Wikipedia
afwiki
https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad
MediaWiki 1.48.0-wmf.4
first-letter
Media
Spesiaal
Bespreking
Gebruiker
Gebruikerbespreking
Wikipedia
Wikipediabespreking
Lêer
Lêerbespreking
MediaWiki
MediaWikibespreking
Sjabloon
Sjabloonbespreking
Hulp
Hulpbespreking
Kategorie
Kategoriebespreking
Portaal
Portaalbespreking
Konsep
Konsepbespreking
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Geskiedenis (vakgebied)
0
95
3373264
3365865
2026-11-16T19:27:58Z
InternetArchiveBot
131157
Add 5 books for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373264
wikitext
text/x-wiki
:''Hierdie artikel handel oor geskiedenis as 'n vakgebied. Vir die algemene geskiedenis van die wêreld en die mensdom, sien [[Wêreldgeskiedenis]]. Vir die volledige geskiedenis van die aarde, sien [[Geskiedenis van die Aarde]]. Vir die mens se evolusionêre geskiedenis, sien [[Menslike evolusie]].''
[[Lêer:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg|duimnael|264px|''Historia'', deur Nikolaos Gysis (1892).]]
Die '''geskiedenis''' is die stelselmatige, chronologiese studie van die [[verlede]], veral die menslike verlede, met die doel om historiese gebeure so feitlik akkuraat moontlik weer te gee. As akademiese vakgebied ontleed en vertolk dit bewyse om verhale op te stel oor wat gebeur het en om te verklaar waarom dit gebeur het. Sommige teoretici deel die geskiedenis by die [[Sosiale wetenskap|sosiale wetenskappe]] in, ander by die [[geesteswetenskappe]], en nog ander beskou dit as 'n mengvorm van albei. Oor die doel van die geskiedenis bestaan soortgelyke meningsverskille, byvoorbeeld oor die vraag of die hoofdoel teoreties is, om die [[waarheid]] bloot te lê, of prakties, om lesse uit die verlede te leer. "Geskiedenis" is ook 'n sambreelterm wat betrekking het op die gebeure uit die verlede self, sowel as op die onthou, ontdekking, versameling, organisasie, voorstelling en vertolking van inligting oor dié gebeure.
Historici plaas die verlede in konteks deur die gebruik van historiese bronne soos geskrewe dokumente, mondelinge oorvertellings, ekologiese merkers en materiële voorwerpe soos kuns en artefakte.<ref name=":4">{{Harvnb|Arnold|2000}}</ref> Hulle onderskei tussen primêre en sekondêre bronne, beoordeel die egtheid, inhoud en betroubaarheid daarvan deur middel van bronnekritiek en probeer die perspektiewe van verskeie bronne tot 'n samehangende verhaal saamvoeg. Verskillende denkrigtings, soos die positivisme, die ''Annales''-skool, die [[Marxisme]] en die [[postmodernisme]], volg elk 'n eie metodologiese benadering.
Die geskiedenis is 'n breë vakgebied met baie vertakkings. Sommige spits hulle op bepaalde tydperke toe, soos die antieke geskiedenis, ander op bepaalde streke, soos die [[geskiedenis van Afrika]]. Tematiese vertakkings sluit die politieke, militêre, sosiale en ekonomiese geskiedenis in, terwyl vertakkings soos die kwantitatiewe, vergelykende en mondelinge geskiedenis deur hul navorsingsmetodes en bronne onderskei word.
Gebeure wat plaasgevind het voor die [[Geskiedenis van skryf|uitvinding van skryf]] word as [[voorgeskiedenis]] beskou. Die geskiedenis as ondersoekveld het in die oudheid ontstaan om verhale vol mites te vervang, met invloedryke vroeë tradisies in Griekeland, China en later die Islamitiese wêreld. Die geskiedskrywing het deur die eeue ontwikkel en al hoe professioneler geword, veral in die 19de eeu, toe 'n streng metodologie en verskeie akademiese instellings tot stand gekom het. Die geskiedenis is verwant aan baie ander vakgebiede, waaronder die historiografie, [[filosofie]], [[onderwys]], [[politiek]] en [[argeologie]].
== Definisie ==
As akademiese vakgebied bestudeer die geskiedenis die verlede, met die klem op die menslike verlede.<ref>{{multiref | {{harvnb|Kragh|1987|p=41}} | {{harvnb|Little|2020|loc=§ 1. History and its representation}} | {{harvnb|Collingwood|1967|loc=§ 4. History and the Philosophy of History}} | {{harvnb|Ritter|1986|pp=193-194}} | {{harvnb|Collingwood|1993|p=9}} }}</ref> Dit konseptualiseer en beskryf wat gebeur het deur bewyse te versamel en te ontleed en daaruit verhale op te stel. Dié verhale dek nie net hoe gebeure mettertyd ontwikkel het nie, maar ook waarom en in watter konteks hulle plaasgevind het, en verklaar so die tersaaklike agtergrondtoestande en [[Kousaliteit|oorsaaklike]] meganismes. Die geskiedenis ondersoek verder die betekenis van historiese gebeure en die menslike [[Motivering|beweegredes]] daaragter.<ref>{{multiref | {{harvnb|Little|2020|loc=§ 1. History and its representation}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=140-143}} | {{harvnb|Munslow|2001}} | {{harvnb|Evans|2001}} }}</ref>
In 'n effens ander sin verwys ''geskiedenis'' na die gebeure uit die verlede self. Volgens dié vertolking is die geskiedenis wat gebeur het, eerder as die vakgebied wat dit bestudeer. 'n Geskiedenis kan ook 'n voorstelling van die verlede in die vorm van 'n teks wees. Sulke tekste is kulturele produkte wat aktiewe vertolking en rekonstruksie behels, en die verhale daarin kan verander wanneer historici nuwe bewyse ontdek of reeds bekende bronne anders vertolk. Die verlede self, daarenteen, is staties en onveranderlik.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tucker|2011|pp=xii, 2}} | {{harvnb|Arnold|2000|p=5}} | {{harvnb|Evans|2002|pp=1-2}} | {{harvnb|Ritter|1986|pp=193-194}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=140-143}} }}</ref> Sommige historici beklemtoon die vertolkende en verklarende kant om geskiedenisse van kronieke te onderskei: volgens hulle katalogiseer kronieke gebeure bloot in chronologiese volgorde, terwyl geskiedenisse 'n omvattende begrip van hul oorsake, konteks en gevolge nastreef.<ref>{{multiref | {{harvnb|Evans|2002|pp=1-2}} | {{harvnb|Ritter|1986|p=196}} }}</ref>
Die geskiedenis het hom hoofsaaklik met geskrewe dokumente besig gehou. Dit het op die opgetekende geskiedenis sedert die uitvinding van skryf gefokus en die voorgeskiedenis{{Voetnota|Sommige teoretici onderskei die [[protogeskiedenis]] as 'n afsonderlike tydperk ná die voorgeskiedenis, wat strek van die uitvinding van skryf tot die eerste pogings om die geskiedenis op te teken.<ref>{{harvnb|Kipfer|2000|pp=457-458}}</ref>}} aan ander vakgebiede soos die argeologie oorgelaat.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|p=300}} | {{harvnb|Renfrew|2008|p=172}} }}</ref> In die 20ste eeu het die terrein breër geword namate historici al hoe meer belangstelling in die menslike verlede vóór die uitvinding van skryf getoon het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=299-300}} | {{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008|p=xvii}} | {{harvnb|Stearns|2010|pp=17-18}} | {{harvnb|Tuniz|Vipraio|2016|pp=v, 1}} }}</ref>
Historici is dit nie eens of die geskiedenis 'n sosiale wetenskap is of deel van die geesteswetenskappe vorm nie. Soos sosiale wetenskaplikes formuleer historici [[hipotese]]s, versamel hulle objektiewe bewyse en voer hulle argumente op grond van dié bewyse aan. Terselfdertyd staan die geskiedenis na aan die geesteswetenskappe, omdat dit steun op subjektiewe aspekte wat met vertolking, vertelkuns, menslike ervaring en kulturele erfenis verband hou.<ref>{{multiref | {{harvnb|Arnold|2000|pp=114-115}} | {{harvnb|Parrott|Hake|1983|pp=121-122}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=50-52}} | {{harvnb|Ritter|1986|pp=196-197}} }}</ref> Sommige historici steun die een of die ander indeling sterk, terwyl ander die geskiedenis as 'n mengdissipline beskou wat nie tot die een kategorie met uitsluiting van die ander behoort nie.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=50-52}} | {{harvnb|Ritter|1986|pp=196-197, 415-416}} }}</ref> Die geskiedenis staan teenoor die ''pseudogeskiedenis'', 'n etiket vir praktyke wat van historiografiese standaarde afwyk deur op betwiste historiese bewyse te steun, egte bewyse selektief te ignoreer of die historiese rekord op ander maniere te verdraai. Pseudohistoriese praktyke, wat dikwels deur bepaalde [[Ideologie|ideologiese]] agendas gedryf word, boots die historiese metode na om bevooroordeelde, misleidende verhale te bevorder wat streng ontleding en wetenskaplike konsensus ontbeer.<ref name="auto1">{{multiref | {{harvnb|Allchin|2004|pp=179-180}} | {{harvnb|Välimäki|Aali|2020|p=57}} }}</ref>
[[Lêer:POxy v0017 n2099 a 01 hires - cropped.jpg|duimnael|alt=Foto van 'n beskadigde teks in swart ink|Fragment van die ''[[Geskiedenisse van Herodotos|Geskiedenisse]]'' van [[Herodotos]], 'n antieke Griekse geskiedwerk<ref>{{harvnb|Woolf|2019|p= 22}}</ref>]]
Die Antieke Griekse woord {{lang|grc|ἵστωρ}} ({{Transliterasie|grc|histōr}}) het "geleerde, wyse man" beteken. Daaruit het die woord {{lang|grc|ἱστορία}} ({{Transliterasie|grc|historiā}}) ontstaan, wat 'n wye betekenis gehad het wat met ondersoek in die algemeen en met getuienis verband gehou het. [[Latyn]] het dit later as {{lang|la|historia}} oorgeneem. In die [[Hellenistiese tydperk]] en die Romeinse tyd het die betekenis van die term verskuif: die klem het meer op die vertelling en die kuns van voorstelling geval as op ondersoek en getuienis.<ref>{{multiref | {{harvnb|Ritter|1986|pp=193-195}} | {{harvnb|Stevenson|2010|p= 831}} | {{harvnb|HarperCollins|2022}} | {{harvnb|Joseph|Janda|2008|p=163}} | {{harvnb|HarperCollins|2003|p=99}} | {{harvnb|OED Staff|2024}} }}</ref> Die dubbele betekenis, wat na sowel blote verhale as feitelike verslae oor die verlede verwys, kom voor in die woorde vir "geskiedenis" in baie Europese tale, soos die Franse {{lang|fr|histoire}}, die Italiaanse {{lang|it|storia}} en die Duitse {{lang|de|Geschichte}}.<ref>{{multiref | {{harvnb|Berkhofer|2022|pp =10-11}} | {{harvnb|Tosh|2002|p=141}} }}</ref>
=== Doel ===
Daar is verskeie voorstelle oor die doel of waarde van die geskiedenis. Sommige historici meen dat die primêre funksie daarvan die suiwer ontdekking van die waarheid oor die verlede is. Dié siening beklemtoon die onbaatsugtige soeke na waarheid as 'n doel op sigself, terwyl eksterne doelwitte wat met ideologie of politiek verband hou, die akkuraatheid van historiese navorsing kan ondermyn deur die verlede te verdraai. In dié rol daag die geskiedenis ook tradisionele [[mite]]s uit wat geen feitelike grondslag het nie.<ref>{{multiref | {{harvnb|Southgate|2005|pp=xi-xii, 1, 57}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=50-52}} }}</ref>{{Voetnota|Vroeë historici soos Herodotos en Thukydides het die verslae van Homeros en ander digters reeds as fantasties en onakkuraat gekritiseer.<ref>{{multiref | {{harvnb|Lefkowitz|2008|pp=353-354}} | {{harvnb|Woolf|2019|pp=21-24}} | {{harvnb|Shankman|Durrant|2003|p=96}} }}</ref>}}
'n Ander perspektief stel dat die hoofwaarde van die geskiedenis lê in die lesse wat dit vir die hede leer. Dié siening spruit uit die gedagte dat 'n begrip van die verlede besluitneming kan rig, byvoorbeeld om vroeëre foute nie te herhaal nie.<ref>{{multiref | {{harvnb|Arnold|2000|pp=120-121}} | {{harvnb|Southgate|2005|pp=11-12, 57-58}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=26, 50-52}} }}</ref>
{{cquote|''Die wat nie die verlede onthou nie is gedoem om dit te herhaal'' — [[George Santayana]]<ref>George Santayana, "The Life of Reason", Volume One, p. 82, BiblioLife, {{ISBN|978-0-559-47806-2}}</ref>}}
'n Verwante perspektief fokus op 'n algemene begrip van die menslike bestaan en maak mense bewus van die verskeidenheid menslike gedrag in verskillende omstandighede, soortgelyk aan wat 'n mens kan leer deur vreemde lande te besoek.<ref>{{multiref | {{harvnb|Arnold|2000|pp=121-122}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=50-52}} }}</ref> Die geskiedenis kan ook sosiale samehorigheid bevorder deur mense deur 'n gedeelde verlede 'n kollektiewe identiteit te gee, en so help om kulturele erfenis en waardes oor geslagte heen te bewaar en te koester.<ref>{{multiref | {{harvnb|Arnold|2000|p=121}} | {{harvnb|Southgate|2005|pp=38-39, 175-176}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=50-51}} }}</ref> Vir sommige vakkundiges, waaronder die Whig-historici en die Marxistiese vakkundige E.H. Carr, is die geskiedenis 'n sleutel tot die begrip van die hede<ref>{{multiref | {{harvnb|Jenkins|1995|p=53}} | {{harvnb|Haviland|1997|p=6}} }}</ref> en, in Carr se geval, tot die vorming van die toekoms.<ref name="Evans2002p2">{{Harvnb|Evans|2002|p=2}}</ref>
Politici en ideoloë het die geskiedenis soms vir politieke of ideologiese doeleindes gebruik, byvoorbeeld om die {{lang|la|status quo}} te regverdig deur die agbaarheid van sekere tradisies te beklemtoon, of om verandering te bevorder deur onregte uit die verlede uit te lig.<ref>{{harvnb|Southgate|2005|pp=xi-xii 49-51, 175-176}}</ref> In uiterste gevalle word bewyse doelbewus geïgnoreer of verkeerd vertolk om misleidende verhale op te stel, wat tot pseudogeskiedenis of historiese ontkenning kan lei.<ref name="auto1"/>{{Voetnota|[[Historiese revisionisme]], 'n verwante uitkyk, wil gevestigde perspektiewe op die geskiedenis omverwerp. Dit kan verskeie vorme aanneem, van die voorlegging van nuwe bewyse en metodes wat die heersende denke weerspreek, tot kritiek op die waarde of betekenis van historiese gebeure of rolspelers. Sommige teoretici gebruik die term ''revisionisme'' in 'n neutrale sin vir enige verwerping of herinterpretasie van heersende sienings. Ander verbind ''revisionisme'' met praktyke wat egte bewyse verontagsaam en sterk skeptiese en relativistiese sienings inspan om pseudohistoriese perspektiewe te regverdig, en wat gevestigde kennis van historiese gebeure deur epistemiese kritiek probeer diskrediteer.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tucker|2008|pp=1-10}} | {{harvnb|Evans|1999|pp=238-243}} | {{harvnb|Buchanan|2010}} | {{harvnb|Fronza|2018|p=4}}}}</ref>}} Invloedryke voorbeelde van die ontkenning van historiese gebeure is die ontkenning van die [[Holocaust]], die [[Armeense volksmoord]], die [[Bloedbad van Nanjing]] en die [[Holodomor]].<ref>{{harvnb|Brown|Sinclair|2024|pp=417-418}}</ref>
== Metodes ==
Die historiese metode is die stel tegnieke wat historici gebruik om die verlede na te vors en te vertolk; dit dek die versameling, beoordeling en sintese van bewyse.{{Voetnota|In 'n eng sin word die historiese metode soms tot die beoordeling of kritiek van bronne beperk.<ref>{{harvnb|Ritter|1986|p=268}}</ref>}} Dit moet verseker dat historiese bewyse met wetenskaplike strengheid, akkuraatheid en betroubaarheid gekies, ontleed en vertolk word.<ref>{{multiref | {{harvnb|Fazal|2023|p=140}} | {{harvnb|Howell|Prevenier|2001|pp=1-2}} | {{harvnb|Ahlskog|2020|pp=1-2}} | {{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|pp=9-10 }} | {{harvnb|Ritter|1986|p=268}} }}</ref> 'n Navorsingsvraag wat die omvang van die ondersoek afbaken, is dikwels die vertrekpunt van historiese navorsing. Sommige navorsingsvrae is op 'n eenvoudige beskrywing van wat gebeur het, gerig. Ander wil verklaar waarom 'n bepaalde gebeurtenis plaasgevind het, 'n bestaande teorie weerlê of 'n nuwe hipotese bevestig.<ref>{{multiref| {{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|pp=19-20}} | {{harvnb|Bhat|2019|p=203}}}}</ref>
=== Bronne en bronnekritiek ===
Om navorsingsvrae te beantwoord, steun historici op verskillende soorte bewyse om die verlede te rekonstrueer en hul gevolgtrekkings te staaf. Historiese bewyse word gewoonlik in primêre en sekondêre bronne verdeel.<ref>{{multiref | {{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|p=35}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=57-58}} | {{harvnb|Ritter|1986|pp=143-144}} }}</ref> 'n Primêre bron is 'n bron wat in die bestudeerde tydperk ontstaan het. Primêre bronne kan verskeie vorme aanneem, soos amptelike dokumente, briewe, dagboeke, ooggetuieverslae, foto's en klank- of video-opnames. Dit sluit ook historiese oorblyfsels in wat in die argeologie, [[geologie]] en [[geneeskunde]] ondersoek word, soos artefakte en [[fossiel]]e wat by opgrawings blootgelê is. Primêre bronne bied die mees direkte bewyse van historiese gebeure.<ref>{{multiref | {{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|p=36}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=54-58}} | {{harvnb|Storey|2013|p=32}} }}</ref>
[[Lêer:Collections Archive, St. Petersburg Museum of History, St. Petersburg, FL.jpg|duimnael|alt=Foto van 'n argiefbewaarplek; links die handslingers waarmee die rakeenhede beweeg word, regs die rakke van een eenheid met bergingsdose|Argiewe bewaar groot hoeveelhede oorspronklike bronne wat navorsers kan raadpleeg.<ref>{{harvnb|Arnold|2000|pp=59-60}}</ref>]]
'n Sekondêre bron is 'n bron wat inligting uit ander bronne ontleed of vertolk.<ref>{{multiref | {{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|p=37}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=57-58}} }}</ref> Of 'n dokument 'n primêre of sekondêre bron is, hang nie net van die dokument self af nie, maar ook van die doel waarvoor dit gebruik word. As 'n historikus byvoorbeeld op grond van 'n ontleding van historiese dokumente 'n teks oor [[slawerny]] skryf, is dié teks 'n sekondêre bron oor slawerny en 'n primêre bron oor die historikus se mening.<ref>{{multiref | {{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|p=37}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=57-59}} }}</ref>{{Voetnota|Die presiese omskrywing van ''primêre bron'' en ''sekondêre bron'' word betwis, en daar is nie altyd eenstemmigheid oor hoe 'n bepaalde bron ingedeel moet word nie. As iemand byvoorbeeld nie by 'n oproer teenwoordig was nie maar kort daarna daaroor verslag doen, beskou sommige historici dié verslag as 'n primêre bron en ander as 'n sekondêre bron.<ref>{{harvnb|Tosh|2002|p=57}}</ref>}} Ooreenstemming met die beskikbare bronne is een van die belangrikste maatstawwe vir historiese werke; die ontdekking van nuwe bronne kan historici byvoorbeeld daartoe bring om voorheen aanvaarde verhale te hersien of te verwerp.<ref>{{harvnb|Tosh|2002|pp=56-57}}</ref> Om primêre en sekondêre bronne te vind en te raadpleeg, gaan historici na argiewe, [[biblioteek|biblioteke]] en [[museum]]s. Argiewe speel 'n sentrale rol deurdat hulle tallose oorspronklike bronne bewaar en dit stelselmatig en toeganklik aan navorsers beskikbaar stel. Danksy tegnologiese vooruitgang steun historici al hoe meer op aanlynhulpbronne, wat groot digitale [[databasis]]se bied waarin bepaalde dokumente opgesoek en geraadpleeg kan word.<ref>{{multiref | {{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|pp=40-45}} | {{harvnb|Arnold|2000|pp=59-60}} | {{harvnb|Tosh|2002|p=56}} }}</ref>
Bronnekritiek is die proses waarin die inligting wat 'n bron verskaf, ontleed en beoordeel word.{{Voetnota|Leopold von Ranke se klem op bronbeoordeling het die praktyk van historiese navorsing aansienlik beïnvloed.<ref>{{harvnb|Tosh|2002|p=87}}</ref>}} Die eerste stap is gewoonlik eksterne kritiek, wat die egtheid van 'n bron beoordeel. Dit vra wanneer en waar die bron ontstaan het, probeer die outeur en sy of haar beweegredes uitken, en bepaal of die bron sedert sy ontstaan op enige manier gewysig is. Dit behels ook dat oorspronklike werke, afskrifte en misleidende vervalsings van mekaar onderskei word.<ref>{{multiref | {{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|pp=70-71}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=59, 87-88}} | {{harvnb|Topolski|2012|p=432}} | {{harvnb|Ritter|1986|pp=84-86}} }}</ref>
Interne kritiek beoordeel die inhoud van 'n bron en begin gewoonlik deur die betekenis daarvan te verhelder. Dit behels dat afsonderlike terme wat verkeerd verstaan kan word, uitgeklaar word, maar kan ook 'n volledige vertaling verg as die bron in 'n onbekende taal geskryf is.{{Voetnota|Historici neem die konteks en die tyd van 'n dokument in ag om die betekenis van die terme daarin te verstaan, want 'n woord kan vandag iets anders beteken as toe die dokument geskryf is.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=90-91}} | {{harvnb|Gil|Marsen|2022|p=24}} }}</ref>}} Sodra die inligting in 'n bron verstaan word, wil interne kritiek veral die akkuraatheid daarvan bepaal. Kritici vra of die inligting betroubaar is of die onderwerp verkeerd voorstel, en of die bron volledig is of belangrike besonderhede weglaat. Een manier om dit te beoordeel, is om te vra of die outeur in beginsel 'n getroue voorstelling van die bestudeerde gebeurtenis kon gee. Ander benaderings weeg die invloed van die outeur se bedoelings en vooroordele, of vergelyk die inligting met ander geloofwaardige bronne. Bewustheid van die tekortkominge van 'n bron help historici om te besluit of, en watter aspekte daarvan, hulle kan vertrou en hoe hulle dit kan gebruik om 'n verhaal op te stel.<ref>{{multiref | {{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|pp=70-71}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=59, 87-88, 91-92}} | {{harvnb|Topolski|2012|p=432}} | {{harvnb|Ritter|1986|pp=84-86}} }}</ref>
=== Sintese en denkrigtings ===
Die keuse, ontleding en kritiek van bronne lewer 'n groot versameling gestaafde, meestal losstaande uitsprake oor die verlede op. In 'n volgende stap, wat soms ''historiese sintese'' genoem word, ondersoek historici hoe die afsonderlike bewysstukke inmekaarpas en deel van 'n groter verhaal vorm.{{Voetnota|Dit is veral moeilik as verskillende bronne skynbaar teenstrydige inligting verskaf.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=140, 171}} | {{harvnb|Howell|Prevenier|2001|p=71}} }}</ref>}} Dié breër perspektief is noodsaaklik vir 'n omvattende begrip van die onderwerp as geheel. Dit is 'n skeppende kant{{Voetnota|Die skeppingsvermoë en verbeelding wat dié stap verg, is een van die redes waarom sommige teoretici die geskiedenis eerder as 'n [[Die kunste|kuns]] as 'n [[wetenskap]] beskou.<ref>{{harvnb|Tosh|2002|p=141}}</ref>}} van die geskiedskrywing, wat rekonstrueer, vertolk en verklaar wat gebeur het deur te toon hoe verskillende gebeure met mekaar verband hou.<ref>{{multiref | {{harvnb|Berkhofer|2008|pp=49-50}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=139-143}} }}</ref> So gee historici nie net aandag aan watter gebeure plaasgevind het nie, maar ook aan waarom hulle plaasgevind het en watter gevolge hulle gehad het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=142-143}} | {{harvnb|Little|2020|loc=§ 1. History and its representation}} }}</ref> Hoewel daar geen algemeen aanvaarde tegnieke vir dié sintese is nie, gebruik historici verskeie vertolkingsinstrumente en -benaderings.<ref>{{harvnb|Tosh|2002|p=140}}</ref>
[[Lêer:Auguste Comte.jpg|duimnael|alt=Tekening van 'n sittende man in formele donker klere|[[Auguste Comte]] het die positivisme geformuleer, wat 'n wetenskaplike benadering tot die geskiedenis voorgestaan het.<ref>{{harvnb|Wright|2006}}</ref>]]
Een instrument wat 'n toeganklike oorsig oor ingewikkelde ontwikkelings bied, is periodisering, wat 'n tydsbestek in verskillende tydperke verdeel wat elk rondom sentrale temas of ontwikkelings georden is. Die drietydperkstelsel word byvoorbeeld tradisioneel gebruik om die vroeë menslike geskiedenis op grond van die oorheersende materiale en tegnologieë in die [[Steentydperk]], [[Bronstydperk]] en [[Ystertydperk]] te verdeel.<ref>{{multiref | {{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|p=78}} | {{harvnb|Lucas|2004|pp=50-51}} | {{harvnb|Christian|2015|pp=5-6}} }}</ref> 'n Ander metodologiese instrument is die ondersoek van stiltes, gapings of weglatings in die historiese rekord: gebeure wat plaasgevind het maar geen noemenswaardige spore in die bewysmateriaal gelaat het nie. Stiltes kan ontstaan wanneer tydgenote inligting te vanselfsprekend vind om op te teken, maar ook wanneer daar bepaalde redes is om inligting te weerhou of te vernietig.<ref name="auto">{{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|pp=77-78}}</ref>{{Voetnota|Martha Washington het byvoorbeeld al die private briewe tussen haar en haar man, [[George Washington]], verbrand, sodat daar dekades lank stilte oor hul verhouding heers.<ref>{{harvnb|Oberg|2019|p=17}}</ref> 'n Ander oorsaak van stiltes is 'n taboe, soos dié op [[homoseksualiteit]], wat tot gevolg kan hê dat min inligting oor die onderwerp opgeteken word.<ref name="auto"/> Die praktyk om die name van oorlede persone wat as vyande beskou is uit die openbare rekord te skrap, staan as ''damnatio memoriae'' bekend.<ref>{{harvnb|Hedrick|2000|p=xii}}</ref>}} Waar groot datastelle beskikbaar is, kan daarenteen kwantitatiewe benaderings gebruik word. Ekonomiese en sosiale historici gebruik byvoorbeeld dikwels statistiese ontleding om patrone en tendense by groot groepe uit te ken.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=244-245}} | {{harvnb|Howell|Prevenier|2001|pp=81, 92-93}} }}</ref>
Verskillende denkrigtings bring dikwels hul eie metodologiese implikasies vir die skryf van geskiedenis mee.<ref>{{multiref | {{harvnb|Howell|Prevenier|2001|pp=13-14, 88}} | {{harvnb|Berkhofer|2008|pp=49-50}} | {{harvnb|Lloyd|2011|pp=371-372}} }}</ref> Positiviste beklemtoon die wetenskaplike aard van historiese ondersoek en fokus op [[Empirisme|empiriese]] bewyse om objektiewe waarhede te ontdek.<ref>{{multiref | {{harvnb|Howell|Prevenier|2001|p=13}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=166, 185}} }}</ref> Postmoderniste, daarenteen, verwerp groot verhale (''grand narratives'') wat op 'n enkele, objektiewe waarheid aanspraak maak. Hulle beklemtoon eerder die subjektiewe aard van historiese vertolking, wat tot 'n veelheid uiteenlopende perspektiewe lei.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=22, 185}} | {{harvnb|Berkhofer|2008|pp=45, 78}} }}</ref> Marxiste vertolk historiese ontwikkelings as uitdrukkings van ekonomiese kragte en klassestryd.<ref>{{multiref | {{harvnb|Howell|Prevenier|2001|pp=13-14}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=27, 224-225}} }}</ref> Die ''Annales''-skool lê klem op sosiale en ekonomiese tendense oor die lang termyn en steun op kwantitatiewe en interdissiplinêre metodes.<ref>{{multiref | {{harvnb|Howell|Prevenier|2001|pp=110-111}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=121, 133}} }}</ref> Feministiese historici bestudeer die rol van [[gender]] in die geskiedenis, met besondere belangstelling in die ervarings van vroue, om [[Patriargie|patriargale]] perspektiewe uit te daag.<ref>{{multiref | {{harvnb|Howell|Prevenier|2001|pp=113-114}} | {{harvnb|Tosh|2002|p=238}} }}</ref>
== Studieterreine ==
Die geskiedenis is 'n wye ondersoekveld met baie vertakkings. Sommige spits hulle op 'n bepaalde tydperk toe, ander op 'n bepaalde geografiese streek of 'n afsonderlike tema. Verskillende soorte spesialisasie kan gewoonlik gekombineer word; 'n werk oor die ekonomiese geskiedenis van antieke Egipte verbind byvoorbeeld tydsgebonde, streeks- en tematiese perspektiewe. By onderwerpe met 'n wye omvang is die hoeveelheid primêre bronne dikwels te groot vir een historikus om deur te werk, sodat hy of sy die onderwerp moet vernou of ook op sekondêre bronne moet steun om 'n breë oorsig te verkry.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=108-109}} | {{harvnb|Lemon|1995|p=112}} | {{harvnb|Jordanova|2000|pp=34-35}} | {{harvnb|Veysey|1979|p=1}} }}</ref>
=== Volgens tydperk ===
Chronologiese indeling is 'n algemene manier om die uitgestrekte geskiedenis in hanteerbare dele op te deel. Tydperke word dikwels omskryf aan die hand van die oorheersende temas wat 'n bepaalde tydsbestek kenmerk en die belangrike gebeure wat dié ontwikkelings ingelui of beëindig het. Na gelang van die konteks en die vlak van besonderhede kan 'n tydperk so kort as 'n dekade of langer as etlike eeue wees.<ref>{{multiref | {{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|p=78}} | {{harvnb|Christian|2008|pp=97-99}} | {{harvnb|Jordanova|2000|p=34}} }}</ref> 'n Tradisioneel invloedryke benadering verdeel die menslike geskiedenis in die voorgeskiedenis, die antieke geskiedenis, die postklassieke geskiedenis, die vroegmoderne geskiedenis en die moderne geskiedenis.<ref>{{multiref | {{harvnb|Van Nieuwenhuyse|2020|p=375}} | {{harvnb|Christian|2008|pp=98-99}} | {{harvnb|Stearns|2001|loc=inhoudsopgawe}} | {{harvnb|Christian|2015|p=7}} }}</ref>{{Voetnota|Daar is meningsverskil oor presies wanneer elke tydperk begin en eindig. Alternatiewe indelings kan oorvleuelende of heeltemal ander tydsbestekke gebruik.<ref>{{multiref | {{harvnb|Christian|2015|pp=5-7}} | {{harvnb|Northrup|2015|pp=110-111}} }}</ref>}} Na gelang van die streek en die tema kan die tydsbestekke van dié tydperke verskil, en historici gebruik soms heeltemal ander periodiserings.<ref>{{multiref | {{harvnb|Christian|2015|pp=5-6}} | {{harvnb|Northrup|2015|pp=110-111}} }}</ref> Die tradisionele periodisering van die [[Geskiedenis van China|Chinese geskiedenis]] volg byvoorbeeld die belangrikste dinastieë,<ref>{{multiref | {{harvnb|Hsu|1993|p=161}} | {{harvnb|Arcodia|Basciano|2021|p=xv}} }}</ref> en die indeling in die voor-Columbiaanse, koloniale en postkoloniale tydperk speel 'n sentrale rol in die [[geskiedenis van die Amerikas]].<ref>{{harvnb|Northrup|2015|p=111}}</ref>
[[Lêer:Lucy Mexico.jpg|duimnael|upright=.6|alt=Foto van die skelet van 'n vroulike hominien wat regop in 'n museum vertoon word|Historici gebruik bewyse uit verskeie vakgebiede om die voorgeskiedenis te ondersoek, waaronder fossiele soos [[Lucy]].<ref>{{harvnb|Tuniz|Vipraio|2016|pp=27, 43-44}}</ref>]]
Die studie van die voorgeskiedenis sluit die evolusie van [[Hominini|mensagtige spesies]] etlike miljoene jare gelede in, wat tot die ontstaan van die anatomies moderne [[mens]] sowat 200 000 jaar gelede gelei het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tuniz|Vipraio|2016|pp=1, 10}} | {{harvnb|Stearns|2010|pp=17-20}} | {{harvnb|Aldenderfer|2011|p=4}} }}</ref> Daarna het [[Uit Afrika-teorie|mense uit Afrika getrek]] en die grootste deel van die aarde bevolk. Teen die einde van die voorgeskiedenis het tegnologiese vooruitgang in die vorm van nuwe en beter gereedskap baie groepe daartoe gebring om hul gevestigde [[Nomade|nomadiese]] leefwyse, wat op [[Jagter-versamelaar|jag en versameling]] berus het, prys te gee ten gunste van 'n gevestigde leefwyse wat deur [[Neolitiese Omwenteling|vroeë vorme van landbou]] onderhou is.<ref>{{multiref | {{harvnb|Christian|2015|p=2}} | {{harvnb|Stearns|2010|pp=17-20}} | {{harvnb|Wragg-Sykes|2016|pp=195, 199, 211, 221}} }}</ref> Die gebrek aan geskrewe dokumente uit dié tydperk stel navorsers voor besondere uitdagings en lei tot 'n interdissiplinêre benadering wat op ander soorte bewyse uit vakgebiede soos die argeologie, [[antropologie]], [[paleontologie]] en geologie steun.<ref>{{multiref | {{harvnb|Aldenderfer|2011|p=1}} | {{harvnb|Tuniz|Vipraio|2016|p=v}} }}</ref>
Historici wat die antieke tydperk bestudeer, ondersoek die ontstaan van die eerste groot beskawings in streke soos [[Mesopotamië]], [[Egipte]], die [[Indusvalleibeskawing|Indusvallei]], [[China]] en [[Peru]], wat in sommige streke sowat 3500 v.C. begin het. Die nuwe sosiale, ekonomiese en politieke kompleksiteit het die ontwikkeling van skrifstelsels genoodsaak. Danksy vooruitgang in die landbou kon voedseloorskotte groter bevolkings onderhou, wat tot [[verstedeliking]], die vestiging van handelsnetwerke en die ontstaan van streeksryke gelei het. In die latere deel van die antieke tydperk, wat soms die ''klassieke tydperk'' genoem word, het samelewings in China, [[Indië]], [[Persië]] en die [[Middellandse See]]-gebied verder uitgebrei en nuwe kulturele, wetenskaplike en politieke hoogtes bereik. Intussen is invloedryke godsdienstelsels en filosofiese idees vir die eerste keer geformuleer, soos die [[Hindoeïsme]], [[Boeddhisme]], [[Konfusianisme]], [[Judaïsme]] en die [[Antieke Griekse filosofie|Griekse filosofie]].<ref>{{multiref | {{harvnb|Stearns|2010|pp=19-32}} | {{harvnb|Bulliet|Crossley|Headrick|Hirsch|2015|pp=1-2, 89-90}} | {{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008|pp=xxix-xxxix}} }}</ref>
In die studie van die postklassieke of middeleeuse geskiedenis, wat sowat 500 n.C. begin het, wys historici op die groeiende invloed van die groot godsdienste. Sendinggodsdienste soos die Boeddhisme, die [[Christendom]] en [[Islam]] het vinnig versprei en hulle as wêreldgodsdienste gevestig, 'n kulturele verskuiwing namate hulle ander geloofstelsels geleidelik vervang het. Intussen het handelsnetwerke tussen streke gefloreer, wat tot meer tegnologiese en kulturele uitruiling gelei het. Die [[Mongoolse Ryk]] het baie gebiede in Asië en Europa verower en het in die 13de en 14de eeu 'n oorheersende mag geword.<ref>{{multiref | {{harvnb|Stearns|2010|pp=33-36}} | {{harvnb|Bulliet|Crossley|Headrick|Hirsch|2015|pp=193-194, 291-292}} }}</ref>
Historici wat hulle op die vroegmoderne geskiedenis toespits, wat sowat 1500 n.C. begin het, beklemtoon gewoonlik hoe Europese state tot wêreldmagte opgang gemaak het. As buskruitryke het hulle groot dele van die wêreld verken en [[Kolonialisme|gekoloniseer]]. Daardeur is die Amerikas by die wêreldwye netwerk ingeskakel, wat 'n omvangryke [[Columbiaanse uitwisseling|biologiese uitruiling]] van plante, diere, mense en siektes ontketen het.{{Voetnota|Nuwe siektes en Europese militêre aggressie en uitbuiting het ernstige gevolge gehad: inheemse gemeenskappe in die Amerikas het 'n drastiese verlies aan lewens en kulturele ontwrigting gely.<ref>{{multiref | {{harvnb|Stearns|2010|p=36}} | {{harvnb|Bulliet|Crossley|Headrick|Hirsch|2015|p=401}} }}</ref>}} Die [[Wetenskaplike Rewolusie]] het tot groot ontdekkings gelei en tegnologiese vooruitgang versnel. Dit het gepaard gegaan met ander intellektuele ontwikkelings, soos die [[humanisme]] en die [[Verligting]], wat sekularisasie ingelui het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Stearns|2010|pp=36-39}} | {{harvnb|Bulliet|Crossley|Headrick|Hirsch|2015|pp=401-402}} }}</ref>
[[Lêer:Adolph Menzel - Eisenwalzwerk - Google Art Project.jpg|duimnael|alt=Olieverfskildery van werkers in 'n ysterwalsmeul|Die Industriële Revolusie het 'n diepgaande uitwerking op die ekonomiese en sosiale lewe gehad en die oorgang van agrariese na [[Industriële samelewing|industriële samelewings]] gekenmerk.<ref>{{harvnb|Pozdnyakova|Golikov|Peters|Morozova|2018|p=12}}</ref>]]
In die studie van die moderne geskiedenis, wat aan die einde van die 18de eeu begin het, stel historici belang in hoe die [[Industriële Revolusie]] ekonomieë deur doeltreffender produksiewyses omvorm het. Westerse moondhede het [[Imperialisme|uitgestrekte koloniale ryke]] opgebou en danksy geïndustrialiseerde militêre tegnologie die oorhand gekry. Die toenemende internasionale uitruiling van goedere, idees en mense het die begin van [[globalisering]] gekenmerk. Verskeie sosiale revolusies het [[Outokrasie|outokratiese]] en koloniale regimes uitgedaag en die weg vir [[demokrasie]]ë gebaan. Baie ontwikkelings op terreine soos wetenskap, tegnologie, die ekonomie, lewenstandaarde en die menslike bevolking het ongekend vinnig versnel. Dit het ondanks die wydverspreide verwoesting van twee wêreldoorloë gebeur, wat die internasionale magsverhoudinge herbalanseer het deur die Europese oorheersing te ondermyn.<ref>{{multiref | {{harvnb|Stearns|2010|pp=39-46}} | {{harvnb|Bulliet|Crossley|Headrick|Hirsch|2015|pp=537-538, 677-678, 817-818}} }}</ref>
=== Volgens geografiese ligging ===
Historiese studieterreine kan ook volgens die geografiese gebiede wat hulle ondersoek, ingedeel word.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=108-109}} | {{harvnb|Jordanova|2000|pp=34, 46-47}} }}</ref> [[Aardrykskunde|Geografie]] speel 'n sentrale rol in die geskiedenis deur sy invloed op voedselproduksie, [[Natuurlike hulpbron|natuurlike hulpbronne]], ekonomiese bedrywighede, politieke grense en kulturele wisselwerking.<ref>{{multiref | {{harvnb|Diamond|1999|pp=22, 25-32}} | {{harvnb|Darby|2002|p=14}} | {{harvnb|Baker|2003|p=23}} | {{harvnb|Jordanova|2000|pp=34, 46-47}} }}</ref>{{Voetnota|Jules Michelet het die sentrale verband tussen geografie en geskiedenis beklemtoon toe hy in die voorwoord van 1869 tot sy ''Histoire de France'' geskryf het: "sonder geografiese grondslag lyk dit asof die volk, die skeppers van die geskiedenis, in die lug loop".<ref>{{multiref | {{harvnb|Darby|2002|p=14}} | {{harvnb|Michelet|1871|p=v}} }}</ref>}} Sommige historiese werke beperk hulle tot klein gebiede, soos 'n dorp of nedersetting. Ander fokus op uitgestrekte gebiede wat hele vastelande beslaan, soos die geskiedenis van [[Afrika]], [[Asië]], [[Europa]], die [[Amerikas]] en [[Oseanië]].<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=108-109}} | {{harvnb|Jordanova|2000|pp=46-47}} }}</ref>
[[Lêer:Pyramids of the Giza Necropolis.jpg|duimnael|alt=Foto van die piramides van Giza, met die drie hoofpiramides in die middel teen 'n blou lug|Die [[Piramides van Giza]] getuig van die blywende erfenis van die antieke Egiptiese beskawing.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008|pp=373-374}}</ref>]]
Die evolusie van die anatomies moderne mens is die beginpunt van die geskiedenis van Afrika.<ref>{{multiref | {{harvnb|Fisher|2014|p=127}} | {{harvnb|Tuniz|Vipraio|2016|p=12}} | {{harvnb|Stearns|2010|pp=17-20}} }}</ref> Historici van die oudheid beskryf hoe skryf uitgevind is en beskawing in die 4de millennium v.C. in [[antieke Egipte]] ontstaan het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Iliffe|2007|p=5}} | {{harvnb|Stearns|2010|pp=24-25}} }}</ref> In die volgende millennia het ander noemenswaardige beskawings en koninkryke in [[Nubië]], [[Koninkryk Aksoem|Aksoem]], [[Kartago]], Ghana, [[Maliryk|Mali]] en Songhai ontstaan.<ref>{{harvnb|Asante|2024|p=92}}</ref> Islam het in die 7de eeu n.C. oor Noord-Afrika begin versprei en in baie ryke die oorheersende geloof geword. Intussen het die handel langs die roetes oor die [[Sahara]] toegeneem.<ref>{{multiref | {{harvnb|Shillington|2018|pp=93-94}} | {{harvnb|Iliffe|2007|pp=2, 42-45}} }}</ref> Vanaf die 15de eeu is miljoene Afrikane as deel van die [[transatlantiese slawehandel]] verslaaf en met geweld na die Amerikas weggevoer.<ref>{{multiref | {{harvnb|Shillington|2018|p=103}} | {{harvnb|Iliffe|2007|pp=131-132}} }}</ref> Die grootste deel van die vasteland is in die laat 19de en vroeë 20ste eeu deur Europese moondhede [[Stormloop vir Afrika|gekoloniseer]].<ref>{{harvnb|Iliffe|2007|pp=193-195}}</ref> Te midde van opkomende nasionalisme het Afrikastate ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] geleidelik [[Dekolonisasie (Afrika)|onafhanklik geword]], 'n tydperk van ekonomiese vooruitgang, vinnige bevolkingsgroei en 'n stryd om politieke stabiliteit.<ref>{{multiref | {{harvnb|Shillington|2018|p=417}} | {{harvnb|Iliffe|2007|pp=242, 253, 260, 267-268}} }}</ref>
Historici wat die geskiedenis van Asië bestudeer, wys op die koms van die anatomies moderne mens sowat 100 000 jaar gelede.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tuniz|Vipraio|2016|p=15}} | {{harvnb|Headrick|2009|p=6}} | {{harvnb|Wragg-Sykes|2016|p=199}} }}</ref> Hulle ondersoek Asië se rol as een van die bakermatte van die beskawing, met die ontstaan van sommige van die eerste antieke beskawings in Mesopotamië, die Indusvallei en China vanaf die 4de en 3de millennium v.C.<ref>{{multiref | {{harvnb|Mason|2005|pp=17-18}} | {{harvnb|Murphey|Stapleton|2019|pp=10-13}} | {{harvnb|Cotterell|2011|pp=xiii, 3-4}} | {{harvnb|AASA|2011|pp=3-4}} | {{harvnb|Stearns|2010|pp=24-25}} }}</ref> In die daaropvolgende millennia het beskawings op die Asiatiese vasteland al die groot wêreldgodsdienste en verskeie invloedryke filosofiese tradisies voortgebring, soos die Hindoeïsme, Boeddhisme, Konfusianisme, [[Taoïsme]], Christendom en Islam.<ref>{{multiref | {{harvnb|Cotterell|2011|pp=xiii-xiv}} | {{harvnb|AASA|2011|pp=3-4}} }}</ref> Ander ontwikkelings was die vestiging van die [[Syroete]], wat handel en kulturele uitruiling oor [[Eurasië]] heen moontlik gemaak het, en die ontstaan van magtige ryke soos die Mongoolse Ryk.<ref name="auto3">{{multiref|{{harvnb|Cotterell|2011|pp=256-257}}|{{harvnb|Mason|2005|pp=77-78}}}}</ref> Die Europese invloed het in die daaropvolgende eeue gegroei en die moderne era ingelui. Dit het in die 19de en vroeë 20ste eeu 'n hoogtepunt bereik, toe baie dele van Asië tot aan die einde van die Tweede Wêreldoorlog onder direkte koloniale beheer gestaan het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Mason|2005|pp=111-112, 167-168}} | {{harvnb|Murphey|Stapleton|2019|pp=282-283}} | {{harvnb|Cotterell|2011|pp=xvii-xviii}} | {{harvnb|Rana|2012|pp=13-14}} }}</ref> Die tydperk ná onafhanklikheid is deur modernisering, ekonomiese groei en 'n skerp bevolkingstoename gekenmerk.<ref>{{multiref | {{harvnb|Murphey|Stapleton|2019|p=445}} | {{harvnb|Mason|2005|p=1}} | {{harvnb|Rana|2012|pp=13-14}} }}</ref>
[[Lêer:Greecemap-en.svg|duimnael|alt=Kaart van Antieke Griekeland wat albei kante van die Egeïese See toon|Weens sy invloed op die Westerse kultuur en filosofie is [[Antieke Griekeland]] 'n belangrike studieterrein vir historici van Europa.<ref name="Roberts 1997 Importance">{{harvnb|Roberts|1997|loc=§ The Importance of the Classical Past, § The Greeks, § An Attempt to Summarize}}</ref>]]
In die studie van die geskiedenis van Europa beskryf historici die koms van die eerste anatomies moderne mense sowat 45 000 jaar gelede.<ref>{{harvnb|Tuniz|Vipraio|2016|p=12}}</ref> Hulle ondersoek hoe die antieke Grieke in die eerste millennium v.C. sleutelelemente tot die [[Westerse kultuur|kultuur]], [[Westerse filosofie|filosofie]] en politiek van die [[Weste]] bygedra het,<ref name="Roberts 1997 Importance"/> en hoe hul kulturele erfenis die [[Romeinse Ryk|Romeinse]] en [[Bisantynse Ryk]] beïnvloed het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Roberts|1997|loc=§ The Importance of the Classical Past, § The Rise of Roman Power, § Empire}} | {{harvnb|Black|2021|loc=§ What is Europe?}} }}</ref> Die [[Middeleeue]] het met die val van die [[Wes-Romeinse Ryk]] in die 5de eeu n.C. begin en is deur die verspreiding van die Christendom gekenmerk.<ref>{{multiref | {{harvnb|Roberts|1997|loc=§ Decline and Fall in the West, § Christiandom}} | {{harvnb|Black|2021|loc=§ What is Europe?}} }}</ref> Vanaf die 15de eeu het Europese ontdekkingsreise en kolonisasie die wêreld met mekaar verbind, terwyl kulturele, intellektuele en wetenskaplike ontwikkelings Westerse samelewings omvorm het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Roberts|1997|loc=§ Launching Modern History 1500-1800}} | {{harvnb|Stearns|2010|pp=36-39}} | {{harvnb|Bulliet|Crossley|Headrick|Hirsch|2015|pp=401-402}} }}</ref> Van die laat 18de tot die vroeë 20ste eeu is die Europese wêreldoorheersing verder deur die Industriële Revolusie en die vestiging van groot oorsese kolonies verstewig.<ref>{{multiref | {{harvnb|Roberts|1997|loc=§ The European Age}} | {{harvnb|Stearns|2010|pp=39-42}} | {{harvnb|Bulliet|Crossley|Headrick|Hirsch|2015|pp=677-678}} }}</ref> Dit het weens die verwoestende gevolge van twee wêreldoorloë tot 'n einde gekom.<ref>{{multiref | {{harvnb|Roberts|1997|loc=§ Europe's Twentieth Century: The Era of European Civil War}} | {{harvnb|Stearns|2010|p=44}} | {{harvnb|Bulliet|Crossley|Headrick|Hirsch|2015|pp=677-678}} }}</ref> In die daaropvolgende era van die [[Koue Oorlog]] was die vasteland in 'n Westerse blok en 'n [[Oosblok]] verdeel. Ná die Koue Oorlog het die twee helftes politieke en ekonomiese integrasie nagestreef.<ref>{{multiref | {{harvnb|Roberts|1997|loc=§ Europe in the Cold War and After, § European Integration}} | {{harvnb|Alcock|2002|pp=266-268}} | {{harvnb|Stearns|2010|pp=39-46}} | {{harvnb|Bulliet|Crossley|Headrick|Hirsch|2015|pp=677-678, 817-818}} | {{harvnb|Andrén|2022|pp=298, 304}}}}</ref>
Historici wat die geskiedenis van die Amerikas ondersoek, teken die koms van die eerste mense sowat 20 000 tot 15 000 jaar gelede aan.<ref>{{multiref | {{harvnb|Fisher|2014|p=127}} | {{harvnb|Tuniz|Vipraio|2016|p=12}} }}</ref> Die Amerikas was die tuiste van sommige van die vroegste beskawings, soos die Norte Chico-beskawing in Suid-Amerika en die [[Maja-beskawing|Maja]]- en [[Olmeke|Olmeekse]] beskawing in Sentraal-Amerika.<ref>{{multiref | {{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008|pp=xvii-xix}} | {{harvnb|Fernández-Armesto|2003|loc=§ Between Colonizations: The Americas' First 'Normalcy'}} | {{harvnb|Dorling Kindersley|2018|pp=94-95}} }}</ref> In die volgende millennia het groot ryke langs hulle ontstaan, soos dié van [[Teotihuacán]], die [[Asteke]] en die [[Inkas]].<ref>{{multiref | {{harvnb|Fernández-Armesto|2003|loc=§ Between Colonizations: The Americas' First 'Normalcy'}} | {{harvnb|Dorling Kindersley|2018|pp=94-95}} }}</ref> Ná die koms van die Europeërs vanaf die laat 15de eeu het die verspreiding van nuut ingevoerde siektes die plaaslike bevolking drasties laat krimp. Saam met kolonisasie het dit tot die ineenstorting van groot ryke gelei, terwyl die demografiese en kulturele landskap hervorm is.<ref>{{multiref | {{harvnb|Fernández-Armesto|2003|loc=§ Colonial Americas: Divergence and its Limits, § The Independence Era}} | {{harvnb|Stearns|2010|pp=36-38}} | {{harvnb|Dorling Kindersley|2018|p=95}} }}</ref> Onafhanklikheidsbewegings in die 18de en 19de eeu het tot die ontstaan van nuwe nasies oor die Amerikas heen gelei.<ref>{{multiref | {{harvnb|Fernández-Armesto|2003|loc=§ The Independence Era}} | {{harvnb|Raab|Rinke|2019|p=20}} }}</ref> In die 20ste eeu het die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] as 'n oorheersende wêreldmoondheid en 'n sleutelspeler in die Koue Oorlog na vore getree.<ref>{{multiref | {{harvnb|Fernández-Armesto|2003|loc=§ The American Century}} | {{harvnb|Bulliet|Crossley|Headrick|Hirsch|2015|pp=817-818}} }}</ref>
In die studie van die geskiedenis van Oseanië wys historici op die koms van mense sowat 60 000 tot 50 000 jaar gelede.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tuniz|Vipraio|2016|p=12}} | {{harvnb|Lawson|2024|p=57}} | {{harvnb|d'Arcy|2012|loc=§ Indigenous Exploration and Colonization of the Region}} }}</ref> Hulle ondersoek die ontstaan van uiteenlopende streeksgemeenskappe en -kulture, eers in [[Australië]] en [[Papoea-Nieu-Guinee]] en later ook op ander eilande in die [[Stille Oseaan]].<ref>{{multiref | {{harvnb|Lawson|2024|pp=32, 57}} | {{harvnb|d'Arcy|2012|loc=§ Indigenous Exploration and Colonization of the Region}} }}</ref> Die koms van die Europeërs in die 16de eeu het groot veranderinge meegebring, en teen die einde van die 19de eeu was die grootste deel van die streek onder Westerse beheer.<ref>{{multiref | {{harvnb|Lawson|2024|pp=59-60, 85-86}} | {{harvnb|d'Arcy|2012|loc=§ The Intersection of European and Indigenous Worlds, § The Impact of Pre-Colonial European Influences, § European Settler Societies and Plantation Colonies}} }}</ref> Oseanië is gedurende die wêreldoorloë by verskeie konflikte betrek en is in die naoorlogse tydperk gedekoloniseer.<ref>{{multiref | {{harvnb|d'Arcy|2012|loc=§ Times of Anxiety: World Wars, Pandemic, and Economic Depression, § Post-War Themes: The Nuclear Pacific, Decolonization, and the Search for Identity}} | {{harvnb|Lawson|2024|pp=xii, 2, 96}} }}</ref>
=== Volgens tema ===
Historici beperk hul ondersoek dikwels tot 'n bepaalde tema.<ref>{{multiref | {{harvnb|Jordanova|2000|pp=34-35}} | {{harvnb|Yurdusev|2003|p=24}} | {{harvnb|Tosh|2002|p=109}} | {{harvnb|Gardiner|1988|pp=1-3}} }}</ref> Sommige stel 'n algemene indeling in drie hooftemas voor: politieke, ekonomiese en sosiale geskiedenis. Die grense tussen dié vertakkings is egter vaag, en hul verhouding tot ander tematiese vertakkings, soos die intellektuele geskiedenis, is nie altyd duidelik nie.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=109, 122}} | {{harvnb|Jordanova|2000|pp=34-35}} | {{harvnb|Gardiner|1988|pp=1-3}} }}</ref>
Die politieke geskiedenis bestudeer die organisasie van [[Mag (sosiale wetenskappe)|mag]] in die samelewing en ondersoek hoe magstrukture ontstaan, ontwikkel en op mekaar inwerk. Deur die grootste deel van die opgetekende geskiedenis was [[Staat|state]] of staatsagtige strukture sentraal tot dié studieveld. Dit ondersoek hoe 'n staat intern georganiseer was, soos faksies, [[Politieke party|partye]], leiers en ander politieke instellings, watter beleid uitgevoer is en hoe die staat met ander state omgegaan het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=109-110}} | {{harvnb|Jordanova|2000|pp=35-36}} | {{harvnb|Pedersen|2002|pp=36-56}} }}</ref> Die politieke geskiedenis word al sedert die oudheid bestudeer, deur historici soos Herodotos en Thukydides, wat dit een van die oudste vertakkings van die geskiedenis maak, terwyl ander groot subvelde eers in die 20ste eeu gevestigde vertakkings geword het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|p=110}} | {{harvnb|Arnold|2000|pp=16-17, 33-34, 41}} | {{harvnb|Woolf|2019|pp=21-25}} }}</ref>
[[Lêer:Trébuchet Castelnaud.jpg|duimnael|alt=Foto van 'n gerekonstrueerde middeleeuse trebuchet op 'n klipplatform teen 'n bewolkte lug|Die krygsgeskiedenis bestudeer gewapende konflikte, ook vooruitgang in militêre tegnologie soos die [[trebuchet]].<ref>{{harvnb|Devries|2004}}</ref>]]
Die diplomatieke geskiedenis en die [[krygsgeskiedenis]] word met die politieke geskiedenis verbind. Die diplomatieke geskiedenis ondersoek die [[internasionale verhoudinge]] tussen state. Dit dek onderwerpe van [[buitelandse beleid]] soos onderhandelinge, strategiese oorwegings, [[verdrag]]e en konflikte tussen nasies, sowel as die rol van internasionale organisasies in dié prosesse.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=112-113}} | {{harvnb|Watt|Adams|Bullen|Brauer|1988|pp=131-133}} }}</ref> Die krygsgeskiedenis bestudeer die impak en ontwikkeling van gewapende konflikte in die menslike geskiedenis. Dit sluit die ondersoek van bepaalde gebeure in, soos die ontleding van 'n bepaalde veldslag of die bespreking van die verskillende oorsake van 'n oorlog. Dit behels ook meer algemene beskouings oor die ontwikkeling van oorlogvoering, soos vooruitgang in militêre tegnologie, [[Militêre strategie|strategie]], taktiek, logistiek en instellings.<ref>{{multiref | {{harvnb|Howard|Bond|Stagg|Chandler|1988|pp=4-5}} | {{harvnb|Morillo|2017|loc=§ 1. An Introduction to Military History}} }}</ref>
Die ekonomiese geskiedenis ondersoek hoe goedere geproduseer, verhandel en verbruik word. Dit dek ekonomiese aspekte soos die gebruik van grond, [[Werk|arbeid]] en [[Kapitaal (ekonomie)|kapitaal]], die [[vraag en aanbod]] van goedere, die koste en produksiemiddele, en die verdeling van inkomste en [[Verspreiding van rykdom|rykdom]]. Ekonomiese historici fokus gewoonlik op algemene tendense in die vorm van onpersoonlike kragte, soos [[inflasie]], eerder as op die handelinge en besluite van individue. As genoeg data beskikbaar is, steun hulle op kwantitatiewe metodes soos statistiese ontleding. Vir tydperke voor die moderne era is die beskikbare data dikwels beperk, sodat ekonomiese historici op skaars bronne moet steun en inligting daaruit moet ekstrapoleer.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=122-124}} | {{harvnb|Coleman|Floud|Barker|Daunton|1988|pp=31-32}} }}</ref>
Die sosiale geskiedenis is 'n breë vakgebied wat sosiale verskynsels ondersoek, maar die presiese omskrywing daarvan word betwis. Sommige teoretici verstaan dit as die studie van die alledaagse lewe buite die terreine van politiek en ekonomie, waaronder kulturele gebruike, gesinstrukture, gemeenskapsverhoudinge en onderwys. 'n Nouverwante benadering fokus op ervaring eerder as bedrywighede en ondersoek hoe lede van bepaalde sosiale groepe, soos sosiale klasse, rasse, genders of ouderdomsgroepe, hul wêreld ervaar het. Ander omskrywings beskou die sosiale geskiedenis as die studie van sosiale probleme soos armoede, siekte en misdaad, of neem 'n breër perspektief in deur te ondersoek hoe hele samelewings ontwikkel het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Samuel|Breuilly|Clark|Hopkins|1988|pp=48-51}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=125-127}} | {{harvnb|Stearns|2021}} }}</ref> Nouverwante vakgebiede sluit die [[kultuurgeskiedenis]], gendergeskiedenis en godsdiensgeskiedenis in.<ref>{{multiref | {{harvnb|Collinson|Brooke|Norman|Lake|1988|pp=58-59}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=101, 236-237, 286}} | {{harvnb|Burke|2019|loc=§ Introduction}} }}</ref>
Die intellektuele geskiedenis is die geskiedenis van idees en bestudeer hoe begrippe, filosofieë en ideologieë ontwikkel het. Dit stel veral belang in akademiese vakgebiede, maar is nie daartoe beperk nie: dit bestudeer ook wat gewone mense glo en watter vooroordele hulle koester. Benewens die intellektuele bewegings self ondersoek dit ook die kulturele en sosiale omstandighede wat hulle gevorm het en hul invloed op ander historiese ontwikkelings.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=272-273}} | {{harvnb|Collini|Skinner|Hollinger|Pocock|1988|pp=105-106, 109-110}} }}</ref> Die [[geskiedenis van die filosofie]], 'n nouverwante vakgebied, ondersoek die ontwikkeling van die filosofiese denke,<ref>{{multiref | {{harvnb|Santinello|Piaia|2010|pp=487-488}} | {{harvnb|Verene|2008|pp=6-8}} }}</ref> terwyl die wetenskapsgeskiedenis die ontwikkeling van wetenskaplike teorieë en praktyke bestudeer, soos die wetenskaplike bydraes van [[Charles Darwin]] en [[Albert Einstein]].<ref>{{multiref | {{harvnb|Porter|Shapin|Schaffer|Young|1988|pp=78-79}} | {{harvnb|Williams|2024|loc=§ inleidende afdeling}} }}</ref> Die [[kunsgeskiedenis]], nog 'n verwante dissipline, ondersoek historiese kunswerke en die ontwikkeling van kunsbedrywighede, [[Styl (beeldende kunste)|style]] en [[kunsbeweging]]s, en bespreek die kulturele, sosiale en politieke omstandighede waarin kuns geskep is.<ref>{{harvnb|Potts|House|Hope|Gretton|1988|pp=96-104}}</ref>
Die omgewingsgeskiedenis bestudeer die verhouding tussen die mens en sy omgewing en probeer verstaan hoe die mens en die res van die natuur mekaar in die loop van die geskiedenis beïnvloed het.<ref>{{harvnb|Hughes|2016|p=1}}</ref> Ander tematiese vertakkings sluit die konstitusionele geskiedenis, regsgeskiedenis, stadsgeskiedenis, sakegeskiedenis, die [[geskiedenis van tegnologie]], die mediese geskiedenis, die [[geskiedenis van onderwys]] en die volksgeskiedenis in.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=101, 112-113, 124-125, 127, 129}} | {{harvnb|Yapp|Bayly|Clarence-Smith|Abel|1988|pp=155, 158}} | {{harvnb|Antonellos|Rantall|2017|p=115}} | {{harvnb|Buchanan|2024|loc=inleidende afdeling}} | {{harvnb|Ramsay|2008|p=283}} }}</ref>
=== Ander indelings ===
Sommige vertakkings van die geskiedenis word deur hul metodes gekenmerk, soos die kwantitatiewe en die digitale geskiedenis, wat op kwantitatiewe metodes en [[digitale media]] steun.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=244-245}} | {{harvnb|Howell|Prevenier|2001|pp=81, 92-93}} | {{harvnb|Zaagsma|2023|loc=§ Introduction}} | {{harvnb|Jordanova|2000|pp=49-50}} }}</ref> Die vergelykende geskiedenis vergelyk historiese verskynsels uit verskillende tye, streke of kulture om hul ooreenkomste en verskille te ondersoek.<ref>{{harvnb|Wong|2005|pp=416-417}}</ref> Anders as die meeste ander vertakkings steun die mondelinge geskiedenis op mondelinge verslae eerder as op geskrewe dokumente: ooggetuieverslae, hoorsê en gemeenskaplike [[legende]]s. Dit weerspieël die persoonlike ervarings, vertolkings en [[geheue|herinneringe]] van gewone mense en toon hoe mense die verlede subjektief onthou.<ref>{{multiref | {{harvnb|Sitton|Mehaffy|Davis|2011|p=4}} | {{harvnb|Abrams|2016|loc=2. The Peculiarities of Oral History}} | {{harvnb|Miller|2024|pp=157-158}} | {{harvnb|Thomson|2012|p=80}} }}</ref> Die kontrafaktiese geskiedenis gebruik kontrafaktiese denke om alternatiewe verlope van die geskiedenis te ondersoek en te verken wat onder ander omstandighede kon gebeur het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Zhao|2023|pp=9-10}} | {{harvnb|Birke|Butter|Köppe|2011|p=7}} }}</ref> Sekere vertakkings word deur hul teoretiese uitkyk onderskei, soos die Marxistiese en die feministiese geskiedenis.<ref>{{multiref | {{harvnb|Howell|Prevenier|2001|pp=13-14, 113-114}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=27, 224-225, 238}} | {{harvnb|Veysey|1979|p=1}} }}</ref>
[[Lêer:Map of the World (1820).jpg|duimnael|alt='n Ou wêreldkaart met twee halfronde|Die [[wêreldgeskiedenis]] ondersoek die geskiedenis op wêreldvlak en omvat die hele menslike geskiedenis.<ref name="auto5">{{multiref | {{harvnb|Christian|2015|p=3}} | {{harvnb|Stearns|2010|pp=11-13, 17-20}} }}</ref>]]
Sommige onderskeidings berus op die omvang van die onderwerp. Die Groot Geskiedenis (''Big History''), wat die historikus David Christian in die laat 1980's geformuleer het, is die vertakking met die wydste omvang: dit dek alles van die [[Oerknal]] tot die hede en verbind elemente van die [[kosmologie]], geologie, [[biologie]] en antropologie.<ref name="auto4">{{harvnb|Hesketh|2023|pp=1-4, 41}}</ref> Die wêreldgeskiedenis is nog 'n vertakking met 'n wye omvang. Dit ondersoek die menslike geskiedenis as geheel, vanaf die evolusie van mensagtige spesies.<ref name="auto5"/> Die terme ''makrogeskiedenis'', ''mesogeskiedenis'' en ''mikrogeskiedenis'' verwys na verskillende ontledingskale, van grootskaalse patrone wat die hele wêreld raak tot gedetailleerde studies van plaaslike omstandighede, klein gemeenskappe, [[Genealogie|familiegeskiedenisse]], bepaalde individue of bepaalde gebeure.<ref>{{multiref | {{harvnb|Bod|2013|p=260}} | {{harvnb|O'Hara|2019|p=176}} }}</ref> Nou verwant aan die mikrogeskiedenis is die genre van die historiese [[biografie]], wat 'n individu se lewe en die nalatenskap daarvan in die historiese konteks vertel.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=113-115}} | {{harvnb|De Armond|2023|p=75}} }}</ref>
Die openbare geskiedenis (''public history'') omvat bedrywighede wat die geskiedenis aan die breë publiek voorstel. Dit vind gewoonlik buite die tradisionele akademiese omgewing plaas, in museums, by historiese terreine, in erfenistoerisme en in die populêre media.<ref>{{multiref | {{harvnb|Glassberg|1996|pp=7-8}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=xiv-xv}} | {{harvnb|Stanton|2017|p=224}} }}</ref>
== Ontwikkeling van die vakgebied ==
Voor die uitvinding van skryf was die bewaring en oordrag van historiese kennis tot mondelinge tradisies beperk.<ref>{{multiref | {{harvnb|Fagan|Durrani|2019|loc=§ Written Records, Oral History, and Archaeology}} | {{harvnb|Wright|2006}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=1-3, 295}} }}</ref> Vroeë vorme van geskiedskrywing het feite met mitologiese elemente gemeng, soos die ''[[Heldedig van Gilgamesj]]'' uit antieke Mesopotamië en die ''[[Odusseia]]'', 'n antieke Griekse teks wat aan [[Homeros]] toegeskryf word.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=20-21}} | {{harvnb|Wright|2006}} | {{harvnb|Lefkowitz|2008|pp=353-354}} }}</ref> Die ''Geskiedenisse'' van Herodotos,{{Voetnota|Herodotos word tradisioneel as die "vader van die geskiedenis" beskou, maar is ook die "vader van die leuens" genoem omdat nie al sy verslae betroubaar was nie.<ref>{{harvnb|Woolf|2019|pp=22-23}}</ref>}} wat in die 5de eeu v.C. verskyn het, was een van die grondtekste van die Westerse historiese tradisie en het meer klem op rasionele, bewysgegronde ondersoek gelê as die verhale van Homeros en ander digters.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=21-23}} | {{harvnb|Wright|2006}} | {{harvnb|Jensen|loc=§ 1. Ancient through Medieval}} | {{harvnb|Lefkowitz|2008|pp=354-355}} }}</ref> [[Thukydides]] het Herodotos se benadering voortgesit en verder verfyn, maar het meer op bepaalde politieke en militêre ontwikkelings gefokus, anders as die wye omvang en etnografiese elemente van Herodotos se werk.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=23-24}} | {{harvnb|Jensen|loc=§ 1. Ancient through Medieval}} | {{harvnb|Lefkowitz|2008|p=356}} }}</ref> Die [[Antieke Rome|Romeinse]] geskiedskrywing is sterk deur Griekse tradisies beïnvloed. Dit het dikwels nie net historiese feite bevat nie, maar ook [[Etiek|morele oordele]] oor historiese figure.{{Voetnota|Dié aspek kom tot 'n mate ook in die werke van Griekse historici voor, waaronder Herodotos en Polybios.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|p=26}} | {{harvnb|Comber|2006|pp=38-39}} }}</ref>}} Vroeë Romeinse historici het 'n annalistiese styl gebruik en gebeure uit die verlede jaar vir jaar met min kommentaar gerangskik, terwyl latere historici 'n meer verhalende en ontledende benadering verkies het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=28-30, 34}} | {{harvnb|Comber|2006|pp=38-40, 42-43}} }}</ref>
[[Lêer:『史記』唐写本.jpg|duimnael|alt=Die Boek van Riviere en Kanale uit Sima Qian se Verslae van die Groot Historikus|[[Sima Qian]] se ''[[Shiji]]'' of ''Verslae van die Groot Historikus'' was 'n grondwerk van die Chinese geskiedskrywing.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=40-41}} | {{harvnb|Lo|1998}} }}</ref>]]
'n Ander ingewikkelde tradisie van geskiedskrywing het in antieke China ontstaan, met vroeë voorlopers vanaf die laat 2de millennium v.C. Dit het annale as die hoogste vorm van geskiedskrywing beskou en verifikasie aan die hand van bronne beklemtoon. Dié tradisie is met die Konfusiaanse filosofie verbind en was nou aan die regering in die vorm van die heersende dinastie gekoppel: elke dinastie was verantwoordelik vir die amptelike geskiedenis van sy voorganger. Chinese historici het vroeër as ander tradisies 'n samehangende, stelselmatige metode ontwikkel om historiese gebeure op te teken.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=35-39, 41-42}} | {{harvnb|Morgan|2006|pp=14-15}} }}</ref> Veral invloedryk was die werk van Sima Qian, wie se noukeurige navorsingsmetode en insluiting van alternatiewe standpunte latere historiografiese standaarde gevorm het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Wright|2006}} | {{harvnb|Woolf|2019|pp=39-43}} }}</ref> In antieke Indië was historiese verhale nou met godsdiens verbind. Hulle het dikwels feitelike verslae met bonatuurlike elemente gemeng, soos in werke soos die ''[[Mahabharata]]''.<ref>{{multiref | {{harvnb|Vašíček|2008|pp=33-34}} | {{harvnb|Bayly|2006|pp=664-665}} | {{harvnb|Singh|2008|pp=18-19}} }}</ref>
In Europa is die geskiedenis gedurende die Middeleeue hoofsaaklik deur die geestelikes in die vorm van kronieke opgeteken. Christelike historici het uit Grieks-Romeinse en [[Jode|Joodse]] tradisies geput en die verlede uit 'n godsdienstige oogpunt herinterpreteer, as 'n verhaal wat God se goddelike plan uitlig.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=49-50}} | {{harvnb|Wright|2006}} | {{harvnb|Breisach|2005|loc=§ Christian Traditional Historiography}} }}</ref> Die historici [[Eusebius van Caesarea]] en Beda en die teoloog [[Augustinus van Hippo]] het invloedryke bydraes tot dié tradisie gelewer.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=49-52, 55}} | {{harvnb|Wright|2006}} | {{harvnb|Breisach|2005|loc=§ Christian Traditional Historiography}} }}</ref> In die Islamitiese wêreld is die geskiedskrywing eweneens deur godsdiens beïnvloed en is die verlede uit 'n Moslemoogpunt vertolk. Dit het groot waarde aan die ketting van oorlewering (''isnad'') geheg om die gesag van historiese verslae te bewaar.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=56-57}} | {{harvnb|Wright|2006}} | {{harvnb|Breisach|2005|loc=§ Islamic Traditional Historiography}} | {{harvnb|Morgan|2006|pp=9-10}} }}</ref> Al-Tabari het 'n omvattende geskiedenis geskryf wat van die skepping van die wêreld tot sy eie tyd strek. [[Ibn Chaldoen]] het besin oor die filosofiese vraagstukke onderliggend aan die werk van historici, soos universele patrone wat historiese verandering vorm en die grense van historiese waarheid.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=57, 60}} | {{harvnb|Wright|2006}} | {{harvnb|Breisach|2005|loc=§ Islamic Traditional Historiography}} | {{harvnb|Morgan|2006|pp=11, 14}} }}</ref>
Met die opkoms van die [[Tang-dinastie]] (618-907 n.C.) in China is die geskiedskrywing al hoe meer geïnstitusionaliseer, toe 'n buro vir die skryf van geskiedenis in 629 n.C. gestig is. Onder toesig van die buro is die ''Ware Verslae'' (''Veritable Records'') saamgestel, 'n omvattende versameling wat as grondslag van die amptelike nasionale geskiedenis gedien het. Historici van die Tang-dinastie het die onderskeid beklemtoon tussen die werklike gebeure in die verlede en die manier waarop dié gebeure in historiese tekste opgeteken word.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=64-65}} | {{harvnb|Breisach|2005|loc=§ Chinese Traditional Historiography}} }}</ref> Die geskiedskrywing van die [[Song-dinastie]] (960-1279 n.C.) het in 'n verskeidenheid genres verskyn, waaronder ensiklopedieë, biografieë en historiese romans, terwyl geskiedenis 'n standaardvak in die Chinese onderwysstelsel geword het.<ref>{{harvnb|Woolf|2019|pp=68-69, 84}}</ref> Onder invloed van die Chinese model het 'n tradisie van geskiedskrywing in die 8ste eeu n.C. in [[Japan]] ontstaan. Soos in China was die geskiedskrywing nou met die keiserlike huishouding verbind, maar Japannese historici het minder waarde aan kritiese bronbeoordeling geheg as hul Chinese eweknieë.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=67-68}} | {{harvnb|Breisach|2005|loc=§ Japanese Traditional Historiography}} }}</ref>
Gedurende die [[Renaissance]] en die vroegmoderne tydperk (sowat 1500 tot 1800) het die verskillende historiese tradisies al hoe meer met mekaar in aanraking gekom.<ref>{{harvnb|Woolf|2019|p=84}}</ref> Die Renaissance, wat in die 14de eeu in Europa begin het, het 'n hernieude belangstelling in die vroeëre klassieke tradisie van Griekeland en Rome laat ontstaan, ten koste van middeleeuse godsdienstige sienings. Renaissance-humaniste het gesofistikeerde tekskritiek gebruik om vroeëre godsdienstige geskiedwerke krities te ondersoek, wat tot die sekularisasie van die geskiedskrywing bygedra het. Van die 15de tot die 17de eeu het historici groter klem op die didaktiese rol van die geskiedenis gelê en dit gebruik om die gevestigde orde te bevorder of vir 'n terugkeer na 'n geïdealiseerde beeld van die verlede te pleit. Namate die uitvinding van die [[drukpers]] geskrewe dokumente toegankliker en bekostigbaarder gemaak het, het die belangstelling in die geskiedenis tot buite die geestelikes en die [[adel]] uitgebrei. Terselfdertyd het empiristiese denke wat met die Wetenskaplike Rewolusie verbind word, die moontlikheid van universele historiese waarhede bevraagteken.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=78, 89, 124}} | {{harvnb|Breisach|2005|loc=§ The Age of Anthropocentric Historiography}} | {{harvnb|Jensen|loc=§ 2. Humanism through Renaissance}} | {{harvnb|Arnold|2000|pp=26-27}}}}</ref> Gedurende die Verligting in die 18de eeu is die geskiedskrywing deur [[rasionalisme]] en [[skeptisisme]] beïnvloed. Historici wou tradisionele gesag en dogma deur rede en empiriese metodes uitdaag en het dieper patrone en betekenis in die verlede probeer blootlê, terwyl die terrein van historiese ondersoek met meer aandag aan maatskaplike en ekonomiese onderwerpe en aan vergelykings tussen verskillende kulture uitgebrei het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Wright|2006}} | {{harvnb|Woolf|2019|pp=129-130, 134, 166-167}} | {{harvnb|Arnold|2000|pp=46-51}}}}</ref>
In China het die openbare belangstelling in geskiedwerke en die beskikbaarheid daarvan gedurende die [[Ming-dinastie]] (1368-1644) ook toegeneem. Benewens die voortsetting van die Ware Verslae deur amptelike regeringshistorici het nie-amptelike werke deur private geleerdes gefloreer. Dié geleerdes het dikwels 'n meer skeppende styl gebruik en soms ortodokse weergawes uitgedaag.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=99-100}} | {{harvnb|Mittag|2012|pp=27-28}} | {{harvnb|Ng|2012|pp=60-62}} }}</ref> In die Islamitiese wêreld het nuwe tradisies van geskiedskrywing in die [[Safawidiese Ryk|Safawidiese]], [[Mogolryk|Mogol-]] en [[Ottomaanse Ryk]] ontstaan.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=101-106}} | {{harvnb|Quinn|2020|pp=1-4, 8-10}} }}</ref> Intussen het Europese ontdekkingsreisigers in die Amerikas inheemse verhale opgeteken en vertolk wat mondeling en in [[Piktogram|beeldskrif]] oorgelewer is. Dié sienings het soms tradisionele Europese perspektiewe weerspreek.<ref>{{harvnb|Woolf|2019|pp=5, 106-114}}</ref>
[[Lêer:Jebens, Adolf - Leopold von Ranke (detail) - 1875.jpg|duimnael|alt=Skildery van 'n ouer man met wit hare in 'n formele swart kledingstuk met 'n sierlike ordeteken op sy bors|Leopold von Ranke het 'n omwenteling in die standaarde van die historiese wetenskap gebring deur 'n deeglike beoordeling van primêre bronne in te voer.<ref>{{multiref | {{harvnb|Wright|2006}} | {{harvnb|Woolf|2019|pp=176-177}} }}</ref>]]
Die geskiedskrywing het in die 19de eeu 'n gedaanteverwisseling ondergaan namate dit professioneler en meer wetenskaplik georiënteerd geword het. In navolging van die werk van Leopold von Ranke is 'n stelselmatige metode van bronnekritiek wyd aanvaar, terwyl akademiese instellings vir die geskiedenis in die vorm van universiteitsdepartemente, beroepsverenigings en vaktydskrifte tot stand gekom het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Wright|2006}} | {{harvnb|Woolf|2019|pp=174-177}} | {{harvnb|Jensen|loc=§ 5. 19th Century Scientific Historiography}} | {{harvnb|Moloughney|Zarrow|2012|p=2}}}}</ref> In ooreenstemming met dié wetenskaplike uitkyk het Auguste Comte die positivisme geformuleer en gepoog om algemene wette van die geskiedenis te ontdek, soortgelyk aan die natuurwette wat fisici bestudeer.<ref>{{multiref | {{harvnb|Wright|2006}} | {{harvnb|Jensen|loc=§ 5. 19th Century Scientific Historiography}} | {{harvnb|Woolf|2019|pp=184-185}} }}</ref> Voortbouend op die filosofie van [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] het [[Karl Marx]] een so 'n algemene wet in sy teorie van die [[historiese materialisme]] voorgestel, naamlik dat ekonomiese kragte en klassestryd die grondliggende dryfvere van historiese verandering is.<ref>{{multiref | {{harvnb|Wright|2006}} | {{harvnb|Woolf|2019|pp=187-189}} | {{harvnb|Jensen|loc=§ 4. 19th Century Teleological Systems}} }}</ref> Nog 'n invloedryke ontwikkeling was die verspreiding van Europese historiografiese metodes, wat wêreldwyd die oorheersende benadering tot die akademiese studie van die verlede geword het.<ref>{{harvnb|Woolf|2019|pp=5-6, 196-197, 215-216}}</ref>
In die 20ste eeu is tradisionele historiese aannames en praktyke uitgedaag, terwyl die terrein van historiese navorsing breër geword het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=216-217, 279-280}} | {{harvnb|Wright|2006}} }}</ref> Die ''Annales''-skool het insigte uit die [[sosiologie]], [[sielkunde]] en [[ekonomie]] gebruik om langtermynontwikkelings te bestudeer.<ref>{{multiref | {{harvnb|Wright|2006}} | {{harvnb|Woolf|2019|pp=229-230}} }}</ref> [[Outoritarisme|Outoritêre regimes]] soos [[Nazi-Duitsland]], die [[Sowjetunie]] en China het historiese verhale vir ideologiese doeleindes gemanipuleer.<ref>{{harvnb|Woolf|2019|pp=239-240, 242-245}}</ref> Verskeie historici het onkonvensionele perspektiewe gedek en op die ervarings van gemarginaliseerde groepe gefokus deur benaderings soos die geskiedenis van onder (''history from below''), die mikrogeskiedenis, die mondelinge geskiedenis en die feministiese geskiedenis.<ref>{{multiref | {{harvnb|Wright|2006}} | {{harvnb|Woolf|2019|pp=232, 247-249, 255-256}} }}</ref> Die [[postkolonialisme]] het die hegemonie van die Westerse benadering probeer ondermyn, en die postmodernisme het die aanspraak op 'n enkele universele waarheid in die geskiedenis verwerp.<ref>{{harvnb|Woolf|2019|pp=262-264, 268-269}}</ref> Intellektuele historici het die historiese ontwikkeling van idees ondersoek.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|pp=251-252}} | {{harvnb|Collini|Skinner|Hollinger|Pocock|1988|pp=105-107}} }}</ref> In die tweede helfte van die eeu het hernieude pogings om die geskiedenis van die wêreld as geheel te skryf, momentum gekry, terwyl tegnologiese vooruitgang die groei van die kwantitatiewe en die digitale geskiedenis bevorder het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Moore|2006|pp=918-919}} | {{harvnb|Woolf|2019|pp=6, 297-300}} | {{harvnb|Wright|2006}} }}</ref>
== Verwante vakgebiede ==
=== Historiografie ===
[[Lêer:Bust of Ibn Khaldun (Casbah of Bejaia, Algeria).jpg|duimnael|upright=.8|alt=Borsbeeld van 'n man met 'n tulband en 'n baard|Ibn Chaldoen was 'n invloedryke figuur in die Islamitiese geskiedskrywing.<ref>{{harvnb|Woolf|2019|p=60}}</ref>]]
Die historiografie is die studie van die metodes en ontwikkeling van historiese navorsing. Historiograwe ondersoek wat historici doen, wat 'n metateorie in die vorm van 'n geskiedenis van die geskiedenis oplewer. Sommige teoretici gebruik die term ''historiografie'' in 'n ander sin, vir geskrewe verslae oor die verlede.<ref>{{multiref | {{harvnb|Woolf|2019|p=3}} | {{harvnb|Tucker|2011|pp=xii, 2}} | {{harvnb|Ritter|1986|pp=188-189}} | {{harvnb|Little|2020|loc=§ 4. Historiography and the Philosophy of History}} }}</ref>
'n Sentrale onderwerp van die historiografie as metateorie is die standaarde van bewysvoering en redenering in historiese ondersoek. Historiograwe ondersoek en kodifiseer hoe historici bronne gebruik om verhale oor die verlede op te stel, en ontleed ook die vertolkende aannames waarvan hulle uitgaan. Nouverwante vraagstukke is die styl en [[Retoriek|retoriese]] aanbieding van geskiedwerke.<ref>{{multiref | {{harvnb|Little|2020|loc=§ 4. Historiography and the Philosophy of History}} | {{harvnb|Lloyd|2011|pp=371, 374}} }}</ref>
Deur die werke van verskillende historici te vergelyk, onderskei historiograwe denkrigtings op grond van gedeelde navorsingsmetodes, aannames en style.<ref>{{multiref | {{harvnb|Little|2020|loc=§ 4. Historiography and the Philosophy of History}} | {{harvnb|Cheng|2012|pp=1-2}} }}</ref> Vergelykings strek ook oor hele eras, van die oudheid tot die moderne tyd. So volg die historiografie die ontwikkeling van die geskiedenis as akademiese dissipline na en toon dit hoe die oorheersende metodes, temas en navorsingsdoelwitte mettertyd verander het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Little|2020|loc=§ 4. Historiography and the Philosophy of History}} | {{harvnb|Bentley|2006|pp=xi, xv}} | {{harvnb|Cheng|2012|pp=1-2}} }}</ref>
=== Geskiedenisfilosofie ===
Die geskiedenisfilosofie{{Voetnota|''Historiese teorie'' is 'n nouverwante term wat soms as sinoniem gebruik word.<ref>{{harvnb|Paul|2015|pp=xv, 2-3, 12-13}}</ref>}} ondersoek die teoretiese grondslae van die geskiedenis. Dit stel belang in sowel die verlede self, as 'n reeks onderling verbonde gebeure, as die vakgebied wat dié proses bestudeer. Insigte en benaderings uit verskeie vertakkings van die filosofie is hiervoor van belang, soos die [[metafisika]], [[epistemologie]], [[hermeneutiek]] en etiek.<ref>{{multiref | {{harvnb|Carr|2006|loc=inleidende afdeling}} | {{harvnb|Jensen|loc=inleidende afdeling}} | {{harvnb|Little|2020|loc=inleidende afdeling, § 1. History and its representation}} | {{harvnb|Paul|2015|p=10}} }}</ref>
Wanneer filosowe die geskiedenis as proses ondersoek, verken hulle die basiese entiteite waaruit historiese verskynsels bestaan. Sommige benaderings steun hoofsaaklik op die oortuigings en handelinge van individuele mense, terwyl ander ook kollektiewe en ander algemene entiteite insluit, soos [[beskawing]]s, instellings, ideologieë en sosiale kragte.<ref>{{multiref | {{harvnb|Little|2020|loc=inleidende afdeling, § 1. History and its representation}} | {{harvnb|Paul|2015|p=10}} }}</ref> 'n Verwante onderwerp is die aard van die oorsaaklike meganismes wat historiese gebeure met hul oorsake en gevolge verbind.<ref>{{multiref | {{harvnb|Stanford|1998|pp=85-87}} | {{harvnb|Little|2020|loc=§ 3.3 Causation in history}} }}</ref> Volgens een siening is daar algemene wette van die geskiedenis wat die verloop van gebeure bepaal, soortgelyk aan die natuurwette wat in die [[natuurwetenskap]]pe bestudeer word. Volgens 'n ander perspektief is oorsaaklike verbande tussen historiese gebeure uniek en deur toevallige faktore gevorm.<ref>{{multiref | {{harvnb|Carr|2006|loc=§ 2. "Critical" Philosophy of History: Philosophical Reflection on Historical Knowledge}} | {{harvnb|Little|2020|loc=§ 3.1 General laws in history?, § 3.3 Causation in history}} }}</ref> Sommige filosowe het in die verlede voorgestel dat die algemene rigting van die geskiedenis groot patrone volg. Volgens een voorstel is die geskiedenis siklies, wat beteken dat afsonderlike gebeure of algemene tendense hulle op 'n groot genoeg skaal herhaal. Volgens 'n ander teorie is die geskiedenis 'n lineêre, [[Teleologie|teleologiese]] proses wat na 'n voorafbepaalde doel beweeg.<ref>{{multiref | {{harvnb|Little|2020|loc=§ 2.2 Does history possess directionality?}} | {{harvnb|Stanford|1998|pp=74-75}} | {{harvnb|Paul|2015|p=10}} | {{harvnb|Kleingeld|2006|p=xxi}} }}</ref>{{Voetnota|Sommige filosowe het [[Francis Fukuyama]] gevolg in sy betoog dat die "einde van die geskiedenis" reeds aangebreek het, op grond van die bewering dat die ideologiese evolusie van die mensdom sy eindpunt bereik het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Lemon|2003|pp=390-391}} | {{harvnb|Jackson|Xidias|2017|p=21}} }}</ref>}}
Die onderwerpe van die geskiedenisfilosofie en die historiografie oorvleuel, want albei stel belang in die standaarde van historiese redenering. Historiograwe fokus gewoonlik meer op die beskrywing van bepaalde metodes en ontwikkelings in die studie van die geskiedenis. Geskiedenisfilosowe, daarenteen, is geneig om meer algemene patrone te verken, insluitend evaluerende vrae oor watter metodes en aannames korrek is.<ref>{{multiref | {{harvnb|Little|2020|loc=§ 4. Historiography and the philosophy of history}} | {{harvnb|Heller|2016|loc=§ 14. The Specificity of Philosophy of History}} }}</ref> Historiese redenering word soms in die filosofie en ander dissiplines as 'n metode gebruik om verskynsels te verklaar. Dié benadering, bekend as historisme, voer aan dat 'n mens iets net kan verstaan as jy die unieke geskiedenis daarvan ken, of weet hoe dit ontwikkel het. Historisme oor waarheid stel byvoorbeeld dat waarheid van historiese omstandighede afhang, sodat daar geen waarhede is wat los van die geskiedenis geld nie. Historisme staan teenoor benaderings wat 'n tydlose, universele begrip van hul onderwerp nastreef.<ref>{{multiref | {{harvnb|Lemon|2003|p=125}} | {{harvnb|Stanford|1998|p=155}} | {{harvnb|Carr|2006|loc=§ 4. Historicity, Historicism and the Historicization of Philosophy}} | {{harvnb|Vision|2023|loc=§ VI Truth Epistemologized: 6. Historicism}} }}</ref>
==== Historiese objektiwiteit ====
Uiteenlopende debatte in die geskiedenisfilosofie draai om die moontlikheid van 'n objektiewe weergawe van die geskiedenis. Verskeie teoretici voer aan dat dié ideaal onbereikbaar is, en wys op die subjektiewe aard van vertolking, die verhalende aspek van die geskiedenis en die invloed van persoonlike waardes en vooroordele op die perspektief en handelinge van sowel historiese figure as historici. Volgens een siening is sommige bepaalde feite objektief, byvoorbeeld feite oor wanneer 'n droogte voorgekom het of watter leër verslaan is. Dié siening verseker egter nie algemene objektiwiteit nie, want historici moet feite vertolk en saamvoeg tot 'n oorkoepelende verhaal wat groot tendense en ontwikkelings beskryf.<ref>{{multiref | {{harvnb|Little|2020|loc=§ 3.2 Historical objectivity}} | {{harvnb|Carr|2006|loc=§ 2. "Critical" Philosophy of History: Philosophical Reflection on Historical Knowledge}} | {{harvnb|Stanford|1998|pp=50-53}} | {{harvnb|Paul|2015|p=10}} | {{harvnb|Carr|1990|pp=7-8, 21-22}} | {{harvnb|Evans|1999|pp=1-4}}}}</ref> Gevolglik voer sommige historici, soos G.M. Trevelyan en Keith Jenkins, aan dat alle geskiedenis bevooroordeeld is, omdat historiese verhale nooit vry is van subjektiewe vooronderstellings en waardeoordele nie.<ref>{{multiref | {{harvnb|Dray|2021|p=58}} | {{harvnb|Wineburg|2018|p=56}} | {{harvnb|Fasolt|2013|p=xix}} | {{harvnb|Trevelyan|1947|pp=1-2}} | {{harvnb|Groot|2016|p=173}} | {{harvnb|Jenkins|2003|pp=xi-xii, 44-45}} }}</ref>
Sommige uitkyke wat met realisme, empirisme en rekonstruksionisme verbind word,<ref>{{Harvnb|Donnelly|Norton|2012|pp=35-39}}</ref> beskou die geskiedenis as die soeke na waarheid of kennis, wat volgens hulle deur streng beoordeling en noukeurige vertolking van bewyse herwin kan word.<ref name="auto6">{{Harvnb|Jenkins|2003|pp=16-18}}</ref>{{Voetnota|Die Duitse historikus Leopold von Ranke was in die 19de eeu een van die belangrikste voorstanders van dié wetenskaplike benadering.<ref>{{Harvnb|Donnelly|Norton|2012|pp=35-36}}</ref> Belangrike moderne vakkundiges wat dié siening huldig, is sir Geoffrey Elton, Arthur Marwick en E.P. Thompson.<ref name="auto6"/>}} Ander vakkundiges kritiseer dié siening en beklemtoon die subjektiewe en partydige aard van historiese kennis.{{Voetnota|Dié kritiek berus onder meer op die argumente dat dit onmoontlik is om die verlede in sy geheel te herwin; dat verslae, omdat die gebeure reeds verby is, nie aan die gebeure nie maar slegs aan ander verslae getoets kan word; dat geskiedskrywing deur die historikus bemiddel en opgebou word en dat die opstel van 'n verhaal vertolking en selektiewe lesings behels;<ref>{{Harvnb|Jenkins|2003|pp=12-15}}</ref> en dat bewyse self noodwendig subjektief is, omdat hul inhoud deur hul maker bemiddel word en hul voortbestaan deur seleksieprosesse bepaal word.<ref>{{multiref|{{Harvnb|Carr|1990|pp=16-19}}|{{Harvnb|Donnelly|Norton|2012|pp=112-113}}}}</ref> Volgens dié siening stel nawysheid en moderne teorievorming historici ook in staat om bewyse saam te voeg en vertolkings voor te stel wat eers agterna sigbaar is, en dit vanuit 'n bevooroordeelde perspektief, sodat die geskiedenis as die bekende verlede 'n menslike skepping is.<ref>{{Harvnb|Jenkins|2003|p=15}}</ref>}} Perspektiviste beweer dat historiese perspektiewe inherent subjektief is, aangesien hulle verg dat bepaalde bronne en vrae gekies word en vasgestel word watter inligting as historiese feit kan geld. Volgens hulle kan uitsprake slegs binne, of relatief tot, een van verskeie mededingende historiese perspektiewe objektief wees.<ref>{{harvnb|Kragh|1987|pp=56-57}}</ref> 'n Sterker skeptiese of relativistiese uitkyk stel dat geen historiese kennis as objektief bewys kan word nie.<ref>{{multiref|{{harvnb|Kragh|1987|pp=58-60}}|{{harvnb|Tucker|2008|pp=3-4}}}}</ref>{{Voetnota|Een van die voorstanders van die meer relativistiese standpunt was E.H. Carr, wie se ''What Is History?'' (1961) ondersoek het hoe historiese en sosiale omstandighede die manier beïnvloed waarop historici feite kies en ontleed.<ref>{{Harvnb|Davies|1990|p=160}}</ref>}} Postmodernistiese teorieë het dié klem op subjektiwiteit verder gevoer en aangevoer dat dit onmoontlik is om die verlede objektief te ken, en dat betekenis deur mensgemaakte tekste geskep word, waarvan die taal "ons wêreld soos ons dit waarneem, uitmaak".<ref>{{Harvnb|Donnelly|Norton|2012|p=100}}</ref>{{Voetnota|Sommige vakkundiges voer aan dat die erkenning van die subjektiewe aard van historiese bronne die voordeel het dat dit nuwe navorsingsterreine en nuwe maniere van omgang met historiese onderwerpe oopmaak; dit bied ook nuwe benaderings tot die ontleding van bronne en die kritiek op heersende verhale, en laat historici toe om met verskillende begrippe om te gaan.<ref>{{Harvnb|Summerfield|2019|loc=§ Introduction}}</ref>}} Neorealiste het op dié tendens gereageer deur die sentrale plek van empiristiese metodologieë in historiese ontleding opnuut te beklemtoon. Hulle erken die invloed van subjektiewe oordele, maar voer aan dat historiese waarheid nietemin bereikbaar is.<ref name="DonnellyNorton104-106">{{Harvnb|Donnelly|Norton|2012|pp=104-106}}</ref>{{Voetnota|Vakkundiges wat dié siening voorstaan, sluit Richard J. Evans in.<ref name="DonnellyNorton104-106"/>}}
=== Onderwys ===
[[Lêer:Girls at Albany Senior School in Enfield during a lesson on American History, 1943. D13781.jpg|duimnael|alt=Swart-en-wit foto van 'n hoërskoolklas meisies wat na voor kyk terwyl hul onderwyser agter hulle staan en verduidelik|Geskiedenis is in die meeste lande 'n standaardskoolvak.<ref name="Metzger 2018 2">{{harvnb|Metzger|Harris|2018|p=2}}</ref>]]
Geskiedenis is in die meeste lande deel van die leerplan van openbare skole.<ref name="Metzger 2018 2"/> Vroeë geskiedenisonderrig wil leerders in die verlede laat belangstel en hulle met die grondbegrippe van historiese denke vertroud maak. Deur 'n basiese historiese bewustheid te kweek, probeer dit 'n gevoel van identiteit vestig deur leerders te help om hul kulturele wortels te verstaan.<ref>{{multiref | {{harvnb|Hughes|Cox|Godard|2013|pp=4-5, 10-11}} | {{harvnb|Metzger|Harris|2018|p=3}} | {{harvnb|Levstik|Thornton|2018|pp=476-477}} | {{harvnb|Cooper|1995|pp=3-4}} }}</ref> Dit neem dikwels 'n verhalende vorm aan deur kinders eenvoudige verhale te vertel, wat op historiese persone of die oorsprong van plaaslike vakansiedae, feeste en kos kan fokus.<ref>{{multiref | {{harvnb|Levstik|Thornton|2018|p=477}} | {{harvnb|Cooper|1995|pp=110-112}} }}</ref> Meer gevorderde geskiedenisonderrig op [[hoërskool]] dek 'n breër spektrum onderwerpe, van die antieke tot die moderne geskiedenis, op plaaslike sowel as wêreldvlak. Dit wil leerders ook met historiese navorsingsmetodes vertroud maak, onder meer met die vermoë om historiese bewerings te vertolk en krities te beoordeel.<ref>{{multiref | {{harvnb|Sharp|Dallimore|Bedford|Kerby|2021|pp=66-67, 71}} | {{harvnb|Hunt|2006|p=49}} | {{harvnb|Phillips|2008|pp=34, 48-50}} }}</ref> Aan die meeste universiteite is geskiedenis deel van die leerplan van die sosiale wetenskappe of die geesteswetenskappe. Benewens die onderrig van studente het dosente gewoonlik ook navorsingstake.<ref>{{multiref | {{harvnb|Simmonds|1989}} | {{harvnb|Maguire|1984}} }}</ref>
Geskiedenisonderwysers gebruik 'n verskeidenheid onderrigmetodes. Dit sluit verhalende aanbiedings van historiese ontwikkelings in, vrae wat leerders betrek en tot [[kritiese denke]] aanspoor, en besprekings van historiese onderwerpe. Leerders werk direk met historiese bronne om te leer hoe om bewyse te ontleed en te vertolk, individueel sowel as in groepe. Hulle skryf self historiese tekste om hul gedagtes duidelik en oortuigend te leer verwoord. Mondelinge of skriftelike toetse moet verseker dat die leerdoelwitte bereik word.<ref>{{multiref | {{harvnb|van Hover|Hicks|2018|pp=407-408}} | {{harvnb|Metzger|Harris|2018|pp=6-7}} | {{harvnb|Hunt|2006|p=36}} | {{harvnb|Grant|2018|pp=422-428}} }}</ref> Tradisionele metodes in die geskiedenisonderrig bied dikwels talle feite aan, soos die datums van belangrike gebeure en die name van historiese figure, wat leerders moet memoriseer. Sommige moderne benaderings, daarenteen, wil 'n meer aktiewe betrokkenheid en 'n dieper interdissiplinêre begrip van algemene patrone kweek, met aandag nie net aan wat gebeur het nie, maar ook aan waarom dit gebeur het en wat die blywende historiese betekenis daarvan is.<ref>{{multiref | {{harvnb|Metzger|Harris|2018|p=6}} | {{harvnb|Cooper|1995|p=2}} | {{harvnb|Liu|Wang|Zhang|Zhu|2024|p=623}}}}</ref>
Geskiedenisonderrig in staatskole dien verskeie doeleindes. 'n Sleutelvaardigheid is historiese geletterdheid, die vermoë om historiese bewerings te begryp, krities te ontleed en daarop te reageer. As leerders van belangrike ontwikkelings in die verlede bewus gemaak word, leer hulle verskillende omstandighede van die menslike lewe ken, wat hulle help om die hede en die verskeidenheid kulture daarin te verstaan. Terselfdertyd kan die vak 'n gevoel van kulturele identiteit kweek. Dit verbind leerders met hul erfenis, tradisies en gebruike, byvoorbeeld wanneer hulle aan ikoniese elemente bekend gestel word wat wissel van nasionale landmerke en monumente tot historiese figure en tradisionele feeste.<ref>{{multiref | {{harvnb|Metzger|Harris|2018|pp=3, 6-7}} | {{harvnb|Sharp|Dallimore|Bedford|Kerby|2021|p=49}} | {{harvnb|Hunt|2006|pp=6-7}} | {{harvnb|Miguel-Revilla|López-Torres|Ortuño-Molina|Molina-Puche|2024|pp=1-2}}}}</ref> Kennis van 'n gedeelde verlede en kulturele erfenis kan bydra tot die vorming van 'n nasionale identiteit en leerders voorberei op aktiewe [[burgerskap]]. Dié politieke aspek van geskiedenisonderrig kan geskille oor die inhoud van skoolhandboeke ontketen. In verskeie streke het dit tot sogenaamde ''geskiedenisoorloë'' oor die leerplan gelei.<ref>{{multiref | {{harvnb|Sharp|Dallimore|Bedford|Kerby|2021|p=49}} | {{harvnb|Zajda|2015|pp=5-6}} }}</ref> Dit kan tot 'n bevooroordeelde behandeling van omstrede onderwerpe lei, in 'n poging om die nasionale erfenis in 'n gunstige lig te stel.<ref>{{multiref | {{harvnb|Girard|Harris|2018|p=258}} | {{harvnb|Schneider|2008|pp=107-108}} }}</ref>{{Voetnota|Sommige Japannese hoërskoolhandboeke vir geskiedenis is byvoorbeeld op verskeie gronde gekritiseer omdat hulle die koloniale en oorlogsbedrywighede van Japan verklein het.<ref>{{harvnb|Schneider|2008|pp=107-108}}</ref>}}
[[Lêer:Tokyo National Museum Toyokan P1145505.jpg|duimnael|alt=Foto van 'n museumsaal met 'n versameling historiese artefakte|Informele onderrig deur uitstallings van historiese artefakte in museums is deel van die openbare geskiedenis.<ref name="auto2">{{multiref | {{harvnb|Stoddard|2018|pp=631-632}} | {{harvnb|Clark|Grever|2018|p=181}} }}</ref>]]
Benewens die formele onderwys in openbare skole word geskiedenis ook in informele omgewings buite die klaskamer oorgedra. In museums en by gedenkterreine, die tuiste van die openbare geskiedenis, word uitgesoekte artefakte dikwels gebruik om bepaalde verhale te vertel.<ref name="auto2"/> Dit sluit die populêre geskiedenis in, wat die verlede in media soos boeke, televisieprogramme en aanlyninhoud vir 'n breë publiek van niespesialiste toeganklik en aantreklik wil maak.<ref>{{multiref | {{harvnb|Clark|Grever|2018|pp=181, 184}} | {{harvnb|Korte|Paletschek|2014|pp=7-8}} }}</ref> Informele geskiedenisonderrig vind ook in [[mondelinge tradisie]]s plaas, waarin verhale oor die verlede van geslag tot geslag oorgedra word.<ref>{{multiref | {{harvnb|Leavy|2011|p=4}} | {{harvnb|Abrams|2016|loc=2. The Peculiarities of Oral History}} }}</ref>
=== Ander vakgebiede ===
Die geskiedenis volg 'n interdissiplinêre [[metodologie]] en put uit bevindings van vakgebiede soos die argeologie, geologie, [[genetika]], antropologie en [[taalwetenskappe|taalkunde]].<ref>{{multiref | {{harvnb|Tuniz|Vipraio|2016|p=v}} | {{harvnb|Kamp|Legêne|Rossum|Rümke|2020|p=36}} | {{harvnb|Manning|2020|pp=1-2}} | {{harvnb|Norberg|Deutsch|2023|p=15}} | {{harvnb|Aldenderfer|2011|p=1}} }}</ref>{{Voetnota|Dié vakgebiede word soms onder die etiket ''hulpwetenskappe van die geskiedenis'' saamgegroepeer.<ref>{{harvnb|Renier|2016|pp=111-112}}</ref>}} Argeoloë bestudeer historiese artefakte wat deur mense gemaak is en ander vorme van materiële kultuur. Hul bevindings bied belangrike insig in vroeëre menslike bedrywighede en kulturele ontwikkelings.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tuniz|Vipraio|2016|pp=v, 1, 15}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=11, 55}} }}</ref> Die vertolking van argeologiese bewyse bied ander uitdagings as die gewone historiese werk met geskrewe dokumente. Terselfdertyd bied dit nuwe moontlikhede, omdat dit inligting verskaf wat nie opgeteken is nie: deur die oorblyfsels van hul materiële kultuur te bestudeer, kry historici toegang tot die verlede van ongeletterde samelewings en van gemarginaliseerde groepe binne geletterde samelewings. Voor die opkoms van die moderne argeologie in die 19de eeu het die oudheidkunde die grondslag vir dié dissipline gelê en 'n belangrike rol in die bewaring van historiese artefakte gespeel.<ref>{{harvnb|Gaskell|Carter|2020|pp=1-5}}</ref>
Geologie en ander [[aardwetenskap]]pe help historici om die omgewingsomstandighede en fisiese prosesse te verstaan wat vroeëre samelewings geraak het, waaronder [[klimaat]]stoestande, landskappe en natuurgebeure.<ref>{{harvnb|Manning|2020|pp=2-3}}</ref> Die genetika verskaf sleutelinligting oor die evolusionêre oorsprong van die mens as spesie, [[menslike migrasie]], [[Voorouer|afkoms]] en [[Demografie|demografiese]] veranderinge.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tuniz|Vipraio|2016|pp=4, 10, 13-16}} | {{harvnb|Relethford|2012|p=237}} }}</ref> Antropoloë ondersoek die menslike [[kultuur]] en gedrag, soos sosiale strukture, geloofstelsels en rituele gebruike. Dié kennis bied konteks vir die vertolking van historiese gebeure.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tuniz|Vipraio|2016|pp=v, 1, 11, 19}} | {{harvnb|Tosh|2002|pp=34, 205}} }}</ref> Die [[diachroniese taalkunde]] bestudeer die ontwikkeling van tale deur die tyd, wat noodsaaklik kan wees vir die vertolking van antieke dokumente en ook inligting oor migrasiepatrone en kulturele uitruiling kan verskaf.<ref>{{multiref | {{harvnb|Tosh|2002|pp=90, 186-187}} | {{harvnb|Lewis|2012|loc=§ The Disciplines of Space and Time}} }}</ref> Historici steun verder op bewyse uit verskeie ander vakgebiede in die fisiese, biologiese en sosiale wetenskappe, sowel as die geesteswetenskappe.<ref>{{harvnb|Manning|2020|p=3}}</ref>
Weens sy verband met ideologie en nasionale identiteit is die geskiedenis nou aan die politiek verbind, en historiese teorieë kan politieke besluite direk beïnvloed. Irredentistiese pogings van een staat om die grondgebied van 'n ander te annekseer, steun byvoorbeeld dikwels op historiese teorieë wat beweer dat die betwiste gebied vroeër aan die eerste staat behoort het.<ref>{{multiref | {{harvnb|Southgate|2005|pp=xi, 21}} | {{harvnb|Arnold|2000|p=121}} | {{harvnb|White|Millett|2019|pp=419-421}} }}</ref> Die geskiedenis speel ook 'n sentrale rol in sogenaamde ''historiese godsdienste'', wat sommige van hul kernleerstellings op historiese gebeure baseer. Die Christendom word byvoorbeeld dikwels as 'n historiese godsdiens beskou omdat dit om historiese gebeure rondom [[Jesus van Nasaret|Jesus Christus]] sentreer.<ref>{{multiref | {{harvnb|Wiles|1978|pp=4-6}} | {{harvnb|Johnson|2024|loc=§ 10. Historiography and History}} | {{harvnb|Law|2012|p=1}} }}</ref>
== Notas ==
{{Notas}}
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
=== Bronne ===
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book |last1=Abrams |first1=Lynn |title=Oral History Theory |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-27798-9 |url=https://books.google.com/books?id=bluaCwAAQBAJ&pg=PT29 |language=en |date=2016 |edition=2nd}}
* {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 1: The Ancient World, Prehistoric Eras to 600 CE |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofworldhistory_201912}}
* {{cite book |last1=Ahlskog |first1=Jonas |title=The Primacy of Method in Historical Research: Philosophy of History and the Perspective of Meaning |publisher=Routledge |isbn=978-1-000-28524-6 |url=https://books.google.com/books?id=ZkYHEAAAQBAJ |language=en |date=2020}}
* {{cite book |last1=Alcock |first1=A. |title=A Short History of Europe: From the Greeks and Romans to the Present Day |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-59742-6 |url=https://books.google.com/books?id=5FmHDAAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=2002 |doi=10.1057/9780230597426}}
* {{cite book |last1=Aldenderfer |first1=Mark |title=World History Encyclopedia |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-1-85109-930-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=s5X3EAAAQBAJ&pg=RA1-PA1 |language=en |chapter=Era 1: Beginnings of Human Society to 4000 BCE |volume=2 |date=2011 |pages=1-327}}
* {{cite journal |last1=Allchin |first1=Douglas |title=Pseudohistory and Pseudoscience |journal=Science & Education |volume=13 |issue=3 |doi=10.1023/B:SCED.0000025563.35883.e9 |date=2004 |pages=179-195 |bibcode=2004Sc&Ed..13..179A |url=https://link.springer.com/article/10.1023/B:SCED.0000025563.35883.e9|url-access=subscription }}
* {{cite book |last1=Andrén |first1=Mats |title=Thinking Europe: A History of the European Idea since 1800 |publisher=Berghahn Books |isbn=978-1-80073-570-5 |language=en |date=2022 |volume=46 |jstor=j.ctv36cj83p |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv36cj83p}}
* {{cite journal |last1=Antonellos |first1=Steven |last2=Rantall |first2=Jayne |title=Indigenous History: A Conversation |journal=Australasian Journal of American Studies |volume=36 |issue=2 |url=https://www.jstor.org/stable/26532936|date=2017 |pages=115-128 |jstor=26532936}}
* {{cite book |last1=Arcodia |first1=Giorgio Francesco |last2=Basciano |first2=Bianca |title=Chinese Linguistics: An Introduction |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884783-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=h4NSEAAAQBAJ&pg=PR15 |language=en |chapter=Periodization of Chinese History |date=2021 |page=xv |doi=10.1093/oso/9780198847830.001.0001}}
* {{Cite book|last=Arnold|first=John H.|title=History: A Very Short Introduction|url=https://archive.org/details/historyveryshort00arno_0|publisher=Oxford University Press|year=2000|isbn=019285352X|location=New York|doi=10.1093/actrade/9780192853523.001.0001}}
* {{cite book |last1=Asante |first1=Molefi Kete |title=The History of Africa: The Quest for Eternal Harmony |publisher=Routledge |isbn=978-1-003-81615-7 |edition=4 |language=en |date=2024 |doi=10.4324/9781003351306 |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781003351306/history-africa-molefi-kete-asante}}
* {{cite book |author1=Association of Academies of Sciences in Asia (AASA)|title=Towards a Sustainable Asia: The Cultural Perspectives |publisher=China Science Publishing & Media and Springer Science+Business Media|isbn=978-7-03-029011-3 |date=2011|doi=10.1007/978-3-642-16669-3|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-642-16669-3|ref={{harvid|AASA|2011}}}}
* {{cite book |last1=Baker |first1=Alan R. H. |title=Geography and History: Bridging the Divide |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28885-9 |url=https://books.google.com/books?id=e8yf5JcefpAC&pg=PA1 |language=en |date=2003}}
* {{cite book |last1=Bayly |first1=C. A. |editor1-last=Bentley |editor1-first=Michael |title=Companion to Historiography |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-97023-0 |language=en |chapter=Modern Indian Historiography |date=2006 |pages=663-677 |doi=10.4324/9780203991459}}
* {{cite book |last1=Bentley |first1=Michael |editor1-last=Bentley |editor1-first=Michael |title=Companion to Historiography |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-97023-0 |language=en |chapter=General Introduction: The Project of Historiography |date=2006 |doi=10.4324/9780203991459 |pages=xi-xvi}}
* {{cite book |last1=Berkhofer |first1=R. |title=Fashioning History: Current Practices and Principles |publisher=Springer |isbn=978-0-230-61720-9 |url=https://books.google.com/books?id=1uvGAAAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=2008 |doi=10.1057/9780230617209}}
* {{cite book |last1=Berkhofer |first1=Robert F. |title=Forgeries and Historical Writing in England, France, and Flanders, 900-1200 |publisher=Boydell Press |isbn=978-1-78327-691-2 |url=https://books.google.com/books?id=bNnpEAAAQBAJ&pg=PA10 |language=en |date=2022 |jstor=j.ctv24tr8rg |doi=10.2307/j.ctv24tr8rg}}
* {{cite book |last1=Bhat |first1=P. Ishwara |title=Idea and Methods of Legal Research |publisher=Oxford University Press India |isbn=978-0-19-909830-9 |language=en |date=2019 |chapter=Historical Legal Research |pages=198-229 |doi=10.1093/oso/9780199493098.003.0007}}
* {{cite book |last1=Birke |first1=Dorothee |last2=Butter |first2=Michael |last3=Köppe |first3=Tilmann |title=Counterfactual Thinking - Counterfactual Writing |publisher=de Gruyter |isbn=978-3-11-026866-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VcgLgAedZ-IC&pg=PA7 |language=en |chapter=Introduction |date=2011 |doi=10.1515/9783110268669 |pages=1-11}}
* {{cite book |last1=Black |first1=Jeremy |title=A History of Europe: From Pre-History to the 21st Century |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-3988-0986-4 |language=en |date=2021 |url=https://books.google.com/books?id=iKgjEAAAQBAJ}}
* {{cite book |last1=Bod |first1=Rens |title=A New History of the Humanities: The Search for Principles and Patterns from Antiquity to the Present |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-966521-1 |url=https://books.google.com/books?id=KaOcAQAAQBAJ&pg=PA260 |language=en |date=2013}}
* {{cite book |last1=Breisach |first1=Ernst |editor1-last=Jones |editor1-first=Lindsay |title=Encyclopedia of Religion |publisher=Macmillan Reference |isbn=978-0-02-865981-7 |edition=2nd |chapter-url=https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/historiography-overview |chapter=Historiography: An Overview |date=2005 |pages=4024-4035}}
* {{cite book |last1=Brown |first1=Alexander |last2=Sinclair |first2=Adriana |title=Hate Speech Frontiers: Exploring the Limits of the Ordinary and Legal Concepts |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-009-35714-2 |url=https://books.google.com/books?id=bCDgEAAAQBAJ&pg=PA418 |language=en |date=2024 }}
* {{cite book |last1=Buchanan |first1=Ian |title=A Dictionary of Critical Theory |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-953291-9 |chapter-url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110810105729649 |language=en |chapter=Revisionism |date=2010}}
* {{cite web |last1=Buchanan |first1=Robert Angus |title=History of Technology |url=https://www.britannica.com/technology/history-of-technology |website=Encyclopædia Britannica |access-date=25 November 2024 |language=en |date=2024}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=KWqOCwAAQBAJ |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |first1=Richard |last1=Bulliet |first2=Pamela |last2=Crossley |first3=Daniel |last3=Headrick |first4=Steven |last4=Hirsch |first5=Lyman |last5=Johnson |last6=Northrup |first6=David |year=2015 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44567-0 |edition=6th |volume=1 |access-date=25 Augustus 2022 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429050129/https://books.google.com/books?id=KWqOCwAAQBAJ |url-status=live}} <!-- another school textbook that might be worth looking for a new source for -->
* {{cite book |last1=Burke |first1=Peter |title=What Is Cultural History? |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-5095-2224-8 |url=https://books.google.com/books?id=hKukDwAAQBAJ&pg=PT8 |language=en |date=2019 |edition=3}}
* {{cite book |last1=Carr |first1=Edward Hallett |title=What Is History? |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-013584-8 |edition=2 |orig-date=1961 |date=1990 |url=https://archive.org/details/EdwardHallettCarrWhatIsHistoryPenguinBooks1990}}
* {{cite book |last1=Carr |first1=David |editor1-last=Borchert |editor1-first=Donald M. |title=Encyclopedia of Philosophy. 7: Oakeshott – Presupposition |chapter=Philosophy of History |date=2006 |publisher=Thomson Gale, Macmillan Reference |isbn=978-0-02-865787-5 |edition=2 |chapter-url=https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/philosophy-history |pages=386-399}}
* {{cite book |last1=Cheng |first1=Eileen Ka-May |title=Historiography: An Introductory Guide |publisher=Continuum |isbn=978-1-4411-7767-4 |url=https://books.google.com/books?id=5Jot-bWsBS0C&pg=PA1 |language=en |date=2012}}
* {{cite book |last1=Christian |first1=David |title=This Fleeting World: A Short History of Humanity |publisher=Berkshire Publishing |isbn=978-1-933782-04-1 |url=https://books.google.com/books?id=BYLrRXaZrAkC&pg=PA102 |language=en |date=2008}}
* {{cite book |last1=Christian |first1=David |editor1-last=Christian |editor1-first=David |title=The Cambridge World History |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76333-2 |chapter=Introduction and Overview |date=2015 |volume=1 |pages=1-38 |doi=10.1017/CBO9781139194662 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-world-history/F3021D314888B26D40EF701D7F060799}}
* {{cite book |last1=Clark |first1=Anna |last2=Grever |first2=Maria |editor1-last=Metzger |editor1-first=Scott Alan |editor2-last=Harris |editor2-first=Lauren McArthur |title=The Wiley International Handbook of History Teaching and Learning |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-10081-2 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119100812.ch7 |language=en |chapter=Historical Consciousness |date=2018 |doi=10.1002/9781119100812.ch7 |pages=177-201}}
* {{cite book |last1=Coleman |first1=D. C. |last2=Floud |first2=Roderick |last3=Barker |first3=T. C. |last4=Daunton |first4=M. J. |last5=Crafts |first5=N. F. R. |title=What Is History Today ... ? |publisher=Macmillan Education UK |isbn=978-1-349-19161-1 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-19161-1_4 |language=en |chapter=What Is Economic History ... ? |date=1988 |pages=31-41 |editor-last1=Gardiner |editor-first1=Juliet}}
* {{cite book |last1=Collingwood |first1=R. G. |title=Essays in the Philosophy of History |publisher=University of Texas Press |oclc=17517213 |chapter-url=https://archive.org/details/essaysinphilosop0000unse_l9z1/page/n9/mode/2up |language=en |chapter=The Nature and Aims of a Philosophy of History |date=1967 |pages=34-56}}
* {{cite book |last1=Collingwood |first1=R. G. |title=The Idea of History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-285306-6 |url=https://books.google.com/books?id=pTucAQAAQBAJ&pg=PA9 |language=en |date=1993 }}
* {{cite book |last1=Collini |first1=Stefan |last2=Skinner |first2=Quentin |last3=Hollinger |first3=David A. |last4=Pocock |first4=J. G. A. |last5=Hunter |first5=Michael |title=What Is History Today ... ? |publisher=Macmillan Education UK |isbn=978-1-349-19161-1 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-19161-1_10 |language=en |chapter=What Is Intellectual History ... ? |date=1988 |pages=105-119 |editor-last1=Gardiner |editor-first1=Juliet}}
* {{cite book |ref={{harvid|HarperCollins|2003}}|title=Collins Latin Concise Dictionary |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-053690-9 |language=en |date=2003}}
* {{cite book |last1=Collinson |first1=Patrick |last2=Brooke |first2=Christopher |last3=Norman |first3=Edward |last4=Lake |first4=Peter |last5=Hempton |first5=David |title=What Is History Today ... ? |publisher=Macmillan Education UK |isbn=978-1-349-19161-1 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-19161-1_6 |language=en |chapter=What Is Religious History ... ? |date=1988 |pages=58-68 |editor-last1=Gardiner |editor-first1=Juliet}}
* {{cite book |last1=Comber |first1=Michael |editor1-last=Bentley |editor1-first=Michael |title=Companion to Historiography |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-97023-0 |language=en |chapter=Re-reading the Roman Historians |date=2006 |pages=38-52}}
* {{cite book |last1=Cooper |first1=Hilary |title=History in the Early Years |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-10100-4 |language=en |date=1995}}
* {{cite book |last1=Cotterell |first1=Arthur |title=Asia: A Concise History |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82959-2 |url=https://books.google.com/books?id=9_vVTWXK5kQC&pg=PA1 |language=en |date=2011}}
* {{cite book |last1=d'Arcy |first1=Paul |editor1-last=Bentley |editor1-first=Jerry H. |title=Oxford Handbook of World History |publisher=Oxford University Press |chapter-url=https://academic.oup.com/edited-volume/34513/chapter-abstract/292859287 |language=en |chapter=Oceania and Australasia |date=2012 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199235810.013.0031 |isbn=978-0-19-923581-0 |pages=546-563}}
* {{cite book |last1=Darby |first1=Henry Clifford |title=The Relations of History and Geography: Studies in England, France and the United States |publisher=University of Exeter Press |isbn=978-0-85989-699-3 |url=https://books.google.com/books?id=Vl4ZfpnP7NwC&pg=PA14 |language=en |date=2002}}
* {{cite book |last1=Davies |first1=R. W. |chapter="From E. H. Carr's Files: Notes towards a Second Edition of ''What Is History?'' |editor-first1=Edward Hallett |editor-last1=Carr |editor-first2=R. W. |editor-last2=Davies |title=What Is History? |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-013584-8 |edition=2 |orig-date=1961 |date=1990 |pages=157-184}}
* {{cite book |last1=De Armond |first1=Thea |editor1-last=Moshenska |editor1-first=Gabriel |editor2-last=Lewis |editor2-first=Clare |title=Life-writing in the History of Archaeology: Critical Perspectives |publisher=UCL Press |isbn=978-1-80008-450-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=r0nCEAAAQBAJ&pg=PA75 |language=en |chapter=Toward a Prosopography of Archaeology from the Margins |date=2023 |pages=73-90}}
* {{cite book |last1=Devries |first1=Kelly |editor1-last=Bradford |editor1-first=James C. |title=International Encyclopedia of Military History |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-95033-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xq_lCAAAQBAJ&pg=PT594 |language=en |chapter=Catapult |date=2004 }}
* {{cite book |last1=Diamond |first1=Jared |title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-06922-8 |url=https://books.google.com/books?id=PWnWRFEGoeUC&pg=PA1 |language=en |date=1999}}
* {{cite book |last1=Donnelly |first1=Mark |last2=Norton |first2=Claire |title=Doing History |year=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-65694-1}}
* {{cite book |author1=Dorling Kindersley |title=Timelines of Everything: From Woolly Mammoths to World Wars |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-241-42807-8 |url=https://books.google.com/books?id=8rqpDwAAQBAJ&pg=PA94 |language=en |date=2018}}
* {{cite book |last1=Dray |first1=William |title=On History and Philosophers of History |publisher=Brill |isbn=978-90-04-45157-5 |url=https://books.google.com/books?id=4NEVEQAAQBAJ&pg=PA58 |language=en |date=2021 }}
* {{cite book |last1=Evans |first1=Richard J. |title=In Defence of History |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-04687-8 |date=1999}}
* {{cite journal |last1=Evans |first1=Richard J. |title=The Two Faces of E. H. Carr |journal=History in Focus |issue=2 |url=https://archives.history.ac.uk/history-in-focus/Whatishistory/evans10.html |publisher=University of London – Institute of Historical Research |date=2001}}
* {{cite book |last1=Evans |first1=Richard J. |editor1-last=Cannadine |editor1-first=D. |title=What Is History Now? |publisher=Springer |isbn=978-0-230-20452-2 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8-zMCwAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |chapter=Prologue: What Is History? – Now |date=2002 |pages=1-18 |doi=10.1057/9780230204522_1}}
* {{cite book |last1=Fagan |first1=Brian M. |last2=Durrani |first2=Nadia |title=World Prehistory: A Brief Introduction |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-77280-1 |url=https://books.google.com/books?id=dB24DwAAQBAJ&pg=PT54 |language=en |date=2019 |edition=10th}}
* {{cite book |last1=Fasolt |first1=Constantin |title=The Limits of History |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-11564-1 |url=https://books.google.com/books?id=4RdTAAAAQBAJ&pg=PR19 |language=en |date=2013 }}
* {{cite journal |last1=Fazal |first1=Tanweer |title='Documents of Power': Historical Method and the Study of Politics |journal=Studies in Indian Politics |volume=11 |issue=1 |doi=10.1177/23210230231166179 |date=2023 |pages=140-149}}
* {{cite book |last1=Fernández-Armesto |first1=Felipe |title=The Americas: A Hemispheric History |publisher=Random House |isbn=978-1-58836-302-2 |date=2003}}
* {{cite book |last1=Fisher |first1=Michael H. |title=Migration: A World History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-976434-1 |url=https://books.google.com/books?id=Ytx1DwAAQBAJ&pg=PA127 |language=en |date=2014}}
* {{cite book |last1=Fronza |first1=Emanuela |title=Memory and Punishment: Historical Denialism, Free Speech and the Limits of Criminal Law |publisher=Springer |isbn=978-94-6265-234-7 |url=https://books.google.com/books?id=vWBODwAAQBAJ&pg=PA4 |language=en |date=2018}}
* {{cite book |last1=Gardiner |first1=Juliet |title=What Is History Today ... ? |publisher=Macmillan Education UK |isbn=978-1-349-19161-1 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-19161-1_1 |language=en |chapter=Introduction |date=1988 |pages=1-3 |editor-last1=Gardiner |editor-first1=Juliet}}
* {{cite book |last1=Gaskell |first1=Ivan |last2=Carter |first2=Sarah Anne |editor1-last=Gaskell |editor1-first=Ivan |editor2-last=Carter |editor2-first=Sarah Anne |title=The Oxford Handbook of History and Material Culture |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-934176-4 |chapter-url=https://academic.oup.com/edited-volume/28036/chapter/211920648 |chapter=Introduction: Why History and Material Culture? |date=2020 |pages=1-13 }}
* {{cite book |last1=Gil |first1=Jeffrey |last2=Marsen |first2=Sky |title=Exploring Language in Global Contexts |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-59387-7 |url=https://books.google.com/books?id=9RRoEAAAQBAJ&pg=PT24 |language=en |date=2022}}
* {{cite book |last1=Girard |first1=Brian |last2=Harris |first2=Lauren McArthur |editor1-last=Metzger |editor1-first=Scott Alan |editor2-last=Harris |editor2-first=Lauren McArthur |title=The Wiley International Handbook of History Teaching and Learning |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-10081-2 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119100812.ch10 |language=en |chapter=Global and World History Education |date=2018 |doi=10.1002/9781119100812.ch10 |pages=253-279}}
* {{cite journal |last1=Glassberg |first1=David |title=Public History and the Study of Memory |url=https://archive.org/details/sim_public-historian_spring-1996_18_2/page/7 |journal=The Public Historian |volume=18 |issue=2 |doi=10.2307/3377910 |date=1996 |pages=7-23 |jstor=3377910}}
* {{cite book |last1=Grant |first1=S. G. |editor1-last=Metzger |editor1-first=Scott Alan |editor2-last=Harris |editor2-first=Lauren McArthur |title=The Wiley International Handbook of History Teaching and Learning |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-10081-2 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119100812.ch16 |language=en |chapter=Teaching Practices in History Education |date=2018 |doi=10.1002/9781119100812.ch16 |pages=419-448}}
* {{cite book |last1=Groot |first1=Jerome de |title=Consuming History: Historians and Heritage in Contemporary Popular Culture |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-27796-5 |url=https://books.google.com/books?id=ayt-CwAAQBAJ&pg=PA173 |language=en |date=2016 }}
* {{cite book |last1=Haviland |first1=Beverly |title=Henry James' Last Romance: Making Sense of the Past and the American Scene |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-56338-3 |url=https://books.google.com/books?id=khYVsKMvQZIC&pg=PA6 |language=en |date=1997}}
* {{cite book |last1=Headrick |first1=Daniel R. |title=Technology: A World History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-971366-0 |url=https://books.google.com/books?id=qG2tPzkN6HUC&pg=PA6 |language=en |date=2009}}
* {{cite book |last1=Hedrick |first1=Charles W. |title=History and Silence: Purge and Rehabilitation of Memory in Late Antiquity |publisher=University of Texas Press |isbn=0-292-73121-3 |language=en |date=2000 }}
* {{cite book |last1=Heller |first1=Agnes |title=A Theory of History |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-26882-6 |url=https://books.google.com/books?id=TFf7CwAAQBAJ&pg=PT190 |language=en |date=2016}}
* {{cite book |last1=Hesketh |first1=Ian |title=A History of Big History |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-009-04156-0 |language=en |date=2023}}
* {{cite web |ref={{harvid|HarperCollins|2022}}|title=History |date=2022 |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=history&submit.x=58&submit.y=14 |website=American Heritage Dictionary |publisher=HarperCollins |access-date=8 Desember 2024}}
* {{cite book |last1=Howard |first1=Michael |last2=Bond |first2=Brian |last3=Stagg |first3=J. C. A. |last4=Chandler |first4=David |last5=Best |first5=Geoffrey |last6=Terrine |first6=John |title=What Is History Today ... ? |publisher=Macmillan Education UK |isbn=978-1-349-19161-1 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-19161-1_2 |language=en |chapter=What Is Military History ... ? |date=1988 |pages=4-17 |editor-last1=Gardiner |editor-first1=Juliet}}
* {{cite book |last1=Howell |first1=Martha C. |last2=Prevenier |first2=Walter |title=From Reliable Sources: An Introduction to Historical Methods |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-8560-2 |url=https://books.google.com/books?id=wSqgwOZPjJ4C&pg=PA1 |language=en |date=2001}}
* {{cite book |last1=Hsu |first1=Cho-yun |editor1-last=Stearns |editor1-first=Peter N. |title=Encyclopedia of Social History |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-58347-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=EJeNAgAAQBAJ&pg=PA161 |language=en |chapter=Chinese Periodization |date=1993 |pages=161-163}}
* {{cite book |last1=Hughes |first1=J. Donald |title=What Is Environmental History? |publisher=Polity |isbn=978-0-7456-8844-2 |url=https://books.google.com/books?id=-WZNDwAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=2016}}
* {{cite book |last1=Hughes |first1=Pat |last2=Cox |first2=Kath |last3=Godard |first3=Gillian |title=Primary History Curriculum Guide |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-12742-9 |url=https://books.google.com/books?id=33guAgAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=2013}}
* {{cite book |last1=Hunt |first1=Martin |editor-first1=Martin |editor-last1=Hunt |title=A Practical Guide to Teaching History in the Secondary School |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-19967-9 |language=en |chapter=Why Learn History? |date=2006 |doi=10.4324/9780203029831 |pages=3-14}}
* {{cite book |last1=Iliffe |first1=John |title=Africans: The History of a Continent |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86438-1 |edition=2 |date=2007}}
* {{cite book |last1=Jackson |first1=Ian |last2=Xidias |first2=Jason |title=An Analysis of Francis Fukuyama's The End of History and the Last Man |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-35127-0 |url=https://books.google.com/books?id=kEkrDwAAQBAJ&pg=PA21 |language=en |date=2017}}
* {{cite book |last1=Jenkins |first1=Keith |title=On 'What Is History?': From Carr and Elton to Rorty and White |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-09725-3 |url=https://books.google.com/books?id=mW_rXrXGXa8C&pg=PA53 |language=en |date=1995}}
* {{cite book |last1=Jenkins |first1=Keith |title=Rethinking History |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-40827-6 |url=https://books.google.com/books?id=nCyJ26nIuRgC&pg=PA44 |language=en |date=2003 |edition=3}}
* {{cite web |last1=Jensen |first1=Anthony K. |title=History, Philosophy of |url=https://iep.utm.edu/history/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=30 November 2024}}
* {{cite book |last1=Johnson |first1=Peter |title=R. G. Collingwood and Christianity: Faith, Philosophy and Politics |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-350-46543-5 |url=https://books.google.com/books?id=CTEeEQAAQBAJ&pg=PT226 |language=en |date=2024}}
* {{cite book |last1=Jordanova |first1=Ludmilla |title=History in Practice |publisher=Arnold Publishers |isbn=978-0-340-66331-8 |language=en |date=2000}}
* {{cite book |last1=Joseph |first1=Brian |last2=Janda |first2=Richard |editor-last1=Joseph |editor-first1=Brian |editor-last2=Janda |editor-first2=Richard |title=The Handbook of Historical Linguistics |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-75633-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8F_O12CS9L8C&pg=PA163 |language=en |date=2008 |chapter=On Language, Change, and Language Change - Or, Of History, Linguistics, and Historical Linguistics |pages=3-180 |doi=10.1002/9780470756393.ch}}
* {{cite book |last1=Kamp |first1=Jeannette |last2=Legêne |first2=Susan |last3=Rossum |first3=Matthias van |last4=Rümke |first4=Sebas |title=Writing History!: A Companion for Historians |publisher=Amsterdam University Press |isbn=978-90-485-3762-4 |url=https://books.google.com/books?id=vt_IDwAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=2020}}
* {{cite book |last1=Kipfer |first1=Barbara Ann |title=Encyclopedic Dictionary of Archaeology |publisher=Springer |isbn=978-0-306-46158-3 |url=https://books.google.com/books?id=XneTstDbcC0C&pg=PA457 |language=en |date=2000}}
* {{cite book |last1=Kleingeld |first1=Pauline |title=Toward Perpetual Peace and Other Writings on Politics, Peace, and History |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-11794-3 |language=en |date=2006 |chapter=Editor's Introduction |pages=xv-xxiv}}
* {{cite book |last1=Korte |first1=Barbara |last2=Paletschek |first2=Sylvia |editor1-last=Korte |editor1-first=Barbara |editor2-last=Paletschek |editor2-first=Sylvia |title=Popular History Now and Then: International Perspectives |publisher=transcript Verlag |isbn=978-3-8394-2007-2 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=S6DJBAAAQBAJ&pg=PA7 |language=en |chapter=Introduction |date=2014 |pages=7-12}}
* {{cite book |last1=Kragh |first1=Helge |title=An Introduction to the Historiography of Science |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-38921-1 |url=https://books.google.com/books?id=OX7d7u_2rF4C&pg=PA41 |language=en |date=1987}}
* {{cite book |last1=Law |first1=David R. |title=The Historical-Critical Method: A Guide for the Perplexed |publisher=Continuum |isbn=978-0-567-40012-3 |url=https://books.google.com/books?id=vdZshKnGRCMC&pg=PA1 |language=en |date=2012}}
* {{cite book |last1=Lawson |first1=Stephanie |title=Regional Politics in Oceania: From Colonialism and Cold War to the Pacific Century |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-009-42758-6 |url=https://books.google.com/books?id=T6j4EAAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=2024}}
* {{cite book |last1=Leavy |first1=Patricia |title=Oral History: Understanding Qualitative Research |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539509-9 |url=https://books.google.com/books?id=2Zk6DwAAQBAJ&pg=PA4 |date=2011}}
* {{cite book |last1=Lefkowitz |first1=Mary |editor1-last=Tucker |editor1-first=Aviezer |title=A Companion to the Philosophy of History and Historiography |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-0491-6 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781444304916.ch31 |language=en |chapter=Historiography and Myth |date=2008 |pages=353-361 |doi=10.1002/9781444304916.ch31}}
* {{cite book |last1=Lemon |first1=Michael C. |title=The Discipline of History and the History of Thought |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-12346-4 |date=1995}}
* {{cite book |last1=Lemon |first1=M. C. |title=Philosophy of History: A Guide for Students |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-71746-0 |language=en |date=2003}}
* {{cite book |last1=Levstik |first1=Linda S. |last2=Thornton |first2=Stephen J. |editor1-last=Metzger |editor1-first=Scott Alan |editor2-last=Harris |editor2-first=Lauren McArthur |title=The Wiley International Handbook of History Teaching and Learning |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-10081-2 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119100812.ch18 |language=en |chapter=Reconceptualizing History for Early Childhood Through Early Adolescence |date=2018 |doi=10.1002/9781119100812.ch18 |pages=473-501}}
* {{cite book |last1=Lewis |first1=Martin W. |editor1-last=Bentley |editor1-first=Jerry H. |title=Geographies |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-923581-0 |language=en |date=2012}}
* {{cite web |last1=Little |first1=Daniel |title=Philosophy of History |url=https://plato.stanford.edu/entries/history/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=7 November 2024 |date=2020}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Fangfang |last2=Wang |first2=Yiyun |last3=Zhang |first3=Zeyu |last4=Zhu |first4=Linkai |last5=Li |first5=Guang |editor-last1=Feng |editor-first1=Yongjun |editor-last2=Bhattacharjya |editor-first2=Aniruddha |editor-last3=Diao |editor-first3=Junfeng |editor-last4=Ghlamallah |editor-first4=Nahed Rajaa |title=Proceedings of the 4th International Conference on Internet, Education and Information Technology (IEIT 2024) |publisher=Springer |doi=10.2991/978-94-6463-574-4_71 |isbn=978-94-6463-574-4 |date=2024 |pages=622-628 |chapter=Interdisciplinary Curriculum Design and Quasi-Experimental AI-Study of Junior High School History from the Perspective of Core Competencies}}
* {{cite book |last1=Lloyd |first1=Christopher |editor-last1=Tucker |editor-first1=Aviezer |title=A Companion to the Philosophy of History and Historiography |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-5152-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=FeVdNxyFiKsC&pg=PA1 |language=en |date=2011 |chapter=Historiographic Schools |pages=371-380 |doi=10.1002/9781444304916.ch33}}
* {{cite book |last1=Lo |first1=Yuet Keung |editor1-last=Woolf |editor1-first=D.R. |title=A Global Encyclopedia of Historical Writing: K-Z |publisher=Garland Publishing |isbn=978-0-8153-1514-8 |language=en |chapter=Sima Qian [Ssu-ma Ch'ien] (145-85 BC) |date=1998 |volume=2 |page=835}}
* {{cite book |last1=Lucas |first1=Gavin |title=The Archaeology of Time |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-38427-3 |url=https://books.google.com/books?id=T-bmSSHFA9oC&pg=PA50 |language=en |date=2004}}
* {{cite thesis|last1=Maguire|first1=John Michael|title=History Department Chairpersons: Characteristics And Administrative/Leadership Role| publisher=The Florida State University |date=1984}}
* {{cite book |last1=Manning |first1=Patrick |title=Methods for Human History: Studying Social, Cultural, and Biological Evolution |publisher=Springer |isbn=978-3-030-53882-8 |url=https://books.google.com/books?id=iuv_DwAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=2020}}
* {{cite book |last1=Mason |first1=Colin |title=A Short History of Asia |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-4039-3611-0 |edition=2 |date=2005}}
* {{cite book |last1=Metzger |first1=Scott Alan |last2=Harris |first2=Lauren McArthur |editor1-last=Metzger |editor1-first=Scott Alan |editor2-last=Harris |editor2-first=Lauren McArthur |title=The Wiley International Handbook of History Teaching and Learning |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-10081-2 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119100812.ch0 |language=en |chapter=Introduction |date=2018 |doi=10.1002/9781119100812.ch0 |pages=1-10}}
* {{Cite book |last=Michelet |first=Jules |chapter=Préface de 1869 |pages=i-xxxviii |url=https://books.google.com/books?id=7CkJAAAAQAAJ |title=Histoire de France |date=1871 |publisher=Librairie Internationale |language=fr |volume=1}}
* {{cite journal |last1=Miguel-Revilla |first1=Diego |last2=López-Torres |first2=Esther |last3=Ortuño-Molina |first3=Jorge |last4=Molina-Puche |first4=Sebastián |title=Cultural Heritage and Iconic Elements for History Education: A Study with Primary Education Prospective Teachers in Spain |journal=Humanities and Social Sciences Communications |volume=11 |issue=1 |doi=10.1057/s41599-024-04123-w |date=2024 |article-number=1590 |doi-access=free }}
* {{cite book |last1=Miller |first1=Bruce Granville |title=Oral History on Trial: Recognizing Aboriginal Narratives in the Courts |publisher=UBC Press |isbn=978-0-7748-2073-8 |url=https://books.google.com/books?id=SjOvU2iJ6JwC&pg=PA157 |language=en |date=2024}}
* {{cite book |last1=Mittag |first1=Achim |editor1-last=Rabasa |editor1-first=José |editor2-last=Sato |editor2-first=Masayuki |editor3-last=Tortarolo |editor3-first=Edoardo |editor4-last=Woolf |editor4-first=Daniel |title=The Oxford History of Historical Writing: Volume 3: 1400-1800 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-162944-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=jMMBAwAAQBAJ&pg=PA27 |language=en |chapter=Chinese Official Historical Writing under the Ming and Qing |date=2012 |pages=24-42 |doi=10.1093/acprof:osobl/9780199219179.003.0002}}
* {{cite book |last1=Moloughney |first1=Brian |last2=Zarrow |first2=Peter |editor1-last=Moloughney |editor1-first=Brian |editor2-last=Zarrow |editor2-first=Peter |title=Transforming History: The Making of a Modern Academic Discipline in Twentieth-Century China |publisher=The Chinese University of Hong Kong Press |isbn=978-962-996-479-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cs89EAAAQBAJ&pg=PA2 |language=en |chapter=Making History Modern: The Transformation of Chinese Historiography, 1895-1937 |date=2012 }}
* {{cite book |last1=Moore |first1=R. I. |editor1-last=Bentley |editor1-first=Michael |title=Companion to Historiography |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-97023-0 |language=en |chapter=World History |date=2006 |pages=918-936}}
* {{cite book |last1=Morgan |first1=David |editor1-last=Bentley |editor1-first=Michael |title=Companion to Historiography |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-97023-0 |language=en |chapter=The Evolution of Two Asian Historiographical Traditions |date=2006 |pages=9-19}}
* {{cite book |last1=Morillo |first1=Stephen |title=What Is Military History? |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-5095-1764-0 |language=en |date=2017}}
* {{cite journal |last1=Munslow |first1=Alun |title=What History Is |journal=History in Focus |issue=2 |url=https://archives.history.ac.uk/history-in-focus/Whatishistory/munslow6.html |publisher=University of London – Institute of Historical Research |date=2001}}
* {{cite book |last1=Murphey |first1=Rhoads |last2=Stapleton |first2=Kristin |title=A History of Asia |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-23189-3 |language=en |date=2019}}
* {{cite book |last1=Ng |first1=On-cho |editor1-last=Rabasa |editor1-first=José |editor2-last=Sato |editor2-first=Masayuki |editor3-last=Tortarolo |editor3-first=Edoardo |editor4-last=Woolf |editor4-first=Daniel |title=The Oxford History of Historical Writing: Volume 3: 1400-1800 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-162944-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=jMMBAwAAQBAJ |language=en |chapter=Private Historiography in Late Imperial China |date=2012 |pages=60-79 |doi=10.1093/acprof:osobl/9780199219179.003.0004}}
* {{cite book |last1=Norberg |first1=Matilda Baraibar |last2=Deutsch |first2=Lisa |title=The Soybean Through World History: Lessons for Sustainable Agrofood Systems |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-90347-8 |url=https://books.google.com/books?id=_VXGEAAAQBAJ&pg=PA15 |language=en |date=2023}}
* {{cite book |last1=Northrup |first1=David R. |editor1-last=Christian |editor1-first=David |title=The Cambridge World History |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76333-2 |chapter=From Divergence to Convergence: Centrifugal and Centripetal Forces in History |date=2015 |doi=10.1017/CBO9781139194662 |pages=110-131 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-world-history/F3021D314888B26D40EF701D7F060799}}
* {{cite book |last1=O'Hara |first1=Phillip Anthony |editor1-last=Sinha |editor1-first=Ajit |editor2-last=Thomas |editor2-first=Alex M. |title=Pluralistic Economics and Its History |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-00183-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=We7QDwAAQBAJ&pg=PA176 |language=en |chapter=History of Institutional Economics |date=2019 |pages=171-190 |doi=10.4324/9780429278860-12}}
* {{cite book |last1=Oberg |first1=Barbara B. |title=Women in the American Revolution: Gender, Politics, and the Domestic World |publisher=University of Virginia Press |isbn=978-0-8139-4260-5 |url=https://books.google.com/books?id=aHpzDwAAQBAJ&pg=PT17 |language=en |date=2019}}
* {{cite web |author1=OED Staff |title=History, n. |website=Oxford English Dictionary Online |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/OED/9602520444 |date=2024 |url=https://www.oed.com/dictionary/history_n}}
* {{cite journal |last1=Parrott |first1=Linda J. |last2=Hake |first2=Don F. |title=Toward a Science of History |journal=The Behavior Analyst |volume=6 |issue=2 |doi=10.1007/BF03392391 |date=1983 |pages=121-132 |pmid=22478582 |pmc=2741978}}
* {{cite book |last1=Paul |first1=Herman |title=Key Issues in Historical Theory |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-80272-8 |date=2015}}
* {{cite book |last1=Pedersen |first1=Susan |editor-last1=Cannadine |editor-first1=David |title=What is History Now? |chapter=What is Political History Now? |date=2002 |pages=36-56 |doi=10.1057/9780230204522_3 |isbn=978-1-4039-3336-2 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230204522_3 }}
* {{cite book |last1=Phillips |first1=Ian |title=Teaching History: Developing as a Reflective Secondary Teacher |publisher=Sage |isbn=978-1-4462-4538-5 |language=en |date=2008}}
* {{cite book |last1=Porter |first1=Roy |last2=Shapin |first2=Steven |last3=Schaffer |first3=Simon |last4=Young |first4=Robert M. |last5=Cooter |first5=Roger |last6=Crosland |first6=Maurice |title=What Is History Today ... ? |publisher=Macmillan Education UK |isbn=978-1-349-19161-1 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-19161-1_7 |language=en |chapter=What Is the History of Science ... ? |date=1988 |pages=69-81 |editor-last1=Gardiner |editor-first1=Juliet}}
* {{cite book |last1=Potts |first1=Alex |last2=House |first2=John |last3=Hope |first3=Charles |last4=Gretton |first4=Tom |title=What Is History Today ... ? |publisher=Macmillan Education UK |isbn=978-1-349-19161-1 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-19161-1_9 |language=en |chapter=What Is the History of Art ... ? |date=1988 |pages=96-104 |editor-last1=Gardiner |editor-first1=Juliet}}
* {{cite book |last1=Pozdnyakova |first1=Ulyana A. |last2=Golikov |first2=Vyacheslav V. |last3=Peters |first3=Irina A. |last4=Morozova |first4=Irina A. |editor1-last=Popkova |editor1-first=Elena G. |editor2-last=Ragulina |editor2-first=Yulia V. |editor3-last=Bogoviz |editor3-first=Aleksei V. |title=Industry 4.0: Industrial Revolution of the 21st Century |publisher=Springer |isbn=978-3-319-94310-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Q_xlDwAAQBAJ&pg=PA12 |language=en |chapter=Genesis of the Revolutionary Transition to Industry 4.0 in the 21st Century and Overview of Previous Industrial Revolutions |date=2018 |pages=11-20}}
* {{cite book |last1=Quinn |first1=Sholeh A. |title=Persian Historiography across Empires: The Ottomans, Safavids, and Mughals |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-90170-3 |url=https://books.google.com/books?id=GhIMEAAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=2020}}
* {{cite book |last1=Raab |first1=Josef |last2=Rinke |first2=Stefan |editor1-last=Kaltmeier |editor1-first=Olaf |editor2-last=Raab |editor2-first=Josef |editor3-last=Foley |editor3-first=Mike |editor4-last=Nash |editor4-first=Alice |editor5-last=Rinke |editor5-first=Stefan |editor6-last=Rufer |editor6-first=Mario |title=The Routledge Handbook to the History and Society of the Americas |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-13869-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=gQuWDwAAQBAJ&pg=PA20 |language=en |chapter=Introduction: history and society in the Americas from the 16th to the 19th century. The bigger picture |date=2019 |pages=15-33}}
* {{cite book |last1=Ramsay |first1=John G. |chapter=Education, History of |editor-last1=Provenzo |editor-first1=Eugene F. |title=Encyclopedia of the Social and Cultural Foundations of Education |date=2008 |publisher=Sage |isbn=978-1-4522-6597-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Bv9yAwAAQBAJ |language=en |access-date=3 Mei 2023 |pages=283-288}}
* {{cite book |last1=Rana |first1=Pradumna B. |editor1-last=Rana |editor1-first=Pradumna B. |title=Renaissance Of Asia: Evolving Economic Relations Between South Asia And East Asia |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4458-19-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SQ67CgAAQBAJ&pg=PA13 |language=en |chapter=Regional Economic Integration in Asia: Historical and Contemporary Perspectives |date=2012 |pages=13-50 |doi=10.1142/9789814366519_0002}}
* {{cite book |last1=Relethford |first1=John H. |title=Human Population Genetics |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-46467-0 |url=https://books.google.com/books?id=AuSvIa2xNHQC&pg=PA237 |language=en |date=2012}}
* {{cite book |last1=Renfrew |first1=Colin |title=Prehistory: The Making of the Human Mind |publisher=Random House |isbn=978-1-58836-808-9 |url=https://books.google.com/books?id=4CooTRuA3kAC&pg=PA172 |language=en |date=2008}}
* {{cite book |last1=Renier |first1=G. J. |title=History: Its Purpose and Method |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-24117-1 |url=https://books.google.com/books?id=xU77CwAAQBAJ&pg=PA111 |language=en |date=2016 }}
* {{cite book |last1=Ritter |first1=Harry |title=Dictionary of Concepts in History |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-22700-4 |date=1986}}
* {{cite book |last1=Roberts |first1=J. |title=The Penguin History of Europe |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-192509-7 |language=en |date=1997}}
* {{cite book |last1=Samuel |first1=Raphael |last2=Breuilly |first2=John |last3=Clark |first3=J. C. D. |last4=Hopkins |first4=Keith |last5=Cannadine |first5=David |title=What Is History Today ... ? |publisher=Macmillan Education UK |isbn=978-1-349-19161-1 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-19161-1_5 |language=en |chapter=What Is Social History ... ? |date=1988 |pages=42-57 |editor-last1=Gardiner |editor-first1=Juliet}}
* {{cite book |last1=Santinello |first1=Giovanni |last2=Piaia |first2=Gregorio |title=Models of the History of Philosophy: Volume II: From Cartesian Age to Brucker |date=1 Desember 2010 |publisher=Springer |isbn=978-90-481-9507-7 |url=https://books.google.com/books?id=gC2J3V7_TPUC |language=en |access-date=25 Mei 2023}}
* {{cite journal |last1=Schneider |first1=Claudia |title=The Japanese History Textbook Controversy in East Asian Perspective |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |volume=617 |issue=1 |doi=10.1177/0002716208314359 |date=2008 |pages=107-122}}
* {{cite book |last1=Shankman |first1=Steven |last2=Durrant |first2=Stephen |title=The Siren and the Sage: Knowledge and Wisdom in Ancient Greece and China |publisher=Wipf and Stock Publishers |isbn=978-1-7252-0845-2 |url=https://books.google.com/books?id=oTn7DwAAQBAJ&pg=PA96 |language=en |date=2003 }}
* {{cite book |last1=Sharp |first1=Heather |last2=Dallimore |first2=Jonathon |last3=Bedford |first3=Alison |last4=Kerby |first4=Martin |last5=Goulding |first5=James |last6=Güttner |first6=Darius von |last7=Heath |first7=Treesa Clare |last8=Zarmati |first8=Louise |title=Teaching Secondary History |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-96998-7 |url=https://books.google.com/books?id=edxBEAAAQBAJ&pg=PA49 |language=en |date=2021}}
* {{cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |title=History of Africa |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-137-52481-2 |url=https://books.google.com/books?id=rxtHEAAAQBAJ&pg=PA93 |language=en |date=2018}}
* {{cite journal |last1=Simmonds |first1=John C. |title=History Curriculum and Curriculum Change in Colleges and Universities of the United States: A Study of Twenty-Three History Departments in 1988 |url=https://archive.org/details/sim_history-teacher_1989-05_22_3/page/293 |journal=The History Teacher |volume=22 |issue=3 |doi=10.2307/492866 |date=1989 |pages=293-316 |jstor=492866 }}
* {{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1677-9 |url=https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC&pg=PA18 |language=en |date=2008 }}
* {{cite book |last1=Sitton |first1=Thad |last2=Mehaffy |first2=George L. |last3=Davis |first3=O. L. |title=Oral History: A Guide for Teachers (and Others) |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0-292-78582-3 |url=https://books.google.com/books?id=xcwc7iAa1vkC&pg=PA4 |language=en |date=2011}}
* {{cite book |last1=Southgate |first1=Beverley C. |title=What Is History For? |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-35098-3 |url=https://books.google.com/books?id=rHXrMbXUsQ8C&pg=PA1 |language=en |date=2005}}
* {{cite book |last1=Stanford |first1=Michael |title=An Introduction to the Philosophy of History |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-631-19941-0 |url=https://books.google.com/books?id=PijhEAAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=1998}}
* {{cite book |last1=Stanton |first1=Cathy |editor1-last=Gardner |editor1-first=James B. |editor2-last=Hamilton |editor2-first=Paula |title=The Oxford Handbook of Public History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-067378-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tV41DwAAQBAJ&pg=PA224 |language=en |chapter=Between Pastness and Presentism: Public History and Local Food Activism |date=2017 |pages=217-238 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199766024.013.12}}
* {{cite book |last1=Stearns |first1=Peter N. |title=The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Chronologically Arranged |publisher=Houghton Mifflin |isbn=978-0-395-65237-4 |language=en |date=2001}}
* {{cite book |last1=Stearns |first1=Peter N. |title=World History: The Basics |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-88817-5 |url=https://books.google.com/books?id=LMMtCgAAQBAJ |language=en |date=2010}}
* {{cite web |last1=Stearns |first1=Peter N. |title=Social History |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780199756384/obo-9780199756384-0131.xml |website=Oxford Bibliographies |access-date=24 November 2024 |language=en |doi=10.1093/obo/9780199756384-0131 |date=2021 }}
* {{cite book |last1=Stevenson |first1=Angus |title=Oxford Dictionary of English |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-957112-3 |url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA831 |language=en |date=2010}}
* {{cite book |last1=Stoddard |first1=Jeremy D. |editor1-last=Metzger |editor1-first=Scott Alan |editor2-last=Harris |editor2-first=Lauren McArthur |title=The Wiley International Handbook of History Teaching and Learning |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-10081-2 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119100812.ch24 |language=en |chapter=Learning History Beyond School |date=2018 |doi=10.1002/9781119100812.ch24 |pages=631-656}}
* {{cite book |last1=Storey |first1=William Kelleher |title=Writing History: A Guide for Students |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-983004-6 |edition=4 |date=2013}}
* {{cite book |last=Summerfield |first=Penny |title=Histories of the Self: Personal Narratives and Historical Practice |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=978-0-429-94529-8}}
* {{cite book |last1=Thomson |first1=Alistair |editor1-last=Ritchie |editor1-first=Donald A. |title=The Oxford Handbook of Oral History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-999636-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=BnEnAgAAQBAJ&pg=PA80 |language=en |chapter=Memory and Remembering in Oral History |date=2012 |pages=77-95 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195339550.001.0001}}
* {{cite book |last1=Topolski |first1=Y. |title=Methodology of History |publisher=D. Reidel Publishing Company |isbn=978-94-010-1123-5 |url=https://books.google.com/books?id=OMZ9CAAAQBAJ&pg=PA432 |language=en |date=2012}}
* {{cite book |last1=Tosh |first1=John |title=The Pursuit of History: Aims, Methods and New Directions in the Study of Modern History |publisher=Pearson Education |isbn=978-0-582-77254-0 |url=https://books.google.com/books?id=bM1mAAAAMAAJ |language=en |date=2002}}
* {{cite journal |last1=Trevelyan |first1=G. M. |title=Bias in History |url=https://archive.org/details/sim_history-us_1947-03_32_115/page/1 |journal=History |volume=32 |issue=115 |doi=10.1111/j.1468-229X.1947.tb00181.x |date=1947 |pages=1-15}}
* {{cite book |first1=Aviezer |last1=Tucker |title=Past in the Making: Historical Revisionism in Central Europe After 1989 |editor-first=Michal |editor-last=Kopeček |publisher=Central European University Press |date=2008 |isbn=978-6-155-21142-3 |doi=10.1515/9786155211423 |chapter=Historiographic Revision and Revisionism |pages=1-16}}
* {{cite book |last1=Tucker |first1=Aviezer |editor-last1=Tucker |editor-first1=Aviezer |title=A Companion to the Philosophy of History and Historiography |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-5152-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=FeVdNxyFiKsC&pg=PA1 |language=en |date=2011 |chapter=Introduction |pages=1-6 |doi=10.1002/9781444304916.ch1}}
* {{cite book |last1=Tuniz |first1=Claudio |last2=Vipraio |first2=Patrizia Tiberi |title=Humans: An Unauthorized Biography |publisher=Springer |isbn=978-3-319-31021-3 |url=https://books.google.com/books?id=jW1BDAAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=2016 |doi=10.1007/978-3-319-31021-3}}
* {{cite book |last1=Välimäki |first1=Reima |last2=Aali |first2=Heta |editor1-last=Fugelso |editor1-first=Karl |title=Politics and Medievalism |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-84384-625-3 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3kmHEAAAQBAJ&pg=PA57 |language=en |chapter=The Ancient Finnish Kings and their Swedish Archenemy: Nationalism, Conspiracy Theories, and Alt-Right Memes in Finnish Online Medievalism |volume=3 |date=2020 |pages=55-78 |jstor=j.ctv24cns6q}}
* {{cite book |last1=van Hover |first1=Stephanie |last2=Hicks |first2=David |editor1-last=Metzger |editor1-first=Scott Alan |editor2-last=Harris |editor2-first=Lauren McArthur |title=The Wiley International Handbook of History Teaching and Learning |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-10081-2 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119100812.ch15 |language=en |chapter=History Teacher Preparation and Professional Development |date=2018 |doi=10.1002/9781119100812.ch15 |pages=389-418}}
* {{cite book |last1=Van Nieuwenhuyse |first1=Karel |editor1-last=Berg |editor1-first=Christopher W. |editor2-last=Christou |editor2-first=Theodore M. |title=The Palgrave Handbook of History and Social Studies Education |publisher=Springer |isbn=978-3-030-37210-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bhLbDwAAQBAJ&pg=PA375 |language=en |chapter=From Knowing the National Past to Doing History |date=2020 |pages=355-386 |doi=10.1007/978-3-030-37210-1_14}}
* {{cite book |last1=Vašíček |first1=Zdeněk |editor1-last=Tucker |editor1-first=Aviezer |title=A Companion to the Philosophy of History and Historiography |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-0491-6 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781444304916.ch3 |language=en |chapter=Philosophy of History |date=2008 |pages=26-43 |doi=10.1002/9781444304916.ch3}}
* {{cite book |last1=Verene |first1=Donald Phillip |title=The History of Philosophy: A Reader's Guide |date=20 Junie 2008 |publisher=Northwestern University Press |isbn=978-0-8101-5197-0 |url=https://books.google.com/books?id=hkDX-dxMHpoC |language=en |access-date=25 Mei 2023}}
* {{cite journal |last1=Veysey |first1=Laurence |title=The 'New' Social History in the Context of American Historical Writing |url=https://archive.org/details/sim_reviews-in-american-history_1979-03_7_1/page/n8 |journal=Reviews in American History |volume=7 |issue=1 |doi=10.2307/2700953 |date=1979 |pages=1-12 |jstor=2700953}}
* {{cite book |last1=Vision |first1=Gerald A. |title=Modern Anti-Realism and Manufactured Truth |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-003-80838-1 |url=https://books.google.com/books?id=Q5jiEAAAQBAJ&pg=PT142 |language=en |date=2023}}
* {{cite book |last1=Watt |first1=D. C. |last2=Adams |first2=Simon |last3=Bullen |first3=Roger |last4=Brauer |first4=Kinley |last5=Iriye |first5=Akira |title=What Is History Today ... ? |publisher=Macmillan Education UK |isbn=978-1-349-19161-1 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-19161-1_12 |language=en |chapter=What Is Diplomatic History ... ? |date=1988 |pages=131-142 |editor-last1=Gardiner |editor-first1=Juliet}}
* {{cite book |last1=White |first1=W. George |last2=Millett |first2=Bruce |editor-last1=Kobayashi |editor-first1=Audrey |title=International Encyclopedia of Human Geography |date=2019 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-102296-2 |pages=419-426 |language=en}}
* {{cite journal |last1=Wiles |first1=Maurice |title=In What Sense is Christianity a 'Historical' Religion? |url=https://archive.org/details/theology_1978-01_81_679/page/4 |journal=Theology |volume=81 |issue=679 |doi=10.1177/0040571X7808100102 |date=1978 |pages=4-14}}
* {{cite web |last1=Williams |first1=L. Pearce |title=History of Science |url=https://www.britannica.com/science/history-of-science |website=Encyclopædia Britannica |access-date=24 November 2024 |language=en |date=2024}}
* {{cite book |last1=Wineburg |first1=Sam |title=Why Learn History (When It's Already on Your Phone) |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-35735-5 |url=https://books.google.com/books?id=PIZuDwAAQBAJ&pg=PA56 |language=en |date=2018 }}
* {{cite book |last1=Wong |first1=R. Bin |title=Berkshire Encyclopedia of World History |publisher=Berkshire Publishing |isbn=978-0-9743091-0-1 |chapter=Comparative History |date=2005 |jstor=jj.9941129 |pages=630-635}}
* {{cite book |last1=Woolf |first1=Daniel |title=A Concise History of History: Global Historiography from Antiquity to the Present |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42619-0 |url=https://books.google.com/books?id=1lN-DwAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=2019}}
* {{cite book |last1=Wragg-Sykes |first1=Rebecca |title=Big History: Our Incredible Journey, from Big Bang to Now |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-241-22590-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ |language=en |date=2016 |chapter=Threshold 6 |access-date=4 Mei 2024 |pages=180-223}}
* {{cite book |editor1-last=Wright |editor1-first=Edmund |title=A Dictionary of World History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-280700-7 |chapter-url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095938853 |chapter=Historiography |date=2006}}
* {{cite book |last1=Yapp |first1=M. E. |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Clarence-Smith |first3=Gervase |last4=Abel |first4=Christopher |last5=Johnson |first5=Gordon |last6=Fyfe |first6=Christopher |title=What Is History Today ... ? |publisher=Macmillan Education UK |isbn=978-1-349-19161-1 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-19161-1_14 |language=en |chapter=What Is Third World History ... ? |date=1988 |pages=155-167 |editor-last1=Gardiner |editor-first1=Juliet}}
* {{cite book |last1=Yurdusev |first1=A. |title=International Relations and the Philosophy of History: A Civilizational Approach |publisher=Springer |isbn=978-1-4039-3840-4 |url=https://books.google.com/books?id=Mb6DDAAAQBAJ&pg=PA24 |language=en |date=2003 |doi=10.1057/9781403938404}}
* {{cite journal |last1=Zaagsma |first1=Gerben |title=Digital History and the Politics of Digitization |journal=Digital Scholarship in the Humanities |volume=38 |issue=2 |doi=10.1093/llc/fqac050 |date=2023 |pages=830-851}}
* {{cite book |last1=Zajda |first1=Joseph |title=Nation-Building and History Education in a Global Culture |publisher=Springer |isbn=978-94-017-9729-0 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-9729-0_1 |language=en |chapter=Globalisation and the Politics of Education Reforms: History Education |date=2015 |pages=1-14 |doi=10.1007/978-94-017-9729-0_1}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Helen |title=Counterfactual History: Three Worries and Replies |journal=Journal of the Philosophy of History |volume=17 |issue=1 |doi=10.1163/18722636-12341487 |date=2023 |pages=9-30}}
{{Refeindig}}
== Eksterne skakels ==
* [http://www.fordham.edu/halsall/ Internet History Sourcebooks Project]: versamelings historiese tekste in die publieke domein of met toestemming vir onderwysgebruik
{{Commons-kategorie inlyn|History}}
{{Wikt-inlyn|geskiedenis}}
{{Geesteswetenskappe}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geskiedenis| ]]
lvqw1n7cz1pnal0w9hv6wmerxl72h3y
Sielkunde
0
283
3373296
3372504
2026-11-16T20:12:48Z
InternetArchiveBot
131157
Add 18 books for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373296
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Greek uc psi icon.svg|duimnael|140px|Die Griekse hoofletter ''psi'' word dikwels gebruik om die woord of studie van die sielkunde voor te stel.]]
'''Sielkunde''' oftewel ''psigologie'' is die wetenskaplike studie van die innerlike lewe en [[gedrag]].<ref>[https://www.apa.org/support/about-apa Frequently asked questions about APA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231205214152/https://www.apa.org/support/about-apa |date=5 Desember 2023 }}. Besoek op 28 November 2023.</ref><ref>{{cite web |title=psychology |url=https://www.oed.com/search/dictionary/?scope=Entries&q=psychology&tl=true |website=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |access-date=23 Junie 2024 |archive-date=23 Junie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240623041458/https://www.oed.com/search/dictionary/?scope=Entries&q=psychology&tl=true |url-status=live }}</ref> Dit bestudeer die gedrag van mense en diere, [[bewussyn|bewuste]] sowel as [[Onderbewussyn|onbewuste]] verskynsels, en geestesprosesse soos [[denke|gedagtes]], [[gevoel]]ens en [[motivering|motiewe]]. As akademiese dissipline strek die sielkunde oor die grens tussen die [[natuurwetenskap]]pe en die [[sosiale wetenskap]]pe. ''Algemene psigologie'' bestudeer die normale, volwasse mens, terwyl ''besondere psigologie'' die abnormale, onvolwasse mens (of dier) bestudeer.
Iemand wat die vak beroepshalwe beoefen of daarin navorsing doen, is 'n [[sielkundige]]. Sommige sielkundiges probeer die rol van geestesfunksies in individuele en sosiale gedrag verstaan, terwyl ander die [[fisiologie|fisiologiese]] en [[senuweestelsel|neurobiologiese prosesse]] ondersoek wat aan denke en gedrag ten grondslag lê.<ref name="Fernald">{{Cite book |last=Fernald |first=Dodge |url=https://books.google.com/books?id=Q7p-J4-SWuQC |title=Psychology: Six Perspectives |date=2008 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4129-3867-9 |language=en}}</ref><ref>Hockenbury & Hockenbury. ''Psychology''. Worth Publishers, 2010.</ref> Baie sielkundiges werk terapeuties en beoefen [[psigoterapie]] in kliniese, voorligtings- of skoolomgewings; ander doen navorsing, gewoonlik aan universiteite, mediese skole of hospitale, en nog ander werk in die bedryf en in organisasies.<ref>{{Cite web |title=Psychologists |url=http://www.bls.gov/oco/ocos056.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120104133612/http://www.bls.gov/oco/ocos056.htm |archive-date=4 Januarie 2012 |access-date=11 April 2025|website=www.bls.gov |url-status=live }}</ref> Hoewel sielkundige kennis dikwels op die beoordeling en behandeling van geestesgesondheidsprobleme toegepas word, word dit ook in die onderwys, die werkplek, die sport, die gesondheidsorg, die reg en die media gebruik; volgens baie beskouings het die vak uiteindelik ten doel om die samelewing te bevoordeel.<ref name="O'Neil">{{Cite book |last1=Coon |first1=Dennis |url=https://books.google.com/books?id=vw20LEaJe10C |title=Introduction to Psychology: Gateways to Mind and Behavior |last2=Mitterer |first2=John O. |date=29 Desember 2008|publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-495-59911-1 |language=en}}</ref><ref name="APA_mission">{{Cite web |title=About APA |url=https://www.apa.org/about/index.aspx |access-date=11 April 2025|website=www.apa.org |archive-date=7 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250407214950/https://www.apa.org/about/index.aspx |url-status=live }}</ref>
Alhoewel [[Sigmund Freud]] dikwels as die stigter van die sielkunde beskou word, kan 'n mens dit verder terug in die geskiedenis vind: in die filosofie van die ou beskawings van Egipte, Griekeland, China en Indië, en later in die debatte tussen [[filosofie|filosowe]] soos [[John Locke]] en [[Immanuel Kant]]. As eksperimentele wetenskap het die sielkunde in die laat 19de eeu ontstaan, toe Wilhelm Wundt in [[Leipzig]] die eerste sielkundige laboratorium ingerig het. Freud het omtrent dieselfde tyd die [[psigoanalise]] gegrondves, een van die denkrigtings wat saam met die behaviorisme, die kognitiewe sielkunde en die humanistiese sielkunde die vak in die 20ste eeu gevorm het.
== Etimologie en definisies ==
Die woord ''psigologie'' is van die Griekse ''psyche'' (gees of [[siel]]) en ''-logia'' (studie of navorsing) afgelei.<ref>{{Cite web |title=Etymology of "psychology" by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/psychology |access-date=11 April 2025|website=etymonline |language=en-US |archive-date=18 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170718053840/https://www.etymonline.com/word/psychology |url-status=live }}</ref> Die woord is die eerste keer in die Renaissance gebruik: die Kroatiese humanis Marko Marulić het die Latynse vorm ''psichiologia'' tussen 1510 en 1520 in die titel van sy boek ''Psichiologia de ratione animae humanae'' (''Sielkunde, oor die aard van die menslike siel'') gebruik.<ref name="Charles-I.-Abramson-2023">{{cite journal |author1=Raffaele d'Isa |author2=Charles I. Abramson |title=The origin of the phrase comparative psychology: an historical overview |journal=Frontiers in Psychology |volume=14 |date=2023 |article-number=1174115 |doi=10.3389/fpsyg.2023.1174115 |pmid=37255515 |pmc=10225565 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://psychclassics.yorku.ca/Krstic/marulic.htm |title=Classics in the History of Psychology – Marko Marulic – The Author of the Term "Psychology" |publisher=Psychclassics.yorku.ca |access-date=10 Desember 2011 |archive-date=20 Januarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170120195046/http://psychclassics.yorku.ca/Krstic/marulic.htm |url-status=live }}</ref> Die [[Psi (letter)|''psi'']] (Ψ), die eerste letter van ''psyche'', word algemeen met die vak geassosieer.
In 1890 het William James die sielkunde as "die wetenskap van die geestelike lewe, van sowel die verskynsels as die voorwaardes daarvan" omskryf.<ref name="James 1890">{{cite book |last=James |first=William |title=The Principles of Psychology |publisher=Harvard University Press |publication-place=Cambridge, Mass |date=1983 |orig-date=1890 |isbn=0-674-70625-0 |oclc=9557883}}</ref> Dié omskrywing was dekades lank gangbaar, maar John B. Watson het dit in 1913 met die metodologies behavioristiese siening betwis dat die sielkunde 'n suiwer objektiewe, eksperimentele tak van die natuurwetenskap is, met "die voorspelling en beheer van gedrag" as teoretiese doel.<ref name="Watson1913">{{cite journal |last1=Watson |first1=John B. |title=Psychology as the Behaviorist Views It |url=http://commonweb.unifr.ch/artsdean/pub/gestens/f/as/files/4660/33602_123928.pdf |journal=Psychological Review |volume=20 |issue=2 |year=1913 |doi=10.1037/h0074428 |pages=158-177 |hdl=21.11116/0000-0001-9182-7 |hdl-access=free |access-date=24 April 2015 |archive-date=8 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108214211/http://commonweb.unifr.ch/artsdean/pub/gestens/f/as/files/4660/33602_123928.pdf |url-status=live }}</ref> Sedert James dui die term sterker op wetenskaplike eksperimentering.<ref>Derek Russell Davis, "psychology", in Richard L. Gregory (red.), ''The Oxford Companion to the Mind'', 2de uitgawe; Oxford University Press, 1987/2004; {{ISBN|978-0-19-866224-2}} (pp. 763-764).</ref><ref name="Watson1913" />
== Geskiedenis ==
=== Vroeë denke ===
Die ou beskawings van [[Antieke Egipte|Egipte]], Griekeland, China, Indië en Persië het almal oor die sielkunde gefilosofeer. Die Egiptiese Ebers-papirus noem reeds [[Depressie (gemoedstoestand)|depressie]] en denkversteurings.<ref>{{cite journal |last1=Okasha |first1=Ahmed |date=2005 |title=Mental Health in Egypt |url=https://archive.org/details/sim_israel-journal-of-psychiatry-and-related-sciences_2005_42_2/page/116 |journal=The Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences |volume=42 |issue=2 |pages=116-25 |pmid=16342608 }}</ref> Griekse filosowe soos [[Thales van Milete|Thales]], [[Plato]] en [[Aristoteles]] (veral in sy verhandeling ''De Anima'') het oor die werking van die gees geskryf.<ref>"[http://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/ Aristotle's Psychology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100709122031/http://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/ |date=9 Julie 2010 }}". ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''.</ref><ref>Green, C.D. & Groff, P.R. (2003). ''Early psychological thought: Ancient accounts of mind and soul.'' Westport, Connecticut: Praeger.</ref> Reeds in die 4de eeu v.C. het die Griekse geneesheer [[Hippokrates]] geteoretiseer dat [[geestesteuring]]s fisieke eerder as bonatuurlike oorsake het.<ref>T.L. Brink. (2008) ''Psychology: A Student Friendly Approach''. "Unit One: The Definition and History of Psychology." p. 9 [http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120724142236/http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf|date=24 Julie 2012}}.</ref> Plato het in 387 v.C. voorgestel dat die geestesprosesse in die [[brein]] plaasvind, terwyl Aristoteles in 335 v.C. die hart as hul setel gesien het.<ref>{{Cite web|date=1 Februarie 2018|title=Psychology: Definitions, branches, history, and how to become one|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874|access-date=20 September 2021|website=www.medicalnewstoday.com|language=en|archive-date=20 Maart 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320030424/https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874|url-status=live}}</ref>
In China het die sielkundige denke uit die werk van denkers soos [[Laozi]] en [[Konfusius]] en uit die leer van die [[Boeddhisme]] gegroei.<ref>{{Cite web |title=Natural harmony in Taoism— a cornerstone of Chinese society |url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/views/natural-harmony-in-taoism-a-cornerstone-of-chinese-society-1516031957 |access-date=15 Maart 2024|website=The Financial Express |date=15 Januarie 2018 |language=en |archive-date=15 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315014248/https://thefinancialexpress.com.bd/views/views/natural-harmony-in-taoism-a-cornerstone-of-chinese-society-1516031957 |url-status=live }}</ref> Dié kennis het op introspeksie, waarneming en tegnieke vir gefokusde denke berus, en het die heelal as 'n wisselwerking tussen 'n fisieke en 'n geestelike ryk gesien.<ref>Shi, Y. (2019). The dawn of psychology in China. In W. G. Bringmann et al. (Eds.), ''A Pictorial History of Psychology'' (pp. 22-27). Quintessence Publishing Co. Ltd.</ref> Die antieke ''Huangdi Neijing'' (''Die Geel Keiser se klassieke werk oor interne geneeskunde'') beskou die brein as die setel van wysheid en gewaarwording, bevat persoonlikheidsteorieë wat op die ewewig tussen [[Jin en jang|jin en jang]] berus, en verklaar geestesteurings as fisiologiese en sosiale wanbalanse. Tydens die [[Qing-dinastie]] het Wang Qingren (1768-1831) die brein as die middelpunt van die senuweestelsel beskryf, geestesteurings met breinsiektes verbind en die oorsake van drome en [[slapeloosheid]] ondersoek.<ref name="HsuehGuo">Yeh Hsueh en Benyu Guo, "China", in Baker (red.), ''Oxford Handbook of the History of Psychology'' (2012).</ref>
Die [[Indië|Indiese]] filosofie het onder invloed van die [[Hindoeïsme]] verskillende soorte bewussyn onderskei. 'n Sentrale gedagte van die ''[[Upanishad]]s'' en ander [[Vediese tydperk|Vediese]] tekste was die onderskeid tussen 'n mens se verganklike, alledaagse self en die [[Atman (Hindoeïsme)|ewige, onveranderlike siel]]. Uiteenlopende Hindoe-leerstellings en die Boeddhisme het dié hiërargie van selwe bevraagteken, maar almal het die belang van 'n hoër bewussyn beklemtoon, en [[joga]] omvat 'n reeks tegnieke om dit na te streef.<ref name="Paranjpe">Anand C. Paranjpe, "From Tradition through Colonialism to Globalization: Reflections on the History of Psychology in India", in Brock (red.), ''Internationalizing the History of Psychology'' (2006).</ref><ref>PT Raju (1985), ''Structural Depths of Indian Thought'', State University of New York Press, {{ISBN|978-0887061394}}, pp. 35-36.</ref>
In Europa het die sielkunde die denkers van die [[Verligting]] beset. [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] (1646-1716) het sy beginsels van die differensiaalrekening op die gees toegepas en aangevoer dat geestesaktiwiteit op 'n ondeelbare kontinuum plaasvind, sodat die verskil tussen bewuste en onbewuste gewaarwording net 'n kwessie van graad is. Christian Wolff het die sielkunde as 'n afsonderlike wetenskap beskou en in 1732 ''Psychologia Empirica'' en in 1734 ''Psychologia Rationalis'' geskryf. Immanuel Kant het die [[antropologie]] as dissipline voorgestaan, met die sielkunde as 'n belangrike onderafdeling daarvan, maar hy het die idee van 'n eksperimentele sielkunde uitdruklik verwerp: die innerlike waarneming kan volgens hom slegs in gedagte ontleed word, 'n ander denkende subjek laat hom nie na willekeur met hom eksperimenteer nie, en die waarneming self verander reeds die toestand van wat waargeneem word.<ref>{{Cite book |chapter=Metaphysical foundations of natural science (1786) |date=2002 |title=Theoretical Philosophy after 1781 |pages=171-270 |editor-last=Hatfield |editor-first=Gary |url=https://www.cambridge.org/core/books/theoretical-philosophy-after-1781/metaphysical-foundations-of-natural-science-1786/B6663EA37042033706A65D94153273E5 |access-date=22 Augustus 2026|series=The Cambridge Edition of the Works of Immanuel Kant |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-46097-2 |editor2-last=Allison |editor2-first=Henry |editor3-last=Kant |editor3-first=Immanuel |editor4-last=Friedman |editor4-first=Michael}}</ref>
In 1783 het Ferdinand Ueberwasser (1752-1812) homself ''professor in empiriese sielkunde en logika'' genoem en lesings oor wetenskaplike sielkunde gegee, maar die [[Napoleontiese Oorloë]] het dié ontwikkeling gou oorskadu.<ref name="Schwarz 2016">{{cite journal |last1=Schwarz |first1=Katharina A. |last2=Pfister |first2=Roland |year=2016 |title=Scientific psychology in the 18th century: A historical rediscovery |journal=Perspectives on Psychological Science |publisher=SAGE Publications |volume=11 |issue=3 |pages=399-407 |doi=10.1177/1745691616635601 |issn=1745-6916 |pmid=27217252 |s2cid=6784135}}</ref> Na oorleg met die filosowe [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] en Herbart het [[Pruise]] die sielkunde in 1825 'n verpligte vak in sy invloedryke onderwysstelsel gemaak, al het dié vak nog nie met eksperimente gewerk nie.<ref name="Horst">Horst U.K. Gundlach, "Germany", in Baker (red.), ''Oxford Handbook of the History of Psychology'' (2012).</ref> In Engeland het die vroeë sielkunde die [[frenologie]] behels, asook die reaksie op maatskaplike probleme soos alkoholisme, geweld en die oorvol "kranksinnigegestigte".<ref>Alan Collins, "England", in Baker (red.), ''Oxford Handbook of the History of Psychology'' (2012).</ref>
=== Die eksperimentele sielkunde ===
[[Lêer:Wundt-research-group.jpg|duimnael|Wilhelm Wundt (sittend) saam met kollegas in sy sielkundelaboratorium, die eerste van sy soort, omstreeks 1880]]
[[Lêer:One of Pavlov's dogs.jpg|duimnael|Een van die honde wat [[Iwan Pawlof]] in sy eksperimente gebruik het, met 'n kannule om die speeksel te meet; dit word in die Pawlof-museum in [[Rjazan]] bewaar.]]
Die filosoof [[John Stuart Mill]] het geglo dat die menslike gees wetenskaplik ondersoek kan word, al is dié wetenskap in sommige opsigte onpresies, en het 'n "geestelike [[chemie]]" voorgestel waarin elementêre gedagtes tot meer ingewikkelde idees saamsmelt.<ref name="Henley">{{cite book |author=Henley TB |year=2019 |title=Hergenhahn's ''An introduction to the history of psychology'' |edition=8th |location=Boston |publisher=Cengage |pages=143-145 |url=https://books.google.com/books?id=0g9EDwAAQBAJ |access-date=4 Maart 2022|isbn=978-1-337-56415-1 |archive-date=30 Julie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730080359/https://books.google.com/books?id=0g9EDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> [[Gustav Fechner]] het in die 1830's in Leipzig met psigofisiese navorsing begin en die beginsel geformuleer dat die mens se waarneming van 'n prikkel [[logaritme|logaritmies]] met die sterkte daarvan wissel, wat as die wet van Weber-Fechner bekend geword het.<ref name="Leahey 2001">{{cite book |last=Leahey |first=Thomas |title=A history of modern psychology |edition=Third |publisher=Prentice Hall |publication-place=Upper Saddle River, NJ |year=2001 |isbn=978-0-13-017573-1 |oclc=43657139}}</ref>{{rp|61}} Sy ''Elemente der Psychophysik'' van 1860 het Kant se negatiewe siening van kwantitatiewe navorsing oor die gees uitgedaag: Fechner het getoon dat geestesprosesse nie net getalle-groottes kan kry nie, maar ook eksperimenteel gemeet kan word.<ref>Fechner, G. T. (1860). ''Elemente der Psychophysik''. Breitkopf u. Härtel.</ref><ref name="Horst" />
In Heidelberg het Hermann von Helmholtz soortgelyke navorsing oor sintuiglike waarneming gedoen en die fisioloog Wilhelm Wundt opgelei. Wundt het op sy beurt aan die Universiteit van Leipzig die sielkundige laboratorium ingerig wat die eksperimentele sielkunde wêreldwyd gevestig het. Hy wou geestesprosesse in hul mees basiese bestanddele ontleed, deels na analogie van die chemie se sukses met die elemente en die struktuur van stowwe.<ref name="WundtStanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy. (2006). [http://plato.stanford.edu/entries/wilhelm-wundt/ "Wilhelm Maximilian Wundt"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190808003159/https://plato.stanford.edu/entries/wilhelm-wundt/ |date=8 Augustus 2019 }}.</ref> Sielkundiges in Duitsland, Denemarke, Oostenryk, Engeland en die Verenigde State het gou Wundt se voorbeeld gevolg en self laboratoriums ingerig.<ref name="BenjaminBaker">Ludy T. Benjamin, Jr., en David B. Baker, "The Internationalization of Psychology: A History", in Baker (red.), ''Oxford Handbook of the History of Psychology'' (2012).</ref> Sy Amerikaanse student G. Stanley Hall het aan die Johns Hopkins-universiteit 'n internasionaal invloedryke laboratorium gestig, en Hall se student Yūjirō Motora het die eksperimentele sielkunde na die [[Universiteit van Tokio|Keiserlike Universiteit van Tokio]] gebring.<ref name="Takasuna">Miki Takasuna, "Japan", in Baker (red.), ''Oxford Handbook of the History of Psychology'' (2012).</ref> Narendra Nath Sen Gupta, wat aan Harvard by Wundt se assistent Hugo Münsterberg gestudeer het, het in 1905 aan die Universiteit van Kalkutta 'n sielkundedepartement en -laboratorium gestig.<ref name="Paranjpe" />
James McKeen Cattell, 'n medestigter van die vaktydskrif ''Psychological Review'', was die eerste professor in sielkunde in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]].<ref>{{Cite web |date=22 Oktober 2018|title=An Education in Psychology: James McKeen Cattell's Journal and Letters from Germany and England, 1880-1888 |url=https://www.archives.gov/nhprc/projects/catalog/james-mckeen-cattell |access-date=10 Januarie 2025|website=National Archives |language=en |archive-date=21 Januarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121190244/https://www.archives.gov/nhprc/projects/catalog/james-mckeen-cattell |url-status=live }}</ref> Cattell, Walter Dill Scott en Lightner Witmer, almal studente van Wundt, het toetse van geestesvermoë ontwikkel: Witmer het op die toetsing van kinders gefokus en Scott op die keuring van werknemers.<ref name="Leahey 2001" />{{rp|60}} Die Duitse sielkundige Hermann Ebbinghaus het die eksperimentele studie van die [[geheue]] begin en kwantitatiewe modelle van leer en vergeet ontwikkel.<ref>Wozniak, R.H. (1999). Introduction to memory: Hermann Ebbinghaus (1885/1913). [http://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/wozniak.htm Classics in the history of psychology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190606085744/http://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/wozniak.htm |date=6 Junie 2019 }}</ref>
Nog 'n student van Wundt, die Engelsman Edward Titchener, het aan die [[Cornell-universiteit]] die "[[strukturalisme|strukturalistiese]]" sielkunde voorgestaan, wat die gees hoofsaaklik deur introspeksie wou ontleed en indeel.<ref name="Goodwin">C. James Goodwin, "United States", in Baker (red.), ''Oxford Handbook of the History of Psychology'' (2012).</ref> William James, [[John Dewey]] en Harvey Carr het daarteenoor die funksionalisme ontwikkel, 'n breë benadering wat die darwinistiese gedagte van die nut van 'n gedraging vir die individu beklemtoon het. James se invloedryke boek ''The Principles of Psychology'' (1890), waarin hy die "bewussynstroom" beskryf het, het baie Amerikaanse studente vir die nuwe vak gewen.<ref name="Goodwin" /><ref name="James 1890" /><ref name="Leahey 2001" />{{rp|178-182}} Dewey het die sielkunde met maatskaplike vraagstukke verbind, veral deur die progressiewe onderwys te bevorder.<ref name="Leahey 2001" />{{rp|196-200}}
Vroeg in die 20ste eeu het Wolfgang Köhler, Max Wertheimer en Kurt Koffka die Gestalt-sielkunde gestig, wat daarvan uitgaan dat die mens dinge as eenhede ervaar. Anders as die strukturaliste, wat denke en gedrag tot kleiner elemente [[Reduksionisme|reduseer]], het die Gestaltsielkundiges die geheel van die ervaring belangrik geag, wat volgens Koffka "iets anders as die som van sy dele" is, "omdat optel 'n betekenislose prosedure is, terwyl die verhouding tussen die geheel en die deel betekenisvol is".<ref>{{Cite book |last=Koffka |first=K. |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.7888 |title=Principles of Gestalt Psychology |date=1935 |publisher=Harcourt, Brace |location=New York |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.7888/page/n191 176] |access-date=13 Oktober 2019}}</ref>
In Suid-Amerika het Horacio G. Piñero aan die Universiteit van Buenos Aires 'n eksperimentele rigting gelei wat nouer by die fisiologie aangesluit het.<ref>Cecilia Taiana, "Transatlantic Migration of the Disciplines of Mind: Examination of the Reception of Wundt's and Freud's Theories in Argentina", in Brock (red.), ''Internationalizing the History of Psychology'' (2006).</ref> Ook in [[Rusland]] het navorsers die biologiese grondslag van die sielkunde beklemtoon, te beginne met Iwan Setsjenof se opstel "Wie moet die sielkunde ontwikkel, en hoe?" van 1873, waarin hy die idee van [[refleks]]e in die brein en 'n [[Determinisme (filosofie)|deterministiese]] siening van menslike gedrag voorgestaan het.<ref name="SirotkinaSmith">Irina Sirotkina en Roger Smith, "Russian Federation", in Baker (red.), ''Oxford Handbook of the History of Psychology'' (2012).</ref> Die Russies-Sowjet-fisioloog Iwan Pawlof het by honde 'n leerproses ontdek wat later "klassieke kondisionering" genoem is, en dit op mense toegepas.<ref>{{Cite journal |last=Windholz |first=G. |year=1997 |title=Ivan P. Pavlov: An overview of his life and psychological work |url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1997-09_52_9/page/941 |journal=American Psychologist |volume=52 |pages=941-946 |issue=9 |doi=10.1037/0003-066X.52.9.941}}</ref>
=== Konsolidasie en die twee wêreldoorloë ===
Een van die vroegste sielkundige verenigings was die Franse ''Société de Psychologie Physiologique'', wat van 1885 tot 1893 bestaan het. Die eerste Internasionale Kongres vir Sielkunde het in Augustus 1889 in [[Parys]] plaasgevind, tydens die wêreldtentoonstelling wat die eeufees van die [[Franse Rewolusie]] gevier het, en die American Psychological Association (APA) is kort daarna, in 1892, gestig. Die kongres het daarna op verskillende plekke in Europa vergader, met 'n breë internasionale deelname: die sesde kongres, in 1909 in Genève, het voordragte in Russies, Chinees, Japannees en [[Esperanto]] ingesluit.<ref name="BenjaminBaker" /> Van die Keiserlike Universiteit van Tokio af het die nuwe sielkunde na China versprei.<ref name="HsuehGuo" /><ref name="Takasuna" />
Die Amerikaanse sielkunde het aansien gewen toe die VSA tot die [[Eerste Wêreldoorlog]] toegetree het: 'n komitee onder Robert Yerkes het die geestestoetse "Army Alpha" en "Army Beta", wat hy in 1917 ontwikkel het, vir die keuring van militêre personeel aan byna 1,8 miljoen soldate afgeneem.<ref>{{Cite web |title=Army Alpha and Beta tests |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095424949 |access-date=18 Januarie 2022|website=Oxford Reference |language=en |archive-date=19 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119011118/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095424949 |url-status=live}}</ref><ref name="Tomes2008">Nancy Tomes, "The Development of Clinical Psychology, Social Work, and Psychiatric Nursing: 1900-1980s", in Wallace & Gach (reds.), ''History of Psychiatry and Medical Psychology'' (2008).</ref> Daarna het die Rockefeller-familie gedragsnavorsing begin befonds, en deur die latere befondsing van [[Alfred Kinsey]] het Rockefeller-stigtings die seksnavorsing in die VSA help vestig.<ref>Franz Samuelson, "Organizing for the Kingdom of Behavior: Academic Battles and the Organizational Policies in the Twenties"; ''Journal of the History of the Behavioral Sciences'' 21, Januarie 1985.</ref><ref>{{Cite journal |last=Bullough |first=Vern L. |date=Mei 1985 |title=The Rockefellers and sex research |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00224498509551253 |journal=The Journal of Sex Research |language=en |volume=21 |issue=2 |pages=113-125 |doi=10.1080/00224498509551253 |issn=0022-4499 |url-access=subscription }}</ref> Die [[eugenetika|eugenetiese]] beweging het ook die Amerikaanse sielkunde beïnvloed, en in die 1910's en 1920's was eugenetika 'n gewone onderwerp in sielkundeklasse.<ref name="GuthrieChapter4">Guthrie, ''Even the Rat was White'' (1998), hoofstuk 4: "Psychology and Race" (pp. 88-110).</ref> In die [[Verenigde Koninkryk]] daarenteen is die sielkunde met vyandigheid deur die wetenskaplike en mediese gemeenskap bejeën, en tot 1939 was daar net ses leerstoele in sielkunde aan Engelse universiteite.<ref>Michell, J. (1999) [https://books.google.com/books?id=oNIcvjpDQeQC&pg=PA143 ''Measurement in Psychology: A Critical History of a Methodological Concept''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210209105919/https://books.google.it/books?id=oNIcvjpDQeQC&pg=PA143 |date=9 Februarie 2021 }}, p. 143.</ref>
Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] en die [[Koue Oorlog]] het die Amerikaanse weermag en inligtingsdienste, insluitend die [[Central Intelligence Agency|CIA]], die sielkunde vernaamlik befonds. Universiteitsnavorsers het reeds in 1939-1941 op groot skaal met propagandanavorsing begin,<ref>Dorwin Cartwright, "Social Psychology in the United States During the Second World War", ''Human Relations'' 1.3, Junie 1948, p. 340; aangehaal in Cina, "Social Science For Whom?" (1981), p. 269.</ref> en die weermag het grootskaalse navorsing oor die moreel en geestesgesondheid van troepe gedoen.<ref name="Schonfeld">Schonfeld, I.S., & Chang, C.-H. (2017). ''Occupational health psychology: Work, stress, and health''. New York, NY: Springer Publishing Company.</ref> In die 1950's het die Rockefeller- en Ford-stigting saam met die CIA navorsing oor sielkundige oorlogvoering befonds.<ref>Catherine Lutz, "[https://books.google.com/books?id=hwVWpV6jBzoC&pg=PA245 Epistemology of the Bunker: The Brainwashed and Other New Subjects of Permanent War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150919005126/https://books.google.com/books?id=hwVWpV6jBzoC&pg=PA245 |date=19 September 2015 }}", in Joel Pfister & Nancy Schnog (reds.), ''Inventing the Psychological: Toward a Cultural History of Emotional Life in America''; Yale University Press, 1997; {{ISBN|0-300-06809-3}}</ref>
In [[Duitsland]] het die sielkunde ná die Eerste Wêreldoorlog institusionele mag deur die weermag verkry, en dié mag het saam met die weermag in [[Nazi-Duitsland]] gegroei.<ref name="Horst" /> Onder leiding van Matthias Göring, 'n neef van [[Hermann Göring]], is die Berlynse Psigoanalitiese Instituut tot die Göring-instituut herdoop. Freudiaanse psigoanalitici is ingevolge die anti-Joodse beleid van die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty|Nazi-party]] verdryf en vervolg, en alle sielkundiges moes hulle distansieer van Freud en Alfred Adler, die stigters van die psigoanalise, wat albei Joods was.<ref>Cocks, ''Psychotherapy in the Third Reich'' (1997), pp. 75-77.</ref> Die instituut moes 'n "Nuwe Duitse Psigoterapie" skep wat Duitsers by die doelwitte van die Ryk sou inskakel.<ref>Cocks, ''Psychotherapy in the Third Reich'' (1997), p. 93.</ref> Johannes Heinrich Schultz, bekend vir die tegniek van outogene opleiding, het die sterilisasie en eutanasie van mans wat as geneties ongewens beskou is, openlik voorgestaan.<ref>Jürgen Brunner, Matthias Schrempf, & Florian Steger, "[http://doctorsonly.co.il/wp-content/uploads/2011/12/2008_4_5.pdf Johannes Heinrich Schultz and National Socialism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912165633/http://www.doctorsonly.co.il/wp-content/uploads/2011/12/2008_4_5.pdf |date=12 September 2014 }}", ''Israel Journal of Psychiatry & Related Sciences'' 45.4, 2008.</ref> Ná die oorlog is nuwe instellings geskep: Alexander Mitscherlich het met Rockefeller-geld die eerste kliniese afdeling vir psigosomatiese geneeskunde aan die Universiteit van Heidelberg gestig, en in 1970 is sielkunde 'n verpligte vak vir mediese studente gemaak.<ref>Cocks, ''Psychotherapy in the Third Reich'' (1997), hoofstuk 14: "Reconstruction and Repression", pp. 351-375.</ref>
Ná die [[Russiese Rewolusie (1917)|Russiese Rewolusie]] het die [[Bolsjewis]]te die sielkunde bevorder as 'n middel om die "nuwe mens" van die sosialisme te skep. Universiteite het groot getalle sielkundiges vir skole, werkplekke, kulturele instellings en die weermag opgelei, en die staat het die studie van kinderontwikkeling beklemtoon, 'n gebied waarin [[Ljef Wigotski]] prominent geword het.<ref name="SirotkinaSmith" /> Hoewel die pedologie en intelligensietoetse in 1936 in onguns verval het, het die sielkunde 'n bevoorregte instrument van die [[Sowjetunie]] gebly.<ref name="SirotkinaSmith" /> Die stalinistiese suiwerings het die beroep egter swaar getref en 'n klimaat van vrees geskep.<ref name="Kozulin 1984">{{cite book |last=Kozulin |first=Alex |title=Psychology in Utopia: toward a social history of Soviet psychology |publisher=MIT Press |publication-place=Cambridge, Mass |year=1984 |isbn=0-262-11087-3 |oclc=10122631}}</ref>{{rp|22}} Ná die Tweede Wêreldoorlog is Joodse sielkundiges, onder wie Wigotski en Aleksandr Luria, veroordeel, terwyl Pawlof (postuum) en [[Josef Stalin|Stalin]] self as helde van die Sowjet-sielkunde gevier is.<ref name="Kozulin 1984" />{{rp|25-26, 48-49}} Tydens die [[Chroesjtsjof-ontdooiing]] is die kubernetika, die taalkunde en die genetika weer aanvaarbaar geag, en het die nuwe veld van die ingenieursielkunde ontstaan, wat die geestelike aspekte van ingewikkelde werk soos dié van vlieëniers en ruimtevaarders bestudeer.<ref name="Kozulin 1984" />{{rp|27-33}}
Die Chinese sielkunde van die 20ste eeu het hom aanvanklik op die Amerikaanse model geskoei, met vertalings van werke soos dié van William James en die stigting van universiteitsdepartemente en vaktydskrifte. John Dewey, wat van 1919 tot 1921 in China lesings gegee het, het 'n groot invloed op die Chinese sielkunde gehad.<ref name="Chin 1969">{{cite book |last1=Chin |first1=Robert |last2=Chin |first2=Ai-li S. |title=Psychological research in Communist China, 1949-1966 |publisher=M.I.T. Press |publication-place=Cambridge, Mass |year=1969 |isbn=978-0-262-03032-8 |oclc=192767}}</ref>{{rp|5-9}} Nadat die [[Kommunistiese Party van China]] die land oorgeneem het, het die stalinistiese Sowjetunie die vernaamste invloed geword, met die marxisme-leninisme as leidende leerstelling en pawlofiaanse kondisionering as die goedgekeurde manier om gedrag te verander. Omdat die meeste vooraanstaande sielkundiges in die Verenigde State opgelei is, was hul heropvoeding in die Sowjet-leer die Chinese Akademie vir Wetenskappe se vernaamste besorgdheid.<ref name="Chin 1969" />{{rp|9-24}}
=== Vroue in die sielkunde ===
In die eerste helfte van die 20ste eeu het vroue al hoe meer tot die sielkunde bygedra, al het hulle met [[seksisme]], [[diskriminasie]] en min erkenning vir hul werk te kampe gehad. Anna Freud, die dogter van Sigmund Freud, het vanaf 1923 op haar vader se werk voortgebou en kinders met behulp van die verdedigingsmeganismes psigoanaliseer. Sy het geglo dat 'n kind as 'n individu met eie regte erken moet word, dat elke sessie op die kind se behoeftes afgestem moet wees, en dat dit belangrik is om die kind se omgewing in ag te neem en sy ontwikkeling te ondersteun.<ref>{{Cite web |date=24 Januarie 2024|title=Anna Freud: Theory & Contributions To Psychology |url=https://www.simplypsychology.org/anna-freud.html |access-date=4 Maart 2024|language=en-US |archive-date=4 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304191244/https://www.simplypsychology.org/anna-freud.html |url-status=live }}</ref><ref>Erikson, Erik H. (1973) ''Childhood and Society''. Harmondsworth: Penguin Books, p. 298.</ref> Leta Stetter Hollingworth het die destyds heersende opvatting weerlê dat vroue tydens [[menstruasie]] geestelik en liggaamlik ingeperk is, asook Edward Thorndike se teorie dat vroue middelmatig is: sy het drie maande lank die prestasie van mans en vroue in kognitiewe, perseptuele en motoriese take gemeet en geen bewys gevind dat vroue se prestasie met die menstruele siklus daal nie.<ref>{{Cite web |title=Classics in the History of Psychology -- Hollingworth (1914) Index |url=https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/Periodicity/ |access-date=6 Maart 2024|website=psychclassics.yorku.ca |archive-date=14 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214103558/http://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/Periodicity/ |url-status=live }}</ref> Sy het aangevoer dat vroue weens die [[sosiale norm]]e en rolle wat hulle opgelê word, eerder as weens 'n gebrek aan vermoë, nie magsposisies bereik nie.<ref>{{Cite journal |last=Hollingworth |first=Leta Stetter |date=1914 |title=Variability as Related to Sex Differences in Achievement: A Critique |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-sociology_1914-01_19_4/page/510 |journal=American Journal of Sociology |volume=19 |issue=4 |pages=510-530 |doi=10.1086/212287 |jstor=2762962 |s2cid=144414476 |issn=0002-9602}}</ref> Mary Whiton Calkins het die tegniek van gepaarde assosiasies vir geheuenavorsing uitgevind en die selfsielkunde ontwikkel,<ref>{{Cite web |url=https://www.apa.org/about/governance/president/bio-mary-whiton-calkins |access-date=6 Maart 2024|website=www.apa.org |title=Mary Whiton Calkins: 1905 APA President |archive-date=21 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221235940/https://www.apa.org/about/governance/president/bio-mary-whiton-calkins |url-status=live }}</ref> Karen Horney het die begrippe "baarmoedernyd" en neurotiese behoeftes ontwikkel,<ref>{{Cite web |title=Karen Horney {{!}} German Psychoanalyst & Feminist Psychologist {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karen-Horney |access-date=6 Maart 2024|website=www.britannica.com |language=en |archive-date=21 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063648/https://www.britannica.com/biography/Karen-Horney |url-status=live }}</ref> en die psigoanalis Melanie Klein het die [[ontwikkelingsielkunde]] met haar navorsing oor spelterapie beïnvloed.<ref>{{Cite web |title=Melanie Klein {{!}} Institute of Psychoanalysis |url=https://psychoanalysis.org.uk/our-authors-and-theorists/melanie-klein |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102230813/https://psychoanalysis.org.uk/our-authors-and-theorists/melanie-klein |archive-date=2 Januarie 2016 |access-date=6 Maart 2024 |website=psychoanalysis.org.uk |url-status=dead }}</ref>
In die tweede helfte van die eeu het Mary Ainsworth, wat op die werk van John Bowlby voortgebou het, jare lank veldwerk oor die verhouding tussen moeder en baba gedoen. Sy het die "vreemde situasie" ontwerp, 'n laboratoriumprosedure waarin 'n kind herhaaldelik van sy moeder geskei en weer met haar herenig word, en daarmee die gehegtheidsteorie en die indeling van gehegtheidstyle ontwikkel, 'n mylpaal in die ontwikkelingsielkunde.<ref>{{Cite news |last=Ravo |first=Nick |date=7 April 1999|title=Mary Ainsworth, 85, Theorist On Mother-Infant Attachment |url=https://www.nytimes.com/1999/04/07/us/mary-ainsworth-85-theorist-on-mother-infant-attachment.html |access-date=6 Maart 2024|work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=31 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231005317/https://www.nytimes.com/1999/04/07/us/mary-ainsworth-85-theorist-on-mother-infant-attachment.html |url-status=live }}</ref> Sy is een van die mees aangehaalde sielkundiges van alle tye.<ref>{{Cite journal |last1=Haggbloom |first1=Steven J. |last2=Warnick |first2=Renee |last3=Warnick |first3=Jason E. |last4=Jones |first4=Vinessa K. |last5=Yarbrough |first5=Gary L. |last6=Russell |first6=Tenea M. |last7=Borecky |first7=Chris M. |last8=McGahhey |first8=Reagan |last9=Powell |first9=John L. |last10=Beavers |first10=Jamie |last11=Monte |first11=Emmanuelle |date=Junie 2002 |title=The 100 Most Eminent Psychologists of the 20th Century |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1037/1089-2680.6.2.139 |journal=Review of General Psychology |language=en |volume=6 |issue=2 |pages=139-152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |s2cid=145668721 |issn=1089-2680 |url-access=subscription |archive-date=9 Julie 2023 |access-date=6 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709091123/https://journals.sagepub.com/doi/10.1037/1089-2680.6.2.139 |url-status=live }}</ref> Mamie Phipps Clark, een van die eerste Afro-Amerikaners wat 'n doktorsgraad in sielkunde verwerf het, het saam met haar man, Kenneth Clark, in die 1940's die "poptoetse" gedoen: jong kinders moes tussen identiese poppe wat net in ras verskil kies, en die meeste het die wit poppe verkies en positiewe eienskappe aan hulle toegeskryf. Dié navorsing het die skadelike uitwerking van [[rassisme|rassediskriminasie]] en segregasie op swart kinders se [[selfbeeld]] help aantoon, en het in 1954 tot die uitspraak in die Amerikaanse hofsaak ''Brown v. Board of Education'' bygedra, wat 'n einde aan die wetlike skoolsegregasie gemaak het.<ref>{{Cite web |title=Featured Psychologists: Mamie Phipps Clark, PhD, and Kenneth Clark, PhD |url=https://www.apa.org/pi/oema/resources/ethnicity-health/psychologists/clark |access-date=6 Maart 2024|website=www.apa.org |archive-date=18 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240218010129/https://www.apa.org/pi/oema/resources/ethnicity-health/psychologists/clark |url-status=live }}</ref>
Die tweede golf van die [[feminisme]] het ook die sielkunde geraak. Naomi Weisstein het in haar opstel "Psychology Constructs the Female" die vak gekritiseer omdat dit mans as maatstaf geneem en geslagsverskille te veel biologies verklaar het, sonder om sosiale faktore in ag te neem.<ref>{{Cite journal |last=Weisstein |first=Naomi |date=Junie 1993 |title=Psychology Constructs the Female; or the Fantasy Life of the Male Psychologist (with Some Attention to the Fantasies of his Friends, the Male Biologist and the Male Anthropologist) |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0959353593032005 |journal=Feminism & Psychology |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=194-210 |doi=10.1177/0959353593032005 |s2cid=142246296 |issn=0959-3535 |url-access=subscription |archive-date=24 September 2024 |access-date=6 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924061215/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0959353593032005 |url-status=live }}</ref> In 1969 het onder andere E. Kitch Childs, Phyllis Chesler en Dorothy Riddle die Association for Women in Psychology gestig om die vak se behandeling van vroue te kritiseer.<ref>{{Cite news |last=Reinhold |first=Robert |date=6 September 1970|title=WOMEN CRITICIZE PSYCHOLOGY UNIT |url=https://www.nytimes.com/1970/09/06/archives/women-criticize-psychology-unit-1million-in-reparations-is-demanded.html |access-date=6 Maart 2024|work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=17 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117004653/https://www.nytimes.com/1970/09/06/archives/women-criticize-psychology-unit-1million-in-reparations-is-demanded.html |url-status=live }}</ref> In die 21ste eeu speel vroue 'n groter rol in die sielkunde as ooit, maar hulle word steeds benadeel wat betaling en verteenwoordiging in senior akademiese poste betref. In die Verenigde State is na raming sowat 78% van die voorgraadse en 71% van die nagraadse sielkundestudente vroue.<ref name="gruber">{{cite journal |last=Gruber |first=June |title=The Future of Women in Psychological Science |journal=Perspectives on Psychological Science |publisher=SAGE Publications |volume=16 |issue=3 |date=9 September 2020|issn=1745-6916 |doi=10.1177/1745691620952789 |doi-access=free |pages=483-516 |pmid=32901575 |pmc=8114333 |hdl=1959.4/unsworks_77629 |hdl-access=free }}</ref>
== Organisasies en die grense van die vak ==
In 1920 het Édouard Claparède en Pierre Bovet die organisasie gestig wat later die International Association of Applied Psychology (IAAP) geword het, die oudste internasionale sielkundige vereniging.<ref name="BenjaminBaker" /><ref name="PickrenFowler">Wade Pickren & Raymond D. Fowler, "Professional Organizations", in Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), deel 1: ''History of Psychology''.</ref> Die International Union of Psychological Science (IUPsyS), die wêreldfederasie van nasionale sielkundeverenigings, is in 1951 onder die beskerming van [[Unesco]] gestig.<ref name="BenjaminBaker" /><ref name="Staeuble">Irmingard Staeuble, "Psychology in the Eurocentric Order of the Social Sciences: Colonial Constitution, Cultural Imperialist Expansion, Postcolonial Critique" in Brock (red.), ''Internationalizing the History of Psychology'' (2006).</ref> Sielkundedepartemente het sedertdien oral ter wêreld ontstaan, hoofsaaklik op die Europees-Amerikaanse model geskoei.<ref name="Paranjpe" /><ref name="Staeuble" /> Die IUPsyS erken 66 nasionale verenigings, en minstens 15 ander bestaan; die oudste en grootste daarvan is die American Psychological Association,<ref name="PickrenFowler" /> waarvan die ledetal van 5 000 in 1945 tot 100 000 in 2012 gegroei het.<ref name="Goodwin" /> Die European Federation of Psychologists' Associations, wat in 1981 gestig is, verteenwoordig 30 nasionale verenigings met altesaam 100 000 lede.<ref name="PickrenFowler" /> Verenigings soos die Association of Black Psychologists en die Asian American Psychological Association wil die insluiting van nie-Europese groepe in die beroep bevorder.<ref name="PickrenFowler" /> In sommige lande reguleer die owerheid wie sielkundige dienste mag lewer of hom 'n "sielkundige" mag noem; die APA omskryf 'n sielkundige as iemand met 'n doktorsgraad in sielkunde.<ref name="HallHurley">Judy E. Hall en George Hurley, "North American Perspectives on Education, Training, Licensing, and Credentialing", in Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), deel 8: ''Clinical Psychology''.</ref>
Die vroeë eksperimentele sielkundiges het hulle van die parapsigologie onderskei, wat in die laat 19de eeu gewild was, ook by geleerdes soos William James. Parapsigologie, [[hipnose]] en spiritisme was belangrike onderwerpe by die vroeë internasionale kongresse, maar is tussen 1900 en 1905 min of meer daaruit verban.<ref name="BenjaminBaker" /> Aan die Keiserlike Universiteit in Japan het die parapsigologie 'n tyd lank voortbestaan, maar teen 1913 is dit grotendeels vermy.<ref name="Takasuna" />
Die sielkunde moes hom lank verweer teen die beskuldiging dat dit 'n "sagte" wetenskap is. Die wetenskapsfilosoof [[Thomas Kuhn]] se kritiek van 1962 het geïmpliseer dat die sielkunde as geheel in 'n pre-paradigmatiese toestand verkeer, sonder die oorkoepelende teorie wat volwasse wetenskappe soos die chemie en fisika kenmerk.<ref>T.S. Kuhn, ''The Structure of Scientific Revolutions'', 1ste uitg., Chicago: Univ. of Chicago Pr., 1962.</ref> Omdat sommige gebiede op selfrapportering in opnames en vraelyste steun, het kritici aangevoer dat die sielkunde nie 'n objektiewe wetenskap is nie: persoonlikheid, denke en emosie kan nie direk gemeet word nie. Eksperimentele sielkundiges het daarom verskeie maniere bedink om dié verskynsels indirek te meet.<ref name="Beveridge_subj">{{cite journal |doi=10.1192/pb.26.3.101 |title=Time to abandon the subjective–objective divide? |journal=Psychiatric Bulletin |volume=26 |issue=3 |pages=101-103 |year=2002 |last1=Beveridge |first1=Allan |doi-access=free }}</ref><ref name="Panksepp_AN">Panksepp, J. (1998). [https://books.google.com/books?id=n0W2QQuZ7IEC ''Affective neuroscience: The foundations of human and animal emotions''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150918223340/https://books.google.com/books?id=n0W2QQuZ7IEC&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s |date=18 September 2015 }}. New York: Oxford University Press, p. 9.</ref> Kritici binne en buite die vak voer ook aan dat die hoofstroom deur 'n "kultus van die empirisme" oorheers word, wat navorsers tot die metodes van die natuurwetenskappe beperk,<ref name="Teo 2005">{{cite book |last=Teo |first=Thomas |title=The critique of psychology: from Kant to postcolonial theory |publisher=Springer |publication-place=New York |year=2005 |isbn=978-0-387-25355-8 |oclc=209833302}}</ref>{{rp|36-37}} en feministiese kritici dat die aanspraak op wetenskaplike objektiwiteit die waardes en agenda van die oorwegend manlike navorsers verberg het.<ref name="Tomes2008" /><ref name="Teo 2005" />{{rp|120}}
== Denkrigtings ==
=== Neuropsigologie en die neurowetenskappe ===
Die neuropsigologie bestudeer die verband tussen die werking van die brein en gedrag: hoe die bou en werking van die senuweestelsel denke, emosies en gedrag beïnvloed, en hoe bepaalde breinstreke tot funksies soos geheue, taal, aandag, waarneming, uitvoerende beheer en emosieregulering bydra. Veel van die bewyse kom uit die studie van mense met breinbeserings, neurodegeneratiewe siektes of ontwikkelingsafwykings: uit die patroon van kognitiewe inkorting wat met 'n bepaalde breinletsel gepaard gaan, lei neuropsigoloë die funksie van die aangetaste stelsels af. Die hedendaagse neuropsigologie verander vinnig danksy vooruitgang in breinbeelding, natuurliketaalverwerking, [[kunsmatige intelligensie]]<ref>{{Cite journal |last=Wolff |first=Brittany |date=3 April 2026|title=Artificial intelligence and natural language processing in modern clinical neuropsychology: A narrative review |url=https://doi.org/10.1080/13854046.2025.2547934 |journal=The Clinical Neuropsychologist |volume=40 |issue=3 |pages=728-752 |doi=10.1080/13854046.2025.2547934 |issn=1385-4046 |pmid=40820936|doi-access=free }}</ref> en virtuele realiteit,<ref>{{Cite journal |last1=Cavallo |first1=Nicola Davide |last2=Amitrano |first2=Federica |last3=Coccia |first3=Armando |last4=Miccio |first4=Carlo |last5=Santangelo |first5=Gabriella |last6=Marcuccio |first6=Laura |last7=D'Addio |first7=Giovanni |last8=Moretta |first8=Pasquale |date=17 April 2026|title=Immersive Virtual Reality in Neuropsychological Assessment of Acquired Brain Injury: a Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Neuropsychology Review |language=en |doi=10.1007/s11065-026-09693-x |pmid=41995932 |issn=1573-6660|doi-access=free }}</ref> en lê dit toenemend klem op ekologiese geldigheid, digitale biomerkers en die verpersoonliking van diagnose en rehabilitasie.<ref>{{Cite journal |last=Lundervold |first=Astri J. Johansen |date=14 Mei 2025|title=Precision neuropsychology in the area of AI |journal=Frontiers in Psychology |language=en |volume=16 |article-number=1537368 |doi=10.3389/fpsyg.2025.1537368 |doi-access=free |issn=1664-1078 |pmc=12118123 |pmid=40438759}}</ref> Die neuropsigologie val onder die breër [[neurowetenskap]]pe of biologiese sielkunde, wat ondersoek hoe die brein, die senuweestelsel, die endokriene stelsel en genetiese faktore sielkundige prosesse beïnvloed.
=== Evolusionêre en vergelykende sielkunde ===
Die evolusionêre sielkunde benader denke en gedrag uit die oogpunt van die moderne [[evolusie]]leer: sielkundige eienskappe word gesien as aanpassings wat deur [[natuurlike seleksie]] of [[seksuele seleksie]] ontstaan het om terugkerende probleme in die omgewing van die mens se voorouers op te los.<ref name="Behavior Genetics">{{Cite encyclopedia |vauthors=McGue M, Gottesman II |year=2015 |title=Behavior Genetics |encyclopedia=The Encyclopedia of Clinical Psychology |doi=10.1002/9781118625392.wbecp578 |pages=1-11 |isbn=978-1-118-62539-2}}</ref> Die vergelykende sielkunde bestudeer die gedrag en geestesprosesse van diere, veral in verband met die filogenetiese geskiedenis, die aanpassingswaarde en die ontwikkeling van gedrag. Die vak, wat spesies van insekte tot primate ondersoek, is nou verwant aan ander dissiplines wat dieregedrag bestudeer, soos die [[etologie]].<ref>Shettleworth, S.J. (2010) ''Cognition, Evolution and Behavior'' (2de uitg.), New York: Oxford.</ref> Sommige pogings om bevindings oor diere op mense van toepassing te maak, soos die sosiobiologie van E.O. Wilson, was egter omstrede.<ref>Wilson, E.O. (1978) ''On Human Nature'' p. x, Cambridge, MA: Harvard.</ref>
=== Behaviorisme ===
[[Lêer:Skinner teaching machine 01.jpg|duimnael|Skinner se onderrigmasjien, 'n meganiese uitvinding om geprogrammeerde onderrig te outomatiseer]]
Volgens die behaviorisme is 'n groot deel van die gedrag van mense en diere aangeleer, en werk dieselfde leermeganismes by albei. Die vroeë behavioriste het die koppeling van prikkel en reaksie bestudeer wat nou as klassieke kondisionering bekend staan: as 'n biologies kragtige prikkel (soos kos wat speekselafskeiding uitlok) herhaaldelik met 'n neutrale prikkel (soos 'n klokkie) gepaard gaan, kan die neutrale prikkel self die reaksie begin uitlok. Iwan Pawlof het in die Sowjetunie 'n leidende figuur geword en volgelinge geïnspireer om sy metodes op mense toe te pas.<ref name="SirotkinaSmith" /> In die Verenigde State het Edward Thorndike diere in "raaiselkiste" toegesluit en beloon wanneer hulle ontsnap.<ref name="Leahey 2001" />{{rp|212-215}} Tussen 1910 en 1913 het die APA wegbeweeg van die mentalisme, en in 1913 het John B. Watson die term ''behaviorisme'' geskep.<ref name="Leahey 2001" />{{rp|218-227}} Watson se bekende "Klein Albert"-eksperiment van 1920 is aanvanklik gesien as bewys dat 'n mens 'n [[fobie]] by 'n baba kan inprent deur herhaaldelik harde, ontstellende geluide te gebruik,<ref name="Watson1913" /><ref>J.B. Watson & R. Rayner, "Conditioned emotional responses", ''Journal of Experimental Psychology'' 3, 1920; in Hock, ''Forty Studies'' (2002), pp. 70-76.</ref> maar dié gevolgtrekking was waarskynlik oordrewe.<ref>{{cite journal |url=http://htpprints.yorku.ca/archive/00000198/01/BHARRIS.HTM |last1=Harris |first1=B. |date=Februarie 1979 |title=Whatever happened to Little Albert? |journal=American Psychologist |volume=34 |issue=2 |via=History & Theory of Psychology Eprint Archive |pages=151-160 |doi=10.1037/0003-066X.34.2.151 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20120704172755/http://htpprints.yorku.ca/archive/00000198/01/BHARRIS.HTM |archive-date=4 Julie 2012}}</ref>
Clark L. Hull, Edwin Guthrie en ander het die behaviorisme 'n algemeen gebruikte paradigma help maak.<ref name="Goodwin" /> Die "instrumentele" of "operante" kondisionering het die begrippe versterking en straf by die model van gedragsverandering gevoeg. Die radikale behavioriste het vermy om die innerlike werking van die gees te bespreek, veral die onbewuste, wat hulle as onmoontlik beskou het om wetenskaplik te meet.<ref>{{cite journal |doi=10.1037/0003-066X.62.6.590 |pmid=17874899 |title=Looking for Skinner and finding Freud |url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_2007-09_62_6/page/590 |journal=American Psychologist |volume=62 |issue=6 |pages=590-595 |year=2007 |last1=Overskeid |first1=Geir |citeseerx=10.1.1.321.6288 }}</ref> Die operante kondisionering is die eerste keer deur Miller en Konorski beskryf en in die VSA deur [[B. F. Skinner]] gewild gemaak, wat 'n leidende intellektueel van die behavioristiese beweging geword het.<ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=S. |last2=Konorski |first2=J. |year=1928 |title=Sur une forme particulière des reflexes conditionels |trans-title=On a particular form of conditional reflexes |language=fr |journal=Comptes Rendus des Séances de la Société de Biologie et de Ses Filiales |volume=99 |pages=1155-1157 }}</ref><ref>Skinner, B.F. (1932) ''The Behavior of Organisms''.</ref>
[[Noam Chomsky]] het die radikale behaviorisme met die argument skerp gekritiseer dat dit die ingewikkelde geestesprosesse van [[taalverwerwing]] en taalgebruik nie bevredigend kan verklaar nie,<ref>Chomsky, N. (1959). Review of Skinner's Verbal Behavior. ''Language, 35'', 26-58. [http://www.chomsky.info/articles/1967----.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929070654/http://www.chomsky.info/articles/1967----.htm|date=29 September 2015}}</ref><ref name="Schlinger 2008">{{Cite journal |author=Schlinger, H.D. |year=2008 |title=The long good-bye: why B.F. Skinner's Verbal Behavior is alive and well on the 50th anniversary of its publication |journal=The Psychological Record |volume=58 |issue=3 |pages=329-337 |doi=10.1007/BF03395622 |s2cid=18114690 |url=https://opensiuc.lib.siu.edu/tpr/vol58/iss3/1 |access-date=21 Julie 2019 |archive-date=17 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117074401/https://opensiuc.lib.siu.edu/tpr/vol58/iss3/1/ |url-access=subscription }}</ref> en dié kritiek het die aansien van die behaviorisme binne die sielkunde baie verminder.<ref name="Leahey 2001" />{{rp|282-285}} Martin Seligman en sy kollegas het ontdek dat hulle by honde 'n toestand van "aangeleerde hulpeloosheid" kon kondisioneer, iets wat die behaviorisme nie voorspel het nie,<ref>{{cite journal |author1=Seligman M.E.P. |author2=Maier S.F. |year=1967 |title=Failure to escape traumatic shock |journal=Journal of Experimental Psychology |volume=74 |issue=1 |pages=1-9 |doi=10.1037/h0024514 |pmid=6032570 |citeseerx=10.1.1.611.8411 }}</ref> en Edward C. Tolman het 'n gemengde "kognitief-behavioristiese" model voorgestaan, veral met sy publikasie van 1948 oor die kognitiewe kaarte wat rotte gebruik om kos aan die einde van 'n doolhof te vind.<ref>{{cite journal |doi=10.1037/h0061626 |pmid=18870876 |title=Cognitive maps in rats and men |url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1948-07_55_4/page/n2 |journal=Psychological Review |volume=55 |issue=4 |pages=189-208 |year=1948 |last1=Tolman |first1=Edward C. |s2cid=42496633 }}</ref> Skinner se behaviorisme het nogtans voortbestaan, deels omdat dit suksesvolle praktiese toepassings opgelewer het.<ref name="Schlinger 2008" /> Die toegepaste gedragsanalise, die opvolger van die "gedragsmodifikasie", pas die beginsels van operante kondisionering toe om maatskaplik belangrike gedrag te verander.<ref>{{cite book |last1=Pierce |first1=W. David |last2=Cheney |first2=Carl D. |date=16 Junie 2017 |orig-date=1995 |title=Behavior Analysis and Learning: A Biobehavioral Approach |url=https://www.routledge.com/Behavior-Analysis-and-Learning-A-Biobehavioral-Approach-Sixth-Edition/Pierce-Cheney/p/book/9781138898585 |edition=6 |location=New York |publisher=Routledge |pages=1-622 |isbn=978-1-138-89858-5 |access-date=3 Junie 2021 |archive-date=3 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603031001/https://www.routledge.com/Behavior-Analysis-and-Learning-A-Biobehavioral-Approach-Sixth-Edition/Pierce-Cheney/p/book/9781138898585 |url-status=dead}}</ref> Die Association for Behavior Analysis International, wat in 1974 gestig is, het teen 2003 lede in 42 lande gehad.<ref>Ruben Ardila, "Behavior Analysis in an International Context", in Brock (red.), ''Internationalizing the History of Psychology'' (2006).</ref>
=== Kognitiewe sielkunde ===
[[Lêer:Müller-Lyer illusion.svg|duimnael|Die Müller-Lyer-illusie: sielkundiges lei uit gedeelde verskynsels soos optiese illusies iets oor geestesprosesse af.]]
Die kognitiewe sielkunde bestudeer [[kognisie|geestesprosesse]] soos [[waarneming]], aandag, taalbegrip en -produksie, geheue en [[probleemoplossing]].<ref>{{cite web |url=http://www.apa.org/research/action/glossary.aspx |title=American Psychological Association (2013). Glossary of psychological terms |publisher=Apa.org |access-date=13 Augustus 2014 |archive-date=27 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190127022835/https://www.apa.org/research/action/glossary.aspx |url-status=live }}</ref> Kognitiewe sielkundiges werk met 'n model van inligtingsverwerking. Vanaf die 1950's het die eksperimentele tegnieke van Wundt, James, Ebbinghaus en ander weer op die voorgrond getree namate die eksperimentele sielkunde toenemend kognitief geword het en uiteindelik deel van die breër, interdissiplinêre [[kognitiewe wetenskap]] geword het.<ref>Gardner, H. (1985). ''The mind's new science: A history of the cognitive revolution''. New York: Basic Books. {{ISBN|0-465-04635-5}}</ref><ref name="Mandler">Mandler, G. (2007). ''A history of modern experimental psychology: From James and Wundt to cognitive science''. Cambridge, MA: MIT Press.</ref> Sommige het dit die "kognitiewe rewolusie" genoem, omdat dit sowel die anti-mentalistiese dogma van die behaviorisme as die beperkings van die psigoanalise verwerp het.<ref name="Mandler" /> Die opkoms van die rekenaarwetenskap, die [[kubernetika]] en die kunsmatige intelligensie het die waarde van 'n vergelyking tussen inligtingsverwerking by mense en masjiene beklemtoon.
Albert Bandura het die oorgang van die behaviorisme na die kognitiewe sielkunde help bewerkstellig. Hy en ander teoretici van die sosiale leerteorie het die idee van plaasvervangende leer voorgestaan: 'n kind kan leer deur sy onmiddellike sosiale omgewing waar te neem, en hoef nie noodwendig vir 'n gedraging beloon te word nie, al het hulle die invloed van versterking nie uitgesluit nie.<ref>Bandura, A. (1973). ''Aggression: A social learning analysis''. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.</ref> 'n Gewilde onderwerp in dié veld is die kognitiewe vooroordeel, oftewel irrasionele denke. Sielkundiges en ekonome het 'n hele katalogus vooroordele beskryf wat gereeld in die menslike denke voorkom; die [[beskikbaarheidsheuristiek]] is byvoorbeeld die neiging om die belang van iets wat maklik by 'n mens opkom, te oorskat.<ref>{{Citation |last=Juslin |first=Peter |title=Availability Heuristic |encyclopedia=Encyclopedia of the Mind |year=2013 |publisher=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452257044.n39 |isbn=978-1-4129-5057-2}}</ref> Elemente van die behaviorisme en die kognitiewe sielkunde is later in die kognitiewe gedragsterapie saamgesmelt. Op 'n breër vlak omvat die kognitiewe wetenskap ook die filosofie van die gees, die rekenaarwetenskap, die taalkunde en die neurowetenskap.<ref>{{Citation |last=Thagard |first=Paul |title=Cognitive Science |year=2020 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/cognitive-science/ |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Winter 2020 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=22 Januarie 2021 |archive-date=1 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301035552/https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/cognitive-science/ |url-status=live}}</ref>
=== Sosiale sielkunde ===
Die [[sosiale sielkunde]] bestudeer hoe gedrag, gedagtes, gevoelens en die sosiale omgewing menslike interaksie beïnvloed.<ref>{{cite encyclopedia |last=Allport |first=G. W |year=1985 |title=The Historical Background of Social Psychology |editor1-last=G. Lindzey and E. Aronson |encyclopedia=The Handbook of Social Psychology |location=New York |publisher=McGraw Hill |page=5}}</ref> Sosiale sielkundiges ondersoek onderwerpe soos die invloed van ander op 'n individu se gedrag (byvoorbeeld konformiteit en oorreding) en die vorming van oortuigings, houdings en [[stereotipe]]s oor ander mense. Die sosiale kognisie verbind die sosiale en die kognitiewe sielkunde om te verstaan hoe mense sosiale inligting verwerk, onthou of verdraai, terwyl die studie van groepsdinamika die aard van leierskap, organisatoriese kommunikasie en verwante verskynsels ondersoek. Begrippe wat [[sosiologie|sosioloë]] op die studie van psigiatriese versteurings toegepas het, soos die sosiale rol, die siekterol, die sosiale klas, lewensgebeure, kultuur, migrasie en die totale instelling, het ook die sosiale sielkunde beïnvloed.<ref>Tausig, M., & Fenwick, R. (2011). ''Work and Mental Health in Social Context''. New York: Springer. {{doi|10.1007/978-1-4614-0625-9}}.</ref>
=== Psigoanalise ===
[[Lêer:Hall Freud Jung in front of Clark.jpg|duimnael|Voor: [[Sigmund Freud]], G. Stanley Hall en Carl Jung; agter: Abraham A. Brill, [[Ernest Jones]] en Sándor Ferenczi, by die Clark-universiteit in 1909]]
Die psigoanalise is 'n versameling teorieë en terapeutiese tegnieke om die onbewuste en die invloed daarvan op die alledaagse lewe te ontleed, en dit lê aan behandelings van geestesteurings ten grondslag.<ref>Thompson, C. & Mullahy, P. (1951). ''Psychoanalysis: Evolution and development'' (3de uitg.). New York: Hermitage House.</ref><ref>Brenner, C. (1974). ''An elementary textbook of psychoanalysis''. Garden City, NY: Anchor.</ref> Dit het in die 1890's ontstaan, veral met die werk van Sigmund Freud, wie se teorie grotendeels op interpretasie, introspeksie en kliniese waarneming berus het. Dit het baie bekend geword, hoofsaaklik omdat dit onderwerpe soos [[seksualiteit]], verdringing en die onbewuste aangepak het.<ref name="Kozulin 1984" />{{rp|84-86}} Freud het die metodes van vrye assosiasie en droomuitleg ontwikkel.<ref>{{Cite book |author=Freud, S |year=1900 |title=The Interpretation of Dreams |edition=2nd |publisher=Hogarth Press, 1955 |volume=IV and V}}</ref><ref>{{Cite book |author=Freud, S |title=The Unconscious |year=1915 |edition=2nd |volume=XIV |publisher=Hogarth Press, 1955}}</ref>
Die psigoanalitiese teorie is nie eenvormig nie. Denkers wat van Freud afgewyk het, onder wie Alfred Adler, [[Carl Jung]], [[Erik Erikson]], Melanie Klein, D. W. Winnicott, Karen Horney, [[Erich Fromm]], John Bowlby, Anna Freud en Harry Stack Sullivan, het verseker dat die psigoanalise tot uiteenlopende skole ontwikkel het, soos die ego-sielkunde, die objekverhoudingsteorie en die interpersoonlike, [[Jacques Lacan|lacaniaanse]] en relasionele psigoanalise. Die sielkundige Hans Eysenck en filosowe soos [[Karl Popper]] het die psigoanalise skerp gekritiseer: Popper het aangevoer dat dit nie [[Vervalsbaarheid|vervalsbaar]] is nie en dus geen wetenskap is nie,<ref name="Popper">Karl Popper, ''Conjectures and Refutations'', London: Routledge and Keagan Paul, 1963, pp. 33-39; uit Theodore Schick (red.), ''Readings in the Philosophy of Science'', Mountain View, CA: Mayfield Publishing Company, 2000, pp. 9-13. [http://faculty.washington.edu/lynnhank/Popper.doc Faculty.washington.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326181144/http://faculty.washington.edu/lynnhank/Popper.doc |date=26 Maart 2009 }}</ref> en Eysenck dat eksperimentele data die psigoanalitiese stellings weerspreek het. Teen die einde van die 20ste eeu het die sielkundedepartemente van Amerikaanse universiteite die freudiaanse teorie grotendeels as 'n "uitgedroogde en dooie" historiese artefak afgemaak.<ref name="Cohen">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/11/25/weekinreview/25cohen.html?_r=3&ref=education&oref&oref=slogin |title=June 2008 study |website=The New York Times |date=25 November 2007 |last1=Cohen |first1=Patricia |access-date=23 Februarie 2017 |url-status=live}}</ref> Navorsers soos António Damásio, [[Oliver Sacks]] en Joseph LeDoux, en die opkomende veld van die neuropsigoanalise, het sommige van Freud se idees egter op wetenskaplike gronde verdedig.<ref>Sien: Damásio, A. (1994). ''Descartes' Error: Emotion, Reason, and the Human Brain''; LeDoux, J.E. (1998). ''The emotional brain: The mysterious underpinnings of emotional life''. Simon & Schuster. {{ISBN|0-684-83659-9}}; Panksepp, J. (1998). ''Affective neuroscience: The foundations of human and animal emotions''. New York en Oxford: Oxford University Press; Sacks, O. (1984). ''A leg to stand on''. New York: Summit Books/Simon and Schuster.</ref>
=== Humanistiese en eksistensiële sielkunde ===
Die humanistiese sielkunde, wat deur die [[eksistensialisme]] en die [[fenomenologie]] beïnvloed is,<ref>{{cite book |last=Benjafield |first=John G. |title=A History of Psychology: Third Edition |year=2010 |publisher=Oxford University Press |location=Don Mills, ON |isbn=978-0-19-543021-9 |pages=357-362}}</ref> beklemtoon [[vrye wil]] en selfverwesenliking.<ref name="Oxford University Press 2015">Oxford University Press. (2015). ''A Dictionary of Psychology'', 4de uitg. Geredigeer deur Andrew M. Colman. Oxford Reference Online. Oxford. {{ISBN|9780199657681}}</ref> Dit het in die 1950's as 'n beweging binne die akademiese sielkunde ontstaan, in reaksie op sowel die behaviorisme as die psigoanalise.<ref>{{cite book |last=Gazzaniga |first=Michael |title=Psychological Science |year=2010 |publisher=W.W. Norton & Company |location=New York |isbn=978-0-393-93421-2 |page=23}}</ref> Die humanistiese benadering wil die hele mens sien, nie net losstaande dele van die persoonlikheid of afsonderlike kognisies nie,<ref>Rowan, John. (2001). ''Ordinary Ecstasy: The Dialectics of Humanistic Psychology.'' London, UK: Brunner-Routledge. {{ISBN|0-415-23633-9}}</ref> en lê klem op persoonlike groei, [[selfkonsep|identiteit]], die dood, eensaamheid en vryheid, op subjektiewe betekenis, op die verwerping van determinisme, en op positiewe groei eerder as patologie. Die stigters sluit die Amerikaanse sielkundiges [[Abraham Maslow]] in, wat 'n [[Maslow se hiërargie van behoeftes|hiërargie van menslike behoeftes]] opgestel het, en Carl Rogers, wat die kliëntgesentreerde terapie ontwikkel het.<ref name="Kramer1995">{{cite journal |last1=Kramer |first1=Robert |title=The Birth of Client-Centered Therapy: Carl Rogers, Otto Rank, and 'The Beyond' |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-humanistic-psychology_fall-1995_35_4/page/54 |journal=Journal of Humanistic Psychology |date=Oktober 1995 |volume=35 |issue=4 |pages=54-110 |doi=10.1177/00221678950354005 |s2cid=145059656 }}</ref>
Later het die positiewe sielkunde humanistiese temas in die wetenskaplike studie ingebring. Dit bestudeer die faktore wat tot menslike geluk en [[welsyn]] bydra, met meer aandag aan gesonde mense, maar dit is geensins duidelik dat die positiewe sielkunde mense gelukkiger maak nie.<ref name="Ehrenreich">Ehrenreich, B. (2009). ''Bright-sided: How the relentless promotion of positive thinking has undermined America''. New York: Henry Holt. {{ISBN|978-0-8050-8749-9}}</ref><ref name="Singal">Singal, J. (2021, 7 Junie). Positive psychology goes to war: How the Army adopted an untested, evidence-free approach to fighting PTSD. ''Chronicle of Higher Education''.</ref> Die ontwikkeling van die positiewe sielkunde vind neerslag in verskeie spesialisrigtings in die sielkunde.
Die eksistensiële sielkunde beklemtoon dat 'n kliënt se totale verhouding tot die wêreld verstaan moet word, en verset hom teen die reduksionisme, die behaviorisme en ander metodes wat die individu tot 'n objek maak.<ref name="Oxford University Press 2015" /> In die 1950's en 1960's het die Amerikaanse sielkundige Rollo May, onder invloed van [[Søren Kierkegaard]] en [[Martin Heidegger]], die eksistensiële sielkunde help ontwikkel. Volgens die eksistensiële psigoterapie spruit 'n mens se innerlike konflik uit sy konfrontasie met die gegewens van die bestaan. Die Switserse psigoanalis Ludwig Binswanger en die Amerikaanse sielkundige George Kelly kan ook tot dié skool gereken word.<ref name="Hergenhahn">{{cite book |author=Hergenhahn, B.R. |title=An introduction to the history of psychology |publisher=Thomson Wadsworth |location=Belmont, California |year=2005}}</ref>{{rp|528-536}} Eksistensiële sielkundiges het 'n meer neutrale siening van die menslike natuur en 'n meer positiewe beoordeling van angs as die humanistiese.<ref name="Hergenhahn" />{{rp|546-547}} Die Oostenrykse psigiater en [[Holocaust]]-oorlewende [[Viktor Frankl]] het die terapeutiese krag van betekenis uit sy ervaring in die konsentrasiekamp afgelei.<ref name="Frankl">{{cite book |author=Frankl, V.E. |title=Man's search for meaning (rev. ed.) |url=https://archive.org/details/manssearchforme000fran |url-access=registration |publisher=Washington Square Press |location=New York |year=1984 |page=[https://archive.org/details/manssearchforme000fran/page/86 86]}}</ref> Sy logoterapie fokus op die ''wil tot betekenis'', teenoor Adler se ''[[Friedrich Nietzsche|nietzscheaanse]] wil tot mag'' en Freud se ''wil tot genot''.<ref>Seidner, Stanley S. (10 Junie 2009) [https://docs.google.com/gview?a=v&q=cache:FrKYAo88ckkJ:www.materdei.ie/media/conferences/a-secular-age-parallel-sessions-timetable.pdf+%22Stan+Seidner%22&hl=en&gl=us "A Trojan Horse: Logotherapeutic Transcendence and its Secular Implications for Theology"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501081407/http://docs.google.com/gview?a=v&q=cache%3AFrKYAo88ckkJ%3Awww.materdei.ie%2Fmedia%2Fconferences%2Fa-secular-age-parallel-sessions-timetable.pdf+%22Stan+Seidner%22&hl=en&gl=us |date=1 Mei 2011 }}. ''Mater Dei Institute''. p. 2.</ref>
== Temas ==
=== Persoonlikheid ===
Die persoonlikheidsielkunde bestudeer blywende patrone van gedrag, denke en emosie. Persoonlikheidsteorieë verskil van denkrigting tot denkrigting, en elkeen maak ander aannames oor byvoorbeeld die rol van die onbewuste en die belang van kinderervarings. Volgens Freud berus die [[persoonlikheid]] op die dinamiese wisselwerking tussen die [[Ego, Superego en Id|id, ego en superego]].<ref>Carver, C., & Scheier, M. (2004). ''Perspectives on Personality'' (5de uitg.). Boston: Pearson.</ref> Eienskapsteoretici daarenteen beskryf die persoonlikheid aan die hand van sleuteleienskappe, dikwels met statistiese tegnieke soos faktorontleding. Hans Eysenck se vroeë, biologies gegronde model stel dat minstens drie hoofeienskappe nodig is: [[ekstroversie en introversie]], neurotisisme teenoor stabiliteit, en psigotisisme teenoor normaliteit. Raymond Cattell het empiries 'n teorie van 16 primêre persoonlikheidsfaktore en tot agt breër tweede-orde-faktore afgelei.<ref>Cattell, R.B. (1995). "The fallacy of five factors in the personality sphere". ''The Psychologist'', Mei, 207-208.</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1037/0033-2909.117.2.187 |pmid=7724687 |title=A contrarian view of the five-factor approach to personality description |url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1995-03_117_2/page/187 |journal=Psychological Bulletin |volume=117 |issue=2 |pages=187-215 |year=1995 |last1=Block |first1=Jack }}</ref> Sedert die 1980's is die "Groot Vyf" (openheid vir ervaring, pligsgetrouheid, ekstroversie, inskiklikheid en neurotisisme) 'n belangrike eienskapsteorie.<ref>{{cite journal |last1=Lucas |first1=Richard E. |last2=Baird |first2=Brendan M. |title=Extraversion and Emotional Reactivity. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_2004-03_86_3/page/473 |journal=Journal of Personality and Social Psychology |year=2004 |volume=86 |issue=3 |pages=473-485 |doi=10.1037/0022-3514.86.3.473 |pmid=15008650 }}</ref> Ondanks die oorvloed navorsing daaroor blyk dit egter nodig om van 'n statiese na 'n meer dinamiese begrip van die persoonlikheid te beweeg, wat erken dat persoonlikheidseienskappe 'n lewe lank kan verander.<ref>Boyle, G.J. (2011). Changes in personality traits in adulthood. In D. Westen, L. Burton, & R. Kowalski (reds.), ''Psychology: Australian and New Zealand'' 3de uitg. (pp. 448-449). Milton, Queensland: Wiley. {{ISBN|978-1-74216-644-5}}</ref>
'n Vroeë voorbeeld van persoonlikheidsmeting was die Woodworth Personal Data Sheet uit die Eerste Wêreldoorlog. Die gewilde Myers-Briggs Type Indicator, wat persoonlikheidstipes volgens Carl Jung se teorieë wil bepaal, is psigometries ontoereikend,<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1742-9544.1995.tb01750.x |title=Myers-Briggs Type Indicator (MBTI): Some Psychometric Limitations |journal=Australian Psychologist |volume=30 |pages=71-74 |year=1995 |last1=Boyle |first1=Gregory J. |issue=1 }}</ref> en die Minnesota Multiphasic Personality Inventory (MMPI) is, ondanks sy naam, eerder 'n dimensionele maatstaf van psigopatologie as van persoonlikheid.<ref>Leslie C. Morey, "Measuring Personality and Psychopathology" in Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), deel 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>
=== Die onbewuste ===
Die studie van die onbewuste, 'n deel van die psige buite die individu se bewussyn wat tog sy bewuste denke en gedrag beïnvloed, was 'n kenmerk van die vroeë sielkunde. In een van die eerste sielkundige eksperimente in die Verenigde State het C.S. Peirce en Joseph Jastrow in 1884 gevind dat proefpersone die effens swaarder van twee gewigte kon kies, selfs al was hulle bewustelik onseker oor die verskil.<ref>Charles Sanders Peirce & Joseph Jastrow, "[http://psychclassics.yorku.ca/Peirce/small-diffs.htm On Small Differences in Sensation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609111346/http://psychclassics.yorku.ca/Peirce/small-diffs.htm |date=9 Junie 2019 }}", ''Memoirs of the National Academy of Sciences'' 3, 17 Oktober 1884.</ref> Freud het die begrip gewild gemaak, veral deur die onwillekeurige verspreking (die "freudiaanse glips") en deur sy pogings om drome uit te lê, en sy boek ''Zur Psychopathologie des Alltagslebens'' (1901) verklaar honderde alledaagse voorvalle deur onbewuste invloede. Pierre Janet het die idee van 'n onderbewussyn voorgestaan wat outonome geestelike elemente buite die direkte bewussyn kan bevat.<ref name="Kihlstrom1999">John F. Kihlstrom, "[https://books.google.com/books?id=iXMQq7wg-qkC&pg=PA424 The Psychological Unconscious] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150919002810/https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=iXMQq7wg-qkC&oi=fnd&pg=PA424 |date=19 September 2015 }}", in Lawrence Pervin & Oliver John (reds.), ''Handbook of Personality''; New York: Guilford Press, 1999.</ref>
Die onbewuste prosesse het belangrik gebly. Volgens die "filtermodel" van aandag gebeur baie van die inligtingsverwerking onder die drempel van die bewussyn, en bereik net sekere prikkels die bewussyn; navorsing het getoon dat die onbewuste ''aktivering'' van bepaalde idees denke en gedrag ongemerk kan beïnvloed.<ref name="Kihlstrom1999" /> Omdat selfrapportering onbetroubaar is, is dit moeilik om te bewys dat 'n proefpersoon 'n prikkel nie bewustelik waargeneem het nie, en sommige sielkundiges onderskei daarom tussen ''implisiete'' en ''eksplisiete'' geheue.<ref name="BanksFarber">William P. Banks & Ilya Farber, "Consciousness", in Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), deel 4: ''Experimental Psychology''.</ref> Sommige eksperimentele data dui daarop dat die brein reeds begin om 'n handeling te oorweeg voordat die gees daarvan bewus word.<ref>{{cite journal |doi=10.1038/nn.2112 |pmid=18408715 |title=Unconscious determinants of free decisions in the human brain |journal=Nature Neuroscience |volume=11 |issue=5 |pages=543-545 |year=2008 |last1=Soon |first1=Chun Siong |last2=Brass |first2=Marcel |last3=Heinze |first3=Hans-Jochen |last4=Haynes |first4=John-Dylan |citeseerx=10.1.1.520.2204 |s2cid=2652613 }}</ref> Die invloed van onbewuste kragte op mense se keuses raak die filosofiese vraag na die vrye wil, wat John Bargh, Daniel Wegner en Ellen Langer as 'n illusie beskryf.<ref name="Barghs">{{cite journal |doi=10.1037/0003-066X.54.7.462 |title=The unbearable automaticity of being |url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1999-07_54_7/page/462 |journal=American Psychologist |volume=54 |issue=7 |pages=462-479 |year=1999 |last1=Bargh |first1=John A. |last2=Chartrand |first2=Tanya L. |bibcode=1999AmPsy..54..462B |s2cid=5726030 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Baumeister |first1=Roy F. |title=Free Will in Scientific Psychology |journal=Perspectives on Psychological Science |volume=3 |issue=1 |year=2008 |doi=10.1111/j.1745-6916.2008.00057.x |pmid=26158665 |pages=14-19 |citeseerx=10.1.1.476.102 |s2cid=9630921 }}</ref>
=== Motivering ===
Die studie van motivering vra waarom mense en diere op 'n bepaalde oomblik met 'n gedraging begin, en waarom hulle daarmee voortgaan of ophou. Sielkundiges soos William James het die term aanvanklik vir die bedoeling gebruik, in 'n sin wat ooreenstem met die begrip ''[[Wil (filosofie)|wil]]'' in die Europese filosofie. Met die opkoms van die darwinistiese en freudiaanse denke is die [[instink]] ook as 'n primêre bron van motivering gesien.<ref name="ForgasEtAl">Forgas, Williams, & Laham, "Social Motivation: Introduction and Overview", in Forgas, Williams, & Laham, ''Social Motivation'' (2005).</ref> Die klassieke psigoanalise sien 'n stryd tussen die genotsbeginsel en die werklikheidsbeginsel, wat rofweg met die id en die ego ooreenstem, en Freud het later in ''Jenseits des Lustprinzips'' die ''doodsdrang'' ingevoer, 'n drang tot aggressie, vernietiging en die psigiese herhaling van traumatiese gebeure.<ref>Weiner, ''Human Motivation'' (2013), hoofstuk 2, "The Psychoanalytic Theory of Motivation" (pp. 9-84).</ref> Die behavioriste het met eenvoudige teenstellings soos genot en pyn of beloning en straf gewerk,<ref name="ForgasEtAl" /><ref name="GodsilEtAl">Bill P. Godsil, Matthew R. Tinsley, & Michael S. Fanselow, "Motivation", in Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), deel 4: ''Experimental Psychology''.</ref> en Clark Hull het die gedagte dat 'n dors dier genot uit drink put, in sy model van dryfveervermindering geformaliseer.<ref>Weiner, ''Human Motivation'' (2013), hoofstuk 3, "Drive Theory" (pp. 85-138).</ref>
Honger, dors, vrees, seksuele begeerte en temperatuurregulering is fundamentele motiverings by diere.<ref name="GodsilEtAl" /> Mense se motiverings lyk ingewikkelder, al kan hulle teoreties verklaar word as die begeerte na samehorigheid, 'n positiewe selfbeeld, selfkonsekwentheid, waarheid, liefde en beheer.<ref>E. Tory Higgins, ''Beyond Pleasure and Pain: How Motivation Works''; Oxford University Press, 2012; {{ISBN|978-0-19-976582-9}}</ref> Motivering kan op baie maniere beïnvloed word: [[eet]] hang byvoorbeeld nie net van die liggaam se behoefte aan [[homeostase]] af nie, maar ook van die sirkadiese ritme en van die beskikbaarheid, smaaklikheid en koste van kos.<ref name="GodsilEtAl" /> Vohs en Baumeister stel voor dat menslike motiverings soms die reël volg dat "kry tot wil hê lei": hoe meer 'n mens van 'n beloning soos selfagting, liefde, dwelms of geld kry, hoe meer wil hy dit hê.<ref>Kathleen D. Vohs & Roy F. Baumeister, "Can Satisfaction Reinforce Wanting? A new theory about long-term changes in strength of motivation", in Shah & Gardner, ''Handbook of Motivation Science'' (2008).</ref>
=== Ontwikkeling ===
[[Lêer:Baby with book.jpg|duimnael|Ontwikkelingsielkundiges gee 'n kind 'n boek en neem waar hoe die kind daarmee omgaan.]]
Die ontwikkelingsielkunde is die wetenskaplike studie van hoe en waarom die denke, emosies en gedrag van mense oor hul leeftyd verander.<ref name="Crain">Crain, W. (2014). ''Theories of development: Concepts and applications''. 6de uitg. Edinburgh: Pearson. {{ISBN|978-0205810468}}</ref> Sommige skryf die eerste sistematiese studie op dié gebied aan [[Charles Darwin]] toe, wat in 1877 'n kort artikel oor die ontwikkeling van aangebore vorme van kommunikasie by sy babaseun gepubliseer het,<ref>{{Cite web |title=Developmental Psychology {{!}} Simply Psychology |url=https://www.simplypsychology.org/developmental-psychology.html |access-date=15 Oktober 2021 |website=www.simplypsychology.org |archive-date=29 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029174447/https://www.simplypsychology.org/developmental-psychology.html |url-status=live}}</ref> maar die vernaamste oorsprong van die dissipline lê in die werk van [[Jean Piaget]]. Soos Piaget het ontwikkelingsielkundiges aanvanklik hoofsaaklik op die kognitiewe ontwikkeling van die baba tot die adolessent gefokus; later het die veld die hele lewensloop, tot by die ouderdom, en ook die affektiewe, gedrags-, morele, sosiale en neurale ontwikkeling begin bestudeer.<ref>{{Cite journal |last1=Finkel |first1=Deborah |last2=Reynolds |first2=Chandra A. |last3=McArdle |first3=John J. |last4=Gatz |first4=Margaret |last5=Pedersen |first5=Nancy L. |date=2003 |title=Latent growth curve analyses of accelerating decline in cognitive abilities in late adulthood. |url=https://doi.apa.org/doi/10.1037/0012-1649.39.3.535 |journal=Developmental Psychology |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=535-550 |doi=10.1037/0012-1649.39.3.535 |pmid=12760521 |issn=1939-0599 |url-access=subscription}}</ref> Ontwikkelingsielkundiges neem kinders in hul natuurlike omgewing waar, soos die kleuterskool, en laat hulle eksperimentele take uitvoer wat dikwels soos spesiaal ontwerpte speletjies lyk; hulle het selfs vernuftige metodes bedink om die geestesprosesse van babas te bestudeer.<ref>Hunnius, S., & Bekkering, H. (2010). The early development of object knowledge: A study of infants' visual anticipations during action observation. ''Developmental Psychology, 46'', 446-454. {{doi|10.1037/a0016543}}</ref><ref name="Crain" />
=== Gene en omgewing ===
Alle sielkundige eienskappe wat ondersoek is, word in wisselende mate deur sowel [[Geen (genetika)|gene]] as die omgewing beïnvloed.<ref>{{cite journal |doi=10.1038/ng.3285 |pmid=25985137 |title=Meta-analysis of the heritability of human traits based on fifty years of twin studies |journal=Nature Genetics |volume=47 |issue=7 |pages=702-709 |year=2015 |last1=Polderman |first1=Tinca J C. |last2=Benyamin |first2=Beben |last3=De Leeuw |first3=Christiaan A. |last4=Sullivan |first4=Patrick F. |last5=Van Bochoven |first5=Arjen |last6=Visscher |first6=Peter M. |last7=Posthuma |first7=Danielle |bibcode=2015NaGen..47..702P |s2cid=205349969 |url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:364460/UQ364460_OA.pdf }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1111/1467-8721.00084 |title=Three Laws of Behavior Genetics and What They Mean |url=https://archive.org/details/sim_current-directions-in-psychological-science_2000-10_9_5/page/n11 |journal=Current Directions in Psychological Science |volume=9 |issue=5 |pages=160-164 |year=2000 |last1=Turkheimer |first1=Eric |s2cid=2861437 }}</ref> In waarnemingstudies van individue en gesinne is die twee invloede dikwels vermeng. 'n Depressiewe moeder kan byvoorbeeld sowel gene oordra wat tot depressie by haar kind bydra, as 'n opvoedingsomgewing skep wat die risiko daarvan verhoog.<ref>{{cite journal |doi=10.1001/jamanetworkopen.2020.8783 |doi-access=free |title=Risk of Depression in the Adolescent and Adult Offspring of Mothers with Perinatal Depression |date=2020 |last1=Tirumalaraju |first1=Vaishali |last2=Suchting |first2=Robert |last3=Evans |first3=Jonathan |last4=Goetzl |first4=Laura |last5=Refuerzo |first5=Jerrie |last6=Neumann |first6=Alexander |last7=Anand |first7=Deepa |last8=Ravikumar |first8=Rekha |last9=Green |first9=Charles E. |last10=Cowen |first10=Philip J. |last11=Selvaraj |first11=Sudhakar |journal=JAMA Network Open |volume=3 |issue=6 |pages=e208783 |pmid=32602910 |pmc=7327545 }}</ref> Die gedragsgenetika gebruik daarom tweelingstudies en aannemingstudies, twee ontwerpe waarin genetiese en omgewingsinvloede gedeeltelik geskei kan word.<ref name="Behavior Genetics" /> Met molekulêr-genetiese tegnologie kan navorsers ook die DNS-variasie van proefpersone direk meet, onder meer in genoomwye assosiasiestudies. Een belangrike bevinding is dat sielkundige eienskappe en psigopatologie, soos ingewikkelde mediese siektes, hoogs poligeneties is: honderde tot duisende genetiese variante, elk met 'n klein uitwerking, dra by tot individuele verskille.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.ajhg.2011.11.029 |pmid=22243964 |pmc=3257326 |title=Five Years of GWAS Discovery |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=90 |issue=1 |pages=7-24 |year=2012 |last1=Visscher |first1=Peter M. |last2=Brown |first2=Matthew A. |last3=McCarthy |first3=Mark I. |last4=Yang |first4=Jian |bibcode=2012AmJHG..90....7V }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1038/nrg3240 |pmid=22777127 |pmc=4110909 |title=Genetic architectures of psychiatric disorders: The emerging picture and its implications |journal=Nature Reviews Genetics |volume=13 |issue=8 |pages=537-551 |year=2012 |last1=Sullivan |first1=Patrick F. |last2=Daly |first2=Mark J. |last3=O'Donovan |first3=Michael }}</ref>
== Vakgebiede en toepassings ==
Die moderne studie van sielkunde bestaan uit 'n hele aantal spesialisrigtings, te wete [[bedryfsielkunde]], ontwikkelingsielkunde, sosiale sielkunde, [[psigonomie]] (oorkoepelende term vir kognitiewe en neurosielkunde), [[psigopatologie]], fisiologiese sielkunde, psigologiese metodeleer, persoonlikheidsielkunde en dan die terapiegebaseerde rigtings: kliniese sielkunde, opvoedkundige sielkunde en voorligtingsielkunde.
=== Sielkundige toetsing ===
[[Lêer:Francis Galton 1850s.jpg|duimnael|130px|Francis Galton, 'n baanbreker van die psigometrie]]
Sielkundige toetsing het antieke wortels: die eksamens vir die Chinese staatsdiens dateer uit 2200 v.C., en skriftelike eksamens het tydens die [[Han-dinastie]], wat van 202 v.C. tot 220 n.C. regeer het, begin. Dié stelsel het tot 1906 bestaan.<ref name="Gregory 2011">{{cite book |last=Gregory |first=Robert |title=Psychological testing: history, principles, and applications |edition=Sixth |publisher=Allyn & Bacon |publication-place=Boston |year=2011 |isbn=978-0-205-78214-7 |oclc=620302854}}</ref>{{rp|41-42}} In Europa het die beoordeling van die gees 'n ander weg geloop, met die [[fisionomie]], die beoordeling van karakter aan die hand van die gesig, wat Aristoteles reeds beskryf het, en later die frenologie, die idee dat geestelike eienskappe met knoppe op die kop verband hou.<ref name="Gregory 2011" />{{rp|42-43}}
Francis Galton word danksy sy metodes om reaksietyd en gewaarwording te meet as een van die uitvinders van die moderne geestestoetsing (die ''psigometrie'') beskou.<ref name="Gregory 2011" />{{rp|44-45}} Cattell, wat by Wundt en Galton gestudeer het, het die idee na die Verenigde State gebring en die term "geestestoets" geskep.<ref name="Gregory 2011" />{{rp|45-46}} Alfred Binet en Théodore Simon het tussen 1905 en 1911 'n nuwe intelligensietoets ontwikkel en die begrip ''geestesouderdom'' ingevoer, en in 1916 het Lewis M. Terman van Stanford die toets as die Stanford-Binet-skaal aangepas en die [[intelligensie-kwosiënt]] as telling ingevoer.<ref name="Gregory 2011" />{{rp|50-56}} Terman het, in lyn met die rassisme van sy tyd, uit sy toetsuitslae afgelei dat verstandelike gestremdheid "rasgebonde" by sekere etniese groepe voorkom.<ref name="Guthrie1998Chapter3">Guthrie, ''Even the Rat was White'' (1998), hoofstuk 3: "Psychometric Scientism" (pp. 55-87).</ref> Die uitslae van intelligensietoetse is gebruik om gesegregeerde skole te regverdig,<ref name="Guthrie1998Chapter3" /> en eugenetici het geestestoetse gebruik om die gedwonge sterilisasie van mense wat as verstandelik gestremd ingedeel is, te regverdig en te organiseer.<ref name="GuthrieChapter4" /> In die Verenigde State is tienduisende mans en vroue gesteriliseer, en die Hooggeregshof het dié praktyk in 1927 in die saak ''Buck v. Bell'' grondwetlik verklaar, 'n presedent wat nooit omvergewerp is nie.<ref>{{cite journal |last1=Berry |first1=Robert M. |title=From Involuntary Sterilization to Genetic Enhancement: The Unsettled Legacy of Buck v. Bell |url=http://scholarship.law.nd.edu/ndjlepp/vol12/iss2/3/ |journal=Notre Dame Journal of Law, Ethics & Public Policy |volume=12 |year=2012 |access-date=24 April 2015 |archive-date=4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304043102/http://scholarship.law.nd.edu/ndjlepp/vol12/iss2/3/ |url-status=live }}</ref>
Vandag is geestestoetsing in Westerse samelewings 'n roetine vir mense van alle ouderdomme.<ref name="Gregory 2011" />{{rp|2}} Moderne toetse streef na 'n gestandaardiseerde prosedure, betroubaarheid, 'n interpreteerbare telling, statistiese norme vir die bevolking en, ideaal gesproke, die geldige voorspelling van gedrag en lewensuitkomste buite die toetssituasie.<ref name="Gregory 2011" />{{rp|4-6}} Sielkundige toetse word gereeld in die forensiese konteks gebruik om regterlike beslissings te ondersteun.<ref>{{Cite journal |last=Neal |first=Tess M.S. |date=2018 |title=Forensic psychology and correctional psychology: Distinct but related subfields of psychological science and practice. |url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/amp0000227 |journal=American Psychologist |language=en |volume=73 |issue=5 |pages=651-662 |doi=10.1037/amp0000227 |pmid=29431456 |s2cid=46817929 |issn=1935-990X |hdl=2286/R.I.50913 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> Ontwikkelings in die item-responsteorie,<ref>Embretson, S.E., & Reise, S.P. (2000). ''Item Response Theory for Psychologists''. Mahwah, NJ: Erlbaum.</ref> die strukturele vergelykingsmodellering<ref name="Kline">{{Cite book |last=Kline |first=Rex B. |title=Principles and practice of structural equation modeling |date=2016 |publisher=The Guilford Press |isbn=978-1-4625-2335-1 |edition=4 |series=Methodology in the social sciences |location=New York}}</ref> en die bifaktorontleding<ref>{{Cite journal |last1=Rodriguez |first1=Anthony |last2=Reise |first2=Steven P. |last3=Haviland |first3=Mark G. |date=Junie 2016 |title=Evaluating bifactor models: Calculating and interpreting statistical indices. |url=https://doi.apa.org/doi/10.1037/met0000045 |journal=Psychological Methods |language=en |volume=21 |issue=2 |pages=137-150 |doi=10.1037/met0000045 |pmid=26523435 |issn=1939-1463 |url-access=subscription}}</ref> het die opstel van toetse en skale help versterk.
=== Geestesgesondheidsorg ===
Die kliniese sielkunde is die grootste spesialisasie in die sielkunde.<ref name="StrickerWidiger">George Stricker & Thomas A. Widiger, "Volume Preface", in Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), deel 8: ''Clinical Psychology''.</ref> Dit behels die studie en toepassing van die sielkunde om sielkundige nood, disfunksie en geestesteurings te verstaan, te voorkom en te verlig, en om subjektiewe welsyn en persoonlike groei te bevorder. Sielkundige beoordeling en psigoterapie staan sentraal, maar kliniese sielkundiges doen ook navorsing, gee onderrig en konsultasie, lê forensiese getuienis af, en ontwikkel en bestuur programme.<ref name="brain">Brain, Christine. (2002). ''Advanced psychology: applications, issues and perspectives.'' Cheltenham: Nelson Thornes. {{ISBN|0-17-490058-9}}</ref> In Kanada en die Verenigde State verwerf praktisyns 'n baccalaureus- en 'n doktorsgraad, terwyl sielkundiges in Mexiko en die meeste ander Latyns-Amerikaanse en Europese lande ná skool 'n driejarige beroepskursus voltooi.<ref name="HallHurley" /> In baie lande is die kliniese sielkunde 'n gereguleerde geestesgesondheidsberoep.
Lightner Witmer, wat in 1896 sy praktyk in Philadelphia begin het, word gewoonlik met die eerste sielkundige kliniek in die Verenigde State gekrediteer.<ref name="StrickerWidiger" /> In die eerste helfte van die 20ste eeu is die meeste geestesgesondheidsorg daar deur [[psigiater]]s, wat mediese dokters is, gelewer. Die sielkunde het die veld betree met sy verfynde geestestoetse, wat 'n beter diagnose van geestesprobleme belowe het, terwyl sommige psigiaters die psigoanalise en ander vorme van [[psigodinamiese terapie]] begin gebruik het, sodat die grens tussen [[psigiatrie]] en sielkunde vervaag het.<ref name="Tomes2008" /><ref>Nancy McWilliams en Joel Weinberger, "Psychodynamic Psychotherapy", in Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), deel 8: ''Clinical Psychology''.</ref> Sommige kliniese sielkundiges het die gedragsterapie aangeneem, 'n deurgaans nie-psigodinamiese model wat die behavioristiese leerteorie gebruik om gedrag te verander, en waarvan die empiriese evaluering van die doeltreffendheid 'n sleutelkenmerk is. In die 1970's het die kognitiewe gedragsterapie met die werk van Albert Ellis en Aaron Beck ontstaan, en die gewildheid daarvan het sedertdien toegeneem. 'n Kernpraktyk in albei is om pasiënte bloot te stel aan dit wat hulle vrees, met die veronderstelling dat hul reaksies (vrees, paniek, angs) afgeleer kan word.<ref>W. Edward Craighead & Linda Wilcoxon Craighead, "Behavioral and Cognitive-Behavioral Psychotherapy" in Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), deel 8: ''Clinical Psychology''.</ref>
Die vier vernaamste teoretiese benaderings in die terapie is die psigodinamiese, die kognitief-gedragsmatige, die eksistensieel-humanistiese en die stelsel- of gesinsterapie. Namate die navorsing oor psigoterapie sterker geword het, het bewyse opgehoop dat die meeste groot terapieë ewe doeltreffend is, met 'n sterk terapeutiese verhouding as die gemeenskaplike sleutelelement,<ref>{{cite journal |author1=Leichsenring, Falk |author2=Leibing, Eric |year=2003 |title=The effectiveness of psychodynamic therapy and cognitive behavior therapy in the treatment of personality disorders: A meta-analysis |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2003-07_160_7/page/1223 |journal=The American Journal of Psychiatry |volume=160 |issue=7 |pages=1223-1233 |doi=10.1176/appi.ajp.160.7.1223 |pmid=12832233}}</ref><ref>{{cite journal |author=Reisner, Andrew |year=2005 |title=The common factors, empirically validated treatments, and recovery models of therapeutic change |journal=The Psychological Record |volume=55 |issue=3 |pages=377-400 |doi=10.1007/BF03395517 |s2cid=142840311 |url=https://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1192&context=tpr |access-date=21 Julie 2019 |archive-date=6 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806165820/https://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1192&context=tpr |url-access=subscription }}</ref> en daarom neem al hoe meer opleidingsprogramme en sielkundiges 'n eklektiese benadering aan.<ref>{{cite journal |author1=Jensen, J.P. |author2=Bergin, A.E. |author3=Greaves, D.W. |year=1990 |title=The meaning of eclecticism: New survey and analysis of components |url=https://archive.org/details/sim_professional-psychology-research-and-practice_1990-04_21_2/page/124 |journal=Professional Psychology: Research and Practice |volume=21 |issue=2 |pages=124-130 |doi=10.1037/0735-7028.21.2.124}}</ref><ref>Palmer, S.; Woolfe, R. (reds.) (1999). ''Integrative and eclectic counselling and psychotherapy.'' London: Sage.</ref> Die diagnose volg gewoonlik die ''Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders'' (DSM).<ref>Peter E. Nathan & James Langenbucher, "Diagnosis and Classification", in Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), deel 8: ''Clinical Psychology''.</ref> Die kliniese neuropsigologie hou hom besig met die behandeling van pasiënte met breinbeserings, en die opkomende rampsielkunde met die reaksie op grootskaalse traumatiese gebeure.<ref>Teri L. Elliott, "Disaster Psychology: Keep Clients out of Your Office—Get into the Field!" in Morgan et al. (red.), ''Life After Graduate School in Psychology'' (2005).</ref>
=== Onderwys ===
Die opvoedkundige sielkunde bestudeer hoe mense in 'n onderwysomgewing leer, hoe doeltreffend onderwysingrypings is, die sielkunde van onderrig, en die sosiale sielkunde van skole as organisasies. Opvoedkundige sielkundiges werk in kleuterskole, skole, tersiêre instellings, gemeenskapsorganisasies, leersentrums en navorsingsfirmas, of as onafhanklike konsultante.<ref>{{Cite web |title=What Does An Educational Psychologist Do {{!}} Touro University {{!}} Psychology |url=https://www.tuw.edu/program-resources/educational-psychologist/ |access-date=30 September 2021 |website=Touro University WorldWide |date=29 Julie 2014 |language=en-US |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930210235/https://www.tuw.edu/program-resources/educational-psychologist/ |url-status=live}}</ref> Die werk van ontwikkelingsielkundiges soos Ljef Wigotski, Jean Piaget en Jerome Bruner het onderrigmetodes en die onderwyspraktyk sterk beïnvloed. Die skoolsielkunde verbind beginsels uit die opvoedkundige en die kliniese sielkunde om leerlinge met leergestremdhede te help, die intellektuele groei van [[Intellektuele begaafdheid|begaafde]] leerlinge te bevorder, prososiale gedrag by adolessente aan te moedig en veilige, ondersteunende leeromgewings te skep.<ref>{{cite web |author=National Association of School Psychologists |title=Who are school psychologists? |url=http://nasponline.org/about_sp/whatis.aspx |access-date=1 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517055058/http://nasponline.org/about_sp/whatis.aspx |archive-date=17 Mei 2008 }}</ref> Navorsing het ook getoon dat die klankmetode van leesonderrig doeltreffender is as die "heelwoord"-benadering.<ref>Chall, J. S. (1995). ''Learning to read: The great debate'', 3de uitg. Fort Worth: Harcourt Brace.</ref>
=== Werk ===
Die bedryfsielkunde (ook bedryfs- en organisasiesielkunde) pas sielkundige teorieë en beginsels toe op die werklewe van individue en organisasies.<ref>Truxillo, D. M., Bauer, T. N., & Erdogan, B. (2016). ''Psychology and work: Perspectives on industrial and organizational psychology''. New York: Psychology Press. {{ISBN|1134705697}}</ref> Aanvanklik het nyweraars die jong vak ingespan om metodes van wetenskaplike bestuur te bestudeer wat die doeltreffendheid in die werkplek kon verbeter, en die veld is eers ekonomiese sielkunde of sakesielkunde genoem, later bedryfsielkunde of psigotegniek.<ref name="Koppes">Laura L. Koppes, "Industrial-Organizational Psychology", in Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), deel 1: ''History of Psychology''.</ref> 'n Invloedryke vroeë studie het van 1924 tot 1932 die werkers van Western Electric se Hawthorne-fabriek in die Amerikaanse deelstaat Illinois ondersoek. Die navorsers het die reaksie van die werkers op die waarneming self begin bestudeer, en die term ''Hawthorne-effek'' beskryf nou die verskynsel dat mense hul gedrag verander wanneer hulle dink dat hulle dopgehou word,<ref>Yeh Hsueh, "The Hawthorne experiments and the introduction of Jean Piaget in American industrial psychology, 1929-1932"; ''History of Psychology'' 5.2, Mei 2002.</ref> hoewel die navorsing en die bevindings op sy beste swak was.<ref>{{cite journal |first=H. M. |last=Parsons |year=1974 |title=What happened at Hawthorne?: New evidence suggests the Hawthorne effect resulted from operant reinforcement contingencies |url=https://archive.org/details/sim_science_1974-03-08_183_4128/page/922 |journal=Science |volume=183 |issue=4128 |pages=922-932 |doi=10.1126/science.183.4128.922 |pmid=17756742 |s2cid=38816592 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Levitt |first1=Steven D. |last2=List |first2=John A. |year=2011 |title=Was There Really a Hawthorne Effect at the Hawthorne Plant? An Analysis of the Original Illumination Experiments |journal=American Economic Journal: Applied Economics |volume=3 |issue=1 |pages=224-238 |doi=10.1257/app.3.1.224 |s2cid=16678444 |url=http://www.nber.org/papers/w15016.pdf |access-date=9 Junie 2021 |archive-date=2 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180602152530/http://www.nber.org/papers/w15016.pdf |url-status=live }}</ref>
Een doel van die bedryfsielkunde is om die menslike potensiaal in die werkplek ten beste te benut. Personeelsielkundiges gebruik die metodes van die sielkunde om werkers te keur en te evalueer, terwyl die organisasiesielkunde die uitwerking van die werkomgewing en bestuurstyl op motivering, werkstevredenheid en produktiwiteit ondersoek.<ref>Myers (2004). Motivation and work. ''Psychology''. New York, NY: Worth Publishers.</ref> Die meeste bedryfsielkundiges werk buite die akademie, vir private en openbare organisasies of as konsultante.<ref name="Koppes" />
Die beroepsgesondheidsielkunde, wat teen die einde van die 20ste eeu ontstaan het, is 'n interdissiplinêre tak wat met die gesondheid en veiligheid van werkers gemoeid is.<ref name="Schonfeld" /><ref name="CDC">Centers for Disease Control and Prevention. ''Occupational Health Psychology (OHP)''. [https://www.cdc.gov/niosh/topics/ohp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910090414/https://www.cdc.gov/niosh/topics/ohp/|date=10 September 2019}}</ref> Dit ondersoek onder meer die uitwerking van werkstres op die liggaamlike en geestesgesondheid, die mishandeling van werkers (soos afknouery en geweld), die ewewig tussen werk en gesin, die uitwerking van werkloosheid en die invloed van psigososiale faktore op veiligheid en ongelukke.<ref name="Schonfeld" /> 'n Belangrike bydrae is die begrip ''veiligheidsklimaat'', die werknemers se gedeelde opvatting van watter gedrag by die werk aangemoedig en ontmoedig word; organisasies met 'n sterk veiligheidsklimaat het minder ongelukke en beserings.<ref>{{Cite journal |last=Zohar |first=Dov |date=2010 |title=Thirty years of safety climate research: Reflections and future directions |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0001457509003339 |journal=Accident Analysis & Prevention |language=en |volume=42 |issue=5 |pages=1517-1522 |doi=10.1016/j.aap.2009.12.019 |pmid=20538108 |url-access=subscription }}</ref><ref>Beus, J. M., McCord, M. A., & Zohar, D. (2016). "Workplace safety: A review and research synthesis". ''Organizational Psychology Review'', 6, 352-381. {{doi|10.1177/2041386615626243}}.</ref> [[Hartbloedvatsiekte]] is in verband gebring met 'n gebrek aan beheer oor die eie werk,<ref>{{Cite journal |last1=Clays |first1=Els |last2=De Bacquer |first2=Dirk |last3=Delanghe |first3=Joris |last4=Kittel |first4=France |last5=Van Renterghem |first5=Lieve |last6=De Backer |first6=Guy |date=September 2005 |title=Associations between dimensions of job stress and biomarkers of inflammation and infection |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-occupational-and-environmental-medicine_2005-09_47_9/page/878 |journal=Journal of Occupational and Environmental Medicine |volume=47 |issue=9 |pages=878-883 |doi=10.1097/01.jom.0000171056.22917.ad |issn=1076-2752 |pmid=16155472 |hdl=1854/LU-321816 |hdl-access=free }}</ref> en werkstres met liggaamlike simptome soos spysverteringsprobleme en hoofpyn.<ref>Nixon, A. E., Mazzola, J. J., Bauer, J., Krueger, J. R., & Spector, P. E. (2011). "Can work make you sick? A meta-analysis of the relationships between job stressors and physical symptoms". ''Work & Stress'', 25, 1-22. {{doi|10.1080/02678373.2011.569175}}.</ref> Reeds tussen die twee wêreldoorloë het Charles Samuel Myers en sy National Institute of Industrial Psychology in Brittanje belangstelling in die welsyn van werkers gewek,<ref>Kwiatkowski, R., Duncan, D. C., & Shimmin, S. (2006). "What have we forgotten - and why?" ''Journal of Occupational and Organizational Psychology'', 79(2), 183-201. {{doi|10.1348/096317905X70832}}.</ref> en in die middel van die 20ste eeu het Arthur Kornhauser in die Verenigde State die verband tussen werksomstandighede en geestesgesondheid begin bestudeer.<ref name="Zickar">Zickar, M. J. (2003). Remembering Arthur Kornhauser: Industrial psychology's advocate for worker well-being. ''Journal of Applied Psychology, 88'', 363-369. {{doi|10.1037/0021-9010.88.2.363}}</ref>
=== Gesondheid ===
Mediese instellings neem toenemend sielkundiges in diens. 'n Aspek van die [[gesondheidsielkunde]] is die psigo-opvoeding van pasiënte, wat hulle leer hoe om 'n mediese behandeling te volg; gesondheidsielkundiges kan ook dokters oplei en navorsing oor pasiënte se nakoming van hul behandeling doen.<ref>Marilu Price Berry, "Interdisciplinary Medical Setting: The Multiple Roles of a Health Psychologist" in Morgan et al. (red.), ''Life After Graduate School in Psychology'' (2005).</ref><ref>Robiner, W. N., & Seime, R. J. (2008). Psychologists in academic health centers: Traditions and innovations in education, science, and practice. ''Journal of Clinical Psychology in Medical Settings, 15'', 3-6. {{doi|10.1007/s10880-008-9091-1}}</ref> In die [[openbare gesondheid]] gebruik sielkundiges 'n wye reeks ingrypings, van voorligtingsveldtogte tot wette en beleid, om die gedrag van hele bevolkings te beïnvloed.<ref>Monica L. Baskin, "Public Health: Career Opportunities for Psychologists in Public Health", in Morgan et al. (red.), ''Life After Graduate School in Psychology'' (2005).</ref>
=== Weermag en inligtingsdienste ===
Een rol van sielkundiges in die weermag is om soldate en ander personeel te evalueer en te beraad. In die Amerikaanse weermag het dié funksie in die Eerste Wêreldoorlog begin, toe Robert Yerkes 'n skool vir militêre sielkunde gestig het.<ref name="Tomes2008" /><ref>Robert M. Yerkes, "[http://www.pnas.org/content/4/10/295.full.pdf Measuring the Mental Strength of an Army] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170120194554/http://www.pnas.org/content/4/10/295.full.pdf |date=20 Januarie 2017 }}"; ''Proceedings of the National Academy of Sciences'' 4.10, 15 Oktober 1918.</ref> Vandag doen weermagsielkundiges sielkundige keuring, kliniese psigoterapie, [[selfmoord]]voorkoming en die behandeling van posttraumatiese stres.<ref>Joshua N. Friedlander, "Military Psychology: An Army Clinical Psychologist" in Morgan et al. (red.), ''Life After Graduate School in Psychology'' (2005).</ref> Sielkundiges kan ook by sielkundige oorlogvoering betrokke wees, wat hoofsaaklik die gebruik van [[propaganda]] behels om vyandelike soldate en burgerlikes te beïnvloed.<ref>Paul M.A. Linebarger, ''Psychological Warfare''; Washington: Combat Forces Press, 1954.</ref> Die CIA se [[Projek MKUltra|MKUltra]]-program het meer individuele pogings tot breinspoeling behels, met tegnieke soos hipnose, [[marteling]] en die heimlike, onvrywillige toediening van [[LSD]].<ref>Sien "[https://www.nytimes.com/packages/pdf/national/13inmate_ProjectMKULTRA.pdf Project MKULTRA, the CIA's Program of Research in Behavioral Modification] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429194235/http://www.nytimes.com/packages/pdf/national/13inmate_ProjectMKULTRA.pdf |date=29 April 2011 }}"; Joint Hearing before the Senate Committee on Intelligence and the Subcommittee on Health and Scientific Research of the Committee on Human Resources, United States Senate, Ninety Fifth Congress, First Session, 3 Augustus 1977; en John D. Marks, ''The Search for the Manchurian Candidate'', New York: Times Books, 1979.</ref> Sielkundiges was soms ook by die ondervraging en marteling van verdagtes betrokke, wat die betrokkenes se naam beklad het.<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2015/jul/11/cia-torture-doctors-psychologists-apa-prosecution US torture report: psychologists should no longer aid military, group says] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161214080507/https://www.theguardian.com/us-news/2015/jul/11/cia-torture-doctors-psychologists-apa-prosecution |date=14 Desember 2016 }} ''The Guardian'', 11 Julie 2015.</ref>
== Navorsingsmetodes ==
Kwantitatiewe sielkundige navorsing leen hom tot statistiese hipotesetoetsing. Die vak maak ruim gebruik van ewekansige, gekontroleerde eksperimente in die laboratorium, maar sulke navorsing kan net 'n beperkte reeks korttermynverskynsels meet; sommige sielkundiges steun daarom ook op veldeksperimente, wat minder streng gekontroleer word maar ekologies geldiger is, en ander op statistiese metodes om kennis uit bevolkingsdata te put.<ref>John A. Schinka & Wayne F. Velicer, "Volume Preface" in Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), deel 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref> Die statistiese metodes sluit die korrelasiekoëffisiënt van Pearson, variansieontleding, meervoudige lineêre regressie, logistiese regressie, strukturele vergelykingsmodellering en hiërargiese lineêre modellering in. Die meting en operasionalisering van belangrike konstrukte is 'n wesenlike deel van sulke navorsingsontwerpe.
=== Eksperimente ===
In 'n ware eksperiment word proefpersone ewekansig aan mededingende toestande toegewys, wat navorsers in staat stel om sterk gevolgtrekkings oor oorsaaklike verbande te maak: by groot getalle proefpersone verseker die ewekansige toewysing dat die groepe gemiddeld in die meeste opsigte ooreenstem, ook in eienskappe wat nie gemeet is nie. Die navorser verander een of meer veranderlikes (die onafhanklike veranderlikes) en meet die gevolglike veranderinge in die faktore wat hom interesseer (die afhanklike veranderlikes). In 'n kwasi-eksperiment is ewekansige toewysing nie moontlik nie, en moet die navorser met bestaande groepe werk, soos klasse wat skoolhoofde nie wil herindeel nie.<ref>Melvin M. Mark, "Program Evaluation" in Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), deel 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref> Eksperimentele navorsers maak gewoonlik voor die eksperiment voorspellings, wat uit een of meer wetenskaplike [[hipotese]]s oor die werking van die verskynsel voortspruit, en bepaal dan hoe goed die data daarmee strook.<ref>Roger E. Kirk, "Experimental Design" in Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), deel 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>
=== Ander soorte studies ===
Sielkundiges gebruik opnames om houdings en eienskappe te meet, veranderinge in gemoedstemming te volg en eksperimentele manipulasies te kontroleer. In deursnee-waarnemingstudies word data op een tydstip ingesamel om te bepaal in watter mate faktore met mekaar korreleer, terwyl longitudinale studies dieselfde steekproef op twee of meer tydstippe ondersoek, byvoorbeeld om die stabiliteit van eienskappe of ouderdomsverwante veranderinge te bestudeer. Omdat sommige vrae, soos die oorsake van depressie, nie eties eksperimenteel ondersoek kan word nie, volg sielkundiges 'n groot groep mense sonder depressie oor tyd. 'n Voorbeeld van 'n waarnemingstudie is Albert Bandura se ondersoek na kinders wat gesien het hoe 'n volwassene aggressief teenoor 'n speelding optree: wanneer hulle daarna gefrustreer is, het hulle self aggressief teenoor hul eie speelding opgetree, anders as kinders wat dit nie gesien het nie.<ref name="Myers">Myers, D. G., & DeWall, C. N. (2023). ''Psychology in everyday life'' (6de uitg.). Worth.</ref> Met die meta-analise integreer navorsers die uitslae van baie studies oor dieselfde veranderlikes tot 'n algehele gemiddelde.<ref>Frank L. Schmidt en John E. Hunter, "Meta-Analysis", ''Handbook of Psychology'' (2003), deel 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>
Kwalitatiewe navorsing, wat veel minder algemeen is, kan onderhoude, vraelyste, direkte waarneming en deelnemende waarneming behels.<ref>{{cite journal |last1=Alasuutari |first1=Pertti |year=2010 |title=The rise and relevance of qualitative research |journal=International Journal of Social Research Methodology |volume=13 |issue=2 |pages=139-55 |doi=10.1080/13645570902966056 |s2cid=143736805}}</ref> Hipotesetoetsing is skaars, feitlik onmoontlik, in kwalitatiewe navorsing, maar sulke studies kan help om teorieë en hipoteses te vorm, skynbaar teenstrydige kwantitatiewe bevindings te verklaar en te verstaan waarom sommige ingrypings slaag en ander misluk.<ref>Schonfeld, I.S., & Mazzola, J.J. (2013). Strengths and limitations of qualitative approaches to research in occupational health psychology. In R. Sinclair, M. Wang, & L. Tetrick (reds.), ''Research methods in occupational health psychology: State of the art in measurement, design, and data analysis'' (pp. 268-289). New York: Routledge.</ref> Net soos [[Jane Goodall]] die sosiale en gesinslewe van sjimpansees deur noukeurige waarneming in die veld bestudeer het, doen sielkundiges naturalistiese waarneming van die alledaagse sosiale, beroeps- en gesinslewe van mense; vir heimlike waarneming geld streng etiese riglyne.
=== Die brein ===
[[Lêer:EEG cap.jpg|duimnael|180px|'n Opstelling vir [[elektroënsefalografie]]]]
'n Klassieke hulpmiddel om geestelike en neurale aktiwiteit met mekaar te verbind, is die elektroënsefalografie (EEG), wat met elektrodes op die kopvel spanningsveranderinge in verskillende dele van die brein meet. Hans Berger, die eerste navorser wat 'n EEG op 'n ongeopende skedel gebruik het, het gou gevind dat die brein kenmerkende "breingolwe" toon wat met verskillende bewussynstoestande ooreenstem.<ref>{{cite journal |last1=Rösler |first1=Frank |title=From Single-Channel Recordings to Brain-Mapping Devices: The Impact of Electroencephalography on Experimental Psychology |url=http://cognitrn.psych.indiana.edu/busey/eegseminar/pdfs/EEGHistoryImpact.pdf |journal=History of Psychology |volume=8 |issue=1 |year=2005 |doi=10.1037/1093-4510.8.1.95 |pmid=16021767 |pages=95-117 |access-date=24 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907211752/http://cognitrn.psych.indiana.edu/busey/eegseminar/pdfs/EEGHistoryImpact.pdf |archive-date=7 September 2015 }}</ref> Nuwer funksionele breinbeeldingstegnieke soos funksionele magnetiese resonansbeelding en positronemissietomografie volg die bloedvloei in die brein en gee meer gelokaliseerde inligting, sonder die klassieke probleme van subjektiewe selfrapportering. Dit bly moeilik om vas te stel waar in die brein bepaalde gedagtes ontstaan, maar breinbeelding het onmiskenbare korrelasies tussen gees en brein aangetoon.<ref>{{cite journal |last1=Moran |first1=Joseph M. |last2=Zaki |first2=Jamil |title=Functional Neuroimaging and Psychology: What Have You Done for Me Lately? |url=http://ssnl.stanford.edu/download/file/fid/518 |journal=Journal of Cognitive Neuroscience |volume=25 |issue=6 |year=2013 |doi=10.1162/jocn_a_00380 |pages=834-842 |pmid=23469884 |s2cid=12546790 |access-date=24 April 2015 |archive-date=2 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202031631/http://ssnl.stanford.edu/download/file/fid/518 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cacioppo |first1=John T. |last2=Berntson |first2=Gary G. |last3=Nusbaum |first3=Howard C. |title=Neuroimaging as a New Tool in the Toolbox of Psychological Science |url=http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/cbn08.pdf |journal=Current Directions in Psychological Science |volume=17 |issue=2 |year=2008 |doi=10.1111/j.1467-8721.2008.00550.x |pages=62-67 |s2cid=14565940 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141031185051/http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/cbn08.pdf |archive-date=31 Oktober 2014 }}</ref> Ingrypings soos transkraniale magnetiese stimulasie en medikasie lewer ook inligting oor die wisselwerking tussen brein en gees; die psigofarmakologie bestudeer die geestelike uitwerking van middels.
=== Rekenaarsimulasie en dierestudies ===
[[Lêer:MorrisWaterMaze.jpg|duimnael|'n [[Rot]] in die Morris-waterdoolhof, wat gebruik word om die rol van die hippokampus in ruimtelike leer en geheue te bestudeer]]
Rekenaarmodellering word in die wiskundige en kognitiewe sielkunde gebruik om gedrag te simuleer. Omdat rekenaars vinnig werk, kan simulasies in 'n kort tyd met hoë statistiese onderskeidingsvermoë uitgevoer word, en kan sielkundiges hipoteses oor die funksionele organisasie van geestesgebeure wat nie direk waargeneem kan word nie, visualiseer.<ref>Ron Sun, (2008). ''The Cambridge Handbook of Computational Psychology''. Cambridge University Press, New York.</ref> Ander modelle sluit simboliese, [[Dinamiese stelsel|dinamiese]] en [[Stogastiese proses|stogastiese]] modelle in.
Dierestudies help om baie aspekte van die menslike sielkunde te ondersoek, soos waarneming, emosie, leer, geheue en denke. Primate, katte, honde, duiwe, rotte en ander knaagdiere word dikwels gebruik. Gekontroleerde eksperimente behoort ideaal net een onafhanklike veranderlike op 'n slag in te voer, en dit is in die laboratorium makliker by diere as by mense, wie se omgewing en genetiese agtergrond so wyd verskil; dit hou egter gevare in om bevindings oor diere na mense te veralgemeen.<ref>{{cite web |url=http://www.ncabr.org/biomed/FAQ_animal/faq_animal_8.html |title=Ncabr.Org: About Biomedical Research: Faq |access-date=1 Julie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080708190108/http://www.ncabr.org/biomed/FAQ_animal/faq_animal_8.html |archive-date=8 Julie 2008 }}</ref>
== Hedendaagse kwessies ==
=== Metawetenskap ===
Die metawetenskap, die toepassing van die wetenskaplike metode op die wetenskap self, het probleme in die sielkundige navorsing aan die lig gebring: sommige navorsing het onder sydigheid,<ref>{{cite journal |last1=Franco |first1=Annie |last2=Malhotra |first2=Neil |last3=Simonovits |first3=Gabor |title=Underreporting in Psychology Experiments: Evidence From a Study Registry |journal=Social Psychological and Personality Science |date=1 Januarie 2016 |volume=7 |issue=1 |pages=8-12 |doi=10.1177/1948550615598377 |s2cid=143182733 |language=en |issn=1948-5506}}</ref> twyfelagtige reproduseerbaarheid<ref>{{cite journal |last1=Munafò |first1=Marcus |title=Metascience: Reproducibility blues |journal=Nature |date=29 Maart 2017 |volume=543 |issue=7647 |pages=619-620 |doi=10.1038/543619a |language=en |issn=1476-4687 |bibcode=2017Natur.543..619M |doi-access=free }}</ref> en die misbruik van statistiek<ref>{{cite web |last1=Stokstad |first1=Erik |title=This research group seeks to expose weaknesses in science—and they'll step on some toes if they have to |url=https://www.science.org/content/article/research-group-seeks-expose-weaknesses-science-and-they-ll-step-some-toes-if-they-have |website=Science {{!}} AAAS |access-date=24 Mei 2019 |language=en |date=19 September 2018 |archive-date=18 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318020926/https://www.science.org/content/article/research-group-seeks-expose-weaknesses-science-and-they-ll-step-some-toes-if-they-have |url-status=live }}</ref> gely. Dié bevindings het tot oproepe tot hervorming binne en buite die wetenskaplike gemeenskap gelei.<ref>{{cite journal |last1=Stevens |first1=Jeffrey R. |title=Replicability and Reproducibility in Comparative Psychology |journal=Frontiers in Psychology |year=2017 |volume=8 |article-number=862 |doi=10.3389/fpsyg.2017.00862 |pmid=28603511 |language=en |issn=1664-1078 |pmc=5445189 |doi-access=free }}</ref>
In 1959 het die statistikus Theodore Sterling gevind dat 97% van die sielkundige studies wat hy ondersoek het, hul aanvanklike hipotese bevestig het, wat op publikasiesydigheid dui.<ref>{{cite journal |last=Sterling |first=Theodore D. |title=Publication decisions and their possible effects on inferences drawn from tests of significance—or vice versa |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-statistical-association_1959-03_54_285/page/30 |journal=Journal of the American Statistical Association |date=Maart 1959 |volume=54 |pages=30-34 |doi=10.2307/2282137 |issue=285 |jstor=2282137}}</ref> Fanelli het in 2010 gevind dat 91,5% van die studies in die psigiatrie en sielkunde die effek bevestig het waarna hulle gesoek het, sowat vyf keer meer as in vakke soos die ruimtewetenskap of die [[aardwetenskap]]pe, en het dit daaraan toegeskryf dat navorsers in die "sagter" wetenskappe minder perke op hul bewuste en onbewuste vooroordele het.<ref name="Fanelli">{{cite journal |last=Fanelli |first=Daniele |title={{'}}Positive' Results Increase Down the Hierarchy of the Sciences |journal=PLOS ONE |year=2010 |volume=5 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pone.0010068 |editor=Enrico Scalas |article-number=e10068 |pmid=20383332 |pmc=2850928 |bibcode=2010PLoSO...510068F |doi-access=free }}</ref>
'n Skynbare replikasiekrisis is in die sosiale sielkunde waargeneem: baie bekende bevindings kon nie herhaal word nie.<ref>{{cite journal |last=Baumeister |first=Roy |title=Charting the future of social psychology on stormy seas: Winners, losers, and recommendations |journal=Journal of Experimental Social Psychology |volume=66 |pages=153-158 |date=September 2016 |doi=10.1016/j.jesp.2016.02.003}}</ref> Sistematiese pogings, onder meer deur die Reproducibility Project van die Center for Open Science, het gevind dat tot tweederdes van die bevindings in die sielkunde wat veel aandag gekry het, nie herhaal kon word nie.<ref name="Open-Science-Collaboration-2015">{{cite journal |doi=10.1126/science.aac4716 |pmid=26315443 |title=Estimating the reproducibility of psychological science |journal=Science |volume=349 |issue=6251 |article-number=aac4716 |year=2015 |url=http://eprints.keele.ac.uk/877/1/Open%20Science%20%28Science%20Pre-Print%29.pdf |author1=Open Science Collaboration |hdl=10722/230596 |s2cid=218065162 |hdl-access=free |access-date=9 Februarie 2019 |archive-date=29 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029123916/http://eprints.keele.ac.uk/877/1/Open%20Science%20(Science%20Pre-Print).pdf |url-status=dead }}</ref> Die reproduseerbaarheid was oor die algemeen sterker in die kognitiewe as in die sosiale sielkunde,<ref name="Open-Science-Collaboration-2015" /> maar ook die kliniese sielkunde,<ref>{{cite journal |doi=10.3389/fpsyg.2018.00256 |pmid=29541051 |pmc=5835722 |title=Raising Awareness for the Replication Crisis in Clinical Psychology by Focusing on Inconsistencies in Psychotherapy Research: How Much Can We Rely on Published Findings from Efficacy Trials? |journal=Frontiers in Psychology |volume=9 |article-number=256 |year=2018 |last1=Hengartner |first1=Michael P. |doi-access=free }}</ref> die ontwikkelingsielkunde<ref>{{cite journal |doi=10.1111/infa.12182 |pmid=31772509 |pmc=6879177 |title=A Collaborative Approach to Infant Research: Promoting Reproducibility, Best Practices, and Theory-Building |journal=Infancy |volume=22 |issue=4 |pages=421-435 |year=2017 |last1=Frank |first1=Michael C. |last2=Bergelson |first2=Elika |last3=Bergmann |first3=Christina |last4=Cristia |first4=Alejandrina |last5=Floccia |first5=Caroline |last6=Gervain |first6=Judit |last7=Hamlin |first7=J. Kiley |last8=Hannon |first8=Erin E. |last9=Kline |first9=Melissa |last10=Levelt |first10=Claartje |last11=Lew-Williams |first11=Casey |last12=Nazzi |first12=Thierry |last13=Panneton |first13=Robin |last14=Rabagliati |first14=Hugh |last15=Soderstrom |first15=Melanie |last16=Sullivan |first16=Jessica |last17=Waxman |first17=Sandra |last18=Yurovsky |first18=Daniel |url=http://psyarxiv.com/27b43/ |access-date=21 Julie 2019 |archive-date=27 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227194737/https://psyarxiv.com/27b43/ |url-status=live }}</ref> en die verwante opvoedkundige navorsing is daarby betrek.<ref>{{cite journal |doi=10.3102/0013189X14545513 |title=Facts Are More Important Than Novelty |url=https://archive.org/details/sim_educational-researcher_august-september-2014_43_6/page/n39 |journal=Educational Researcher |volume=43 |issue=6 |pages=304-316 |year=2014 |last1=Makel |first1=Matthew C. |last2=Plucker |first2=Jonathan A. |s2cid=145571836 }}</ref> In reaksie op publikasiesydigheid en "datavisvangs" (om baie statistiese toetse op talle veranderlikes uit te voer, maar net die betekenisvolle uitslae te rapporteer) het 295 sielkundige en mediese vaktydskrifte die resultaatblinde portuurbeoordeling aangeneem: 'n studie word aanvaar voordat dit uitgevoer word, op grond van die metodologiese gehalte van die ontwerp en die teoretiese regverdiging van die beplande statistiese ontleding.<ref>{{cite web |title=Registered Reports |publisher=Center for Open Science |url=https://www.cos.io/initiatives/registered-reports |access-date=20 Mei 2021 |archive-date=21 Mei 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521015044/https://www.cos.io/initiatives/registered-reports |url-status=live}}</ref> Allen en Mehler het beraam dat 61% van resultaatblinde studies nulresultate opgelewer het, teenoor 'n geraamde 5 tot 20% in tradisionele navorsing.<ref>{{cite journal |last1=Allen |first1=Christopher |last2=Mehler |first2=David M. A. |title=Open science challenges, benefits and tips in early career and beyond |journal=PLOS Biology |publisher=Public Library of Science (PLoS) |volume=17 |issue=5 |date=1 Mei 2019|issn=1545-7885 |doi=10.1371/journal.pbio.3000246 |doi-access=free |s2cid=240061030 |article-number=e3000246 |pmid=31042704 |pmc=6513108 }}</ref> Navorsers in verskeie lande werk ook op groot skaal saam en stel hul data openlik beskikbaar.<ref>{{cite journal |last1=Chartier |first1=Chris |last2=Kline |first2=Melissa |last3=McCarthy |first3=Randy |last4=Nuijten |first4=Michele |last5=Dunleavy |first5=Daniel J. |last6=Ledgerwood |first6=Alison |title=The Cooperative Revolution Is Making Psychological Science Better |journal=Observer |url=https://www.psychologicalscience.org/observer/the-cooperative-revolution-is-making-psychological-science-better |volume=31 |issue=10 |date=Desember 2018 |access-date=19 Desember 2018 |archive-date=20 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181220232024/https://www.psychologicalscience.org/observer/the-cooperative-revolution-is-making-psychological-science-better |url-status=live}}</ref>
Sommige kritici beskou statistiese hipotesetoetsing self as misplaas. Die sielkundige en statistikus Jacob Cohen het in 1994 geskryf dat sielkundiges statistiese betekenisvolheid gereeld met praktiese belang verwar.<ref>{{cite journal |doi=10.1037/0003-066X.49.12.997 |title=The earth is round (p < .05) |url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1994-12_49_12/page/997 |journal=American Psychologist |volume=49 |issue=12 |pages=997-1003 |year=1994 |last1=Cohen |first1=Jacob |s2cid=380942 }}</ref> Sommige sielkundiges rapporteer daarom meer effekgroottes, eerder as om net op ''p''-waardes te steun.<ref>{{cite web |url=https://www.simplypsychology.org/effect-size.html |title=McLeod, S. (2019). What does effect size tell you? |year=2019 |last1=McLeod |first1=S. A. |access-date=10 Junie 2021 |archive-date=10 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610201001/https://www.simplypsychology.org/effect-size.html |url-status=live}}</ref>
=== WEIRD-sydigheid ===
In 2008 het Arnett daarop gewys dat die meeste artikels in die APA se vaktydskrifte op die Amerikaanse bevolking fokus, al is Amerikaners net 5% van die wêreldbevolking, en dat sielkundiges geen grond het om aan te neem dat sielkundige prosesse universeel is nie.<ref name="Arnett2008">{{cite journal |last=Arnett |first=J. J. |title=The neglected 95%: Why American psychology needs to become less American |url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_2008-10_63_7/page/602 |journal=American Psychologist |volume=63 |issue=7 |pages=602-614 |year=2008 |doi=10.1037/0003-066X.63.7.602 |pmid=18855491 |s2cid=21072349 }}</ref> In 2010 het Henrich, Heine en Norenzayan 'n sydigheid gerapporteer ten gunste van proefpersone uit "WEIRD"-samelewings (''Western, Educated, Industrialized, Rich, and Democratic'': Westers, opgevoed, geïndustrialiseer, ryk en demokraties). Volgens hulle kom 96% van die sielkundige steekproewe uit lande met net 12% van die wêreldbevolking, en sommige uitslae, soos dié oor die Müller-Lyer-illusie, verskil beduidend tussen mense uit WEIRD- en stamkulture.<ref>{{cite journal |doi=10.1017/S0140525X0999152X |pmid=20550733 |title=The weirdest people in the world? |journal=Behavioral and Brain Sciences |volume=33 |issue=2-3 |pages=61-83 |year=2010 |last1=Henrich |first1=Joseph |last2=Heine |first2=Steven J. |last3=Norenzayan |first3=Ara |s2cid=220918842 |hdl=11858/00-001M-0000-0013-26A1-6 |url=https://www2.psych.ubc.ca/~henrich/pdfs/WeirdPeople.pdf |hdl-access=free |access-date=6 Januarie 2022 |archive-date=4 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404201308/https://www2.psych.ubc.ca/~henrich/pdfs/WeirdPeople.pdf |url-status=live }}</ref> Byna 'n dekade later het Rad, Martingano en Ginges getoon dat meer as 80% van die steekproewe in die vaktydskrif ''Psychological Science'' steeds uit WEIRD-samelewings kom.<ref name="RadMartingano2018">{{cite journal |last1=Rad |first1=Mostafa Salari |last2=Martingano |first2=Alison Jane |last3=Ginges |first3=Jeremy |year=2018 |title=Toward a psychology of Homo sapiens: Making psychological science more representative of the human population |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=115 |issue=45 |pages=11401-11405 |doi=10.1073/pnas.1721165115 |pmid=30397114 |pmc=6233089 |bibcode=2018PNAS..11511401R |issn=0027-8424 |doi-access=free}}</ref> Navorsers van dieregedrag beklemtoon sedert 2020 net so die moontlikheid van 'n STRANGE-sydigheid, wat die sosiale agtergrond, vangbaarheid en selfseleksie, grootmaakgeskiedenis, akklimatisering en gewoontevorming, natuurlike veranderinge in reaksievermoë, genetiese samestelling en ervaring van die proefdiere betref.<ref>{{Cite web |last=Preston |first=Elizabeth |date=19 Maart 2023|title=A Cognitive Revolution in Animal Research |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2023/03/animal-behavioral-science-personalities/673432/ |access-date=22 Maart 2023|website=The Atlantic |language=en}}</ref>
=== Onwetenskaplike praktyke ===
Sommige waarnemers sien 'n gaping tussen die wetenskaplike teorie en die toepassing daarvan, veral in die gebruik van ongegronde of onbetroubare kliniese praktyke.<ref name="Cards">{{cite book |last=Dawes |first=Robyn |title=House of Cards – Psychology and Psychotherapy Built on Myth |year=1994 |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-907205-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/houseofcardspsyc00dawerich }}</ref> Kritici sê dat al hoe meer opleidingsprogramme in geestesgesondheid geen wetenskaplike bevoegdheid kweek nie.<ref name="Beyerstein2001">{{cite journal |citeseerx=10.1.1.462.3147 |title=Fringe Psychotherapies: The Public at Risk |first1=Barry L. |last1=Beyerstein |journal=The Scientific Review of Alternative Medicine |volume=5 |issue=2 |date=Spring 2001 |pages=70-9 }}</ref> Praktyke soos [[gefasiliteerde kommunikasie]] by [[outisme]], geheueherwinningstegnieke en terapieë soos "wedergeboorte" kan, ondanks hul gewildheid, twyfelagtig of selfs gevaarlik wees,<ref>{{cite web |url=http://www.srmhp.org/0101/raison-detre.html |title=SRMHP: Our Raison d'Être |access-date=1 Julie 2008 |archive-date=11 Julie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711012403/http://www.srmhp.org/0101/raison-detre.html |url-status=live }}</ref> maar hulle val buite die hoofstroompraktyke wat in doktorale programme in kliniese sielkunde onderrig word.
== Etiek ==
Die etiese standaarde van die vak het met verloop van tyd verander, en sommige beroemde studies uit die verlede word vandag as oneties beskou. Die belangrikste hedendaagse standaard is ingeligte en vrywillige toestemming. Ná die Tweede Wêreldoorlog is die Neurenberg-kode weens die Nazi's se misbruik van proefpersone opgestel, en later het die meeste lande en wetenskaplike vaktydskrifte die Verklaring van Helsinki aangeneem. Etiese twyfelagtige studies soos Stanley Milgram se gehoorsaamheidseksperimente en die Stanford-gevangenis-eksperiment het daartoe bygedra dat die reël ingevoer is. Die APA het etiese beginsels en 'n gedragskode vir die beroep opgestel,<ref name="American-Psychological-Association">American Psychological Association. (2016). Ethical principles of psychologists and code of conduct. [https://www.apa.org/ethics/code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180206013229/http://www.apa.org/ethics/code2002.html|date=6 Februarie 2018}}</ref> wat in 1951 as "Ethical Standards of Psychologists" ontstaan het en sedertdien herhaaldelik hersien is, in 2010 onder meer om te verhoed dat die kode gebruik word om die skending van menseregte te regverdig, nadat APA-lede aan ondervragings onder die Amerikaanse regering van George W. Bush deelgeneem het.<ref>{{Cite web |date=24 Februarie 2010 |title=American Psychological Association amends ethics code to address potential conflicts among professional ethics, legal authority and organizational demands |url=https://www.apa.org/news/press/releases/2010/02/ethics-code |access-date=9 November 2024 |publisher=APA.org}}</ref> Die Kanadese Sielkundevereniging het in 1986 'n eie kode ontwikkel, gegrond op respek vir die waardigheid van persone en volke, verantwoordelike sorg, integriteit in verhoudings en verantwoordelikheid teenoor die samelewing,<ref>{{Cite web |date=Januarie 2017 |title=Canadian Code of Ethics for Psychologists, Fourth Edition |url=https://cpa.ca/docs/File/Ethics/CPA_Code_2017_4thEd.pdf |access-date=9 November 2024}}</ref> en die European Federation of Psychologists' Associations het 'n modelkode op die beginsels van die Kanadese kode aangeneem.<ref>{{Cite web |year=2015 |title=Model Code of Ethics |url=https://www.efpa.eu/sites/default/files/2023-03/model-code-of-ethics.pdf |access-date=9 November 2024 |website=European Federation of Psychologists' Associations |archive-url=https://web.archive.org/web/20250930035605/https://www.efpa.eu/sites/default/files/2023-03/model-code-of-ethics.pdf |archive-date=30 September 2025 |url-status=dead}}</ref>
Universiteite het etiekkomitees wat die regte (soos die vrywilligheid van deelname en privaatheid) en die welsyn van proefpersone beskerm, en 'n navorsingsprojek mag nie sonder hul goedkeuring uitgevoer word nie.<ref>American Psychological Association: [http://www.apa.org/research/responsible/index.aspx Responsible Conduct of Research]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124162156/http://www.apa.org/research/responsible/index.aspx |date=24 November 2018 }}</ref> Van die belangrikste etiese vereistes vir sielkundiges is om net binne hul bevoegdheid te praktiseer, vertroulikheid te handhaaf en geen seksuele verhoudings met pasiënte aan te knoop nie, en seksuele wangedrag en skendings van vertroulikheid is van die algemeenste klagtes teen kliniese sielkundiges.<ref name="HandbookJones2">Stanley E. Jones, "Ethical Issues in Clinical Psychology", in Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), deel 8: ''Clinical Psychology''.</ref> Die beroepsetiek geld vir alle professionele kontak, ook vir terapie, beoordeling, onderrig, navorsing, getuienis in die hof en uitsprake teenoor die publiek en die media.<ref name="American-Psychological-Association" />
Etiekkomitees reguleer ook navorsing op diere. Volgens die etiese riglyne is die gebruik van diere vir wetenskaplike doeleindes slegs aanvaarbaar wanneer die voordele van die navorsing swaarder weeg as die liggaamlike of sielkundige skade aan die diere.<ref>{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C.M. |last2=Christionsen |first2=S.B. |last3=Duncan |first3=I.J. |last4=Erhard |first4=H.W. |last5=Lay Jr. |first5=D.C. |last6=Mench |first6=J.A. |last7=O'Connor |first7=C.E. |last8=Petherick |first8=J.C. |year=2003 |title=Guidelines for the Ethical use of animals in the applied ethology studies |journal=Applied Animal Behaviour Science |volume=81 |issue=3 |pages=291-305 |doi=10.1016/s0168-1591(02)00288-5}}</ref> Die vergelykende sielkundige Harry Harlow is moreel veroordeel vir sy isolasie-eksperimente met resusape aan die Universiteit van Wisconsin, wat 'n diermodel van [[kliniese depressie]] moes oplewer.<ref name="Blum 2002">{{cite book |last=Blum |first=Deborah |title=Love at Goon Park: Harry Harlow and the science of affection |publisher=Perseus Pub |publication-place=Cambridge, MA |year=2002 |isbn=0-7382-0278-9 |oclc=50763066}}</ref>{{rp|218-219}} In die sielkunde bly dierenavorsing invloedryk, maar dit is steeds 'n onderwerp van akademiese debat.
== Bekende sielkundiges ==
Van die beroemde sielkundiges sluit in:
{{Div col}}
* [[William James]]
* [[Sigmund Freud]]
* [[Carl Gustav Jung]]
* [[Alfred Adler]]
* [[Viktor Frankl]]
* [[Erik Erikson]]
* [[Henry Murray]]
* [[B. F. Skinner]]
* [[Albert Bandura]]
* [[Gordon Allport]]
* [[George Kelly]]
* [[Jacques Lacan]]
* [[Abraham Maslow]]
* [[Carl Rogers]]
* [[Stanislav Grof]]
* [[Ken Wilber]]
{{Div col end}}
== Sien ook ==
* [[Psigiatrie]]
* [[Dunning-Kruger-effek]]
* [[Stockholmsindroom]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
=== Bronne ===
{{Refbegin}}
* Baker, David B. (red.). ''The Oxford Handbook of the History of Psychology''. Oxford University Press (''Oxford Library of Psychology''), 2012. {{ISBN|978-0-19-536655-6}}
* Brock, Adrian C. (red.). ''Internationalizing the History of Psychology''. New York University Press, 2006. {{ISBN|978-0-8147-9944-4}}
* Cina, Carol. "Social Science for Whom? A Structural History of Social Psychology." Doktorale proefskrif, State University of New York at Stony Brook, 1981.
* Cocks, Geoffrey. ''Psychotherapy in the Third Reich: The Göring Institute'', 2de uitgawe. New Brunswick, NJ: Transaction Publishers, 1997. {{ISBN|1-56000-904-7}}
* Forgas, Joseph P., Kipling Williams, & Simon M. Laham. ''Social Motivation: Conscious and Unconscious Processes''. Cambridge University Press, 2005. {{ISBN|0-521-83254-3}}
* Guthrie, Robert. ''Even the Rat was White: A Historical View of Psychology''. 2de uitgawe. Boston, Allyn and Bacon, 1998. {{ISBN|0-205-14993-6}}
* Hock, Roger R. ''Forty Studies That Changed Psychology: Explorations Into the History of Psychological Research''. 4de uitgawe. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall, 2002. {{ISBN|978-0-13-032263-0}}
* Morgan, Robert D., Tara L. Kuther, & Corey J. Habben. ''Life After Graduate School in Psychology: Insider's Advice from New Psychologists''. New York: Psychology Press, 2005. {{ISBN|1-84169-410-X}}
* Shah, James Y., en Wendi L. Gardner. ''Handbook of Motivation Science''. New York: The Guilford Press, 2008. {{ISBN|978-1-59385-568-0}}
* Wallace, Edwin R., IV, & John Gach (reds.), ''History of Psychiatry and Medical Psychology''; New York: Springer, 2008; {{ISBN|978-0-387-34708-0}}
* Weiner, Bernard. ''Human Motivation''. Hoboken, NJ: Taylor and Francis, 2013. {{ISBN|978-0-8058-0711-0}}
* Weiner, Irving B. ''Handbook of Psychology''. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, 2003. {{ISBN|0-471-17669-9}}
** Deel 1: ''History of Psychology''. Donald K. Freedheim (red.). {{ISBN|0-471-38320-1}}
** Deel 2: ''Research Methods in Psychology''. John A. Schinka & Wayne F. Velicer (reds.). {{ISBN|0-471-38513-1}}
** Deel 4: ''Experimental Psychology''. Alice F. Healy & Robert W. Proctor (reds.). {{ISBN|0-471-39262-6}}
** Deel 8: ''Clinical Psychology''. George Stricker & Thomas A. Widiger (reds.). {{ISBN|0-471-39263-4}}
{{Refeindig}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn|Psychology}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Sielkunde| ]]
02sq7i2a2fjwqxqem17x0sj2hajuyyj
Vertaling
0
353
3373293
3361948
2026-11-16T20:04:04Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373293
wikitext
text/x-wiki
{{Kort beskrywing|Die oordrag van die betekenis van 'n teks in een taal na 'n ander}}
:''Vir inligting oor vertalers in [[rekenaarwetenskap]], sien [[vertalerkonstruksie]].''
[[Lêer:Rosetta Stone BW.jpeg|duimnael|Die [[Rosettasteen]], 'n simbool van die vertaalkuns<ref>"Rosetta Stone", ''The Columbia Encyclopedia'', 5de uitgawe, 1994, p. 2361.</ref>]]
'''Vertaling''' is die oordrag van die betekenis van 'n teks in 'n [[Brontaal (vertaling)|brontaal]] na 'n gelykwaardige teks in 'n [[Teikentaal (vertaling)|teikentaal]].<ref>''The Oxford Companion to the English Language'', Namit Bhatia (red.), 1992, pp. 1051-1054.</ref> Engels maak 'n terminologiese onderskeid, wat nie in alle tale bestaan nie, tussen die vertaling van geskrewe tekste en die tolking van mondelinge of in [[gebaretaal]] gevoerde kommunikasie tussen tale. Die akademiese studie van vertaling staan as '''vertaalkunde''' bekend.
Die sentrale begrip van vertaling is [[ekwivalensie]], die doel wat vertalers tussen die twee tekste nastreef; die vraag of 'n vertaling eerder getrou aan die bronteks of eerder idiomaties in die teikentaal moet wees, loop deur die hele geskiedenis van die vak.<ref name="kasparek84">Kasparek, "The Translator's Endless Toil", p. 84.</ref> Afsonderlike tradisies het in die Nabye Ooste, in Asië en in die Islamitiese wêreld ontstaan, en benewens literêre en godsdienstige tekste word vandag ook tegniese dokumente, opnamevraelyste en regstekste vertaal.
'n Vertaler loop altyd gevaar om woorde, [[grammatika]] of sintaksis uit die brontaal onwillekeurig in die teikentaalweergawe in te dra. Sulke oorloop het egter soms nuttige [[leenvertaling]]s en [[leenwoord]]e uit die brontaal ingevoer wat die teikentale verryk het.
Sedert die 1940's is daar met wisselende welslae pogings aangewend om vertaling te [[masjienvertaling|outomatiseer]] of om die menslike vertaler meganies by te staan.<ref>W.J. Hutchins, ''[https://books.google.com/books?id=3dU5AAAAQBAJ Early Years in Machine Translation: Memoirs and Biographies of Pioneers]'', Amsterdam, John Benjamins, 2000. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20251117202321/https://books.google.com/books?id=3dU5AAAAQBAJ |date=2025-11-17}}</ref> Die opkoms van die [[internet]] het later 'n wêreldwye mark vir vertaaldienste geskep en lokalisering vergemaklik.<ref>M. Snell-Hornby, ''[http://www.intralinea.org/reviews/item/The_Turns_of_Translation_Studies_New_Paradigms_or_Shifting_Viewpoints The Turns of Translation Studies: New Paradigms or Shifting Viewpoints?]'', Philadelphia, John Benjamins, 2006, p. 133. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20261010231948/http://www.intralinea.org/reviews/item/The_Turns_of_Translation_Studies_New_Paradigms_or_Shifting_Viewpoints |date=2026-10-10}}</ref>
== Vertaalkunde ==
Vertaalkunde is die studie van die vertaling van [[natuurlike taal|natuurlike tale]]. Die veld sluit onder meer literêre vertaling, lokalisering, skermvertaling en tegniese vertaling in, en hou verband met velde soos die [[Pragmatiek (taalkunde)|pragmatiek]], [[semiotiek]], die [[taalwetenskappe]] en landeskunde.
== Teorie ==
=== Westerse teorie ===
[[Lêer:Charles V ordonnant la traduction d'Aristote copy.jpg|duimnael|upright=1.1|regs|Koning Karel V die Wyse gee opdrag vir 'n vertaling van [[Aristoteles]]. Die eerste blokkie toon hoe hy die vertaling beveel; die tweede hoe die vertaling gemaak word. Die derde en vierde blokkies toon hoe die voltooide vertaling na die koning gebring en aan hom oorhandig word.]]
Besprekings van die teorie en praktyk van vertaling strek tot in die oudheid terug en toon merkwaardige kontinuïteite. Die antieke Grieke het tussen ''metafrase'' (letterlike vertaling) en ''parafrase'' onderskei, terme wat uit die Griekse {{Transliterasie|grc|metaphrasis}} ("'n spreek oorkant") en {{Transliterasie|grc|paraphrasis}} kom.<ref name="kasparek83">Christopher Kasparek, "The Translator's Endless Toil", p. 83.</ref>
Die begrip van metafrase, dus van woord-vir-woord-vertaling, is onvolmaak, omdat 'n gegewe woord in 'n gegewe taal dikwels meer as een betekenis dra en omdat 'n soortgelyke gegewe betekenis in 'n gegewe taal dikwels deur meer as een woord verteenwoordig kan word. Tog kan metafrase en parafrase as ideale begrippe nuttig wees wat die uiterstes in die spektrum van moontlike benaderings tot vertaling aandui.
Die onderskeid is deur die Engelse digter en vertaler John Dryden (1631-1700) oorgeneem, wat vertaling as die oordeelkundige vermenging van hierdie twee wyses van segging beskryf het wanneer 'n vertaler in die teikentaal ekwivalente vir die uitdrukkings van die brontaal kies:
{{Aanhaling|Wanneer [woorde] ... letterlik grasieus voorkom, sou dit 'n onreg teenoor die Outeur wees as hulle verander word. Maar aangesien ... wat in die een [taal] Mooi is, in 'n ander dikwels Barbaars en soms selfs Onsin is, sou dit onredelik wees om 'n Vertaler tot die eng bestek van sy Outeur se woorde te beperk: dit is genoeg as hy 'n Uitdrukking kies wat die Sin nie verdraai nie.<ref name="kasparek83" />}}
Dryden het egter teen die vryheid van "nabootsing", dus van aangepaste vertaling, gewaarsku: "Wanneer 'n skilder uit die lewe kopieer ... het hy geen reg om gelaatstrekke en lyne te verander nie."<ref name="kasparek84" />
Hierdie algemene formulering van ekwivalensie, die sentrale begrip van vertaling, is net so toereikend as enige ander wat sedert [[Cicero]] en [[Horatius]] voorgestel is. Hulle het in die [[Antieke Rome|Rome]] van die eerste eeu v.C. bekend en letterlik teen vertaling woord vir woord (''verbum pro verbo'') gewaarsku.<ref name="kasparek84" />
Ten spyte van sporadiese teoretiese verskeidenheid het die werklike ''praktyk'' van vertaling sedert die oudheid skaars verander. Buiten enkele uiterste metafraseerders in die vroeë Christelike tydperk en die [[Middeleeue]], en aanpassers in verskillende tydperke, het vertalers oor die algemeen behoedsame buigsaamheid in hul soeke na ekwivalente aan die dag gelê: letterlik waar moontlik, parafraserend waar nodig, vir die oorspronklike betekenis en vir ander wesenlike waardes soos styl, versvorm, ooreenstemming met musikale begeleiding of, in rolprente, met die artikulasiebewegings van die spraak, soos uit die konteks bepaal.<ref name="kasparek84" />
In die algemeen het vertalers probeer om die konteks self te bewaar deur die oorspronklike orde van betekeniselemente, en dus die [[woordorde]], weer te gee,<ref>Lydia Davis, "Eleven Pleasures of Translating", ''The New York Review of Books'', vol. LXIII, no. 19 (8 Desember 2016), pp. 22-24.</ref> en om waar nodig die werklike grammatikale struktuur te herinterpreteer, byvoorbeeld deur van die bedrywende na die lydende vorm oor te skakel, of omgekeerd. Die grammatikale verskille tussen tale met 'n vaste woordorde, soos Engels, [[Frans]] en [[Duits]], en dié met 'n vrye woordorde, soos Grieks, [[Latyn]], [[Pools]] en [[Russies]], was in hierdie opsig geen struikelblok nie.<ref name="kasparek84" /> Die besondere sintaktiese kenmerke van die teks in 'n brontaal word by die sintaktiese vereistes van die teikentaal aangepas.
Wanneer 'n teikentaal terme ontbreek wat in 'n brontaal voorkom, het vertalers daardie terme geleen en so die teikentaal verryk. Grotendeels danksy die uitruil van leenvertalings en leenwoorde tussen tale, en danksy hul invoer uit ander tale, is daar min begrippe wat tussen die moderne Europese tale "onvertaalbaar" is.<ref name="kasparek84" /> 'n Groter probleem is egter dat die kulture van die sprekers van die twee tale verskil: terme wat met kulturele begrippe verband hou waarvoor daar geen ekwivalent in die teikentaal bestaan nie, is veel moeiliker om te vertaal.<ref>{{Cite web |url=http://www.noproblem.no/translate.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090425143447/http://www.noproblem.no/translate.html |archive-date=25 April 2009 |url-status=live |title=Translating the 17th of May into English and other horror stories |access-date=15 April 2010}}</ref> Vir volledige begrip verg sulke gevalle 'n verklarende aantekening.
Hoe meer kontak en uitruiling daar tussen twee tale bestaan het, of tussen daardie tale en 'n derde, hoe groter is die verhouding van metafrase tot parafrase wat in vertaling tussen hulle gebruik kan word. Weens verskuiwings in die ekologiese nisse van woorde is 'n gemeenskaplike etimologie egter soms misleidend as gids tot die huidige betekenis in die een of die ander taal. Die Engelse ''actual'' moet byvoorbeeld nie met die verwante Franse ''actuel'' ("huidig") verwar word nie, of met die Poolse ''aktualny'' ("huidig", "tersaaklik", "haalbaar"),<ref name="kasparek85">Kasparek, "The Translator's Endless Toil", p. 85.</ref> die Sweedse ''aktuell'' ("tersaaklik"), die Russiese актуальный ("dringend", "tersaaklik") of die [[Nederlands]]e ''actueel'' ("huidig") nie.
Die vertaler se rol as brug vir die "oordra" van waardes tussen kulture is al sedert Terentius, die Romeinse verwerker van Griekse komedies in die tweede eeu v.C., bespreek. Die rol van die vertaler is egter in geen opsig passief of meganies nie, en is daarom ook met dié van 'n kunstenaar vergelyk. Die hoofgrond blyk die begrip van parallelle skepping te wees wat by kritici soos Cicero voorkom. Dryden het opgemerk dat "vertaling 'n soort tekening na die lewe is". Die vergelyking van die vertaler met 'n musikant of akteur dateer ten minste uit [[Samuel Johnson]] se opmerking dat Alexander Pope [[Homeros]] op 'n fluitjie speel, terwyl Homeros self 'n fagot gebruik het.<ref name="kasparek85" />
Die vertaler van die [[Bybel]] in Duits, [[Martin Luther]] (1483-1546), word daarmee vereer dat hy die eerste Europeaan was wat gestel het dat 'n mens slegs na jou eie taal bevredigend vertaal. L. G. Kelly sê dat dit sedert Johann Gottfried Herder in die 18de eeu "aksiomaties" is dat 'n mens net na jou eie taal vertaal.<ref>L. G. Kelly, aangehaal in Kasparek, "The Translator's Endless Toil", p. 86.</ref>
Wat die eise aan die vertaler verder verswaar, is die feit dat geen [[woordeboek]] of tesourus ooit 'n volkome toereikende gids tot vertaling kan wees nie. Die Skotse historikus Alexander Tytler het in sy ''Essay on the Principles of Translation'' (1790) beklemtoon dat volgehoue lees 'n meer omvattende gids tot 'n taal is as woordeboeke. Dieselfde punt, maar met die insluiting van die luister na die gesproke taal, is reeds in 1783 deur die Poolse digter en grammatikus Onufry Kopczyński gemaak.<ref>Kasparek, "The Translator's Endless Toil", p. 86.</ref>
=== Ander tradisies ===
Weens Westerse kolonialisme en kulturele oorheersing het Westerse vertaaltradisies ander tradisies grotendeels verdring. Die Westerse tradisies steun op sowel antieke as middeleeuse tradisies en op meer resente Europese vernuwings.
Hoewel vroeër benaderings tot vertaling vandag minder algemeen gebruik word, behou hulle hul belang wanneer 'n mens met hul produkte werk, soos wanneer historici antieke of middeleeuse optekeninge bekyk om gebeure in nie-Westerse of voor-Westerse omgewings te rekonstrueer. Hoewel die Chinese en verwante vertaaltradisies sterk deur Westerse tradisies beïnvloed is en deur vertalers beoefen word wat in Westerse onderwysstelsels opgelei is, behou hulle ook teorieë en filosofieë wat eie aan die Chinese tradisie is.
==== Die Nabye Ooste ====
Tradisies van vertaling tussen die tale van die [[Antieke Egipte|antieke Egipte]], [[Mesopotamië]], [[Assirië]] (Siries), [[Anatolië]] en [[Israel]] ([[Hebreeus]]) strek etlike millennia terug. Daar bestaan gedeeltelike vertalings van die Soemeriese ''Epos van Gilgamesj'' (sowat 2000 v.C.) in Suidwes-Asiatiese tale van die tweede millennium v.C.<ref name="cohen12">J.M. Cohen, "Translation", ''Encyclopedia Americana'', 1986, vol. 27, p. 12.</ref>
'n Vroeë voorbeeld van 'n tweetalige dokument is die Verdrag van Kades van 1274 v.C. tussen die antieke Egiptiese en Hettitiese ryke.
Die Babiloniërs was die eerste om vertaling as 'n beroep te vestig.<ref>Bakir, K. H. 1984. ''Arabization of Higher Education in Iraq''. PhD-tesis, Universiteit van Bath.</ref> Die eerste vertalings van Griekse en Koptiese tekste in [[Arabies]], moontlik indirek uit Siriese vertalings,<ref>Wakim, K. G. 1944. "Arabic Medicine in Literature". ''Bulletin of the Medical Library Association'' 32 (1), Januarie: 96-104.</ref> is skynbaar al in die laat sewende eeu n.C. onderneem.<ref>Hitti, P. K. 1970. ''History of the Arabs from the Earliest Times to the Present''. 10de uitgawe. Basingstoke, VK: Palgrave Macmillan.</ref>
Die tweede Abbasiede kalief het in die agtste eeu 'n vertaalburo in [[Bagdad]] befonds.<ref>Monastra, Y., en W. J. Kopycki. 2009. "Libraries". In: ''The Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World'', red. J. L. Esposito, 2de uitgawe, vol. 3, 424-427. New York: Oxford University Press.</ref> Bajt al-Hikma, die beroemde biblioteek in Bagdad, is ruim begiftig en die versameling het boeke in baie tale ingesluit; met sy eie vertaalafdeling het dit 'n toonaangewende sentrum vir die vertaling van werke uit die oudheid in Arabies geword.<ref>Hussain, S. V. 1960. "Organization and Administration of Muslim Libraries: From 786 A.D. to 1492 A.D." ''Quarterly Journal of the Pakistan Library Association'' 1 (1), Julie: 8-11.</ref>
Vertalings in Europese tale uit Arabiese weergawes van verlore Griekse en Romeinse tekste het in die middel van die elfde eeu begin, toe Europese geleerdes die voordele van die Arabiere se kennis van die klassieke tekste erken het, veral ná die stigting van die Toledo-skool van vertalers in [[Spanje]].
[[William Caxton]] se ''Dictes or Sayengis of the Philosophres'' (1477) was 'n Engelse vertaling van 'n elfde-eeuse Egiptiese teks wat Engels oor Latyn en daarna Frans bereik het. Die vertaling van buitelandse werke vir publikasie in Arabies is deur die stigting van die Madrasat al-Alsun (Skool van Tale) in [[Egipte]] in 1813 laat herleef.<ref>S. A. El Gabri, ''The Arab Experiment in Translation'', New Delhi, Indië, Bookman's Club, 1984.</ref>
==== Asië ====
[[Lêer:Jingangjing.jpg|duimnael|upright=1.0|Die Boeddhistiese ''Diamantsoetra'', in Chinees vertaal deur Kumārajīva, is die wêreld se oudste bekende gedateerde gedrukte boek (868 n.C.).]]
Daar is 'n afsonderlike vertaaltradisie in Suid-, Suidoos- en Oos-[[Asië]], hoofsaaklik van tekste uit die Indiese en Chinese beskawings, wat veral met die weergawe van godsdienstige, in besonder [[Boeddhisme|Boeddhistiese]], tekste en met die bestuur van die Chinese ryk verband hou. Klassieke Indiese vertaling word deur losse aanpassing gekenmerk eerder as deur die nouer vertaling wat in Europa algemener is, en die Chinese vertaalteorie identifiseer verskeie maatstawwe en beperkings in vertaling.
In die Oos-Asiatiese sfeer van Chinese kulturele invloed was die gebruik en lees van Chinese tekste belangriker as vertaling self. Dit het ook 'n aansienlike invloed op [[Japannees]], [[Koreaans]] en [[Viëtnamees]] gehad, met omvangryke ontlenings van Chinese woordeskat en skrifstelsel. Opvallend is die Japannese ''kanbun'', 'n stelsel om Chinese tekste vir Japannese sprekers te glosseer.
Hoewel die geïndianiseerde state in Suidoos-Asië dikwels [[Sanskrit]]-materiaal in die plaaslike tale vertaal het, het die geletterde elite en skrywers Sanskrit meestal as hul primêre taal van kultuur en regering gebruik.
[[Lêer:VOA Perry Link.jpg|duimnael|upright=1.1|Perry Link]]
Perry Link se bespreking van die vertaling van die werk van die Tang-digter Wang Wei (699-759 n.C.) illustreer sommige besondere aspekte van vertaling uit [[Chinees]].<ref>Perry Link, "A Magician of Chinese Poetry" (resensie van Eliot Weinberger, met 'n nawoord deur Octavio Paz, ''19 Ways of Looking at Wang Wei (with More Ways)'', New Directions; en Eliot Weinberger, ''The Ghosts of Birds'', New Directions), ''The New York Review of Books'', vol. LXIII, no. 18 (24 November 2016), pp. 49-50.</ref> Volgens Link moet 'n deel van die kuns van die klassieke Chinese poësie eenvoudig as onvertaalbaar beskou word: die innerlike struktuur van die Chinese karakters het 'n skoonheid van sy eie, en die [[kalligrafie]] waarin klassieke gedigte geskryf is, is nog 'n belangrike maar onvertaalbare dimensie. Omdat Chinese karakters nie in lengte verskil nie en 'n gedig presies vyf karakters per reël kan hê, lewer die geskrewe resultaat, teen 'n muur gehang, 'n reghoek op; vertalers in tale met wisselende woordlengtes kan so 'n effek net met die gevaar van noodlottige onbeholpenheid naboots.<ref name="link49">Perry Link, "A Magician of Chinese Poetry", ''The New York Review of Books'', vol. LXIII, no. 18 (24 November 2016), p. 49.</ref>
Nog 'n onweegbaarheid is hoe om die 1-2, 1-2-3-[[ritme]] na te volg waarin reëls van vyf sillabes in klassieke Chinese gedigte normaalweg gelees word. Chinese karakters word elk in een sillabe uitgespreek, sodat sulke ritmes in Chinees maklik en onopvallend is, maar enige naklank daarvan in 'n Westerse taal is byna onvermydelik styf en steurend. Nog minder vertaalbaar is die patrone van toonskikking in die klassieke Chinese poësie, waar elke karakter aan een van twee kategorieë behoort wat deur die toonhoogteverloop bepaal word en waar die afwisseling van die twee parallelisme en spieëling vertoon.<ref name="link49" />
Volgens Link ontstaan die meeste moeilikhede by die vraag hoe die letter teenoor die gees hanteer moet word, "waar die onmoontlikheid van volmaakte antwoorde eindelose debat voortbring". Aan die letterlike uiterste word pogings aangewend om elke denkbare besonderheid van die taal van die oorspronklike Chinese gedig te ontleed. "Die ontleding," skryf Link, "doen egter gewoonlik aan die kuns van 'n gedig ongeveer wat die skalpel van 'n anatomiedosent aan die lewe van 'n padda doen."<ref name="link49" />
Deurdat Chinese karakters grammatikale bepaaldheid vermy, bied hulle aan digters voordele, en terselfdertyd uitdagings aan vertalers van poësie, wat hoofsaaklik met die afwesigheid van subjek, getal en tyd verband hou.<ref name="link50">Perry Link, "A Magician of Chinese Poetry", ''The New York Review of Books'', vol. LXIII, no. 18 (24 November 2016), p. 50.</ref>
Dit is die norm in die klassieke Chinese poësie, en selfs in moderne Chinese prosa algemeen, om subjekte weg te laat; die leser of hoorder lei die subjek af. Die grammatika van sommige Westerse tale vereis egter dat 'n subjek gestel word, hoewel dit dikwels met 'n lydende of onpersoonlike konstruksie vermy word. Eliot Weinberger wys daarop dat wanneer 'n "ek" as subjek ingevoeg word, 'n "beherende individuele gees van die digter" die reël binnekom en die effek van die Chinese reël vernietig. Sonder 'n subjek, skryf hy, "word die ervaring vir die leser sowel universeel as onmiddellik". 'n Ander benadering tot die subjekloosheid is om die lydende vorm van die teikentaal te gebruik, maar dit maak die ervaring weer te besonder.<ref name="link50" />
Selfstandige naamwoorde het geen getal in Chinees nie. "As jy," skryf Link, "in Chinees oor een roos wil praat, kan jy, maar dan gebruik jy 'n 'maatwoord' om 'een bloeisel-van roosheid' te sê."<ref name="link50" />
Chinese werkwoorde het geen tyd nie: daar is verskeie maniere om te spesifiseer wanneer iets gebeur het of sal gebeur, maar werkwoordtyd is nie een daarvan nie. Vir digters skep dit die groot voordeel van dubbelsinnigheid. Volgens Link geld Weinberger se insig oor subjekloosheid, dat dit 'n effek voortbring wat "sowel universeel as onmiddellik" is, ook vir tydloosheid.<ref name="link50" />
Link stel 'n soort onsekerheidsbeginsel voor wat nie net op vertaling uit Chinees nie, maar op alle vertaling van toepassing mag wees: dilemmas oor vertaling het geen beslissende regte antwoorde nie, hoewel daar ondubbelsinnig verkeerde antwoorde kan wees waar die oorspronklike verkeerd gelees is. Enige vertaling, behalwe masjienvertaling, moet deur die gees van 'n vertaler gaan, en daardie gees bevat onvermydelik sy eie voorraad persepsies, herinneringe en waardes. Weinberger voer die insig verder wanneer hy skryf dat "elke lesing van elke gedig, ongeag taal, 'n daad van vertaling is: vertaling na die intellektuele en emosionele lewe van die leser"; en omdat 'n leser se geestelike lewe oor tyd verskuif, is daar 'n sin waarin "dieselfde gedig nie twee keer gelees kan word nie".<ref name="link50" />
==== Die Islamitiese wêreld ====
[[Lêer:Tawqi' script - Qur'anic verses.jpg|duimnael|upright=.7|Die [[Koran]] in ''tawqi''-skrif, met 'n [[Persies]]e vertaling in kleiner woorde in ''naskh''-skrif (14de eeu)]]
Die vertaling van materiaal in Arabies het ná die ontstaan van die Arabiese skrif in die 5de eeu uitgebrei en met die opkoms van [[Islam]] en die Islamitiese ryke groot belang gekry. Arabiese vertaling het aanvanklik hoofsaaklik op die politiek gekonsentreer en Persiese, Griekse en selfs Chinese en Indiese diplomatieke materiaal in Arabies weergegee. Later het dit op die vertaling van klassieke Griekse en Persiese werke, asook sommige Chinese en Indiese tekste, in Arabies vir studie aan groot Islamitiese leersentrums soos Al-Karaouine in [[Fes]], [[Marokko]], Al-Azhar in [[Kaïro]] en die Nizamiyya van Bagdad gekonsentreer. Wat teorie betref, het die Arabiese vertaling swaar op vroeër Nabye-Oosterse tradisies sowel as op meer eietydse Griekse en Persiese tradisies gesteun.
Arabiese vertaalpogings en -tegnieke is weens eeue van noue kontak en uitruiling vir die Westerse vertaaltradisies van belang. Veral ná die [[Renaissance]] het Europeërs die Arabiese en Persiese vertalings van klassieke werke, sowel as wetenskaplike en filosofiese werke van Arabiese en oosterse oorsprong, intensiewer begin studeer. Arabies, en in 'n mindere mate Persies, het belangrike bronne van materiaal en moontlik van tegnieke vir die herlewende Westerse tradisies geword, wat die Islamitiese en oosterse tradisies met tyd sou verbysteek.
In die 19de eeu, nadat die Islamitiese geestelikes en kopiiste van die [[Midde-Ooste]] in hul eeue-oue stryd om die verderflike uitwerking van die [[drukpers]] te stuit verslaan is, het 'n ontploffing in uitgewery gevolg. Saam met uitbreidende sekulêre onderwys het die drukkuns 'n oorwegend ongeletterde samelewing in 'n deels geletterde een omskep. Waar die sjeiks en die regering voorheen 'n monopolie oor kennis uitgeoefen het, het 'n groeiende elite nou by 'n stroom inligting oor feitlik enigiets wat hulle geïnteresseer het, gebaat: tussen 1880 en 1908 is meer as seshonderd koerante en tydskrifte in Egipte alleen gestig. Die vernaamste daarvan was ''al-Muqtataf'', die populêre uitdrukking van 'n vertaalbeweging wat vroeër in die eeu met militêre en mediese handleidings en met hoogtepunte uit die kanon van die [[Verligting]] begin het.<ref name="debellaigue77">Christopher de Bellaigue, "Dreams of Islamic Liberalism" (resensie van Marwa Elshakry, ''Reading Darwin in Arabic, 1860-1950'', University of Chicago Press), ''The New York Review of Books'', vol. LXII, no. 10 (4 Junie 2015), p. 77.</ref>
'n Vertaler wat kragtig tot die vooruitgang van die Islamitiese Verligting bygedra het, was die Egiptiese geestelike Rifaa al-Tahtawi (1801-1873), wat in die laat 1820's vyf jaar in [[Parys]] deurgebring het om godsdiens aan Moslemstudente te onderrig. Nadat hy met die aanmoediging van Mohammed Ali (1769-1849), die Ottomaanse onderkoning van Egipte, na Kaïro terug is, het al-Tahtawi hoof van die nuwe skool vir tale geword en 'n intellektuele omwenteling ingelui deur 'n program te begin om sowat tweeduisend Europese en Turkse boekdele te vertaal, van antieke tekste oor geografie en meetkunde tot [[Voltaire]] se biografie van Peter die Grote, saam met die ''[[Marseillaise]]'' en die hele ''Code Napoléon''. Dit was die grootste en betekenisvolste invoer van buitelandse denke in Arabies sedert die Abbasiede tyd (750-1258).<ref>Malise Ruthven, "The Islamic Road to the Modern World" (resensie van Christopher de Bellaigue, ''The Islamic Enlightenment: The Struggle between Faith and Reason, 1798 to Modern Times'', Liveright; en Wael Abu-'Uksa, ''Freedom in the Arab World: Concepts and Ideologies in Arabic Thought in the Nineteenth Century'', Cambridge University Press), ''The New York Review of Books'', vol. LXIV, no. 11 (22 Junie 2017), p. 22.</ref>
In Frankryk het die manier waarop die Franse taal hom voortdurend vernuwe het om by moderne lewenswyses te pas, al-Tahtawi getref. Tog het Arabies sy eie bronne van hervinding: die stamstelsel wat Arabies met ander [[Semitiese tale]] soos Hebreeus deel, kan die betekenisse van woorde deur gestruktureerde konsonantwisselings uitbrei. Die woord vir vliegtuig het byvoorbeeld dieselfde stam as die woord vir voël.<ref>Malise Ruthven, "The Islamic Road to the Modern World", ''The New York Review of Books'', vol. LXIV, no. 11 (22 Junie 2017), p. 24.</ref>
[[Lêer:Muhammad Abduh (trimmed).JPG|duimnael|upright=.6|Muhammad Abduh]]
Die beweging om Engelse en Europese tekste te vertaal het die Arabiese en Ottomaans-Turkse tale omvorm, en nuwe woorde, vereenvoudigde sintaksis en reguitheid is bo die vroeëre omhaal waardeer. Volgens Christopher de Bellaigue het geleerde Arabiere en Turke in die nuwe professies en die gemoderniseerde staatsdiens hul skeptisisme uitgespreek, en wel "met 'n vryheid wat vandag selde gesien word ... Wettige kennis is nie meer deur tekste in die godsdiensskole bepaal nie, wat meestal met verdowende letterlikheid uitgelê is. Dit het feitlik enige intellektuele voortbringsel enige plek in die wêreld begin insluit." Een van die neologismes wat in 'n sekere sin die instroming van nuwe idees deur vertaling gekenmerk het, was ''darwiniya'', oftewel "[[Darwinisme]]".<ref name="debellaigue77" />
Een van die invloedrykste liberale Islamitiese denkers van die tyd was Muhammad Abduh (1849-1905), Egipte se senior regsgesag, sy hoofmoefti, aan die begin van die 20ste eeu en 'n bewonderaar van [[Charles Darwin]], wat in 1903 Darwin se eksponent [[Herbert Spencer]] by sy huis in [[Brighton]] besoek het. Spencer se siening van die samelewing as 'n organisme met sy eie wette van evolusie het met Abduh se idees ooreengestem.<ref>Christopher de Bellaigue, "Dreams of Islamic Liberalism" (resensie van Marwa Elshakry, ''Reading Darwin in Arabic, 1860-1950''), ''The New York Review of Books'', vol. LXII, no. 10 (4 Junie 2015), pp. 77-78.</ref>
Ná die [[Eerste Wêreldoorlog]], toe Brittanje en Frankryk die lande van die Midde-Ooste, buiten [[Turkye]], ingevolge die Sykes-Picot-ooreenkoms onder mekaar verdeel het, in stryd met plegtige oorlogstydse beloftes van naoorlogse Arabiese selfbeskikking, was die reaksie onmiddellik: die Moslembroederskap het in Egipte ontstaan, die Huis van Saud het die Hidjaz oorgeneem, en regimes onder leiding van weermagoffisiere het in [[Iran]] en Turkye aan bewind gekom. "Beide onliberale strominge van die moderne Midde-Ooste," skryf de Bellaigue, "die Islamisme en die militarisme, het 'n groot stukrag van Westerse ryksbouers ontvang." Soos dikwels gebeur in lande wat 'n sosiale krisis deurgaan, moes die aspirasies van die Moslemwêreld se vertalers en moderniseerders, soos Muhammad Abduh, grotendeels voor terugwaartse strominge wyk.<ref>Christopher de Bellaigue, "Dreams of Islamic Liberalism" (resensie van Marwa Elshakry, ''Reading Darwin in Arabic, 1860-1950''), ''The New York Review of Books'', vol. LXII, no. 10 (4 Junie 2015), p. 78.</ref>
== Getrouheid en deursigtigheid ==
[[Lêer:John Dryden by John Michael Wright, 1668 (detail), National Portrait Gallery, London.JPG|duimnael|regs|upright=.8|John Dryden]]
Getrouheid en gelukkigheid, oftewel deursigtigheid, is dikwels, hoewel nie altyd nie, met mekaar in stryd.<ref name="warner22">Marina Warner, "The Politics of Translation" (resensie van Kate Briggs, ''This Little Art'', 2017; Mireille Gansel, vertaal deur Ros Schwartz, 2017; Mark Polizzotti, ''Sympathy for the Traitor: A Translation Manifesto'', 2018; Boyd Tonkin (red.), ''The 100 Best Novels in Translation'', 2018; Clive Scott, ''The Work of Literary Translation'', 2018), ''London Review of Books'', vol. 40, no. 19 (11 Oktober 2018), p. 22.</ref> 'n Franse kritikus van die 17de eeu het die frase ''les belles infidèles'' geskep om te suggereer dat vertalings óf getrou óf mooi kan wees, maar nie albei nie.{{Voetnota|Die Franse filosoof en skrywer Gilles Ménage (1613-1692) het oor die vertalings van die humanis Perrot Nicolas d'Ablancourt (1606-1664) gesê: "Hulle herinner my aan 'n vrou vir wie ek in Tours baie lief was, wat mooi maar ontrou was."<ref>Aangehaal in Amparo Hurtado Albir, ''La notion de fidélité en traduction'', Parys, Didier Érudition, 1990, p. 231.</ref>}} Getrouheid is die mate waarin 'n vertaling die betekenis van die bronteks sonder verwringing weergee. Deursigtigheid is die mate waarin 'n vertaling vir 'n moedertaalspreker van die teikentaal voorkom asof dit oorspronklik in daardie taal geskryf is, en aan sy grammatika, sintaksis en idiomatiek voldoen. John Dryden het in sy voorwoord tot die vertaalbundel ''Sylvae'' geskryf:
{{Aanhaling|Waar ek sommige van [die oorspronklike outeurs se] Uitdrukkings weggeneem en hulle korter gemaak het, is dit moontlik uit hierdie oorweging dat wat in die Grieks of Latyn mooi was, nie so skitterend in die Engels sou voorkom nie; en waar ek hulle uitgebrei het, versoek ek die valse Kritici om nie altyd te dink dat daardie gedagtes heeltemal my eie is nie, maar dat hulle óf heimlik in die Digter aanwesig is, óf billik uit hom afgelei kan word; of ten minste, as albei daardie oorwegings moet misluk, dat my eie van dieselfde aard as syne is, en dat hulle, as hy nog geleef en 'n Engelsman was, sulkes is as wat hy waarskynlik sou geskryf het.<ref>{{Cite web |last1=Dryden |first1=John |title=Preface to Sylvae |url=http://www.bartleby.com/204/180.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150507195451/http://www.bartleby.com/204/180.html |archive-date=7 Mei 2015 |url-status=live |website=Bartelby.com |access-date=27 April 2015}}</ref>}}
'n Vertaling wat aan die maatstaf van getrouheid voldoen, word "getrou" genoem; een wat aan die maatstaf van deursigtigheid voldoen, "[[idioom|idiomaties]]". Na gelang van die vertaling hoef die twee hoedanighede nie onderling uitsluitend te wees nie. Die maatstawwe waarmee die getrouheid van 'n vertaling beoordeel word, wissel na gelang van die onderwerp, die tipe en die gebruik van die teks, sy literêre hoedanighede en sy sosiale of historiese konteks. Die maatstawwe vir deursigtigheid lyk meer reguit: 'n onidiomatiese vertaling "klink verkeerd" en lewer in uiterste gevalle van woord-vir-woord-vertaling dikwels blatante onsin op.
[[Lêer:Friedrich Daniel Ernst Schleiermacher.jpg|duimnael|regs|upright=.7|Friedrich Schleiermacher]]
Tog mag 'n vertaler in sekere kontekste doelbewus 'n [[letterlike vertaling]] nastreef. Vertalers van literêre, godsdienstige of historiese tekste hou dikwels so na as moontlik by die bronteks en strek die grense van die teikentaal om 'n onidiomatiese teks te lewer. 'n Vertaler mag ook uitdrukkings uit die brontaal oorneem om "plaaslike kleur" te verskaf.
[[Lêer:Lawrence Venuti.jpeg|duimnael|upright=0.5|Lawrence Venuti]]
Hoewel die huidige Westerse vertaalpraktyk deur die dubbele begrippe van getrouheid en deursigtigheid oorheers word, was dit nie altyd die geval nie. Daar was tydperke, veral in die voor-klassieke Rome en in die 18de eeu, toe baie vertalers die grense van vertaling self oorgesteek het en in die gebied van verwerking beland het. Aangepaste vertaling behou in sommige nie-Westerse tradisies sy geldigheid. Die Indiese epos die ''Ramayana'' kom in baie weergawes in die verskillende Indiese tale voor, en die verhale verskil in elkeen. Soortgelyke voorbeelde is in die middeleeuse Christelike letterkunde te vind, wat die teks by plaaslike gewoontes en sedes aangepas het.
Baie teorieë van nie-deursigtige vertaling steun op begrippe uit die Duitse Romantiek, met die Duitse teoloog en filosoof [[Friedrich Schleiermacher]] as die duidelikste invloed. In sy rigtinggewende lesing "Oor die verskillende metodes van vertaling" (1813) het hy onderskei tussen vertaalmetodes wat "die skrywer na [die leser]" beweeg, dus deursigtigheid, en dié wat die "leser na [die outeur]" beweeg, dus 'n uiterste getrouheid aan die vreemdheid van die bronteks. Schleiermacher het die laaste benadering verkies. Hierdie twee strategieë staan as [[domestikering en vervreemding]] bekend.
Prominente voorstanders van sulke nie-deursigtige vertaling sluit die Franse geleerde Antoine Berman in, wat twaalf verwringende neigings in die meeste prosavertalings geïdentifiseer het,<ref>Antoine Berman, ''L'épreuve de l'étranger'', 1984.</ref> en die Amerikaanse teoretikus [[Lawrence Venuti]], wat vertalers opgeroep het om vervreemdende eerder as domestiserende vertaalstrategieë toe te pas.<ref>[[Lawrence Venuti]], "Call to Action", in ''The Translator's Invisibility'', 1994.</ref>
=== Dinamiese en formele ekwivalensie ===
Die vraag van getrouheid teenoor deursigtigheid is ook in terme van onderskeidelik "''formele'' ekwivalensie" en "''dinamiese''", oftewel "''funksionele''", ekwivalensie geformuleer, uitdrukkings wat met die vertaler [[Eugene Nida]] verbind word en oorspronklik geskep is om maniere van Bybelvertaling te beskryf; die twee benaderings geld egter vir enige vertaling.
Formele ekwivalensie stem met metafrase ooreen en dinamiese ekwivalensie met parafrase. Formele ekwivalensie, wat deur letterlike vertaling nagestreef word, poog om die teks letterlik of woord vir woord weer te gee, indien nodig ten koste van eienskappe wat vir die teikentaal natuurlik is. Dinamiese of funksionele ekwivalensie dra daarteenoor die wesenlike gedagtes van 'n bronteks oor, indien nodig ten koste van letterlikheid, van die oorspronklike betekeniselement en woordorde, en van die bedrywende teenoor lydende vorm van die bronteks.
Daar is egter geen skerp grens tussen formele en funksionele ekwivalensie nie. Hulle verteenwoordig eerder 'n spektrum van vertaalbenaderings. Elkeen word op verskillende tye en in verskillende kontekste deur dieselfde vertaler gebruik, en op verskillende punte binne dieselfde teks, soms gelyktydig. Bekwame vertaling verg die oordeelkundige vermenging van formele en funksionele ekwivalente.<ref>Christopher Kasparek, "The Translator's Endless Toil", pp. 83-87.</ref>
Algemene slaggate in vertaling, veral wanneer dit deur onervare vertalers beoefen word, behels valse ekwivalente soos [[valse vriende]]<ref>{{Cite web |url=https://blog-english.jrlanguage.com/overcome-5-challenges-of-english-to-spanish-translation/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930175504/https://blog-english.jrlanguage.com/overcome-5-challenges-of-english-to-spanish-translation/ |archive-date=30 September 2017 |url-status=live |title=How to Overcome These 5 Challenges of English to Spanish Translation |date=23 Junie 2017 |publisher=Jr Language |access-date=30 September 2017}}</ref> en valse verwante woorde.
== Brontaal en teikentaal ==
In die praktyk van vertaling is die '''brontaal''' die taal waaruit vertaal word, terwyl die '''teikentaal''', ook die reseptortaal genoem,<ref>{{Cite journal |last1=Mudau |first1=Thama |last2=Kabinde-Machate |first2=Martha L. |last3=Mandende |first3=Itani P. |date=15 Maart 2024 |title=Analysis of the translation strategies used for non-equivalent Grade 4 geography concepts |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2989/16073614.2023.2257744 |journal=Southern African Linguistics and Applied Language Studies |volume=42 |issue=3 |pages=345-356 |doi=10.2989/16073614.2023.2257744 |issn=1607-3614}}</ref><ref>Willis Barnstone, ''The Poetics of Translation'', New Haven, Yale University Press, 1993, p. 228.</ref> die taal is waarin vertaal word.<ref>Basil Hatim en Jeremy Munday, [https://books.google.com/books?id=3gZc6rCduLYC&dq=target+language+translation&pg=PA171 ''Translation: An Advanced Resource Book''], Inleiding, p. 171. Milton Park, Routledge, 2004. {{ISBN|9780415283052}} {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20260114075741/https://books.google.com/books?id=3gZc6rCduLYC&dq=target+language+translation&pg=PA171 |date=2026-01-14}}</ref> Moeilikhede in vertaling kan uit leksikale en sintaktiese verskille tussen die brontaal en die teikentaal ontstaan, en dié verskille is gewoonlik groter tussen twee tale wat aan verskillende [[taalfamilie]]s behoort.<ref>Bai Liping, "Similarity and difference in Translation". Geneem uit [https://books.google.com/books?id=Okf1VDZLFpAC&dq=source+language+translation&pg=PA399 ''Similarity and Difference in Translation: Proceedings of the International Conference on Similarity and Translation''], p. 339. Red. Stefano Arduini en Robert Hodgson. 2de uitgawe. Rome, Edizioni di storia e letteratura, 2007. {{ISBN|9788884983749}} {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20250712085150/https://books.google.com/books?id=Okf1VDZLFpAC&dq=source+language+translation&pg=PA399 |date=2025-07-12}}</ref>
Die brontaal is dikwels die vertaler se [[tweede taal]] en die teikentaal sy [[moedertaal]].<ref>Carline FéRailleur-Dumoulin, [https://books.google.com/books?id=q2BK1Uv0wgAC&dq=target+language+translation&pg=PA36 ''A Career in Language Translation: Insightful Information to Guide You in Your Journey as a Professional Translator''], pp. 1-2. Bloomington, AuthorHouse, 2009. {{ISBN|9781467052047}} {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20251119112500/https://books.google.com/books?id=q2BK1Uv0wgAC&dq=target+language+translation&pg=PA36 |date=2025-11-19}}</ref> In sommige geografiese omgewings is die brontaal egter die vertaler se moedertaal omdat nie genoeg mense die brontaal as tweede taal praat nie.<ref name="pokorn2007">{{Cite journal|last=Pokorn|first=Nike K.|date=2007|title=In defense of fuzziness|url=https://archive.org/details/target-nl_2007_19_2/page/190|journal=Target|volume=19|issue=2|pages=190-191|doi=10.1075/target.19.2.10pok}}</ref> 'n Opname van 2005 het byvoorbeeld bevind dat 89% van professionele Sloweense vertalers in hul tweede taal, gewoonlik Engels, vertaal.<ref name="pokorn2007" /> Waar die brontaal die vertaler se moedertaal is, is die vertaalproses met verskeie terme beskryf, waaronder "vertaling in 'n nie-moedertaal", "vertaling in 'n tweede taal", "omgekeerde vertaling", "diensvertaling" en "vertaling van A na B".<ref name="pokorn2007" /> Die proses begin tipies met 'n volledige en diepgaande ontleding van die oorspronklike teks in die brontaal om volle begrip te verseker voordat die eintlike daad van vertaling aangepak word.<ref>Christiane Nord, [https://books.google.com/books?id=HaHTZ2IxIX4C&dq=source+language+translation&pg=PA1 ''Text Analysis in Translation: Theory, Methodology, and Didactic Application of a Model for Translation-oriented Text Analysis''], p. 1. 2de uitgawe. Amsterdam, Rodopi, 2005. {{ISBN|9789042018082}} {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20251118163552/https://books.google.com/books?id=HaHTZ2IxIX4C&dq=source+language+translation&pg=PA1 |date=2025-11-18}}</ref>
Vertaling vir gespesialiseerde of professionele velde verg ook 'n werkende kennis van die tersaaklike terminologie in die veld. Die vertaling van 'n regsteks verg byvoorbeeld nie net vlotheid in die betrokke tale nie, maar ook vertroudheid met die terminologie wat in elke taal eie aan die regsgebied is.<ref>Gerard-Rene de Groot, "Translating legal information". Geneem uit [https://books.google.com/books?id=e1Fjal9DNpoC&dq=target+language+translation&pg=PA132 ''Translation in Law''], vol. 5 van die ''Journal of Legal Hermeneutics'', p. 132. Red. Giuseppe Zaccaria. Hamburg, LIT Verlag Munster, 2000. {{ISBN|9783825848620}} {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20251118065831/https://books.google.com/books?id=e1Fjal9DNpoC&dq=target+language+translation&pg=PA132 |date=2025-11-18}}</ref>
Hoewel die vorm en styl van die brontaal dikwels nie in die teikentaal weergegee kan word nie, kan die betekenis en inhoud wel. Die taalkundige Roman Jakobson het so ver gegaan as om te beweer dat alle kognitiewe ervaring in enige lewende taal geklassifiseer en uitgedruk kan word.<ref>Basil Hatim en Jeremy Munday, [https://books.google.com/books?id=3gZc6rCduLYC&dq=target+language+translation&pg=PA10 ''Translation: An Advanced Resource Book''], Inleiding, p. 10. Milton Park, Routledge, 2004. {{ISBN|9780415283052}} {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20251116195554/https://books.google.com/books?id=3gZc6rCduLYC&dq=target+language+translation&pg=PA10 |date=2025-11-16}}</ref> Die taalkundige Ghil'ad Zuckermann voer aan dat die grense nie dié van vertaling as sodanig is nie, maar van ''elegante'' vertaling.<ref>{{Cite book|author=Zuckermann, Ghil'ad|title=Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond|publisher=Oxford University Press|location=New York|year=2020|isbn=9780199812790|page=219}}</ref>
=== Bronteks en teikenteks ===
In vertaling is 'n '''bronteks''' 'n teks wat in 'n gegewe brontaal geskryf is en wat in 'n ander taal vertaal moet word of vertaal is, terwyl 'n '''teikenteks''' 'n vertaalde teks is wat in die bedoelde teikentaal geskryf is en die resultaat van 'n vertaling uit 'n gegewe bronteks is. Volgens Jeremy Munday se definisie van vertaling behels "die proses van vertaling tussen twee verskillende geskrewe tale die verandering van 'n oorspronklike geskrewe teks (die bronteks) in die oorspronklike verbale taal (die brontaal) na 'n geskrewe teks (die teikenteks) in 'n ander verbale taal (die teikentaal)".<ref name="munday">{{Cite book|title=Introducing Translation Studies: theories and applications|edition=4de|last=Munday|first=Jeremy|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1138912557|location=Londen en New York|pages=[https://archive.org/details/introducingtrans0004mund/page/8 8], [https://archive.org/details/introducingtrans0004mund/page/67 67-74]|url=https://archive.org/details/introducingtrans0004mund}}</ref> Die terme "bronteks" en "teikenteks" word bo "oorspronklike" en "vertaling" verkies omdat hulle nie dieselfde positiewe teenoor negatiewe waardebeoordeling dra nie.
Vertaalkundiges soos Eugene Nida en [[Peter Newmark]] het die verskillende benaderings tot vertaling breedweg as bronteksgerig of teikenteksgerig voorgestel.<ref name="munday" />
=== Terugvertaling ===
'n Terugvertaling is 'n vertaling van 'n vertaalde teks terug na die taal van die oorspronklike teks, sonder verwysing na die oorspronklike teks. Die vergelyking van 'n terugvertaling met die oorspronklike teks word soms as kontrole op die juistheid van die oorspronklike vertaling gebruik, net soos die juistheid van 'n rekenkundige bewerking soms deur die bewerking om te keer nagegaan word.<ref>[https://books.google.com/books?id=1xAdjkR14ocC&dq=source+language+translation&pg=PA454 ''Measurement in Nursing and Health Research''], p. 454. Red. Carolyn Waltz, Ora L. Strickland en Elizabeth Lenz. 4de uitgawe. New York, Springer Publishing, 2010. {{ISBN|9780826105080}} {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20251119212915/https://books.google.com/books?id=1xAdjkR14ocC&dq=source+language+translation&pg=PA454 |date=2025-11-19}}</ref> Die resultate van sulke omgekeerde vertalings is egter, hoewel nuttig as benaderde kontroles, nie altyd presies betroubaar nie.<ref>{{Cite journal |url=http://www.atc.org.uk/winter2004.pdf |title=Back Translation: Same questions, different continent |journal=Communicate |issue=Winter 2004 |page=5 |last=Crystal |first=Scott |access-date=20 November 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071202081327/http://www.atc.org.uk/winter2004.pdf |archive-date=2 Desember 2007}}</ref> Terugvertaling moet in die algemeen minder juis wees as terugberekening, omdat taalkundige simbole (woorde) dikwels dubbelsinnig is terwyl wiskundige simbole doelbewus ondubbelsinnig is.
In die konteks van masjienvertaling word 'n terugvertaling ook 'n "rondreisvertaling" genoem. Wanneer vertalings van materiaal gemaak word wat in mediese kliniese proewe gebruik word, soos vorms vir ingeligte toestemming, word 'n terugvertaling dikwels deur die etiekkomitee of institusionele hersieningsraad vereis.<ref>{{Cite journal |url=http://www.gts-translation.com/medicaltranslationpaper.pdf |title=Back Translation for Quality Control of Informed Consent Forms |journal=Journal of Clinical Research Best Practices |access-date=1 Februarie 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060505141653/http://www.gts-translation.com/medicaltranslationpaper.pdf |archive-date=5 Mei 2006}}</ref>
[[Lêer:Mark Twain, Brady-Handy photo portrait, Feb 7, 1871, cropped.jpg|duimnael|links|upright=0.45|[[Mark Twain]] het in 1903 sy eie kortverhaal "The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County" terugvertaal.]]
Mark Twain het humoristies sprekende bewys van die gereelde onbetroubaarheid van terugvertaling gelewer toe hy sy eie terugvertaling van 'n Franse vertaling van sy [[kortverhaal]] "The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County" uitgegee het. Hy het sy terugvertaling in 1903 saam met sy Engelse oorspronklike, die Franse vertaling en 'n "Private History of the 'Jumping Frog' Story" gepubliseer. Laasgenoemde bundel het 'n opgesomde verwerking van sy verhaal ingesluit wat volgens Twain, sonder toeskrywing aan hom, in professor Sidgwick se ''Greek Prose Composition'' (p. 116) onder die titel "The Athenian and the Frog" verskyn het; die verwerking is 'n tyd lank vir 'n onafhanklike antieke Griekse voorganger van Twain se verhaal aangesien.<ref>{{Cite book |last1=Twain |first1=Mark |url=https://archive.org/details/jumpingfrogineng00twai_0/ |title=The jumping frog: in English, then in French, then clawed back into a civilized language once more by patient, unremunerated toil |last2=Strothmann |first2=F. (Frederick) |date=1903 |publisher=New York, Harper & Bros.}}</ref>
Wanneer 'n dokument net in vertaling oorleef en die oorspronklike verlore is, onderneem navorsers soms terugvertaling in 'n poging om die oorspronklike teks te rekonstrueer. 'n Voorbeeld is die roman ''Die Saragossa-manuskrip'' deur die Poolse aristokraat Jan Potocki (1761-1815), wat die roman in Frans geskryf en fragmente anoniem in 1804 en 1813-1814 gepubliseer het. Dele van die oorspronklike Franstalige manuskrip is later verlore, maar die ontbrekende fragmente het in 'n Poolse vertaling oorleef wat Edmund Chojecki in 1847 uit 'n volledige Franse kopie gemaak het wat sedertdien verlore geraak het. Franstalige weergawes van die volledige ''Saragossa-manuskrip'' is sedertdien geproduseer, gebaseer op die oorblywende Franstalige fragmente en op Franstalige weergawes wat uit Chojecki se Poolse weergawe terugvertaal is.<ref>Czesław Miłosz, ''The History of Polish Literature'', pp. 193-194.</ref>
Baie werke van die invloedryke klassieke geneesheer [[Galenus]] oorleef net in middeleeuse Arabiese vertaling. Sommige oorleef net in Renaissance-Latynse vertalings uit die Arabies, dus op 'n tweede afstand van die oorspronklike. Om Galenus beter te verstaan, het geleerdes terugvertaling van sulke werke aangepak om die oorspronklike Grieks te rekonstrueer.<ref>Kotrc RF, Walters KR. "A bibliography of the Galenic Corpus. A newly researched list and arrangement of the titles of the treatises extant in Greek, Latin, and Arabic". ''Trans Stud Coll Physicians Phila.'' Desember 1979;1(4):256-304.</ref>
Wanneer historici vermoed dat 'n dokument eintlik 'n vertaling uit 'n ander taal is, kan terugvertaling in daardie hipotetiese oorspronklike taal ondersteunende bewyse lewer deur te toon dat kenmerke soos idiome, [[woordspeling]]s en eienaardige grammatikale strukture inderdaad van die oorspronklike taal afkomstig is. Die bekende teks van die ''Till Eulenspiegel''-volksverhale is byvoorbeeld in Hoogduits, maar bevat woordspelings wat net werk wanneer hulle na [[Nederduits]] terugvertaal word. Dit lyk na duidelike bewys dat hierdie verhale, of ten minste groot dele daarvan, oorspronklik in Nederduits geskryf en deur 'n oormatig metafrastiese vertaler in Hoogduits vertaal is.
Ondersteuners van die Aramese voorrang, die siening dat die Christelike [[Nuwe Testament]] of sy bronne oorspronklik in [[Aramees]] geskryf is, probeer hul saak bewys deur te toon dat moeilike gedeeltes in die bestaande Griekse teks van die Nuwe Testament veel meer sin maak wanneer hulle na Aramees terugvertaal word: dat sommige onverstaanbare verwysings byvoorbeeld in werklikheid Aramese woordspelings is wat nie in Grieks werk nie. Weens soortgelyke aanduidings word geglo dat die 2de-eeuse Gnostiese [[Evangelie volgens Judas]], wat net in [[Kopties]] oorleef, oorspronklik in Grieks geskryf is.
John Dryden, die oorheersende Engelse literêre figuur van sy tyd, illustreer met sy gebruik van terugvertaling die invloed van vertalers op die ontwikkeling van tale en literêre style. Daar word geglo dat Dryden die eerste persoon was wat gestel het dat Engelse sinne nie op [[voorsetsel]]s moet eindig nie, omdat Latynse sinne nie op voorsetsels kan eindig nie.<ref>[http://ling.kgw.tu-berlin.de/lexicography/data/B_HIST_EU.html Gilman, E. Ward (red.). 1989. "A Brief History of English Usage", ''Webster's Dictionary of English Usage''. Springfield (Mass.), Merriam-Webster, pp. 7a-11a], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201152753/http://ling.kgw.tu-berlin.de/lexicography/data/B_HIST_EU.html |date=1 Desember 2008}}</ref><ref>{{Cite news |last=Greene |first=Robert Lane |title=Three Books for the Grammar Lover in Your Life |newspaper=NPR.org |url=https://www.npr.org/2011/05/17/133652882/three-books-for-the-grammar-lover-in-your-life |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520015306/https://www.npr.org/2011/05/17/133652882/three-books-for-the-grammar-lover-in-your-life |archive-date=20 Mei 2011 |url-status=live |publisher=NPR |access-date=18 Mei 2011}}</ref> Dryden het die verbod op gestrande voorsetsels in 1672 geskep toe hy teen Ben Jonson se frase van 1611, "the bodies that those souls were frighted from", beswaar gemaak het, al het hy nie die rede vir sy voorkeur verskaf nie.<ref>Rodney Huddleston en Geoffrey K. Pullum, ''The Cambridge Grammar of the English Language'', Cambridge, Cambridge University Press, 2002, p. 627 e.v.</ref> Dryden het sy eie skryfwerk dikwels in Latyn vertaal om na te gaan of dit bondig en elegant was, aangesien Latyn as 'n elegante en langlewende vergelykingstaal beskou is; daarna het hy sy skryfwerk volgens die Latynse grammatika in Engels terugvertaal. Omdat Latyn nie sinne het wat op voorsetsels eindig nie, het Dryden moontlik die Latynse grammatika op Engels toegepas en so die omstrede reël geskep dat sinne nie op voorsetsels mag eindig nie, wat later deur ander skrywers oorgeneem is.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=3komDgAAQBAJ&q=word+by+word+kory+stamper |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918055942/https://books.google.com/books?id=3komDgAAQBAJ&q=word+by+word+kory+stamper |archive-date=18 September 2021 |url-status=live |title=Word by Word: The Secret Life of Dictionaries |last=Stamper |first=Kory |date=1 Januarie 2017 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=9781101870945 |page=47}}</ref>
== Vertalers ==
'n Taal is nie bloot 'n versameling woorde en reëls van grammatika en sintaksis om sinne te genereer nie, maar ook 'n uitgestrekte onderling verbinde stelsel van konnotasies en kulturele verwysings waarvan die beheersing volgens die taalkundige Mario Pei "byna op 'n lewenslange taak neerkom".<ref>Mario Pei, ''The Story of Language'', p. 424.</ref>
Michael Wood, 'n emeritusprofessor aan die [[Princeton-universiteit]], skryf: "Vertaling, soos taal self, behels kontekste, konvensies, klas, ironie, houding en baie ander gebiede waar taaldade hulle ophou. Daarom help dit om vertalings [van 'n gegewe werk] te vergelyk."<ref>Michael Wood, "Break your bleedin' heart" (resensie van Marcel Proust, ''Swann's Way'', vertaal deur James Grieve, NYRB, Junie 2023, 450 pp.; en Marcel Proust, ''The Swann Way'', vertaal deur Brian Nelson, Oxford, September 2023, 430 pp.), ''London Review of Books'', vol. 46, no. 1 (4 Januarie 2024), pp. 37-38 (p. 38).</ref>
Emily Wilson, 'n professor in klassieke studies aan die Universiteit van Pennsilvanië en self 'n vertaler, skryf:
{{Aanhaling|Dit is [moeilik] om 'n goeie literêre vertaling te lewer. Dit geld sekerlik vir vertalings van antieke Griekse en Romeinse tekste, maar dit geld ook vir literêre vertaling in die algemeen: dit is baie moeilik. Die meeste lesers van vreemde tale is nie vertalers nie; die meeste skrywers is nie vertalers nie. Vertalers moet gelyktydig lees en skryf, asof hulle altyd verskeie instrumente in 'n eenmanorkes bespeel. En die meeste eenmanorkeste klink nie baie goed nie.<ref>Emily Wilson, "Ah, how miserable!" (resensie van drie afsonderlike vertalings van ''The Oresteia'' deur Aeschylus: deur Oliver Taplin, Liveright, November 2018; deur Jeffrey Scott Bernstein, Carcanet, April 2020; en deur David Mulroy, Wisconsin, April 2018), ''London Review of Books'', vol. 42, no. 19 (8 Oktober 2020), pp. 9-12, 14 (aanhaling: p. 14).</ref>}}
Toe die Engelstalige romanskrywer [[Joseph Conrad]], wat lank min kontak met alledaagse gesproke Pools gehad het, in 1921, drie jaar voor sy dood, probeer het om Bruno Winawer se kort Poolse toneelstuk ''The Book of Job'' in Engels te vertaal, het hy soos verwag baie noodsaaklike nuanses van die eietydse Poolse taal gemis.<ref>Zdzisław Najder, ''Joseph Conrad: A Life'', Camden House, 2007, pp. 538-539.</ref>
Die rol van die vertaler ten opsigte van die oorspronklike teks is met die rolle van ander vertolkende kunstenaars vergelyk, byvoorbeeld 'n musikant of akteur wat 'n musikale of dramatiese kunswerk vertolk. Vertaling, veral van 'n teks van enige ingewikkeldheid, behels soos ander menslike werksaamhede<ref>Stephen Greenblatt, "Can We Ever Master King Lear?", ''The New York Review of Books'', vol. LXIV, no. 3 (23 Februarie 2017), p. 36.</ref> vertolking: keuses moet gemaak word, en dit impliseer vertolking.<ref name="kasparek85" />{{Voetnota|Rebecca Armstrong skryf: "'n Vertaler moet keuses maak; enige woord wat hulle kies, sal sy eie nuanse dra, 'n besondere stel vertolkings, implikasies en assosiasies. [Dikwels moet die vertaler] dieselfde woord in verskillende kontekste anders weergee."<ref>Rebecca Armstrong, "All Kinds of Unlucky" (resensie van ''The Aeneid'', vertaal deur Shadi Bartsch, Profile, November 2020, 400 pp.), ''London Review of Books'', vol. 43, no. 5 (4 Maart 2021), pp. 35-36 (aanhaling: p. 35).</ref>}} Mark Polizzotti skryf: "'n Goeie vertaling bied nie 'n weergawe van die werk nie, maar 'n vertolking, 'n herverteenwoordiging, net soos die opvoering van 'n toneelstuk of 'n sonate 'n verteenwoordiging van die draaiboek of die partituur is, een van baie moontlike verteenwoordigings."<ref>Mark Polizzotti, aangehaal in Marina Warner, "The Politics of Translation", ''London Review of Books'', vol. 40, no. 19 (11 Oktober 2018), p. 21.</ref> 'n Vertaling van 'n teks van enige ingewikkeldheid is, as kunswerk op sigself, enig en onherhaalbaar.
[[Lêer:Joseph Conrad-remastered to black and white.png|duimnael|links|upright=.5|Joseph Conrad]]
Joseph Conrad, wie se skryfwerk deur Zdzisław Najder as grensend aan "outovertaling" uit Conrad se Poolse en Franse taalpersonas beskryf is,<ref>Zdzisław Najder, ''Joseph Conrad: A Life'', 2007, p. IX.</ref> het sy niggie en Poolse vertaler Aniela Zagórska aangeraai:
{{Aanhaling|Moet jou nie moeg maak om te noukeurig te wees nie ... Ek kan jou (in Frans) sê dat dit volgens my ''il vaut mieux interpréter que traduire'' [beter is om te vertolk as om te vertaal] ... ''Il s'agit donc de trouver les équivalents. Et là, ma chère, je vous prie laissez vous guider plutôt par votre tempérament que par une conscience sévère'' [Dit gaan dus daaroor om die ekwivalente uitdrukkings te vind. En daar, my liewe, vra ek jou om jou eerder deur jou temperament as deur 'n streng gewete te laat lei].<ref>Zdzisław Najder, ''Joseph Conrad: A Life'', 2007, p. 524.</ref>}}
Conrad het 'n ander vertaler meegedeel dat die eerste vereiste vir 'n goeie vertaling is dat dit "idiomaties" moet wees: "Want in die [[idioom]] lê die ''helderheid'' van 'n taal en die taal se krag en sy skilderagtigheid, waarmee ek laastens die beeldskeppende vermoë van geordende woorde bedoel."<ref>Zdzisław Najder, ''Joseph Conrad: A Life'', 2007, p. 332.</ref> Conrad het C.K. Scott Moncrieff se Engelse vertaling van [[Marcel Proust]] se ''À la recherche du temps perdu'' bo die Franse oorspronklike verkies.<ref>Walter Kaiser, "A Hero of Translation" (resensie van Jean Findlay, ''Chasing Lost Time: The Life of C.K. Scott Moncrieff: Soldier, Spy, and Translator''), ''The New York Review of Books'', vol. LXII, no. 10 (4 Junie 2015), p. 55.</ref>
Emily Wilson skryf dat "vertaling altyd vertolking behels, en [vereis] dat elke vertaler ... so diep as menslik moontlik oor elke verbale, poëtiese en vertolkende keuse nadink".<ref>Emily Wilson, "A Doggish Translation" (resensie van ''The Poems of Hesiod: Theogony, Works and Days, and The Shield of Herakles'', uit die Grieks vertaal deur Barry B. Powell, University of California Press, 2017, 184 pp.), ''The New York Review of Books'', vol. LXV, no. 1 (18 Januarie 2018), p. 36.</ref>
Daniel Mendelsohn, 'n klassikus aan Bard College, het in 'n onderhoud op dieselfde trant gesê:
{{Aanhaling|Baie mense dink, wanneer hulle aan vertaling dink, jy sit met 'n woordeboek en kyk na die teks en begin, maar jy moet werklik 'n vertolking hê ... Jy moet 'n besluit neem. Ek dink nie daar is enige vertaling wat nie ook 'n vertolking is nie. Daar bestaan nie so iets soos 'n volkome deursigtige vertaling nie.<ref>Lauren Kane, "Translating from Troy to Ithaca", 'n onderhoud in die ''New York Review of Books''-e-posnuusbrief van 10 Mei 2025 met Daniel Mendelsohn oor sy Engelse weergawe van Homeros se ''Odusseia'' wat in April 2025 verskyn het.</ref>}}
Die vertaling van meer as die eenvoudigste kort tekste verg 'n sorgvuldige noukeurige lees van die bronteks en die konsepvertaling, om die dubbelsinnighede wat in taal inherent is op te los en so asimptoties die akkuraatste weergawe van die bronteks te nader.<ref>Christopher Kasparek, voorwoord van die vertaler by Bolesław Prus, ''Pharaoh'', uit die Pools vertaal, met voorwoord en aantekeninge, deur Christopher Kasparek, Amazon Kindle-e-boek, 2020.</ref>
Deel van die dubbelsinnigheid vir 'n vertaler het met die struktuur van die menslike taal te doen. Die sielkundige en neurowetenskaplike Gary Marcus merk op dat "feitlik elke sin [wat mense voortbring] dubbelsinnig is, dikwels op verskeie maniere. Ons brein is so goed daarmee om taal te verstaan dat ons dit gewoonlik nie agterkom nie."<ref>Gary Marcus, "Am I Human?: Researchers need new ways to distinguish artificial intelligence from the natural kind", ''Scientific American'', vol. 316, no. 3 (Maart 2017), p. 63.</ref> 'n Voorbeeld van taalkundige dubbelsinnigheid is die probleem van voornaamwoordelike disambiguasie: 'n masjien het geen manier om te bepaal na wie of wat 'n [[voornaamwoord]] soos "hy", "sy" of "dit" in 'n sin verwys nie.<ref>Gary Marcus, "Am I Human?: Researchers need new ways to distinguish artificial intelligence from the natural kind", ''Scientific American'', vol. 316, no. 3 (Maart 2017), p. 61.</ref> Sulke disambiguasie is ook vir 'n mens nie onfeilbaar nie.
Dubbelsinnigheid raak sowel vertalers as, soos die geskrifte van die digter en literêre kritikus William Empson getoon het, literêre kritici. Dubbelsinnigheid mag in [[poësie]] en [[diplomasie]] wenslik, selfs noodsaaklik, wees; in gewone [[prosa]] kan dit meer problematies wees.<ref>David Bromwich, "In Praise of Ambiguity" (resensie van Michael Wood, ''On Empson'', Princeton University Press, 2017), ''The New York Review of Books'', vol. LXIV, no. 16 (26 Oktober 2017), pp. 50-52.</ref>
Individuele uitdrukkings, woorde, frases en sinne is met konnotasies belaai. Soos Empson toon, lyk enige stuk taal vatbaar vir "alternatiewe reaksies", of soos Joseph Conrad een keer geskryf het, "geen Engelse woord het skoon rande nie". Alle uitdrukkings, het Conrad gemeen, dra so baie konnotasies dat hulle min meer as "instrumente om verdoeselde emosies op te wek" is.<ref>Michael Gorra, "Corrections of Taste" (resensie van Terry Eagleton, ''Critical Revolutionaries: Five Critics Who Changed the Way We Read'', Yale University Press, 323 pp.), ''The New York Review of Books'', vol. LXIX, no. 15 (6 Oktober 2022), p. 17.</ref>
Vertalers mag net dele van die oorspronklike teks weergee, mits hulle lesers daarvan verwittig. 'n Vertaler behoort egter nie die rol van [[sensuur|sensor]] aan te neem en gedeeltes stilswyend te skrap of te verbloem bloot om 'n politieke of morele belang te behaag nie.<ref>Billiani, Francesca (2001).</ref>
Vertaling het vir baie skrywers as 'n skool vir skryfwerk gedien, net soos die kopiëring van meesterwerke van die skilderkuns baie beginnerskilders geskool het.<ref>Anka Muhlstein, "Painters and Writers: When Something New Happens", ''The New York Review of Books'', vol. LXIV, no. 1 (19 Januarie 2017), p. 35.</ref> 'n Vertaler wat 'n outeur se gedagtes bekwaam in sy eie taal kan weergee, behoort sekerlik ook enige van sy eie gedagtes toereikend in sy eie taal te kan weergee. Vertaling, soos die analitiese filosofie, dwing 'n presiese ontleding van taalelemente en van hul gebruik af. In 1946 het die digter [[Ezra Pound]], toe in die St. Elizabeth's-hospitaal in [[Washington, D.C.]], 'n besoeker, die 18-jarige beginnerdigter W.S. Merwin, aangeraai: "Die werk van vertaling is die beste onderwyser wat jy ooit sal hê."<ref>''W.S. Merwin: To Plant a Tree'': 'n dokumentêr van 'n uur wat op PBS uitgesaai is.</ref> Merwin, wat Pound se raad ter harte geneem het, skryf van vertaling as 'n "onmoontlike, onvoltooibare" kuns.<ref>Merwin se inleiding tot sy ''Selected Translations'' van 2013, aangehaal deur Ange Mlinko, "Whole Earth Troubador" (resensie van ''The Essential W.S. Merwin'', red. Michael Wiegers, Copper Canyon, 338 pp., 2017), ''The New York Review of Books'', vol. LXIV, no. 19 (7 Desember 2017), p. 45.</ref>
'n Vertaler tree as brug tussen twee tale en kulture op. Wanneer hy die eerste konsep van 'n vertaling voltooi het, staan hy op die middelpunt van die brug. Slegs nadat hy die woordeskat, idiome, grammatika en sintaksis van die bronteks volledig na dié van die teikentaal omgeskakel het, kom hy by die ander ent van die brug aan.
Vertalers, waaronder monnike wat Boeddhistiese tekste in Oos-Asië versprei het en die vroegmoderne Europese vertalers van die Bybel, het in die loop van hul werk die tale waarin hulle vertaal het, self gevorm. Hulle het as brûe gedien om kennis tussen kulture oor te dra, en saam met idees het hulle leenwoorde en leenvertalings van grammatikale strukture, idiome en woordeskat uit die brontale in hul eie tale ingevoer.
=== Tolking ===
[[Lêer:Cortez & La Malinche.jpg|duimnael|links|upright=.8|Hernán Cortés en La Malinche (''regs'') ontmoet Moctezuma II in Tenochtitlan op 8 November 1519.]]
[[Lêer:Lewis and Clark 1954 Issue-3c.jpg|duimnael|upright=.9|Lewis en Clark met hul Indiaanse tolk, Sacagawea]]
Tolking is die fasilitering van mondelinge of gebaretaalkommunikasie, gelyktydig of opeenvolgend, tussen twee of onder drie of meer sprekers wat nie dieselfde taal praat of teken nie. Anders as Engels gebruik baie tale nie twee afsonderlike woorde vir die werksaamhede van geskrewe en lewende vertalers nie, en selfs Engels maak nie altyd die onderskeid nie.
Tolke het soms beslissende rolle in die menslike geskiedenis gespeel. 'n Vername voorbeeld is La Malinche, ook bekend as Malintzin, Malinalli en Doña Marina, 'n Nahua-vrou van die vroeë 16de eeu van die Mexikaanse Golfkus. As kind is sy aan Maja-slawehandelaars van Xicalango verkoop of gegee en het sy so tweetalig geword. Daarna is sy saam met ander vroue aan die indringende Spanjaarde gegee, en sy het as tolk, raadgewer, tussenganger en minnares van [[Hernán Cortés]] instrumenteel in die Spaanse verowering van [[Meksiko]] geword.<ref>Hugh Thomas, ''Conquest: Montezuma, Cortes and the Fall of Old Mexico'', New York, Simon and Schuster, 1993, pp. 171-172.</ref>
[[Lêer:Lin Shu.jpg|duimnael|upright=0.4|Lin Shu]]
Byna drie eeue later het Sacagawea 'n vergelykbare rol as tolk vir die Lewis en Clark-ekspedisie van 1804-1806 in die [[Verenigde State]] gespeel. As kind is die Lemhi Shoshone-vrou deur Hidatsa-Indiane ontvoer en het sy so tweetalig geword. Sacagawea het die ekspedisie se deurkruising van die Noord-Amerikaanse vasteland na die [[Stille Oseaan]] vergemaklik.<ref>"Sacagawea", ''The Encyclopedia Americana'', 1986, vol. 24, p. 72.</ref>
Die beroemde Chinese letterkundige Lin Shu (1852-1924), wat geen vreemde tale geken het nie, het Westerse literêre klassieke met die hulp van sy vriend Wang Shouchang, wat in Frankryk gestudeer het, in Chinees weergegee. Wang het die tekste vir Lin getolk, en Lin het hulle in Chinees weergegee. Lin se eerste sodanige vertaling, 巴黎茶花女遺事 (''Verlede verhale van die Kamelia-vrou van Parys'', Alexandre Dumas fils se ''La Dame aux Camélias''), is in 1899 gepubliseer, was 'n onmiddellike sukses en is deur baie meer vertalings uit Frans en Engels gevolg.<ref>{{Cite journal |last1=Chen |first1=Weihong |last2=Cheng |first2=Xiaojuan |date=1 Junie 2014 |title=An Analysis of Lin Shu's Translation Activity from the Cultural Perspective |url=http://www.academypublication.com/issues/past/tpls/vol04/06/14.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813040416/http://www.academypublication.com/issues/past/tpls/vol04/06/14.pdf |archive-date=13 Augustus 2017 |url-status=live |journal=Theory and Practice in Language Studies |volume=4 |issue=6 |pages=1201-1206 |doi=10.4304/tpls.4.6.1201-1206 |issn=1799-2591}}</ref>
=== Beëdigde vertaling ===
Beëdigde vertaling, ook gesertifiseerde vertaling genoem, streef na regsekwivalensie tussen twee dokumente wat in verskillende tale geskryf is. Dit word deur iemand uitgevoer wat deur plaaslike regulasies daartoe gemagtig is, en dié regulasies verskil wyd van land tot land. Sommige lande erken selfverklaarde bevoegdheid. Ander vereis dat die vertaler 'n amptelike staatsaanstelling moet wees. In sommige lande, soos die [[Verenigde Koninkryk]], vereis sekere staatsinstellings dat vertalers deur bepaalde vertaalinstitute of -verenigings geakkrediteer moet word om gesertifiseerde vertalings te kan uitvoer.
=== Internet ===
Webgebaseerde menslike vertaling word in die algemeen deur maatskappye en individue verkies wat meer akkurate vertalings wil verseker. Gegewe die gereelde onakkuraatheid van masjienvertalings bly menslike vertaling die betroubaarste en akkuraatste vorm van vertaling wat beskikbaar is.<ref>{{Cite news |url=https://www.economist.com/technology-quarterly/2010/03/06/the-many-voices-of-the-web |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602151659/https://www.economist.com/technology-quarterly/2010/03/06/the-many-voices-of-the-web |archive-date=2 Junie 2019 |url-status=live |newspaper=The Economist |title=The many voices of the web |date=4 Maart 2010}}</ref> Met die opkoms van vertaling deur massadeelname,<ref>{{Cite web|last=Graham|first=Paul|url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-07/04/mechanical-turkish-ackuna|title=How Ackuna wants to fix language translation by crowdsourcing it|publisher=Wired|access-date=1 Mei 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120517232045/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-07/04/mechanical-turkish-ackuna|archive-date=17 Mei 2012|url-status=dead}}</ref> van vertaalgeheuetegnieke en van internettoepassings kon vertaalagentskappe menslike vertaaldienste op aanvraag aan ondernemings, individue en instellings lewer.
Hoewel webgebaseerde menslike vertaling nie soos sy masjienewekniee, [[Google Translate]] en die nou ontbinde Babel Fish, oombliklik is nie, het dit vanaf 2010 in gewildheid gegroei deur relatief vinnige en akkurate vertaling van sakekommunikasie, regsdokumente, mediese rekords en sagtewarelokalisering te lewer.<ref>{{Cite web |url=https://venturebeat.com/2010/03/26/speaklike-offers-human-powered-translation-for-blogs/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330055719/https://venturebeat.com/2010/03/26/speaklike-offers-human-powered-translation-for-blogs/ |archive-date=30 Maart 2010 |url-status=dead |title=Speaklike offers human-powered translation for blogs |website=VentureBeat |last=Boutin |first=Paul |date=26 Maart 2010}}</ref> Webgebaseerde menslike vertaling trek ook private webwerfgebruikers en bloggers aan.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/01/11/AR2010011100701.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110232431/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/01/11/AR2010011100701.html |archive-date=10 November 2012 |url-status=live |newspaper=The Washington Post |title=MyGengo Is Mechanical Turk For Translations |first=Serkan |last=Toto |date=11 Januarie 2010}}</ref> Die inhoud van webwerwe is vertaalbaar, maar die URL's van webwerwe nie. Taalhulpmiddels op die internet help met die begrip van teks.
=== Rekenaargesteunde vertaling ===
Rekenaargesteunde vertaling, ook rekenaarondersteunde vertaling, masjiengesteunde menslike vertaling en interaktiewe vertaling genoem, is 'n vorm van vertaling waarin 'n menslike vertaler 'n teikenteks met die hulp van 'n rekenaarprogram skep. Die masjien steun die menslike vertaler.
Rekenaargesteunde vertaling kan standaard woordeboek- en grammatikaprogramme insluit. Die term verwys egter normaalweg na 'n reeks gespesialiseerde programme wat vir die vertaler beskikbaar is, waaronder vertaalgeheue, terminologiebestuur, konkordansie en belyningsprogramme.
Hierdie hulpmiddels versnel en vergemaklik menslike vertaling, maar hulle lewer nie vertaling nie. Dit is die funksie van hulpmiddels wat breedweg as masjienvertaling bekend staan. Die hulpmiddels versnel die vertaalproses deur die menslike vertaler by te staan en vertalings in 'n databasis, die vertaalgeheue, te onthou, sodat die inhoud hergebruik kan word as dieselfde sin weer in dieselfde of in 'n toekomstige projek voorkom. Hierdie hergebruik lei tot kostebesparings, beter konsekwentheid en korter projektydlyne.
== Masjienvertaling ==
Masjienvertaling is 'n proses waardeur 'n rekenaarprogram 'n bronteks ontleed en in beginsel 'n teikenteks sonder menslike ingryping voortbring. In werklikheid behels masjienvertaling tipies wel menslike ingryping, in die vorm van voorafredigering en naredigering.<ref name="nist">Sien die [https://www.nist.gov/speech/tests/mt/ NIST-toetse wat jaarliks sedert 2001 uitgevoer word] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090322202656/http://nist.gov/speech/tests/mt/ |date=22 Maart 2009}} en die Bilingual Evaluation Understudy.</ref> Met behoorlike terminologiewerk, met die voorbereiding van die bronteks vir masjienvertaling en met die herbewerking van die masjienvertaling deur 'n menslike vertaler, kan kommersiële masjienvertaalhulpmiddels nuttige resultate lewer, veral as die masjienvertaalstelsel met 'n vertaalgeheue of 'n vertaalbestuurstelsel geïntegreer is.<ref>{{Cite journal|last=Vashee|first=Kirti|title=Statistical machine translation and translation memory: An integration made in heaven!|journal=ClientSide News Magazine|volume=7|issue=6|pages=18-20|year=2007|url=http://www.clientsidenews.com/downloads/CSNV7I6.zip|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928140236/http://www.clientsidenews.com/downloads/CSNV7I6.zip|archive-date=28 September 2007}}</ref>
Ongeredigeerde masjienvertaling is openbaar beskikbaar deur hulpmiddels op die internet soos Google Translate, Almaany,<ref>{{Cite book |last1=Altarabin |first1=Mahmoud |title=The Routledge Course on Media, Legal and Technical Translation: English-Arabic-English |year=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-000-19763-1 |page=15 |url=https://books.google.com/books?id=9A4HEAAAQBAJ&pg=PA15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118094240/https://books.google.com/books?id=9A4HEAAAQBAJ&pg=PA15 |archive-date=18 November 2025 |url-status=live}}</ref> Babylon, DeepL Translator en StarDict. Hierdie lewer growwe vertalings wat onder gunstige omstandighede die betekenis van die bronteks benader. Met die internet kan vertaalprogramme individue wat nie moedertaalsprekers is nie, help om webblaaie wat in ander tale gepubliseer is, te verstaan. Hulpmiddels wat hele bladsye vertaal, is egter van beperkte nut, aangesien hulle net 'n beperkte moontlike begrip van die oorspronklike outeur se bedoeling en konteks bied; vertaalde bladsye is geneig om eerder foutief humoristies en verwarrend as verhelderend te wees.
Interaktiewe vertalings met opspringvensters word al hoe gewilder. Hierdie hulpmiddels wys een of meer moontlike ekwivalente vir elke woord of frase, en menslike operateurs hoef net die waarskynlikste ekwivalent te kies soos die muis oor die vreemdetaalteks gly. Moontlike ekwivalente kan volgens uitspraak gegroepeer word. Maatskappye soos Ectaco lewer ook sakformaattoestelle wat masjienvertalings verskaf.
[[Lêer:Claude Piron.jpg|duimnael|upright=.45|Claude Piron]]
Om uitsluitlik op ongeredigeerde masjienvertaling te vertrou, ignoreer egter die feit dat kommunikasie in menslike taal in konteks ingebed is en dat dit 'n mens verg om die konteks van die oorspronklike teks met 'n redelike mate van waarskynlikheid te begryp. Dit is seker waar dat selfs suiwer menslike vertalings tot foute geneig is; om te verseker dat 'n masjiengegenereerde vertaling vir 'n mens nuttig is en dat 'n vertaling van publiseerbare gehalte bereik word, moet sulke vertalings dus deur 'n mens nagegaan en geredigeer word.{{Voetnota|J.M. Cohen merk op: "Wetenskaplike vertaling is die doel van 'n tydperk wat alle werksaamhede tot tegnieke sou reduseer. Dit is egter onmoontlik om 'n masjien vir literêre vertaling voor te stel wat minder ingewikkeld is as die menslike brein self, met al sy kennis, leeswerk en onderskeidingsvermoë."<ref name="cohen14">J.M. Cohen, "Translation", ''Encyclopedia Americana'', 1986, vol. 27, p. 14.</ref>}} Claude Piron skryf dat masjienvertaling op sy beste die makliker deel van 'n vertaler se werk outomatiseer; die moeiliker en meer tydrowende deel behels gewoonlik omvattende navorsing om dubbelsinnighede in die bronteks op te los wat die grammatikale en leksikale vereistes van die teikentaal opgelos wil hê.<ref>Claude Piron, ''Le défi des langues'', Parys, L'Harmattan, 1994.</ref> Sulke navorsing is 'n noodsaaklike voorspel tot die voorafredigering wat nodig is om insette vir masjienvertaalprogramme te verskaf sodat die uitset nie betekenisloos is nie.<ref name="nist" />
Die swakhede van suiwer masjienvertaling, sonder menslike kundigheid, is dié van die [[kunsmatige intelligensie]] self. Gary Marcus merk op dat 'n tot dusver onoorkomelike struikelblok vir kunsmatige intelligensie 'n onvermoë tot betroubare disambiguasie is.<ref>Gary Marcus, "Am I Human?: Researchers need new ways to distinguish artificial intelligence from the natural kind", ''Scientific American'', vol. 316, no. 3 (Maart 2017), pp. 58-63.</ref> In 2018 het die professionele vertaler Mark Polizzotti gemeen dat masjienvertaling, deur Google Translate en dergelike, waarskynlik nie binnekort menslike vertalers sou bedreig nie, omdat masjiene nooit nuanse en konnotasie sou begryp nie.<ref>Emily Wilson, "The Pleasures of Translation" (resensie van Mark Polizzotti, ''Sympathy for the Traitor: A Translation Manifesto'', MIT Press, 2018, 182 pp.), ''The New York Review of Books'', vol. LXV, no. 9 (24 Mei 2018), p. 47.</ref> Paul Taylor skryf: "Daar is miskien 'n grens aan wat 'n rekenaar kan doen sonder om te weet dat dit onvolmaakte voorstellings van 'n eksterne werklikheid manipuleer."<ref>Paul Taylor, "Insanely Complicated, Hopelessly Inadequate" (resensie van Brian Cantwell Smith, ''The Promise of Artificial Intelligence: Reckoning and Judgment'', MIT, Oktober 2019, 157 pp.; Gary Marcus en Ernest Davis, ''Rebooting AI: Building Artificial Intelligence We Can Trust'', Ballantine, September 2019, 304 pp.; Judea Pearl en Dana Mackenzie, ''The Book of Why: The New Science of Cause and Effect'', Penguin, Mei 2019, 418 pp.), ''London Review of Books'', vol. 43, no. 2 (21 Januarie 2021), pp. 37-39 (aanhaling: p. 39).</ref>
== Literêre vertaling ==
Die vertaling van literêre werke, soos [[Roman (letterkunde)|romans]], kortverhale, toneelstukke en gedigte, word as 'n literêre strewe op sigself beskou; die [[Kanada|Kanadese]] Goewerneur-generaal se Pryse ken byvoorbeeld jaarliks pryse vir die beste literêre vertalings tussen Engels en Frans toe.
Onder die baie skrywers wat hulle as literêre vertalers 'n naam gemaak het, is Vasili Zjoekovski, Tadeusz Boy-Żeleński, [[Vladimir Nabokov]], [[Jorge Luis Borges]], Robert Stiller, Lydia Davis, [[Haruki Murakami]], Achy Obejas en Jhumpa Lahiri.
In die 2010's is 'n aansienlike geslagswanbalans in literêre vertaling in Engels opgemerk,<ref>{{Cite web |url=https://www.wordswithoutborders.org/dispatches/article/where-are-the-women-in-translation |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728191146/https://www.wordswithoutborders.org/dispatches/article/where-are-the-women-in-translation |archive-date=28 Julie 2018 |url-status=live |title=Where Are the Women in Translation? |last=Anderson |first=Alison |date=14 Mei 2013 |website=Words Without Borders |access-date=28 Julie 2018}}</ref> met baie meer manlike as vroulike skrywers wat vertaal is. Meytal Radzinski het in 2014 die veldtog ''Women in Translation'' begin om dit aan te spreek.<ref>{{Cite web |url=https://literarytranslators.wordpress.com/2016/07/25/women-in-translation-an-interview-witth-meytal-radzinski/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023235137/https://literarytranslators.wordpress.com/2016/07/25/women-in-translation-an-interview-witth-meytal-radzinski/ |archive-date=23 Oktober 2016 |url-status=live |title=Women in Translation: An Interview with Meytal Radzinski |date=25 Julie 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.thebookseller.com/tags-bookseller/meytal-radzinski |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926025617/https://www.thebookseller.com/tags-bookseller/meytal-radzinski |archive-date=26 September 2021 |url-status=live |title=Meytal Radzinski |website=www.thebookseller.com}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://biblibio.blogspot.com/2018/07/exclusion-is-choice-bias-in-best-of.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712083147/http://biblibio.blogspot.com/2018/07/exclusion-is-choice-bias-in-best-of.html |archive-date=12 Julie 2018 |url-status=live |title=Biblibio: Exclusion is a choice, Bias in "Best of" lists |first=Meytal |last=Radzinski |date=3 Julie 2018}}</ref>
=== Geskiedenis ===
Die eerste belangrike vertaling in die Weste was dié van die [[Septuagint]], wat hieronder onder [[#Godsdienstige tekste|godsdienstige tekste]] behandel word: die verstrooide Jode het hul voorvaderlike taal vergeet en het Griekse weergawes van hul Geskrifte nodig gehad.<ref name="cohen12" />
Deur die Middeleeue was Latyn die ''lingua franca'' van die westerse geleerde wêreld. [[Alfred die Grote]], koning van Wessex in [[Engeland]] in die 9de eeu, was ver voor sy tyd deurdat hy volkstaalvertalings in Angel-Saksies van Bede se ''Ecclesiastical History'' en Boethius se ''Consolation of Philosophy'' laat maak het. Intussen het die Christelike Kerk selfs gedeeltelike verwerkings van die [[Vulgaat]] van Hieronymus, van sowat 384 n.C., die standaard-Latynse Bybel, afgekeur.<ref>J.M. Cohen, "Translation", ''Encyclopedia Americana'', 1986, vol. 27, pp. 12-13.</ref>
In Asië het die verspreiding van Boeddhisme tot grootskaalse voortgesette vertaalpogings gelei wat ruim meer as 'n duisend jaar beslaan het.
Die [[Arabiere]] het grootskaalse vertaalpogings onderneem. Nadat hulle die Griekse wêreld verower het, het hulle Arabiese weergawes van sy filosofiese en wetenskaplike werke gemaak. Gedurende die Middeleeue is vertalings van sommige van hierdie Arabiese weergawes in Latyn gemaak, hoofsaaklik in [[Córdoba]] in Spanje.<ref name="cohen13">J.M. Cohen, "Translation", ''Encyclopedia Americana'', 1986, vol. 27, p. 13.</ref> Koning [[Alfonso X]] die Wyse van [[Kastilië]] het hierdie poging in die 13de eeu bevorder deur 'n ''Schola Traductorum'' (Skool van Vertaling) in [[Toledo]] te stig. Daar is Arabiese, Hebreeuse en Latynse tekste deur Moslem-, Joodse en Christelike geleerdes in die ander tale vertaal, en dié geleerdes het ook die verdienste van hul onderskeie godsdienste bespreek. Latynse vertalings van Griekse en oorspronklike Arabiese werke van geleerdheid en wetenskap het die Europese skolastiek, en daarmee die Europese wetenskap en kultuur, bevorder.
Die breë historiese neigings in die Westerse vertaalpraktyk kan aan die hand van die vertaling in Engels geïllustreer word.
[[Lêer:Chaucer Hoccleve.png|duimnael|upright=.7|Geoffrey Chaucer]]
Die eerste fyn vertalings in Engels is in die 14de eeu deur [[Geoffrey Chaucer]] gemaak, wat uit die Italiaans van [[Giovanni Boccaccio]] in sy eie ''Knight's Tale'' en ''Troilus and Criseyde'' verwerk het, 'n vertaling van die Franse ''Roman de la Rose'' begin het en 'n vertaling van Boethius uit die Latyn voltooi het. Chaucer het 'n Engelse digterlike tradisie op verwerkings en vertalings uit daardie vroeër gevestigde literêre tale gegrond.<ref name="cohen13" />
Die eerste groot Engelse vertaling was die Wycliffe-Bybel van sowat 1382, wat die swakhede van 'n onderontwikkelde Engelse prosa getoon het. Slegs aan die einde van die 15de eeu het die groot tyd van Engelse prosavertaling met Thomas Malory se ''Le Morte d'Arthur'' begin, 'n verwerking van die Arthur-romanse wat so vry is dat dit eintlik skaars 'n ware vertaling genoem kan word. Die eerste groot Tudor-vertalings is gevolglik die Tyndale-Nuwe Testament (1525), wat die Authorized Version (1611) beïnvloed het, en Lord Berners se weergawe van Jean Froissart se ''Chronicles'' (1523-1525).<ref name="cohen13" />
[[Lêer:Portrait of Marsilio Ficino at the Duomo Firence 2.jpg|duimnael|upright=.6|Marsilio Ficino]]
Intussen het 'n nuwe tydperk in die geskiedenis van vertaling in die Renaissance-Italië in [[Florence]] geopen met die aankoms van die Bisantynse geleerde Georgius Gemistus Pletho aan die hof van [[Cosimo de' Medici]], kort voor die val van [[Konstantinopel]] aan die Turke (1453). 'n Latynse vertaling van [[Plato]] se werke is deur Marsilio Ficino onderneem. Dit en [[Erasmus]] se Latynse uitgawe van die Nuwe Testament het tot 'n nuwe houding teenoor vertaling gelei. Vir die eerste keer het lesers noukeurigheid van weergawe geëis, aangesien filosofiese en godsdienstige oortuigings van die presiese woorde van Plato, [[Aristoteles]] en [[Jesus]] afgehang het.<ref name="cohen13" />
Nie-vakkundige letterkunde het egter steeds op ''verwerking'' gesteun. Frankryk se ''Pléiade'', Engeland se Tudor-digters en die Elizabethaanse vertalers het temas van Horatius, [[Ovidius]], [[Petrarca]] en moderne Latynse skrywers verwerk en 'n nuwe digterlike styl op daardie modelle gevorm. Die Engelse digters en vertalers wou 'n nuwe publiek, wat deur die opkoms van 'n middelklas en die ontwikkeling van die drukkuns geskep is, van werke voorsien soos die oorspronklike outeurs dit ''sou geskryf het'' as hulle in daardie tyd in Engeland geskryf het.<ref name="cohen13" />
Die Elizabethaanse tydperk van vertaling het aansienlike vordering verder as blote parafrase na 'n ideaal van stilistiese ekwivalensie gesien, maar selfs tot die einde van hierdie tydperk, wat eintlik tot in die middel van die 17de eeu gestrek het, was daar geen besorgdheid oor woordelikse akkuraatheid nie.<ref name="cohen14" />
In die tweede helfte van die 17de eeu wou die digter John Dryden [[Vergilius]] laat praat "in woorde soos hy waarskynlik sou geskryf het as hy nog geleef en 'n Engelsman was". Hoe groot Dryden se gedig ook al is, lees 'n mens tog Dryden en ervaar nie die Romeinse digter se bondigheid nie. Net so ly Homeros stellig onder Alexander Pope se poging om die Griekse digter se "wilde paradys" tot orde te bring. Albei werke leef eerder as waardige ''Engelse'' epope voort as wat hulle toegang tot die Latyn of Grieks bied.<ref name="cohen14" />
[[Lêer:Edward FitzGerald.jpg|duimnael|links|upright=.5|Edward FitzGerald]]
Deur die 18de eeu was die wagwoord van vertalers leesgemak. Wat hulle ook al nie in 'n teks verstaan het nie, of gedink het lesers sou verveel, het hulle weggelaat. Hulle het vrolik aangeneem dat hul eie styl van uitdrukking die beste was en dat tekste in vertaling daarby moes aanpas. Vir vakkundigheid het hulle nie meer as hul voorgangers omgegee nie, en hulle het nie teruggedeins om vertalings uit vertalings in derde tale te maak nie, of uit tale wat hulle skaars geken het, of, soos in die geval van James Macpherson se "vertalings" van Ossian, uit tekste wat eintlik die "vertaler" se eie werk was.<ref name="cohen14" />
Die 19de eeu het nuwe standaarde van akkuraatheid en styl gebring. Wat akkuraatheid betref, merk J.M. Cohen op, het die beleid "die teks, die hele teks en niks anders as die teks" geword, buiten enige ontugtige gedeeltes en die toevoeging van oorvloedige verklarende voetnote.{{Voetnota|Henry Benedict Mackey se vertaling van Franciskus van Sales se "[http://www.ccel.org/ccel/desales/love.html Treatise on the Love of God]" laat byvoorbeeld deurgaans die heilige se vergelykings van God met 'n soogmoeder weg, asook verwysings na Bybelverhale soos die verkragting van Tamar.}} Wat styl betref, was die Victoriane se doel, deur verreikende metafrase of ''pseudo''-metafrase bereik, om lesers voortdurend daaraan te herinner dat hulle 'n ''buitelandse'' klassieke werk lees. 'n Uitsondering was die uitstaande vertaling van hierdie tydperk, Edward FitzGerald se ''Rubaiyat'' van [[Omar Chajjam]] (1859), wat sy Oosterse geur grotendeels deur die gebruik van Persiese name en diskrete Bybelse weerklanke verkry het en eintlik min van sy materiaal uit die Persiese oorspronklike gehaal het.<ref name="cohen14" />
Voor die 20ste eeu is 'n nuwe patroon in 1871 deur Benjamin Jowett gestel, wat Plato in eenvoudige, reguit taal vertaal het. Jowett se voorbeeld is egter nie gevolg nie tot diep in die nuwe eeu, toe akkuraatheid eerder as styl die hoofmaatstaf geword het.<ref name="cohen14" />
=== Moderne vertaling ===
Soos 'n taal ontwikkel, kan tekste in 'n vroeër weergawe van die taal, oorspronklike tekste of ou vertalings, vir moderne lesers moeilik word om te verstaan. So 'n teks kan dus in 'n moderner taal vertaal word, wat 'n "moderne vertaling" lewer.
Sulke moderne weergawes word óf op letterkunde uit klassieke tale soos Latyn of Grieks toegepas, veral op die Bybel, óf op letterkunde uit 'n vroeër stadium van dieselfde taal, soos met die werke van [[William Shakespeare]] (wat grotendeels, hoewel met moeite, vir 'n moderne gehoor verstaanbaar is) of met Geoffrey Chaucer se [[Middelengels]]e ''[[The Canterbury Tales]]'' (wat vir die meeste moderne lesers net met swaar steun op voetnote verstaanbaar is). Die Oregon Shakespeare Festival het in 2015 'n professionele vertaling van die hele Shakespeare-kanon, insluitend betwiste werke soos ''Edward III'', in eietydse omgangsengels laat maak;<ref>{{Cite news |last1=Schuessler |first1=Jennifer |title=Translating Shakespeare? 36 Playwrights Taketh the Big Risk |url=https://www.nytimes.com/2016/10/02/theater/oregon-shakespeare-festival-play-on.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812044756/https://www.nytimes.com/2016/10/02/theater/oregon-shakespeare-festival-play-on.html |archive-date=12 Augustus 2019 |url-status=live |access-date=11 Augustus 2019 |work=The New York Times |date=30 September 2016}}</ref> in 2019 is die kanon in 'n maandlange reeks verhoogvoorlesings off-off-Broadway in première gevoer.<ref>{{Cite news |last1=Schuessler |first1=Jennifer |title=A Shakespeare Festival Presents Modern Translations. Cue the Debate (Again). |url=https://www.nytimes.com/2019/04/03/theater/shakespeare-modern-english-play-on-festival.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190811221710/https://www.nytimes.com/2019/04/03/theater/shakespeare-modern-english-play-on-festival.html |archive-date=11 Augustus 2019 |url-status=live |access-date=11 Augustus 2019 |work=The New York Times |date=3 April 2019}}</ref>
Anna North skryf: "Dit is geen maklike taak om die lank dooie taal wat Homeros gebruik het, 'n variant van antieke Grieks genaamd Homeriese Grieks, in eietydse Engels te vertaal nie, en vertalers bring hul eie vaardighede, menings en stilistiese aanvoeling na die teks. Die gevolg is dat elke vertaling verskil, byna 'n nuwe gedig op sigself." 'n Voorbeeld is Emily Wilson se vertaling van Homeros se ''[[Odusseia]]'' van 2017, waar Wilson deur bewuste keuse "die sedes van sy tyd en plek blootlê, en ons uitnooi om te oorweeg hoe anders hulle van ons eie is, en hoe eenders".<ref>{{Cite web |last=North |first=Anna |date=20 November 2017 |title=Historically, men translated the Odyssey. Here's what happened when a woman took the job. |url=https://www.vox.com/identities/2017/11/20/16651634/odyssey-emily-wilson-translation-first-woman-english |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927085538/https://www.vox.com/identities/2017/11/20/16651634/odyssey-emily-wilson-translation-first-woman-english |archive-date=27 September 2020 |url-status=live |access-date=9 September 2020 |website=Vox}}</ref>
=== Poësie ===
[[Lêer:Hofstadter2002B.jpg|duimnael|upright=.5|Douglas Hofstadter]]
[[Lêer:Roman Jakobson.jpg|duimnael|upright=.4|Roman Jakobson]]
[[Lêer:Vladimir Nabokov 1973.jpg|duimnael|upright=0.3|Vladimir Nabokov]]
Sienings oor die moontlikheid om poësie bevredigend te vertaal, toon 'n breë spektrum, wat deels van die mate van vryheid afhang wat die vertaler ten opsigte van 'n gedig se formele kenmerke (ritme, [[rym]], versvorm en dergelike) verlang, maar ook verband hou met hoeveel van die suggestiwiteit en beeldspraak in die gasheergedig in die teikentaal herwin of benader kan word. Douglas Hofstadter het in sy boek ''Le Ton beau de Marot'' van 1997 aangevoer dat 'n goeie vertaling van 'n gedig so veel as moontlik nie net van sy letterlike betekenis nie, maar ook van sy vorm en struktuur (metrum, rym- of alliterasieskema en dergelike) moet oordra.<ref>'n Bespreking van Hofstadter se andersins ruim sienings oor vertaling is te vinde in Tony Dokoupil, "[http://www.newsweek.com/id/195684 Translation: Pardon My French: You Suck at This]", ''Newsweek'', 18 Mei 2009, p. 10. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20090724034815/http://www.newsweek.com/id/195684 |date=2009-07-24}}</ref>
Die in Rusland gebore taalkundige en semiotikus Roman Jakobson het egter in sy referaat "On Linguistic Aspects of Translation" van 1959 verklaar dat "poësie per definisie [is] onvertaalbaar". [[Vladimir Nabokov]], 'n ander in Rusland gebore skrywer, het 'n soortgelyke siening gehuldig. Hy het berymde, metriese, versgebonde poësie in beginsel as onvertaalbaar beskou en het daarom sy Engelse vertaling van Alexander Poesjkin se ''Jewgeni Onegin'' van 1964 in prosa weergegee.
Hofstadter het Nabokov se houding teenoor versvertaling in ''Le Ton beau de Marot'' gekritiseer. In 1999 het Hofstadter sy eie vertaling van ''Jewgeni Onegin'' in versvorm gepubliseer.
'n Aantal meer eietydse literêre vertalers van poësie leun egter na [[Alexander von Humboldt]] se begrip van taal as 'n "derde heelal" wat "halfpad tussen die fenomenale werklikheid van die 'empiriese wêreld' en die geïnternaliseerde strukture van die bewussyn" bestaan.<ref>{{Cite book|last=Steiner|first=George|title=After Babel: Aspects of Language and Translation|date=2013|publisher=Open Road Media|isbn=978-1-4804-1185-2|page=85|oclc=892798474}}</ref> Dit is miskien wat die digter Sholeh Wolpé, vertaler van die 12de-eeuse Iranse epiese gedig ''The Conference of the Birds'', bedoel wanneer sy skryf:
{{Aanhaling|Twaalfde-eeuse Persies en eietydse Engels is so verskillend as lug en see. Die beste wat ek as digter kan doen, is om die een in die ander te weerspieël. Die see kan die lug met sy bewegende sterre, verskuiwende wolke, draggies van die maan en trekkende voëls weerspieël, maar uiteindelik is die see nie die lug nie. Van aard is dit vloeibaar. Dit rimpel. Daar is golwe. As jy 'n vis is wat in die see leef, kan jy die lug net verstaan as sy weerkaatsing deel van die water word. Hierdie vertaling van ''The Conference of the Birds'', hoewel getrou aan die oorspronklike teks, mik dus na die herskepping daarvan tot 'n nog lewende en asemende werk van letterkunde.<ref>{{Cite book|last=ʻAṭṭār|first=Farīd al-Dīn|title=The Conference of the Birds|others=vertaal deur Sholeh Wolpé|year=2017|isbn=978-0-393-29218-3|edition=Eerste|location=New York|publisher=W. W. Norton|page=24|oclc=951070853}}</ref>}}
Die digter Sherod Santos skryf: "Die taak is nie om die inhoud weer te gee nie, maar om met die vuursteen en die staal van 'n mens se eie taal te slaan wat Robert Lowell 'die vuur en afwerking van die oorspronklike' genoem het."<ref>{{Cite book|last=Santos|first=Sherod|title=A Poetry of Two Minds|url=https://archive.org/details/poetryoftwominds0000sant|date=2000|publisher=University of Georgia Press|location=Athens|isbn=0-8203-2204-0|page=[https://archive.org/details/poetryoftwominds0000sant/page/107 107]|oclc=43114993}}</ref>
Volgens [[Walter Benjamin]]:
{{Aanhaling|Terwyl 'n digter se woorde in sy eie taal voortduur, is selfs die grootste vertaling bestem om deel van die groei van sy eie taal te word en uiteindelik met die vernuwing daarvan te vergaan. Vertaling is so ver daarvan om die steriele gelykstelling van twee dooie tale te wees dat dit van al die literêre vorms die een is wat met die besondere sending belas is om oor die verouderingsproses van die oorspronklike taal en die geboortepyne van sy eie te waak.<ref>{{Cite book|last=Benjamin|first=Walter|title=Selected Writings|url=https://archive.org/details/selectedwritings0004benj|date=1996|publisher=Belknap Press|editor-last1=Bullock|editor-first1=Marcus Paul|editor-last2=Jennings|editor-first2=Michael William|isbn=978-0-674-00896-0|location=Cambridge, Massachusetts|page=[https://archive.org/details/selectedwritings0004benj/page/256 256]|oclc=34705134}}</ref>}}
Gregory Hays verwys met goedkeuring, in die loop van 'n bespreking van Romeinse verwerkte vertalings van antieke Griekse letterkunde, na sienings oor die vertaling van poësie wat deur David Bellos, 'n bekwame Frans-Engelse vertaler, uitgespreek is. Hays skryf dat Bellos die ou gesegde deurboor dat "poësie is wat in vertaling verlore gaan". Die gesegde word dikwels aan [[Robert Frost]] toegeskryf, maar soos Bellos opmerk, is die toeskrywing so twyfelagtig as die idee self. 'n Vertaling is 'n samestelling van woorde en kan as sodanig so veel of so min poësie bevat as enige ander sodanige samestelling. Die [[Japan]]nese het selfs 'n woord, ''chōyaku'' (ongeveer "hipervertaling"), vir 'n weergawe wat die oorspronklike doelbewus verbeter.<ref>Gregory Hays, "Found in Translation" (resensie van Denis Feeney, ''Beyond Greek: The Beginnings of Latin Literature'', Harvard University Press), ''The New York Review of Books'', vol. LXIV, no. 11 (22 Junie 2017), p. 58.</ref>
Die vertaler se taak, wanneer berymde vers vertaal word, is meer beperkend as dié van die skrywer van die vers: die skrywer het volle vryheid om sy gedagte met sy woorde te koördineer, terwyl die vertaler verplig is om sy woorde by die outeur se gedagte aan te pas.
=== Boektitels ===
Vertalings van boektitels kan óf beskrywend óf simbolies wees. Beskrywende boektitels, byvoorbeeld [[Antoine de Saint-Exupéry]] se ''Le Petit Prince'' (Die Klein Prinsie), is bedoel om inligting te gee en kan die protagonis noem en die tema van die boek aandui. 'n Voorbeeld van 'n simboliese boektitel is [[Stieg Larsson]] se ''The Girl with the Dragon Tattoo'', waarvan die oorspronklike Sweedse titel ''Män som hatar kvinnor'' (Mans wat vroue haat) is. Sulke simboliese boektitels dui gewoonlik die tema, kwessies of atmosfeer van die werk aan.
Wanneer vertalers met lang boektitels werk, is die vertaalde titels dikwels korter en dui hulle die tema van die boek aan.<ref>Jiří Levý, ''The Art of Translation'', Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 2011, p. 122.</ref>
=== Dramas ===
Die vertaling van toneelstukke stel baie probleme, soos die bykomende element van akteurs, die duur van die spraak, die letterlikheid van die vertaling en die verhouding tussen die kunste van die drama en die toneelspel. Suksesvolle vertalers van toneelstukke kan taal skep wat die akteur en die dramaturg in staat stel om effektief saam te werk.<ref name="carlson1964">{{Cite journal|last1=Carlson|first1=Harry G.|year=1964|title=Problems in Play Translation|journal=Educational Theatre Journal|volume=16|issue=1|pages=55-58|doi=10.2307/3204378|jstor=3204378}}</ref> Vertalers van toneelstukke moet ook verskeie ander aspekte in ag neem: die uiteindelike opvoering, wisselende teater- en toneelspeltradisies, karakters se spreekstyle, moderne teaterdiskoers en selfs die akoestiek van die ouditorium, dus of sekere woorde dieselfde effek op die nuwe gehoor sal hê as wat hulle op die oorspronklike gehoor gehad het.<ref>Jiří Levý, ''The Art of Translation'', Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 2011, pp. 129-139.</ref>
Gehore in Shakespeare se tyd was meer as moderne teatergangers daaraan gewoond dat akteurs langer verhoogtyd kry.<ref name="carlson1964" /> Moderne vertalers is geneig om die sinstrukture van vroeër dramas, wat saamgestelde sinne met ingewikkelde hiërargieë van bysinne ingesluit het, te vereenvoudig.<ref>Jiří Levý, ''The Art of Translation'', Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 2011, p. 129.</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kruger|first1=Loren|year=2007|title=Keywords and Contexts: Translating Theatre Theory|url=https://archive.org/details/sim_theatre-journal_2007-10_59_3/page/355|journal=Theatre Journal|volume=59|issue=3|pages=355-358|jstor=25070054|doi=10.1353/tj.2007.0146}}</ref>
=== Chinese letterkunde ===
In die vertaling van Chinese letterkunde sukkel vertalers om ware getrouheid in die weergawe in die teikentaal te vind. In ''The Poem Behind the Poem'' voer Barnstone aan dat poësie "nie deur 'n wiskunde wat nie die kreatiwiteit van die vertaler inreken nie, laat sing kan word nie".<ref>Frank Stewart, ''The Poem Behind the Poem'', Washington, Copper Canyon Press, 2004.</ref>
'n Opvallende werk wat in Engels vertaal is, is die ''Wen Xuan'', 'n bloemlesing wat representatief van die hoofwerke van die Chinese letterkunde is. Die vertaling van hierdie werk verg 'n hoë kennis van die genres wat in die boek voorkom, soos digvorme en verskeie prosatipes, waaronder gedenkskrifte, briewe, proklamasies, lofgedigte, edikte, historiese, filosofiese en politieke verhandelinge, klaagsange en treurliedere vir die dooies, en eksamenopstelle. Die literêre vertaler moet dus met die geskrifte, lewens en denke van 'n groot aantal van die 130 outeurs daarvan vertroud wees, wat die ''Wen Xuan'' een van die moeilikste literêre werke maak om te vertaal.<ref>Eugene Eoyang en Lin Yao-fu, ''Translating Chinese Literature'', Indiana University Press, 1995, pp. 42-43.</ref>
=== Godsdienstige tekste ===
{{Further|Bybelvertaling}}
[[Lêer:Domenico Ghirlandaio - St Jerome in his study.jpg|duimnael|links|upright=.5|Hieronymus, die beskermheilige van vertalers]]
Die vertaling van godsdienstige tekste het 'n belangrike rol in die geskiedenis gespeel. Sulke vertalings kan deur spanning tussen die teks en die godsdienstige waardes wat die vertalers wil oordra, beïnvloed word.<ref>{{Cite journal |last1=Tobler |first1=Stefan |last2=Sabău |first2=Antoaneta |date=1 April 2018 |title=Translating Confession, Editorial RES 1/2018 |url=https://content.sciendo.com/view/journals/ress/10/1/article-p5.xml |archive-url=https://web.archive.org/web/20261026132945/https://content.sciendo.com/view/journals/ress/10/1/article-p5.xml |archive-date=26 Oktober 2026 |url-status=live |journal=Review of Ecumenical Studies Sibiu |volume=10 |issue=1 |pages=5-9 |doi=10.2478/ress-2018-0001 |doi-access=free}}</ref> Boeddhistiese monnike wat die Indiese [[soetra]]s in Chinees vertaal het, het byvoorbeeld hul vertalings soms aangepas om die eiesoortige kultuur van [[China]] beter te weerspieël en het begrippe soos kinderlike piëteit beklemtoon.
Een van die eerste opgetekende gevalle van vertaling in die Weste was die weergawe in die 3de eeu v.C. van sommige boeke van die Bybelse [[Ou Testament]] uit Hebreeus in Koine-Grieks. Die vertaling staan as die Septuagint bekend, 'n naam wat na die veronderstelde sewentig vertalers (twee-en-sewentig in sommige weergawes) verwys wat opdrag gekry het om die Bybel in Alexandrië, Egipte, te vertaal. Volgens oorlewering het elke vertaler in afsondering in sy eie sel gewerk, en al sewentig weergawes was identies. Die Septuagint het die bronteks vir later vertalings in baie tale geword, waaronder Latyn, Kopties, [[Armeens]] en [[Georgies]].
Hieronymus (347-420 n.C.), die beskermheilige van vertalers, word steeds as een van die grootste vertalers in die geskiedenis beskou omdat hy die Bybel in Latyn weergegee het. Die [[Rooms-Katolieke Kerk]] het sy vertaling, wat as die Vulgaat bekend staan, eeue lank gebruik, hoewel selfs hierdie vertaling omstredenheid gewek het. In teenstelling met sy tydgenoot [[Augustinus van Hippo]] (354-430 n.C.), wat presiese vertaling ondersteun het, het Hieronymus in aanpassing, en soms uitvinding, geglo om die betekenis effektiewer oor te dra.
Hieronymus se kleurryke Vulgaatvertaling van die Bybel bevat enkele belangrike gevalle van "oorbepaling". [[Jesaja]] se profesie wat aankondig dat die Verlosser uit 'n maagd gebore sal word, gebruik byvoorbeeld die woord ''almah'', wat ook gebruik word om die dansmeisies aan [[Salomo]] se hof te beskryf en eenvoudig jonk en huwbaar beteken. Hieronymus, skryf Marina Warner, vertaal dit as ''virgo'' en voeg so "goddelike gesag by die venynige kultus van seksuele afsku wat die Christelike morele teologie gevorm het (die [[Koran]], vry van hierdie taalkundige strik, verbind nie Mariam of [[Maria]] se wonderbaarlike aard met morele afgryse van seks nie)". Die appel wat [[Eva]] aan [[Adam]] gebied het, kon volgens Mark Polizzotti net so goed 'n appelkoos, lemoen of piesang gewees het, maar Hieronymus het die woordspeling ''malus/malum'' (appel/kwaad) gehou.<ref name="warner22" />
[[Pous Franciskus]] het voorgestel dat die frase "lei ons nie in versoeking nie", in die [[Onse Vader]] wat in die [[Evangelie volgens Matteus|Evangelies volgens Matteus]] (die eerste Evangelie, geskryf sowat 80 tot 90 n.C.) en [[Evangelie volgens Lukas|Lukas]] (die derde Evangelie, geskryf sowat 80 tot 110 n.C.) voorkom, eerder as "laat ons nie in versoeking val nie" vertaal moet word, met die opmerking dat God mense nie in versoeking lei nie, maar [[Satan]] wel.{{Voetnota|MJC Warren, dosent in Bybelse en Godsdienstige Studies aan die Universiteit van Sheffield, wys daarop dat Lukas 'n korter weergawe van Jesus se Onse Vader gee en die versoek weglaat dat God "ons van die bose verlos"; dat akkurate vertaling nie hier die vraag is nie; en dat die Bybel 'n aantal voorvalle opteken waar God bose dade beveel, soos dat [[Abraham]] sy enigste seun, [[Isak]], moet doodmaak, 'n uitvoering wat op die laaste oomblik gekanselleer word.<ref>MJC Warren, "'Lead us not into temptation': why Pope Francis is wrong about the Lord's Prayer", ''[https://theconversation.com/lead-us-not-into-temptation-why-pope-francis-is-wrong-about-the-lords-prayer-88886 The Conversation]'', 8 Desember 2017. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20261011070618/https://theconversation.com/lead-us-not-into-temptation-why-pope-francis-is-wrong-about-the-lords-prayer-88886 |date=2026-10-11}}</ref>}}
Sommige belangrike vroeë Christelike skrywers het die Griekse teks van die Bybel en Hieronymus se Latynse Vulgaat soortgelyk aan Pous Franciskus uitgelê. A.J.B. Higgins<ref>A.J.B. Higgins, "'Lead Us Not into Temptation': Some Latin Variants", ''Journal of Theological Studies'', 1943.</ref> het in 1943 getoon dat die begrip en selfs die teks van hierdie gebedsvers onder die vroegste Christelike skrywers aansienlike veranderinge ondergaan het. Hierdie antieke skrywers suggereer dat selfs as die Griekse en Latynse tekste ongewysig bly, iets soos "laat ons nie val nie" 'n aanvaarbare weergawe kan wees. Higgins haal [[Tertullianus]], die vroegste van die Latynse kerkvaders (sowat 155-240 n.C., "laat ons nie gelei word nie"), en Cyprianus (sowat 200-258 n.C., "laat ons nie in versoeking gelei word nie") aan. 'n Later skrywer, Ambrosius (sowat 340-397 n.C.), het Cyprianus se uitleg gevolg. Augustinus van Hippo, wat met Hieronymus se Latynse Vulgaatweergawe vertroud was, het opgemerk dat "baie mense ... dit so sê: 'en laat ons nie in versoeking gelei word nie'".<ref>Charles McNamara, "Lead Us Not into Temptation? Francis Is Not the First to Question a Key Phrase of the Lord's Prayer", ''[https://www.commonwealmagazine.org/lead-us-not-temptation Commonweal]'', 1 Januarie 2018. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20261011014206/https://www.commonwealmagazine.org/lead-us-not-temptation |date=2026-10-11}}</ref>
In 863 n.C. het die broers Cyrillus en Methodius, die [[Bisantynse Ryk]] se "Apostels vir die Slawe", met die [[Glagolitiese alfabet]] wat hulle op grond van die [[Griekse alfabet]] ontwerp het, dele van die Bybel in [[Ou Kerkslawies]] begin vertaal.
Die tydperke voor en tydens die [[Hervorming]] het vertalings van die Bybel in die volkstale van Europa gesien, 'n ontwikkeling wat weens verskille tussen Katolieke en Protestantse weergawes van beslissende woorde en gedeeltes, en weens 'n Protestants-ervare behoefte om die Rooms-Katolieke Kerk te hervorm, tot die verdeling van die Westerse Christendom in Rooms-Katolisisme en [[Protestantisme]] bygedra het. Blywende uitwerking op die godsdienste, kulture en tale van hul onderskeie lande is deur Bybelvertalings soos dié van Martin Luther in Duits (die Nuwe Testament, 1522), Jakub Wujek in Pools (1599, soos deur die Jesuïete hersien), William Tyndale se weergawe (Nuwe Testament, 1526 en hersienings) en die King James-vertaling in Engels (1611) uitgeoefen.
[[Lêer:Moses (Michaelangelo - San Pietro in Vincoli - Rome).jpg|duimnael|links|upright=.65|Wanvertaling: Michelangelo se gehoringde Moses]]
Pogings om die Bybel in Engels te vertaal, het hul martiere gehad. William Tyndale (sowat 1494-1536) is in [[Antwerpen]] van kettery skuldig bevind, is gewurg terwyl hy aan die brandstaak vasgebind was, en sy dooie liggaam is daarna verbrand.<ref>Farris, Michael, ''From Tyndale to Madison'', 2007, p. 37.</ref> [[John Wycliffe]] (sowat die middel 1320's tot 1384) het vroeër daarin geslaag om 'n natuurlike dood te sterf, maar 30 jaar later het die Konsilie van Konstanz hom in 1415 'n ketter verklaar en bepaal dat sy werke en aardse oorskot verbrand moet word; die bevel, wat deur [[Pous Martinus V]] bekragtig is, is in 1428 uitgevoer, Wycliffe se lyk is opgegrawe en verbrand, en die as is in die Swift-rivier gegooi. Debat en godsdienstige skeuring oor verskillende vertalings van godsdienstige tekste duur voort, soos die King James Only-beweging byvoorbeeld toon.
'n Beroemde ''wanvertaling'' van 'n Bybelse teks is die weergawe van die Hebreeuse woord קֶרֶן (''keren''), wat verskeie betekenisse het, as "horing" in 'n konteks waar dit waarskynliker "straal van lig" beteken: gevolglik het kunstenaars, waaronder die beeldhouer [[Michelangelo]], [[Moses]] die Wetgewer eeue lank met horings uit sy voorkop uitgebeeld.
[[Lêer:Chinese quran.jpg|duimnael|upright=0.5|'n Chinese vertaling van verse 33 en 34 van die Koran se ''soera'' (kapittel) 36]]
Sulke feilbaarheid van die vertaalproses het tot die Islamitiese wêreld se ambivalensie oor die vertaling van die Koran uit die oorspronklike Arabies bygedra, soos die profeet [[Mohammed]] dit tussen 609 en 632 n.C., die jaar van Mohammed se dood, stuk vir stuk van [[Allah]] deur die engel Gabriël ontvang het. Tydens gebede word die Koran, as die wonderbaarlike en onnavolgbare woord van Allah, slegs in Arabies opgesê. Teen 1936 was dit egter in minstens 102 tale vertaal.<ref name="fatani">{{Cite encyclopaedia|first=Afnan|last=Fatani|title=Translation and the Qur'an|editor-first=Oliver|editor-last=Leaman|encyclopedia=The Qur'an: An Encyclopaedia|publisher=Routledge|date=2006|pages=657-669|isbn=978-0415775298}}</ref>
'n Fundamentele moeilikheid om die Koran akkuraat te vertaal, kom daaruit dat 'n Arabiese woord, soos 'n Hebreeuse of Aramese woord, 'n reeks betekenisse na gelang van die konteks kan hê. Dit word as 'n taalkundige kenmerk van veral alle Semitiese tale beskou wat by die gewone soortgelyke moeilikhede van vertaling tussen enige twee tale bykom.<ref name="fatani" /> Daar is altyd 'n element van menslike oordeel, van vertolking, by die begryp en vertaling van 'n teks betrokke. Moslems beskou enige vertaling van die Koran as slegs een moontlike vertolking van die Koraniese, dus klassieke, Arabiese teks en nie as 'n volle ekwivalent van daardie goddelik oorgedraagde oorspronklike nie. So 'n vertaling word daarom dikwels eerder 'n "vertolking" as 'n vertaling genoem.<ref>Malise Ruthven, ''Islam in the World'', Granta, 2006, p. 90. {{ISBN|978-1-86207-906-9}}</ref>
Wat die saak verder bemoeilik, is dat die betekenisse en gebruike van sommige uitdrukkings, soos in ander tale, tussen die klassieke Arabies van die Koran en moderne Arabies ''met tyd'' verander het. 'n Moderne Arabiessprekende kan dus die betekenis van 'n woord of gedeelte in die Koran verkeerd verstaan. Die uitleg van 'n Koraniese gedeelte sal verder ook van die historiese konteks van Mohammed se lewe en van sy vroeë gemeenskap afhang. Om daardie konteks behoorlik na te vors, verg gedetailleerde kennis van die [[hadith]] en die ''sirah'', wat self uitgestrekte en ingewikkelde tekste is. Soortgelyk aan die vertaling van Chinese letterkunde verg 'n poging tot 'n akkurate vertaling van die Koran dus kennis nie net van die Arabiese taal en van die teikentaal, insluitend hul onderskeie ontwikkelings, nie, maar ook 'n diep begrip van die twee kulture.
=== Eksperimentele letterkunde ===
Eksperimentele letterkunde, soos Kathy Acker se roman ''Don Quixote'' (1986) en Giannina Braschi se roman ''Yo-Yo Boing!'' (1998), bevat 'n vertalende skryfwyse wat die ongemak van die tussentalige en translinguale ontmoeting en literêre vertaling as 'n kreatiewe praktyk beklemtoon.<ref name="fisher">{{Cite journal |last=Fisher |first=Abigail |title=These lips that are not (d)one: Writing with the 'pash' of translation |url=http://www.textjournal.com.au/oct20/fisher.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205051813/http://www.textjournal.com.au/oct20/fisher.pdf |archive-date=5 Februarie 2024 |url-status=dead |journal=TEXT: Journal of Writing and Writing Courses |volume=24 |issue=2 |date=Oktober 2020 |pages=1-25}}</ref><ref>{{Cite book|last=Moreno Fernandez|first=Francisco|title=Yo-Yo Boing! Or Literature as a Translingual Practice (Poets, Philosophers, Lovers: on the writings of Giannina Braschi)|publisher=U Pittsburgh|others=Aldama, Frederick Luis; Stavans, Ilan; O'Dwyer, Tess|year=2020|isbn=978-0-8229-4618-2|location=Pittsburgh, Pa.|oclc=1143649021}}</ref> Hierdie outeurs weef hul eie vertalings in hul tekste in.
Acker se postmoderne fiksie fragmenteer sowel as bewaar die materialiteit van [[Catullus]] se Latynse teks op maniere wat sy semantiek en sintaksis uitlok sonder om hulle volledig toe te eien, 'n metode wat die idee van enige vaste en afgehandelde vertaling ontstel.<ref name="fisher" />
Braschi se trilogie van eksperimentele werke (''Empire of Dreams'', 1988; ''Yo-Yo Boing!'', 1998, en ''United States of Banana'', 2011) handel juis oor die onderwerp van vertaling.<ref>{{Cite book|last=Stanchich|first=Maritza|title=Bilingual Big Bang: Giannina Braschi's Trilogy Levels the Spanish-English Playing Field (Poets, Philosophers, Lovers)|publisher=U Pittsburgh|location=Pittsburgh|pages=63-75}}</ref> Haar trilogie bied die ontwikkeling van die Spaanse taal aan deur losse vertalings van dramatiese, poëtiese en filosofiese geskrifte uit die Middeleeue, die Goue Eeu en die Modernistiese tydperke in eietydse Karibiese, Latyns-Amerikaanse en Nuyorikaanse Spaanse uitdrukkings. Braschi se vertalings van klassieke tekste in Iberiese Spaans, in ander streeks- en historiese taalkundige en poëtiese raamwerke, bevraagteken die begrip van nasionale tale.<ref>{{Cite journal|last=Carrión|first=María M.|date=1 Januarie 1996|title=Geography, (M)Other Tongues and the Role of Translation in Giannina Braschi's El imperio de los sueños|journal=Studies in 20th & 21st Century Literature|volume=20|issue=1|doi=10.4148/2334-4415.1385|issn=2334-4415|doi-access=free}}</ref>
=== Wetenskapfiksie ===
[[Wetenskapfiksie]] is 'n genre met 'n herkenbare stel konvensies en literêre geslagsregisters waarin die taal dikwels [[neologisme]]s, neoseme, uitgedinkte tale, tegnowetenskaplike en pseudowetenskaplike woordeskat<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZVYxl5ued-oC |archive-url=https://web.archive.org/web/20260217172135/https://books.google.com/books?id=ZVYxl5ued-oC |archive-date=17 Februarie 2026 |url-status=live |title=The Seven Beauties of Science Fiction |last=Csicsery-Ronay |first=Istvan Jr. |date=2008 |publisher=Wesleyan University Press |isbn=9780819568892 |pages=13-46}}</ref> en 'n fiktiewe voorstelling van die vertaalproses insluit,<ref>{{Cite book|title=Transfiction: Research into the Realities of Translation Fiction|date=2014|publisher=John Benjamins Publishing Company|last1=Kaindl|first1=Klaus|last2=Spitzel|first2=Karlheinz|isbn=9789027270733|location=Amsterdam|pages=345-362|oclc=868285393}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mossop|first=Brian|date=1 April 1996|title=The Image of Translation in Science Fiction & Astronomy|journal=The Translator|volume=2|issue=1|pages=1-26|doi=10.1080/13556509.1996.10798961|issn=1355-6509}}</ref> en die vertaling van wetenskapfiksietekste bring daarom besondere oorwegings mee.<ref name="iannuzzi2018">{{Cite journal |last=Iannuzzi |first=Giulia |date=2 November 2018 |title=Science fiction, cultural industrialization and the translation of techno-science in post-World War II Italy |journal=Perspectives |volume=26 |issue=6 |pages=885-900 |doi=10.1080/0907676X.2018.1496461 |issn=0907-676X |hdl=11368/2930475 |url=https://zenodo.org/record/2652301 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200618103202/https://zenodo.org/record/2652301 |archive-date=18 Junie 2020 |url-status=live |hdl-access=free}}</ref> Die vertaler van wetenskapfiksie is geneig om besondere bevoegdhede te verwerf en 'n eiesoortige uitgewers- en kulturele agentskap aan te neem.<ref>{{Cite journal |last=Iannuzzi |first=Giulia |date=2017 |title=Traduttore, consulente editoriale, intellettuale: Riccardo Valla e la fantascienza angloamericana in Italia |journal=Rivista Internazionale di Tecnica della Traduzione |doi=10.13137/2421-6763/17363 |url=https://www.openstarts.units.it/handle/10077/17363 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414024540/https://www.openstarts.units.it/handle/10077/17363 |archive-date=14 April 2026 |url-status=live |language=it |issn=1722-5906}}</ref><ref>{{Cite book|title=Un laboratorio di fantastici libri. Riccardo Valla intellettuale, editore, traduttore|last=Iannuzzi|first=Giulia|year=2019|isbn=9788833051031}}</ref> Soos in die geval van ander genres van massafiksie word hierdie professionele spesialisasie en rol dikwels nie deur uitgewers en akademici erken nie.<ref>{{Cite book|last=Milton|first=John|chapter=The Translation of Mass Fiction|chapter-url=https://benjamins.com/catalog/btl.32.21mil|year=2000|volume=32|pages=171-179|editor-last=Beeby|editor-first=Allison|publisher=John Benjamins Publishing Company|doi=10.1075/btl.32.21mil|isbn=9789027216373|title=Investigating Translation}} {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20261012060949/https://benjamins.com/catalog/btl.32.21mil |date=2026-10-12}}</ref>
Die vertaling van wetenskapfiksie verreken die transnasionale aard van die genre se repertorium van gedeelde konvensies en trope. Ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] is baie Europese lande deur 'n golf vertalings uit Engels oorval.<ref>{{Cite journal|last=Gouanvic|first=Jean-Marc|date=1 November 1997|title=Translation and the Shape of Things to Come|journal=The Translator|volume=3|issue=2|pages=125-152|doi=10.1080/13556509.1997.10798995|issn=1355-6509}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=OFB9kQEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118103153/https://books.google.com/books?id=OFB9kQEACAAJ |archive-date=18 November 2025 |url-status=live |title=The Cultural Transfer of Science Fiction and Fantasy in Hungary 1989-1995 |last=Sohár |first=Anikó |date=1999 |publisher=Peter Lang |isbn=9780820443485}}</ref> Weens die prominensie van Engels as brontaal het pseudonieme en pseudovertalings in lande soos [[Italië]]<ref name="iannuzzi2018" /> en [[Hongarye]] algemeen geword,<ref>{{Cite journal |last=Sohár |first=Anikó |date=Augustus 2000 |title=The speech bewrayeth thee: thou shalt not steal the prestige of foreign literatures. Pseudotranslations in Hungary after 1989 |journal=Hungarian Studies |volume=14 |issue=1 |pages=56-82 |doi=10.1556/HStud.14.2000.1.3 |issn=0236-6568 |url=http://real.mtak.hu/56813/1/hstud.14.2000.1.3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20260825214451/http://real.mtak.hu/56813/1/hstud.14.2000.1.3.pdf |archive-date=25 Augustus 2026 |url-status=live}}</ref> en Engels is dikwels as voertaal gebruik om uit tale soos Chinees en Japannees te vertaal.<ref name="iannuzzi2015">{{Cite journal|last=Iannuzzi|first=Giulia|title=The Translation of East Asian Science Fiction in Italy: An Essay on Chinese and Japanese Science Fiction, Anthological Practices and Publishing Strategies beyond the Anglo-American Canon|journal=Quaderni di Cultura|doi=10.5281/zenodo.3604992|year=2015|volume=12|pages=85-108}}</ref> Teen 2015 het die internasionale mark in vertalings van wetenskapfiksie 'n toenemende teenwoordigheid van brontale buiten Engels gesien.<ref name="iannuzzi2015" />
== Tegniese vertaling ==
Tegniese vertaling gee dokumente weer waarvan die nuttige lewensduur dikwels beperk is, soos handleidings, instruksieblaaie, interne memoranda, notules en finansiële verslae, vir 'n beperkte gehoor wat direk deur die dokument geraak word. 'n Gebruikersgids vir 'n besondere model yskas is dus net vir die eienaar van die yskas nuttig en bly net nuttig so lank as wat daardie model yskas in gebruik is. Net so het sagtewaredokumentasie in die algemeen op 'n besondere program betrekking waarvan die toepassings net deur 'n sekere klas gebruikers gebruik word.<ref>{{Cite book|last=Byrne|first=Jody|year=2006|title=Technical Translation: Usability Strategies for Translating Technical Documentation|url=https://archive.org/details/technicaltransla0000byrn|publisher=Springer|location=Dordrecht}}</ref>
Sommige vertalers moet briewe, debatte en soortgelyke tekste in ander tale en gespesialiseerde velde aan ander vertalers toevertrou om die volledigheid van hul werk te verhoog. In die boek ''Tarikh-e Alam-ara-ye Abbasi'' het die vertaler byvoorbeeld met 'n Ottomaans-Turkse vertaler en 'n spesialis in Islamitiese wetenskappe saamgewerk om die werk in Engels te vertaal.<ref name="munshi">{{Cite book|last=Munshi|first=Eskandar Beg|date=1629|title=History of Shah 'Abbas the Great (Tārīkh-e 'Ālamārā-ye 'Abbāsī), vertaal deur Roger M. Savory|url=https://archive.org/details/monshi-shah-abbas-english/Monshi_Shah-Abbas_English/mode/1up|access-date=6 Mei 2025|page=xv}}</ref> Sommige vertalers moet ook na verskillende lande reis vir akkurate vertaling en identifisering van geografiese name. Hulle vra soms hulp van spesialiste om sekere moeilike en onleesbare historiese tekste te lees en te vertaal.<ref name="munshi" />
== Opnamevertaling ==
'n Opnamevraelys bestaan uit 'n lys vrae en antwoordkategorieë wat daarop gemik is om data van 'n besondere groep mense oor hul houding, gedrag of kennis te onttrek. In transnasionale en interkulturele opnamenavorsing is vertaling beslissend om vergelykbare data in te samel.<ref>{{Cite web |date=21 Augustus 2018 |title=Special Issue on Questionnaire Translation |url=https://wapor.org/special-issue-on-questionnaire-translation/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029165320/https://wapor.org/special-issue-on-questionnaire-translation/ |archive-date=29 Oktober 2023 |url-status=live |access-date=21 Oktober 2023 |website=World Association for Public Opinion Research}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Behr |first1=Dorothée |last2=Sha |first2=Mandy |date=25 Julie 2018 |title=Introduction: Translation of questionnaires in cross-national and cross-cultural research |url=https://www.trans-int.org/index.php/transint/article/view/937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909165614/https://www.trans-int.org/index.php/transint/article/view/937 |archive-date=9 September 2018 |url-status=live |journal=Translation & Interpreting |volume=10 |issue=2 |pages=1-4 |doi=10.12807/ti.110202.2018.a01 |issn=1836-9324 |doi-access=free}}</ref> Die TRAPD-model (''Translation, Review, Adjudication, Pretest, and Documentation''), wat oorspronklik vir die Europese Sosiale Opnames ontwikkel is, word nou "wyd in die wêreldwye opnamenavorsingsgemeenskap gebruik, hoewel nie altyd so benoem of in sy volledige vorm geïmplementeer nie".<ref>{{Cite web |title=Quality in Comparative Surveys |url=https://aapor.org/wp-content/uploads/2022/11/AAPOR-WAPOR-Task-Force-Report-on-Quality-in-Comparative-Surveys_Full-Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812142605/https://aapor.org/wp-content/uploads/2022/11/AAPOR-WAPOR-Task-Force-Report-on-Quality-in-Comparative-Surveys_Full-Report.pdf |archive-date=12 Augustus 2023 |url-status=live |access-date=2 Oktober 2023 |website=Taakspanverslag, American Association of Public Opinion Research en World Association of Public Opinion Research}}</ref><ref>{{Cite book|last=Harkness|first=Janet|title=Cross-cultural survey methods|url=https://archive.org/details/isbn_9780471385264|publisher=Wiley|year=2003|isbn=0-471-38526-3}}</ref>
'n Spanbenadering word in die proses van opnamevertaling aanbeveel, om vertalers, vakkundiges en persone wat die proses kan bevorder, in te sluit.<ref>{{Cite book |last1=Behr |first1=Dorothe |url=https://methods.sagepub.com/book/the-sage-handbook-of-survey-methodology |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201032316/https://methods.sagepub.com/book/the-sage-handbook-of-survey-methodology |archive-date=1 Desember 2023 |url-status=live |title=The Translation of Measurement Instruments for Cross-Cultural Surveys (hoofstuk 19) in The SAGE Handbook of Survey Methodology |last2=Shishido |first2=Kuniaki |date=2016 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4739-5789-3}}</ref> Selfs waar projekbestuurders en navorsers nie die taal van die vertaling praat nie, ken hulle byvoorbeeld die doelwitte van die studie en die bedoeling agter die vrae goed, en speel hulle daarom 'n sleutelrol om die vertaling te verbeter.<ref>{{Cite journal |last1=Sha |first1=Mandy |last2=Immerwahr |first2=Stephen |date=19 Februarie 2018 |title=Survey Translation: Why and How Should Researchers and Managers be Engaged? |url=https://www.surveypractice.org/article/3248-survey-translation-why-and-how-should-researchers-and-managers-be-engaged |archive-url=https://web.archive.org/web/20261026133313/https://www.surveypractice.org/article/3248-survey-translation-why-and-how-should-researchers-and-managers-be-engaged |archive-date=26 Oktober 2026 |url-status=live |journal=Survey Practice |volume=11 |issue=2 |pages=1-10 |doi=10.29115/SP-2018-0016 |doi-access=free}}</ref> 'n Raamwerk vir opnamevertaling wat op die [[sosiolinguistiek]] gebaseer is, stel verder dat 'n taalkundig gepaste vertaling nie heeltemal voldoende kan wees om die kommunikatiewe effek van die brontaalopname te bereik nie; die vertaling moet ook die sosiale praktyke en kulturele norme van die teikentaal inkorporeer.<ref>{{Cite book |last1=Pan |first1=Yuling |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780429294914/sociolinguistics-survey-translation-yuling-pan-mandy-sha-hyunjoo-park |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621094658/https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780429294914/sociolinguistics-survey-translation-yuling-pan-mandy-sha-hyunjoo-park |archive-date=21 Junie 2023 |url-status=live |title=The Sociolinguistics of Survey Translation |last2=Sha |first2=Mandy |date=9 Julie 2019 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-29491-4 |location=Londen |doi=10.4324/9780429294914}}</ref>
== Sien ook ==
{{Commonskat|Translation}}
{{Wikt|vertaling}}
* [[Internasionale Vertalingsdag]]
*[[Brontaal (vertaling)|Brontaal]]
*[[Teikentaal (vertaling)|Teikentaal]]
== Notas ==
{{Notas}}
== Verwysings ==
{{Verwysings|30em}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Taalkunde]]
[[Kategorie:Vertaling]]
[[Kategorie:Kommunikasie]]
[[Kategorie:Semantiek]]
pnjujotuiwlzv3adukatdjqc6in3q34
1956
0
446
3373144
2981474
2026-11-16T12:21:18Z
Aliwal2012
39067
/* Geboortes */ Sydney Maree
3373144
wikitext
text/x-wiki
{{jare|beeld=Budapešť, Belváros, Országház, revoluční vlajka.JPG|teks=Vlag van die Hongaarse Opstand}}
Die '''jaar 1956''' was 'n [[skrikkeljaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Sondag]] begin het. Dit was die 56ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. In teenstelling met [[gewone jaar|gewone jare]] het die jaar 366 dae en 'n [[29 Februarie]] gehad.
== Gebeure ==
* [[1 Januarie]] – [[Soedan]] verkry hul onafhanklikheid van die [[Verenigde Koninkryk]].
* [[26 Januarie]]-[[5 Februarie]] – Die sewende [[Olimpiese Winterspele 1956|Olimpiese Winterspele]] word in [[Cortina d'Ampezzo]], [[Italië]], aangebied.
* [[14 Februarie]] – [[MiG-21]], Russiese vegvliegtuig, se nooiensvlug.
* [[2 Maart]] – Die [[Frankryk|Franse]] deel van [[Marokko]] word onafhanklik.
* [[9 Maart]] – [[Sowjetunie|Sowjettroepe]] pleeg die [[Tbilisi]]-slagting van betogers.
* [[20 Maart]] – [[Tunisië]] word van Frankryk onafhanklik.
* [[7 April]] – Die [[Spanje|Spaanse]] deel van Marokko word onafhanklik.
* [[19 April]] – Prins [[Rainier III van Monaco]] trou met die Amerikaanse filmstêr [[Grace Kelly]], wat voortaan prinses Gracia heet.
* [[28 Junie]] – [[Pole|Poolse]] troepe slaan die werkersopstand van [[Poznań]] bloedig neer.
* [[9 September]] – [[Elvis Presley]] verskyn op die Ed Sullivan Show vir die eerste keer.
* [[7 Oktober]] – [[Pous Pius XII]] verklaar [[Pous Innocentius XI]] salig.
* [[23 Oktober]] – Die [[Hongaarse Rewolusie van 1956|Hongaarse Opstand]] begin in [[Boedapest]], [[Hongarye]].
* [[29 Oktober]] – Die [[Suezkrisis]] begin: [[Israel]] val die [[Sinai]]skiereiland in en dwing [[Egipte|Egiptiese]] magte terug na die [[Suezkanaal]].
* [[4 November]] – Sowjettroepe onderdruk die volksopstand in Hongarye bloedig.
* [[12 November]] – Marokko, [[Soedan]] en Tunisië word lidlande van die [[Verenigde Nasies]].
* [[22 November]]-[[8 Desember]] – Die 16de [[Olimpiese Somerspele 1956|Olimpiese Somerspele]] word in [[Melbourne]], [[Australië]], aangebied.
* [[18 Desember]] – [[Japan]] word ingelyf in die [[Verenigde Nasies]].
* K. Boulding formuleer 'n hiërargie van [[Stelselteorie|stelsels]] waarvolgens verskillende stelsels geklasifiseer kan word.
== Geboortes ==
* [[3 Januarie]] – [[Mel Gibson]], Australiese akteur en regisseur.
* [[23 Januarie]] – [[Graeme Bloch]], Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktivis en onderwyskundige († [[2021]]).
* [[26 Januarie]] – [[Leon van Wyk]], [[Suid-Afrikaanse]] politikus en voormalige [[Demokratiese Alliansie|DA]]-[[burgemeester]] van [[George Plaaslike Munisipaliteit|George]].
* [[31 Januarie]] – [[Trevor Manuel]], [[Suid-Afrikaanse]] [[ANC]]-politikus.
* [[22 Februarie]] − [[Philip Kerr]], Britse skrywer († [[2018]]).
* [[23 Februarie]] – [[Lydia Winchester]], Suid-Afrikaanse musiekpromotor.
* [[8 Maart]] – [[Phil Hockey]], Suid-Afrikaanse [[ornitoloog]] († [[2013]]).
* [[8 April]] – [[Christine Boisson]], Franse aktrise († [[2024]]).
* [[7 Mei]] – [[Jan Peter Balkenende]], Eerste Minister van Nederland.
* [[18 Junie]] – [[Brian Benben]], Amerikaanse akteur en vervaardiger.
* [[25 Junie]] – [[Anthony Bourdain]], Amerikaanse akteur en komediant († [[2018]]).
* [[9 Julie]] – [[Tom Hanks]], Amerikaanse akteur.
* [[10 Julie]] – [[Solomon Mahlangu]], lid van die [[African National Congress]] (ANC) se militêre vleuel, [[Umkhonto we Sizwe]] (MK) († [[1979]]).
* [[23 Julie]] – [[Amanda Strydom]], Suid-Afrikaanse kabaretsangeres.
* [[24 Julie]] – [[David Miedzianik]], Engelse digter.
* [[1 Augustus]] – [[Doug Burgum]], Amerikaanse entrepreneur, filantroop en politikus.
* [[5 Augustus]] – [[Maureen McCormick]], Amerikaanse aktrise en rolprentvervaardiger.
* [[7 Augustus]] – [[Christiana Figueres]], [[Costa Rica]]anse diplomaat en klimaataktivis.
* [[10 Augustus]] – [[Peter Robbins (akteur)|Peter Robbins]], Amerikaanse kinderakteur en stemakteur († [[2022]]).
* [[9 September]] – [[Sydney Maree]], Amerikaanse middelafstand[[atleet]].
* [[11 September]] – [[Joan Hambidge]], Suid-Afrikaanse digter, akademikus en letterkundige kritikus.
* [[14 September]] – [[Maxime Verhagen]], Nederlandse historikus en politikus.
* [[17 September]] – [[Almazbek Atambajef]], [[Kirgisië|Kirgiese]] politikus en president van 2011–2017.
* [[18 September]] – [[Chris Hedges]], Amerikaanse joernalis, skrywer, kommentator en [[Presbiteriaanse Kerk (VSA)|Presbiteriaanse]] predikant.
* [[29 September]] – [[Jonathan Jansen]], Suid-Afrikaanse akademikus, voormalige rektor van die [[Universiteit van die Vrystaat]].
* 29 September – [[Sebastian Coe]], Britse Olimpiese [[naelloop]][[atleet]].
* [[30 September]] – [[Donald Andersen]], Deense akteur.
* [[1 Oktober]] – [[Theresa May]], Britse konserwatiewe politikus en voormalige eerste minister (2016–2019).
* [[9 Oktober]] – [[Michael Bagraim]], Suid-Afrikaanse [[politikus]] en parlementslid vir die DA.
* [[11 Oktober]] – [[Coenie de Villiers]], Suid-Afrikaanse musikant.
* [[19 Oktober]] – [[Santu Mofokeng]], Suid-Afrikaanse fotograaf († [[2020]]).
* [[21 Oktober]] – [[C. Johan Bakkes]], Suid-Afrikaanse skrywer, rekenmeester en toergids († [[2025]]).
* [[28 Oktober]] – [[Volker Zotz]], Oostenrykse filosoof.
* 28 Oktober – [[Mahmoud Ahmadinejad]], sesde president van die [[Iran|Islamitiese Republiek van Iran]].
* [[30 Oktober]] – [[Brümilda van Rensburg]], Suid-Afrikaanse aktrise.
* 30 Oktober – [[Nick Mallett]], [[Springbokrugbyspeler]] en [[Springbokafrigters|-afrigter]].
* [[13 November]] – [[Nosiviwe Mapisa-Nqakula]], Suid-Afrikaanse [[politikus]], tans [[Speaker van die Nasionale Vergadering]].
* [[14 November]] – [[Peter R. de Vries]], Nederlandse ondersoekjoernalis en misdaadverslaggewer († [[2021]]).
* [[21 November]] – [[Harry Kalmer]], [[Suid-Afrikaanse skrywers|Suid-Afrikaanse skrywer]] († [[2019]]).
* [[30 November]] – [[Ali Asadov]], [[eerste minister]] van [[Azerbeidjan]].
* [[15 Desember]] – [[Tony Leon]], Suid-Afrikaanse politikus en voormalige opposisieleier.
* [[21 Desember]] – [[Johann Lodewyk Marais]], [[Afrikaanse digter]].
* [[23 Desember]] – [[Michele Alboreto]], Italiaanse F1-renjaer († [[2001]]).
* [[27 Desember]] – [[Ben-Erik van Wyk]], Suid-Afrikaanse [[plantkundige]].
== Sterftes ==
* [[30 Januarie]] – [[Charles Taylor (lugvaartpionier)|Charlie Taylor]], vervaardiger van die enjin vir die eerste aangedrewe vlug deur die [[Wright-broers]] (* [[1868]]).
* [[29 Januarie]] – [[Toon van den Heever]], Suid-Afrikaanse digter, regter en [[Hertzogprys]]-wenner (* [[1894]]).
* [[30 Januarie]] – [[Gerrit Mannoury]], Nederlandse filosoof en wiskundige (* [[1867]]).
* [[17 Maart]] – [[Irène Joliot-Curie]], Franse fisikus en [[Nobelprys vir Chemie|Nobelpryswenner]] (* [[1897]]).
* [[14 April]] – [[Christian Rub]], Duitse akteur (* [[1886]]).
* [[29 April]] – [[Wilhelm Ritter von Leeb]], Duitse veldmaarskalk en oorlogsmisdadiger (* [[1876]]).
* [[4 Junie]] – [[Katherine MacDonald]], Amerikaanse aktrise en vervaardiger (* [[1881]]).
* [[17 Junie]] – [[Clarence van Riet Lowe]], Suid-Afrikaanse siviele ingenieur en prehistoriese argeoloog (* [[1894]]).
* [[16 Julie]] – Dr. [[Willem Petrus Steenkamp]], Suid-Afrikaanse predikant, dokter en politikus (* [[1879]]).
* [[11 Augustus]] – [[Jackson Pollock]], Amerikaanse skilder (* [[1912]]).
* [[14 Augustus]] – [[Bertolt Brecht]], Duitser digter, dramaturg en regisseur (* [[1898]]).
* [[28 September]] – [[William Edward Boeing]], Amerikaanse lugvaartpionier en stigter van die [[Boeing]]-maatskappy (* [[1881]]).
* [[14 Oktober]] – [[Margaret Joslin]], Amerikaanse aktrise (* [[1883]]).
* [[1 November]] – [[Pietro Badoglio]], Italiaanse soldaat en staatsman. (* [[1871]]).
* 1 November – [[Gideon Brand van Zyl]], [[Suid-Afrika]]anse politikus en sewende [[Goewerneur-generaal van Suid-Afrika]] (1946–1950) (* [[1873]]).
* [[23 November]] – [[Christo Albertyn Smith]], Suid-Afrikaanse [[plantkundige]] (* [[1898]]).
* [[6 Desember]] – [[Bhimrao Ramji Ambedkar]], Indiese [[politikus]] (* [[1891]]).
* [[12 Desember]] − [[Justin Godart]], 'n Franse politikus (* [[1871]]).
[[Kategorie:1956| ]]
[[Kategorie:20ste eeu]]
3mdo6wtil9jmdm4rub0svpla2wjs24z
9 September
0
2398
3373146
2965853
2026-11-16T12:22:40Z
Aliwal2012
39067
/* Geboortes */ Sydney Maree
3373146
wikitext
text/x-wiki
{{SeptemberKalender}}
'''9 September''' is die 252ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (253ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 113 dae in die res van die jaar.
== Gebeure ==
* [[1513]] – Jakobus IV van Skotland word verslaan en sterf in die Slag van Flodden Field. Dit beëindig [[Skotland]] se deelname in die Oorlog van die Liga van Cambrai.
* [[1543]] – Mary Stuart, slegs nege maande oud, word gekroon as ''Koningin van die Skotte'' in die sentrale [[Skotland|Skotse]] stad van Stirling.
* [[1739]] – Stono Rebellion, die grootste slaweopstand in [[Groot-Brittanje]] se hoofland [[Noord-Amerika]]anse kolonies voor die [[Amerikaanse Rewolusie]], begin naby [[Charleston, Suid-Carolina|Charleston]], [[Suid-Carolina]].
* [[1743]] – [[Pous Benedictus XIV]] stel 25 nuwe kardinale aan, waaronder Johann Theodor von Bayern, 'n biskop van Luik.
* [[1791]] – [[Washington, D.C.]], die hoofstad van die Verenigde State, word na President [[George Washington]] genoem.
* [[1839]] – [[John Herschel]] neem die eerste glasplaat[[foto]].
* [[1850]] – [[Kalifornië]] word as die 31e deelstaat van die Verenigde State toegelaat.
* [[1901]] – In die middel van die Anglo-Boereoorlog word Moorreesburg se [[Spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield|treinstasie]] geopen.
* [[1914]] – [[Eerste Wêreldoorlog]]: Die skepping van die ''Canadian Automobile Machine Gun Brigade'', die eerste ten volle gemeganiseerde eenheid in die Britse Weermag.
* [[1923]] – [[Mustafa Kemal Atatürk]], die stigter van die [[Turkye|Republiek van Turkye]], stig die Republikeinse Volksparty.
* [[1924]] – Hanapepe-menseslagting in [[Kauai]], [[Hawaii]].
* [[1942]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: 'n [[Japannese]] [[Vliegboot|vlottervliegtuig]] laat 'n brandbom op [[Oregon]] val.
* [[1943]] – Tweede Wêreldoorlog: Die [[Geallieerdes|Geallieerde Magte]] land by Salerno en Taranto, [[Italië]].
* [[1948]] – Republiekdag van [[Noord-Korea]].
* [[1956]] – [[Elvis Presley]] verskyn die eerste keer op die Ed Sullivan Show.
* [[1965]] – Die Verenigde State Departement van Behuising en Stedelike Ontwikkeling word gevorm.
* [[1978]] – Russiese [[Wenera-ruimteprogram]]: [[Wenera 11]] word lanseer.
* [[1991]] – [[Tadjikistan]] verkry sy onafhanklikheid van die Sowjetunie.
* [[1993]] – Die [[PLO]] erken [[Israel]] amptelik as 'n wettige staat.
* [[2001]] – Ahmed Shah Massoud, leier van die Northern Alliance, word deur twee [[Al-Kaïda]] sluipmoordenaars wat as Arabiese joernaliste vermom is, vermoor.
* 2001 – ''Pärnu metanoltragedie'' in Pärnu County, [[Estland]].
* [[2004]] – 'n Bom ontplof buite die [[Australië|Australiese]] ambassade in [[Djakarta]], 10 mense sterf.
* [[2011]] – Die sewende [[Rugbywêreldbeker 2011|Rugbywêreldbeker]] begin in [[Nieu-Seeland]].
* [[2015]] – Koningin [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|Elizabeth II]] word die langsheersende monarg van Brittanje nadat sy die regeertyd van haar oor-oumagrootjie [[Koningin Victoria]] verbygesteek het.
* [[2016]] – Die regering van [[Noord-Korea]] voer sy vyfde en tot op daardie stadium grootste kernwapentoets uit. Wêreldleiers veroordeel die daad, met [[Suid-Korea]] wat dit as "maniese roekeloosheid" beskryf.
* [[2025]] – Die [[Israeliese Verdedigingsmagte]] (IDF) voer [[Israeli aanval op Katar in 2025|lugaanvalle]] uit wat die leierskap van [[Hamas]] in [[Katar]] geteiken het.
== Geboortes ==
* [[214]] – [[Aurelianus]], Romeinse Keiser († [[275]]).
* [[1585]] – [[Kardinaal de Richelieu]], Franse kardinaal en staatsman († [[1642]]).
* [[1629]] – [[Cornelis Tromp]], Nederlandse admiraal († [[1691]]).
* [[1778]] – [[Clemens Brentano]], Duitse digter en romansier en een van die belangrikste verteenwoordigers van die Duitse Romantiek († [[1842]]).
* [[1840]] – [[Gentil Theodoor Antheunis]], 'n Vlaamse digter († [[1907]]).
* [[1885]] – [[Paul Henckels]], Duitse akteur († 1967).
* [[1918]] – [[Oscar Luigi Scalfaro]], Italiaanse politikus, 9de president van [[Italië]] († [[2012]]).
* [[1923]] – [[Cliff Robertson]], Amerikaanse akteur († [[2011]]).
* [[1924]] – [[Jane Greer]], Amerikaanse aktrise († [[2001]]).
* 1924 – [[Sylvia Miles]], Amerikaanse aktrise († [[2019]]).
* [[1934]] – [[Nicholas Liverpool]], politikus en 6de President van [[Dominica]] († [[2015]]).
* [[1935]] – [[Nadim Sawalha]], Jordaniesgebore Engelse akteur.
* [[1941]] – [[Otis Redding]], Amerikaanse sanger-liedjieskrywer († [[1967]]).
* [[1946]] – [[Aleksander Doba]], Poolse kajakvaarder wat veral bekend was vir sy lang reise wat oseane oorsteek († [[2021]]).
* [[1949]] – [[Susilo Bambang Yudhoyono]], 6de president van [[Indonesië]].
* [[1952]] – [[Angela Cartwright]], Amerikaanse aktrise en sangeres.
* [[1953]] – [[Janet Fielding]], Australiese aktrise.
* [[1956]] – [[Sydney Maree]], Amerikaanse middelafstand[[atleet]].
* [[1960]] – [[Hugh Grant]], Engelse akteur en vervaardiger.
* [[1966]] – [[Adam Sandler]], Amerikaanse akteur en vervaardiger.
* [[1968]] – [[Julia Sawalha]], Engelse aktrise.
* [[1971]] – [[Eric Stonestreet]], Amerikaanse akteur.
* 1971 – [[Henry Thomas]], Amerikaanse akteur en kitaarspeler.
* [[1972]] – [[Goran Višnjić]], Kroaties-Amerikaanse akteur.
* [[1973]] – [[Alvin Botes]], [[Noord-Kaap]]se politikus en lid van die African National Congress.
* [[1974]] – [[Vikram Batra]], Indiese leëroffisier († [[1999]]).
* [[1975]] – [[Michael Bublé]], Kanadese sanger-liedjieskrywer en akteur.
* [[1976]] – [[Emma de Caunes]], Franse aktrise.
* [[1979]] – [[Nikki DeLoach]], Amerikaanse aktrise en sanger.
* [[1981]] – [[Julie Gonzalo]], Argentyns-Amerikaanse aktrise.
* [[1989]] – [[Isaac Seitlholo]], Suid-Afrikaanse politikus, lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] (LP) vir die DA.
== Sterftes ==
* [[1087]] – Koning [[Willem I van Engeland]] (* [[1027]]).
* [[1513]] – [[Jakobus IV van Skotland|Jakobus IV]], koning van [[Skotland]] (* [[1473]]).
* [[1569]] – [[Pieter Bruegel die Ouere]], Vlaamse skilder (* ±[[1525]]).
* [[1596]] – [[Anna van Pole]], was 'n Pools-Litause prinses (* [[1523]]).
* [[1676]] – [[Paul Chomedey de Maisonneuve]], Franse leëroffisier (* [[1612]]).
* [[1849]] – [[Groothertog Michail Pawlowitsj van Rusland]], jongste van ses dogters en vier seuns van keiser [[Paul van Rusland]] (* [[1798]]).
* [[1868]] – [[Silkaats]], stigter en die eerste koning van die [[Ndebele]] (* ongeveer [[1790]]).
* [[1921]] – [[Virginia Rappe]], Amerikaanse aktrise (* [[1891]]).
* [[1976]] – [[Mao Zedong]], [[Volksrepubliek China|Kommunistiese Chinese]] politikus en partyleier (* [[1893]]).
* [[1981]] – [[Jacques Lacan]], Franse [[psigoanalise|psigoanalis]] (* [[1901]]).
* [[1984]] – [[Margaret Phillips]], Walliese aktrise (* [[1923]]).
* [[1997]] – [[Burgess Meredith]], Amerikaanse akteur (* [[1907]]).
* [[2001]] – [[Ahmad Shah Massoud]], militêre bevelvoerder van die [[Noordelike Alliansie]] in [[Afghanistan]] (* [[1953]]).
* [[2003]] – [[Edward Teller]], Hongaars-Amerikaanse teoretiese fisikus, bekend as ''Die vader van die [[waterstofbom]]'' (* [[1908]]).
* [[2004]] – [[Christina Susanna van Zyl]], Suid-Afrikaanse skryfster van jeugverhale (* [[1926]]).
* [[2006]] – [[Eghard van der Hoven]], Suid-Afrikaanse akteur en hoof van TRUK (* [[1922]]).
* [[2012]] – [[Louis van Rensburg]], Afrikaanse sanger, komponis en liedjieskrywer (* [[1944]]).
* [[2016]] – [[James Stacy]], Amerikaanse akteur (* [[1936]]).
* [[2020]] – [[George Bizos]], [[Grieke|Grieks]]-Suid-Afrikaanse menseregte- en anti-apartheidsadvokaat (* [[1927]]).
* [[2023]] – [[Mangosuthu Buthelezi]], politikus, stigter en leier van die [[Inkatha-Vryheidsparty]] (* [[1928]]).
* 2023 – [[Hans van Heerden]] Suid-Afrikaanse bariton (* [[1935]]).
* [[2024]] – [[James Earl Jones]], Amerikaanse akteur (* [[1931]]).
== Vakansies, vierings en waarnemingsdae ==
*
{{commonskat|9 September}}
[[Kategorie:September]]
j6p77azwm5f81mfep60vheyv39zjzie
België
0
4767
3373325
3321324
2026-11-16T22:51:08Z
EUPBR
178945
3373325
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Land
|noem_naam = Koninkryk België
|volle_naam = <small>''Koninkrijk België'' ([[Nederlands]])<br />''Royaume de Belgique'' ([[Frans]])<br />''Königreich Belgien'' ([[Duits]])</small>
|algemene_naam = België
|beeld_vlag = Flag of Belgium.svg
|beeld_wapen = Great Coat of Arms of Belgium.svg
|simbool_tipe = Landswapen
|beeld_kaart = EU-Belgium.svg
|leuse = <br />[[Nederlands]]: ''Eendracht maakt macht''<br />[[Frans]]: ''L'union fait la force''<br />[[Duits]]: ''Einigkeit macht stark''<br /><small>''([[Afrikaans]]: "Eendrag maak mag")''</small>
|volkslied = <br />Nederlands: ''De Brabançonne''<br />Frans: ''La Brabançonne''<br />Duits: ''Das Lied von Brabant''<br /><small>''(Afrikaans: "Die Brabançonne")''</small><br /><div class="center">[[Lêer:La Brabançonne.oga]]</div>
|amptelike_tale = [[Nederlands]], [[Frans]], [[Duits]]
|hoofstad = [[Brussel]]
{{Koördinate|50|51|N|4|21|O}}
|latd = 50
|latm = 51
|latNS = N
|longd = 4
|longm = 21
|longEW = O
|grootste_stad = [[Brussel]]
|regeringsvorm = Federale parlementêre<br />[[grondwetlike monargie]]<ref name="cia">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belgium/|title=Belgium|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=3 Februarie 2025|archive-date= 9 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109104644/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belgium/|url-status=dead}}</ref>
|leiertitels = <br />• [[Belgiese monargie|Koning]]<br />• [[Eerste minister]]
|leiername = [[Filip van België|Filip]]<br />[[Bart De Wever]]
|oppervlak_rang = 136<sup>ste</sup>
|oppervlak_grootte =
|oppervlak = 30 689<ref name="bodem">{{nl}} {{cite web |url=https://statbel.fgov.be/nl/themas/leefmilieu/grond/bodemgebruik#figures |title=Bodemgebruik |publisher=Statistiek België |accessdate=3 Februarie 2025}}</ref>
|oppervlakmi² = 11 849
|persent_water = 0,635% (2023)<ref name="bodem" />
|bevolking_skatting = 11 977 634<ref name="cia" />
|bevolking_skatting_jaar = 2024
|bevolking_rang = 81<sup>ste</sup>
|bevolking_sensus = 11 763 650<ref name="bevolking">{{nl}} {{cite web |url=https://statbel.fgov.be/nl/themas/bevolking/structuur-van-de-bevolking |title=Structuur van de bevolking |publisher=Statistiek België |accessdate=4 Junie 2024}}</ref>
|bevolking_sensus_jaar = 2024
|bevolkingsdigtheid = 383
|bevolkingsdigtheidmi² = 992
|bevolkingsdigtheidrang = 22<sup>ste</sup>
|BBP_PPP = $889,833 miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=124,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Belgium |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2024 |accessdate=3 Februarie 2025}}</ref>
|BBP_PPP_rang = 37<sup>ste</sup>
|BBP_PPP_jaar = 2025
|BBP_PPP_per_kapita = $75 187<ref name="imf2" />
|BBP_PPP_per_kapita_rang = 20<sup>ste</sup>
|BBP = $689,364 miljard<ref name="imf2" />
|BBP_rang = 23<sup>ste</sup>
|BBP_jaar = 2025
|BBP_per_kapita = $58 248<ref name="imf2" />
|BBP_per_kapita_rang = 16<sup>de</sup>
|onafhanklikheidstipe = • Brabantse Rewolusie<br />• Verenigde Belgiese State<br />• Voorlopige regering<br />• [[Verenigde Koninkryk van die Nederlande|Verenigde Koninkryk]]<br />• [[Belgiese Rewolusie]]<br />• Verklaar<br />• Erken<br />• [[Federasie]]<br />• Huidige grondwet
|onafhanklikheidsgebeure =
|onafhanklikheidsdatums = van [[Verenigde Koninkryk van die Nederlande|Nederland]]<br />[[1789]]–[[1790]]<br />[[1790]]<br />[[1814]]–[[1815]]<br />[[1815]]–[[1839]]<br />[[25 Augustus]] [[1830]]<br />[[4 Oktober]] [[1830]]<br />[[19 April]] [[1839]]<br />[[1970]]<br />[[24 Oktober]] [[2017]]
|MOI = {{wins}} 0,942<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=3 Februarie 2025}}</ref>
|MOI_rang = 12<sup>de</sup>
|MOI_jaar = 2022
|MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}}
|Gini = 24,7<ref>{{en}} {{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=Eurostat |accessdate=3 Februarie 2025}}</ref>
|Gini_rang =
|Gini_jaar = 2024
|Gini_kategorie = {{kleur|#090|laag}}
|geldeenheid = [[Euro]] (€)
|geldeenheid_kode = EUR
|land_kode = BE
|tydsone = MET
|utc_afwyking = [[UTC+01:00|+1]]
|tydsone_somer = MEST
|utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]]
|internet_domein = [[.be]]
|skakelkode = 32
|voetskrif = <div class="center">Portaal [[Lêer:Portal.svg|20px]] [[Portaal:Europa|Europa]]</div>
}}
'''België''' ([[Nederlands]]: ''België'', [ˈbɛlɣijə], {{Audio|Nl-belgie.ogg|luister}}; [[Frans]]: ''Belgique'', [bɛlʒik], {{Audio|Fr-belgique.ogg|luister}}; [[Duits]]: ''Belgien'', [ˈbɛlɡi̯ən], {{Audio|De-belgien.ogg|luister}}), amptelik die '''Koninkryk België''' ([[Nederlands]]: ''Koninkrijk België''; [[Frans]]: ''Royaume de Belgique''; [[Duits]]: ''Königreich Belgien''),<ref>In die minderheidstale van België: [[Limburgs]]: ''Keuninkriek Belsj'', [[Luxemburgs]]: ''Kinnekräich Belsch'', [[Pikardies]]: ''Roéyôme d'Bergike'', [[Wallonies]]: ''Royåme di Beldjike'', [[Wes-Vlaams]]: ''Keunienkryk België''.</ref> is 'n [[land]] in [[Noord-Europa|Noordwes-Europa]] begrens deur [[Nederland]], [[Duitsland]], [[Luxemburg]] en [[Frankryk]]. België het 'n bevolking van amper 11,8 miljoen (in 2024) in 'n gebied meer as dertigduisend vierkante kilometer groot. België lê op 'n kulturele kruispad tussen die [[Germaanse tale|Germaanse]] [[Europa]] (met Nederlandssprekende mense in die noorde, die [[Vlaminge]]) en die [[Romaanse tale|Romaanse]] Europa (met Franssprekende mense in die suide). Twee hooftale word in België gepraat: Nederlands – soms nieamptelik [[Vlaams (taalkunde)|Vlaams]] genoem – in [[Vlaamse Gewes|Vlaandere]] in die noorde; en Frans, in [[Waalse Gewes|Wallonië]] in die suide. Die hoofstad, die [[Brusselse Hoofstedelike Gewes]], is amptelik tweetalig, maar die meerderheid van die inwoners praat Frans. 'n Amptelik erkende minderheid [[Duits]]e sprekers is in die ooste gesetel.<ref>{{de}} {{cite web |title=Die Deutschsprachige Gemeinschaft in Belgien |publisher=Die Deutschsprachige Gemeinschaft in Belgien |url=http://www.ostbelgienlive.be/DesktopDefault.aspx/tabid-84/186_read-448/ |accessdate=1 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902122630/http://www.ostbelgienlive.be/DesktopDefault.aspx/tabid-84/186_read-448 |archive-date=2 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die linguistieke diversiteit lei gereeld tot politieke konflik, en word weerspieël in België se ingewikkelde regeringstelsel en politieke geskiedenis.
[[Lêer:Satellite image of Belgium in July 2001.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van België]]
België se naam is afgelei van die gebiede se eerste benoemde inwoners, die ''[[Belgae]]'', 'n groep van meestal [[Kelte|Keltiese]] stamme, en van die [[Romeinse Ryk|Romeinse provinsie]] in noordelike [[Gallië]], wat as [[Gallia Belgica]] bekendgestaan het. Geskiedkundig was België deel van die [[Lae Lande]], wat ook Nederland en Luxemburg ingesluit het en 'n effens groter gebied as die huidige [[Benelux]]-stategroep gedek het. Van die einde van die [[Middeleeue]] tot die sewentiende eeu, was dit 'n vooruitstrewende handel- en kultuurmiddelpunt. Van die sestiende eeu tot met onafhanklikheid in 1830 was België, op daardie stadium die [[Suidelike Nederlande]] genoem, die terrein van talle veldslae tussen die Europese moondhede en is die "die vegkamp van Europa" genoem.
België was in 1951 'n stigterslid van die [[Europese Unie]] en huisves die hoofkantore daarvan, sowel as dié van ander belangrike internasionale organisasies, soos die [[NAVO]]. België se strydmag is volledig in NAVO geïntegreer en neem aan internasionale vredesendings deel.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref>
== Etimologie ==
Volgens [[Julius Caesar]] het die ''[[Belgae]]'' die noordelikste deel van [[Gallië]] bewoon. Hulle het in 'n gebied geleef wat gestrek het van [[Parys]] tot by die [[Ryn]] en heelwat groter was as die huidige België. Caesar het eerder spesifiek die [[Latyn]]se woord ''Belgium'' gebruik om na 'n polities dominante deel van die gebied te verwys wat nou in Noord-Frankryk is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0002:book=8:chapter=46&highlight=belgio%2Cbelgium |title=Gallic War, 8.46 |author=[[Julius Caesar]]}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Edith Wightman |title=Gallia Belgica |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=aEyS54uSj88C&pg=PA12 |year=1985 |isbn=978-0-520-05297-0}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |author=González Villaescusa, Jacquemin |title=Gallia Belgica: An Entity with No National Claim |journal=Études rurales |year=2011 |volume=2 |issue=2 |pages=93–111 |doi=10.4000/etudesrurales.9499 |issn=0014-2182 }}</ref> Ná Caesar se veroweringe het ''[[Gallia Belgica]]'' die Latynse benaming geword vir 'n groot [[Romeinse provinsie]] wat die grootste deel van Noord-Gallië ingesluit het.
== Geskiedenis ==
{{Geskiedenis van die Beneluxstate}}
[[Lêer:Belgica1.png|duimnael|links|Die Romeinse provinsie [[Gallia Belgica]]]]
[[Lêer:Karldergrossesignatur.svg|duimnael|links|Karel die Grote se monogram]]
[[Lêer:Quad Flandria.jpg|duimnael|links|Kaart van Vlaandere in 1609]]
[[Lêer:Gustave Wappers - Episode of the September Days 1830, on the Grand Place of Brussels - Google Art Project.jpg|duimnael|links|''Episode van die Belgiese Rewolusie van 1830'', [[Egide Charles Gustave Wappers]] (1834), in die Antieke Kunsmuseum, Brussel]]
Oor die afgelope twee millennia het die gebied beduidende demografiese, politiese en kulturele skommelings ondergaan. Die eerste goed gedokumenteerde bevolkingsbeweging was die verowering van die gebied deur die [[Romeinse Republiek]] in die 1ste eeu v.C.
Die [[Germaanse volke|Germaanse]] [[Franke]] het in die vyfde eeu die [[Merowingiese Ryk|Merowingiese]] koninkryk gevestig wat in die 8ste eeu met Pepijn die Korte en [[Karel die Grote]] die [[Karolingiese Ryk]] geword het. Tydens die [[Middeleeue]] is die Lae Lande verdeel in menige klein [[Feodalisme|feodale]] state (Vlaandere, Brabant, Henegouwen, Holland, Luxemburg, ensovoorts). Meeste daarvan is in die loop van die 14de en 15de eeue deur die Boergondiese hertoë Filips die Stoute, Jan sonder Vrees en [[Filips die Goeie]] in die Boergondiese Nederlande verenig. Die state het 'n mate van selfbestuur in die 15de eeu bereik en is in die 16de eeu die Sewentien Provinsies genoem.
Die geskiedenis van België kan vanaf 1585 (val van [[Antwerpen]]) onderskei word van die van Holland. 'n [[Burgeroorlog]], die [[Tagtigjarige oorlog]] (1568–1648), het die Sewentien Provinsies in die [[Die Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande|Verenigde Provinsies]] in die noorde en die Spaanse Suidelike Nederlande in die suide verdeel. Die suidelike provinsies is opeenvolgend deur die [[Spanje|Spaanse]] en [[Oostenryk]]se [[Habsburg]]ers oorheers.
Tot met onafhanklikheid was die Suidelike Nederlande gesog deur talle Franse veroweraars en was dit die teater vir meeste van die Frans-Spaanse en Frans-Oostenrykse oorloë tydens die 17de en 18de eeue. Na die [[Franse Rewolusie|Veldtogte van die Franse Rewolusionêre Oorloë in 1794]], is die Oostenrykse Nederlande – insluitend gebiede wat nooit onder Habsburgse beheer was nie, soos die Bisdom van Luik – deur Frankryk oorrompel, wat 'n einde gebring het aan die Oostenrykse heerskappy.
Die Franse oorheersing sou twintig jaar duur, vanaf 1794 tot 1814. [[Napoleon Bonaparte]] sou 'n kragtige verfransingspolitiek toepas en gedurende die tyd het Vlaandere vinnig verfrans. Franse amptenare, onderwysers, regters en advokate het die land binnegestroom, en Nederlands was verbode verklaar. Alle moontlike maatreëls is getref om Nederlands in Vlaandere uit te roei. Nederlands is uit die stadsbestuur, gereg en die leer verban. Daarby is die Nederlandse pers ook vervolg (Picard 1963:87). In die groot stede [[Gent]], Antwerpen en Brussel, waar die stadsbesture Nederlands gebruik het, was verplig om slegs Frans te gebruik. Die hereniging van die Lae lande as die [[Verenigde Koninkryk van die Nederlande]] het in 1814 plaasgevind.
Die moderne staat België ontstaan in 1830, toe Nederland se suidelike provinsies afstig. Die [[Belgiese Rewolusie]] van 1830 lei tot die vestiging van 'n [[onafhanklikheid|onafhanklike]], [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] en neutrale België onder 'n voorlopige regering. Sedert die inhuldiging van [[Leopold I van België]] as koning in 1831, is België 'n grondwetlike monargie en parlementêre demokrasie. Tussen onafhanklikheid en die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die demokratiese stelsel ontwikkel van 'n oligargie gekenmerk deur twee hoofpartye, die Katolieke en die Liberale, tot 'n algemene stemregstelsel wat 'n derde party, die Belgiese Arbeidersparty insluit en 'n sterk rol vir die vakunies. Oorspronklik was Frans, wat die aangenome taal van die adelstand en die [[bourgeoisie]] was, die enigste [[amptelike taal]]. Die land het sedertdien 'n tweetalige Nederlands-Franse stelsel ontwikkel.
Die Berlyn Konferensie van 1885 kom ooreen met die oorhandiging van die [[Kongo]] deur koning Leopold II as sy private besitting, die "Kongo-Vrystaat", aan die Belgiese staat. In 1908 is dit as 'n kolonie aan België gesedeer, hierna "Belgies-Kongo" genoem. België se neutraliteit is in 1914 tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] geskend toe die [[Duitse Keiserryk]] België as deel van die ''Schlieffen-plan'' ingeval het. Die voormalige Duitse kolonies Ruanda-Urundi – nou bekend as [[Rwanda]] en [[Burundi]] – is in 1916 deur Belgies-Kongo beset. Die gebiede is in 1924 deur die [[Volkebond]] aan België as mandaatgebiede toegeken. België is in 1940 weer tydens die [[blitzkrieg]]-offensief deur [[Nazi-Duitsland]] gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] binnegeval. Belgies-Kongo het sy onafhanklikheid op 30 Julie 1960 tydens die Kongokrisis verkry en Ruanda-Urundi het in 1962 onafhanklik geword.
Na die Tweede Wêreldoorlog het België by [[NAVO]] aangesluit en het die land saam met Nederland en Luxemburg die [[Benelux]]-nasiegroep gevorm. België was ook een van die stigterslede van die [[Europese Ekonomiese Gemeenskap]]. België huisves die hoofkantore van NAVO en 'n groot deel van die Europese Unie se instellings en administratiewe owerhede, insluitend die Europese Kommissie, die Raad van die Europese Unie en meeste van die sessies van die Europese Parlement. Gedurende die 20ste eeu, en in besonder sedert die Tweede Wêreldoorlog, is die geskiedenis al hoe meer oorheers deur die outonomie van sy twee hoof taalgemeenskappe. Die tydperk word gekenmerk deur 'n styging in tussen-gemeenskap spanning en die eenheid van die Belgiese staat is op die voorgrond.<ref>{{en}} [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4545433.stm Taaldispuut verdeel België, BBC Nuus, 13 Mei 2005]</ref> Deur middel van grondwetlike hervorminge in die 1970's en 1980's, het regionalisering van die unitêre staat tot die daarstel van 'n drievlakstelsel van federalisme, linguistieke gemeenskap en streeksregerings gelei, 'n kompromis wat daarop gemik was om [[taal]]spanning te minimaliseer. Deesdae hou die federale entiteite meer wetgewende mag as die nasionale tweekamerparlement.
== Politiek ==
[[Lêer:Koning Filip van België.jpg|duimnael|links|upright|Koning [[Filip van België]]]]
[[Lêer:Palais de la Nation Bruxelles.jpg|duimnael|Die Belgiese Parlement in Brussel]]
[[Lêer:Paleis brussel2.jpg|duimnael|Die Koninklike paleis in Brussel]]
[[Lêer:BartDeWever.jpg|duimnael|links|upright|Die eerste minister [[Bart De Wever]]]]
[[Lêer:Justitiepaleis1.jpg|duimnael|Die Justisiepaleis in Brussel]]
België is 'n grondwetlike populêre monargie en parlementêre demokrasie wat ná die Tweede Wêreldoorlog ontwikkel het van 'n unitêre staat tot 'n [[federasie]]. Die tweekamerparlement bestaan uit 'n senaat en 'n Kamer van Verteenwoordigers. Die eersgenoemde is 'n mengsel van direk verkose senior politici en verteenwoordigers van die [[Gemeenskap (België)|gemeenskappe]] en [[Gewes (België)|geweste]]; terwyl laasgenoemde alle Belge agtien jaar en ouer in 'n proporsionele kiesstelsel verteenwoordig. België is een van die min lande met verpligte stemmery het en dus een van die hoogste verkiesingsdeelname ter wêreld het.<ref>{{en}} Election turnout in national lower house elections from 1960 to 1995, numbers from Mark N. Franklin's "Electoral Participation."</ref>
Die federale regering, voorheen deur die [[koning]] benoem, moet die vertroue van die Kamer van Verteenwoordigers hê. Dit word deur die [[eerste minister]] gelei. Die aantal Nederlands- en Franssprekende ministers is gelyk soos vereis deur die Grondwet.<ref>{{en}} [http://www.fed-parl.be/gwuk0006.htm#E11E6 Constitution of Belgium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100403214530/http://www.fed-parl.be/gwuk0006.htm#E11E6 |date= 3 April 2010 }} Art. 99</ref> Die koning of koningin is die [[staatshoof]]. Hy of sy het egter slegs beperkte prerogatiewe. Werklike mag is gevestig in die eerste minister en die verskillende regerings wat die land regeer. Die regstelsel is gegrond op siviele reg en het sy oorsprong in die Napoleontiese kode. Die appèlhof is een vlak laer as die Hof van Cassatie, 'n instelling gegrond op die Franse ''Cour de cassation''.
België se politieke instellings is kompleks; politieke mag is grootliks georganiseer ter ondersteuning van verteenwoordiging van die hooftaalgroepe. Sedert ongeveer 1970 het die belangrike nasionale Belgiese politieke partye verdeel in afsonderlike komponente wat hoofsaaklik die belange van die twee gemeenskappe verteenwoordig. Die belangrikste partye in elke gemeenskap behoort tot drie hoof politiese families: die regtervleuel Liberale, die sentristiese Christen Demokrate, en die linkervleuel Sosiaal-Demokrate. Ander belangrike jonger partye is die Groenpartye en, veral in Vlaandere, die nasionaliste en verregse partye. Politiek word beïnvloed deur drukgroepe, soos vakunies en sakebelange in die vorm van die Verbond van Belgiese Ondernemings (Frans: ''Fédération des Entreprises de Belgique''; Nederlands: ''Verbond van Belgische Ondernemingen'').
In 1999 het die eerste minister [[Guy Verhofstadt]] van die VLD 'n ses-party Liberaal-Sosiaal-Demokrate-Groen koalisie, baie keer "die reënboog-regering" genoem. Dit was die eerste regering sonder die Christen-Demokrate sedert 1958.<ref>{{en}} [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/392004.stm Belgium's "rainbow" coalition sworn in, BBC News, 12 Julie 1999]</ref> In die 2003-verkiesings het Verhofstadt 'n tweede termyn in die amp gewen en 'n Liberaal-Sosiaal-Demokrate koalisie van vier partye gelei.<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20050905204905/http://www.lachambre.be/kvvcr/pdf_sections/pri/fiche/10F.pdf Composition of the Chamber of Representatives, on the official homepage of the Chamber]</ref>
'n Beduidende prestasie van die twee opeenvolgende Verhofstadt-regerings is die behaal van 'n begroting wat klop; België is een van slegs 'n paar lidlande van die EU wat dit kon regkry. Die beleid is in die 1990's onder druk van die Europese Raad deur opeenvolgende regerings toegepas. Die val van die vorige regering word hoofsaaklik toegeskryf aan die dioksienkrisis,<ref>{{en}} [http://www.wsws.org/articles/1999/jun1999/belg-j08.shtml Dioxin contamination scandal hits Belgium: Effects spread through European Union and beyond, World Socialist Web Site, 8 Junie 1999]</ref> 'n groot voedselvergiftigingskandaal in 1999 wat gelei het tot die vestiging van die Belgiese Voedselagentskap.<ref>{{en}} [http://www.favv-afsca.fgov.be/portal/page?_pageid=34,66751&_dad=portal&_schema=PORTAL History of the Federal Food Agency, at its official homepage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040821052037/http://www.favv-afsca.fgov.be/portal/page?_pageid=34,66751&_dad=portal&_schema=PORTAL |date=21 Augustus 2004 }}</ref> Die voorval het uitgeloop op 'n ongewoon groot verteenwoordiging deur die Groenparty in die parlement, en groter klem op omgewingspolitiek in die eerste Verhofstadtregering. Een Groenbeleid het byvoorbeeld gelei tot die kernkraguitfaseringwetgewing, wat moontlik aangepas sal word. Die afwesigheid van Christen-Demokrate in die regering het dit vir Verhofstadt moontlik gemaak om sosiale aangeleenthede uit 'n meer liberale oogpunt aan te pak en om nuwe wetgewing oor die gebruik van sagte dwelms, gay huwelike en die genadedood deur te voer. Tydens die twee mees onlangse parlementsittings het die regering aktiewe diplomasie in [[Afrika]] aangemoedig,<ref>{{en}} [http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0019846.html The Rwanda article at Tiscali.References] shows an example of Belgium's recent African policies.</ref> militêre ingryping in die Irakontwapeningskrisis teëgestaan, en wetgewing aangaande oorlogsmisdade deurgevoer. Beide van Verhofstadt se termyne is gekenmerk deur dispute tussen die Belgiese gemeenskappe. Die hoofgeskilpunte is die nagtelike lugverkeer by Brussellughawe en die status van die verkiesingsdistrik Brussel-Halle-Vilvoorde.
Die huidige eerste minister is [[Bart De Wever]] van die [[Nieu-Vlaamse Alliansie]]. Die huidige koning, [[Filip van België|Filip]], het koning [[Albert II van België|Albert II]] op 21 Julie 2013 opgevolg.
== Gemeenskappe, geweste en provinsies ==
[[Lêer:Communities of Belgium.svg|duimnael|links|Belgiese gemeenskappe:
{{sleutel|#fab274|[[Vlaandere|Vlaamse Gemeenskap]] / Nederlandse gebied}}
{{sleutel|#f2536b|[[Franse Gemeenskap van België|Franse Gemeenskap]] / Franse gebied}}
{{sleutel|#40bb6a|[[Duitse Gemeenskap van België|Duitse Gemeenskap]] / Duitse gebied}}]]
{|class="wikitable" style="text-align:center" cellpadding=0 cellspacing=0 align=right style="vertical-align:top; margin-left:5px; margin-right:0px;"
|+ '''België is verdeel in drie [[gemeenskap (België)|gemeenskappe]], drie [[gewes (België)|geweste]] en tien [[provinsies van België|provinsies]].'''
||[[Lêer:Vlaamse Gemeenschap in Belgium.svg|150px|Vlaamse Gemeenskap (Nederlandssprekend)]]<br />[[Vlaandere|Vlaamse Gemeenskap]]<br />(Nederlandssprekend)
||[[Lêer:Franse GemeenschapLocatie.png|150px|Franse Gemeenskap]]<br />[[Franse Gemeenskap van België|Franse Gemeenskap]]<br />(Franssprekend)
||[[Lêer:Duitstalige GemeenschapLocatie.png|150px|Duitse Gemeenskap]]<br />[[Duitse Gemeenskap van België|Duitse Gemeenskap]] <br />(Duitssprekend)
|-
||[[Lêer:Flemish Region in Belgium.svg|150px|Vlaamse Gewes]]<br />[[Vlaandere|Vlaamse Gewes]]
||[[Lêer:Walloon Region in Belgium.svg|150px|Waalse Gewes]]<br />[[Waalse Gewes]]
||[[Lêer:BelgiumBrussels.png|150px|Brusselse Hoofstedelike Gewes]]<br />[[Brusselse Hoofstedelike Gewes]]
|-
|[[Lêer:Provinces of Flanders.svg|150px|Vlaamse provinsies]]<br />[[provinsies van België|Vlaamse provinsies]]
|[[Lêer:Provinces of Wallonia.svg|150px|Waalse provinsies]]<br />[[provinsies van België|Waalse provinsies]]
|}
[[Lêer:Regions of Belgium.svg|duimnael|links|Belgiese geweste
{{sleutel|#fab274|[[Vlaandere|Vlaamse Gewes]] / Nederlandse gebied}}
{{sleutel|#2385d2|[[Brusselse Hoofstedelike Gewes]] / tweetalige gebied}}
{{sleutel|#f2536b|[[Waalse Gewes]] / Franse en Duitse gebiede}}]]
Die land se grondwet is op 14 Julie 1993 aangepas om 'n unieke federale staat gegrond op drie vlakke:
# Die federale regering in Brussel.
# Die drie [[gemeenskap (België)|taalgemeenskappe]]:
#* die Vlaamse Gemeenskap (Nederlandssprekend)
#* die [[Franse Gemeenskap van België|Franse Gemeenskap]] (Franssprekend)
#* die [[Duitse Gemeenskap van België|Duitse Gemeenskap]] (Duitssprekend)
# Die drie [[gewes (België)|geweste]] (wat van die taalgemeenskappe verskil met betrekking tot die Duitse Gemeenskap en die Brusselse Hoofstedelike Gewes):
#* die [[Vlaandere|Vlaamse Gewes]]
#* die [[Wallonië|Waalse Gewes]]
#* die [[Brusselse Hoofstedelike Gewes]]
Konflikte tussen die liggame word deur die Arbitrasiehof besleg. Die reling maak voorsiening vir 'n kompromis wat verskillende kulture toelaat om vreedsaam met mekaar te lewe.
Die Vlaamse Gemeenskap het in 1980 met die Vlaamse Gewes saamgegaan om die regering van [[Vlaandere]] te vorm.<ref>{{nl}} [http://www.flanders.be/ The official homepage of Flanders (Community and Region)]</ref> Die oorvleuelende grense van die geweste en gemeenskappe het twee noemenswaardige eienaardighede te weeg gebring: die Brusselse Hoofstedelike Gewes word ingesluit in beide die Vlaamse en Franse gemeenskappe, en die gebied van die Duitse Gemeenskap lê geheel en al in die Waalse Gewes ([[Wallonië]]). Die Vlaamse en Waalse geweste word verder onderverdeel in administratiewe entiteite, die provinsies.
Op die hoogste vlak van die drievlak-opstelling is die federale regering wat omsien na buitelandse sake, ontwikkelingsteun, verdediging, leër, polisie, ekonomiese bestuur, [[welsyn]], maatskaplike sekuriteit, vervoer, energie, telekommunikasie en wetenskaplike navorsing, beperkte vermoëns in onderwys en kultuur, en die toesig van belasting deur streeksowerhede. Die federale regering beheer meer as 90 persent van alle belasting. Die gemeenskapregerings is verantwoordelik vir die bevordering van taal, kultuur en onderwys – hoofsaaklik in skole, biblioteke en teaters. Die derde vlak is die gewesregerings, wat hoofsaaklik grond- en eiendomverwante sake soos behuising, vervoer, ens. hanteer. Byvoorbeeld, vir die bou van 'n skool word die boupermit vir 'n skoolgebou in Brussel wat aan die openbare skoolstelsel behoort deur die gewesregering van Brussel toegeken. Die skool as 'n inrigting val onder die regulasies van die Vlaamse regering as die primêre onderrigtaal Nederlands is, maar onder die Franse gemeenskapregering as die primêre taal Frans is.
België het tien ''[[provinsies van België|provinsies]]'', waarvan vyf in die [[Vlaamse Gewes]] en vyf in die [[Waalse Gewes]]:
{|class="wikitable sortable" style="vertical-align:top;"
! Provinsie !! Nederlandse Naam !! Franse naam !! Duitse naam !! Hoofstad
! Oppervlakte<br /><small>(1 Januarie 2025)<ref name="bodem" />
! Bevolking<br /><small>(1 Januarie 2024)</small><ref name="bevolking" />
! Bevolkingsdigtheid
! [[ISO 3166-2:BE]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:BE |title=BE – Belgium |publisher=ISO |accessdate=5 April 2022}}</ref>
|-
! colspan="11" style="background:#ccf;"|[[Vlaandere]]
|-
|[[Lêer:Flag of Antwerp.svg|20px]] [[Antwerpen (provinsie)]] ||'''''Antwerpen'''''||''Anvers''||''Antwerpen''
|[[Antwerpen]]
|2 856 km²
|1 907 000
|668/km²
|VAN
|-
|[[Lêer:Vlag van Oost-Vlaanderen.svg|20px]] [[Oos-Vlaandere]]||'''''Oost-Vlaanderen'''''||''Flandre orientale''||''Ostflandern''
|[[Gent]]
|3 027 km²
|1 592 000
|526/km²
|VOV
|-
|[[Lêer:Flag of Flemish Brabant.svg|20px]] [[Vlaams-Brabant]]||'''''Vlaams-Brabant'''''||''Brabant flamand''||''Flämisch-Brabant''
|[[Leuven]]
|2 118 km²
|1 197 000
|565/km²
|VBR
|-
|[[Lêer:Flag of Limburg (Belgium).svg|20px|raam]] [[Limburg, België|Limburg]]||'''''Limburg'''''||''Limbourg''||''Limburg''
|[[Hasselt, België|Hasselt]]
|2 427 km²
|{{0}} 900 000
|371/km²
|VLI
|-
|[[Lêer:Flag of West Flanders.svg|20px]] [[Wes-Vlaandere]]||'''''West-Vlaanderen'''''||''Flandre occidentale''||''Westflandern''
|[[Brugge]]
|3 197 km²
|1 226 000
|384/km²
|VWV
|-
! colspan="11" style="background:#ccf;"|[[Waalse Gewes]]
|-
|[[Lêer:Flag of Hainaut.svg|20px]] [[Hainaut]]||''Henegouwen''||'''''Hainaut'''''||''Hennegau''
|[[Mons]]
|3 813 km²
|1 360 000
|357/km²
|WHT
|-
|[[Lêer:Flag of the Province of Liège.svg|20px]] [[Luik (provinsie)|Luik]]||''Luik''||'''''Liège'''''||'''''Lüttich'''''
|[[Luik (stad)|Luik]]
|3 857 km²
|1 119 000
|290/km²
|WLG
|-
|[[Lêer:Official flag of the Arelerland.svg|20px]] [[Luxemburg (provinsie)|Luxemburg]]||''Luxemburg''||'''''Luxembourg'''''||''Luxemburg''
|[[Aarlen]]
|4 459 km²
|{{0}} 295 000
|66/km²
|WLX
|-
|[[Lêer:Flag of Namur Province.svg|20px]] [[Namur (provinsie)|Namur]]||''Namen''||'''''Namur'''''||''Namur'' (''Namür'')
|[[Namur (stad)|Namur]]
|3 675 km²
|{{0}} 504 000
|137/km²
|WNA
|-
|[[Lêer:Drapeau Province BE Brabant Wallon.svg|20px]] [[Waals-Brabant]]||''Waals-Brabant''||'''''Brabant wallon'''''||''Wallonisch-Brabant''
|[[Waver]]
|1 097 km²
|{{0}} 414 000
|377/km²
|WBR
|-
! colspan="11" style="background:#ccf;"|[[Brusselse Hoofstedelike Gewes]]
|-
|[[Lêer:Flag of the Brussels-Capital Region.svg|20px]] [[Brusselse Hoofstedelike Gewes]]||''Brussels Hoofdstedelijk Gewest''||''Région de Bruxelles-Capitale''||''Region Brüssel-Hauptstadt''
|[[Brussel]]
|162 km²
|1 250 000
|7 716/km²
|BBR
|- class="sortbottom"
! ''Totaal''
! ''België''
! ''Belgique''
! ''Belgien''
! [[Brussel]]
! style="text-align:left;"|30 689 km²
! style="text-align:left;"|11 764 000
! style="text-align:left;"|383/km²
!
|}
Die Vlaamse Gewes bestaan uit 285, die Waalse Gewes uit 261 en die Brusselse Hoofstedelike Gewes uit 19 munisipaliteite, altesaam 565 munisipaliteite.
== Geografie ==
[[Lêer:Be-map-nl.png|duimnael|[[Brussel]], [[Antwerpen, stad|Antwerpen]], [[Gent]], [[Charleroi]], [[Liège]] (Luik), [[Brugge]] en [[Namen, stad|Namen]] is die sewe grootste stede van België]]
[[Lêer:Hautes-Fagnes.jpg|duimnael|links|Landskap in die [[Hautes Fagnes]] in die [[Ardenne]]]]
België, met 'n oppervlakte van 30 689 [[vierkante kilometer]], het drie geografiese streke: die laagliggende kusvlakte in die noordweste, wat deel uitmaak van die [[Noordsee]]bekken, die sentrale plato met heuwels, en die bergagtige [[Ardenne]]-hooglande in die suidooste. Die kusvlakte bestaan hoofsaaklik uit sandduine en polders. Polders is drooggemaakte gebiede, naby seevlak of onder seevlak wat van die see herwin is, waarteen dit beskerm word met [[dyk]]e of verder in die binneland, deur velde wat met kanale gedreineer word.
Die tweede geografiese streek, die sentrale plato, lê verder in die binneland. Dit is 'n golwende gebied wat geleidelik styg en baie vrugbare valleie het.
Die derde geografiese gebied, genaamd die Ardenne, is meer ru as die eerste twee. Dit is 'n digbeboste plato, baie rotsagtig en nie juis geskik vir boerdery nie, wat tot in die noorde van Frankryk strek. Dit is waar meeste van België se wild aangetref word. Daar is ook dele wat meer gebroke is met grotte.
België se hoogste punt, die Signal de Botrange in die Hoë Vene-gebergte, teen slegs 694 [[meter]] (2 277 voet) is in die gebied geleë.
Die klimaat is maritiem-gematig, met 'n beduidende neerslag in al die seisoene (Köppen klimaat klassifikasie: ''Cfb''). Die gemiddelde temperatuur is 3 °[[Celsius|C]] (37 °[[Fahrenheit|F]]) in Januarie, en 18°C (64°F) in Julie; die gemiddelde neerslag is 65 [[millimeter]] (2,6 duim) in Januarie, en 78 millimeter (3,1 duim) in Julie).<ref>{{en}} [http://www.eurometeo.com/english/climate/city_EBBR/id_GT/meteo_brussels_belgium Eurometeo: The meteo at Brussels]</ref> In die Ardenne neem die maritieme invloed geleidelik af, en hier word jaarliks meer as 120 dae met temperature benede vriespunt aangeteken.
== Ekonomie ==
=== Oorsig ===
[[Lêer:Ougree 16.jpg|duimnael|Staalvervaardiging langs die Maasrivier in Ougrée naby Luik]]
As 'n hoogs ontwikkelde markekonomie was België in 1961 een van 19 stigterslande van die [[OESO]], 'n groep van leidende geïndustrialiseerde westerse demokrasieë. Met 'n bevolking van sowat 11,5 miljoen en 'n geskatte bruto binnelandse produk (BBP) van €550 miljard in 2019 het België een van die hoogste BBP per capita ter wêreld. Die BBP-groei vir 2011 is op 2,5 persent gereken. Die openbare skuldlas, wat teen die einde van 2011 96,8 persent van die BBP beloop het, is nogtans relatief hoog.
As 'n digbevolkte land trek België voordeel uit sy geografiese ligging in een van die wêreld se mees geïndustrialiseerde streke. Dit was die eerste land op die Europese vasteland waar 'n nywerheidsomwenteling in die vroeë 19de eeu plaasgevind het. België het 'n uitstekende [[infrastruktuur]] van vervoergeriewe met seehawens, kanale, spoorweë en paaie ontwikkel om sy ekonomie met dié van sy buurlande te integreer. As een van die stigterslede van die destydse Europese Ekonomiese Gemeenskap (tans die Europese Unie) is België 'n groot voorstander van verdere ekonomiese integrasie in Europa.
Die land het 'n baie oop ekonomie waar in- en uitvoere min of meer gelykstaan aan die BBP. België is sodoende heeltemal afhanklik van die wêreldmark en trek naas sy ligging digby belangrike markte soos Duitsland, Frankryk, Nederland en die [[Verenigde Koninkryk]] ook voordeel uit sy menslike hulpbronne van hoogs opgeleide, meertalige en produktiewe werknemers.
Die Belgiese nywerheidsektor steun veral op die verwerking en veredeling van ingevoerde grondstowwe en halfvervaardigde goedere wat dan as verwerkte goedere uitgevoer word. Behalwe vir steenkool, wat nie meer teen mededingende koste ontgin kan word nie, beskik die land nie oor noemenswaardige natuurlike hulpbronne nie. Nogtans is die meeste tradisionele nywerheidsektore in België se ekonomie verteenwoordig, waaronder staal- en tekstielvervaardiging, raffinaderye, chemiese nywerhede, voedselverwerking, farmaseutiese nywerhede, motorvervaardiging ([[Renault]] in Vilvoorde), elektroniese nywerhede en masjienbou. Ondanks die sterk nywerheidsektor het dienste 77,4% van die totale BBP in 2009 opgelewer. Die [[landbou]]sektor se aandeel het tot sowat een persent gedaal.
=== Ekonomiese ontwikkeling in die 20ste eeu ===
[[Lêer:Zicht op het Delwaidedok.jpg|duimnael|'n Houerterminaal in Antwerpen se seehawe]]
Sowat twee eeue lank, van die begin van die Belgiese nywerheidsomwenteling tot in die tyd van die [[Eerste Wêreldoorlog]], was Franssprekende Wallonië die tegnologies mees gevorderde landsdeel waar swaar nywerhede uit die plaaslike mynbouaktiwiteite, veral die ontginning van steenkoolvoorrade, ontwikkel het. Vlaandere het daarenteen hoofsaaklik 'n landboustreek gebly.
Hierdie prentjie het eers in die tyd tussen die twee wêreldoorloë begin verander. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog is België se nywerhede en infrastruktuur nouliks deur oorlogshandelinge geraak, om sodoende die basis vir 'n vinnige na-oorlogse ekonomiese groei te vorm waaruit veral Vlaandere voordeel kon trek. Hier het ligte nywerhede op groot skaal hoofsaaklik in die korridor tussen Brussel en Antwerpen ontstaan. In Antwerpen, die tweede grootste seehawe in Europa ná [[Rotterdam]], is belangrike petrochemiese aanlegte gekonsentreer.
In dieselfde tydperk het Wallonië se tradisionele nywerhede soos [[staal]]vervaardiging hul mededingendheid op die wêreldmark verloor. Aanvanklik is die uitwerkings van hierdie ekonomiese agteruitgang nog deur die algemene groei van die wêreldekonomie versag, maar uiteindelik het die sterk verhoging in energiepryse gedurende die oliekrisisse van 1973 en 1979 die ekonomie in 'n langdurige resessie gedompel. In die 1980's en 1990's het die ekonomiese sentrum van België geleidelik noordwaarts na Vlaandere begin verskuif.
=== Buitelandse beleggings ===
Die ekonomiese groei wat België in die 1960's ervaar het, het sterk op buitelandse beleggings gesteun. Veral Amerikaanse ondernemings het 'n sentrale rol by die uitbreiding van ligte en petrochemiese nywerhede in die 1960's en 1970's gespeel. Die Belgiese regering bevorder steeds buitelandse beleggings om die skepping van nuwe werkgeleenthede te verseker. Vlaandere, die Hoofstedelike Gewes van Brussel en Wallonië geniet intussen 'n groot mate van outonomie wat die werwing van beleggers betref.
Die kumulatiewe buitelandse beleggings het in 2009 $705 miljard beloop. Amerikaanse en ander buitelandse ondernemings in België verteenwoordig sowat 11% van alle werkgeleenthede (die Amerikaanse aandeel is 6%). Amerikaanse maatskappye het groot belange in die chemiese bedryf, motorvervaardiging, olieraffinaderye en farmaseutiese nywerhede. Industriële beleggings het uiteindelik ook 'n groot aantal Amerikaanse ondernemings uit die dienstesektor na België gelok, waaronder banke, regskantore, PR- en advertensiemaatskappye, rekeningkundige firma's en personeeladviseurs. Tans woon meer as 20 000 Amerikaanse deskundiges in België. Die Europese Unie se program om 'n geïntegreerde gemeenskaplike mark te skep, het vanaf 1989 die vestiging van talle Amerikaanse regsondernemings en advokate in Brussel bevorder.<ref>{{en}} [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2874.htm#econ ''U.S. Department of State – Background Note: Belgium'']</ref>
=== Buitelandse handel ===
[[Lêer:Port cranes at Zeebrügge, Belgium 2.JPG|duimnael|Hyskrane in die [[Zeebrugge]]-hawe]]
Die Belgiese ekonomie is sterk gefokus op buitelandse handel, veral in hoë waardetoegevoegde goedere. Die belangrikste invoere is voedselprodukte, masjinerie, ongeslypte diamante, petroleum en petroleumprodukte, chemikalieë, klere en bybehore, en tekstiel. Die hoofuitvoere is motors en motoronderdele, voedsel en voedselprodukte, yster en staal, geslypte diamante, tekstiel, plastiek, petroleumprodukte, en nie-yster-metale. Sedert 1922 het België en Luxemburg 'n enkele handelsmark binne 'n aksyns- en monetêre unie – die België-Luxemburg Ekonomiese Unie. Die grootste handelsvennote is Duitsland, Nederland, Frankryk, die Verenigde Koninkryk, [[Italië]], die Verenigde State en Spanje.
{| class="wikitable"
! 2010
! Invoere
! Uitvoere
! Geldeenheid
|-
| Nederland
| 50,7
| 28,0
| miljard €
|-
| Duitsland
| 34,7
| 35,2
| miljard €
|-
| Frankryk
| 26,8
| 34,8
| miljard €
|-
| Suid-Afrika
| 8,398
| 12,449
| miljard ZAR
|}
<small>Bronne: Suid-Afrikaanse Departement van Handel en Nywerheid<ref>{{en}} [http://apps.thedti.gov.za/econdb/raportt/rapcoun.html ''thedti.gov.za: Suid-Afrikaanse handel volgens lande''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414025246/http://apps.thedti.gov.za/econdb/raportt/rapcoun.html |date=14 April 2012 }}</ref> en die<br />Duitse Departement van Buitelandse Sake<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/sid_296B0F91967919C2A0F1E6F8AE6CBDF5/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Belgien/Wirtschaft_node.html ''Belgien – Wirtschaft''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121207060039/http://www.auswaertiges-amt.de/sid_296B0F91967919C2A0F1E6F8AE6CBDF5/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Belgien/Wirtschaft_node.html |date= 7 Desember 2012 }}</ref></small>
=== Monetêre beleid ===
Op 1 Mei 1998 het België een van die lidstate van die Europese Monetêre Unie geword. Op 1 Januarie 2002 het die [[Euro]] die Belgiese frank (BFR) as geldeenheid en wettige betaalmiddel vervang.
=== Mannekrag en welsynstelsel ===
Die welsynstelsel, wat in die 1950's en 1960's gedurende 'n lang fase van ekonomiese groei en stabiliteit uitgebrei is, sluit werkloosheidversekering, kinderonderhoudstoelaes, pensioene vir invaliedes en ander toelaes in. Met die resessie in die 1970's het die welsynstelsel 'n groeiende finansiële las vir die ekonomie geword en tot begrotingstekorte gelei.
Die nasionale werkloosheidstatistieke versluier die verskille tussen Vlaandere en Wallonië. Die suidelike Franssprekende landsdeel ly hoofsaaklik aan strukturele werkloosheid, terwyl dit in Vlaandere eerder siklies van aard is.
Die nasionale werkloosheidsyfer het in November 2011 7,0% beloop. Die totale Belgiese mannekrag is 4,47 miljoen, waarvan 73% in die dienstesektor, 25% in die nywerheidssektor en 2% in die landbousektor werksaam is.
== Demografie ==
[[Lêer:Antwerpen, Liebfrauenkathedrale.jpg|duimnael|Onze-Lieve-Vrouwekerk in Antwerpen]]
Die [[bevolkingsdigtheid]] (381 per vierkante kilometer in 2023) is een van die hoogstes in Europa, na Nederland en sommige klein lande soos [[Monaco]]. Die gebiede met die hoogste bevolkingsdigtheid is die Brussel-Antwerpen-Gent-[[Leuven]] agglomerate, ook bekend as die Vlaamse Diamant, sowel as belangrike stedelike sentra soos [[Liège]] (Luik), [[Charleroi]], [[Kortryk]] (Courtrai), [[Brugge]] (Bruges), [[Hasselt, België|Hasselt]] en [[Namur (stad)|Namur]] (Namen). Die [[Ardenne]] het die laagste digtheid. Teen 2023 het die [[Vlaamse Gewes]] 'n bevolking van omtrent 6 775 000 gehad, die [[Waalse Gewes]] omtrent 3 682 000 en die [[Brusselse Gewes]] omtrent 1 241 000.<ref name="statbel">{{de}} {{en}} {{fr}} {{nl}} [http://statbel.fgov.be/ Official statistics of Belgium]</ref> Byna die hele bevolking is stedelik (97,3% in 1999).<ref name="undp">{{en}} [http://www.undp.org/hdr2001/indicator/cty_f_BEL.html United Nation Development Programme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114034228/http://www.undp.org/hdr2001/indicator/cty_f_BEL.html |date=14 November 2007 }}</ref> Die belangrikste stede en hulle bevolking in 2023 is [[Brussel]] (194 000), [[Antwerpen]] (539 000), [[Gent]] (268 000), [[Charleroi]] (204 000), [[Luik (stad)|Luik]] (195 000) en [[Brugge]] (120 000).<ref name="statbel" />
Die ''laïque'' grondwet maak voorsiening vir geloofsvryheid, en die regering respekteer dit in die algemeen in praktyk. Volgens die ''2001 Opname en Studie van Geloof'',<ref>{{en}} [http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2004/35444.htm International Religious Freedom Report 2004 at the US Department of State]</ref> identifiseer omtrent 47% van die bevolking hulleself as behorende tot die Katolieke kerk. Volgens die syfers is die [[Moslem]]bevolking die tweede grootste geloofsgemeenskap teen 3,5%. Sedert onafhanklikheid het Katolisisme, met sterk [[vryedenke]] en veral [[vrymesselaar]]bewegings as teengewig, 'n belangrike rol gespeel in België se politieke lewe, in besonder deur die Christen vakunie (CSC/ACV) en die Christen Demokrate partye (CD&V, CDH).
Die oorgrote meerderheid van Belge is Vlaams en [[Waals]]. Saam verteenwoordig hulle 'n bietjie meer as 85%. Daar is baie ander Europese bevolkings wat 'n groot en groeiende deel vorm soos [[Italianers|Italiaanse]], [[Franse]], en [[Duitsers|Duitse]], wat ongeveer 11,1% beslaan. Arabiese immigrante, meestal uit [[Marokko]] en [[Algerië]], saam met immigrante uit [[Turkye]] tel sowat 3% van die totale bevolking.
98% van die volwasse bevolking is geletterd.<ref name="ethnologue">{{en}} [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=BE Ethnologue.com] published by SIL International</ref> Onderwys is verpligtend van die ouderdom van ses tot 18, maar baie Belge hou aan studeer tot die ouderdom van omtrent 23. In 1999 het België teen 42% in verhouding die derde hoogste aantal 18–21-jariges onder die OESO-lande gehad wat vir na-sekondêre opvoeding geregistreer was.<ref>{{en}} [http://nces.ed.gov/programs/digest/d03/ch_6.asp Digest of Education Satistics 2003, US National Education Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050911024042/http://nces.ed.gov/programs/digest/d03/ch_6.asp |date=11 September 2005 }}</ref> Nogtans styg kommer in die afgelope aantal jare oor seker vorm van ongeletterdheid soos funksionele ongeletterdheid. In die tydperk 1994–98, ontbreek 18,4% van die bevolking funksionele geletterdheidvermoëens.<ref name="undp" /> In 'n spieëlbeeld van die historiese politiese konflikte tussen die vryedenke en Katolieke segmente van die bevolking is die Belgiese onderwysstelsel verdeel in 'n ''laïque'' tak wat deur die gemeenskappe, die provinsies en die munisipaliteite beheer word en 'n gesubsidieerde godsdienstige – meestal Katolieke – tak wat deur beide die gemeenskappe en die godsdienstige owerhede beheer word – gewoonlik die bisdomme. Daar moet daarop gelet word dat – ten minste vir die Katolieke skole – die godsdienstige owerhede baie beperkte mag oor die skole het.
=== Natuurlike bevolkingsaanwas ===
[[Lêer:Belgium demography.svg|duimnael|België se bevolkingsgroei (1948–2009)]]
Geboortekoers in 2014:<ref>{{fr}} [http://www.iweps.be/taux-de-natalite ''IWEPS Institut wallon de l'évaluation, de la prospective et de la statistique – Taux de natalité. Besoek op 29 Mei 2016'']</ref>
{| class="wikitable"
! Streek !! Geboortes !! Geboortekoers per 1 000 inwoners
|-
| Wallonië || 38 690 || 10,8
|-
| Brussel || 18 514 || 15,8
|-
| Vlaandere || 67 211 || 10,5
|-
| België || 124 415 || 11,1
|}
== Tale ==
[[Lêer:Bruxelles-Brussel.jpg|duimnael|[[Frans]] en [[Nederlands]] is altwee amptelike tale van die Hoofstadgewes [[Brussel]] en al die Brusselse munisipaliteite]]
Met die verowering van Antwerpen in 1585 is 'n politieke en kulturele proses ingelei waardeur die status van Nederlands in die Suidelike Nederlande beperk was tot sy rol as omgangstaal van die laer klasse van die bevolking, terwyl die hoogs opgeleide bourgeoisie die voorkeur aan die wêreldtaal Frans gegee het. Alhoewel die Vlaminge reeds in 1830, die jaar waarin die huidige Koninkryk België as 'n selfstandige staat gestig is, die meerderheid gevorm het, het hulle vanweë die sterk verfransing van die openbare politieke en kulturele lewe tot by die 19de en 20ste eeu 'n sosiologiese minderheid gebly. Frans is in 1830 ook tot die amptelike taal van België verklaar.
As 'n literêre taal was Suid-Nederlands, wat uit die Vlaams-Brabantse skryftaal van die 16de eeu ontwikkel het, slegs gebruiklik vir minder hoogstaande genres soos die volksliteratuur en het naas plaaslike dialekte veral onder die sterk invloed van die Franse kultuurtaal gekom, waardeur sy woordeskat en sinsbou duidelik van dié van Noord-Nederlands, die amptelike taal van Nederland, verskil het.
Vanaf omtrent 1850 het egter 'n nuwe literêre taal begin ontwikkel wat Noord-Nederlands as sy voorbeeld geneem het, en dit het van 'n onvolkome Vlaamse streeksvariant gedurende die 20ste eeu uiteindelik tot 'n gelykwaardige Nederlands verander, wat behalwe vir klein leksikale en sintaktiese verskille grootliks met die taal van Nederland ooreenkom.
Vandag is omtrent 60% van die land Nederlandssprekend, 40% Franssprekend en 1% Duitssprekend. Brussel is amptelik Frans-Nederlands tweetalig, maar meestal Franssprekend; dit het van 'n Nederlandsprekende plek ontwikkel tot 'n tans oorheersend Franse karakter.
Beide die Nederlands wat in België gepraat word en die Belgiese [[Frans]] verskil effens in [[woordeskat]] en semantiese klem van die variëteite wat in Frankryk en Nederland gepraat word. Baie mense praat nog steeds [[dialek]]te van Vlaams en Waals. Die dialekte, saam met ander soos [[Pikardies]] of [[Limburgs]],<ref name="ethnologue" /> word nie in die openbare lewe gebruik nie.
== Sport ==
[[Lêer:Kim Clijsters 2006.jpg|duimnael|links|[[Kim Clijsters]] tydens de Acura Classic in 2006]]
[[Lêer:Belgium national football team 2011-03-25 (01).jpg|duimnael|Die [[Belgiese nasionale sokkerspan]] in 2011]]
[[Lêer:Germany vs Belgium rugby match.jpg|duimnael|[[Duitse nasionale rugbyspan|Duitsland]] speel teen [[Belgiese nasionale rugbyspan|België]] op 29 April 2006 in [[Hannover]], [[Duitsland]]]]
Sedert die 1970's word [[sport]]klubs en -federasies in België deur die Taalgemeenskappe apart georganiseer.<ref>{{en}} {{cite book|title=Organised sport in transition: development, structures and trends of sports clubs in Belgium|author1=Task, Marijke|author2=Renson, Roland |author3=van Reusel, Bart |work=Sport clubs in various European countries|editor=Klaus Heinemann|publisher=Schattauer Verlag|year=1999|isbn=3-7945-2038-6|pages=183–229}}</ref> [[Sokker]] is die gewildste sportsoort in albei dele van België; [[fietsry]], [[tennis]], [[swem]], [[judo]]<ref>{{en}} {{cite book|title=Belgium|url=https://archive.org/details/belgium00wing|author=Wingfield, George |publisher=Infobase Publishing|editor=Charles F. Gritzner|year=2008|isbn=978-0-7910-9670-3|pages=[https://archive.org/details/belgium00wing/page/100 94]–95}}</ref> en [[basketbal]] is ook gewild.<ref>{{en}} {{cite news |title=Belgium's 10 most popular sports |author=Hendricks, Kelly |work=The Bulletin |date=20 Junie 2014 |url=https://www.thebulletin.be/six-most-popular-sports-belgium-0 |accessdate=1 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180910061213/https://www.thebulletin.be/six-most-popular-sports-belgium-0 |archive-date=10 September 2018 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Onder die bekende fietsryers het Eddy Merckx die [[Tour de France]] vyf keer gewen en Tom Boonen een keer. België het ook twee huidige vroue-tenniskampioene: [[Kim Clijsters]] en Justine Henin. 'n Ander bekende voormalige Belgiese atleet is [[Jacques Rogge]], die agste President van die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] tussen 2001 en 2013.
Die [[Belgiese nasionale sokkerspan]] staan bekend as die "Rooi Duiwels". Hulle het alreeds 14 keer aan die [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]] deelgeneem en tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018]] hul beste prestasie opgelewer en die derde plek bereik. België kon sewe keer vir die [[UEFA Europa-beker]] kwalifiseer en het tydens dié toernooi van 1980 as naaswenner geëindig. België se hoogste sokkerliga is die [[Eerste klasse (sokker België)|Eerste klasse]], gevolg deur die [[Tweede klasse (sokker België)|Tweede klasse]].
[[Rugby]] word ook in België gespeel, maar die [[Belgiese nasionale rugbyspan]] kon tot dusver nog nie vir 'n [[rugbywêreldbeker]]toernooi kwalifiseer nie. Hulle ding in die [[Europese Rugbykampioenskap]] met ander opkomende rugbyspanne mee.
België het al verskeie groot sportgeleenthede soos die [[Olimpiese Somerspele 1920]], die UEFA Europa-beker in 1972 en die UEFA Europa-beker in 2000 (saam met Nederland) gehuisves. Sedert 1925 word die [[Belgiese Grand Prix]] op die [[Circuit de Spa-Francorchamps]] aangebied.
== Kultuur ==
[[Lêer:Pralines cut.jpg|duimnael|links|Belgiese sjokolade]]
[[Lêer:Fosses-la-Ville JPG03.jpg|duimnael|Fosses-La-Ville, Sint Brigide kapel (VIII-Xde eeu) – voorbeeld van Romaanse argitektuur in België]]
[[Lêer:Ixelles Hankar 050810 (3).JPG|duimnael|Elsene (Brussel), Rue Defaqz, balkon van die huis Ciamberlani (1897 – Argitek: Paul Hankar – voorbeeld van [[Art Nouveau]]-argitektuur in België]]
Die Belgiese kultuurlewe neig om binne elkeen van die gemeenskappe gefokus te wees. Gedeelte elemente is minder belangrik aangesien daar geen tweetalige universiteite is nie, behalwe die koninklike militêre akademie, geen gemene media, en geen enkele groot gemene kulturele of wetenskaplike organisasie waar beide hoofgemeenskappe verteenwoordig is nie. België is wel bekend vir die land se skone kunste en argitektuur.
Die gebied wat ooreenkom met vandag se België het die vooruitgang van belangrike kunsbewegings wat 'n reuse invloed op Europese kuns gehad het ondervind. Die Mosankuns, die vroeë Nederlandse skilderkuns, die Vlaamse [[Renaissance]]- en Barokskilderkuns, en belangrike voorbeelde van Romaanse, [[Gotiese argitektuur|Gotiese]], Renaissance- en Barokargitektuur, en die Vlaamse polifonie het in die suidelike deel van die Lae Lande ontwikkel en is mylpale in kunsgeskiedenis.
Die ryk kuns-uitset, baie keer in geheel na verwys as Vlaamse kuns, het in die tweede helfte van die 17de eeu geleidelik agteruitgegaan. Baie oorspronklike kunstenaars het egter gedurende die 19de- en 20ste eeue te voorskyn gekom. In musiek het Adolphe Sax die saxofoon in 1846 uitgevind. Eugène Ysaÿe was 'n belangrike 19de- en 20ste eeuse Belgiese violis. In argitektuur was Victor Horta 'n belangrike inisieerder van die [[Art Nouveau]]-styl. België het beroemde vorms van [[romantiek]]e, ekspressionistiese en surrealistiese skilders opgelewer; dit sluit Egide Wappers, [[James Ensor]], Constant Permeke en René Magritte in. Op 8 November 1948 het die Belgiese skrywers Christian Dotremont en Joseph Noiret die stigting van die vereniging van skilders en literatore genaamd "CoBrA", na die naam van die 3 nasionale hoofstede van die lande waaruit die aanvanklik betrokke kunstenaars kom: [[Kopenhagen|'''Co'''penhagen]], [[Brussel|'''Br'''ussel]], [[Amsterdam|'''A'''msterdam]]) gelei. Dotremont en Noiret het later ook die skrywers Marcel Havrenne en Hugo Claus en die skilders Pol Bury, Pierre Alechinsky, Louis Van Lint, die etnoloog Luc de Heusch en die musikant Jacques Calonne in Brussel by die beweging betrek.
In letterkunde het België verskeie bekende outeurs opgelewer soos die digters Emile Verhaeren, Guido Gezelle, Herman de Coninck, Myriam Vanhee, Tom Lannoye, [[Jacques Brel]] en roman skrywer Hendrik Conscience, Willem Elsschot en Georges Simenon. Die digter en toneelskrywer Maurice Maeterlinck het die [[Nobelprys vir Letterkunde]] in 1911 ontvang. Die bekendste Frans-Belgiese strokiesverhale is ''[[Die avonture van Kuifie]]'' deur [[Hergé]] maar baie ander belangrike outeurs van strokiesverhale is Belgies, insluitend Edgar P. Jacobs, Marc Sleen, Willy Vandersteen en André Franquin.
Meer onlangs het vername filmregisseurs verskyn, meeste van hulle sterk beïnvloed deur Franse filmkuns. Die gebrek aan 'n groot Belgiese filmmaatskappy het hulle gedwing om te emigreer of in lae-begroting produksies deel te neem. Belgiese regisseurs sluit Stijn Coninx, Luc en Jean-Pierre Dardenne in; akteurs sluit Jan Decleir, Veerle Baetens en Marie Gillain in. Films sluit in ''Man Bites Dog'' en ''The Alzheimer Affair''. In die 1980's het Antwerpen se Koninklike Akademie van die Skone Kunste belangrike mode toonaangewers, die Antwerpse Ses opgelewer.
België het ook bygedra tot die ontwikkeling van wetenskap en tegnologie. Die [[wiskunde|wiskundige]] Simon Stevin, die [[anatomie|anatomis]] Andreas Vesalius en die [[kartograaf]] Gerardus Mercator is onder die meer invloedryke wetenskaplikes uit die begin van die Vroeë [[Modernisme]] in die Lae Lande. Meer onlangs, teen die einde van die 19de eeu, in toegepaste wetenskap, het die chemikus Ernest Solvay en die ingenieur Zenobe Gramme die Solvayproses en die Grammedinamo uitgevind. Georges Lemaître is 'n beroemde Belgiese kosmoloog aan wie die voorstel van die [[oerknal]]teorie van die begin van die heelal in 1927 toegeskryf word. Drie [[Nobelprys vir Fisiologie of Geneeskunde|Nobelpryse vir Fisiologie of Geneeskunde]] is aan Belge toegeken: Jules Bordet in 1919, Corneille Heymans in 1938 en Albert Claude en Christian De Duve in 1974. Ilya Prigogine is in 1977 die [[Nobelprys vir Chemie]] toegeken.
Op 1 Desember 2005 is Vader Damien deur die Vlaminge as die Grootste Belg van alle tye gekies terwyl die [[Wale]] [[Jacques Brel]] gekies het.
'n Mens kan nie België se kultuurlewe verstaan sonder om die volksfeeste in ag te neem nie. Voorbeelde sluit die Karnaval van Binche, die Ducasse van Ath, die optog van die Heilige Bloed in Brugge, die 15de-Augustusfees in Liège, en die Waalse fees in Namur in. 'n Belangrike nieamptelike feesdag is Sint Nicholasdag op 6 Desember, wat die fees vir kinders herdenk en in Liège van die studente.
Baie hoogsaangeskrewe restaurante kan in hoë-impak gastronomiese gidse soos die Michelingids aangetref word. Belgiese sjokolade handelsmerke soos Neuhaus, is wêreldbekend en word wyd verkoop; selfs die goedkoopste en gewildste handelsmerk, Leonidas, het 'n reputasie verwerf vir hulle kwaliteit.
België produseer meer as 500 bier (alebiere, pils) variëteite). Belge het 'n reputasie vir 'n voorliefde vir wafels en ''pommes frites'' (Belgiese aartappelskyfies), beide oorspronklik uit België; die nasionale kos is biefstuk of mossels met skyfies.
== Sien ook ==
* [[Lys van nedersettings in België]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Bronnelys ==
; Algemeen
----
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Belgium|title=Belgium|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=3 Februarie 2025}}
* {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belgium/|title=Belgium|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=3 Februarie 2025}}
; Geskiedenis
----
* {{en}} [http://www.zum.de/whkmla/region/lowcountries/xbelgium.html Wêreldgeskiedenis by KLMA]
; Taal
----
* {{de}} Simons, Ludo: ''Über Sprache und Literatur in Flandern''. Antwerpen: Belgisch-Deutsche Gesellschaft 1983
* {{fr}} [http://www.axl.cefan.ulaval.ca/europe/belgiqueacc.htm L'aménagement linguistique dans le monde] in Frans deur Jacques Leclerc, Universiteit van Laval, [[Kanada]]
* {{de}} {{en}} {{fr}} {{nl}} [http://statbel.fgov.be/ Portaal van die INS tot statistiese publikasies oor België]
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Belgium|België}}
{{Wikt|België}}
* {{en}} {{Wikivoyage|Belgium|België}}
; Amptelike webwerwe
----
* {{de}} {{en}} {{fr}} {{nl}} [https://www.belgium.be/ Federale portaalwebwerf]
* {{de}} {{en}} {{fr}} {{nl}} [https://www.monarchie.be/ Amptelike webwerf van die Belgiese monargie]
{{Geografiese ligging
| Senter = {{vlagland|België}}
| Noord = {{vlagland|Nederland}}
| Noordoos = {{vlagland|Nederland}}
| Oos = {{vlagland|Duitsland}}
| Suidoos = {{vlagland|Luxemburg}}
| Suid = {{vlagland|Frankryk}}
| Suidwes = {{vlagland|Frankryk}}
| Wes = [[Noordsee]] • {{vlagland|Frankryk}}
| Noordwes = {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} • [[Noordsee]]
}}
{{Lande van Europa}}
{{EU-lande}}
{{NAVO-lande}}
{{Normdata}}
{{Voorbladster}}
[[Kategorie:België| ]]
c47nyv07dn9zl8lt3qt15a539rgaggr
Wikipedia:Geselshoekie
4
5209
3373240
3373085
2026-11-16T18:42:45Z
BurgertB
2401
/* Article guidance feature is ready to be set up for your Wikipedia */ Antwoord
3373240
wikitext
text/x-wiki
__NEWSECTIONLINK__
__NOINDEX__
{{spring ondertoe}}
[[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]]<!--
[[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|240px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suidedeel.]]
[[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]]
[[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]
-->
<div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;">
<big>'''Sien ook:'''</big>
* [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is.
* [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers.
* [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy.
* [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer.
<center>'''Verdere hulp:'''<br /></center>
Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die
* [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']],
* [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en
* [[:m:|Meta Wikipedia]].
</div>
{{Argiefboks|14
| argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]]
| argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]]
| argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]]
| argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]]
| argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]]
| argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]]
| argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]]
| argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]]
| argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]]
| argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]]
| argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]]
| argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]]
| argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]]
| argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]]
}}
'''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys.
Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak.
Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word.
Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans]
<div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit§ion=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div>
== [[Spasiefout]] in titels ==
Gemeenskap, ek het die volgende titels versamel wat ek glo moontlik spasiefout begaan. Kyk asb. daarna en laat weet of daar enige foute is. Bv. [[SANS-standaarde]] lyk vir my soos 'n [[toutologie]]. Skuif dit sommer ook gerus na die korrekte titel.
== Klas- of tipe-aanduiding + vaartuig ==
{| class="wikitable sortable"
! # !! Huidige naam !! Voorgestelde naam
|-
| 58 || [[Astute-klas duikboot]] || [[Astute-klas-duikboot]]
|-
| 59 || [[Churchill-klas duikboot]] || [[Churchill-klas-duikboot]]
|-
| 60 || [[Daphné-klas duikboot]] || [[Daphné-klas-duikboot]]
|-
| 61 || [[Essex-klas vliegdekskip]] || [[Essex-klas-vliegdekskip]]
|-
| 62 || [[Ethan Allen-klas duikboot]] || [[Ethan Allen-klas-duikboot]]
|-
| 63 || [[Gerald R. Ford-klas vliegdekskip]] || [[Gerald R. Ford-klas-vliegdekskip]]
|-
| 64 || [[Harushio-klas duikboot]] || [[Harushio-klas-duikboot]]
|-
| 65 || [[Lafayette-klas duikboot]] || [[Lafayette-klas-duikboot]]
|-
| 66 || [[Le Triomphant-klas duikbote]] || [[Le Triomphant-klas-duikbote]]
|-
| 67 || [[Lexington-klas vliegdekskip]] || [[Lexington-klas-vliegdekskip]]
|-
| 68 || [[Los Angeles-klas duikboot]] || [[Los Angeles-klas-duikboot]]
|-
| 69 || [[Ohio-klas duikboot]] || [[Ohio-klas-duikboot]]
|-
| 70 || [[Oscar-klas duikboot]] || [[Oscar-klas-duikboot]]
|-
| 71 || [[Resolution-klas duikboot]] || [[Resolution-klas-duikboot]]
|-
| 72 || [[Seawolf-klas duikboot]] || [[Seawolf-klas-duikboot]]
|-
| 73 || [[Skipjack-klas duikboot]] || [[Skipjack-klas-duikboot]]
|-
| 74 || [[Sturgeon-klas duikboot]] || [[Sturgeon-klas-duikboot]]
|-
| 75 || [[Swiftsure-klas duikboot]] || [[Swiftsure-klas-duikboot]]
|-
| 76 || [[T-klas duikboot]] || [[T-klas-duikboot]]
|-
| 77 || [[Tipe 206-klas duikboot]] || [[Tipe 206-klas-duikboot]]
|-
| 78 || [[Tipe 212-klas duikboot]] || [[Tipe 212-klas-duikboot]]
|-
| 79 || [[Tipe 214-klas duikboot]] || [[Tipe 214-klas-duikboot]]
|-
| 80 || [[Trafalgar-klas duikboot]] || [[Trafalgar-klas-duikboot]]
|-
| 81 || [[Typhoon-klas duikboot]] || [[Typhoon-klas-duikboot]]
|-
| 82 || [[Valiant-klas duikboot]] || [[Valiant-klas-duikboot]]
|-
| 83 || [[Vanguard-klas duikboot]] || [[Vanguard-klas-duikboot]]
|-
| 84 || [[Virginia-klas duikboot]] || [[Virginia-klas-duikboot]]
|-
| 85 || [[Yamato-klas slagskip]] || [[Yamato-klas-slagskip]]
|-
| 86 || [[Yankee-klas duikboot]] || [[Yankee-klas-duikboot]]
|-
| 87 || [[Yorktown-klas vliegdekskip]] || [[Yorktown-klas-vliegdekskip]]
|-
| 88 || [[Yushio-klas duikboot]] || [[Yushio-klas-duikboot]]
|-
| 89 || [[Tipe IX duikboot]] || [[Tipe IX-duikboot]]
|-
| 90 || [[Tipe VII duikboot]] || [[Tipe VII-duikboot]]
|-
| 91 || [[Klas-C tenklokomotief]] || [[Klas C-tenklokomotief]]
|}
== Eienaam + soortnaam ==
{| class="wikitable sortable"
! # !! Huidige naam !! Voorgestelde naam
|-
| 92 || [[Abantu boekfees]] || [[Abantu-boekfees]]
|-
| 93 || [[Alfred manta]] || [[Alfred-manta]]
|-
| 94 || [[Angoni vleirot]] || [[Angoni-vleirot]]
|-
| 95 || [[Flofneut toebroodjie]] || [[Flofneut-toebroodjie]]
|-
| 96 || [[Djiboeti frank]] || [[Djiboeti-frank]]
|-
| 97 || [[Brive Corrèze Limousin atletiekklub]] || [[Brive Corrèze Limousin-atletiekklub]]
|-
| 98 || [[Dolfyne krieketspan]] || [[Dolfyne-krieketspan]]
|-
| 99 || [[Renaissance filosofie]] || [[Renaissance-filosofie]]
|-
| 100 || [[Graskop kransaalwyn]] || [[Graskopkransaalwyn]]
|-
| 101 || [[Karel grootoog]] || [[Karelgrootoog]]
|-
| 102 || [[Luiperd botvis]] || [[Luiperdbotvis]]
|-
| 103 || [[Raritan volk]] || [[Raritanvolk]]
|-
| 104 || [[Zulu nasie]] || [[Zoeloenasie]]
|-
| 105 || [[Klingon taal]] || [[Klingon]]
|-
| 106 || [[Tonsea taal]] || [[Tonsea]]
|-
| 107 || [[Banyum taal]] || [[Banyum]]
|-
| 108 || [[Sokoto stad]] || [[Sokoto (stad)]]
|-
| 109 || [[Afrikaner vlugtelingskap]] || [[Afrikanervlugtelingskap]]
|}
== Reeds gekoppelde eerste lid + soortnaam ==
{| class="wikitable sortable"
! # !! Huidige naam !! Voorgestelde naam
|-
| 110 || [[Kliënt-bediener argitektuur]] || [[Kliënt-bediener-argitektuur]]
|-
| 111 || [[Multi-aansig projeksies]] || [[Multi-aansig-projeksies]]
|-
| 112 || [[Sout-en-peper bontpaling]] || [[Sout-en-peperbontpaling]]
|-
| 113 || [[Borneo-Sporenburg brûe]] || [[Borneo-Sporenburg-brûe]]
|-
| 114 || [[Karoo-tot-Kus bergfietswedren]] || [[Karoo-tot-Kus-bergfietswedren]]
|-
| 115 || [[Nederland-Suid-Afrika verhoudings]] || [[Nederland-Suid-Afrika-verhoudings]]
|-
| 116 || [[Pan-Afrika kleure]] || [[Pan-Afrikakleure]]
|-
| 117 || [[Post-Sowjet state]] || [[Post-Sowjetstate]]
|-
| 118 || [[China-Indië skermutselings van 2020]] || [[China-Indië-skermutselings van 2020]]
|-
| 119 || [[Indië–Pakistan konflik van 2025]] || [[Indië-Pakistan-konflik van 2025]]
|-
| 120 || [[Twer-oblast vliegtuigongeluk (2023)]] || [[Twer-oblast-vliegtuigongeluk (2023)]]
|-
| 121 || [[Iran-oorlog wapenstilstand (2026)]] || [[Iran-oorlogwapenstilstand (2026)]]
|-
| 122 || [[Covid-19 protesaksies in China gedurende 2022]] || [[Covid-19-protesaksies in China in 2022]]
|-
| 123 || [[Gerigte-energie wapen]] || [[Gerigte energie- wapen]]
|-
| 124 || [[Suid-Afrikaanse nasionale onder-20 sokkerspan]] || [[Suid-Afrikaanse nasionale onder-20-sokkerspan]]
|-
| 125 || [[Lae-energie elektrondiffraksie]] || [[Lae-energie- elektrondiffraksie]]
|}
== Jaartal of datum + soortnaam ==
{| class="wikitable sortable"
! # !! Huidige naam !! Voorgestelde naam
|-
| 126 || [[Oktober 2020 veldbrande in die Wes-Vrystaat]] || [[Oktober 2020-veldbrande in die Wes-Vrystaat]]
|-
| 127 || [[Olimpiese Somerspele 2008 medaljes]] || [[Olimpiese Somerspele 2008-medaljes]]
|-
| 128 || [[Paralimpiese Somerspele 2008 medaljes]] || [[Paralimpiese Somerspele 2008-medaljes]]
|}
== Soortnaam + soortnaam ==
{| class="wikitable sortable"
! # !! Huidige naam !! Voorgestelde naam
|-
| 129 || [[Hof vertolking]] || [[Hofvertolking]]
|-
| 130 || [[Water dampdruk]] || [[Waterdampdruk]]
|-
| 131 || [[Uitskot dam]] || [[Uitskotdam]]
|-
| 132 || [[Melk plaasvervanger]] || [[Melkplaasvervanger]]
|-
| 133 || [[Hamer spyker]] || <s>[[Hamerspyker]]</s>
|-
| 134 || [[Dokter knopie]] || [[Dokterknopie]]
|-
| 135 || [[Slaap inertia]] || [[Slaapinersie]]
|-
| 136 || [[Analoog gruwel]] || [[Analooggruwel]]
|-
| 137 || [[Balsem Kopiva]] || <s>[[Balsemkopiva]]</s>
|-
| 138 || [[Donker newel]] || <s>[[Donkernewel]]</s>
|-
| 139 || [[Biseksie metode]] || [[Biseksiemetode]]
|-
| 140 || [[Medium formaat]] || [[Mediumformaat]]
|-
| 141 || [[Mak maak]] || <s>[[Makmaak]]</s>
|-
| 142 || [[Transgender swangerskap]] || <s>[[Transgenderswangerskap]]</s>
|-
| 143 || [[Epoulet soldaat]] || [[Epouletsoldaat]]
|-
| 144 || [[Sekelstert grootoog]] || [[Sekelstertgrootoog]]
|-
| 145 || [[Silwerrug gorilla]] || [[Silwerruggorilla]]
|-
| 146 || [[Silwerflits stekelwang]] || [[Silwerflits-stekelwang]]
|-
| 147 || [[Spits slymvis]] || [[Spitsslymvis]]
|-
| 148 || [[Olyfgroen vingertjie]] || [[Olyfgroenvingertjie]]
|-
| 149 || [[Pienk seekomkommer]] || [[Pienkseekomkommer]]
|-
| 150 || [[Kaapse Onafhanklikheids Party]] || [[Kaapse Onafhanklikheidsparty]]
|-
| 151 || [[Tweede Nuwe Jaar]] || [[Tweede Nuwejaar]]
|-
| 152 || [[Vaskulêre endoteel groeifaktor]] || [[Vaskulêre endoteelgroeifaktor]]
|-
| 153 || [[Ouditiewe integrasie opleiding]] || [[Ouditiewe integrasie-opleiding]]
|-
| 154 || [[Outeur aanhaling (botaniese nomenklatuur)]] || [[Outeuraanhaling (botaniese nomenklatuur)]]
|-
| 155 || [[Ernstige akute respiratoriese sindroom koronavirus 2]] || [[Ernstige akute respiratoriese sindroom-koronavirus 2]]
|-
| 156 || [[Indringer vetplante in Suid Afrika]] || [[Indringervetplante in Suid-Afrika]]
|-
| 157 || [[Silwer sillago]] || [[Silwersillago]]
|} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:32, 16 Oktober 2026 (UTC)
:Hi, ek het solank begin om die artikels te skuif na die bloues. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:33, 19 Oktober 2026 (UTC)
::{{Ping|Aliwal2012}} jammer om te pla, maar jy is besig om beide rooi skakels en weesbladsye te skep. Let op die oorblywende skakels wat rooi word as jy sonder 'n aanstuur skuif. Terloops, ek dink nie dat [[Suid-Afrikaanse nasionale onder-20-sokkerspan]] korrek is nie, ons het onlangs soortgelyke titels aangepas, sien https://viva-afrikaans.org/lees-luister/blog/1448:die-bloedjies-se-bekers Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:45, 21 Oktober 2026 (UTC)
:::Hallo {{ping|SpesBona}}, ek skuif bg. blaaie opsetlik sonder 'n aanstuur. My doel is dat dit rooi moet word, sodat ander gebruikers dit kan opspoor en aanpas, dis mos 'n spanpoging! (Van die weesbladsye weet ek nie mooi nie) Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:23, 21 Oktober 2026 (UTC)
::::{{Ping|Aliwal2012}} Ek pas skakels aan volgens "Skakels hierheen", maar vir artikels wat geskuif is gebruik ek die ou titel. Daai bot doen die weesbladsye. Ek moet nog die o. 20 in beide krieket en rugby aanpas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 14:35, 21 Oktober 2026 (UTC)
:Ek sou dink 'n [[Spitsslymvis]] sou meer spits en meer slymerig moet lyk, maar die nuwe name dra my goedkeuring! :-D [[Spesiaal:Bydraes/~2026-56661-25|~2026-56661-25]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-56661-25|talk]]) 10:45, 22 Oktober 2026 (UTC)
== Ons 132,000ste artikel... ==
Gemeenskap, wattter een was dit gewees? Dinge het te vinnig gebeur... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:08, 17 Oktober 2026 (UTC)
:''[[Senecio vaginatus]]'' – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:14, 17 Oktober 2026 (UTC)
== Verwysingsjablone ==
Ek is hier omdat ek wil help om 'n ensiklopedie te skryf. Ek kan sien dat behoorlike aanhaling in daardie opsig nuttig is, hoofsaaklik om te wys dat wat jy skryf nie bloot opgemaak is nie. Maar die verwysingsjablone maak dit nie net baie meer tydrowend nie, hulle dien 'n heeltemal ander doel, naamlik die bou van 'n databasis van bronne.
As daar mense is wat so 'n doelwit nastreef, glo ek hulle moet net self met die nodige mannekrag vorendag kom om daardie heeltemal ander doelwit na te streef. Na my mening is die sjablone egter daarop gemik om daardie taak op 'n dwangmatige en onbetaalde wyse aan ons op te lê. En daar is 'n woord vir dwangmatige maar onbetaalde werk. Dit word slawerny genoem.
En ek is nie 'n slaaf nie, so ek weier om hiermee saam te werk. Ek skryf eerder artikels.
[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 20:10, 17 Oktober 2026 (UTC)
:Beste [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]], niemand kan jou dwing om 'n sjabloon te gebruik wat jy nie wil gebruik nie. As jy slegs die url en die titel met die datum van jou raadpleging tussen "ref" en "ref" plaas, is dit volledig in die haak. Jy gebruik 'n bron en het dit gelees, dit is al wat ons wil hê. Soos jy sê, ons is hier om artikels te skryf. Ek verwerp ook enige goed wat my van my doel om artikels te kan skryf, aflei of afbring. Ons is mos in ons vrye tyd hier. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 17 Oktober 2026 (UTC)
::Baie dankie, SpesBona. Ongelukkig het ek 'n ander en bitter ervaring gehad rakende daardie dwang. Op nl.wiki is van my bydraes verwyder en ek is gedreig om geblokkeer te word as ek dit nie 'goed genoeg' doen nie. [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 21:30, 17 Oktober 2026 (UTC)
:::Op die Duitse Wikipedia ken ek die teendeel: As jy ander jou goed opdwing (bv. een legitieme sjabloon met 'n ander vervang), 'n legitieme skryfwyse met 'n ander vervang, of ander dinge, is jy in die moeilikheid, nie die ander persoon nie. Op die Duitse Wikipedia is daar nie "dié manier van goed doen nie". Daar is legio. Ons sê altyd dat daar nooit eenvormigheid op Wikipedia kan wees nie. Ek sien nie enige voordeel daarin om een manier op ander af te druk nie. Dit is nie ons projek nie. Ek het kleiner dinge op Nederlands en Wes-Fries gedoen en blykbaar was dit altyd goed genoeg om aanvaar te word, ook eenvormige verwysings. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:35, 17 Oktober 2026 (UTC)
== "Cite web" vervang met "Verwys web" ==
Gemeenskap, neem asb. kennis dat {{Ping|Pynappel}} se Kabouterbot reeds in honderde (?) artikels "cite web" en verwante sjablone met "Verwys web" vervang het. Die meeste gebruikers gebruik eersgenoemde waarskynlik omdat dit in die Engelse Wikipedia standaard is. Ek gebruik dit ook, omdat ek dit ook op die Duitse Wikipedia mag gebruik. Terloops, op die Duitse Wikipedia mag jy nooit ooit 'n geldige sjabloon met 'n ander vervang as jy nie die hoofouteur is nie. Ek het 'n probleem met die feit dat hier 'n grootskaalse ingryping gebeur sonder om met die gemeenskap te praat wat hulle dink. Wikipedia is immers 'n '''gemeenskapsprojek'''. Wat dink julle daaroor? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:55, 17 Oktober 2026 (UTC)
:Die betrokke wysigings is [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Spesiaal:Bydraes&end=&namespace=all&start=&tagfilter=&target=KabouterBot&offset=20261017173159&limit=5000 hier], soek vir "Vervang die Engelse verwysingsjablone met die Afrikaanse". Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 17 Oktober 2026 (UTC)
== Taaldiversiteit ==
Stem saam met @Dumbassman taaldiversiteit is die toekoms. https://diff.wikimedia.org/2026/10/21/lessons-from-accra-rossouw-van-rooyens-take-on-what-the-first-language-diversity-conference-meant-for-africas-languages/ [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:36, 22 Oktober 2026 (UTC)
:Goed gedoen Rossouw! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:26, 22 Oktober 2026 (UTC)
== Ons 25ste verjaarsdag ==
Gemeenskap, neem kennis dat ek more om 6:35 op Die Groot Ontbyt TV-program gesels oor onder andere ons 25ste verjaarsdag. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:32, 22 Oktober 2026 (UTC)
:Welgedaan Oesjaar, dit was 'n uitstekende sessie, glo dit gaan 'n betekenisvolle bydrae maak om die publisiteit vir die Afrikaanse Wikipedia onder die bree publiek te bevorder. Hoop KyKNet plaas dit op [[YouTube]]. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 05:06, 23 Oktober 2026 (UTC)
:: Sjoe! Dit was wild! Wat 'n positiewe klomp daar by GrootFM! Dit sal blykbaar vanmiddag om 14:00 op Youtube beskikbaar wees. Toe ek terugstap vanaf die ateljee tot by die wagkamer het daar reeds 17 aansoeke op ons Bakkiesblad deurgekom vir goedkeuring! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:43, 23 Oktober 2026 (UTC)
::: Sien die program by https://www.youtube.com/watch?v=ol2E1sqTFj8 [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:53, 23 Oktober 2026 (UTC)
== Konformasies ==
[[Lêer:Ethane-A-3D-balls.png|duimnael|100px|etaan]]
[[Lêer:Ethane conformation.gif|duimnael|90px|konformasies van etaan]]
Ek sukkel bietjie met die chemiese terminologie in Afrikaans, veral wat konformasies betref. 'n [[Etaan]]molekule kan twee verskillende konformasies aanneem, afhangende van hoe die een helfte van die molekule relatief tot die ander roteer. In Engels word hulle "staggered" en "eclipsed" genoem. [[Gebruiker:Wyatt Tyrone Smith|Wyatt]] het hulle op die etaanbladsy in "verspreid" en "in-lyn" verander. In Nederlands lys Wikipedia "geschrankt" en "ge-eclipseerd", en ek moet erken dat die werkwoord "schranken" vir my onbekend was. nl.wiki dui aan dat dit hoofsaaklik [[Vlaams (taalkunde)|Vlaams]] is. Die Duitsers praat van "gestaffelt".
As ek dit vir die Google Translate-robot voer, kry ek "verspringende en verduisterde konformasie", en ek kry dieselfde op OpenTran. Die bron hiervan is egter vir my onduidelik. Ek het tevergeefs gesoek na gespesialiseerde literatuur in Afrikaans.
Die konsepte is nogal belangrik vir die metallosene. Ek wil graag voorstel om "verspringende en verduisterde konformasie" aan te neem, maar as iemand iets beters het, sal ek dit graag wil hoor.
[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 21:57, 22 Oktober 2026 (UTC)
:{{ping|Gebruiker:Daniellouw}}, kan jy help asb? Jy het 'n chemiese agtergrond. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:43, 23 Oktober 2026 (UTC)
::Ek het nou tog 'n Afrikaanse bron gevind.<ref>[https://ujcontent.uj.ac.za/view/pdfCoverPage?instCode=27UOJ_INST&filePid=135671990007691&download=true Die alfa-koolstofreaktiwiteit van enele gekoördineerde swaelligande in chroom(0)- en mangaan(I)komplekse; Martha M. van Dyk; proefskrif; RAU; 1982]</ref> Dit sê:
::''Kristalstrukture dui daarop dat steriese faktore 'n '''gespreide''' konformasie A, bevoordeel, terwyl elektroniese effekte weer 'n '''versteekte''' konformasie B,C bevoordeel.''. Dus gebruik hulle staggered=gespreid en eclipsed=versteek.
::{{Verwysings}} [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 06:40, 24 Oktober 2026 (UTC)
:::Dankie tog. Goed gedoen! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:47, 24 Oktober 2026 (UTC)
== Yskor Woordeboek ==
Gemeenskap, danksy [[Gebruiker:Elmarie Waltman]] het ek nou 'n 1978 Yskor tweetalige woordeboek in my besit. Indien julle inligting soek vra net... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:25, 26 Oktober 2026 (UTC)
:Groot plesier Deon! Bly die boek het veilig by jou aangekom – [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 14:29, 26 Oktober 2026 (UTC)
== Jou wiki sal binnekort oorskakel na die lees-alleen modus. ==
<section begin="server-switch"/><div class="plainlinks">
[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Lees hierdie boodskap in 'n ander taal]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]
Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp.
Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-10-28|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-10-28T15:00|en}} {{#time:H:i e|2026-10-28T15:00}}]'''
Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk.
'n Banier sal 30 minute voor hierdie operasie plaasvind op alle wiki's vertoon word. Hierdie banier sal tot die einde van die operasie verskyn.
<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Jy kan bydra aan die [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate vertaal of proeflees] van hierdie banier se teks.</span>
'''Vir 'n kort tydjie sal u op alle wiki's slegs kan lees, maar nie redigeer nie.'''
* Op '''{{#time:l j xg Y|2026-10-28|af}}''' sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie.
* As u gedurende hierdie tye probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie tyd nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net vir ingeval.
''Ander gevolge'':
* Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word.
* Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander werk sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees.
Hierdie projek kan, indien nodig, uitgestel word. Jy kan [[wikitech:Switch_Datacenter|die skedule lees by wikitech.wikimedia.org]]. Enige veranderinge sal in die skedule aangekondig word.
'''Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.'''</div><section end="server-switch"/>
[[user:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]] 14:00, 26 Oktober 2026 (UTC)
<!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 -->
== Verwysing na 'n skip in persoonlike vorm... ==
Na aanleiding van my artikel oor die vliegdekskip [[USS Hornet (CV-12)]] waarin hulle na die skip verwys as ''she''. Iets het my gepla en ek het Dr. [[Mariëtta Alberts]] genader vir raad. Hier is haar antwoord soos oorgedra vanaf Whatsup:
* Ek: ''Naand! Is dit nog aanvaarbaar om na 'n skip as sy te verwys?''
* Sy: ''Nee glad nie. In Engels 'she' - in Afrikaans altyd HY''
* Ek: ''Ai. Ek gaan maar eerder dan "die skip" gebruik in stede van Hy.''
* Sy: ''Reg , maar onthou asb die manlike vorm is die korrekte vorm om iets in Afrikaans aan te dui. NOOIT die vroulike vorm nie. Die vroulike vorm is die Engelse patroon ...''
* Ek: ''Geslags diskriminasie....''
* Sy: ''Nee, taalpraktyk wat jare gelede reeds vir Afrikaans vasgestel is.. Kyk maar ook wat die Taalkommissie/VivA sê. Ons mense is deesdae geneig om alles op die Engelse patroon te doen. Ek sukkel ook met die soort Engelse patroon by ons skrywers (selfs predikante) wanneer ek ons weeklikse kerkblaadjie redigeer en proeflees. Die Engelse patroon op Afrikaanse taalgebruik is so sterk ingeburger dat mense sukkel.''
Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:43, 2 November 2026 (UTC)
: [[VivA]] se Maureen van Helden het hierdie skakel gestuur: [https://viva-afrikaans.org/nuus/item/510-is-n-skip-dan-nou-n-vroumens-verkeerde-voornaamwoorde-vir-regte-dinge Name] 'n Paar manne van die see gaan sê: julle neuk ons nou van bakboord na stuurboord! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:46, 3 November 2026 (UTC)
== Voorblad ==
Die voorblad wat nou so gereeld opdateer word wek 'n baie goeie indruk. Dit lyk of daar lewe is op af.wiki. Dis na my mening nuwe prentjies wat mens eerste opval, en dit wys 'n besoeker dat iets verander het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:48, 9 November 2026 (UTC)
== Ons verjaarsdag: 16 November 2026. ==
Gemeenskap, ons verjaar nou Maandag 16 November en is dan 25 jaar jonk! [[Radio Overberg]] het 'n boodskap gestuur: dankie aan al die vrywilligwrs wat hier bydraes gemaak het! Julle harde werk word waardeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:20, 12 November 2026 (UTC)
:Dit was 'n stadige begin. Die stelselbeheerder wat die webwerf bekendgestel het, het gewonder of daar ooit belangstelling sou wees, want in die begin het eenvoudig niemand opgedaag nie. Maar gelukkig het dit later verander. My gelukwense aan almal hier!
:[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 13:40, 12 November 2026 (UTC)
::Ons moet 'n huldeblyk doen vir ons eerste bydraers, en die versiende slimjan wat besluit het dat daar 'n af.wiki moet wees. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:06, 13 November 2026 (UTC)
:::Google Gemini het my nou baie gehelp.
:::Volgens hom was die eerste webwerf eintlik af.wikipedia.com. Eers in '''2002''' het dit .org geword. Nou dit sou ek nie geweet het nie.
:::Archive.org het die eerste kiekie gekry op 21 Desember 2001. [https://web.archive.org/web/20011221053145/http://af.wikipedia.com/wiki.cgi?HomePage Hier is hy].
:::Maar volgens hom was daar nie 'n Incubator/Broeikas nie. Hoe dit toe gewerk het, kan ek nie sê nie.
:::Maar kyk jy buitendien [https://web.archive.org/web/20020726024321/http://af.wikipedia.com/wiki.cgi?action=history&id=HomePage wie die Tuisblad verander het] - is dit nld-proxy.mweb.co.za, proxy.unisa.ac.za en adsl-52140.turboline.skynet.be wat genoem word.
:::Op die [https://web.archive.org/web/20011221055320/http://af.wikipedia.com/wiki.cgi?Recent_Changes eerste RecentChanges] verskyn daar op die eerste kiekie op 21 Desember 2001 wel die Last Edited November, 16, 2001 2:53 pm [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 19:50, 13 November 2026 (UTC)
:::Het jou katvis! Michel Clasquin. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikipedia-l@lists.wikimedia.org/thread/SHFTTE6HQH4TIVMAG2UZ2Y2R7VZ3QFQ2/ Hy het die Afrikaanse Wikipedia begin]. [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 20:55, 13 November 2026 (UTC)
== Spekulasie is nie wetenskap nie ==
As chemikus het ek groot probleme met die artikel oor die [[uitgebreide periodieke tabel]]. Sedert die 17de eeu het chemici hard gewerk om nie net die bestaan van stowwe te bewys nie, maar ook om hulle te isoleer en te karakteriseer. Veral dié van elemente. As jy hulle nie kon demonstreer nie, was jy nie toegelaat om hulle 'n naam te gee nie, wat nog te sê om oor hul eienskappe te spekuleer. Hierdie artikel is geheel en al gebaseer op die spekulasies van nie-chemici, naamlik kernfisici. Geen van hierdie 'elemente' is ooit gedemonstreer nie, en geeneen van hul verbindings is ooit geïsoleer nie.
Daar word selfs beweer dat [[oganesson]] se stabiliteit bewys is. Dis onsin. Oganesson is so onstabiel dat slegs die vervalprodukte van drie van sy atome ooit gedemonstreer is. Om dit stabiel te noem, moet jy regtig 'n fisikus wees. Daar word beweer dat dit 'n edelgas is, maar jy kan dit nooit bewys nie, want dit verval voordat jy dit kan bewys. Ja, daar is fisici wat dink dat daar in 'n hipotetiese periode 8 'n g-blok sou wees, maar die energieë van die d-, f- en g-orbitale kom so naby aan mekaar dat dit hoogs twyfelagtig is of 'n mens dit selfs so moet voorstel. Maar ons sal dit waarskynlik nooit weet nie, want alle spekulasie oor 'n 'eiland van stabiliteit' het nooit werklikheid geword nie.
Die hele storie is dus spekulatief en val daarmee buite die gebied van die wetenskap. As jy daaroor wil skryf, moet dit duidelik wees in die storie self. Dit gaan oor wetenskapfiksie, nie wetenskap nie.
Dit maak die artikel ook 'n vorm van misleiding vir die leser. Hier word 'n stukkie spekulasie as wetenskap aangebied. Dat fisici daarvan hou om daardie lyn oor te steek, is vir my geen verrassing nie, maar hier word chemie daarby ingesleep. En chemici is ernstige wetenskaplikes.
[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 12:47, 14 November 2026 (UTC)
:Na aanleiding van die lees van beide die [[uitgebreide periodieke tabel|artikel]] en [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] se kommentaar, stel ek voor dat die oorspronklike redakteur bedoel het dat die periodieke tabel stabiel is tot by element 118 – nie dat element 118 self stabiel is nie. Hiermee bedoel ek dat wetenskaplikes dit oor die algemeen eens is oor die struktuur van die periodieke tabel tot en met element 118, maar dat enigiets verder as daardie element – selfs al word dit deur teorie voorspel – nog nie aangetoon is nie. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:08, 14 November 2026 (UTC)
== Wiki Indaba 2026 ==
Ek het die Wiki Indaba 2026 in [[Abidjan]], [[Ivoorkus]] van 13 to 15 November 2026 bygewoon as ‘n [[Wikimedia ZA]] beurshouer. Die tema van die konferensie was “”Afrika se Toekoms: Kennisgelyksgeleenthede en Innovasie.” Sowat 200 Wikipediane vanoor Afrika en die [[diaspora]] het die konferensie bygewoon. Ek het met ‘n paar persone oor die proses wat ons begin het om ‘n [[kunsmatige intelligensie]] beleid te skep, gepraat. Daar is beslis belangstelling daarin en min is oor die onderwerp op die konferensie gepraat. Dit is veral van belang in die lig van die geleenthede en bedreigings wat KI inhou vir die kleiner taal Wikipedia's. Iets wat later verder geneem kan word. Ek sal later ‘n verslag oor die konferensie publiseer. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:17, 15 November 2026 (UTC)
== Article guidance feature is ready to be set up for your Wikipedia ==
<div lang="en" dir="ltr">
Hello Wikipedians,
Apologies, this message is not in your language. {{int:Please-translate}}.
I'm writing on behalf of the Language and Product Localization team. The Article guidance feature is ready to be enabled on your Wikipedia. Administrators and interface administrators can turn on the feature through the <code>Special:CommunityConfiguration/ArticleGuidance</code> to expose it for editors to use it.
'''Background information'''
[[mw:Article guidance|Article guidance]] guides contributors when they start a new article, so they don't meet an empty page. It provides a start-up content structure for writing a particular topic at every stage of the article, as well as advice, community practices, and source recommendations. The feature is designed so that communities can fully customize that guidance shown to editors is the most relevant for their wikis and specific topics. We collaborated with a few communities to build and test the feature. Through their feedback and experiments, we improved the feature and validated that articles created through this workflow survive better on Wikipedia.
'''Setting up the feature'''
To ensure that this feature works as intended, you are requested do the following:
* [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:MessageGroupStats&language=fi&group=ext-articleguidance Translate the user interface] on translatewiki.net
* Create pages called outlines: These pages contain all the editing guidelines tailored for specific article topics that the feature will use. The guidance that editors see depends on the outlines available on your wiki. See [[simple:Wikipedia:Article Guidance|outlines examples in Simple English Wikipedia]] and the [[mw:Article guidance/How to create an outline|How to create an outline]] guide to learn and create outlines. A generic outline can also be created; this generic outline can be the fallback for all topics when no topic-specific outlines exist.
* We have also created a guide for administrators – [[mw:Article guidance/Community Configuration|Article guidance/Community Configuration]] – with instructions on the pre-configuration tasks. We recommend reading it before changing the settings in Community Configuration.
'''Our request'''
We encourage experienced editors to complete the above tasks and work with an admin to enable it. Please join the [https://discord.gg/R59wcJFuh outline creation support Discord server] to ask questions about outlines and get the help you need. Go to [[mw:Talk:Article guidance|this talk page]] to ask the team questions about this feature.
We look forward to seeing it used in your Wiki and the impact it will have on the number of created articles that survive in this Wikipedia. Thank you!
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:54, 16 November 2026 (UTC)
<!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox/AG_dark_launch_message_list_2&oldid=31299373 -->
:Kan gebruikers {{ping|Pynappel|Rooiratel|BurgertB}} dalk hierna loer? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:16, 16 November 2026 (UTC)
::Al hierdie nuwe goed is te slim vir my [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 18:42, 16 November 2026 (UTC)
3e9g8wztu7avxrhawwcj7dktoxp7spo
Groenland
0
7411
3373324
3286116
2026-11-16T22:35:41Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373324
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Land
|noem_naam = Groenland
|volle_naam = <small>''Kalaallit Nunaat'' ([[Groenlands]])<br />''Grønland'' ([[Deens]])</small>
|algemene_naam = Groenland
|beeld_vlag = Flag of Greenland.svg
|beeld_wapen = Coat of arms of Greenland.svg
|simbool_tipe = Wapen
|beeld_kaart = Greenland (orthographic projection).svg
|leuse =
|volkslied = ''[[Nunarput, utoqqarsuanngoravit]]''<br /><small>''(Groenlands vir: "Jy, ons ou Land")''</small><br /><center>[[Lêer:Nunarput.ogg]]</center><br />''[[Nuna asiilasooq]]''<br /><small>''(Groenlands vir: "Die land van groot lengte")''</small><br /><br />''Koninklike volksliedere:''<br />''[[Der er et yndigt land]]''<br /><small>''(Deens vir: "Daar is 'n pragtige land")''</small><br /><center>[[Lêer:United States Navy Band - Der er et yndigt land.ogg]]</center><br />''[[Kong Christian stod ved højen mast]]''<br /><small>''(Deens vir: "Koning Christian staan by die hoë mas")''</small><br /><center>[[Lêer:United States Navy Band - Kong Kristian stod ved højen mast.ogg]]</center>
|amptelike_tale = [[Groenlands]]
|hoofstad = [[Nuuk]] (''Godthåb'')
{{Koördinate|64|10|N|51|44|W}}
|latd = 64
|latm = 10
|latNS = N
|longd = 51
|longm = 44
|longEW = W
|grootste_stad = [[Nuuk]]
|regeringsvorm = Parlementêre demokrasie<br />binne ’n [[grondwetlike monargie]]
|leiertitels = <br />• [[Monarg]]<br />• Hoë Kommissaris<br />• [[Eerste Minister]]
|leiername = [[Frederik X van Denemarke|Frederik X]]<br />[[Julie Præst Wilche]]<br />[[Jens-Frederik Nielsen]]
|oppervlak_rang = 12<sup>de</sup>
|oppervlak_grootte =
|oppervlak = 2 166 086
|oppervlakmi² = 836 330
|persent_water = 83,1
|bevolking_skatting = 56 725<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldpopulationreview.com/countries/greenland-population |archive-url=https://web.archive.org/web/20240104192021/https://worldpopulationreview.com/countries/greenland-population |archive-date=4 Januarie 2024 |url-status=live |title=Population of Greenland |publisher=World Population Review |accessdate=15 Januarie 2024}}</ref>
|bevolking_skatting_jaar = 2022
|bevolking_rang = 210<sup>de</sup>
|bevolking_sensus =
|bevolking_sensus_jaar =
|bevolkingsdigtheid = 0,028
|bevolkingsdigtheidmi² = 0,069
|bevolkingsdigtheidrang = 244<sup>ste</sup>
|BBP_PPP = $1,8 miljard<ref>{{en}} {{cite book |url=http://www.stat.gl/publ/en/GF/2013/pdf/Greenland%20in%20Figures%202013.pdf |title=Greenland in Figures 2013 |publisher=Statistiek Groenland |isbn=978-87-986787-7-9 |issn=1602-5709 |accessdate=2 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054558/http://www.stat.gl/publ/en/GF/2013/pdf/Greenland%20in%20Figures%202013.pdf |archive-date=21 September 2013 |url-status=live}}</ref>
|BBP_PPP_rang =
|BBP_PPP_jaar = 2011
|BBP_PPP_per_kapita = $37 000
|BBP_PPP_per_kapita_rang =
|BBP = DKK 20,1 miljard<ref name="Deense Nasionale Bank">{{da}} {{cite web |url=https://www.nationalbanken.dk/media/jv4i3stl/analysis-no13-the-greenlandic-economy-final.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20231223005456/https://www.nationalbanken.dk/media/jv4i3stl/analysis-no13-the-greenlandic-economy-final.pdf |archive-date=23 Desember 2023 |url-status=live |title=Pressure on the economy and growing need for reforms |publisher=Deense Nasionale Bank |date=24 November 2022 |accessdate=15 Januarie 2024}}</ref><br />$3,08 miljard<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/country/GL |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129161920/https://data.worldbank.org/country/GL |archive-date=29 November 2023 |url-status=dead |title=Greenland {{!}} Data |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=15 Januarie 2024}}</ref>
|BBP_rang =
|BBP_jaar = 2020
|BBP_per_kapita = DKK 358 000<ref name="Deense Nasionale Bank" /><br />$54 694<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=GL |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204161036/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=GL |archive-date=4 Desember 2023 |url-status=live |title=GDP per capita (Current US$) – Greenland | Data |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=15 Januarie 2024}}</ref>
|BBP_per_kapita_rang =
|onafhanklikheidstipe = Outonomiteit binne die
|onafhanklikheidsgebeure = • Noorse heerskappy<br />• Kontak herstel<br />• Afgestaan aan Denemarke<br />• Amptelike status<br />• Tuisregering<br />• Verdere outonomie<br />en selfbestuur
|onafhanklikheidsdatums = <br />[[Koninkryk van Denemarke]]<br />[[1261]]<br />[[1721]]<br />[[14 Januarie]] [[1814]]<br />[[5 Junie]] [[1953]]<br />[[1 Mei]] [[1979]]<br /><br />[[21 Junie]] [[2009]]<ref name=selfrule>{{en}} {{cite news |title=Self-rule introduced in Greenland |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8111292.stm |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207050653/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8111292.stm |archive-date=7 Desember 2024 |url-status=live |publisher=[[BBC]] |date=21 Junie 2009 |accessdate=15 Januarie 2024}}</ref>
|MOI = {{wins}} 0,786<ref>{{en}} {{cite book |author=Avakov, Aleksandr Vladimirovich |title=Quality of Life, Balance of Powers, and Nuclear Weapons (2012): A Statistical Yearbook for Statesmen and Citizens |url=https://books.google.com/books?id=p--IYwyuog0C&pg=PA51 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519014447/https://books.google.com/books?id=p--IYwyuog0C&pg=PA51 |archive-date=19 Mei 2023 |url-status=live |date=2012 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-892-9 |page=51}}</ref>
|MOI_rang = 61<sup>ste</sup>
|MOI_jaar = 2010
|MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}}
|Gini = 33,9<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 Januarie 2024 |archive-date=18 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118130724/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead}}</ref>
|Gini_rang = 61<sup>ste</sup>
|Gini_jaar = 2015
|Gini_kategorie = {{kleur|#090|hoog}}
|geldeenheid = [[Deense kroon]]
|geldeenheid_kode = DKK
|land_kode = GL
|tydsone =
|utc_afwyking = [[UTC±00:00|±0]] tot [[UTC-04:00|-4]]
|tydsone_somer =
|utc_afwyking_DST = [[UTC±00:00|±0]] tot [[UTC-04:00|-4]]
|internet_domein = [[.gl]]
|skakelkode = 299
|voetskrif =
}}
'''Groenland''' ([[Groenlands]]: ''Kalaallit Nunaat'', [kaˈlaːɬit ˈnunaːt]; [[Deens]]: ''Grønland'', [ˈɡ̊ʁɶnˌlanˀ]) is 'n [[eilandstaat]] in die noordelike [[Atlantiese Oseaan]], noordoos van [[Kanada]] en noordwes van [[Ysland]]. Met 'n oppervlakte van 2 166 086 km² is dit die grootste [[eiland]] ter wêreld. Saam met [[Denemarke]] en die [[Faroëreilande]] vorm dit die [[Koninkryk van Denemarke]]. Dit het sedert 1979 'n onafhanklike posisie ten opsigte van Denemarke ([[status aparte]]) en behoort sedert 1985 nie meer aan die [[Europese Unie]] nie. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Nuuk]] (Deens: ''Godthåb'').
[[Lêer:Greenland 42.74746W 71.57394N.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Groenland]]
[[Lêer:Greenland-CIA WFB Map.png|duimnael|links|Kaart van Groenland]]
Groenland behoort geografies tot [[Noord-Amerika]] en geologies gesien tot die Kanadese plaat. 80% van die land is bedek met 'n yslaag van tot 3 km dik. Slegs die kusstrook van 15–150 km breed, veral in die suide en weste, is bewoonbaar, as gevolg van die invloed van die [[Golfstroom]]. Die kus is ingekerf met enorme [[fjord]]e en [[gletser]]s, waarvan ysberge afbreek. Groenland het 'n poolklimaat.
Groenland strek vanaf die [[Arktiese Oseaan]] in die noorde tot by die [[Atlantiese Oseaan]] in die suide en word deur die [[Lincolnsee]] in die noordweste, die [[Wandelsee]] in die noordooste, die [[Groenlandsee]] in die ooste, die [[Straat van Denemarke]] in die suidooste, die [[Labradorsee]] in die suide, die Davis-straat in die suidweste, die [[Baffinbaai]] in die weste en die Nares-straat in die noordweste begrens. Wes van Groenland is die [[Kanadese Arktiese Argipel]] met groot eilande soos [[Baffin-eiland]], [[Devon-eiland]] en [[Ellesmere-eiland]] (van noord na suid), suidwes is die Kanadese Labrador-skiereiland, in die suide die Atlantiese Oseaan, in die suidooste is Ysland, in die ooste die [[Noorweë|Noorde]] eiland [[Jan Mayen]] en in die noordooste die Noorse eilandgroep [[Svalbard]] geleë.
Die oorspronklike inwoners, die [[Inuïete]] (ook eskimo's genoem), is vanouds nomade. Hulle vorm egter slegs 'n klein groep. Verreweg die meeste inwoners leef in die suidweste en is Groenlanders, 'n vermenging van [[Dene]] en Inuïete. Hulle praat Groenlands, wat 'n [[dialek]] is van die Inuïete. [[Deens]] en Inuit is die [[Amptelike taal|amptelike tale]]. 'n Derde groep inwoners bestaan uit Europeërs, veral Dene. Soldate van die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] is in die [[Thule]]basis gestasioneer en die noordelikste weermagbasis van die Deense Weermag is in Nord geleë.
Die Groenlandse [[ekonomie]] steun hoofsaaklik op [[vis]]sery, [[jag]], [[skaap]]boerdery en [[mynbou]]. Groenland voer onder andere pelse en [[mynbou]]produkte soos [[krioliet]], [[kwarts]], [[glimmer (mikagesteente)|glimmer]], [[lood (element)|lood]], [[sink]] en [[Yster (metaal)|ystererts]] uit. Dit het in die verlede ook [[walvis]]produkte uitgevoer.
Die belangrikste [[geloof]] is, soos in [[Denemarke]], [[Lutheranisme]]. Die [[Christendom]] is in ongeveer die eerste millennium n.C. deur die Deense kolonis [[Leif Erikson]] ingevoer.
== Geskiedenis ==
[[Lêer:Old Greenland 1747.jpg|duimnael|links|Kaart van Groenland in 1747]]
* 8ste eeu – Die Inuïete is die eerste bewoners van Groenland.
* 981 – [[Erik die Rooie]] land via [[Ysland]] aan die Groenlandse kus.
* 987 – Vestiging van die eerste koloniste.
* ca. 1000 – Invoer van die Christendom deur Leif Erikson.
* 1261 – Groenland onder Noorse bestuur.
* 1397 – Groenland amptelik Deense gebied ([[Kalmarunie|Unie van Kalmar]]).
* 15de eeu – Die Wikingkolonies verdwyn as gevolg van die kouer klimaat (klein ystydperk).
* 1721 – Begin van herkolonisering deur [[Denemarke]].
* 1774–1951 – Handel met Groenland is 'n staats[[monopolie]].
* 1814 – Ná die ontbinding van die unie tussen Denemarke en Noorweë word Groenland saam met die [[Faroëreilande]] en Ysland deur Noorweë aan Denemarke oorhandig.
* 1951 – Deens-Amerikaanse verdrag met betrekking tot gemeenskaplike verdediging van Groenland.
* 1953 – Groenland verkry beperkte selfbestuur binne die Deense koninkryk.
* 1979 – Groenland verkry volledige selfbestuur binne die Deense koninkryk.
* 1982 – Groenland stem in 'n [[referendum]] vir uittrede uit die [[Europese Unie|Europese Gemeenskap]].
* 1985 – Groenland verlaat die Europese Gemeenskap.
* 2009 – Groenland ontvang verdere outonomie en selfbestuur.
== Administratiewe indeling ==
[[Lêer:Greenland-municipalities-2018.svg|duimnael|links|Kaart van Groenland se administratiewe streke]]
Groenland word in vyf administratiewe streke verdeel. Die noordooste word deur die Noordoos-Groenland- Nasionale Park beslaan.
{| class="wikitable sortable"
! align="left" |Naam!!align="left"|[[Groenlands]]!!align="left"|Administratiewe sentrum
! align="left" class="unsortable" |Wapen
! align="right" |[[ISO]]
! align="right" |Bevolking
! align="right" |Oppervlakte <small>(km²)</small>
|-
| Avannaata
| Avannaata Kommunia
| Ilulissat
| [[Lêer:Avannaata-coat-of-arms.jpg|75px]]
| GL-AV
| 10 651<ref>{{kl}} {{cite web |title=Kommuni pillugu |publisher=Avannaata Kommunia |url=http://www.avannaata.gl/Emner/Om_kommunen/Fakta%20om%20kommunen?sc_lang=kl-GL |access-date=19 November 2019 |archive-date=23 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023122842/http://www.avannaata.gl/Emner/Om_kommunen/Fakta%20om%20kommunen?sc_lang=kl-GL |url-status=dead}}</ref>
| 522 700
|-
| Kujalleq
| Kommune Kujalleq
| Qaqortoq
| [[Lêer:Kujalleq-coat-of-arms.svg|75px]]
| GL-KU
| 7 589
| 32 000
|-
| Qeqertalik
| Kommune Qeqertalik
| Aasiaat
| [[Lêer:Qeqertalik-coat-of-arms.jpg|75px]]
| GL-QT
| 6 504<ref>{{kl}} {{cite web |title=Kommuni pillugu |publisher=Kommune Qeqertalik |url=http://www.qeqertalik.gl/Emner/Om_kommunen/Fakta%20om%20kommunen?sc_lang=kl-GL |access-date=19 November 2019 |archive-date=21 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190921110825/http://www.qeqertalik.gl/Emner/Om_kommunen/Fakta%20om%20kommunen?sc_lang=kl-GL |url-status=dead}}</ref>
|62 400
|-
| Qeqqata
| Qeqqata Kommunia
| Sisimiut
| [[Lêer:Qeqqata-coat-of-arms.svg|75px]]
| GL-QE
| 9 677
| 115 500
|-
| Sermersooq
| Kommuneqarfik Sermersooq
| [[Nuuk]]
| [[Lêer:Sermersooq-coat-of-arms.png|75px]]
| GL-SM
| 21 232
| 531 900
|}
== Binnelandse ysdek ==
[[Lêer:Topographic map of Greenland bedrock.jpg|duimnael|links|Topografiese kaart van Groenland]]
[[Lêer:Greenland ice sheet AMSL thickness map-en.svg|duimnael|Kaart van Groenland se yslaag]]
Die binneland van Groenland was tot in 1888 heeltemal onbekend. In daardie jaar het die Noorse ontdekkingsreisiger [[Fridtjof Nansen]] dit te voet oorgesteek. Sedertdien het talle geselskappe die eiland deurkruis en verskeie van hulle het op die hoë plato's van die binnelandse ysdek oorwinter. Vyfsesdes van Groenland is permanent met ys bedek.
Die ysdek bereik 'n gemiddelde hoogte van 2 134 meter, met tot oor die 3 350 meter op die hoogste dele. Die yslaag is baie dik en word aan alle kante deur berge begrens. Die vorm van Groenland is dus baie soos die van 'n piering en ’n groot deel van die rotsoppervlakte onder die yslaag is nie hoog bo seevlak nie.
Die oppervlak van die ysdek is in die algemeen gelyk, met sagte deinings, maar waar gletsers tussen die berge deursny en die daling na die see skerp is, is die oppervlak uiters gebroke. In die [[somer]], wanneer die ys smelt, kerf waterstrome diep groewe in die ys. Van die groot gletsers van die [[Umanakstreek]] aan die weskus vloei met 'n snelheid van tot 30 meter per dag, wat buitengewoon vinnig is vir gletservloei in die Noordpoolgebied.
Die klimaat op die ysdek is altyd baie koud. Vanweë die hoogte bo seevlak is selfs die somertemperatuur meestal onder die vriespunt. Lugtemperature van tot -24˚C is al in die [[winter]] aangeteken. Die binnelandse ys van Groenland het versamel voor die [[Pleistoseen]] (die [[Ystydperk]], wat 'n groot deel van [[Europa]] en [[Noord-Amerika]] geraak het).
Sedert die einde van hierdie tydperk, sowat 12 000 jaar gelede, het geringe klimaatsveranderinge verskeie veranderinge in die grootte van die gletsers veroorsaak. Sedert die einde van die 19de eeu het die gletsers opmerklik kleiner geword.
== Kusfjorde ==
Die kusberge word op verskeie plekke deur fjorde opgesny. Hierdie fjorde is in werklikheid verdronke riviervalleie wat deur die yserosie breër en dieper gemaak is toe die gletsers nog verder gestrek het as vandag. Een van die gevolge van hierdie erosie was dat die hange van die valleie van 900 tot 1 200 m regaf daal in diep water. Nog 'n buitengewone kenmerk van die fjordvorming is dat die diepste dele gewoonlik kilometers van die oop see af is.
By die mond van die fjord is die see vlakker vanweë die groot hoeveelheid puin wat die gletser afset sodra die [[ys]] begin smelt. Talle van die groter gletsers bereik vandag nog die oop see, waar die voorpunte afbreek om ysberge te vorm. Party kusdele van Groenland is moeilik bevaarbaar vanweë die drywende ysblokke wat heeljaar aan die kus voorkom. Sommige van die ysblokke word in die winter deur die vries van seewater in beskutte fjorde gevorm.
Die meeste van hierdie ysblokke word egter in die Noordelike Yssee gevorm en deur seestrome suidwaarts langs die kus gevoer. Hierdie beweging van die ys is bevestig deurdat 'n Russiese noordpoolstasie wat op 'n ysberg gebou was, in 1937–38 van die [[Noordpool]] met die kus van Groenland langs beweeg het. Noord- en Oos-Groenland kan dus baie moeilik bereik word en dit is een van die vernaamste redes waarom die bevolking van die gebied so klein is.
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Bronnelys ==
; Algemeen
* {{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Greenland |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116075517/https://www.britannica.com/place/Greenland |archive-date=16 November 2023 |url-status=live |title=Greenland |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=15 Januarie 2024}}
* {{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greenland/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240104193551/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greenland/ |archive-date=4 Januarie 2024 |url-status=live |title=Greenland |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 Januarie 2024}}
* ''[[Kennis (ensiklopedie)|Kennis]]'', 1980, {{ISBN|0-7981-0825-8}}, volume 3, bl. 498, 499
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Greenland|Groenland}}
* {{en}} {{Wikivoyage|Greenland|Groenland}}
* {{da}} {{kl}} [https://naalakkersuisut.gl/ Amptelike webwerf]
{{Navigasie indeling Denemarke}}
{{Lande van Noord-Amerika}}
{{Nordiese lande}}
{{Nordiese Raad}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Groenland| ]]
[[Kategorie:Voormalige Deense kolonies]]
[[Kategorie:Voormalige Noorse kolonies]]
8i1cmbs8fssxxddcbimgo37uqvyuyl9
Hector Pieterson
0
8484
3373169
3286342
2026-11-16T13:08:10Z
~2026-60495-96
218285
niks
3373169
wikitext
text/x-wiki
niks[[Lêer:Hector Pieterson museum.jpg|duimnael|links|Die Hector Pieterson-museum]]
[[Lêer:Hector Pieterson shooting site, cnr Vilakazi & Moema Streets, Soweto.jpg|duimnael|Die plek in [[Soweto]] waar Hector Pieterson na bewering deur die polisie geskiet is huisves nou 'n gedenkteken]]
[[Lêer:Hector Pieterson Memorial.jpg|duimnael|links|Die Hector Pieterson-gedenkteken in Orlando-Wes, Soweto]]
[[Lêer:Hector Pieterson's Grave, Avalon Cemetery, Soweto.jpg|duimnael|Hector Pieterson se graf op die [[Avalon-begraafplaas]] in Soweto]]
'''Hector Pieterson''' (19 Augustus 1963 - 16 Junie 1976) het die [[Soweto-opstand]] van 1976 teen [[Apartheid]] verbeeld nadat 'n foto, geneem deur [[Sam Nzima]], van die sterwende Hector wat deur 'n medeskolier gedra word dwarsoor die wêreld gepubliseer is. Hy is op 12-jarige ouderdom deur 'n [[dwaalkoeël]] getref en sterf nadat die polisie op betogende skoliere gevuur het. Hector het self blykbaar nie aan die betogings deelgeneem nie.<ref name="vryeafrikaan">{{af}} [http://vryeafrikaan.co.za/lees.php?id=611 Soweto, 1976: ’n Inklusiewe herbegin 30 jaar later?, besoek op 31 Augustus 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060926113357/http://vryeafrikaan.co.za/lees.php?id=611 |date=26 September 2006 }}</ref> Vir jare was 16 Junie (tans [[Jeugdag]], 'n openbare vakansiedag in SA) een van die mees simboliese dae van die stryd teen apartheid.
Daar bestaan 'n algemene opvatting dat Hector die eerste kind was wat op daardie dag geskiet is, maar eintlik was dit [[Hastings Ndlovu]], maar sý dood is deur geen fotograaf op film vasgelê nie en hy het nooit baie bekend geword nie. Toe Hector geskiet is en neergeval het op die hoek van Moema- en Vilakazistrate, is hy opgetel deur Mbuyisa Makhubo (toe 18 jaar oud), 'n medeskolier, wat saam met Hector se suster Antoinette (toe 17) in die rigting van Mzima se motor gehardloop het, waarmee hy na 'n nabygeleë kliniek gehaas is waar hy dood verklaar is. Beide Mbuyisa en Mzima is na die tyd deur die polisie geteister en moes hulle telkens ontduik. Mbuyisa se moeder het aan die [[Waarheids- en Versoeningskommissie]] vertel dat sy in 1978 'n brief van Mbuyisa uit [[Nigerië]] ontvang het maar sedertdien niks van hom gehoor het nie. Beide Hector Pieterson en Hastings Ndlovu lê begrawe in die [[Avalon-begraafplaas]] in [[Soweto]].<ref>{{en}} [http://www.joburg.org.za/index.php?option=com_content&task=view&id=298&Itemid=51 Hastings Ndlovu's day too] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130210055147/http://joburg.org.za/index.php?option=com_content&task=view&id=298&Itemid=51 |date=10 Februarie 2013 }}, besoek op 16 Junie 2014</ref>
== Pitso of Petersen of Pieterson ==
Sedert Junie 1976 is Hector se van as ''Petersen'' in die pers gespel, maar die familie het aangedring daarop dat die korrekte spelling ''Pieterson'' is. Die Pietersonfamilie het oorspronklik ''Pitso'' geheet, maar het 'n [[Afrikaans]]e van aangeneem in 'n poging om as [[Kleurling]]e geklassifiseer te word.
== Omstrede hofsaak ==
Op 9 Augustus 2002 stel die [[Amerikaanse]] prokureur Ed Fagan 'n $50-miljard regsgeding namens die slagoffers in teen groot maatskappye wat die regering ondersteun het. Onder die eisers was ''Dorothy Molefi'', Hector se ma. Die Suid-Afrikaanse regering, sowel as [[Nelson Mandela]], [[Thabo Mbeki]] en [[Desmond Tutu]] het hulle hiervan gedistansieer.<ref>{{en}} {{cite news | title =Multi-billion dollar partheid lawsuit kicks off | publisher =Mail & Guardian | date =10 Augustus 2002 | url =http://www.mg.co.za/articledirect.aspx?articleid=148203&area=%2farchives%2farchives__online_edition%2f | access-date =15 Junie 2011 | archive-date = 4 Maart 2016 | archive-url =https://web.archive.org/web/20160304050720/http://mg.co.za/articledirect.aspx?articleid=148203&area=%2Farchives%2Farchives__online_edition%2F | url-status =dead }}</ref> Fagan is bekend vir 'n string vals regsake wat hy oor menseregte-kwessies aanhangig gemaak het om maatskappye tot skikkings te dwing. Die saak is in 2004 uit die hof gegooi.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4053493.stm |work=BBC News |title=Court throws out apartheid cases |date=29 November 2004 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200302200315/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4053493.stm |archive-date=2 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Hector Pieterson-museum ==
Die Hector Pieterson-museum het op 16 Junie 2002 die eerste museum geword om in Soweto te open. Dit huisves onder andere inligting oor wat tydens die Soweto-opstand gebeur het. Die museum is in Kumalostraat, [[Orlando-Wes]] in Soweto.
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Petersen, Hector}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]]
[[Kategorie:Sterftes in 1976]]
[[Kategorie:Geboortes in 1964]]
[[Kategorie:Soweto]]
66w2qc523ohwng7gqmy7kczgvtajamv
3373171
3373169
2026-11-16T13:08:23Z
Quinlan83
135977
Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-60495-96|~2026-60495-96]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:KabouterBot|KabouterBot]]
3286342
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Hector Pieterson museum.jpg|duimnael|links|Die Hector Pieterson-museum]]
[[Lêer:Hector Pieterson shooting site, cnr Vilakazi & Moema Streets, Soweto.jpg|duimnael|Die plek in [[Soweto]] waar Hector Pieterson na bewering deur die polisie geskiet is huisves nou 'n gedenkteken]]
[[Lêer:Hector Pieterson Memorial.jpg|duimnael|links|Die Hector Pieterson-gedenkteken in Orlando-Wes, Soweto]]
[[Lêer:Hector Pieterson's Grave, Avalon Cemetery, Soweto.jpg|duimnael|Hector Pieterson se graf op die [[Avalon-begraafplaas]] in Soweto]]
'''Hector Pieterson''' (19 Augustus 1963 - 16 Junie 1976) het die [[Soweto-opstand]] van 1976 teen [[Apartheid]] verbeeld nadat 'n foto, geneem deur [[Sam Nzima]], van die sterwende Hector wat deur 'n medeskolier gedra word dwarsoor die wêreld gepubliseer is. Hy is op 12-jarige ouderdom deur 'n [[dwaalkoeël]] getref en sterf nadat die polisie op betogende skoliere gevuur het. Hector het self blykbaar nie aan die betogings deelgeneem nie.<ref name="vryeafrikaan">{{af}} [http://vryeafrikaan.co.za/lees.php?id=611 Soweto, 1976: ’n Inklusiewe herbegin 30 jaar later?, besoek op 31 Augustus 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060926113357/http://vryeafrikaan.co.za/lees.php?id=611 |date=26 September 2006 }}</ref> Vir jare was 16 Junie (tans [[Jeugdag]], 'n openbare vakansiedag in SA) een van die mees simboliese dae van die stryd teen apartheid.
Daar bestaan 'n algemene opvatting dat Hector die eerste kind was wat op daardie dag geskiet is, maar eintlik was dit [[Hastings Ndlovu]], maar sý dood is deur geen fotograaf op film vasgelê nie en hy het nooit baie bekend geword nie. Toe Hector geskiet is en neergeval het op die hoek van Moema- en Vilakazistrate, is hy opgetel deur Mbuyisa Makhubo (toe 18 jaar oud), 'n medeskolier, wat saam met Hector se suster Antoinette (toe 17) in die rigting van Mzima se motor gehardloop het, waarmee hy na 'n nabygeleë kliniek gehaas is waar hy dood verklaar is. Beide Mbuyisa en Mzima is na die tyd deur die polisie geteister en moes hulle telkens ontduik. Mbuyisa se moeder het aan die [[Waarheids- en Versoeningskommissie]] vertel dat sy in 1978 'n brief van Mbuyisa uit [[Nigerië]] ontvang het maar sedertdien niks van hom gehoor het nie. Beide Hector Pieterson en Hastings Ndlovu lê begrawe in die [[Avalon-begraafplaas]] in [[Soweto]].<ref>{{en}} [http://www.joburg.org.za/index.php?option=com_content&task=view&id=298&Itemid=51 Hastings Ndlovu's day too] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130210055147/http://joburg.org.za/index.php?option=com_content&task=view&id=298&Itemid=51 |date=10 Februarie 2013 }}, besoek op 16 Junie 2014</ref>
== Pitso of Petersen of Pieterson ==
Sedert Junie 1976 is Hector se van as ''Petersen'' in die pers gespel, maar die familie het aangedring daarop dat die korrekte spelling ''Pieterson'' is. Die Pietersonfamilie het oorspronklik ''Pitso'' geheet, maar het 'n [[Afrikaans]]e van aangeneem in 'n poging om as [[Kleurling]]e geklassifiseer te word.
== Omstrede hofsaak ==
Op 9 Augustus 2002 stel die [[Amerikaanse]] prokureur Ed Fagan 'n $50-miljard regsgeding namens die slagoffers in teen groot maatskappye wat die regering ondersteun het. Onder die eisers was ''Dorothy Molefi'', Hector se ma. Die Suid-Afrikaanse regering, sowel as [[Nelson Mandela]], [[Thabo Mbeki]] en [[Desmond Tutu]] het hulle hiervan gedistansieer.<ref>{{en}} {{cite news | title =Multi-billion dollar partheid lawsuit kicks off | publisher =Mail & Guardian | date =10 Augustus 2002 | url =http://www.mg.co.za/articledirect.aspx?articleid=148203&area=%2farchives%2farchives__online_edition%2f | access-date =15 Junie 2011 | archive-date = 4 Maart 2016 | archive-url =https://web.archive.org/web/20160304050720/http://mg.co.za/articledirect.aspx?articleid=148203&area=%2Farchives%2Farchives__online_edition%2F | url-status =dead }}</ref> Fagan is bekend vir 'n string vals regsake wat hy oor menseregte-kwessies aanhangig gemaak het om maatskappye tot skikkings te dwing. Die saak is in 2004 uit die hof gegooi.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4053493.stm |work=BBC News |title=Court throws out apartheid cases |date=29 November 2004 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200302200315/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4053493.stm |archive-date=2 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Hector Pieterson-museum ==
Die Hector Pieterson-museum het op 16 Junie 2002 die eerste museum geword om in Soweto te open. Dit huisves onder andere inligting oor wat tydens die Soweto-opstand gebeur het. Die museum is in Kumalostraat, [[Orlando-Wes]] in Soweto.
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Petersen, Hector}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]]
[[Kategorie:Sterftes in 1976]]
[[Kategorie:Geboortes in 1964]]
[[Kategorie:Soweto]]
2g61gxoskn8dizzohacpxrbiun0rvqm
Elektron
0
9906
3373288
3286529
2026-11-16T19:59:16Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373288
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas deeltjie
| naam=Elektron
|beeld=Atomic-orbital-clouds spd m0.png
|breedte=260
|onderskrif=[[Waterstof]]atoombane teen verskillende energievlakke.
| klassifikasie=
| samestelling=[[Elementêre deeltjie]]<ref name="prl50">
{{cite journal
| last = Eichten | first = E.J.
| last2 = Peskin | first2 = M.E.
| last3 = Peskin | first3 = M.
| year = 1983
| title = New Tests for Quark and Lepton Substructure
| journal = Physical Review Letters
| volume = 50 | pages = 811-814 | issue = 11
| doi = 10.1103/PhysRevLett.50.811 | bibcode=1983PhRvL..50..811E
}}</ref>
| statistiek=[[Fermion]]ies
| groep=[[Lepton]]
| generasie=Eerste
| wisselwerking=[[Swaartekrag]], [[Elektromagnetisme|elektromagneties]], [[Swak kernkrag|swak]]
| simbool=e-, β-
|| anti=[[Positron]] (of anti-elektron)
| geteoretiseer=Richard Laming (1838-1851),<ref name="farrar">
{{cite journal
| last = Farrar | first = W.V.
| year = 1969
| title = Richard Laming and the Coal-Gas Industry, with His Views on the Structure of Matter
| url = https://archive.org/details/annals-of-science_1969-09_25_3/page/243 | journal = Annals of Science
| volume = 25 | pages = 243-254
| doi =10.1080/00033796900200141
| issue = 3
}}</ref><br>George Johnstone Stoney <br>(1874) en ander.<ref name="arabatzis">
{{cite book
| last = Arabatzis | first = T.
| year = 2006
| title = Representing Electrons: A Biographical Approach to Theoretical Entities
| url = https://books.google.com/?id=rZHT-chpLmAC&pg=PA70
| pages = 70–74
| publisher = University of Chicago Press
| isbn = 978-0-226-02421-9
}}</ref><ref name="buchwald1">
{{cite book
| last = Buchwald | first = J.Z.
| last2 = Warwick | first2 = A.
| year = 2001
| title = Histories of the Electron: The Birth of Microphysics
| url = https://books.google.com/?id=1yqqhlIdCOoC&pg=PA195
| pages = 195-203
| publisher = MIT Press
| isbn = 978-0-262-52424-7
|ref=refBaW2001}}</ref>
| ontdek=J.J. Thomson (1897)<ref name="thomson">
{{cite journal |last=Thomson |first=J.J. |year=1897 |title=Cathode Rays |url=http://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/thomson1897.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012052525/http://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/thomson1897.html |archive-date=12 Oktober 2026 |url-status=live |journal=Philosophical Magazine |volume=44 |pages=293-316 |doi=10.1080/14786449708621070 |issue=269}}</ref>
| massa={{val|9.10938356|(11)|e=-31|u=kg}}<ref name="2014 CODATA">
P.J. Mohr, B.N. Taylor, D.B. Newell, "The 2014 CODATA Recommended Values of the Fundamental Physical Constants". Hierdie databasis is ontwikkel deur J. Baker, M. Douma en S. Kotochigova. Beskikbaar: [http://physics.nist.gov/constants]. National Institute of Standards and Technology, Gaithersburg, MD 20899.</ref><br /><!--
-->{{val|5.48579909070|(16)|e=-4|u=u}}<ref name="2014 CODATA" /><br /><!--
-->[{{val|1822.8884845|(14)}}]<sup>-1</sup> u<br /><!--
-->{{val|0.5109989461|(31)|ul=MeV/c2}}<ref name="2014 CODATA"/>
| elektriese_lading={{val|-1|ul=e}}<br /><!--
-->{{val|-1.6021766208|(98)|e=-19|ul=C}}<ref name="2014 CODATA" />
| spin={{vbreuk|1|2}}
| isospin={{nowrap|[[Chiraliteit|LH]]: -{{vbreuk|1|2}}, RH: 0}}
| swak_hiperlading={{nowrap|LH: -1, RH: -2}}
| mean_lifetime = stabiel ( > {{val|6.6|e=28|u=j.}}<ref name=bx2015>{{cite journal
| last = Agostini |first=M. et al. |collaboration=Borexino Collaboration
| year = 2015
| title = Test of Electric Charge Conservation with Borexino
| journal = Physical Review Letters
| volume = 115 | issue = 23 | pages = 231802
| doi = 10.1103/PhysRevLett.115.231802
| bibcode = 2015PhRvL.115w1802A
| arxiv = 1509.01223
| pmid=26684111
}}</ref>)
}}
Die '''elektron''' (simbool e- of β-) is ’n [[Elementêre deeltjie|elementêre subatomiese deeltjie]] waarvan die elektriese lading negatief een [[elementêre lading]] is.<ref>{{cite web |last=Coff |first=Jerry |title=What Is An Electron |url=http://www.universetoday.com/73323/what-is-an-electron/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111231002/http://www.universetoday.com/73323/what-is-an-electron/ |archive-date=11 November 2012 |url-status=live |accessdate=10 September 2010 |date=2010-09-10}}</ref> Elektrone behoort tot die eerste [[Generasie (deeltjiefisika)|generasie]] van die [[lepton]]-familie<ref name="curtis74">
{{cite book
| last = Curtis | first = L.J.
| year = 2003
| title = Atomic Structure and Lifetimes: A Conceptual Approach
| url = https://books.google.com/?id=KmwCsuvxClAC&pg=PA74
| page = 74
| publisher = Cambridge University Press
| isbn = 978-0-521-53635-6
}}</ref> en word as elementêre deeltjies beskou omdat hulle geen bekende komponente of substrukture het nie.<ref name="prl50"/> Die elektron het ’n [[rusmassa|massa]] van sowat 1/1836 van dié van die [[proton]].<ref name=nist_codata_mu>
{{cite web |title=CODATA value: proton-electron mass ratio |url=http://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?mpsme |work=2006 CODATA recommended values |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=18 Julie 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422025536/https://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?mpsme |archive-date=22 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die ontdekking van die elektron in 1897 word toegeskryf aan [[Joseph John Thomson]].
Elektrone omring die [[nukleus|kern]] van protone en [[neutron]]e in ’n [[elektronskikking]]. Die Engelse woord ''electron'' is in [[1894]] van ''electric'' afgelei, waarvan die oorsprong die [[Griekse taal|Griekse]] woord 'ηλεκτρον is, wat "[[barnsteen]]" beteken. Elektrostatiese lading kan verwek word deur barnsteen teen die pels van ’n dier, byvoorbeeld ’n kat, te vryf. Die laaste deel, ''-on'', wat deur die meeste subatomiese partikels gedeel word, is van die woord ''ioon'' afgelei.
Die [[antideeltjie]] van ’n elektron is ’n '''anti-elektron''' of '''positron'''.
==Eienskappe==
Elektrone speel ’n belangrike rol in verskeie [[fisika]]verskynsels, soos [[elektrisiteit]], [[magnetisme]], [[chemie]] en [[termiese geleidingsvermoë|termiese geleiding]], en is ook betrokke by [[swaartekrag]]-, [[Elektromagnetisme|elektromagnetiese]] en [[swak wisselwerking]]s.<ref name="anastopoulos1">
{{cite book |last=Anastopoulos |first=C. |year=2008 |title=Particle Or Wave: The Evolution of the Concept of Matter in Modern Physics |url=https://books.google.com/?id=rDEvQZhpltEC&pg=PA236 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261027014308/https://books.google.com/?id=rDEvQZhpltEC&pg=PA236 |archive-date=27 Oktober 2026 |url-status=live |pages=236–237 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-13512-0}}</ref>
[[Lêer:Standard Model of Elementary Particles afr.svg|duimnael|links|280px|Die elektron se plek in die Standaardmodel (onder leptone).]]
Omdat ’n elektron ’n lading het, het dit ’n omringende [[elektriese veld]], en as daardie elektron relatief tot ’n waarnemer beweeg, sal dit ’n [[magneetveld]] genereer. Elektromagnetiese velde wat van ander bronne af kom, sal die beweging van ’n elektron beïnvloed volgens die [[Lorentz-krag]]wet.
Elektrone straal energie uit of absorbeer dit in die vorm van [[foton]]e as hulle versnel word. Laboratoriuminstrumente kan individuele elektrone sowel as [[Plasma (fisika)|elektronplasma]] vasvang deur die gebruik van elektromagnetiese velde. Elektrone is ook betrokke by baie toepassings soos [[elektronika]], sweiswerk, elektronmikroskope, bestralingsterapie, [[laser]]s en [[deeltjieversneller]]s.
Wisselwerkings tussen elektrone en ander subatomiese deeltjies is belangrik op terreine soos chemie en [[kernfisika]]. Die [[Coulomb-krag]]wisselwerkings tussen die positiewe [[proton]]e in ’n [[atoomkern]] en die negatiewe elektrone daarbuite laat die samestelling van die twee toe wat as [[Atoom|atome]] bekend is. Ionisasie of verskille in die proporsies van negatiewe elektrone teenoor positiewe kerns verander die [[bindingsenergie]] van ’n atoomstelsel. Die uitruil of deel van elektrone tussen twee of meer atome is die hoofoorsaak van [[chemiese binding]].<ref name=Pauling>
{{cite book
| last = Pauling | first = L.C.
| year = 1960
| title = The Nature of the Chemical Bond and the Structure of Molecules and Crystals: an introduction to modern structural chemistry
| url = https://books.google.com/?id=L-1K9HmKmUUC
| edition = 3de | pages = 4–10
| publisher = Cornell University Press
| isbn = 978-0-8014-0333-0
}}</ref>
Elektrone is ook betrokke in [[kernreaksie]]s, soos [[nukleosintese]] in [[ster]]re, waar hulle bekend is as [[betadeeltjie]]s. Elektrone kan geskep word deur die [[betaverval]] van radioaktiewe [[isotope]] en in hoë-energiebotsings, soos wanneer [[Kosmiese bestraling|kosmiese strale]] die atmosfeer binnekom.
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
*{{Commons-kategorie inlyn|Electrons}}
* {{wikt-inlyn|elektron}}
* {{wikt-inlyn|positron}}
*[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Electron|Engelse Wikipedia]]
{{deeltjie}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Chemie]]
[[Kategorie:Elementêre deeltjies]]
fgzdaegens5hzojwyy4n9r8tpcwj9zq
Wikipedia:Uitgesoekte herdenkings/17 November
4
10971
3373407
1396112
2026-11-17T10:00:22Z
SpesBona
2720
skakels aangepas
3373407
wikitext
text/x-wiki
<!-- Only uncomment ONE image at a time
[[Lêer:Egypt.HatshepsutsTemple.01.jpg|100px|The Djeser-Djeseru at the Deir el-Bahri (Temple of Hatshepsut)]]
* [[1973]] – '''[[Watergate scandal]]''': In [[Orlando, Florida]], US President [[Richard Nixon]] tells 400 [[Associated Press]] managing editors "I am not a crook".
* [[1997]] – In [[Luxor]], [[Egypt]], 62 people were killed by six [[Islam]]ic militants outside the '''[[Deir el-Bahri|Temple of Hatshepsut]]'''.
[[Lêer:First Computer Mouse pic 2.jpg|100px|Die eerste rekenaarmuis]]
* [[1970]] – [[Douglas Engelbart]] ontvang die [[patent]] vir die eerste '''[[rekenaarmuis]]'''.
* [[1989]] – Die '''[[Fluweelrevolusie]]''' in [[Tjeggoslowakye]] begin.
-->
'''[[17 November]]''': Die meteorereën van die [[Leonides]] bereik 'n hoogtepunt.
[[Lêer:SuezCanalKantara.jpg|border|regs|125px|Die eerste skepe in die Suezkanaal]]
* [[1558]] – [[Elizabeth I van Engeland|Elizabeth I]] bestyg die [[Koninkryk Engeland|Engelse]] en [[Koninkryk Ierland|Ierse troon]].
* [[1869]] – Die '''[[Suezkanaal]]''', wat die [[Middellandse See]] met die [[Rooisee]] verbind, word met 'n luisterryke seremonie ingewy.
* [[1952]] – Die [[African National Congress|ANC]]-politikus en sakeman [[Cyril Ramaphosa]] word in [[Soweto]], [[Johannesburg]], gebore.
* [[1969]] – Die [[SALT I]]-samesprekings tussen die [[Sowjetunie]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] begin in [[Helsinki]].
* [[2012]] – Oorlede: [[Ian Kirkpatrick]], [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke|rugbyspeler]] en [[Springbokafrigters|-afrigter]].
a0fmqr89knx65qkk7l3ub3yvhwqzmcg
Franse
0
14115
3373275
3357501
2026-11-16T19:39:57Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373275
wikitext
text/x-wiki
: ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Frans]].''
{{Etniese groep
| beeld = [[Lêer:French people - mosaic.PNG|300px]]
| onderskrif =
| groep = Franse
| bevolking = ca. 113 miljoen
| plek = {{vlagland|Frankryk}} ~67 miljoen<ref>{{cite web |url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?ref_id=NATnon02145 |title=Insee – Population – Évolution de la population jusqu'en 2015 |publisher=INSEE (Institut National de la Statistique et des Études Économiques – French National Institute for Statistics and Economic Studies |access-date=21 April 2016 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425011334/http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?ref_id=NATnon02145 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Verenigde State}} ~8,5 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_B04003&prodType=table |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006115127/http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_B04003&prodType=table |archive-date=6 Oktober 2014 |url-status=live |title=Total Ancestry Reported |publisher=United States Census Bureau |date=2012 |accessdate=21 April 2016}}</ref><br />
{{vlagland|Argentinië}} 6,8 miljoen<ref>{{cite web |url=http://www.canalacademie.com/ida1009-Les-merveilleux-francophiles-argentins-1.html |title=Les merveilleux francophiles argentins |publisher=Canalacademie.com |access-date=21 April 2016 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031753/http://www.canalacademie.com/ida1009-Les-merveilleux-francophiles-argentins-1.html |archive-date=5 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Kanada}} 5,1 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=1118296&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418170219/http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=1118296&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 |archive-date=18 April 2016 |url-status=live |author=Statistics Canada |title=2011 National Household Survey: Data tables |accessdate=21 April 2016}}</ref><br />
{{vlagland|Chili}} 700 000<ref>{{cite web |url=http://www.uai.cl/images/sitio/docentes/documentos/influencia_francesa_en_chile.pdf |title=La influencia francesa en la vida social de Chile de la segunda mitad del siglo XIX |access-date=21 April 2016 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311205938/http://www.uai.cl/images/sitio/docentes/documentos/influencia_francesa_en_chile.pdf |archive-date=11 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Brasilië}} 500 000<ref>{{cite web |url=http://vivrealetranger.studyrama.com/article.php3?id_article=216 |title=Vivre à l'étranger |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304171722/http://vivrealetranger.studyrama.com/article.php3?id_article=216 |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Suid-Afrika}} 380 000<ref>{{en}} {{cite book |title=Census 2011: Census in brief |url=http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923130405/http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |archive-date=23 September 2026 |url-status=live |page=26 |publisher=Statistics South Africa |location=Pretoria |year=2012 |isbn=978-0-621-41388-5}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |last=Giliomee |first=Hermann |title=The Afrikaners |year=2003 |publisher=C. Hurst & Co. |location=London |isbn=978-1-85065-714-9 |url=https://books.google.co.za/books/about/The_Afrikaners.html?id=blgjhkGD0vgC&redir_esc=y |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222215011/https://books.google.co.za/books/about/The_Afrikaners.html?id=blgjhkGD0vgC&redir_esc=y |archive-date=22 Februarie 2025 |url-status=live |edition=1ste}}</ref>{{rp|18}}<ref>{{en}} {{cite journal |last=Greeff |first=Jaco Maree |title=Deconstructing Jaco: Genetic Heritage of an Afrikaner |journal=Annals of Human Genetics |year=2007 |volume=71 |issue=5 |doi=10.1111/j.1469-1809.2007.00363.x |url=http://www.africandna.com/ScienPapers/Deconstructing_Jaco_Genetic_Heritage_of_an_Afrikaner.pdf |accessdate=23 Augustus 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707092724/http://www.africandna.com/ScienPapers/Deconstructing_Jaco_Genetic_Heritage_of_an_Afrikaner.pdf |archivedate=7 Julie 2011 |pages=674–688 |pmid=17521310}}</ref><br />
{{vlagland|Uruguay}} 300 000<ref>{{Verwys web |url=http://www.nationsencyclopedia.com/Americas/Uruguay-MIGRATION.html |titel=Migration |webwerf=www.nationsencyclopedia.com |argief-url=https://web.archive.org/web/20260224062809/http://www.nationsencyclopedia.com/Americas/Uruguay-MIGRATION.html |argiefdatum=24 Februarie 2026 |url-status=lewendig}}</ref><br />
{{vlagland|Peru}} 255 000<ref>{{cite web |author=Erwin Dopf |url=http://www.espejodelperu.com.pe/Poblacion-del-Peru/Inmigracion-Francesa-al-Peru.htm |title=Inmigración francesa al Perú |publisher=Espejodelperu.com.pe |access-date=21 April 2016 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084609/http://www.espejodelperu.com.pe/Poblacion-del-Peru/Inmigracion-Francesa-al-Peru.htm |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Italië}} 250 000<ref>{{cite web |url=https://joshuaproject.net/people_groups/11234 |title=French Ethnic People in all Countries |publisher=Joshua Project |access-date=21 April 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160511171343/https://joshuaproject.net/people_groups/11234 |archive-date=11 Mei 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Switserland}} 158 862<ref name="Diplomatie.gouv.fr">{{cite web |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/les-francais-a-l-etranger/la-presence-francaise-a-l-etranger/les-francais-etablis-hors-de/ |title=Les Français établis hors de France |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20140711153032/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/les-francais-a-l-etranger/la-presence-francaise-a-l-etranger/les-francais-etablis-hors-de/ |archive-date=11 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/fr/index/themen/01/02/blank/data/01.html |title=État et structure de la population – Données détaillées, Population résidante selon le sexe et la nationalité par pays, (su-f-01.01.01.03), Office fédéral de la statistique OFS |publisher=Bfs.admin.ch |date=29 Januarie 2010 |access-date=21 April 2016 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20160819023602/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/fr/index/themen/01/02/blank/data/01.html |archive-date=19 Augustus 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><br />
{{vlagland|Verenigde Koninkryk}} 126 049<ref name="Diplomatie.gouv.fr" /><br />
{{vlagland|Madagaskar}} 124 000<ref>{{en}} Kevin Shillington, Encyclopedia of African History, CRC Press, 2005, bl. 878-883</ref><br />
{{vlagland|Duitsland}} 123 281<ref>{{cite web |url=http://de.statista.com/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/ |title=Anzahl der Ausländer in Deutschland nach Herkunftsland (Stand: 31. Dezember 2014) |access-date=21 April 2016 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420122436/http://de.statista.com/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/ |archive-date=20 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www-genesis.destatis.de/genesis/online/logon?language=en |title=Federal Statistical Office Germany |publisher=Genesis.destatis.de |access-date=21 April 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324131542/https://www-genesis.destatis.de/genesis/online/logon?language=en |archive-date=24 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|België}} 123 076<ref>{{en}} [http://eacea.ec.europa.eu/ressources/eurydice/eurybase/pdf/section/BF_EN_C1_7_3.pdf SPF Intérieur – Office des Étrangers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207093333/http://eacea.ec.europa.eu/ressources/eurydice/eurybase/pdf/section/BF_EN_C1_7_3.pdf |date= 7 Februarie 2009 }}</ref><br />
{{vlagland|Australië}} 118 000<ref>{{en}} {{cite web | url = http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?breadcrumb=POLTD&method=Place%20of%20Usual%20Residence&subaction=-1&issue=2006&producttype=Census%20Tables&documentproductno=0&textversion=false&documenttype=Details&collection=Census&javascript=true&topic=Ancestry&action=404&productlabel=Ancestry%20(full%20classification%20list)%20by%20Sex&order=1&period=2006&tabname=Details&areacode=0&navmapdisplayed=true& | title = 20680-Ancestry (full classification list) by Sex – Australia | format = Microsoft Excel download | publisher = Australian Bureau of Statistics | work = 2006 Census | accessdate = 19 Mei 2008 | archive-date = 10 Maart 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080310121707/http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?breadcrumb=POLTD&method=Place%20of%20Usual%20Residence&subaction=-1&issue=2006&producttype=Census%20Tables&documentproductno=0&textversion=false&documenttype=Details&collection=Census&javascript=true&topic=Ancestry&action=404&productlabel=Ancestry%20(full%20classification%20list)%20by%20Sex&order=1&period=2006&tabname=Details&areacode=0&navmapdisplayed=true& | url-status = dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?action=404&documentproductno=0&documenttype=Details&order=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&producttype=Census%20Tables&javascript=true&textversion=false&navmapdisplayed=true&breadcrumb=POLTD&&collection=Census&period=2006&productlabel=Country%20of%20Birth%20of%20Person%20(full%20classification%20list)%20by%20Sex&producttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Birthplace& |title=20680-Country of Birth of Person (full classification list) by Sex – Australia |format=Microsoft Excel download |publisher=Australian Bureau of Statistics |work=2006 Census |accessdate=27 Mei 2008 |archive-date=10 Maart 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080310112154/http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?action=404&documentproductno=0&documenttype=Details&order=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&producttype=Census%20Tables&javascript=true&textversion=false&navmapdisplayed=true&breadcrumb=POLTD&&collection=Census&period=2006&productlabel=Country%20of%20Birth%20of%20Person%20(full%20classification%20list)%20by%20Sex&producttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Birthplace& |url-status=dead}}</ref><br />
{{vlagland|Marokko}} 100 000<br />
{{vlagland|Spanje}} 92 000<ref name="Diplomatie.gouv.fr" /><ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/e245/p04/a2007/l0/&file=00000011.px&type=pcaxis&L=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309194926/http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/e245/p04/a2007/l0/&file=00000011.px&type=pcaxis&L=0 |archive-date=9 Maart 2016 |url-status=live |title=Población por nacionalidad y país de nacimiento. 2007. INE |publisher=Ine.es |date= |accessdate=21 April 2016}}</ref><br />
{{vlagland|Israel}} 85 000<ref>{{cite web |url=https://joshuaproject.net/people_groups/11764 |title=Jew, French Speaking Ethnic People in all Countries |publisher=Joshua Project |access-date=21 April 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405094628/https://joshuaproject.net/people_groups/11764 |archive-date=5 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Meksiko}} 60 000<ref>{{cite web |url=http://pagnol83300.free.fr/barcelo02/Les%20Barcelonnettes%20au%20Mexique.htm |title=Les Barcelonnettes au Mexique |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328200721/http://pagnol83300.free.fr/barcelo02/Les%20Barcelonnettes%20au%20Mexique.htm |archive-date=28 Maart 2015 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=21 April 2016 }}</ref><br />
{{vlagland|Algerië}} 32 000<ref name="Diplomatie.gouv.fr" /><br />
{{vlagland|China}} 31 000<ref name="Diplomatie.gouv.fr" /><br />
{{vlagland|Luxemburg}} 31 000<ref name="Diplomatie.gouv.fr" /><ref>{{cite web |url=http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=1054 |title=État de la population (x1000) 1981, 1991, 2001–2007 |publisher=Statistiques.public.lu |access-date=12 November 2011 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20111021123304/http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=1054 |archive-date=21 Oktober 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Nederland}} 23 000<ref name="Diplomatie.gouv.fr" /><br />
{{vlagland|Senegal}} 20 000<ref name="Diplomatie.gouv.fr" /><br />
{{vlagland|Mauritius}} 15 000<ref>{{fr}} {{cite news|url=http://www.defimedia.info/defi-quotidien/dq-actualites/item/10490-pr%C3%A9sidentielle-fran%C3%A7aise-2012-%E2%80%93-%C3%A0-maurice-sarkozy-l%E2%80%99emporte-devant-hollande.html?tmpl=component&print=1|title=Présidentielle française 2012 – À Maurice, Sarkozy l'emporte devant Hollande|date=23 April 2012|agency=Le Défi Media Group|accessdate=11 Julie 2014|archive-date=14 Julie 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714164210/http://www.defimedia.info/defi-quotidien/dq-actualites/item/10490-pr%C3%A9sidentielle-fran%C3%A7aise-2012-%E2%80%93-%C3%A0-maurice-sarkozy-l%E2%80%99emporte-devant-hollande.html?tmpl=component&print=1|url-status=dead}}</ref><br />
{{vlagland|Hongkong}} 10 000<ref>{{cite web |author=Bettina Wassener |date=27 Februarie 2012 |url=http://www.nytimes.com/2012/02/28/business/global/french-expatriates-flocking-to-hong-kong.html?pagewanted=all&_r=1 |title=French Expatriates Flocking to Hong Kong |publisher=[[The New York Times]] |access-date=21 April 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150224134201/http://www.nytimes.com/2012/02/28/business/global/french-expatriates-flocking-to-hong-kong.html?pagewanted=all |archive-date=24 Februarie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{zh}} {{cite web |url=http://www.hkej.com/template/dailynews/jsp/detail.jsp?dnews_id=3586&cat_id=9&title_id=565063&rtd=48046 |title=法國牧師發現紫荊花開始港法結緣一百五十年 |publisher=Hkej.com |date= |accessdate=21 April 2016 |archive-date= 5 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105102840/http://www.hkej.com/template/dailynews/jsp/detail.jsp?dnews_id=3586&cat_id=9&title_id=565063&rtd=48046 |url-status=dead }}</ref><br />
{{vlagland|Monaco}} 10 000<ref>{{fr}} {{cite web|title=General Population Census 2008: Population Recensee et Population Estimee|url=http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/e89a6190e96cbd1fc1256f7f005dbe6e/64a1643c86f9f661c12575ae004cc473/$FILE/Recensement2008_Ch1.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110614212422/http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/e89a6190e96cbd1fc1256f7f005dbe6e/64a1643c86f9f661c12575ae004cc473/$FILE/Recensement2008_Ch1.pdf|archivedate=14 Junie 2011|publisher=Government of the Principality of Monaco|accessdate=7 Oktober 2011|year=2008}}</ref><br />
{{vlagland|Oostenryk}} 8 246<ref>{{cite web |url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/index.html |title=Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland |access-date=21 April 2016 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20160421021007/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/index.html |archive-date=21 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Tsjeggië}} 5 503<br />
{{vlagland|Dominikaanse Republiek}} 3 434
| taal = [[Frans]] en ander tale ([[Langues d'oïl]] • [[Oksitaans]] • [[Auvergnat]] • [[Korsikaans]] • [[Katalaans]] • [[Arpitaans]] • [[Bretons]] • [[Baskies]])
| geloof = Hoofsaaklik [[Rooms-Katolieke Kerk]] of<br />ongebonde ([[Ateïsme]] • [[Agnostisisme]] • [[Deïsme]])<br />Minderhede [[Islam]] • [[Protestantisme]] • [[Boeddhisme]] • [[Judaïsme]]
| verwante = Ander [[Romaanse volke]] soos [[Italianers]], [[Katalane]], [[Portugese]], [[Roemene]] en [[Spanjaarde]]; [[Bretonners]]
}}
Die '''Franse''' (enkelvoud: '''Fransman''', [[Frans]]: ''Français'') is 'n [[nasie]] en [[etniese groep]] inheems aan [[Frankryk]]. Hulle deel 'n gemeenskaplike Franse geskiedenis, kultuur, afkoms en praat Frans of 'n ander [[Romaanse tale|Romaanse taal]] as [[moedertaal]]. Franse vorm die titulêre nasie van Frankryk, waar hulle 90% van die bevolking uitmaak, terwyl volgens die wetlike sin die hele bevolking van Frankryk Franse is.
[[Lêer:Marianne - symbol of French Republic.jpg|duimnael|links|upright|Marianne, nasionale personifikasie van Frankryk]]
Wêreldwyd leef sowat 113 miljoen Franse, waarvan omtrent 67 miljoen in Frankryk, 8,5 miljoen in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], 6,8 miljoen in [[Argentinië]] en 5 miljoen in [[Kanada]]. Behalwe vir Franse leef nog etniese minderhede soos [[Baske]] (239 000) en [[Bretonners]] (6–7 miljoen) in Frankryk. In onlangse tye het nog etniese groepe soos [[Arabiere]] (5,9 miljoen), [[Berbers]] (1,5 miljoen), [[Italianers]] (1,5 miljoen), [[Portugese]] (1,2 miljoen), [[Duitsers]] (1,1 miljoen), [[Nederlanders]] (~1 miljoen) en [[Pole (volk)|Pole]] (~1 miljoen) in Frankryk gevestig. Daar is sowat 380 000 [[Blanke Suid-Afrikaners]] van Franse afkoms aan die Kaap.
Met die uitbreiding van die [[Franse koloniale ryk]] het Franse in lande en gebiede soos [[Nieu-Frankryk]], [[Algerië]], [[Haïti]], [[Madagaskar]] en [[Marokko]] gevestig. Daarbenewens leef Franse nog in [[Franse oorsese gebiede]] soos [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Frans-Guyana]] en [[Frans-Polinesië]]. Etniese groepe van Franse afkoms sluit in die [[Cajuns]] in [[Louisiana]], Franko-Kanadiërs (Québécois) in [[Quebec]] en die [[Hugenoot|Hugenote]] wat weens hul vervolging onder [[Lodewyk XIV van Frankryk]] na [[Pruise]] en die [[Nederlandse Kaapkolonie]] gevlug het.
== Burgerskap en wettige verblyf ==
Om Frans te wees, volgens die eerste artikel van die Franse Grondwet, is om 'n burger van Frankryk te wees, ongeag 'n mens se herkoms, ras of godsdiens (''sans distinction d'origine, de race ou de religion'').<ref name=Const58>"France shall be an indivisible, secular, democratic and social Republic. It shall ensure the equality of all citizens before the law, without distinction of origin, race or religion", [http://www.assemblee-nationale.fr/english/8ab.asp Constitution of 4 October 1958] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313212736/http://www.assemblee-nationale.fr/english/8ab.asp |date=13 March 2013 }}</ref> Volgens sy beginsels het Frankryk hom gewy aan die lot van 'n voorstel nasie, 'n generiese gebied waar mense slegs begrens word deur die Franse taal en die veronderstelde bereidwilligheid om saam te leef, soos gedefinieer deur Ernest Renan se "''plébiscite de tous les jours''" ('alledaagse volksstemming') oor die bereidwilligheid om saam te lewe, in Renan se 1882-opstel "''Qu'est-ce qu'une nation?''").
Die Franse sien hulself as 'n inklusiewe nasie met universele waardes, en het altyd assimilasie waardeer en sterk voorgestaan. Die sukses van sulke assimilasie is egter onlangs in twyfel getrek. Daar is toenemende ontevredenheid met, en binne, groeiende etno-kulturele enklaves (kommunautarisme). Die Franse onluste van 2005 in sommige moeilike en verarmde voorstede (''les quartiers sensibles'') was 'n voorbeeld van sulke spanning. Dit moet egter nie geïnterpreteer word as etniese konflikte nie (soos voorheen in ander lande soos die VSA en die VK voorgekom het), maar as sosiale konflikte gebore uit sosio-ekonomiese probleme wat volle integrasie in gevaar stel.<ref>Hughes LAGRANGES, ''Emeutes, renovation urbaine et alienation politique'', Observatoire sociologique du changement, Paris, 2007 [http://osc.sciences-po.fr/publication/nd_2007_05.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426055345/http://osc.sciences-po.fr/publication/nd_2007_05.pdf |date=26 April 2012 }}</ref>
Die moderne Franse is die afstammelinge van mengsels insluitend Romeine, Kelte, Iberiërs, Liguriërs en Grieke in Suid-Frankryk,<ref name="ReferenceB">Éric Gailledrat, ''Les Ibères de l'Èbre à l'Hérault (VIe-IVe s. avant J.-C.)'', Lattes, Sociétés de la Protohistoire et de l'Antiquité en France Méditerranéenne, Monographies d'Archéologie Méditerranéenne – 1, 1997</ref><ref name="Dominique Garcia 1997, pp. 38-40">Dominique Garcia: ''Entre Ibères et Ligures. Lodévois et moyenne vallée de l'Hérault protohistoriques''. Paris, CNRS éd., 1993; ''Les Ibères dans le midi de la France''. L'Archéologue, n°32, 1997, pp. 38–40</ref> Germaanse volke wat aan die einde van die Romeinse Ryk aankom soos die Franke en die Boergondiërs,<ref name="Ligures, Ibères 2008, p. 261">"Les Gaulois figurent seulement parmi d'autres dans la multitude de couches de peuplement fort divers (Ligures, Ibères, Latins, Francs et Alamans, Nordiques, Sarrasins...) qui aboutissent à la population du pays à un moment donné ", [[:fr:Jean-Louis Brunaux|Jean-Louis Brunaux]], ''Nos ancêtres les Gaulois'', éd. Seuil, 2008, p. 261</ref><ref name="Choses 1986 p. 215">"Notre Midi a sa pinte de sang sarrasin", [[Fernand Braudel]], ''L'identité de la France – Les Hommes et les Choses (1986)'', Flammarion, 1990, p. 215</ref><ref>"Les premiers musulmans arrivèrent en France à la suite de l'occupation de l'Espagne par les Maures, il y a plus d'un millénaire, et s'installèrent dans les environs de Toulouse – et jusqu'en Bourgogne. À Narbonne, les traces d'une mosquée datant du VIIIe siècle sont le témoignage de l'ancienneté de ce passé. Lors de la célèbre, et en partie mythologique, bataille de Poitiers en 732, dont les historiens reconsidèrent aujourd'hui l'importance, Charles Martel aurait stoppé la progression des envahisseurs arabes. Des réfugiés musulmans qui fuyaient la Reconquista espagnole, et plus tard l'Inquisition, firent souche en Languedoc-Roussillon et dans le Pays basque français, ainsi que dans le Béarn", [[Justin Vaïsse]], ''Intégrer l'Islam'', Odile Jacob, 2007, pp. 32–33</ref> en 'n paar Wikings wat met die Normandiërs gemeng het en hulle meestal in Normandië in die 9de eeu gevestig het.<ref name="The normans">[http://www.jerseyheritagetrust.org/edu/resources/pdf/normans.pdf The normans] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326114613/http://www.jerseyheritagetrust.org/edu/resources/pdf/normans.pdf|date=26 March 2009}} Jersey heritage trust</ref>
=== Genetika ===
Geslagte setlaars het oor die eeue heen na Frankryk gemigreer, wat 'n bont groepering van mense geskep het. Die historikus John F. Drinkwater sê: "The French are, paradoxically, strongly conscious of belonging to a single nation, but they hardly constitute a unified ethnic group by any scientific gauge."<ref name=Drinkwater>{{cite encyclopedia |title=People |encyclopedia=France (Britannica Guide to Countries of the European Union) |editor-last=Ray |editor-first=Michael |last=Drinkwater |first=John F. |year=2013 |publisher=Rosen Educational Services |isbn=978-1615309641 |url=https://www.britannica.com/place/France/People |archive-url=https://web.archive.org/web/20260313004046/https://www.britannica.com/place/France/People |archive-date=13 Maart 2026 |url-status=live |access-date=29 January 2020 |page=21}}</ref>
Frankryk sit aan die rand van die Europese skiereiland en het golwe van migrasie gesien van groepe wat dikwels gevestig is as gevolg van die teenwoordigheid van fisiese hindernisse wat voortgaande migrasie verhoed. Dit het gelei tot taal- en streekkulturele variegasie, maar die mate waarin hierdie patroon van migrasies in bevolkingsgenetika-studies verskyn het, was onduidelik tot die publikasie van 'n studie in 2019 wat genoomwye data gebruik het. Die studie het ses verskillende genetiese trosse geïdentifiseer wat oor populasies onderskei kan word. Die studie het tot die gevolgtrekking gekom dat die bevolkingsgenetiese trosse korreleer met linguistiese en historiese verdelings in Frankryk en met die teenwoordigheid van geografiese hindernisse soos berge en groot riviere. 'n Bevolkingsknelnek is ook in die veertiende eeu geïdentifiseer, in ooreenstemming met die tydsberekening vir die Swart Dood in Europa.<ref name="The Genetic History of France">{{cite book |last1=Saint Pierre |first1=Aude |last2=Giemza |first2=Joanna |last3=Karakachoff| first3= Matilde |last4=Alves| first4= Isabel |last5=Amouyel |first5=Philippe |last6=Dartigues| first6=Jean-Francois |last7=Tzourio| first7=Christophe |last8=Monteil |first8=Martial
|last9=Galan |first9=Pilar |last10=Hercberg |first10=Serge |last11=Redon |first11=Richard |last12=Genin| first12=Emmanuelle |last13=Dina |first13=Christian |date=23 July 2019 |title=The Genetic History of France}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn|People of France}}
{{Wikt-inlyn|Franse}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Etniese groepe in Afrika]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Argentinië]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Frankryk]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Kanada]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Oseanië]]
[[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Franse| ]]
cj94l3qw7wu8eeip5yuyr5epczefowb
Leiden
0
14600
3373419
3287287
2026-11-17T11:52:54Z
InternetArchiveBot
131157
Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373419
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Nedersetting
|amptelike_naam=Leiden
|ander_naam=
|inheemse_naam=
|nedersetting_tipe=Stad
|bynaam=Sleutelstad
|slagspreuk=
|translit_taal1=
|translit_taal1_tipe=
|translit_taal1_inligting=
|translit_taal2=
|translit_taal2_tipe=
|translit_taal2_inligting=
|beeld_stadsilhoeët=LeidenOudeRijn.jpg
|beeldgrootte=
|beeldbyskrif=Die Ou Ryn met ophaalbrug
|beeld_vlag=Flag of Leiden.svg
|vlaggrootte=100px
|vlagskakel=
|beeld_seël=
|seëlskakel=
|seëlgrootte=
|beeld_skild=Leiden wapen.svg
|skildskakel=
|skildgrootte=80px
|beeld_leë_embleem=
|leë_embleemtipe=
|leë_embleemgrootte=
|leë_embleemskakel=
|beeld_kaart=NL - locator map municipality code GM0546 (2016).png
|kaartgrootte=220px
|kaartbyskrif=Ligging van Leiden in die provinsie Zuid-Holland en Nederland
|beeld_kaart1=
|kaartgrootte1=
|kaartbyskrif1=
|beeld_punt_kaart=
|puntkaartgrootte=
|puntkaartbyskrif=
|punt-x=
|punt-y=
|duimdrukkerkaart=
|duimdrukkeretiketposisie=bokant
|duimdrukkerkaartgrootte=
|duimdrukkerkaartbyskrif=
|onderafdelingtipe=[[Land]]
|onderafdelingnaam={{vlagland|Nederland}}
|onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Nederland|Provinsie]]
|onderafdelingtipe2=[[Lys van munisipaliteite in Nederland|Munisipaliteit]]
|onderafdelingtipe3=
|onderafdelingtipe4=
|onderafdelingnaam1=[[Lêer:Flag of Zuid-Holland.svg|20px]] [[Zuid-Holland]]
|onderafdelingnaam2=[[Lêer:Flag of Leiden.svg|20px]] Leiden
|onderafdelingnaam3=
|onderafdelingnaam4=
|regeringvoetnotas=<ref>{{nl}} {{cite web |url=https://www.zuid-holland.nl/actueel/nieuws/juli-2023/peter-velden-waarnemend-burgemeester-leiden/ |title=Peter van der Velden waarnemend burgemeester Leiden |publisher=[[Zuid-Holland]] |date=6 Julie 2023 |accessdate=10 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210065012/https://www.zuid-holland.nl/actueel/nieuws/juli-2023/peter-velden-waarnemend-burgemeester-leiden/ |archive-date=10 Desember 2023 |url-status=dead}}</ref>
|regeringstipe=Munisipaliteit
|leiertitel=Burgemeester
|leiernaam=Peter Heijkoop ([[CDA]])
|leiertitel1=
|leiertitel2=
|leiertitel3=
|leiertitel4=
|leiernaam1=
|leiernaam2=
|leiernaam3=
|leiernaam4=
|stigtingstitel=Eerste verwysing
|stigtingsdatum=860
|stigtingstitel2=Stadstatus
|stigtingsdatum2=1260
|stigtingstitel3=
|stigtingsdatum3=
|eenheidvoorkeur=
|oppervlakvoetnotas=<ref>{{nl}} {{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/84799NED/table?dl=41062 |title=Kerncijfers wijken en buurten 2020 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |date=24 Julie 2020 |accessdate=18 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725200732/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/84799NED/table?dl=41062 |archive-date=25 Julie 2019 |url-status=dead}}</ref>
|oppervlakgroottes=
|oppervlak_totaal_km2=23.27
|oppervlak_land_km2=21.91
|oppervlak_water_km2=1.36
|oppervlak_totaal_myl2=8.98
|oppervlak_land_myl2=8.46
|oppervlak_water_myl2=0.53
|oppervlak_water_persent=
|oppervlak_stedelik_km2=
|oppervlak_stedelik_myl2=
|oppervlak_metro_km2=
|oppervlak_metro_myl2=
|oppervlak_leeg1_titel=
|oppervlak_leeg1_km2l=
|oppervlak_leeg1_myl2=
|oppervlak_leeg2_titel=
|oppervlak_leeg2_km2l=
|oppervlak_leeg2_myl2=
|hoogtevoetnotas=<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ahn.nl/postcodetool |title=Postcodetool for 2312AT |publisher=Actueel Hoogtebestand Nederland |accessdate=21 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053543/http://www.ahn.nl/postcodetool |archive-date=21 September 2013 |url-status=dead}}</ref>
|hoogte_m=0
|hoogte_voet=0
|koördinaattipe=
|koördinate = {{Koördinate|52|9|N|4|29|O|aansig=inlyn,titel}}
|bevolking_soos_op=
|bevolkingnotas=<ref>{{nl}} {{cite web |url=http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=37230NED&D1=17-18&D2=57-650&D3=l&LA=EN&HDR=T&STB=G1,G2&VW=T |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618232716/http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=37230NED&D1=17-18&D2=57-650&D3=l&LA=EN&HDR=T&STB=G1,G2&VW=T |archive-date=18 Junie 2019 |url-status=live |title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |date=1 Januarie 2021 |accessdate=18 Mei 2024}}</ref><ref>{{nl}} {{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/70072ned/table?ts=1615235479113 |title=Bevolkingsontwikkeling; Regionale kerncijfers Nederland |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |date=1 Januarie 2020 |accessdate=18 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725200732/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/70072ned/table?ts=1615235479113 |archive-date=25 Julie 2019 |url-status=dead}}</ref>
|bevolking_totaal=124093
|bevolkingsdigtheid_km2=5664
|bevolkingsdigtheid_myl2=14670
|bevolking_metro=344299
|bevolkingsdigtheid_metro_km2=
|bevolkingsdigtheid_metro_myl2=
|bevolking_stedelik=238493
|bevolkingsdigtheid_stedelik_km2=
|bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2=
|bevolking_leeg1_titel=
|bevolking_leeg1=
|bevolkingsdigtheid_leeg1_km2=
|bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2=
|bevolking_leeg2_titel=
|bevolking_leeg2=
|bevolkingsdigtheid_leeg2_km2=
|bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2=
|bevolkingnota=Munisipaliteit, Januarie 2021; stedelik en metro, Mei 2014
|tydsone=MET
|utcafset=+01:00
|tydsone_DST=MEST
|uctafset_DST=+02:00
|poskodetipe=Poskode
|poskode=2300-2334
|skakelkode=071
|leë_naam=
|leë_inligting=
|leë1_naam=
|leë1_inligting=
|leë2_naam=
|leë2_inligting=
|leë3_naam=
|leë3_inligting=
|voetnotas=
|webwerf=[https://gemeente.leiden.nl/ www.gemeente.leiden.nl]
}}
'''Leiden''' ([[Nederlands]]: [ˈlɛidə(n)], {{Audio|Nl-Leiden.ogg|luister}}; [[Oudnederlands]]: ''Leyden'') is die vyfde grootste stad van die [[Nederland]]se provinsie [[Zuid-Holland]]. Slegs Rotterdam en [[Den Haag]] is heelwat groter met [[Dordrecht, Nederland|Dordrecht]] en [[Zoetermeer]] wat in werklikheid byna dieselfde bevolkingsgrootte as Leiden het. Dié stad is aan die [[Ryn]]rivier geleë en vorm 'n enkele stedelike gebied met Oegstgeest, Leiderdorp en [[Voorschoten]]. Leiden beslaan 'n oppervlakte van 23,27 vierkante kilometer en het 124 093 inwoners (1 Januarie 2014), en die agglomerasie 254 000 inwoners.
== Etimologie ==
Die naam ''Leithon'' is vir die eerste keer gebruik in 'n goederelys van die domkerk van Utrecht wat tussen 777 en 866 opgestel is.<ref name="blok">{{nl}} {{cite book |author=Petrus Johannes Blok |title=Geschiedenis eener Hollandsche stad (4 delen) |publisher=M. Nijhoff |location=Den Haag |date=1910 |url=http://archive.org/stream/geschiedeniseen01blok/geschiedeniseen01blok_djvu.txt |accessdate=25 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625080204/http://archive.org:80/stream/geschiedeniseen01blok/geschiedeniseen01blok_djvu.txt |archive-date=25 Junie 2012 |url-status=live}}</ref><ref name="maanen">{{nl}} {{cite book |author=R.C.J. van Maanen|editor=J.W. Marsilje |title=Leiden : de geschiedenis van een Hollandse stad (4 delen) |publisher=Stichting Geschiedschrijving Leiden |location=Leiden |date=2002–2004 |isbn=9080675415 |pages=259}}</ref><ref name="lugt">{{nl}} {{cite book |author=Freek Lugt |title=Het ontstaan van Leiden. Over de burggraaf, de ontginning, de opwas, het stadsrecht. |publisher=Primavera Pers |location=Leiden |year=2012 |isbn=9789059971264 |pages=288}}</ref> Die ou spelling was ''Leyden''. Volgens 'n gewilde, maar verkeerde verklaring is die naam Leiden afgelei van die Romeinse nedersetting [[Lugdunum Batavorum]]. In werklikheid was daardie nedersetting nie naby Leiden nie, maar naby [[Katwijk, Zuid-Holland|Katwijk]]. Matilo was geleë naby Leiden. Hierdie stelling dateer uit 1500, toe tydens die [[Renaissance]] 'n hernieude belangstelling in die [[Romeinse Ryk|Romeinse tydperk]] ontstaan het.
Volgens 'n latere ondersoek op taalkundige gebied is die naam ontleen aan 'n [[Oudnederlands]] sterk naamwoord ''leitha'' wat te wyte aan slytasie van infleksie in [[Middelnederlands]] ''lede'' geword het.<ref>{{nl}} {{cite web |url=https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=VMNW&id=ID73213&lemma=lee |publisher=Instituut voor de Nederlandse Taal |title=Die Lee |accessdate=17 Mei 2024}}</ref> Deesdae is ons gewoond daaraan om 'n skerp onderskeid te tref tussen natuurlike en gegrawe waterlope – laasgenoemde noem ons kanale. Dié verskil is in werklikheid gradueel. Reeds in die [[Middeleeue]] is die loop van riviere baie verander, byvoorbeeld deur draaie te sny om dreinering of skeepvaart te vergemaklik. 'n Samevattende naam vir sulke gedeeltelik of heeltemal gegrawe of opgegrawe waterlope is die woord ''lede'' wat oorspronklik dieselfde wortel gehad het as die meervoud onvolmaakte tydvorm van "leiden", in die betekenis van "gaan",<ref>{{nl}} {{cite web |url=http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/lijden |title='Lijden' |publisher=Etymologisch Woordenboek van het Nederlands |auteur=M. Philippa e.a. |bezochtdatum=11 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811033859/http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/lijden |archive-date=11 Augustus 2016 |url-status=live}}</ref> soos in (water)gang. Die word "lede" kom voor in baie plekname: [[Leerdam]] ("dam in die lede"), [[Haarlemmerliede]] ("lede in rigting van Haarlem"), [[Schipluiden]] ("met skepe bevaarde lede") en byvoorbeeld [[Westerlee, Zuid-Holland|Westerlee]] ("wes geleë lede").<ref>{{nl}} {{cite book |author=Riemer Reinsma |title=Namen op de kaart: oorsprong van geografische namen in Nederland en Vlaanderen |publisher=Atlas Contact, Uitgeverij |date=19 April 2011 |pages=10-11 |ISBN=9789045017945 |url=https://books.google.com/books?id=FUcwAgAAQBAJ |accessdate=9 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909082043/https://books.google.com/books?id=FUcwAgAAQBAJ |archive-date=9 September 2021 |url-status=live}}</ref>
Verbuig in [[datief]] [[meervoud]] word ''leitha'' verander in ''leithon'' en só word die betekenis "aan die" (datief) + ''water'' (meervoud). Hierdie betekenis pas by die situasie van die ou Leiden wat nie aan een rivier of waterweg geleë was nie, maar aan die linkeroewer van die [[Ryn]], oorkant die plek waar die Mare uitmond in die Ryn wat van oos na wes vloei, terwyl die Mare die waterweg vorm na die noorde.<ref name="maanen" /><ref name="lugt" /><ref name="blok" />
== Geskiedenis ==
[[Lêer:Leiden Hooglandse kerk vanuit Burcht.jpg|duimnael|links|Hooglandse Kerk, Leiden]]
[[Lêer:Blaeu 1652 - Leiden.jpg|duimnael|links|Kaart van Leiden in 1652]]
[[Lêer:Leiden Windmeul.jpg|duimnael|De Valk Windmeulmuseum]]
Die stad het as 'n sogenaamde dykdorp aan die voete van 'n kunsmatige heuwel ontstaan, waar die Ou en Nuwe Rynriviere saamvloei. In die oudste vermelding van die stad, omstreeks 860, het dit as ''Leithon'' bekend gestaan. Die vesting van Leiden in die graafskap van [[Holland]] het in die 9de eeu ontstaan toe die [[Wikings]] oor [[Utrecht (munisipaliteit)|Utrecht]] geheers het. Leiden is tot voor 1420 deur burggrawe en verteenwoordigers van die howe in [[Nederland]] regeer. In 1266 het Leiden [[stadsregte]] bekom.
In 1420 het hertog Jan van Beieren met sy goedgewapende leër van [[Gouda]] na Leiden marsjeer met die doel om die stad te verower. Hulle het vestings aangeval en binne 'n week die kastele van Poelgeest, Ter Does, Hoichmade, de Zijl, ter Waerd, Warmond en de Paddenpoel verower. Op [[14 Junie]] van dieselfde jaar was Van Beieren se leër voor die mure van Leiden en op [[17 Augustus]] het die stad na twee maande se besetting aan Van Beieren oorgegee. Die Sitadelgraaf Filips van Wassenaar is van sy ampte gestroop en hy het sy laaste jare in aanhouding deurgebring.
Leiden het in die [[16de eeu|16de]] en [[17de eeu]]e floreer en was tydens die '[[Goue Eeu]]' die tweede grootste stad naas [[Amsterdam]]. Teen die einde van die [[15de eeu]] het die tekstielbedryf 'n belangrike rol in die Leidense ekonomie gespeel en na die uitsetting van die [[Spanje|Spanjaarde]] het Leidse kledingstowwe oral bekend geword. Hierdie nywerhede het ook 'n belangrike rol tydens die [[Tagtigjarige Oorlog]] gespeel toe die Spanjaarde die stad van Mei tot Oktober [[1574]] beset het. Die inwoners van Leiden het egter weerstand teen die belegging gebied en die stad weer ontset. Vir hulle heldhaftige verdediging van die stad het [[Prins Willem van Oranje]] 'n jaar later in 1575 die [[Universiteit van Leiden]] gestig.
Sedert die laat 17de eeu het Leiden 'n ekonomiese insinking beleef wat toegeskryf is aan 'n dalende tekstielproduksie. In die tyd het die bevolking van Leiden gedaal van 'n beraamde 100 000 inwoners in 1640 tot 30 000 inwoners tussen 1796 en 1811. Die bevolkingsgetal het daarna weer geleidelik gegroei en teen 1904 was daar 56 044 inwoners.
Op [[12 Januarie]] [[1807]] het 'n ramp die stad getref toe 'n skip, wat met buskruit gelaai was en aan die oostekant van die Rapenburg vasgemeer was, ontplof het. Ongeveer 150 mense is dood, terwyl honderde huise verwoes is, insluitende dié van die Elsevierdrukkersfamilie. Koning [[Lodewyk Napoleon Bonaparte]] het persoonlik ingegryp om slagofferhulp te koördineer. Die ''Van der Werffpark'' en die ''Kamerlingh-Onnes-laboratorium'' is later op die ruïnes van die ontploffing gevestig.
In [[1842]] is die spoorlyn tussen Leiden en [[Haarlem, Noord-Holland|Haarlem]] in gebruik geneem en later, in [[1843]], is Leiden per spoorlyn met [[Den Haag]] verbind. Hierdie spoorlyne het later bygedra tot 'n herlewing in Leiden se ekonomie, 'n verdere uitbreiding buite die grense die stad se 17de eeuse singels en nywerheidsontwikkelinge in 1920.
In April 1848 het die politikus [[Johan Rudolf Thorbecke]] (1798–1872) die [[Nederland]]se grondwet in sy woning te Garenmarkt 9, in Leiden, geskryf.
In [[1866]] het 'n cholera-epidemie die stad getref wat in [[1868]] tot die oprigting van 'n Akademiese hospitaal (waar die Nasionale Volkekundige museum vandag staan) gelei het.
In [[1883]] is ganse Nederland geskud deur die arrestasie van die Leidse moordenares, [[Maria Catharina Swanenburg]], ook bekend as die 'gifmengster' of die [[Goeie Mie]]. Sy het haar slagoffers, waarvan 27 dood en 'n verdere 54 kroniese gesondheidsprobleme ontwikkel het, met [[arseen]] vergiftig ten einde hulle versekerings- en erfgelde te eis. Sy is daarna skuldig bevind en in 'n gevangenis aangehou waar sy in 1915 gesterf het.
Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is Leiden swaar deur [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerde]] bombardemente getref. Die omgewing rondom die stasie en die Marekerk het verál erg deurgeloop.
== Kultuur, wetenskap en kuns ==
[[Lêer:Latin School.jpg|duimnael|links|Latynse Skool te Lokhorststraat waar [[Rembrandt van Rijn]] geleer het]]
Die einde van die Spaanse besetting word jaarliks op 3 Oktober gevier. Dit gaan met feestelikhede gepaard en tradisionele kosse soos witbrood, haring en hutspot. Die jaarlikse Rapenburgkonsert is 'n musiekhoogtepunt op die Leidse kultuurkalender.
[[Lêer:Einstein en Lorentz.jpg|duimnael|[[Albert Einstein]] en [[Hendrik Antoon Lorentz]] in Leiden in 1921]]
Leiden is ook 'n belangrike inkopiesentrum en spog met een van die grootste inkopiestrate in Europe, te Haarlemmerstraat. Die Universiteit van Leiden is bekend vir allerlei ontdekkings, insluitende die [[Leidse fles]], 'n kapasitor wat uit 'n glasfles gemaak is en deur Pieter van Musschenbroek in 1746 'uitgevind' is en hoewel dit eintlik die vorige jaar in [[Duitsland]] deur Ewald Georg von Kleist ontdek is, het die naam "Leidse fles" bekend geword.
'n Ander ontwikkeling is die van kriogenie. [[Heike Kamerlingh Onnes]] (1853–1926) het in [[1913]] 'n [[Nobelprys]] in [[fisika]] verower, nadat hy in [[1908]] vir die eerste keer daarin geslaag om [[helium]] vloeibaar te maak en later om 'n temperatuur van minder as een graad bo die absolute minimum te bereik. Die beroemde fisikus, [[Hendrik Antoon Lorentz]] (1853–1928) wat in 1902 'n [[Nobelprys]] vir elektromagnetisme verwerf het, het ook in Leiden studeer en later professor aan die universiteit geword.
Op die kunsgebied is die wêreldbekende skilder, [[Rembrandt van Rijn]] (1606–1669) in Leiden gebore, waar hy 'n [[Latyn]]se skool te Lokhorststraat bygewoon het en later aan die Universiteit van Leiden ingeskryf het. Hy was onder andere ook 'n leerling onder die Leidse historiese skilder, Jacob van Swanenburgh (1571–1631). Hy het ook later sy eie ateljee geopen saam met sy vriend en kollega, Jan Lievens voordat hy later na Amsterdam verhuis het. Die 17de eeuse skilder, Jan Steen (1626–1679), en landskapskilder, Jan van Goyen (1596–1656), is ook in Leiden gebore.
Leiden het bekende digters en skrywers opgelewer, te wete Piet Paaltjens, J.C. Bloem, Maarten Biesheuvel, Jan Wolkers, Constantijn Huygens en Maarten 't Hart, wat in die stad gewoon of studeer het.
Leiden is ook bekend vir sy muurgedigte in vele tale, wat in 1992 as 'n stadsprojek geloods is en fokus op die verhouding tussen taal en beeld.
== Die Universiteit van Leiden ==
: ''Hoofartikel: [[Universiteit van Leiden]].''
[[Lêer:Academiegebouw Universiteit Leiden.png|duimnael|Academiegebouw, Universiteit van Leiden]]
Die Universiteit van Leiden is die oudste universiteit in Nederland en is in 1575 deur Prins Willem van Oranje gestig, leier van die Hollandse verset tydens die Tagtigjarige Oorlog. Die universiteit het nege fakulteite, meer as 50 departemente, meer as 150 voorgraadse programme en 40 nasionale en internasionale navorsingsinstellings. Die universiteit is internasionaal bekend en lok studente van regoor die wêreld.
== Riviere, kanale en parke ==
[[Lêer:Zijlpoort2010JuneEarly.jpg|duimnael|Zijlpoort]]
[[Lêer:Leiden Kanaal.jpg|duimnael|Leidenkanaal]]
Die twee takke van die Ou Rynrivier, wat Leiden uit die ooste binnevloei, vloei in die middel van die stad ineen. Die stad word verder deur etlike kleinere, sombere kanale met boom-omgrensde kaaie verdeel.
Die [[Rapenburg]] is een van die mooiste en bekendste gragte in Leiden en is ongeveer in 1250 as 'n vestingsgrag gegrawe om die stad te beskerm. Talle statige geboue is sedertdien langs die grag gebou en die jaarlikse Rapenburgkonsert word op die grag gevier.
Suid van die stad is die Botaniese Tuine ''Hortus Botanicus'', een van die oudste botaniese tuine in Nederland, wat in 1549 teenaan die [[Rapenburg]] opgerig is. Daar is ook ander tuine wat langs die ou Singel en buitekanale strek. Die ''Van der Werff''park is vernoem na burgemeester Pieter Adriaanszoon van der Werff, wat die stad in 1574 teen die Spanjaarde verdedig het. Die Leidse professor en tuinboukundige, Carolus Clusius (1526–1609), het die grondslag gelê vir Nederland se tulpebedryf.
== Besienswaardighede ==
* ''Die Pieterskerk''<ref>{{nl}} [http://www.pieterskerk.com/ ''Die Pieterskerk'']</ref> – Die grootste kerk in Leiden.
* ''Boerhave Museum''<ref>{{nl}} [http://www.museumboerhaave.nl/ ''Boerhave Museum'']</ref> – Nasionale museum vir die geskiedenis van wetenskap en medisyne.
* ''Hortus Botanicus''<ref>{{nl}} [http://www.hortus.leidenuniv.nl/ ''Hortus Botanicus'']</ref> – Botaniese tuine.
* ''Die Hooglandse kerk''.
* Die Burg
* ''Die Lakenhal Stedelijk Museum''<ref>{{nl}} [http://www.lakenhal.nl/ ''Die Lakenhal Stedelijk Museum'']</ref> – Munisipale museum.
* Die Sterrewag<ref>{{nl}} {{cite web |url=http://www.strw.leidenuniv.nl/ |title=Die Sterrewag |accessdate=11 Augustus 2016 |archive-date=10 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810035229/http://www.strw.leidenuniv.nl/ |url-status=dead}}</ref>
* ''Rijksmuseum van Oudheden''<ref>{{nl}} [http://www.rmo.nl/ ''Rijksmuseum van Oudheden'']</ref> – Nasionale museum vir oudhede
* ''Nationaal Natuurhistorisch Museum''<ref>{{nl}} [http://www.naturalis.nl/ ''Nationaal Natuurhistorisch Museum'']</ref> – Nasionale natuurgeskiedenismuseum
* ''Rijksmuseum voor Volkekunde''<ref>{{nl}} {{cite web |url=http://www.rmv.nl/ |title=''Rijksmuseum voor Volkekunde'' |accessdate=11 Augustus 2016 |archive-date= 6 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106121526/http://www.rmv.nl/ |url-status=dead }}</ref> – Nasionale volkekundige museum
* ''Stigting Molen de Valk''<ref>{{nl}} [http://www.molendevalk.nl/ ''Stigting Molen de Valk'']</ref> – Windmeulmuseum
* ''Leidse Schouwburg''<ref>{{nl}} [http://www.leidseschouwburg.nl/ ''Leidse Schouwburg'']</ref> – Die oudste teater in Nederland, in 1705 geopen.
* ''Die Marekerk''<ref>{{nl}} [http://www.marekerk.nl/ ''Die Marekerk'']</ref> – Die kerk is in 1639 ontwerp en in 1650 in gebruik geneem.
* Twee stadspoorte (''Morspoort & Ziljpoort'')
* Nege windmeule
* 35 aalmoeshuise.
* ''Wagenmakersmuseum''
* ''Sieboldhuis''<ref>{{nl}} [http://www.sieboldhuis.org/ ''Sieboldhuis'']</ref> – Japannese kultuursentrum.
== Vervoer ==
Leiden kan per trein deur die ''De Vink''-, die ''Leiden Centraal''- en ''Leiden Lammenschans''spoorwegstasies bereik word. Die stad het ook 'n openbare busdiens.
== Suid-Afrikaners in Leiden ==
[[Lêer:Ingrid Jonker - Die kind.JPG|duimnael|''Die kind'' van [[Ingrid Jonker]] as muurgedig in Leiden]]
[[Lêer:Elisabeth Eybers - Taalles.JPG|duimnael|''Taalles'' van [[Elisabeth Eybers]] as muurgedig in Leiden]]
'n Aantal bekende Suid-Afrikaners het in Leiden gewoon en/of daar studeer:
* [[Fransjohan Pretorius]]: Bekende geskiedkundige op die gebied van die Boere-oorlog het 'n doktorsgraad in Leiden voltooi.
* [[Vernon February]] (1938–2002): Skrywer en akademikus het jare lank in ballingskap in Nederland gewoon en studeer en was later verbonde aan die Afrikastudiesentrum aan die Universiteit van Leiden.
* Petrus Johannes van der Merwe (1912–1979): Eertydse geskiedkundige verbonde aan die [[Universiteit van Stellenbosch]] van 1955 tot 1977. Hy het in 1937 'n doktorsgraad oor die [[Groot Trek]] aan die Universiteit van Leiden behaal.
* [[J.F.W. Grosskopf|Johannes Friedrich Wilhelm Grosskopf]] (1885–1948): Skrywer en akademikus aan die Universiteit van Stellenbosch van 1920–1935 het sy doktorsgraad aan die Universiteit van Leiden voltooi.
* Henri Louis Gonin (1907–1997) – Akademikus en Latynkenner verbonde aan die Universiteite van Stellenbosch en Pretoria het sy doktorsgraad aan die Universiteit van Leiden voltooi.
* Rachelle Conradie – Digter het aan die Universiteit van Leiden studeer.
* Christiaan Willem Hendrik van der Post – Digter en lid van die Volksraad in die Vrystaat is in Leiden gebore.
* [[Gerrit Viljoen]] (1926–2009) – Voormalige minister van Onderwys en Staatkundige Ontwikkeling het in 1955 'n doktorsgraad aan die Universiteit van Leiden behaal.
* [[Nelson Mandela]] (1918–2013) – Vorige Staatspresident van Suid-Afrika is in 1999 deur die Universiteit van Leiden met 'n eredoktorsgraad bekroon.
== Susterstede ==
* {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Oxford]], [[Verenigde Koninkryk]], sedert 1946.<ref name="Susterstede">{{nl}} {{cite web |url=https://gemeente.leiden.nl/over-de-stad/overige/stedenbanden/ |title=Stedenbanden en internationale samenwerking |publisher=Leiden |accessdate=21 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180121121124/https://gemeente.leiden.nl/over-de-stad/overige/stedenbanden/ |archive-date=21 Januarie 2018 |url-status=dead}}</ref>
* {{vlagikoon|Duitsland}} [[Krefeld]], [[Duitsland]], sedert 1974.<ref name="Susterstede" />
* {{vlagikoon|Pole}} [[Toruń]], [[Pole]], sedert 1988.<ref name="Susterstede" />
* {{vlagikoon|Nicaragua}} [[Juigalpa]], [[Nicaragua]], sedert 1988.<ref name="Susterstede" />
* {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Buffalo City Metropolitaanse Munisipaliteit|Buffalo City]], [[Suid-Afrika]], sedert 1996.<ref name="Susterstede" />
* {{vlagikoon|Japan}} [[Nagasaki]], [[Japan]], sedert 2012.<ref name="Susterstede" />
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Bronne ==
* {{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Leiden |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416205150/https://www.britannica.com/place/Leiden |archive-date=16 April 2024 |url-status=live |title=Leiden |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=18 Mei 2024}}
* {{af}} [http://www.litnet.co.za/indaba/vernie.asp Wasserman, H. s.q. ''Litnet Boekindaba: Vernie February''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060513225116/http://www.litnet.co.za/indaba/vernie.asp |date=13 Mei 2006 }}
* {{en}} [http://www.stellenboschwriters.com/ Stellenbosch Skrywers: P.J. van der Merwe, J.F.W. Grosskopf & Henri Louis Gonin]
* {{en}} [http://www.sahistory.org.za/ South African History Online: Gerrit Viljoen]
* Vrye vertaling van die [[:en:Leiden|Engelse]], [[:nl:Leiden|Nederlandse]] en verwante artikels oor Leiden op Wikipedia.
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie}}
* {{Wikivoyage}}
=== Stad ===
* {{nl}} [http://www.leiden.nl/ Leiden Stadsportaal]
* {{nl}} [http://www.leiden-toerisme.nl/ Leiden Toerisme: toeriste inligting]
* {{nl}} [http://www.leiden360.nl/ Leiden Panorama Fotoblad]
* {{nl}} [http://www.leiden-info.com/ Leiden-Info toerismewebwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811213825/http://leiden-info.com/ |date=11 Augustus 2016 }}
* {{nl}} [http://www.hetrapenburgconcert.nl/ Die Rapenburgkonsert]
* {{nl}} [http://www.rembrandt400.com/ Rembrandt (1606–2006) 400-jaar herdenkingsblad]
* {{nl}} [http://www.gildeleiden.nl/ Stigting Gilde Leiden]
=== Universiteit ===
* {{nl}} [http://www.leidenuniv.nl/ Universiteit van Leiden]
* {{nl}} [http://www.ascleiden.nl/ Afrika Studiesentrum, Universiteit van Leiden]
* {{nl}} [http://www.webster.nl/ Webster Universiteit, Leiden]
* {{nl}} [http://www.hsleiden.nl/ Hogeschool Leiden, Universiteit vir Professionele Opleiding]
{{Munisipaliteite in Zuid-Holland}}
{{Gesagsrekords}}
{{Voorbladster}}
[[Kategorie:Leiden| ]]
[[Kategorie:Nedersettings in Zuid-Holland]]
[[Kategorie:Stede in Nederland]]
9vp1gn7b6slfo1t5bri28r4iyavw1dj
Kaap Roca
0
16894
3373208
2399451
2026-11-16T14:33:25Z
Kent Wang
215822
Gebruik die beeld van Wikidata
3373208
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:{{#property:P18}}|duimnael|links|250px|Die vuurtoring van Cabo da Roca]]
[[Lêer:Cabo da Roca 02 gr.jpg|duimnael|regs|200px|Die monument van Cabo da Roca]]
'''Kaap Roca''' (Portugees: ''Cabo da Roca'') is die mees westelike punt van die [[Portugal|Portugese]] vasteland. In die Romeinse tydperk het dit as ''Promontorium Magnum'' bekend gestaan.
Cabo da Roca lê in die distrik Lissabon ([[Portugees]]: ''Lisboa''), sowat 40 kilometer wes van die hoofstad [[Lissabon]] en 18 kilometer wes van [[Sintra]], in die natuurpark [[Serra de Sintra]]. Sy koördinate, 38° 47' Noord, 9° 30' Wes, is in die steenplaat van sy monument ingegraveer. Die kaap se rotswand verrys sowat 140 bo die seevlak van die [[Atlantiese Oseaan]]. Op sy spits is 'n vuurtoring opgerig. Die kaap is 'n gewilde toeristebestemming.
Die digter [[Luís de Camões]] het Cabo da Roca as die plek beskryf "waar die land eindig en die see begin" ([[Portugees]]: "Onde a terra acaba e o mar começa"). Vergelykbare geografiese punte is [[Kaap Finisterre]] (letterlik "die land se einde") in [[Spanje]], [[Finistère]] in Frankryk, en [[Land's End]] in die [[Verenigde Koninkryk]].
[[Kategorie:Geografie van Portugal]]
[[Kategorie:Kape|Roca]]
j520vlcu7pw4o4e7g96qvmp1t7zvo7o
Andes
0
17115
3373267
3372116
2026-11-16T19:31:30Z
InternetArchiveBot
131157
Add 4 books for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373267
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Nasa anden.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-kaart van die Andes]]
[[Lêer:Andenkette.jpg|duimnael|Die Andes in [[Santiago de Chile]], [[Chili]]]]
[[Lêer:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|duimnael|Cono de Arita in Salta, Argentinië]]
Die '''Andesgebergte''' ([[Spaans]]: ''Cordillera de los Andes'') is die langste kontinentale [[bergreeks]] ter wêreld en strek langs die weskus van [[Suid-Amerika]].<ref name="guinness">{{Cite news |title=The Andes - Longest continental mountain range |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/longest-continental-mountain-range |archive-url=https://web.archive.org/web/20251104052748/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/longest-continental-mountain-range |archive-date=4 November 2025 |access-date=21 Oktober 2025 |work=Guinness World Records |language=en-gb}}</ref> Dit is ongeveer 7 000 km lank en tussen 200 en 700 km breed.<ref name="borsdorf">{{Cite book |last1=Borsdorf |first1=Axel |url=https://books.google.com/books?id=lgEyBwAAQBAJ&dq=Andes+geography&pg=PR5 |title=The Andes: A Geographical Portrait |last2=Stadel |first2=Christoph |date=12 Maart 2015 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-03530-7 |language=en}}</ref> Die gemiddelde hoogte van die bergreeks is ongeveer 4 000 meter, en dit is die hoogste bergreeks buite [[Asië]]. Die hoogste punt is [[Aconcagua]] met 6 961 meter in [[Argentinië]] naby die grens met [[Chili]],<ref name="borsdorf" /> gevolg deur [[Ojos del Salado]] (6 893 m), een van die hoogste [[vulkaan|vulkane]] ter wêreld.
Die Andes loop vir die grootste deel parallel met die [[Stille Oseaan]] deur die lande [[Venezuela]], [[Colombia]], [[Ecuador]], [[Peru]], [[Bolivië]] en die suidelike deel loop deur Argentinië en die lang en smal land Chili. Die mees suidelike punt is by [[Tierra del Fuego]].
Die gebergte het ontstaan en rys steeds omdat oseaniese kors langs die weskus onder die Suid-Amerikaanse Plaat inskuif, en dié [[subduksie]] veroorsaak tot vandag aardbewings en vulkaanuitbarstings. Die klimaat wissel van warm en reënerig in die noorde tot droog in die middel en koel en nat in die suide, en die streek is uiters ryk aan plant- en dierspesies. Die [[Inkas|Inka-ryk]] het in die 15de eeu in die sentrale Andes sy hoogtepunt bereik, en sedert die Spaanse koloniale tyd is die gebergte vir sy minerale, veral silwer, koper en litium, bekend.
== Naam ==
Die naam van die Andes is waarskynlik van die [[Quechua]]-woord ''anti'' afgelei, wat "ooste" beteken,<ref name="laime">{{es}} Teofilo Laime Ajacopa, Diccionario Bilingüe Iskay simipi yuyayk'ancha, La Paz, 2007 (Quechua-Spaanse woordeboek)</ref> soos in ''Antisuyu'' (Quechua vir "oostelike streek"), een van die vier streke van die Inka-ryk.<ref name="laime" /> Ander meen die naam kom van die woord ''anta'' ("koper") in die ouer [[Aymara]]-taal.<ref name="britannica">{{Cite web |date=27 Julie 2025 |title=Andes Mountains {{!}} Definition, Map, Plate Boundary, & Location {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Andes-Mountains |archive-url=https://web.archive.org/web/20250805074212/https://www.britannica.com/place/Andes-Mountains |archive-date=5 Augustus 2025 |url-status=live |access-date=27 Julie 2025 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
Die Spaanse woord ''cordillera'' kom van ''cordel'' ("tou").<ref>{{cite web |title=Cordillera |url=http://etimologias.dechile.net/?cordillera |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105200539/http://etimologias.dechile.net/?cordillera |archive-date=5 Januarie 2016 |url-status=live |website=etimologias.dechile.net |access-date=27 Desember 2015}}</ref> Dit word as beskrywende naam vir verskeie aaneenlopende dele van die Andes gebruik, maar ook vir die hele reeks en vir die hele bergketting langs die weste van Noord- en Suid-Amerika.
== Geografie ==
[[Lêer:Aconcagua 13.JPG|duimnael|links|[[Aconcagua]] in Argentinië, die hoogste berg in die [[Westelike Halfrond]]]]
Die Andes bestaan uit 'n reeks parallelle bergkettings, hoë plato's en diep valleie tussen die reekse. Naas Aconcagua is Huascarán (6 768 m) in Peru en Illimani (6 438 m) in Bolivië van die hoogste pieke.<ref name="borsdorf" /> Die gebergte is die breedste tussen 18° en 20° S [[breedtegraad]]. Die afsonderlike reekse word deur tussenliggende [[Depressie (geografie)|laagtes]] van mekaar geskei, en op verskeie hoë plato's lê groot stede soos [[Arequipa]], [[Bogotá]], [[Cali]], [[Medellín]], [[El Alto]], [[La Paz]], [[Mérida, Venezuela|Mérida]], [[Santiago de Chile|Santiago]] en [[Sucre]]. Die Altiplano is ná die [[Hoogland van Tibet]] die tweede hoogste plato ter wêreld.
Weens die ekwatoriale uitstulping wat die aarde se rotasie veroorsaak, is die kruin van [[Chimborazo]] in Ecuador verder van die middelpunt van die aarde as enige ander plek op die aardoppervlak.
Die Andes kan in drie dele verdeel word:
* die '''Suidelike Andes''' in Argentinië en Chili, suid van Llullaillaco;
* die '''Sentrale Andes''' in Bolivië en Peru; en
* die '''Noordelike Andes''' in Colombia, Ecuador en Venezuela, wat in drie takke verdeel is.
By die noordelike punt word die afsonderlike reeks Sierra Nevada de Santa Marta dikwels, maar nie altyd nie, as deel van die Noordelike Andes beskou.<ref name="fao">{{Cite web |url=http://www.fao.org/docrep/w9300e/w9300e09.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129064229/http://www.fao.org/docrep/w9300e/w9300e09.htm |archive-date=29 Januarie 2019 |url-status=live |title=Mountains, biodiversity and conservation |website=Food and Agriculture Organization |access-date=28 Januarie 2019}}</ref> Daar is vroeër gemeen dat die eilande [[Aruba]], [[Bonaire]] en [[Curaçao]] in die [[Karibiese See]] die gesinkte pieke van die uiterste noordelike rand van die Andes is, maar geologiese studies toon dat dié vereenvoudiging nie aan die ingewikkelde tektoniese grens tussen die Suid-Amerikaanse en die Karibiese Plaat reg laat geskied nie.<ref name="miller">{{cite journal |last1=Miller |first1=Meghan S. |first2=Alan |last2=Levander |first3=Fenglin |last3=Niu |first4=Aibing |last4=Li |title=Upper mantle structure beneath the Caribbean-South American plate boundary from surface wave tomography |journal=Journal of Geophysical Research |volume=114 |issue=B1 |page=B01312 |doi=10.1029/2007JB005507 |date=23 Junie 2008 |url=http://www.gseis.rice.edu/Reprints/047_MillerEL09JGR.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100605003245/http://www.gseis.rice.edu/Reprints/047_MillerEL09JGR.pdf |archive-date=5 Junie 2010 |access-date=21 November 2010 |bibcode=2009JGRB..114.1312M |doi-access=free}}</ref>
Die Andes vorm deel van die Amerikaanse Cordillera, 'n byna aaneenlopende reeks bergkettings wat die westelike "ruggraat" van die [[Amerikas]] en [[Antarktika]] vorm. Oorkant die 1 000 km breë [[Drakedeurgang]] lê die berge van die [[Antarktiese Skiereiland]], suid van die Scotiaplaat, wat 'n voortsetting van die Andes blyk te wees.
== Geologie ==
Die Andes is 'n orogene gordel langs die [[Ring van Vuur]], 'n sone van [[vulkanisme|vulkaniese aktiwiteit]] wat die Stille Oseaan-rand van die Amerikas en die Asië-Stille Oseaan-streek omvat. Die gebergte is die gevolg van [[plaattektoniek|tektoniese prosesse]] wat deur die [[Mesosoïkum]] en die [[Tersiêr]] geduur het, toe oseaniese kors onder die Suid-Amerikaanse Plaat ingeskuif het namate die Nazcaplaat en die Suid-Amerikaanse Plaat na mekaar toe beweeg het. Die klimaat het dié prosesse versnel. Namate die opheffing van die Andes 'n reënskadu oor die westelike rand van Chili gewerp het, het [[seestroom|seestrome]] en heersende winde vog van die Chileense kus af weggevoer. Sommige dele van die subduksiesone het gevolglik te min sediment ontvang, sodat die inskuiwende plaat nie 'n goed gesmeerde oppervlak gehad het nie, en dit het die tempo van die opheffing langs die kus verhoog.<ref name="lamb">{{cite journal |last1=Lamb |first1=Simon |last2=Davis |first2=Paul |title=Cenozoic climate change as a possible cause for the rise of the Andes |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-10-23_425_6960/page/792 |journal=Nature |date=Oktober 2003 |volume=425 |issue=6960 |pages=792-797 |doi=10.1038/nature02049 |pmid=14574402 |bibcode=2003Natur.425..792L}}</ref> Die hoofoorsaak van die opheffing is die saamtrekking van die westelike rand van die Suid-Amerikaanse Plaat weens die subduksie van die Nazcaplaat en die Antarktiese Plaat.
Ooswaarts word die Andes deur verskeie sedimentêre komme begrens, soos die Orinoco-kom, die Amasone-kom, die Madre de Dios-kom en die [[Gran Chaco]], wat die gebergte van die antieke [[kraton]]s in die ooste van Suid-Amerika skei. In die suide grens die Andes aan die voormalige Patagonië-terreen, en in die weste eindig dit by die Stille Oseaan, hoewel die Peru-Chili-trog as die uiterste westelike grens beskou kan word.
Die Andes-orogeen het 'n reeks buigings of oroklines. Die Boliviaanse Orokline is 'n seewaarts konkawe buiging in die kus van Suid-Amerika en in die Andes op ongeveer 18° S.<ref name="Isacks1988">{{Citation |last=Isacks |first=Bryan L. |title=Uplift of the Central Andean Plateau and Bending of the Bolivian Orocline |journal=Journal of Geophysical Research |volume=93 |issue=B4 |year=1988 |pages=3211-3231 |url=http://geomorphology.sese.asu.edu/Papers/Isacks_Uplift_Andean_Plateau_1988.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20260312092813/http://geomorphology.sese.asu.edu/Papers/Isacks_Uplift_Andean_Plateau_1988.pdf |archive-date=12 Maart 2026 |url-status=live |doi=10.1029/jb093ib04p03211 |bibcode=1988JGR....93.3211I}}</ref><ref name="Kley1999">{{Citation |last=Kley |first=J. |title=Geologic and geometric constraints on a kinematic model of the Bolivian orocline |journal=Journal of South American Earth Sciences |volume=12 |issue=2 |year=1999 |pages=221-235 |doi=10.1016/s0895-9811(99)00015-2 |bibcode=1999JSAES..12..221K}}</ref> Hier draai die rigting van die Andes van noordwes in Peru na suid in Chili en Argentinië.<ref name="Kley1999" /> Die dele noord en suid van die orokline is onderskeidelik 15° antikloksgewys en 20° kloksgewys gedraai.<ref name="Kley1999" /><ref name="Beck1987">{{Citation |last=Beck |first=Myrl E. |title=Tectonic rotations on the leading edge of South America: The Bolivian orocline revisited |journal=Geology |volume=15 |issue=9 |year=1987 |pages=806-808 |doi=10.1130/0091-7613(1987)15<806:trotle>2.0.co;2 |bibcode=1987Geo....15..806B}}</ref> Die gebied van die Boliviaanse Orokline val saam met die breedste deel van die Altiplano, en volgens Isacks (1988) hou die orokline met korsverkorting verband.<ref name="Isacks1988" /> Die punt op 18° S waar die [[kus]]lyn buig, staan as die [[Arica]]-elmboog bekend.<ref name="PrezziVilas">{{cite journal |last1=Prezzi |first1=Claudia B. |last2=Vilas |first2=Juan F. |date=1998 |title=New evidence of clockwise vertical axis rotations south of the Arica elbow (Argentine Puna) |journal=Tectonophysics |volume=292 |issue=1 |pages=85-100 |doi=10.1016/s0040-1951(98)00058-4 |bibcode=1998Tectp.292...85P}}</ref> Verder suid lê die Maipo-orokline, 'n subtieler buiging tussen 30° en 38° S met 'n seewaarts konkawe breuk in die strekking op 33° S.<ref name="Arriagada2013">{{Citation |last1=Arriagada |first1=César |last2=Ferrando |first2=Rodolfo |last3=Córdova |first3=Loreto |last4=Morata |first4=Diego |last5=Roperch |first5=Pierrick |title=The Maipo Orocline: A first scale structural feature in the Miocene to Recent geodynamic evolution in the central Chilean Andes |journal=Andean Geology |volume=40 |issue=3 |year=2013 |pages=419-437 |url=http://www.scielo.cl/pdf/andgeol/v40n3/art02.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250215183623/http://www.scielo.cl/pdf/andgeol/v40n3/art02.pdf |archive-date=15 Februarie 2025 |url-status=live}}</ref> Naby die suidpunt van die Andes lê die Patagoniese Orokline.<ref name="Charrieretal2006">{{cite book |last1=Charrier |first1=Reynaldo |last2=Pinto |first2=Luisa |last3=Rodríguez |first3=María Pía |editor-last=Moreno |editor-first=Teresa |editor2-last=Gibbons |editor2-first=Wes |title=Geology of Chile |publisher=Geological Society of London |date=2006 |pages=5-19 |chapter=3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile |isbn=978-1-86239-219-9}}</ref>
=== Orogenese ===
[[Lêer:Paisaje Valle de las Ánimas 7 (cropped).jpg|duimnael|links|upright=1.5|Mururata en Illimani in Bolivië, twee pieke wat deur die tektoniese opheffing van die Andes-orogenese gevorm is]]
Die westelike rand van die Suid-Amerikaanse Plaat was sedert minstens die laat [[Proterosoïkum]] en die vroeë [[Paleosoïkum]] die toneel van verskeie orogeneses wat ouer as die Andes is. Verskeie terreine en mikrokontinente het toe met die antieke kratons in die ooste van Suid-Amerika, destyds die Suid-Amerikaanse deel van [[Gondwana]], gebots en saamgesmelt.
Die vorming van die moderne Andes het in die [[Trias]] begin, toe [[Pangea]] begin opbreek het en verskeie slenke ontstaan het. Die ontwikkeling het deur die [[Jura]] voortgegaan. Eers in die [[Kryt (geologie)|Kryt]] het die Andes hul huidige vorm begin aanneem, deur die opheffing, [[Geologiese breuk|verskuiwing]] en [[Geologiese plooiing|plooiing]] van [[afsettingsgesteente]]s en [[metamorfe gesteente]]s van die antieke kratons in die ooste. Die Andes het nie teen 'n konstante tempo gerys nie, aangesien verskillende streke verskillende mates van tektoniese spanning, opheffing en [[erosie]] ondergaan het.
Die oostelike streke van die Andes het weens die Andes-orogenese 'n reeks veranderinge ondergaan. Dele van die Sunsás-orogeen in die Amasone-kraton het van die aardoppervlak verdwyn toe die Andes daaroor gestoot is.<ref name="santos2008">{{cite journal |last1=Santos |first1=J.O.S. |last2=Rizzotto |first2=G.J. |last4=McNaughton |first4=N.J. |last3=Potter |first3=P.E. |last5=Matos |first5=R.S. |last6=Hartmann |first6=L.A. |last7=Chemale Jr. |first7=F. |last8=Quadros |first8=M.E.S. |date=2008 |title=Age and autochthonous evolution of the Sunsás Orogen in West Amazon Craton based on mapping and U–Pb geochronology |url=https://archive.org/details/sim_precambrian-research_2008-09-20_165_3-4/page/120 |journal=Precambrian Research |volume=165 |issue=3-4 |pages=120-152 |doi=10.1016/j.precamres.2008.06.009 |bibcode=2008PreR..165..120S}}</ref> Die Sierras de Córdoba, waar die uitwerking van die antieke Pampeaanse orogenese waargeneem kan word, het hul moderne opheffing en reliëf aan die Andes-orogenese in die Tersiêr te danke.<ref name="rapela1998">{{cite journal |last1=Rapela |first1=C. W. |last2=Pankhurst |first2=R. J. |last3=Casquet |first3=C. |last4=Baldo |first4=E. |last5=Saavedra |first5=J. |last6=Galindo |first6=C. |last7=Fanning |first7=C. M. |title=The Pampean Orogeny of the southern proto-Andes: Cambrian continental collision in the Sierras de Córdoba |journal=Geological Society, London, Special Publications |date=1998 |volume=142 |issue=1 |pages=181-217 |doi=10.1144/GSL.SP.1998.142.01.10 |bibcode=1998GSLSP.142..181R}}</ref> Verder suid, in die suide van [[Patagonië]], het die begin van die Andes-orogenese die Magallanes-kom van 'n uitsettende agterboogkom in die Mesosoïkum tot 'n saamtrekkende voorlandkom in die [[Kainosoïkum]] laat ontwikkel.<ref name="wilson1991">{{cite journal |last=Wilson |first=T.J. |date=1991 |title=Transition from back-arc to foreland basin development in the southernmost Andes: Stratigraphic record from the Ultima Esperanza District, Chile |url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_1991-01_103_1/page/98 |journal=Geological Society of America Bulletin |volume=103 |issue=1 |pages=98-111 |doi=10.1130/0016-7606(1991)103<0098:tfbatf>2.3.co;2 |bibcode=1991GSAB..103...98W}}</ref>
=== Seismiese aktiwiteit ===
Tektoniese kragte bo die subduksiesone langs die hele weskus van Suid-Amerika, waar die Nazcaplaat en 'n deel van die Antarktiese Plaat onder die Suid-Amerikaanse Plaat inskuif, veroorsaak 'n voortgaande orogenese wat tot vandag ligte tot swaar [[aardbewing]]s en vulkaanuitbarstings teweegbring. Talle swaar aardbewings is in die streek aangeteken, soos die Maule-aardbewing van 2010 (M8,8), die Illapel-aardbewing van 2015 (M8,2) en die Valdivia-aardbewing van 1960 (M9,5), wat teen 2024 die sterkste aardbewing was wat nog ooit met seismometers gemeet is.
Die hoeveelheid, sterkte en soort seismiese aktiwiteit wissel sterk langs die subduksiesone. Dié verskille word deur 'n wye reeks faktore veroorsaak, onder meer die wrywing tussen die plate, die subduksiehoek, die dryfvermoë van die inskuiwende plaat, die subduksietempo en die hidrasie van die mantelmateriaal. Die meeste seismiese aktiwiteit kom in die middelste deel van die grens tussen 33° en 35° S voor, waar die subduksiehoek baie klein is en die inskuiwende plaat byna horisontaal lê. Studies van die mantelhidrasie oor die subduksiesone het 'n verband tussen hoër hidrasie en kleiner, meer gereelde aardbewings getoon. Sones wat eerder gedehidreer is, het vermoedelik 'n groter kans op sterker aardbewings in die toekoms.<ref name="rodriguez2023">{{Cite journal |last1=Rodriguez Piceda |first1=Constanza |last2=Gao |first2=Ya-Jian |last3=Cacace |first3=Mauro |last4=Scheck-Wenderoth |first4=Magdalena |last5=Bott |first5=Judith |last6=Strecker |first6=Manfred |last7=Tilmann |first7=Frederik |date=17 Maart 2023 |title=The influence of mantle hydration and flexure on slab seismicity in the southern Central Andes |journal=Communications Earth & Environment |volume=4 |issue=1 |page=79 |doi=10.1038/s43247-023-00729-1 |doi-access=free |bibcode=2023ComEE...4...79R}}</ref>
Die gebergte is ook 'n bron van vlak intraplaat-aardbewings binne die Suid-Amerikaanse Plaat. Die grootste sulke aardbewing (teen 2024) het Peru in 1947 getref en 'n oppervlakgolfmagnitude (M<sub>s</sub>) van 7,5 gehad. In die Peruaanse Andes toon dié aardbewings normale (1946), strekkingsglip- (1976) en omgekeerde (1969, 1983) meganismes. Die Amasone-kraton skuif aktief onder die sub-Andes-streek van Peru in, wat stootverskuiwings veroorsaak.<ref name="dorbath1991">{{cite journal |last1=Dorbath |first1=L. |last2=Dorbath |first2=C. |last3=Jimenez |first3=E. |last4=Rivera |first4=L. |title=Seismicity and tectonic deformation in the Eastern Cordillera and the sub-Andean zone of central Peru |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-south-american-earth-sciences_1991_4_1-2/page/13 |journal=Journal of South American Earth Sciences |date=1991 |volume=4 |issue=1-2 |pages=13-24 |doi=10.1016/0895-9811(91)90015-D |bibcode=1991JSAES...4...13D}}</ref> In Colombia, Ecuador en Peru kom stootverskuiwings langs die sub-Andes voor as reaksie op die saamtrekking wat die subduksie meebring, terwyl normale verskuiwings in die hoë Andes as gevolg van swaartekrag voorkom.<ref name="Suárez83">{{cite journal |last1=Suárez |first1=Gerardo |last2=Molnar |first2=Peter |last3=Burchfiel |first3=B. Clark |title=Seismicity, fault plane solutions, depth of faulting, and active tectonics of the Andes of Peru, Ecuador, and southern Colombia |journal=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |date=1983 |volume=88 |issue=B12 |pages=10403-10428 |doi=10.1029/JB088iB12p10403 |bibcode=1983JGR....8810403S}}</ref>
In die uiterste suide skei 'n groot transformasieverskuiwing Tierra del Fuego van die klein Scotiaplaat.
=== Vulkanisme ===
[[Lêer:Sol de Mañana coloración roja.jpg|duimnael|Sol de Mañana in Bolivië, 'n gebied met hewige geotermiese aktiwiteit, fumarole en [[Geiser (bron)|geisers]]]]
[[Lêer:Central Andes Mountains, Salar de Arizaro, Argentina.jpg|duimnael|upright|Dié foto uit die [[Internasionale Ruimtestasie]] wys die hoogvlaktes van die Andes op die voorgrond, met 'n ry jong vulkane wat na die veel laer Atacamawoestyn kyk]]
Die Andes het baie aktiewe vulkane wat oor vier vulkaniese sones versprei is, en dié sones word deur gebiede sonder vulkaniese aktiwiteit van mekaar geskei. Die vulkanisme is die gevolg van die subduksie van die Nazcaplaat en die Antarktiese Plaat onder die Suid-Amerikaanse Plaat. Die vulkane van die gordel verskil in hul soort aktiwiteit, hul produkte en hul vorm.<ref name="gonzalez2019">{{Cite journal |last1=González-Maurel |first1=Osvaldo |last2=le Roux |first2=Petrus |last3=Godoy |first3=Benigno |last4=Troll |first4=Valentin R. |last5=Deegan |first5=Frances M. |last6=Menzies |first6=Andrew |date=15 November 2019 |title=The great escape: Petrogenesis of low-silica volcanism of Pliocene to Quaternary age associated with the Altiplano-Puna Volcanic Complex of northern Chile (21°10′–22°50′S) |journal=Lithos |volume=346-347 |article-number=105162 |doi=10.1016/j.lithos.2019.105162 |bibcode=2019Litho.34605162G}}</ref> Sommige verskille hang af van die sone waarin 'n vulkaan lê, maar daar is ook groot verskille binne die sones en selfs tussen naburige vulkane. Hoewel die Andes-vulkaangordel 'n tipiese plek vir kalk-alkaliese en subduksievulkanisme is, kom 'n groot verskeidenheid vulkaan-tektoniese omgewings daar voor, soos slenkstelsels, uitsettingsones, transpressiewe verskuiwings, die subduksie van [[mid-oseaanrif]]te en kettings van [[ondersese berg]]e, asook 'n groot verskeidenheid korsdiktes, paaie waarlangs [[magma]] opstyg, en mates van korsassimilasie.
=== Ertse en evaporiete ===
Die Andes bevat groot erts- en soutafsettings, en sommige van die oostelike plooi-en-stootgordels dien as lokvalle vir kommersieel ontginbare hoeveelhede [[koolwaterstof]]fe. In die voorland van die [[Atacamawoestyn]] kom van die grootste porfierkopermineralisasies ter wêreld voor, wat Chili en Peru die grootste en tweede grootste uitvoerders van [[koper]] ter wêreld maak.<ref name="trademap">{{Cite web |title=Trade Map - List of exporters for the selected product in 2023 (Copper ores and concentrates) |url=https://www.trademap.org/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7C2603%7C%7C%7C4%7C1%7C1%7C2%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |access-date=17 Augustus 2024 |website=www.trademap.org}}</ref><ref name="robb">{{cite book |last=Robb |first=Laurence |title=Introduction to Ore-Forming Processes |edition=4th |year=2007 |publisher=Blackwell Science Ltd |location=Malden, MA, United States |isbn=978-0-632-06378-9 |page=104}}</ref> Die porfierkoper op die westelike hange van die Andes is deur hidrotermale vloeistowwe (meestal water) gevorm terwyl plutone of vulkaniese stelsels afgekoel het. Die droë klimaat, wat die versteurende werking van meteoriese water beperk het, het die mineralisasie verder bevoordeel. Dieselfde droë klimaat in die sentrale weste van die Andes het ook uitgestrekte salpeterafsettings laat ontstaan, wat op groot skaal ontgin is totdat sintetiese [[nitraat|nitrate]] uitgevind is, asook die soutvlaktes van Atacama en Uyuni. Vroeë Mesosoïese en [[Neogeen|Neogene]] plutonisme in Bolivië se Cordillera Central het die Boliviaanse tingordel geskep, asook die beroemde, nou grotendeels uitgeputte silwerafsettings van Cerro Rico by [[Potosí]].
=== Tektoniek en klimaat ===
Die Andes hou verband met die klimaat van Suid-Amerika, veral deur die uiters droë toestande in die aangrensende Atacamawoestyn. In die Atacama-bank, 'n opvallende vlak landvorm langs die kus van die Stille Oseaan, is die langdurige wisselwerking tussen die tektoniek van die Andes en die klimaat van die Kainosoïkum geomorfologies goed bewaar. Hoewel die aanvanklike opheffing en verkorting van die Andes deur die subduksie van die Nazcaplaat onder die Suid-Amerikaanse Plaat aangedryf is, het die droë klimaat as 'n belangrike terugvoermeganisme gedien. Minder erosie in die toenemend droë Atacama-streek het moontlik die tektoniese aktiwiteit in sekere dele van die bergreeks laat stop. Dit kon die vervorming ooswaarts laat uitbrei het, sodat die Andes-orogeen mettertyd breër geword het.<ref name="armijo2015">{{cite journal |last1=Armijo |first1=Rolando |last2=Lacassin |first2=Robin |last3=Coudurier-Curveur |first3=Aurélie |last4=Carrizo |first4=Daniel |title=Coupled tectonic evolution of Andean orogeny and global climate |journal=Earth-Science Reviews |date=April 2015 |volume=143 |pages=1-35 |doi=10.1016/j.earscirev.2015.01.005 |bibcode=2015ESRv..143....1A |doi-access=free}}</ref>
== Klimaat en gletsers ==
[[Lêer:Andes bolivianos.jpg|duimnael|Die Boliviaanse Andes]]
Die Andes sluit 'n groot verskeidenheid klimaat- en [[ekologie|ekologiese]] sones in, van vogtige wolkwoude op die oostelike hange tot die droë hoogvlaktes van die Altiplano en die gletserbedekte pieke van die Suidelike Andes. Dié skerp omgewingsgradiënte het die menslike bewoning en die ontwikkeling van groot hooglandstede sterk beïnvloed. Op grond van die klimaat word die reekse in drie hoofafdelings gegroepeer: die Tropiese Andes, die Droë Andes en die Nat Andes.
Die klimaat in die Andes wissel sterk na gelang van breedtegraad, hoogte en die afstand van die see. Temperatuur, lugdruk en humiditeit neem met hoogte af. Die suidelike deel is reënerig en koel en die middelste deel droog, terwyl die noordelike Andes gewoonlik reënerig en warm is, met 'n gemiddelde temperatuur van 18 °C in Colombia. Die klimaat kan oor taamlik kort afstande drasties verander: [[reënwoud]]e kom slegs kilometers van die sneeubedekte kruin van Cotopaxi voor. Die berge het 'n groot uitwerking op die temperature van omliggende gebiede. Die sneeulyn hang van die ligging af. Dit lê tussen 4 500 en 4 800 m in die tropiese Andes van Ecuador, Colombia, Venezuela en die noorde van Peru, en styg tot tussen 4 800 en 5 200 m in die droër berge van die suide van Peru en die noorde van Chili tot by ongeveer 30° S. Daarna daal dit tot 4 500 m op Aconcagua op 32° S, 2 000 m op 40° S, 500 m op 50° S en slegs 300 m in Tierra del Fuego op 55° S. Vanaf 50° S strek verskeie van die groter [[gletser]]s tot by seevlak.<ref name="blueplanetclimate">{{cite web |title=Climate of the Andes |url=http://www.blueplanetbiomes.org/andes_climate_page.htm |access-date=9 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214073114/http://www.blueplanetbiomes.org/andes_climate_page.htm |archive-date=14 Desember 2007 |url-status=dead}}</ref>
Die Andes van Chili en Argentinië val in twee klimatologiese en glasiologiese sones, die Droë Andes en die Nat Andes. Omdat die Droë Andes van die breedtegraad van die Atacamawoestyn tot by die Maule-rivier strek, is die neerslag daar meer sporadies en wissel die temperatuur sterk. Die ewewigslyn van die gletsers kan oor kort tydperke drasties verskuif, sodat 'n hele gletser in die ablasie- of die akkumulasiegebied kan beland.
In die hoë Andes van Sentraal-Chili en die provinsie Mendoza is rotsgletsers groter en algemener as gletsers, omdat die gebied sterk aan [[sonlig|sonstraling]] blootgestel is.<ref name="otto2010">{{Verwys konferensie |first1=Jan-Christoph |last1=Otto |first2=Joachim |last2=Götz |first3=Markus |last3=Keuschnig |first4=Ingo |last4=Hartmeyer |first5=Dario |last5=Trombotto |first6=Lothar |last6=Schrott |year=2010 |title=Geomorphological and geophysical investigation of a complex rock glacier system—Morenas Coloradas valley (Cordon del Plata, Mendoza, Argentina) |conference=EGU General Assembly |page=3625}}</ref> Gletsers kom hier gewoonlik hoër op as rotsgletsers voor.<ref name="Corte1976">{{Cite journal |title=Rock glaciers |journal=Biuletyn Peryglacjalny |last=Corte |first=Arturo E. |volume=26 |pages=175-197 |year=1976}}</ref> Die laagste aktiewe rotsgletsers lê op 900 m bo seevlak by Aconcagua.<ref name="Corte1976" />
Hoewel die neerslag met hoogte toeneem, heers daar halfdroë toestande in die hoogste berge van die Andes, wat byna 7 000 m hoog is. Dié droë [[steppe]]klimaat is kenmerkend van die subtropiese ligging op 32-34° S. Die valleibodems het geen woude nie, net dwergstruike. Die grootste gletsers, soos die Plomo- en die Horcones-gletsers, is nie eens 10 km lank nie en is maar dun. In die ystyd, sowat 20 000 jaar gelede, was die gletsers egter meer as tien keer langer. Aan die oostekant van dié deel van die Andes van Mendoza het hulle tot op 2 060 m afgevloei en aan die westekant tot op sowat 1 220 m bo seevlak.<ref name="Kuhle, M. 2011">{{cite book |last=Kuhle |first=M |year=2011 |chapter=The High-Glacial (Last Glacial Maximum) Glacier Cover of the Aconcagua Group and Adjacent Massifs in the Mendoza Andes (South America) with a Closer Look at Further Empirical Evidence |title=Quaternary Glaciation – Extent and Chronology, A Closer Look |series=Developments in Quaternary Sciences |volume=15 |editor1-last=Ehlers |editor1-first=J |editor2-last=Gibbard |editor2-first=PL |editor3-last=Hughes |editor3-first=PD |pages=735-738 |publisher=Elsevier B.V. |location=Amsterdam |doi=10.1016/B978-0-444-53447-7.00053-2 |bibcode=2011DevQS..15..735K |isbn=978-0-444-53447-7}}</ref><ref name="bruggen1929">{{cite journal |last=Brüggen |first=J |year=1929 |title=Zur Glazialgeologie der chilenischen |journal=Anden. Geol. Rundsch. |volume=20 |pages=1-35 |location=Berlin |doi=10.1007/BF01805072 |language=de}}</ref> Die massiewe van Aconcagua (6 961 m), Tupungato (6 550 m) en Nevado Juncal (6 110 m) lê tientalle kilometers van mekaar af, maar was destyds deur 'n netwerk van ysstrome verbind. Die vertakte arms van die valleigletsers was tot 112,5 km lank en meer as 1 250 m dik, en het 'n hoogteverskil van 5 150 m oorbrug. Die klimatologiese sneeulyn het in die ystyd van 4 600 m tot 3 200 m gedaal.<ref name="Kuhle, M. 2011" /><ref name="kuhle2004">{{cite book |last=Kuhle |first=M |year=2004 |chapter=The Last Glacial Maximum (LGM) glacier cover of the Aconcagua group and adjacent massifs in the Mendoza Andes (South America) |editor1-last=Ehlers |editor1-first=J |editor2-last=Gibbard |editor2-first=PL |title=Quaternary Glaciation— Extent and Chronology. Part III: South America, Asia, Africa, Australia, Antarctica |series=Developments in Quaternary Sciences |volume=2c |publisher=Elsevier B.V. |location=Amsterdam |pages=75-81 |doi=10.1016/S1571-0866(04)80113-1 |bibcode=2004DevQS...2...75K |isbn=978-0-444-51593-3}}</ref>
== Plantegroei ==
[[Lêer:20100116 Sonso 002.JPG|duimnael|Tropiese droë woud by Laguna de Sonso in die Noordelike Andes]]
Weens sy lengte strek die Andes oor verskeie natuurlike en floristiese streke, van die [[Karibiese gebied|Karibiese]] kus van Venezuela deur die uiters droë Atacamawoestyn tot by die koue, winderige en nat [[Kaap Hoorn]]. Reënwoude en tropiese droë woude<ref name="wwf">{{cite web |title=Tropical and Subtropical Dry Broadleaf Forest Ecoregions |url=http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/about/habitat_types/selecting_terrestrial_ecoregions/habitat02.cfm |website=wwf.panda.org |access-date=27 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221075356/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/about/habitat_types/selecting_terrestrial_ecoregions/habitat02.cfm |archive-date=21 Desember 2015 |url-status=dead}}</ref> het vroeër 'n groot deel van die Noordelike Andes omring, maar het deur [[ontbossing]] sterk afgeneem, veral in die Chocó en die valleie tussen die reekse in Colombia. Teenoor die vogtige hange lê die betreklik droë hange in die grootste deel van Wes-Peru, Chili en Argentinië. Saam met verskeie valleie tussen die reekse word dié hange gewoonlik deur [[bladwisselend]]e bosveld, struikgewas en droogtebestande plantegroei oorheers, wat hul uiterste vorm op die hange naby die feitlik lewelose Atacamawoestyn bereik.
Sowat 30 000 spesies [[vaatplant]]e groei in die Andes, waarvan ongeveer die helfte [[Endemie (ekologie)|endemies]] is, meer as in enige ander biodiversiteitsbrandpunt.<ref name="ci">{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |archive-url=https://web.archive.org/web/20260822051431/https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |archive-date=22 Augustus 2026 |url-status=live |website=Conservation International |access-date=18 Augustus 2026}}</ref> Die klein boom ''Cinchona pubescens'', 'n bron van kinien wat teen [[malaria]] gebruik word, kom wydversprei in die Andes tot so ver suid as Bolivië voor. Ander belangrike gewasse wat in die Andes ontstaan het, is [[tabak]] en [[aartappel]]s. Die hooggeleë ''Polylepis''-woude kom in die Andes van Colombia, Ecuador, Peru, Bolivië en Chili voor. Dié bome, wat plaaslik onder meer queñua en yagual genoem word, groei tot op 4 500 m bo seevlak. Dit is onduidelik of die kolsgewyse verspreiding van dié woude natuurlik is of die gevolg van ontbossing wat in die Inka-tydperk begin het. In elk geval het die ontbossing in die moderne tyd versnel, en die bome word nou as hoogs [[bedreigde spesie|bedreig]] beskou; volgens sommige is so min as 10% van die oorspronklike bosveld oor.<ref name="blueplanetplants">{{cite web |title=Pants of the Andies |url=http://www.blueplanetbiomes.org/andes_plant_page.htm |access-date=9 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071215105448/http://www.blueplanetbiomes.org/andes_plant_page.htm |archive-date=15 Desember 2007 |url-status=dead}}</ref>
== Dierelewe ==
[[Lêer:Tunki Tanpupata.jpg|duimnael|'n Mannetjie van die Andes-rotshaan, wat in die vogtige woude van die Andes voorkom en die nasionale voël van Peru is]]
[[Lêer:Guanaco Patagonico.jpg|duimnael|'n Guanaco in die Torres del Paine Nasionale Park in Chili]]
Die Andes is ryk aan diere. Met byna 1 000 spesies [[amfibieë]], waarvan sowat twee derdes endemies is, is die Andes die belangrikste streek ter wêreld vir dié diergroep.<ref name="ci" /> Daar kom ook byna 600 spesies [[soogdier]]e (13% endemies), meer as 1 700 voëlspesies (sowat 'n derde endemies), meer as 600 spesies [[reptiel]]e (sowat 45% endemies) en byna 400 visspesies (sowat 'n derde endemies) voor.<ref name="ci" />
Die vicuña en die guanaco leef op die Altiplano, terwyl die verwante, [[Mak maak|makgemaakte]] [[Lama (dier)|lama]] en alpakka algemeen deur die plaaslike bevolking as pakdiere en vir hul [[vleis]] en [[wol]] aangehou word. Die chinchillas, twee bedreigde [[knaagdier]]s wat in die skemer bedrywig is, leef in die alpiene streke van die Andes.<ref name="NeoMammals3">Eisenberg, J.F.; & Redford, K.H. (2000). ''Mammals of the Neotropics, Volume 3: The Central Neotropics: Ecuador, Peru, Bolivia, Brazil.'' {{ISBN|978-0-226-19542-1}}</ref><ref name="NeoMammals2">Eisenberg, J.F.; & Redford, K.H. (1992). ''Mammals of the Neotropics, Volume 2: The Southern Cone: Chile, Argentina, Uruguay, Paraguay.'' {{ISBN|978-0-226-70682-5}}</ref> Die [[Andiese kondor]], die grootste voël van sy soort in die Westelike Halfrond, kom in groot dele van die Andes voor, maar gewoonlik in baie lae digthede.<ref name="HAndesBirds">Fjeldsaa, J.; & Krabbe, N. (1990). ''Birds of the High Andes: A Manual to the Birds of the Temperate Zone of the Andes and Patagonia, South America.'' {{ISBN|978-87-88757-16-3}}</ref> Ander diere in die betreklik oop habitatte van die hoë Andes is die huemul, die [[poema]] en jakkalse van die genus ''Pseudalopex'',<ref name="NeoMammals3" /><ref name="NeoMammals2" /> en onder die voëls sekere tinamoes, die [[Andes-gans]], die reusebleshoender, [[flamink]]e (veral by hipersoutmere), die kleinrhea en verskeie soorte vinke.<ref name="HAndesBirds" />
Die [[Titicacameer]] huisves verskeie endemiese spesies, onder meer die hoogs bedreigde Titicaca-duikertjie, wat nie kan vlieg nie,<ref name="HAndesBirds" /> en die Titicaca-waterpadda.<ref name="ThreatenedAmph">Stuart, Hoffmann, Chanson, Cox, Berridge, Ramani and Young, editors (2008). ''Threatened Amphibians of the World.'' {{ISBN|978-84-96553-41-5}}</ref> 'n Paar spesies [[kolibrie]]s, veral van die genus ''Oreotrochilus'', kom bo 4 000 m voor, maar die diversiteit is baie groter op laer hoogtes, veral in die vogtige wolkwoude op die hange in Colombia, Ecuador, Peru, Bolivië en die uiterste noordweste van Argentinië.<ref name="HAndesBirds" /> Dié woudtipes, waaronder die Yungas en dele van die Chocó, is baie ryk aan plante en diere, hoewel min groot soogdiere daar voorkom. Uitsonderings is die bedreigde bergtapir, die brilbeer en die geelstert-wolaap.<ref name="NeoMammals3" />
Voëls van die vogtige Andes-woude sluit bergtoekans, quetzals en die Andes-rotshaan in. Gemengde swerms waarin [[tangare]] en oondvoëls oorheers, word algemeen gesien, in teenstelling met verskeie spesies winterkoninkies en ander voëls wat gereeld roep maar selde gesien word.<ref name="HAndesBirds" /> Verskeie voëlspesies is aan die ''Polylepis''-woude gebonde en is gevolglik ook bedreig.<ref name="HAndesBirds" />
== Geskiedenis ==
[[Lêer:Church_Heart_of_the_Andes.jpg|duimnael|''Heart of the Andes'' (1859) deur Frederic Edwin Church]]
Die Andes is aanvanklik deur [[jagter-versamelaar]]s bewoon. Later het [[landbou]] ontwikkel en het polities gesentraliseerde [[Andesbeskawings|beskawings]] ontstaan, 'n lang ontwikkeling wat in die 15de eeu op die uitbreiding van die Inka-ryk in die sentrale Andes uitgeloop het. Die Inkas het hul ryk deur [[imperialisme|imperialistiese]] militarisme en sorgvuldige, noukeurige staatsbestuur opgebou.<ref name="daltroy">D'Altroy, Terence N. The Incas. Blackwell Publishing, 2003</ref> Die regering het die bou van [[akwaduk]]te en paaie geborg, benewens die installasies wat reeds bestaan het, en sommige daarvan bestaan vandag nog.
Die Inkas, wat deur Europese siektes en 'n [[burgeroorlog]] verswak was, is deur 'n alliansie van tienduisende bondgenote uit volke wat hulle onderwerp het, soos die Huancas, die Chachapoyas en die Cañari, en 'n klein leër van 180 Spanjaarde verslaan. Met die [[Spaanse verowering van die Inka-ryk|Spaanse verowering]] in 1533 onder [[Francisco Pizarro]] het die magtige Inka-ryk, wat tot dan 'n belangrike rol in die streek gespeel het, tot 'n einde gekom. Een van die min Inka-terreine wat die Spanjaarde nooit gevind het nie, was [[Machu Picchu]], wat verskuil op 'n piek aan die oostelike rand van die Andes lê, waar die gebergte na die Amasone afdaal. In die 16de eeu het die Spaanse [[conquistador]]s die berge met die oog op [[mynbou]] gekoloniseer. Die belangrikste oorlewende tale van die Andes-volke behoort tot die Quechua- en die Aymara-taalfamilie. Woodbine Parish en Joseph Barclay Pentland het van 1826 tot 1827 'n groot deel van die Boliviaanse Andes opgemeet.
In die 19de eeu was die Andes die toneel van 'n reeks [[Spaans-Amerikaanse Vryheidsoorloë|onafhanklikheidsoorloë]], toe opstandige magte deur die streek getrek het om die Spaanse koloniale bewind omver te werp. Sedertdien het baie voormalige gebiede van die [[Spaanse Ryk]] vyf onafhanklike Andes-state geword.
== Stede ==
Die grootste stede in die Andes is Bogotá, met 'n metropolitaanse bevolking van meer as tien miljoen, asook Santiago, Medellín, Cali en [[Quito]]. [[Lima]] is 'n kusstad langs die Andes en die grootste stad van al die Andes-lande. Dit is die setel van die [[Andesgemeenskap]]. La Paz, die setel van Bolivië se regering, is met 'n hoogte van ongeveer 3 650 m die hoogste hoofstad ter wêreld. Dele van die La Paz-stedegebied, waaronder die stad El Alto, strek tot op 4 200 m.
Ander stede in of naby die Andes is onder meer [[Bariloche]], Mendoza, [[Salta]] en [[Ushuaia]] in Argentinië; [[Cochabamba]], [[Oruro]], Potosí en [[Tarija]] in Bolivië; [[Cusco]] en Huancayo in Peru; Cuenca en Riobamba in Ecuador; [[Bucaramanga]], [[Pereira (Colombia)|Pereira]] en [[Villavicencio]] in Colombia; en [[Barquisimeto]] in Venezuela. Die stede [[Caracas]], [[Valencia, Venezuela|Valencia]] en [[Maracay]] lê in die Venezolaanse kusgebergte, wat as 'n betwisbare verlenging van die Andes aan die noordpunt van Suid-Amerika beskou word.
<gallery mode="packed" caption="Groot stede in die Andes">
Lêer:La Paz Skyline.jpg|[[La Paz]], Bolivië, die hoogste hoofstad ter wêreld
Lêer:Cayambe y Quito1.jpg|[[Quito]], Ecuador
Lêer:Cerros Orientales de Bogotá.jpg|[[Bogotá]], Colombia
Lêer:Santiago Skyline.jpg|[[Santiago de Chile|Santiago]], Chili
Lêer:Cusco, Peru skyline.jpg|[[Cusco]], Peru
</gallery>
== Vervoer ==
[[Lêer:Cordillera_Paso_de_Jama_Jujuy.JPG|duimnael|Die Paso de Jama tussen Jujuy in Argentinië en Antofagasta in Chili]]
Stede en groot dorpe is deur geteerde paaie verbind, terwyl kleiner dorpe dikwels net deur grondpaaie bereik kan word, waarvoor 'n voertuig met [[motordryfuitleg|vierwielaandrywing]] nodig kan wees.<ref name="andesmap">{{cite web |url=http://andes.zoom-maps.com/ |title=Andes travel map |access-date=20 Junie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924154519/http://andes.zoom-maps.com/ |archive-date=24 September 2010 |url-status=dead}}</ref> Die ruwe terrein het die koste van hoofweë en spoorlyne oor die Andes histories buite die bereik van die meeste buurlande geplaas, selfs met moderne [[siviele ingenieurswese]]. Die belangrikste oorgang tussen Argentinië en Chili is die Paso Internacional Los Libertadores. Sommige hoofweë wat van die ooste en die weste tot naby mekaar gestrek het, is eers in die 21ste eeu met mekaar verbind.<ref name="lanacion">{{cite news |url=http://www.lanacion.com.ar/1159492-jujuy-apuesta-a-captar-las-cargas-de-brasil-en-transito-hacia-chile |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105223920/http://www.lanacion.com.ar/1159492-jujuy-apuesta-a-captar-las-cargas-de-brasil-en-transito-hacia-chile |archive-date=5 November 2016 |url-status=live |title=Jujuy apuesta a captar las cargas de Brasil en tránsito hacia Chile |last=Galli |first=Emiliano |newspaper=La Nación |access-date=22 Julie 2011 |date=7 Augustus 2009 |language=es}}</ref> Baie passasiers reis per vliegtuig.
Een spoorlyn verbind Chili oor die Andes met Peru, en ander maak dieselfde verbinding deur die suide van Bolivië. Verskeie hoofweë in Bolivië steek die Andes oor. Sommige daarvan is tydens die [[Chaco-oorlog]] tussen Bolivië en [[Paraguay]] gebou om Boliviaanse troepe en hul voorrade na die front in die laagland van Suidoos-Bolivië en Wes-Paraguay te vervoer.
In die hoë Andes van Chili, Bolivië, Peru en Ecuador is daar steeds dorpe wat weens die ruwe terrein skaars per motorvoertuig bereik kan word. Die lama en die alpakka, verwante van die [[kameel]], dien daar steeds as belangrike pakdiere, hoewel dié gebruik in die moderne tyd afgeneem het. [[Donkie]]s, [[muil]]e en perde word ook gebruik.
== Landbou ==
[[Lêer:Peruvianterracefarmers.jpg|duimnael|Peruaanse boere saai mielies en boontjies]]
Die volke van die Andes pas al meer as 6 000 jaar lank [[besproeiing]] toe. Weens die steil hange is terrasbou algemeen, hoewel terrasse eers ná die uitbreiding van die Inka-ryk op groot skaal aangelê is om die groeiende ryk te voed. Die aartappel is 'n baie belangrike stapelgewas vir eie gebruik. [[Mielie]]s was ook 'n belangrike gewas en is gebruik om chicha te maak, 'n drank wat vir die inheemse volke van die Andes belangrik is. Tabak, [[katoen]], kinoa en [[koffie]] het die vernaamste uitvoergewasse geword. Ondanks uitwissingsprogramme in sommige lande word koka steeds as 'n belangrike gewas verbou, wettig vir plaaslike gebruik in 'n lig stimulerende [[kruietee]] en onwettig vir die vervaardiging van [[kokaïen]].
[[Lêer:Spraying pesticides in quinoa field.JPG|duimnael|'n Kinoaland op die Boliviaanse Altiplano]]
Op onbesproeide grond is [[weiding]] die algemeenste vorm van grondgebruik. In die reënseisoen (die somer) word 'n deel van die weiveld vir gewasse, hoofsaaklik aartappels, gars, boerbone en koring, gebruik. Besproeiing maak dit moontlik om die somergewasse vroeër te saai, wat 'n vroeë oes in tye van voedseltekort verseker. Deur vroeg te saai, kan mielies ook hoër op in die berge verbou word, tot op 3 800 m. Daarbenewens maak besproeiing dit moontlik om in die droë seisoen (die winter) rypbestande groente soos [[ui]]e en [[Wortel (groente)|wortels]] te verbou.<ref name="immerzeel">W. van Immerzeel, 1989. ''Irrigation and erosion/flood control at high altitudes in the Andes.'' Published in Annual Report 1989, pp. 8-24, International Institute for Land Reclamation and Improvement, Wageningen, The Netherlands. On line: [https://www.waterlog.info/pdf/andes.pdf] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20260312130839/https://www.waterlog.info/pdf/andes.pdf |date=2026-03-12}}</ref>
== Mynbou ==
Die Andes het tydens die Spaanse verowering van Suid-Amerika vir sy minerale rykdom beroemd geword. Hoewel die inheemse volke van die Andes seremoniële juwele van goud en ander metale gemaak het, is die mineraalafsettings eers ná die koms van die Spanjaarde op groot skaal ontgin. Potosí in die huidige Bolivië en Cerro de Pasco in Peru was van die vernaamste myne van die Spaanse Ryk in die Nuwe Wêreld. Die [[Río de la Plata]] en Argentinië is na die [[silwer]] van Potosí vernoem.<ref name="embassy">{{Cite web |url=http://www.argentine-embassy-uk.org/docs_eng/links/links_information_argentina.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103182829/http://www.argentine-embassy-uk.org/docs_eng/links/links_information_argentina.shtml |archive-date=3 November 2021 |url-status=live |title=Information on Argentina |website=Argentine Embassy London}}</ref>
Die mynbou strek van die Spaanse silwermyne by Potosí in die 16de eeu tot die uitgestrekte porfierkoperafsettings van [[Chuquicamata]] en Escondida in Chili en Toquepala in Peru. Peru het ook die vierde grootste goudmyn ter wêreld, Yanacocha. Die Boliviaanse Andes lewer hoofsaaklik [[tin]]. Ander metale, onder meer yster en goud, is ook belangrik, asook nie-metaalhulpbronne. Die Andes bevat groot voorrade [[litium]]: Argentinië, Bolivië en Chili het die drie grootste litiumreserwes ter wêreld.<ref name="commodity">{{Cite web |title=Lithium: What Role Does Tesla Play In The Demand For This Precious Metal? - Commodity.com |url=https://commodity.com/precious-metals/lithium/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309143509/https://commodity.com/precious-metals/lithium/ |archive-date=9 Maart 2023 |url-status=live |access-date=9 Maart 2023 |website=commodity.com |language=en-US}}</ref>
In die hoër dele van die Andes in Chili kom slegs mynbougebiede voor wat deur grootskaalse mynbou oorheers word, terwyl medium- en kleinskaalse mynbou op laer hoogtes algemener is.<ref name="sonami">{{Verwys verslag |title=Distritos productivos para el desarrollo de la minería chilena |url=https://www.sonami.cl/v2/publicaciones/distritos-productivos-desarrollo-mineria-chilena/ |argief-url=https://web.archive.org/web/20260717052927/https://www.sonami.cl/v2/publicaciones/distritos-productivos-desarrollo-mineria-chilena/ |argiefdatum=17 Julie 2026 |url-status=lewendig |trans-title=Productive districts for the development of mining in Chile |language=es |year=2025 |publisher=Centro de Estudios y Documentación Mineros de SONAMI}}</ref> Vir myne in die hoë Andes is die gebruik van [[seewater]] logisties moeilik, en die groter kans op [[uitermatige weer]] kan die watertoevoer ontwrig.<ref name="cochilco">{{Verwys verslag |title=Informe Consumo de Agua en la Minería del Cobre: Actualización al año 2023 |url=https://www.cochilco.cl/web/download/816/2024/12669/consumo-de-agua-en-la-mineria-del-cobre-2023.pdf |argief-url=https://web.archive.org/web/20250505165456/https://www.cochilco.cl/web/download/816/2024/12669/consumo-de-agua-en-la-mineria-del-cobre-2023.pdf |argiefdatum=5 Mei 2025 |url-status=lewendig |access-date=4 Mei 2025 |year=2024 |language=es |outeur=COCHILCO |pages=2-3}}</ref> Die goudafsettings van die El Indio-goudgordel lê meestal langs die grens tussen Argentinië en Chili, langs of onder gletsers, sodat goudmynbou daar vrae oor die tweenasionaliteit en die uitwerking op die gletsers laat ontstaan.<ref name="treinta">{{Verwys verslag |title=A 30 años del Plan Aurífero Nacional, una revisión a la minería de oro en Chile |date=1 Mei 2017 |url=https://bibliotecadigital.ciren.cl/server/api/core/bitstreams/726dd465-e2ee-479d-940b-52bc06f6f1c1/content |argief-url=https://web.archive.org/web/20250701173946/https://bibliotecadigital.ciren.cl/server/api/core/bitstreams/726dd465-e2ee-479d-940b-52bc06f6f1c1/content |argiefdatum=1 Julie 2025 |url-status=lewendig |last1=Villela Olavarría |first1=Daniela |volume=DE 08/2017 |last2=Cantallopts Araya |first2=Jorge |publisher=COCHILCO |language=es}}</ref> Die koue maak die werk ook moeilik vir buitewerkers soos die ''pallaqueras'' en vir die batterye van elektriese masjinerie.<ref name="infobae">{{Cite news |title=Pallaqueras: la actividad femenina poco conocida donde se trabaja seleccionando manualmente rocas con metales preciosos |last=Villantoy Gómez |first=Abigail |date=24 Mei 2024 |url=https://www.infobae.com/peru/2024/05/24/pallaqueras-la-actividad-femenina-poco-conocida-donde-se-trabaja-seleccionando-manualmente-rocas-con-metales-preciosos/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250303120237/https://www.infobae.com/peru/2024/05/24/pallaqueras-la-actividad-femenina-poco-conocida-donde-se-trabaja-seleccionando-manualmente-rocas-con-metales-preciosos/ |archive-date=3 Maart 2025 |url-status=live |access-date=1 Maart 2025 |work=Infobae |language=es}}</ref><ref>{{Verwys web |url=https://www.mch.cl/negocios-industria/la-mina-electrica-como-la-mineria-enfrenta-el-reto-de-las-condiciones-ambientales/ |titel=La mina eléctrica: Cómo la minería enfrenta el reto de las condiciones ambientales |webwerf=www.mch.cl |argief-url=https://web.archive.org/web/20250812171439/https://www.mch.cl/negocios-industria/la-mina-electrica-como-la-mineria-enfrenta-el-reto-de-las-condiciones-ambientales/ |argiefdatum=12 Augustus 2025 |url-status=lewendig}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn}}
* {{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Andes-Mountains |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614163150/https://www.britannica.com/place/Andes-Mountains |archive-date=14 Junie 2018 |url-status=live |title=Andes Mountains |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=16 Junie 2018}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Andes| ]]
[[Kategorie:Berge van Argentinië]]
[[Kategorie:Berge van Chili]]
[[Kategorie:Berge van Ecuador]]
[[Kategorie:Geografie van Bolivië]]
[[Kategorie:Geografie van Colombia]]
[[Kategorie:Geografie van Peru]]
[[Kategorie:Geografie van Venezuela]]
jy1up4ki7pr3i9k6141fb3x9bghnj9e
Diabetes
0
17327
3373149
3341287
2026-11-16T12:31:23Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373149
wikitext
text/x-wiki
{{mediese vrywaringsnota}}
{{Inligtingskas mediese toestand
| name = Diabetes mellitus
| image = Blue circle for diabetes.svg
| image_size = 220px
| caption = Die universele blou sirkelsimbool vir diabetes.<ref>{{cite web|title=Diabetes Blue Circle Symbol |url=http://www.diabetesbluecircle.org |date=17 March 2006 |publisher=International Diabetes Federation |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ |archive-date=5 August 2007 }}</ref>
| field = Endokrinologie
| symptoms = {{Plainlist|
* Gereelde urinering
* Hongerte
* Dorsheid
}}
| complications = {{Plainlist|
* Metaboliese wanbalanse
* Kardiovaskulêre siektes
* Senu- en breinskade
* Nierversaking
* Gastro-intestinale veranderings<ref name="WHO2022">{{cite web |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=www.who.int |access-date=1 October 2022 |archive-date=26 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226173058/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live }}</ref><ref name="ADA2009">{{cite journal |vauthors=Kitabchi AE, Umpierrez GE, Miles JM, Fisher JN |date=July 2009 |title=Hyperglycemic crises in adult patients with diabetes |url=http://care.diabetesjournals.org/content/32/7/1335.full |url-status=live |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=7 |pages=1335-1343 |doi=10.2337/dc09-9032 |pmc=2699725 |pmid=19564476 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625075136/http://care.diabetesjournals.org/content/32/7/1335.full |archive-date=2016-06-25}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Krishnasamy S, Abell TL | title = Diabetic Gastroparesis: Principles and Current Trends in Management | journal = Diabetes Therapy | volume = 9 | issue = Suppl 1 | pages = 1–42 | date = July 2018 | pmid = 29934758 | pmc = 6028327 | doi = 10.1007/s13300-018-0454-9 }}</ref><ref name=Sa2016>{{cite journal | vauthors = Saedi E, Gheini MR, Faiz F, Arami MA | title = Diabetes mellitus and cognitive impairments | journal = World Journal of Diabetes | volume = 7 | issue = 17 | pages = 412-422 | date = September 2016 | pmid = 27660698 | pmc = 5027005 | doi = 10.4239/wjd.v7.i17.412 | doi-access = free }}</ref>
}}
| duration = Remissies kan voorkom, maar die siekte is lewenslank
| types = {{Plainlist|
* Tipe 1-diabetes
* Tipe 2-diabetes
* Swangerskapdiabetes
}}
| causes = Insulienondoeltreffendheid of geleidelike weerstand
| diagnosis = {{Plainlist|
* Hoë bloedsuiker
* 'n Toename in hemoglobien A1c<ref name="WHO2022"/>}}
| treatment = {{Plainlist|
* Lewenstylveranderings
* Diabetesmedikasie<ref name="WHO2022"/>}}
| frequency = 463 miljoen (8,8%)<ref name="IDF2019">{{cite web |title=IDF DIABETES ATLAS Ninth Edition 2019 |url=https://www.diabetesatlas.org/upload/resources/material/20200302_133351_IDFATLAS9e-final-web.pdf |website=www.diabetesatlas.org |access-date=18 May 2020 |archive-date=1 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501123853/https://www.diabetesatlas.org/upload/resources/material/20200302_133351_IDFATLAS9e-final-web.pdf |url-status=dead }}</ref>
| deaths = 4,2 miljoen (2019)<ref name=IDF2019/>
}}
'''Diabetes mellitus''', dikwels net '''diabetes''' genoem en voorheen<ref>"Suikersiekte" in die [[HAT]]. Aanlyn by [https://viva-afrikaans.org/ viva-afrikaans.org] (intekening nodig). Besoek op 18 Mei 2024. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20261024153640/https://viva-afrikaans.org/ |date=2026-10-24}}</ref> beter bekend as '''suikersiekte''', is 'n groep algemene siektes van die [[endokriene stelsel]] wat gekenmerk word deur [[hiperglukemie]] (hoë bloedsuikervlakke).<ref name=":3">{{Cite web |title=Diabetes |url=https://www.who.int/health-topics/diabetes |url-status=live |access-date=29 January 2023 |website=World Health Organization |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129101252/https://www.who.int/health-topics/diabetes }}</ref><ref name="msd">{{cite web |title=Diabetes Mellitus (DM) - Hormonal and Metabolic Disorders |url=https://www.msdmanuals.com/en-gb/home/hormonal-and-metabolic-disorders/diabetes-mellitus-dm-and-disorders-of-blood-sugar-metabolism/diabetes-mellitus-dm |website=MSD Manual Consumer Version |access-date=1 October 2022 |archive-date=1 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001070047/https://www.msdmanuals.com/en-gb/home/hormonal-and-metabolic-disorders/diabetes-mellitus-dm-and-disorders-of-blood-sugar-metabolism/diabetes-mellitus-dm |url-status=live }}</ref> Diabetes word veroorsaak deurdat óf die [[pankreas]] nie genoeg [[insulien]] vervaardig nie óf die selle van die liggaam nie op die hormoon reageer nie.<ref name="Green2011">{{cite book |veditors=Shoback DG, Gardner D |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|url=https://archive.org/details/greenspansbasicc0000unse |year=2011|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=978-0-07-162243-1|chapter=Chapter 17|edition=9de}}</ref>
Klassieke simptome sluit in dors, herhaaldelike [[urine]]ring, gewigsverlies en dowwe sig. As dit nie behandel word nie, kan die siekte tot verskeie gesondheidsprobleme lei, onder meer siektes van die [[Hartbloedvatsiekte|hartbloedvatstelsel]], [[Oog|oë]], [[nier]]e en [[senuwee]]s.<ref name="ADA2009"/> Onbehandelde of swak behandelde diabetes lei jaarliks wêrelwyd tot sowat 1,5 miljoen sterftes.<ref name=":3" />
Die hoofsoorte diabetes is tipe 1 en 2.<ref name="niddk">{{Cite web |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001151734/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes |archive-date=1 Oktober 2026 |url-status=live |title=Symptoms and Causes of Diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, US National Institutes of Health |date=2024 |accessdate=16 May 2024}}</ref> Die algemeenste behandeling vir '''tipe 1-diabetes''' is insulienvervangingsterapie (insulieninspuitings), terwyl medisynes soos metformien en [[semaglutied]] en lewenstylaanpassings gebruik kan word om '''tipe 2-diabete''' te bestuur. Gestasionele of '''swangerskapsdiabetes''', 'n vorm wat tydens [[swangerskap]] in sommige vroue voorkom, normaliseer nadat die vroue die lewe geskenk het.
Teen 2021 het 'n geraamde 537 miljoen mense wêreldwyd (sowat 10,5% van volwassenes) aan diabetes gelei, waarvan tipe 2 meer as 90% van gevalle uitgemaak het. Daar word geraam dat 783 miljoen volwassenes, of een uit elke agt, teen 2045 die siekte sal hê. Dit is 'n toename van 46% van die huidige syfers.<ref>{{Cite web |title=Facts & figures |url=https://idf.org/about-diabetes/facts-figures/ |access-date=2023-08-10 |website=International Diabetes Federation |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810231724/https://idf.org/about-diabetes/facts-figures/ |url-status=live }}</ref> Die siekte neem veral drasties toe in nasies met lae- tot middelklasinkomstes.<ref>{{cite journal | vauthors = De Silva AP, De Silva SH, Haniffa R, Liyanage IK, Jayasinghe S, Katulanda P, Wijeratne CN, Wijeratne S, Rajapaksa LC | display-authors = 6 | title = Inequalities in the prevalence of diabetes mellitus and its risk factors in Sri Lanka: a lower middle income country | journal = International Journal for Equity in Health | volume = 17 | issue = 1 | pages = 45 | date = April 2018 | pmid = 29665834 | pmc = 5905173 | doi = 10.1186/s12939-018-0759-3 | doi-access = free }}</ref> Dit is wêreldwyd die sewende grootste oorsaak van sterftes.<ref name=Vos2012>{{cite journal | vauthors = Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA | display-authors = 6 | title = Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2163 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9859 | pages = 2163–2196 | date = December 2012 | pmid = 23245607 | pmc = 6350784 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61729-2 }}</ref><ref name=Will2011>{{cite book |title=Williams textbook of endocrinology |publisher=Elsevier/Saunders |isbn=978-1-4377-0324-5 |pages=1371–1435 |edition=12de|year=2011 }}</ref> Dit kom ewe veel in mans en vroue voor.
[[Beeld:Main symptoms of diabetes af.svg|thumb|links|260px|Die hoofsimptome van diabetes.]]
[[Beeld:Diabetes complications.jpg|thumb|links|260px|Diabetiese retinopatie ('n ernstige toestand van die [[retina]]), nefropatie (skade aan die [[nier]]e) en neuropatie (skade aan die [[senuwee]]s) is moontlike komplikasies van diabetes.]]
==Tekens en simptome==
Die klassieke simptome van onbehandelde diabetes is gereelde urinering, dors en gewigsverlies.<ref name=":5">{{Cite book |last1=Feather |first1=Adam |title=Kumar and Clark's Clinical Medicine |last2=Randall |first2=David |last3=Waterhouse |first3=Mona |publisher=[[Elsevier]] |year=2021 |isbn=978-0-7020-7868-2 |edition=10th |pages=699–741}}</ref> Verskeie ander, niespesifieke tekens en simptome kan ook voorkom, soos moegheid, dowwe sig en 'n [[Geslagsorgaan|genitale]] gejeuk weens 'n [[fungus]]infeksie.<ref name=":5" /> Sowat die helfte van individue met diabetes kan geen simptome hê nie.<ref name=":5" /> Tipe 1 kom skielik voor ná 'n prekliniese fase, terwyl tipe 2 geleideliker begin; pasiënte kan baie jare lank asimptomaties wees.<ref>{{Cite book |last1=Goldman |first1=Lee |title=Goldman-Cecil Medicine |url=https://archive.org/details/isbn_9780323532662_2 |last2=Schafer |first2=Andrew |publisher=[[Elsevier]] |year=2020 |isbn=978-0-323-53266-2 |edition=26th |pages=1490–1510}}</ref>
Diabetiese ketoasidose is 'n mediese noodgeval wat meestal saam met tipe 1-diabetes voorkom, maar soms ook saam met tipe 2.<ref name=":6">{{Cite book |last1=Penman |first1=Ian |title=Davidson's Principles and Practice of Medicine |last2=Ralston |first2=Stuart |last3=Strachan |first3=Mark |last4=Hobson |first4=Richard |publisher=Elsevier |year=2023 |isbn=978-0-7020-8348-8 |edition=24th |pages=703–753}}</ref> Die oormatige vervaardiging van ketoliggame lei tot tekens en simptome soos naarheid, vomering, maagpyn, die reuk van asetoon in die asem, diep asemhaling en in erge gevalle 'n afname in die vlak van bewustheid.<ref name=":6" />
Hiperglukemie is 'n erkende komplikasie van insulienbehandeling vir diabetes.<ref name=":7">{{Cite journal |last=Amiel |first=Stephanie A. |date=2021-05-01 |title=The consequences of hypoglycaemia |url=https://doi.org/10.1007/s00125-020-05366-3 |journal=Diabetologia |volume=64 |issue=5 |pages=963–970 |doi=10.1007/s00125-020-05366-3 |issn=1432-0428 |pmc=8012317 |pmid=33550443}}</ref> Dit kan simptome insluit soos sweet, bewerigheid en 'n versnelde hartklop tot 'n ernstiger uitwerking soos verwarring, toevalle en in skaars gevalle die dood.<ref name=":7" />
===Komplikasies op lang termyn===
Die grootste langtermynkomplikasies van diabetes hou verband met die [[bloedvat]]e, op makro- én mikrovaskulêre vlak.<ref name=":8">{{Cite web |last= |first= |title=Diabetes - long-term effects |url=http://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/diabetes-long-term-effects |access-date=2023-08-12 |website=Better Health Channel |publisher=Department of Health |publication-place=Victoria |archive-date=2023-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029233716/https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/diabetes-long-term-effects |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sarwar N, Gao P, Seshasai SR, Gobin R, Kaptoge S, Di Angelantonio E, Ingelsson E, Lawlor DA, Selvin E, Stampfer M, Stehouwer CD, Lewington S, Pennells L, Thompson A, Sattar N, White IR, Ray KK, Danesh J | display-authors = 6 | title = Diabetes mellitus, fasting blood glucose concentration, and risk of vascular disease: a collaborative meta-analysis of 102 prospective studies | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-26-july-2-2010_375_9733/page/2215 | journal = Lancet | volume = 375 | issue = 9733 | pages = 2215–2222 | date = June 2010 | pmid = 20609967 | pmc = 2904878 | doi = 10.1016/S0140-6736(10)60484-9 }}</ref> Diabetes verdubbel die risiko van [[hartbloedvatsiekte]]s, en sowat 75% van sterftes onder mense met diabetes is weens kroonslagaarsiektes.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=O'Gara PT, Kushner FG, Ascheim DD, Casey DE, Chung MK, de Lemos JA, Ettinger SM, Fang JC, Fesmire FM, Franklin BA, Granger CB, Krumholz HM, Linderbaum JA, Morrow DA, Newby LK, Ornato JP, Ou N, Radford MJ, Tamis-Holland JE, Tommaso CL, Tracy CM, Woo YJ, Zhao DX, Anderson JL, Jacobs AK, Halperin JL, Albert NM, Brindis RG, Creager MA, DeMets D, Guyton RA, Hochman JS, Kovacs RJ, Kushner FG, Ohman EM, Stevenson WG, Yancy CW |date=January 2013 |title=2013 ACCF/AHA guideline for the management of ST-elevation myocardial infarction: a report of the American College of Cardiology Foundation/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines |journal=Circulation |volume=127 |issue=4 |pages=e368 |doi=10.1161/CIR.0b013e3182742cf6 |pmid=23247304 |doi-access=free}}</ref> Ander ernstige makrovaskulêre toestande sluit in [[beroerte]] en die vernouing van are in hoofsaaklik die [[Been (ledemaat)|bene]].<ref>{{cite journal |vauthors=Papatheodorou K, Banach M, Bekiari E, Rizzo M, Edmonds M |date=11 March 2018 |title=Complications of Diabetes 2017 |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2018 |pages=3086167 |doi=10.1155/2018/3086167 |pmc=5866895 |pmid=29713648 |doi-access=free}}</ref>
Mikrovaskulêre siektes tas die [[Oog|oë]], [[nier]]e en [[senuwee]]s aan.<ref name=":8" /> Skade aan die [[retina]], bekend as diabetiese retinopatie, is die algemeenste oorsaak van blindheid in mense van werkende ouderdom.<ref name=":5" /> Die oë kan ook op ander maniere aangetas word, soos deur die ontwikkeling van [[katarak]]te en [[gloukoom]].<ref name=":5" /> Mense met diabetes word aangeraai om een keer per jaar 'n [[optometris]] of [[oftalmoloog]] te besoek.<ref>{{Cite web |title=Diabetes eye care |url=https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000078.htm |access-date=2018-03-27 |website=MedlinePlus |publisher=National Library of Medicine |publication-place=Maryland |archive-date=2018-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180328102348/https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000078.htm |url-status=live }}</ref>
Diabetiese nefropatie is 'n groot oorsaak van chroniese niersiekte en is die rede vir meer as 50% van pasiënte in die [[Verenigde State]] wat dialise kry.<ref name=":9">{{Cite book |last1=Wing |first1=Edward J |title=Cecil Essentials of Medicine |last2=Schiffman |first2=Fred |publisher=[[Elsevier]] |year=2022 |isbn=978-0-323-72271-1 |edition=10th |location=Pennsylvania |pages=282–297, 662–677}}</ref> Diabetiese neuropatie, skade aan die senuwees, kom op baie maniere tot uiting, insluitende sintuiglike verlies, neuropatiese pyn en outonomiese disfunksie (soos ortostatiese hipotensie, [[diarree]] en [[erektiele disfunksie]]).<ref name=":5" /> Die verlies van pynsensasie veroorsaak trauma wat kan lei tot diabetiese voetprobleme (soos seervorming, die algemeenste oorsaak van amputasie).<ref name=":5" />
Uitgebreide data en talle gevalle van galsteensiekte dui daarop dat daar 'n verband kan wees tussen tipe 2-diabetes en galstene. Mens met diabetes het 'n hoër risiko om galstene te ontwikkel as mense daarsonder.<ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Shuai |last2=Gill |first2=Dipender |last3=Giovannucci |first3=Edward L. |last4=Larsson |first4=Susanna C. |date=March 2022 |title=Obesity, Type 2 Diabetes, Lifestyle Factors, and Risk of Gallstone Disease: A Mendelian Randomization Investigation |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |volume=20 |issue=3 |pages=e529–e537 |doi=10.1016/j.cgh.2020.12.034|pmid=33418132 |doi-access=free |hdl=10044/1/86461 |hdl-access=free }}</ref>
==Oorsake==
{| class="wikitable" style="float:right; margin:10px"
|+Vergelyking tussen tipe 1- en tipe 2-diabetes<ref name=Will2011/>
|-
! Eienskap !! Tipe 1-diabetes !! Tipe 2-diabetes
|-
! Begin
| Skielik||Geleidelik
|-
! Vanaf ouderdom
| Enige; diagnose op gemiddeld 24<ref>{{Verwys web |url=https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30 |titel=Over a Third of Adults With Type 1 Diabetes Weren't Diagnosed Until After 30 |webwerf=www.usnews.com |argief-url=https://web.archive.org/web/20260202130936/https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30 |argiefdatum=2 Februarie 2026 |url-status=lewendig}}</ref> || Meestal in volwassenes
|-
! Liggaamsgrootte
| Skraal of normaal<ref>{{cite journal |vauthors=Lambert P, Bingley PJ | title = What is Type 1 Diabetes? |url=https://archive.org/details/sim_critical-care-medicine_2002-06_30_6_0/page/1 | journal = Medicine | volume = 30 | pages = 1–5 | year = 2002 | doi = 10.1383/medc.30.1.1.28264 }}</ref> || Dikwels oorgewig
|-
! Ketoasidose
| Algemeen || Skaars
|-
! Outoteenliggaampies
| Gewoonlik teenwoordig || Afwesig
|-
! Endogene insulien
| Laag of afwesig || Normaal, verminder<br /> of vermeerder
|-
! Oorerflikheid
| 0,69 tot 0,88<ref>{{cite journal | vauthors = Skov J, Eriksson D, Kuja-Halkola R, Höijer J, Gudbjörnsdottir S, Svensson AM, Magnusson PK, Ludvigsson JF, Kämpe O, Bensing S | display-authors = 6 | title = Co-aggregation and heritability of organ-specific autoimmunity: a population-based twin study | journal = European Journal of Endocrinology | volume = 182 | issue = 5 | pages = 473–480 | date = May 2020 | pmid = 32229696 | doi = 10.1530/EJE-20-0049 | pmc = 7182094 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hyttinen V, Kaprio J, Kinnunen L, Koskenvuo M, Tuomilehto J | title = Genetic liability of type 1 diabetes and the onset age among 22,650 young Finnish twin pairs: a nationwide follow-up study | url = https://archive.org/details/sim_diabetes_2003-04_52_4/page/1052 | journal = Diabetes | volume = 52 | issue = 4 | pages = 1052–1055 | date = April 2003 | pmid = 12663480 | doi = 10.2337/diabetes.52.4.1052 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Condon J, Shaw JE, Luciano M, Kyvik KO, Martin NG, Duffy DL |title=A study of diabetes mellitus within a large sample of Australian twins |journal=Twin Research and Human Genetics |volume=11 |issue=1 |pages=28–40 |date=February 2008 |pmid=18251672 |doi=10.1375/twin.11.1.28 |s2cid=18072879 |url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/11913813/study_of_diabetes_mellitus_within_a_large_sample_of_Australian_twins.pdf |access-date=2021-12-27 |archive-date=2022-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119185058/https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/11913813/study_of_diabetes_mellitus_within_a_large_sample_of_Australian_twins.pdf |url-status=live}}</ref>|| 0,47 tot 0,77<ref>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | display-authors = 6 | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | s2cid = 17854531 | doi-access = free }}</ref>
|-
! Voorkoms
| <2 per 1 000<ref>{{cite journal | vauthors = Lin X, Xu Y, Pan X, Xu J, Ding Y, Sun X, Song X, Ren Y, Shan PF | display-authors = 6 | title = Global, regional, and national burden and trend of diabetes in 195 countries and territories: an analysis from 1990 to 2025 | journal = Scientific Reports | volume = 10 | issue = 1 | pages = 14790 | date = September 2020 | pmid = 32901098 | doi = 10.1038/s41598-020-71908-9 | pmc = 7478957 | bibcode = 2020NatSR..1014790L }}</ref>|| ~6% (mans), ~5% (vroue)<ref>{{cite journal | vauthors = Tinajero MG, Malik VS | title = An Update on the Epidemiology of Type 2 Diabetes: A Global Perspective | journal = Endocrinology and Metabolism Clinics of North America | volume = 50 | issue = 3 | pages = 337–355 | date = September 2021 | pmid = 34399949 | doi = 10.1016/j.ecl.2021.05.013 }}</ref>
|}
Die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] erken ses soorte diabetes, onder meer tipe 1-, tipe 2-, swangerskaps- en ongeklassifiseerde diabetes.<ref>{{Cite report |url=https://apps.who.int/iris/rest/bitstreams/1233344/retrieve |title=Classification of diabetes mellitus 2019 |date=2019 |publisher=World Health Organisation |location=Geneva |isbn=978-92-4-151570-2 |access-date=2023-08-15 |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306070305/https://apps.who.int/iris/rest/bitstreams/1233344/retrieve |url-status=live }}</ref> Dit is 'n siekte met meer vorme as wat voorheen besef is, en 'n mens kan 'n kombinasie van vorme hê.<ref name="Tuomi2014">{{cite journal |vauthors=Tuomi T, Santoro N, Caprio S, Cai M, Weng J, Groop L |date=March 2014 |title=The many faces of diabetes: a disease with increasing heterogeneity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-22-28-2014_383_9922/page/1084 |journal=Lancet |volume=383 |issue=9922 |pages=1084–1094 |doi=10.1016/S0140-6736(13)62219-9 |pmid=24315621 |s2cid=12679248}}</ref>
===Tipe 1===
Tipe 1 maak 5-10% van diabetesgevalle uit en is die algemeenste vorm wat in pasiënte onder 20 jaar oud gediagnoseer word.<ref name=":10">{{Cite book |last1=Kumar |first1=V |title=Robbins & Cotran Pathologic Basis of Disease |last2=Abbas |first2=A |last3=Aster |first3=J |publisher=[[Elsevier]] |year=2021 |isbn=978-0-323-60992-0 |edition=10th |location=Pennsylvania |pages=1065–1132}}</ref> Tog begin dit dikwels in ouer volwassenes.<ref name=":9" /> Die siekte word gekenmerk deur die verlies van die insulienvervaardigende betaselle van die eilandjies van Langerhans in die pankreas wat die metabolisme van koolhidrate en vette reguleer. Dit lei tot 'n ernstige insulientekort, en dit kan verder geklassifiseer word as [[Immuunstelsel|immuungemedieer]] of idiopaties (sonder 'n bekende oorsaak).<ref name=":10" /> Die meeste gevalle is immuungemedieer, wanneer 'n T-sel-gemedieerde outo-immuunaanval die verlies van betaselle, en dus 'n tekort aan insulien, veroorsaak.<ref name="Rother">{{cite journal | vauthors = Rother KI | title = Diabetes treatment--bridging the divide | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2007-04-12_356_15/page/1499 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 356 | issue = 15 | pages = 1499–1501 | date = April 2007 | pmid = 17429082 | pmc = 4152979 | doi = 10.1056/NEJMp078030 }}</ref> Pasiënte het dikwels ongereelde en onvoorspelbare bloedsuikervlakke weens te min insulien.<ref name="merck1">{{cite web |last=Brutsaert |first=EF |date=September 2022 |title=Diabetes Mellitus (DM) |url=https://www.msdmanuals.com/professional/endocrine-and-metabolic-disorders/diabetes-mellitus-and-disorders-of-carbohydrate-metabolism/diabetes-mellitus-dm |access-date=2023-08-15 |website=MSD Manual Professional Version |publisher=Merck Publishing |archive-date=2023-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815124233/https://www.msdmanuals.com/professional/endocrine-and-metabolic-disorders/diabetes-mellitus-and-disorders-of-carbohydrate-metabolism/diabetes-mellitus-dm |url-status=live }}</ref>
[[Beeld:Type 1 Diabetes Mellitus.jpg|thumb|260px|'n Outo-immuunaanval in tipe 1-diabetes.]]
Tipe 1-diabetes is deels oorerflik, met verskeie [[Geen|gene]] wat die risiko beïnvloed. In mense wat geneties ontvanklik is, kan die begin van diabetes aan die gang gesit word deur een of meer omgewingsfaktore,<ref name=PetzoldSolimena2015>{{cite journal | vauthors = Petzold A, Solimena M, Knoch KP | title = Mechanisms of Beta Cell Dysfunction Associated With Viral Infection | journal = Current Diabetes Reports | volume = 15 | issue = 10 | pages = 73 | date = October 2015 | pmid = 26280364 | pmc = 4539350 | doi = 10.1007/s11892-015-0654-x | type = Review }}</ref> soos 'n virusinfeksie of dieet. Daar is egter geen bewyse dat sekere virusse daarvoor verantwoordelik is nie.<ref name=PetzoldSolimena2015 /><ref name=ButaliaKaplan2016>{{cite journal | vauthors = Butalia S, Kaplan GG, Khokhar B, Rabi DM | title = Environmental Risk Factors and Type 1 Diabetes: Past, Present, and Future | journal = Canadian Journal of Diabetes | volume = 40 | issue = 6 | pages = 586–593 | date = December 2016 | pmid = 27545597 | doi = 10.1016/j.jcjd.2016.05.002 | type = Review }}</ref>
Tipe 1-diabetes kan op enige ouderdom begin, en baie diagnoses word in volwassenes gemaak. "Latente outo-immuundiabetes van volwassenes" (''latent autoimmune diabetes of adults'', of ''LADA'') is die diagnostiese term wat gebruik word wanneer tipe 1-diabetes in volwassenes ontwikkel; dit begin stadiger as dieselfde toestand in kinders. Om die verskil aan te dui gebruik sommige mense die nieamptelike term "tipe 1.5-diabetes" vir dié toestand.
Volwassenes met ''LADA'' word dikwels aanvanklik met tipe 2-diabetes gediagnoseer, geskoei op ouderdom eerder as op 'n oorsaak.<ref>{{cite journal | vauthors = Laugesen E, Østergaard JA, Leslie RD | title = Latent autoimmune diabetes of the adult: current knowledge and uncertainty | journal = Diabetic Medicine | volume = 32 | issue = 7 | pages = 843–852 | date = July 2015 | pmid = 25601320 | pmc = 4676295 | doi = 10.1111/dme.12700 }}</ref>
===Tipe 2===
[[Beeld:Type 2 Diabetes Mellitus.jpg|thumb|260px|Minder insulienafskeiding of 'n swakker uitwerking van insulien op sy reseptore lei tot 'n hoë glukose-inhoud in die bloed.]]
Tipe 2-diabetes word gekenmerk deur insulienweerstandigheid, wat gekombineer kan wees met 'n relatief verminderde insulienafskeiding.<ref name=Green2011/> Die defektiewe reaksie van liggaamsweefsel op insulien betrek vermoedelik die insulienreseptore.<ref>{{Citation |last=Freeman |first=Andrew M. |title=Insulin Resistance |date=2024 |work=StatPearls |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507839/ |access-date=2024-02-13 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29939616 |last2=Acevedo |first2=Luis A. |last3=Pennings |first3=Nicholas |archive-date=2024-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207020904/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507839/ |url-status=live }}</ref> Die spesifieke defekte is egter onbekend. Gevalle met 'n bekende defek word apart geklassifiseer.
Tipe 2-diabetes is die algemeenste vorm van diabetes mellitus en maak 95% van gevalle uit.<ref name="WHO2022"/> Baie mense met dié vorm het prediabetes (aangetaste glukosetoleransie) voordat hulle aan die kriteria vir tipe 2-diabetes voldoen.<ref>{{cite journal | author = American Diabetes Association | title = 2. Classification and Diagnosis of Diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 40 | issue = Suppl 1 | pages = S11–S24 | date = January 2017 | pmid = 27979889 | doi = 10.2337/dc17-S005 | doi-access = free }}</ref> Die ontwikkeling van prediabetes tot volle tipe 2-diabetes kan verlangsaam of omgekeer word deur leefstylveranderings of [[medisyne]] wat insuliensenstiwiteit verhoog of die [[lewer]] se glukosevervaardiging laat afneem.<ref name="pmid30528418">{{cite journal | vauthors = Carris NW, Magness RR, Labovitz AJ | title = Prevention of Diabetes Mellitus in Patients With Prediabetes | journal = The American Journal of Cardiology | volume = 123 | issue = 3 | pages = 507–512 | date = February 2019 | pmid = 30528418 | pmc = 6350898 | doi = 10.1016/j.amjcard.2018.10.032 }}</ref>
Tipe 2-diabetes word hoofsaaklik deur leefstylfaktore en genetika veroorsaak.<ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 }}</ref> 'n Paar leefstylfaktore is bekend wat kan lei tot die ontwikkeling van tipe 2-diabetes, insluitende [[obesiteit]] ('n liggaamsmassaindeks van meer as 30), 'n gebrek aan fisieke aktiwiteit, 'n swak [[Voeding|dieet]], [[stres]] en [[verstedeliking]].<ref name=Will2011/><ref>{{Cite journal |last1=Fletcher |first1=Barbara |last2=Gulanick |first2=Meg |last3=Lamendola |first3=Cindy |date=January 2002 |title=Risk factors for type 2 diabetes mellitus |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11800065 |journal=The Journal of Cardiovascular Nursing |volume=16 |issue=2 |pages=17–23 |doi=10.1097/00005082-200201000-00003 |issn=0889-4655 |pmid=11800065 |access-date=2023-10-12 |archive-date=2023-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020123710/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11800065/ |url-status=live }}</ref>
Dieetfaktore soos drankies wat met suiker versoet is, word met 'n groter risiko verbind.<ref name="SSB2010">{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | url = https://archive.org/details/sim_circulation_2010-03-23_121_11/page/1356 | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–1364 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | url = https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2010-11_33_11/page/2477 | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–2483 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Die soort [[vet]]te in die dieet is ook belangrik; versadigde vet en transvet verhoog die risiko, terwyl poli- en mono-onversadigde vet die risiko verklein.<ref name="Fat2009" /> Die eet van te veel [[Rys|witrys]] kan die risiko verhoog, veral onder Chinese en Japannese.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | volume = 344 | pages = e1454 | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Die gebrek aan oefening kan in sommige mense die risiko verhoog.<ref name="pmid22818936">{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_july-21-27-2012_380_9838/page/219 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–229 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref>
Onaangename ondervindings as kind soos mishandeling, verwaarlosing en probleme in die huishouding vergroot die risiko vir tipe 2-diabetes later in die lewe met 32%. Verwaarlosing het die grootste uitwerking.<ref>{{cite journal | vauthors = Huang H, Yan P, Shan Z, Chen S, Li M, Luo C, Gao H, Hao L, Liu L | display-authors = 6 | title = Adverse childhood experiences and risk of type 2 diabetes: A systematic review and meta-analysis | journal = Metabolism | volume = 64 | issue = 11 | pages = 1408–1418 | date = November 2015 | pmid = 26404480 | doi = 10.1016/j.metabol.2015.08.019 }}</ref>
===Swangerskapsdiabetes===
Swangerskapsdiabetes toon baie ooreenkomste met tipe 2-diabetes, want dit word gekenmerk deur 'n kombinasie van relatief onvoldoende insulienafskeiding en {{nowrap|-reaksie}}. Dit kom voor in sowat 2-10% van alle [[swangerskap]]pe en kan ná die geboorte verbeter of verdwyn.<ref name=NDIC_Stats>{{cite web|title=National Diabetes Clearinghouse (NDIC): National Diabetes Statistics 2011|url=http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/statistics/#Gestational|publisher=U.S. Department of Health and Human Services|access-date=22 April 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140417143052/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/statistics/#Gestational|archive-date=17 April 2014}}</ref> Die aanbeveling is dat alle swanger vroue begin toets word ná sowat 24-28 weke van swangerskap.<ref name=":2">{{Cite journal| vauthors = Soldavini J |date=November 2019|title=Krause's Food & The Nutrition Care Process|journal=Journal of Nutrition Education and Behavior|volume=51|issue=10|pages=1225|doi=10.1016/j.jneb.2019.06.022|s2cid=209272489|issn=1499-4046}}</ref>
Ná die swangerskap het sowat 5-10% van vroue met swangerskapsdiabetes steeds die een of ander vorm van diabetes, meestal tipe 2.<ref name=NDIC_Stats /> Swangerskapsdiabetes is ten volle behandelbaar, maar vereis noukeurige mediese toesig deur die swangerskap. Bestuur kan insluit dieetveranderings, bloedglukosemonitering en in sommige gevalle die gee van insulien.<ref>{{Cite web|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes/gestational/management-treatment|title=Managing & Treating Gestational Diabetes {{!}} NIDDK|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=2019-05-06|archive-date=2019-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190506202142/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes/gestational/management-treatment|url-status=live}}</ref> Hoewel dit van verbygaande aard is, kan onbehandelde swangerskapsdiabetes die gesondheid van die [[fetus]] of die moeder skade berokken. 'n Paar van die risiko's vir die baba sluit in 'n hoë geboortemassa en abnormaliteite van die [[hart]], [[sentrale senuweestelsel]] en [[Spier|skeletspiere]].
===Dubbele diabetes===
Nog 'n vorm van die siekte is dubbele diabetes. Dit kom voor wanner 'n lyer aan tipe 1-diabetes insulienweerstandig word, wat die stempel van tipe 2-diabetes is, of 'n familiegeskiedenis van tipe 2 het.<ref>{{cite journal | vauthors = Cleland SJ, Fisher BM, Colhoun HM, Sattar N, Petrie JR | title = Insulin resistance in type 1 diabetes: what is 'double diabetes' and what are the risks? | journal = Diabetologia | volume = 56 | issue = 7 | pages = 1462–1470 | date = July 2013 | pmid = 23613085 | pmc = 3671104 | doi = 10.1007/s00125-013-2904-2 | publisher = National Library of Medicine }}</ref> Dit is in 1990-'91 die eerste keer ontdek.
==Patofisiologie==
[[Beeld:Suckale08 fig3 glucose insulin day af.png|thumb|250px|Die fluktuasie van bloedsuiker (rooi) en die suikerverlagende hormoon [[insulien]] (blou) in mense, deur 'n dag met drie etes. Een van die uitwerkings van 'n [[Suikers#Disakkariede|suikerryke]] teenoor 'n styselryke maaltyd word uitgelig.]]
[[Beeld:Glucose-insulin-release.svg|thumb|250px|Die meganisme van insulienvrystelling in normale betaselle van die pankreas. Insulienvervaardiging is min of meer konstant in die betaselle. Die vrystelling daarvan word veroorsaak deur kos, hoofsaaklik voedsel wat oplosbare [[glukose]] bevat.]]
[[Insulien]] is die hoofhormoon wat die opneem van [[glukose]] uit die bloed in die meeste selle van die liggaam reguleer, veral die [[lewer]], vetweefsel en spiere, buiten gladde spiere waarin insulien via the IGF-1 (insulienagtige groeifaktor 1) optree. Dus speel die gebrek aan insulien of die onsensitiwiteit van sy reseptore 'n belangrike rol in alle vorme van diabetes mellitus.<ref>{{cite web |title=Insulin Basics |url=https://diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/insulin-other-injectables/insulin-basics |publisher=American Diabetes Association |access-date=25 June 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621163852/https://diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/insulin-other-injectables/insulin-basics |archive-date=21 June 2023}}</ref>
Die liggaam kry glukose van dié drie hoofbronne: die opneem van kos; die afbreek van glukogeen, die gebergde vorm van glukose wat in die lewer aangetref word; en glukoneogenese, die skepping van glukose van niekarbohidraatsubstrata in die liggaam.<ref name=GreenspanEndo>{{cite book |veditors=Shoback DG, Gardner D |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |url=https://archive.org/details/greenspansbasicc0000unse |year=2011 |publisher=McGraw-Hill Medical |isbn=978-0-07-162243-1|edition=9th}}</ref> Insulien speel 'n kritieke rol in die beheer van die glukosevlak in die liggaam. Insulien kan die afbreek van glukogeen of die proses van glukoneogenese onderdruk, en dit kan die vervoer van glukose na vet- en spierselle en die berging van glukose in die vorm van glukogeen stimuleer.<ref name=GreenspanEndo />
Insulien word in die bloed vrygestel deur betaselle (β-selle) in die eilandjies van Langerhans in die pankreas, in reaksie op die stygende vlakke van bloedglukose, gewoonlik ná 'n ete. Insulien word deur sowat twee derdes van die liggaam se selle gebruik om glukose uit die bloed te absorbeer vir gebruik as brandstof, vir omsetting in ander benodigde molekules of vir berging. 'n Laer glukosevlak lei tot 'n afname in die vrystelling van insulien van die betaselle en die afbreek van glukogeen in glukose. Dié proses word hoofsaaklik beheer deur die hormoon glukagoon, wat op die teenoorgestelde manier as insulien optree.<ref name=GanongsPhys>{{cite book|vauthors=Barrett KE, etal |title=Ganong's review of medical physiology|url=https://archive.org/details/ganongsreviewofm0000unse |year=2012 |publisher=McGraw-Hill Medical |isbn=978-0-07-178003-2 |edition=24th}}</ref>
As die hoeveelheid beskikbare insulien onvoldoende is of die selle swak reageer op die uitwerking van insulien (insulienweerstandigheid) of as die insulien self defektief is, word glukose nie behoorlik deur die liggaamselle opgeneem wat dit nodig het nie, en dit word nie behoorlik in die lewer en spiere geberg nie. Die glukosevlak in die bloed bly dus hoog en daar is swak proteïensintese en ander metaboliese afwykings.<ref name=GreenspanEndo />
Wanneer te veel glukose vir 'n lang tyd in die bloed voorkom, kan die niere dit nie alles absorbeer nie en die ekstra glukose word uit die liggaam geskei deur [[urine]] (glukosurie).<ref>{{cite book |vauthors=Murray RK, etal |title=Harper's illustrated biochemistry |url=https://archive.org/details/harpersillustrat0000unse |year=2012|publisher=McGraw-Hill Medical |isbn=978-0-07-176576-3 |edition=29th}}</ref> Dit laat die osmotiese druk van die urine toeneem en inhibeer die heropneem van water deur die niere. Dit kan lei tot groter urinevervaardiging (poliurie) en 'n toename in vloeistofverlies. Verlore bloedvolume word osmoties van water in liggaamselle en ander liggaamsdele vervang en dit veroorsaak dehidrasie en 'n toename in dors (polidipsie).<ref name=GreenspanEndo /> Daarbenewens stimuleer 'n intersellulêre glukosegebrek aptyt, en dit lei tot 'n abnormale eetlus (polifagie).<ref>{{Cite book|title=Juta's Complete Textbook of Medical Surgical Nursing| vauthors = Mogotlane S |publisher=Juta|year=2013|location=Cape Town|pages=839}}</ref>
==Diagnose==
Diabetes mellitus word op verskeie manier gediagnoseer met 'n toets vir die glukose-inhoud van die bloed. Dit sluit in:<ref name="WHO1999-DefDiagClass">{{cite web |publisher=[[World Health Organization]] |title=Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications |year=1999 |url=http://whqlibdoc.who.int/hq/1999/WHO_NCD_NCS_99.2.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20030308005119/http://whqlibdoc.who.int/hq/1999/WHO_NCD_NCS_99.2.pdf |archive-date=2003-03-08}}</ref>
* Glukosevlak ná 'n vastydperk ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL). Dié toets word in die oggend voor ontbyt gedoen nadat die pasiënt minstens agt uur voor die tyd gevas het.
* Plasmaglukose ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) twee uur nadat 75 gram glukose per mond ingeneem is; ook bekend as 'n glukosetoleransietoets.
* Simptome van hoë bloedsuiker en plasmaglukose ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) óf terwyl gevas word óf sonder om te vas.
Enige van die toetse moet verkieslik op 'n ander dag herhaal word.<ref>{{cite journal | vauthors = Saydah SH, Miret M, Sung J, Varas C, Gause D, Brancati FL | title = Postchallenge hyperglycemia and mortality in a national sample of U.S. adults | url = https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2001-08_24_8/page/1397 | journal = Diabetes Care | volume = 24 | issue = 8 | pages = 1397–1402 | date = August 2001 | pmid = 11473076 | doi = 10.2337/diacare.24.8.1397 | doi-access = free }}</ref> Volgens die huidige definisie word twee glukosemetings van op of bo 7,0 mmol/L (126 mg/dL) beskou as 'n diagnose van diabetes mellitus.
Vir die WGO word mense met 'n vasglukosevlak van 6,1 tot 6,9 mmol/L (110 tot 125 mg/dL) beskou as dat hulle prediabetes het.<ref>{{cite book |title=Definition and diagnosis of diabetes mellitus and intermediate hyperglycemia: report of a WHO/IDF consultation |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |publisher=World Health Organization |page=21 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511072821/http://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |archive-date=11 May 2012}}</ref> Mense met plasmaglukose op of bo 7,8 mmol/L (140 mg/dL), maar nie bo 11,1 mmol/L (200 mg/dL) twee uur nadat 75 gram glukose per mond ingeneem is nie, word beskou as dat hulle prediabetes het. Veral laasgenoemde loop die risiko om volle diabetes mellitus te ontwikkel, asook hartbloedvatsiektes.<ref>{{cite journal | vauthors = Santaguida PL, Balion C, Hunt D, Morrison K, Gerstein H, Raina P, Booker L, Yazdi H | display-authors = 6 | title = Diagnosis, prognosis, and treatment of impaired glucose tolerance and impaired fasting glucose | journal = Evidence Report/Technology Assessment | issue = 128 | pages = 1–11 | date = August 2005 | pmid = 16194123 | pmc = 4780988 | url = http://www.ahrq.gov/clinic/epcsums/impglusum.htm | access-date = 20 July 2008 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20080916030540/http://www.ahrq.gov/clinic/epcsums/impglusum.htm | archive-date = 16 September 2008 }}</ref>
==Voorkoming==
Daar is sover bekend geen manier om tipe 1-diabetes te voorkom nie.<ref name="WHO2022"/> Eilandjies-outo-immuniteit en veelvuldige teenliggaampies kan egter 'n sterk aanduiding van die begin van tipe 1 wees.<ref>{{Cite journal |last1=Jacobsen |first1=Laura M. |last2=Haller |first2=Michael J. |last3=Schatz |first3=Desmond A. |date=2018-03-06 |title=Understanding Pre-Type 1 Diabetes: The Key to Prevention |journal= Frontiers in Endocrinology|volume=9 |page=70 |doi=10.3389/fendo.2018.00070 |pmid=29559955 |pmc=5845548 |doi-access=free }}</ref> Tipe 2-diabetes, wat in meer as 90% van alle diabeteslyers voorkom, kan voorkom en vertraag word<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Tackling risk factors for type 2 diabetes in adolescents: PRE-STARt study in Euskadi | journal = Anales de Pediatria | volume = 95 | issue = 3 | pages = 186–196 | date = 2020 | pmid = 33388268 | doi = 10.1016/j.anpedi.2020.11.001 | publisher = Anales de Pediatría | doi-access = free }}</ref> deur 'n normale liggaamsgewig te handhaaf, oefeninge te doen en gesond te eet.<ref name="WHO2022"/> Hoër vlakke van fisieke aktiwiteit (meer as 90 minute per dag) verminder die risiko van diabetes met 28%.<ref name= BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | display-authors = 6 | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | pages = i3857 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 }}</ref> Dieetveranderings wat doeltreffend is in die voorkoming van diabetes sluit in die inneem van kosse ryk aan heel [[graan]] en [[dieetvesel]], asook goeie vette soos poli-onversadigde vette wat in [[neut]]e, groente-olies en vis voorkom.<ref name=HarvardNutrition>{{cite web |website=The Nutrition Source |title=Simple Steps to Preventing Diabetes |date=18 September 2012 |url=http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/preventing-diabetes-full-story/#references |publisher=Harvard T.H. Chan School of Public Health |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130113083629/http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/preventing-diabetes-full-story/#references |archive-date=13 Januarie 2013}}</ref>
Die beperking van suikerryke drankies en die eet van minder [[rooivleis]], en ander bronne van versadigde vette, kan ook help om diabetes te voorkom.<ref name=HarvardNutrition /> Die [[Rookgewoonte|rook]] van tabak word ook verbind met 'n groter risiko vir diabetes en sy komplikasies. Dit kan dus ook help om op te hou rook.<ref>{{cite journal | vauthors = Willi C, Bodenmann P, Ghali WA, Faris PD, Cornuz J | title = Active smoking and the risk of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 298 | issue = 22 | pages = 2654–2664 | date = December 2007 | pmid = 18073361 | doi = 10.1001/jama.298.22.2654 | s2cid = 30550981 }}</ref> Die verhouding tusen tipe 2-diabetes en die veranderbare risikofaktore is dieselfde in alle streke van die wêreld.<ref>{{cite web |publisher=World Health Organization |url=https://www.who.int/chp/chronic_disease_report/media/Factsheet1.pdf |title=Chronic diseases and their common risk factors |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017172040/http://www.who.int/chp/chronic_disease_report/media/Factsheet1.pdf |archive-date=2016-10-17 |date=2005 |access-date=30 August 2016}}</ref>
==Bestuur==
Diabetesbestuur konsentreer op 'n poging om die suikervlak in die bloed so na moontlik aan normaal te hou, sonder dat die vlak te laag daal.<ref name="niddk16">{{cite web |title=Managing diabetes |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/managing-diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, US National Institutes of Health |access-date=4 February 2023 |date=1 December 2016 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306044924/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/managing-diabetes |url-status=live }}</ref> Dit kan gewoonlik reggekry word met dieetaanpassings,<ref>{{cite journal | vauthors = Toumpanakis A, Turnbull T, Alba-Barba I | title = Effectiveness of plant-based diets in promoting well-being in the management of type 2 diabetes: a systematic review | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 6 | issue = 1 | pages = e000534 | date = 2018-10-30 | pmid = 30487971 | pmc = 6235058 | doi = 10.1136/bmjdrc-2018-000534 }}</ref> oefening, gewigsverlies en die gebruik van medisyne (insulien of orale medikasie).<ref name=niddk16/>
Dit is belangrik om meer te leer oor die siekte en deel te neem aan die behandeling, want komplikasies is veel minder algemeen en minder ernstig wanneer mense hulle suikervlak goed bestuur.<ref name=niddk16/><ref>{{cite journal|title = The effect of intensive diabetes therapy on the development and progression of neuropathy|url = https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_1995-04-15_122_8/page/n54|author=The Diabetes Control and Complications Trial Research Group | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 122 | issue = 8 | pages = 561–568 | date = April 1995 | pmid = 7887548 | doi = 10.7326/0003-4819-122-8-199504150-00001 | s2cid = 24754081 }}</ref> Die doelwit van behandeling is 'n A1C-vlak van minder as 7%.<ref name="niddka1c">{{cite web |title=The A1C test and diabetes |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diagnostic-tests/a1c-test |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, US National Institutes of Health |access-date=4 February 2023 |date=1 April 2018 |archive-date=9 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409195010/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diagnostic-tests/a1c-test |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=3| vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA, Fitterman N, Balzer K, Boyd C, Humphrey LL, Iorio A, Lin J, Maroto M, McLean R, Mustafa R, Tufte J | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> A1C, ook HbA1C genoem, is 'n vorm van [[hemoglobien]] (Hb) wat chemies aan suiker verbind word.
Aandag word ook geskenk aan ander gesondheidsprobleme wat die negatiewe uitwerking van die siekte kan versnel. Dit sluit in rook, [[hoë bloeddruk]], oorgewig en die gebrek aan gereelde oefening.<ref name=niddk16/> Diabeteslyers se [[voet]]e moet jaarliks ondersoek word.<ref>{{cite journal | vauthors = Mayfield JA, Reiber GE, Sanders LJ, Janisse D, Pogach LM | title = Preventive foot care in diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = suppl_1 | pages = S63–S64 | date = January 2004 | pmid = 14693928 | doi = 10.2337/diacare.27.2007.S63 | doi-access = free }}</ref> Spesiale skoeisel kan gedra word om die gevaar van voetsere weens druk te verklein.<ref>{{cite journal | vauthors = Bus SA, van Deursen RW, Armstrong DG, Lewis JE, Caravaggi CF, Cavanagh PR | title = Footwear and offloading interventions to prevent and heal foot ulcers and reduce plantar pressure in patients with diabetes: a systematic review | journal = Diabetes/Metabolism Research and Reviews | volume = 32 | issue = Suppl 1 | pages = 99–118 | date = January 2016 | pmid = 26342178 | doi = 10.1002/dmrr.2702 | s2cid = 24862853 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Heuch L, Streak Gomersall J | title = Effectiveness of offloading methods in preventing primary diabetic foot ulcers in adults with diabetes: a systematic review | journal = JBI Database of Systematic Reviews and Implementation Reports | volume = 14 | issue = 7 | pages = 236–265 | date = July 2016 | pmid = 27532798 | doi = 10.11124/JBISRIR-2016-003013 | s2cid = 12012686 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = van Netten JJ, Raspovic A, Lavery LA, Monteiro-Soares M, Rasmussen A, Sacco IC, Bus SA | title = Prevention of foot ulcers in the at-risk patient with diabetes: a systematic review | journal = Diabetes/Metabolism Research and Reviews | volume = 36 | issue = S1 Suppl 1 | pages = e3270 | date = March 2020 | pmid = 31957213 | doi = 10.1002/dmrr.3270 | s2cid = 210830578 | url = https://eprints.qut.edu.au/220879/1/Van%2BNetten%2Bet%2Bal%2B-%2B2016%2B-%2BPrevention%2Bof%2Bfoot%2Bulcers%2Bsystematic%2Breview.pdf | access-date = 2023-01-23 | archive-date = 2023-02-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230209225712/https://eprints.qut.edu.au/220879/1/Van%2BNetten%2Bet%2Bal%2B-%2B2016%2B-%2BPrevention%2Bof%2Bfoot%2Bulcers%2Bsystematic%2Breview.pdf | url-status = live }}</ref>
===Leefstyl===
Mense met diabetes kan voordeel trek uit opvoeding oor die siekte en behandeling, dieetveranderings en oefening, met die doel om die glukosevlak op kort én lang termyn binne perke te hou. Vanweë die verwante risiko van hartbloedvatsiektes word leefstylveranderings ook aanbeveel om hoë bloeddruk te beheer.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | display-authors = 3 | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref>
Gewigsverlies kan die vordering van prediabetes tot tipe 2-diabetes voorkom, die risiko van hartbloedvatsiektes verlaag of lei tot 'n permanente remissie in mense met diabetes.<ref name="ADA2019">{{cite journal | title = 5. Lifestyle Management: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2019'' | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = Suppl 1 | pages = S46–S60 | date = January 2019 | pmid = 30559231 | doi = 10.2337/dc19-S005 | doi-access = free | author1 = American Diabetes Association }}</ref><ref name="ADA2018">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Dennison M, Gardner CD, Garvey WT, Lau KH, MacLeod J, Mitri J, Pereira RF, Rawlings K, Robinson S, Saslow L, Uelmen S, Urbanski PB, Yancy WS | display-authors = 3 | title = Nutrition Therapy for Adults With Diabetes or Prediabetes: A Consensus Report | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 731–754 | date = May 2019 | pmid = 31000505 | pmc = 7011201 | doi = 10.2337/dci19-0014 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Geen enekele dieetpatroon is die beste vir alle mense met diabetes nie.<ref name=Em2015/> Daar is egter verskeie soorte diëte waaruit gekies kan word, soos die Mediterreense, minkoolhidraat- of DASH-dieet (om hoë bloeddruk te beheer).<ref name="ADA2019" /><ref name="ADA2018" /> Vir oorgewig mense met tipe 2-diabetes is enige dieet wat tot gewigsverlies lei doeltreffend.<ref name=Em2015>{{cite journal | vauthors = Emadian A, Andrews RC, England CY, Wallace V, Thompson JL | title = The effect of macronutrients on glycaemic control: a systematic review of dietary randomised controlled trials in overweight and obese adults with type 2 diabetes in which there was no difference in weight loss between treatment groups | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 114 | issue = 10 | pages = 1656–1666 | date = November 2015 | pmid = 26411958 | pmc = 4657029 | doi = 10.1017/S0007114515003475 }}</ref>
===Medikasie===
====Glukosebeheer====
Die meeste medisynes wat gebruik word om diabetes te behandel verlaag die bloedsuikervlak deur middel van verskillende meganismes. Daar is algemene konsensus dat wanneer diabeteslyers streng glukosebeheer toepas en die glukosevlak in hulle bloed binne normale perke hou, hulle minder komplikasies ervaar soos nier- en retinaprobleme.<ref>{{cite journal | vauthors = Rosberger DF | title = Diabetic retinopathy: current concepts and emerging therapy | journal = Endocrinology and Metabolism Clinics of North America | volume = 42 | issue = 4 | pages = 721–745 | date = December 2013 | pmid = 24286948 | doi = 10.1016/j.ecl.2013.08.001 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = MacIsaac RJ, Jerums G, Ekinci EI | title = Glycemic Control as Primary Prevention for Diabetic Kidney Disease | journal = Advances in Chronic Kidney Disease | volume = 25 | issue = 2 | pages = 141–148 | date = March 2018 | pmid = 29580578 | doi = 10.1053/j.ackd.2017.11.003 }}</ref> Daar word egter gedebatteer of dit toepaslik en kostedoeltreffend is vir ouer mense in wie die risiko vir hipoglukemie groter is.<ref name=Pozzilli2014>{{cite journal | vauthors = Pozzilli P, Strollo R, Bonora E | title = One size does not fit all glycemic targets for type 2 diabetes | journal = Journal of Diabetes Investigation | volume = 5 | issue = 2 | pages = 134–141 | date = March 2014 | pmid = 24843750 | pmc = 4023573 | doi = 10.1111/jdi.12206 }}</ref>
Daar is verskeie klasse medisyne vir diabetes. Tipe 1-diabetes vereis behandeling met [[insulien]].<ref name=NICENG17>{{cite web |title=Type 1 diabetes in adults: diagnosis and management |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng17 |website=www.nice.org.uk |publisher=National Institute for Health and Care Excellence |date=26 August 2015 |access-date=25 December 2020 |archive-date=10 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210211840/https://www.nice.org.uk/guidance/NG17 |url-status=live }}</ref> Tipe 2-diabetes word gewoonlik behandel met medisyne wat mondelings geneem word (soos [[metformien]]), hoewel sommige later insulieninspuitings kan nodig kry.<ref name=NICENG28>{{cite web |title=Type 2 diabetes in adults: management |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng28 |website=www.nice.org.uk |publisher=National Institute for Health and Care Excellence |date=2 December 2015 |access-date=25 December 2020 |archive-date=22 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222155551/https://www.nice.org.uk/guidance/ng28 |url-status=live }}</ref>
Metformien word gewoonlik aanbeveel as eerste behandeling vir tipe 2-diabetes, want daar is goeie bewyse dat dit sterftes verminder.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 | url = http://www.aafp.org/afp/2009/0101/p29.pdf | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20130505033552/http://www.aafp.org/afp/2009/0101/p29.pdf | archive-date = 2013-05-05 }}</ref> Dit verlaag die [[lewer]] se vervaardiging van glukose en verhoog die hoeveelheid glukose wat in perifere weefsel geberg word.<ref name=Drugs2005>{{cite journal | vauthors = Krentz AJ, Bailey CJ | title = Oral antidiabetic agents: current role in type 2 diabetes mellitus | journal = Drugs | volume = 65 | issue = 3 | pages = 385–411 | date = 2005 | pmid = 15669880 | doi = 10.2165/00003495-200565030-00005 | s2cid = 29670619 }}</ref> Verskeie ander groepe medisynes wat mondelings geneem word, verlaag bloedsuiker in mense met tipe 2-diabetes. Dit sluit in middels wat die vrystelling van insulien verhoog (sulfonilureums), wat die opname van suiker uit die ingewande verminder (akarbose), wat die liggaam sensitiewer vir insulien maak (sitagliptien), ensovoorts.
Sommige uiterste gevalle van tipe 2-diabetes kan ook met insulien behandel word. Die dosis word geleidelik verhoog totdat glukoseteikens bereik is.<ref name="AFP09" /><ref>{{Citation| author1 = Consumer Reports| author2 = American College of Physicians| date = April 2012| title = Choosing a type 2 diabetes drug – Why the best first choice is often the oldest drug| publisher = Consumer Reports| work = High Value Care| url = http://consumerhealthchoices.org/wp-content/uploads/2012/04/High-Value-Care-Diabetes-ACP.pdf| access-date = August 14, 2012| url-status = dead| archive-url = https://web.archive.org/web/20140702223552/http://consumerhealthchoices.org/wp-content/uploads/2012/04/High-Value-Care-Diabetes-ACP.pdf| archive-date = July 2, 2014| archivedate = 2 Julie 2014| archiveurl = https://web.archive.org/web/20140702223552/http://consumerhealthchoices.org/wp-content/uploads/2012/04/High-Value-Care-Diabetes-ACP.pdf}}</ref>
====Verlaging van hoë bloeddruk====
[[Hartbloedvatsiekte]]s is 'n ernstige komplikasie wat met diabetes vereenselwig word. Baie internasionale riglyne beveel behandeling vir hoë bloeddruk aan tot waar die vlak laer as 140/90 mmHg vir diabeteslyers is.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | display-authors = 3 | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Daar is egter beperkte bewyse van wat die laagste teiken moet wees.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref>
====Aspirien====
Die gebruik van [[aspirien]] om hartbloedvatsiektes in diabeteslyers te voorkom is omstrede.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Fox CS, Golden SH, Anderson C, Bray GA, Burke LE, de Boer IH, Deedwania P, Eckel RH, Ershow AG, Fradkin J, Inzucchi SE, Kosiborod M, Nelson RG, Patel MJ, Pignone M, Quinn L, Schauer PR, Selvin E, Vafiadis DK | display-authors = 3 | title = Update on Prevention of Cardiovascular Disease in Adults With Type 2 Diabetes Mellitus in Light of Recent Evidence: A Scientific Statement From the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 38 | issue = 9 | pages = 1777–1803 | date = September 2015 | pmid = 26246459 | pmc = 4876675 | doi = 10.2337/dci15-0012 }}</ref> Aspirien word soms aanbeveel vir mense met 'n hoë risiko vir hartbloedvatsiektes, maar dit lyk nie of die roetinegebruik van aspirien ongekompliseerde diabetes verlig nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS | display-authors = 3 | title = Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 6 | pages = 1395–1402 | date = June 2010 | pmid = 20508233 | pmc = 2875463 | doi = 10.2337/dc10-0555 }}</ref>
===Chirurgie===
In oorgewig diabeteslyers is [[chirurgie]] dikwels 'n doeltreffende maatreël.<ref name="Picot2009">{{cite journal |vauthors=Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ |date=September 2009 |title=The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation |journal=Health Technology Assessment |volume=13 |issue=41 |pages=1–190, 215–357, iii–iv |doi=10.3310/hta13410 |pmid=19726018 |doi-access=free |hdl=10536/DRO/DU:30064294|hdl-access=free }}</ref> Baie mense kan ná chirurgie 'n normale bloedsuikervlak handhaaf met min of geen medisyne,<ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–124 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> en sterftes op lang termyn word verminder.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–631 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Daar is egter 'n korttermynsterftesyfer van minder as 1% weens die chirurgie.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref>
'n [[Pankreas]]oorplanting word soms oorweeg vir mense met tipe 1-diabetes wat ernstige komplikasies ondervind, soos niersiektes wat 'n nieroorplanting verg.<ref>{{cite web|title=Pancreas Transplantation|url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/treatment-and-care/transplantation/pancreas-transplantation.html|publisher=American Diabetes Association|access-date=9 April 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413123750/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/treatment-and-care/transplantation/pancreas-transplantation.html|archive-date=13 April 2014}}</ref>
==Ander soogdiere==
Diabetes kan in [[soogdier]]e en [[reptiel]]e voorkom.<ref>{{cite journal | vauthors = Niaz K, Maqbool F, Khan F, Hassan FI, Momtaz S, Abdollahi M | title = Comparative occurrence of diabetes in canine, feline, and few wild animals and their association with pancreatic diseases and ketoacidosis with therapeutic approach | journal = Veterinary World | volume = 11 | issue = 4 | pages = 410–422 | date = April 2018 | pmid = 29805204 | pmc = 5960778 | doi = 10.14202/vetworld.2018.410-422 }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Stahl SJ | chapter =Hyperglycemia in Reptiles |date=2006-01-01 | title = Reptile Medicine and Surgery | edition = Second |pages=822–830 | veditors = Mader DR |place=Saint Louis |publisher=W.B. Saunders |doi=10.1016/b0-72-169327-x/50062-6 |isbn=978-0-7216-9327-9 }}</ref> [[Voël]]s kry nie diabetes nie danksy hulle buitengewone toleransie vir hoë bloedsuikervlakke.<ref>{{cite journal | vauthors = Sweazea KL | title = Revisiting glucose regulation in birds - A negative model of diabetes complications | journal = Comparative Biochemistry and Physiology. Part B, Biochemistry & Molecular Biology | volume = 262 | pages = 110778 | date = 8 July 2022 | pmid = 35817273 | doi = 10.1016/j.cbpb.2022.110778 | s2cid = 250404382 }}</ref>
In diere kom diabetes meestal in [[hond]]e en [[kat]]te voor. Middeljarige diere word die meeste aangetas. Tewe is twee keer so geneig om dit te kry as reuns, terwyl mannetjieskatte dit meer dikwels kry as wyfies. In albei spesies kan alle rasse die siekte kry, maar sommige klein honderasse soos miniatuurpoedels is veral geneig om diabetes te ontwikkel.<ref name=Merck>{{cite web | title=Diabetes mellitus | website=Merck Veterinary Manual | edition=9th | url=http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/40302.htm | year=2005 | access-date=2011-10-23 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20110927154816/http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm%2Fbc%2F40302.htm | archive-date=2011-09-27 }}</ref>
In katte stem diabetes treffend met menslike tipe 2-diabetes ooreen. [[Birmaanse kat]]te, [[Russiese bloukat]]te, [[Abessiniese kat]]te en [[Noorse boskat]]te loop 'n groter risiko om dit te kry. Oorgewig katte is ook meer geneig om die siekte te ontwikkel.<ref>{{cite book |vauthors=Öhlund M |title=Feline diabetes mellitus Aspects on epidemiology and pathogenesis |publisher=Acta Universitatis agriculturae Sueciae |isbn=978-91-7760-067-1 |url=https://pub.epsilon.slu.se/14746/1/ohlund_m_171123.pdf |access-date=2017-12-18 |archive-date=2018-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://pub.epsilon.slu.se/14746/1/ohlund_m_171123.pdf |url-status=live}}</ref>
==Verwysings==
{{Verwysings|3}}
==Skakels==
* [https://idf.org/our-network/regions-and-members/africa/members/south-africa/diabetes-south-africa/ Diabetes Suid-Afrika]
* [https://www.diabetes.org Amerikaanse Diabetesvereniging] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20261025221501/https://www.diabetes.org |date=2026-10-25}}
{{CommonsKategorie-inlyn|Diabetes}}
* {{Wikibooks-inline}}
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Diabetes}}
{{Mediese bronne
| ICD10={{ICD10|E|10||e|10}}–{{ICD10|E|14||e|10}}
| ICD9={{ICD9|250}}
| MedlinePlus=001214
| eMedicineSubj=med
| eMedicineTopic=546
| eMedicine_mult={{eMedicine2|emerg|134}}
| MeSH=D003920|
}}
{{Gesagsrekords}}
{{Voorbladster}}
[[Kategorie:Siektes]]
9u9xrn0b8nlhtmt8eymnfk1yxudthn3
Elizabeth I van Engeland
0
19014
3373250
3356473
2026-11-16T19:00:43Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373250
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas2
|naam = Elizabeth I
|kleur = #ccf
|titel = ''Koningin van Engeland en van Ierland''
|beeld = Darnley stage 3.jpg
|beeld_wydte = 180px
|beeld_onderskrif = Elizabeth I , Darnley-portret, c. 1575
|beeld2 =
|beeld2_wydte =
|beeld2_onderskrif =
|opskrif1 = Huis
|1 = [[Huis van Tudor|Tudor]]
|opskrif2 = Regeer
|2 = [[17 November]] [[1558]] – [[24 Maart]] [[1603]]
|opskrif3 = Voorganger
|3 = [[Maria I van Engeland|Maria I]]
|opskrif4 = Opvolger
|4 = [[Jakobus I van Engeland|Jakobus I]]
|opskrif5 =
|5 =
|opskrif6 =
|6 =
|opskrif7 = Gebore
|7 = [[7 September]] [[1533]]; [[Greenwich]]
|opskrif8 = Oorlede
|8 = [[24 Maart]] [[1603]]; [[Richmond]]
|opskrif9 = Vader
|9 = [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]]
|opskrif10 = Moeder
|10 = [[Anna Boleyn]]
|opskrif11 =
|11 =
|opskrif12 =
|12 =
|opskrif13 =
|13 =
|opskrif14 =
|14 =
|opskrif15 =
|15 =
}}
'''Elizabeth I''' (7 September 1533 - 24 Maart 1603) was van 17 November 1558 tot haar dood in 1603 koningin van [[Engeland]] en van [[Ierland]]. Sy was die laaste en langs regerende monarg van die [[Huis van Tudor]]. Haar gebeurtenisvolle bewind en die uitwerking daarvan op die geskiedenis en kultuur het aanleiding gegee tot die naam Elizabethaanse tydperk.
Elizabeth was die enigste oorlewende kind van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en sy tweede vrou, [[Anna Boleyn]]. Toe Elizabeth twee jaar oud was, is haar ouers se huwelik nietig verklaar, is haar moeder tereggestel en is Elizabeth as buite-egtelik verklaar. Toe sy 10 jaar oud was, het Hendrik haar weer in die opvolgingslyn geplaas. Ná Hendrik se dood in 1547 het Elizabeth se jonger halfbroer, [[Eduard VI van Engeland|Eduard VI]], regeer totdat hy in 1553 gesterf het. Hy het die kroon aan ’n Protestantse niggie, [[lady Jane Grey]], bemaak en die aansprake van sy twee halfsusters, [[Maria I van Engeland|Maria]] en Elizabeth, buite rekening gelaat, ondanks wette wat anders bepaal het. Edward se testament is spoedig tersyde gestel, waarna die Katolieke Maria koningin geword en Jane afgesit het. Tydens Mary se bewind is Elizabeth byna ’n jaar lank gevange gehou weens verdenking dat sy Protestantse rebelle ondersteun het.
Ná Maria se dood in 1558 het Elizabeth haar opgevolg. Sy het swaar gesteun op ’n groep vertroude adviseurs onder leiding van William Cecil, wat sy tot baron Burghley verhef het. Een van haar eerste dade as koningin was die stigting van ’n Engelse kerk, waarvan sy die opperste hoof geword het. Uit dié ontwikkeling het die [[Kerk van Engeland]] ontstaan. Die verwagting was Elizabeth sou trou en ’n erfgenaam voortbring, maar sy het dit nooit gedoen nie. Om dié rede is sy soms die "Maagdelike Koningin" genoem.<ref>{{Cite web |title=House of Tudor {{!}} History, Monarchs, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/House-of-Tudor |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824093815/https://www.britannica.com/topic/House-of-Tudor |archive-date=24 August 2021 |access-date=31 August 2021 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> Haar opvolger was haar agterkleinneef [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI van Skotland]].
In die regering was Elizabeth matiger as haar vader en sibbes.{{Sfnp|Starkey, ''Monarch''|2003|p=5}} Een van haar motto's was ''video et taceo'' ("Ek sien en swyg."){{Sfnp|Neale|1954|p=386}} In godsdiens was sy relatief verdraagsaam en het sy stelselmatige vervolging vermy. Nadat die pous haar in 1570 onwettig verklaar het, wat in die teorie Engelse Katolieke van hulle trou aan haar onthef het, het verskeie sameswerings haar lewe bedreig. Sy het almal verslaan met die hulp van haar ministers se geheime diens, gelei deur Francis Walsingham. Elizabeth was versigtig in buitelandse sake en het beweeg tussen die groot magte [[Frankryk]] en [[Spanje]]. Sy het halfhartig ’n aantal ondoeltreffende, swak toegeruste militêre veldtogte in [[Nederland]], Frankryk en Ierland ondersteun. Teen die middel van die 1580's kon Engeland nie meer oorlog met Spanje vermy nie.
Namate sy ouer geword het, is Elizabeth gevier vir haar [[maagd]]elikheid. ’n Persoonlikheidskultus het om haar ontstaan, soos gesien kon word in die portrette, optogte en [[letterkunde]] van dié tyd. Die Elizabethaanse era was beroemd vir die bloei van Engelse drama, gelei deur toneelskrywers soos [[William Shakespeare]] en [[Christopher Marlowe]], die bekwaamheid van Engelse seeavonturiers soos [[Francis Drake]] en [[Walter Raleigh]], en die nederlaag van die [[Spaanse Armada]]. Sommige historici beeld Elizabeth uit as ’n kortgetemperde, soms besluitelose heerser wat meer as haar regverdige aandeel geluk geniet het.
Teen die einde van haar bewind het ’n paar ekonomiese en militêre probleme haar gewildheid verswak. Elizabeth is erken as ’n charismatiese uitvoerder en ’n taai oorlewer in ’n era toe regering mankoliek en beperk was, en toe interne probleme en godsdienstige burgeroorloë monarge in naburige lande in die gesig gestaar en hulle trone in gevaar gestel het. Ná die kort, rampspoedige bewinde van haar halfsibbes het haar 44 jaar op die troon welkome stabiliteit vir die koninkryk verskaf en gehelp om ’n sin van nasionale identiteit te smee.{{Sfnp|Starkey, ''Monarch''|2003|p=5}}
[[Lêer:Henry VIII and Anne Boleyn.png|duimnael|links|Elizabeth se ouers, [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en [[Anna Boleyn]].]]
== Vroeë lewe ==
Elizabeth is op 7 September 1533 in [[Greenwich-paleis]] gebore<ref>Marie Louise Bruce, ''Anne Boleyn'', 234.</ref> as die dogter van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en sy tweede vrou, [[Anna Boleyn]].
Met haar geboorte was Elizabeth die vermoedelike troonopvolger van Engeland. Haar ouer halfsuster, Maria, het haar posisie as troonopvolger verloor toe Hendrik sy huwelik met haar ma, [[Catharina van Aragon]], nietig laat verklaar het om met Anna te trou.<ref>Loades, 3–5</ref><ref>Somerset, 4–5.</ref>
Hendrik was desperaat om ’n seun te hê om hom op te volg. Anna het egter nie ’n seun gekry nie en op 2 Mei 1536 is sy gearresteer. Sy is vinnig skuldig bevind op aanklagte van verraad, owerspel en bloedskande en op 19 Mei onthoof.<ref>Loades, 6–7.</ref><ref>Haigh, 1–3.</ref> Elizabeth, wat toe drie jaar oud was, is as buite-egtelike kind verklaar.
Elf dae ná Anna se dood is Hendrik met [[Jane Seymour]] getroud,<ref>Haigh, 1.</ref> wat twaalf dae ná die geboorte van hulle seun, [[Eduard VI van Engeland|prins Eduard]], oorlede is.
===Adolessensie===
[[Beeld:Thomas Seymour Denizot.jpg|thumb|200px|Elizabeth se voog, Thomas Seymour, baron Seymour van Sudeley.]]
Hendrik VIII is in 1547 oorlede, waarna Elizabeth se halfbroer, Eduard VI, op negejarige ouderdom koning geword het. Catherine Parr, Hendrik se weduwee, is kort daarna getroud met Thomas Seymour, baron Seymour van Sudeley, Eduard se oom. Die egpaar het Elizabeth in hulle huishouding in Chelsea opgeneem. Daar het Elizabeth 'n emosionele krisis beleef wat volgens sommige historici 'n invloed op die res van haar lewe gehad het.{{Sfnp|Loades|2003|p=11}} Thomas Seymour het met die 14-jarige Elizabeth gespeel en met haar gestoei. Hy het onder meer in sy nagklere haar slaapkamer binnegegaan, haar gekielie en haar op haar boude geklap. Elizabeth het vroeg opgestaan en haarself met diensmeisies omring om sy ongewenste oggendbesoeke te vermy.<ref>{{Cite book |title=Katherine Parr: Complete Works and Correspondence |url=https://archive.org/details/completeworkscor0000cath |publisher=University of Chicago Press |year=2011 |isbn=9780226647241 |editor-last=Mueller |editor-first=Janel |pages=[https://archive.org/details/completeworkscor0000cath/page/169 169]-171 |language=en}}</ref>
Parr het ook soms aan die bedrywighede deelgeneem. Twee keer het sy hom gehelp om Elizabeth te kielie en een keer het sy Elizabeth vasgehou terwyl hy haar swart rok "in duisend stukke" gesny het.{{Sfnp|Starkey, ''Apprenticeship'' |2001 |p=69}} Nadat Parr die twee egter in ’n omhelsing betrap het, het sy ’n einde aan dié toedrag van sake gemaak.{{Sfnp|Loades|2003|p=14}} In Mei 1548 is Elizabeth weggestuur.
Thomas Seymour het nietemin voortgegaan om sameswerings te beraam om beheer oor die koninklike familie te verkry.{{Sfnp|Haigh|2000|p=8}}{{Sfnp|Neale|1954|p=32}} Nadat Parr op 5 September 1548 weens komplikasies ná 'n bevalling gesterf het, het hy weer toenadering tot Elizabeth begin soek met die voorneme om met haar te trou.{{Sfnp|Williams, ''Elizabeth''|1972|p=24}}
In Januarie 1549 is Seymour in hegtenis geneem en in die Tower opgesluit weens verdenking van sameswering om sy broer as Lord Protector af te sit, [[lady Jane Grey]] met koning Eduard VI te laat trou en Elizabeth as sy eie vrou te neem. Hy is op 20 Maart 1549 onthoof.<ref>{{Cite web |title=Thomas Seymour, Baron Seymour {{!}} English admiral |url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Seymour-Baron-Seymour-of-Sudeley |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611235302/https://www.britannica.com/biography/Thomas-Seymour-Baron-Seymour-of-Sudeley |archive-date=11 June 2020 |access-date=22 January 2020 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref>
===Vermoedelike opvolger===
[[Beeld:Mary I of England, 1516-58 and Philip II of Spain, 1527-98 RMG BHC2952.tiff|thumb|180px|[[Maria I van Engeland|Maria]] en [[Filips II van Spanje|Filps]], tydens wie se bewind Elizabeth die vermoedelike troonopvolger was.]]
Eduard VI is op 6 Julie 1553 op 15-jarige ouderdom oorlede. In sy testament is Mary en Elizabeth albei van die troonopvolging uitgesluit en is [[lady Jane Grey]], die kleindogter van Hendrik se jongste suster, Mary Tudor, as sy opvolger aangewys. Jane Grey is as koningin goedgekeur, maar haar gewildheid het gou afgeneem. Sy is ná net nege dae van die troon afgesit. Op 3 Augustus 1553 het Maria [[Londen]] triomfantlik binnegery, met Elizabeth aan haar sy.{{Sfnp|Loades|2003|pp=24–25}} Die susters se vertoon van solidariteit het nie lank gehou nie. Maria, ’n toegewyde Katoliek, was vasbeslote om die Protestantse geloof, waarin Elizabeth opgevoed is, uit te roei. Maria se aanvanklike gewildheid het in 1554 begin afneem toe sy haar planne aankondig om met [[Filips II van Spanje]], ’n Katoliek, te trou.{{Sfnp|Loades|2003|p=27}} Ontevredenheid het vinnig deur die land versprei, en baie het na Elizabeth opgekyk as 'n fokus van hulle teenstand teen Maria se godsdienstige beleide.
In Januarie en Februarie 1554 het die Wyatt-rebellie onder leiding van Thomas Wyatt in verskeie dele van Engeland en [[Wallis]] uitgebreek.<ref>Neale, 45.</ref> Ná die opstand is Elizabeth ondervra omdat sy verdink is dat sy die Protestantse rebelle gesteun het. Op 18 Maart is sy in die [[Londense Tower]] opgesluit waar lady Jane Grey op 12 Februarie tereggestel is.<ref>Somerset, 49.</ref> Die verskrikte Elizabeth het daarmee volstaan dat sy onskuldig is.<ref>Loades, 28.</ref> Sy was egter amper ’n jaar lank in huisarres.
Toe Maria op 17 November 1558 in [[Sint James-paleis]] sterf, het Elizabeth haar opgevolg. Sy was 25 jaar oud.
==Elizabeth se bewind==
Elizabeth het swaar gesteun op getroue raadgewers onder leiding van William Cecil, baron Burghley. Een van haar eerste aksies as koningin was om die stigting van ’n Engelse Protestantse kerk te steun. Dié kerk het later die [[Kerk van Engeland]] geword. Daar is van haar verwag om te trou, maar ondanks verskeie petisies deur die parlement het sy dit nooit gedoen nie. Namate sy ouer geword het, het sy bekend geraak vir haar maagdelikheid en ’n kultus het rondom haar ontstaan wat uitgebeeld is in die kuns en letterkunde van dié tyd.
Wat haar bewind betref, was Elizabeth meer gematig as haar familie.<ref name=starkey5>Starkey, 5.</ref> Een van haar motto's was "''video et taceo''" ("Ek sien en sê niks").<ref>Neale, 386.</ref> Hierdie strategie, wat haar raadgewers se geduld beproef het, het haar dikwels beskerm teen ongelukkige politieke en huweliksverbintenisse. Hoewel sy versigtig was in haar buitelandse betrekkinge en ’n paar ondoeltreffende veldtogte in [[Nederland]], [[Frankryk]] en [[Ierland]] net halfhartig gesteun het, het die oorwinning oor die [[Spaanse Armada]] in 1588 haar naam vir altyd verbind met seker een van die grootste oorwinnings in die geskiedenis van Engeland.
[[Beeld:Elizabeth I in coronation robes.jpg|thumb|180px|Elizabeth I met haar kroning.]]
===Kerkreëling===
Geleerdes het al baie oor Elizabeth se persoonlike godsdienstige oortuigings gedebatteer. Sy was ’n Protestant, maar het Katolieke simbole behou (soos die kruisbeeld) en die rol van preke as onbelangrik afgemaak in stryd met ’n Protestantse sleuteloortuiging.{{Sfnp|Collinson, ''ODNB''|2008}}
[[Beeld:Nicholas Hilliard (called) - Portrait of Queen Elizabeth I - Google Art Project.jpg|thumb|links|180px|Die ''Pelikaanskildery'' deur Nicholas Hilliard. Die [[pelikaan]] is beskou as die voeder van sy kleintjies met sy eie bloed en beeld Elizabeth as die "moeder van die Kerk van Engeland" uit.<ref>{{Citation |title='Queen Elizabeth I: The Pelican Portrait', called Nicholas Hilliard (c. 1573) |date=1998 |work=Walker Art Gallery |url=http://www.liverpoolmuseums.org.uk/walker/collections/13c-16c/elizabeth.aspx |access-date=29 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416214748/http://www.liverpoolmuseums.org.uk/walker/collections/13c-16c/elizabeth.aspx |archive-date=16 April 2014 |place=Liverpool, VK|publisher=National Museums Liverpool}}</ref>]]
Elizabeth en haar adviseurs het die bedreiging van ’n Katolieke kruistog teen ketterse Engeland gesien. Sy het daarom ’n Protestantse oplossing gesoek om Katolieke nie te veel aanstoot te gee nie, terwyl dit aandag gee aan die begeertes van Engelse Protestante, maar sy sou nie die [[Puriteine]], wat op verreikende hervormings aangedring het, verdra nie.<ref>{{Cite book |last=Lee |first=Christopher|title=This Sceptred Isle 1547–1660 |date=1998 |isbn=978-0-5635-5769-2 |chapter=Skyf 1 |orig-date=1995}}</ref> As gevolg hiervan het die Parlement van 1559 begin wetgewing maak vir ’n kerk geskoei op die Protestantse reëling van Eduard VI, met die monarg as sy hoof, maar met baie Katolieke elemente, soos gewade.{{Sfnp|Loades|2003|p=46}}
Die [[Laerhuis]] het die voorstelle sterk gesteun, maar die wetsontwerp van oppergesag het teenstand in die [[Hoërhuis]] gekry, veral van die biskoppe. Elizabeth was gelukkig, want baie biskopsetels was destyds vakant, insluitend die [[Aartsbiskop van Kantelberg|aartsbiskopdom van Kantelberg]]. Dit het ondersteuners onder die lords in staat gestel om die biskoppe en konserwatiewe lords te oorstem.
Nietemin is Elizabeth gedwing om die titel van opperste goewerneur van die Kerk van Engeland te aanvaar, eerder as die meer omstrede titel opperste hoof, wat baie as onaanvaarbaar vir ’n vrou beskou het. Die nuwe Wet van Oppergesag 1558 het op 8 Mei 1559 van krag geword. Alle openbare amptenare is gedwing om ’n eed van trou aan die monarg as die opperste goewerneur af te lê of die risiko van diskwalifikasie uit die amp te loop; die [[kettery]]wette is herroep om ’n herhaling van die vervolging van andersdenkendes deur Maria te vermy. Terselfdertyd is ’n nuwe wet van eenvormigheid 1558 aangeneem, wat bywoning van die kerk en die gebruik van die 1559-gebedsboek (’n aangepaste weergawe van die 1552-gebedsboek) verpligtend gemaak het, al was die straf vir die oortreding van die wet nie swaar nie.{{Sfnp|Somerset|2003|pp=101–103}}
===Huwelikskwessie===
Van die begin van Elizabeth se bewind is verwag sy sou trou, en die vraag het ontstaan met wie. Alhoewel sy baie aanbiedinge ontvang het, het sy nooit getrou nie en kinderloos gebly; die redes hiervoor is onduidelik. Historici het gespekuleer Thomas Seymour het haar van seksuele verhoudings afgeskrik.{{Sfnp|Loades|2003|p=38}}{{Sfnp|Haigh|2000|p=19}} Sy het verskeie vryers oorweeg totdat sy omtrent 50 jaar oud was. Haar laaste hofmakery was met Francois, die hertog van Anjou, 22 jaar jonger as sy. Die huwelik het die koningin die kans op ’n erfgenaam gebied.{{Sfnp|Loades|2003|p=39}} Die keuse van ’n eggenoot kon egter ook politieke onstabiliteit of selfs opstand uitlok.<ref>{{Cite journal |last=Warnicke |first=Retha |date=September 2010 |title=Why Elizabeth I Never Married |journal=History Review |issue=67 |pages=15–20}}</ref>
====Robert Dudley====
[[Beeld:Elizabeth and Leicester miniatures by Hilliard.png|thumb|Miniatuurportrette van Elizabeth en Robert Dudley, omstreeks 1575, deur Nicholas Hilliard.]]
In die lente van 1559 het dit duidelik geword Elizabeth was verlief op haar jeugvriend Robert Dudley.{{Sfnp|Loades|2003|p=42}}{{Sfnp|Wilson|1981|p=95}} Daar is gesê sy vrou, Amy, ly aan ’n "kwaal in een van haar borste" en die koningin sou graag met Robert trou as sy vrou sou sterf.{{Sfnp|Wilson|1981|p=95}} Teen die herfs van 1559 het verskeie buitelandse vryers om Elizabeth se hand meegeding; hulle ongeduldige gesante het in al hoe skandaliger praatjies gemaak en berig ’n huwelik met haar gunsteling is nie welkom in Engeland nie:{{Sfnp|Skidmore|2010|pp=162, 165, 166–168}}{{Sfnp|Chamberlin|1939|p=118}}
Amy Dudley is in September 1560 dood weens ’n val van ’n trap, en ondanks die lykskouer se bevinding dat dit ’n ongeluk was, het baie mense vermoed haar man het haar dood gereël sodat hy met die koningin kon trou.{{Sfnp|Somerset|2003|pp=166–167}} Elizabeth het 'n tyd lank ernstig oorweeg om met Dudley te trou. Sommige konserwatiewe lords het egter hulle afkeuring onmiskenbaar duidelik gemaak.{{Sfnp|Wilson|1981|pp=126–128}} Daar was selfs gerugte die adel sou in opstand kom as die huwelik plaasvind.{{Sfnp|Doran, ''Monarchy''|1996|p=45}}
Robert Dudley is byna nog ’n dekade lank as moontlike huwelikskandidaat beskou.{{Sfnp|Doran, ''Monarchy''|1996|p=212}} Elizabeth was uiters jaloers op sy liefdesbelangstellings, selfs toe sy self nie meer bedoel het om met hom te trou nie.{{Sfnp|Adams|2002|pp=384, 146}} Sy het Dudley in 1564 tot die lordskap verhef as die graaf van Leicester. In 1578 het hy uiteindelik met Lettice Knollys getrou, en die koningin het met herhaalde tonele van ontevredenheid en haat gereageer.{{Sfnp|Hammer|1999|p=46}}{{Sfnp|Jenkins, ''Elizabeth and Leicester''|2002|pp=245, 247}} Tog het Dudley altyd "in die middel van [Elizabeth se] emosionele lewe gebly", soos die historikus Susan Doran die situasie beskryf het.{{Sfnp|Doran, ''Queen''|2003|p=61}} Dudley is kort ná die nederlaag van die [[Spaanse Armada]] in 1588 dood. Ná Elizabeth se eie dood is ’n briefie van hom onder haar mees persoonlike besittings gevind, in haar handskrif gemerk "sy laaste brief".{{Sfnp|Wilson|1981|p=303}}
====Buitelandse kandidate====
Huweliksonderhandelings was ’n sleutelelement in Elizabeth se buitelandse beleid.{{Sfnp|Haigh|2000|p=17}} Sy het die hand van Filips, haar halfsuster se wewenaar, vroeg in 1559 verwerp, maar het etlike jare lank die voorstel van koning Erik XIV van Swede oorweeg.<ref>{{Sfnp|Jenkins, ''Elizabeth the Great''|1967|p=59}}{{Cite book |last=Falkdalen |first=Karin Tegenborg |title=Vasadöttrarna |date=2010 |publisher=Historiska media |isbn=978-9-1870-3126-7 |page=126}}</ref><ref>{{Cite book |last=Roberts |first=Michael |title=The Early Vasas: A History of Sweden, 1523–1611 |date=1968 |publisher=Cambridge |isbn=978-1-0012-9698-2 |pages=159, 207}}</ref> Vroeër in Elizabeth se lewe is ’n Deense huwelik vir haar bespreek; Hendrik VIII het een met die Deense prins Adolf, hertog van Holstein-Gottorp, in 1545 voorgestel, en Edward Seymour, hertog van Somerset, het ’n huwelik met prins [[Frederik II van Denemarke|Frederik]] (later Frederik II) etlike jare later voorgestel, maar die onderhandelings het in 1551 afgeneem. In die jare om 1559 is ’n Deens-Engelse Protestantse alliansie oorweeg.<ref>{{Cite book |last=Lockhart |first=Paul Douglas |title=Denmark, 1513–1660: the rise and decline of a Renaissance monarchy |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1992-7121-4 |pages=111 |oclc=844083309}}</ref>
[[Beeld:Fd'Alençon.jpg|thumb|150px|180px|Elizabeth was ’n tyd lank verloof aan Francois, die hertog van Anjou. Die koningin het hom haar "padda" genoem.{{Sfnp|Frieda|2005|p=397}}]]
Etlike jare lank het sy ernstig onderhandel om met Filips se neef Karel II, aartshertog van Oostenryk, te trou. Teen 1569 het betrekkinge met die Habsburgers verswak. Elizabeth het huwelike met twee prinse van die Franse Huis van Valois om die beurt oorweeg, eers Hendrik, die hertog van Anjou, en toe van 1572 tot 1581 sy broer, Francois, die hertog van Anjou.{{Sfnp|Loades|2003|pp=53–54}} Hierdie laaste voorstel was gekoppel aan ’n beplande alliansie teen Spaanse beheer van Suid-Nederland.{{Sfnp|Loades|2003|p=54}}
In 1563 het Elizabeth aan ’n keiserlike gesant gesê: "As ek die neiging van my natuur volg, is dit: bedelares en enkel, eerder as koningin en getroud".{{Sfnp|Haigh|2000|p=17}} Later in die jaar, ná Elizabeth se siekte met [[pokke]], het die opvolgingskwessie ’n belangrike saak in die parlement geword. Lede het die koningin aangespoor om te trou, of ’n erfgenaam te benoem, om ’n burgeroorlog met haar dood te voorkom. Sy het geweier om enigeen van die twee te doen. In April het sy die parlement verdaag. Dit het nie weer byeengekom nie totdat sy in 1566 steun nodig gehad het om belastings te hef.
Teen 1570 het senior figure in die regering privaat aanvaar Elizabeth sou nooit trou of ’n opvolger benoem nie. Vir haar versuim om te trou is Elizabeth dikwels van onverantwoordelikheid beskuldig.{{Sfnp|Haigh|2000|pp=20–21}} Haar stilswye het egter haar eie politieke sekuriteit versterk: Sy het geweet as sy ’n erfgenaam benoem, sou haar troon kwesbaar wees vir ’n [[staatsgreep]]; sy het onthou hoe "’n tweede persoon, soos ek was" as die fokus van sameswerings teen haar suster, Maria I, gebruik is.{{Sfnp|Haigh|2000|pp=22–23}}
===Maagdelikheid===
Elizabeth se ongetroude status het ’n kultus van maagdelikheid geïnspireer verwant aan die ewige maagdelikheid van [[Maria]]. In dig- en portretkuns is sy as ’n maagd, ’n godin of albei uitgebeeld, nie as ’n gewone vrou nie.<ref>{{Cite journal |last=King |first=John N. |date=1990 |title=Queen Elizabeth I: Representations of the Virgin Queen |url=https://archive.org/details/sim_renaissance-quarterly_spring-1990_43_1/page/30 |journal=Renaissance Quarterly |volume=43 |issue=1 |pages=30–74 |doi=10.2307/2861792 |jstor=2861792 |s2cid=164188105}}</ref> Aanvanklik het slegs Elizabeth ’n deug van haar oënskynlike maagdelikheid gemaak: In 1559 het sy aan die Laerhuis gesê: "En, uiteindelik sal dit vir my genoeg wees dat ’n marmersteen sal verklaar ’n koningin, wat so ’n tyd regeer het, het as 'n maagd geleef en gesterf".{{Sfnp|Haigh|2000|p=23}} Later het digters en skrywers die tema oorgeneem en ’n [[Ikoon|ikonografie]] ontwikkel wat Elizabeth verhef het.
[[Beeld:Procession Portrait of Elizabeth I.jpg|thumb|250px|''Die Optogportret'', omstreeks 1600, toon Elizabeth terwyl sy deur haar hofdienaars gedra word.]]
Hierdie aanspraak op maagdelikheid is nie algemeen aanvaar nie. Katolieke het Elizabeth beskuldig van "vuil wellus" wat die nasie simbolies saam met haar liggaam besoedel het.<ref>{{Cite web |date=4 February 2019 |title=Elizabeth I Was Likely Anything But a Virgin Queen |url=https://www.realclearhistory.com/2019/02/04/elizabeth_i_was_likely_anything_but_a_virgin_queen_10097.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001181000/https://www.realclearhistory.com/2019/02/04/elizabeth_i_was_likely_anything_but_a_virgin_queen_10097.html |website=realclearhistory.com |first=Anna |last=Whitelock |archive-date=1 October 2020 |access-date=1 August 2020}}</ref> Hendrik IV van Frankryk het gesê een van die groot vrae van Europa was "of koningin Elizabeth ’n maagd is of nie".<ref>{{Cite book |last=Gristwood |first=Sarah |url=https://books.google.com/books?id=va6kKyjQOMYC&dq=%22whether+Queen+Elizabeth+was+a+maid+or+no%22&pg=PA125 |title=Elizabeth and Leicester |date=2008 |publisher=Penguin |isbn=978-0-1431-1449-9 |access-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126124137/https://books.google.com/books?id=va6kKyjQOMYC&pg=PA125&lpg=PA125&dq=%22whether+Queen+Elizabeth+was+a+maid+or+no%22 |archive-date=26 January 2021 |url-status=live}}</ref>
’n Sentrale kwessie by die vraag na Elizabeth se maagdelikheid was of die koningin ooit haar liefdesverhouding met Robert Dudley voltrek het. In 1559 het sy Dudley se slaapkamers langs haar eie vertrekke laat skuif. In 1561 was sy geheimsinnig bedlêend met ’n siekte wat haar liggaam laat swel het.<ref>{{Cite web |title=Robert Dudley: Queen Elizabeth I's great love |url=https://www.historyextra.com/period/elizabethan/robert-dudley-queen-elizabeth-is-great-love |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808120644/https://www.historyextra.com/period/elizabethan/robert-dudley-queen-elizabeth-is-great-love |archive-date=8 August 2020 |access-date=1 August 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last=Burgess |first=Steve |title=Famous Past Lives |date=2011 |publisher=John Hunt |isbn=978-1-8469-4494-9 }}</ref>
In 1587 is ’n jong man wat homself Arthur Dudley genoem het, aan die Spaanse kus gearresteer onder verdenking van spioenasie. Die man het beweer hy is die buite-egtelike seun van Elizabeth en Robert Dudley. Sy ouderdom het oreengestem met die siekte van 1561.<ref>{{Cite book |last=Levin |first=Carole |title=The Heart and Stomach of a King: Elizabeth I and the Politics of Sex and Power |url=https://archive.org/details/heartstomachofki0000levi |date=1994 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3252-3 |pages=[https://archive.org/details/heartstomachofki0000levi/page/81 81]–82}}</ref> Drie briewe bestaan vandag wat 'n onderhoud met hom beskryf, met besonderhede oor Arthur se "verhaal": van geboorte in die koninklike paleis tot die tyd van sy aankoms in Spanje. Daar is nooit weer van hom gehoor nie.<ref>{{Cite journal |last=Levin |first=Carole |date=2 December 2004 |title=All the Queen's Children: Elizabeth I and the Meanings of Motherhood |url=https://brill.com/view/journals/erc/30/1/article-p57_5.xml |url-status=live |journal=Explorations in Renaissance Culture |volume=30 |issue=1 |pages=57–76 |doi=10.1163/23526963-90000274 |issn=2352-6963 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819042547/https://brill.com/view/journals/erc/30/1/article-p57_5.xml |archive-date=19 August 2021 |access-date=10 August 2020}} </ref>
Moderne wetenskaplikes verwerp die verhaal as "onmoontlik" en beweer Elizabeth se lewe is so noukeurig deur tydgenote dopgehou dat sy nie ’n swangerskap kon verberg het nie.<ref>{{Cite book |last=Rozett |first=Martha |title=Constructing a World: Shakespeare's England and the New Historical Fiction |url=https://archive.org/details/constructingworl0000roze |date=2003 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-5551-7 |page=[https://archive.org/details/constructingworl0000roze/page/129 129]}}</ref>
==Maria I van Skotland==
[[Beeld: Mary Queen of Scots portrait.jpg|thumb|links|180px|[[Maria I van Skotland]], wat deur haar Franse verwante as die regmatige koningin van Engeland beskou is.{{Sfnp|Guy|2004|pp=96–97}}]]
Elizabeth se eerste beleid teenoor [[Skotland]] was om die Franse teenwoordigheid daar teen te staan.{{Sfnp|Haigh|2000|p=131}} Sy het gevrees die Franse beplan om Engeland binne te val en haar Katolieke kleinniggie [[Maria I van Skotland]] op die troon te plaas. Maria is deur baie as die erfgenaam van die Engelse kroon beskou, as kleindogter van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] se ouer suster, Margaret Tudor. Maria het gespog sy is "die naaste bloedverwant wat sy (Elizabeth) het".{{Sfnp|Guy|2004|p=115}} Elizabeth is oortuig om ’n mag na Skotland te stuur om die Protestantse rebelle by te staan, en al was die veldtog onbeholpe, het die daaropvolgende Verdrag van Edinburg van Julie 1560 die Franse bedreiging in die noorde verwyder. (Kragtens die verdrag is beide Engelse en Franse soldate aan Skotland onttrek.){{Sfnp|Haigh|2000|p=132}} Toe Maria in 1561 uit Frankryk na Skotland terugkeer om die teuels van mag oor te neem, het die land ’n gevestigde Protestantse kerk gehad en is dit deur ’n raad van Protestantse adellikes bestuur, gesteun deur Elizabeth.{{Sfnp|Loades|2003|p=67}} Maria het geweier om die verdrag te bekragtig.{{Sfnp|Loades|2003|pp=68}}
In 1563 het Elizabeth haar eie vryer, Robert Dudley, as eggenoot vir Maria voorgestel, sonder om enigeen van die twee betrokke persone te vra. Albei was onentoesiasties,<ref>{{cite ODNB |doi=10.1093/ref:odnb/8160 |title=Dudley, Robert, earl of Leicester (1532/3–1588) |date=2008 |first=Simon |last=Adams}}</ref> en in 1565 het Maria getrou met Henry Stuart, lord Darnley, wat sy eie aanspraak op die Engelse troon gehad het. Die huwelik was die eerste van ’n reeks oordeelsfoute deur Maria wat die oorwinning aan die Skotse Protestante en Elizabeth oorgegee het. Darnley het vinnig ongewild geword en is in Februarie 1567 vermoor deur samesweerders byna seker gelei deur James Hepburn, graaf van Bothwell. Kort daarna, op 15 Mei 1567, het Maria met Bothwell getrou, wat vermoedens aangewakker het dat sy by die moord op haar man betrokke was. Dié gebeure het vinnig tot Maria se nederlaag en gevangenskap in die [[Loch Leven|Lochleven-kasteel]] gelei.
Die Skotse here het haar gedwing om te abdikeer ten gunste van haar eenjarige seun, [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI]]. Maria het in 1568 ontsnap, maar ná ’n nederlaag by Langside na Engeland geseil, waar sy eens van steun deur Elizabeth verseker is. Elizabeth se eerste instink was om haar medemonarg te herstel, maar sy en haar raad het eerder 'n veiliger opsie gekies. In plaas daarvan om die risiko te loop om Maria met ’n Engelse leër na Skotland terug te stuur of haar na Frankryk en die Katolieke vyande van Engeland te stuur, het hulle haar in Engeland aangehou, waar sy die volgende 19 jaar gevange gehou is.{{Sfnp|Loades|2003|pp=72–73}}
===Katolieke kwessie===
[[Beeld:Sir Francis Walsingham by John De Critz the Elder.jpg|thumb|180px|Francis Walsingham, Elizabeth se speurhoof, het verskeie sameswerings teen haar lewe ontbloot.]]
Daar was gou rebellies teen Maria. In 1569 was daar 'n groot Katolieke Opstand van die Noorde; die doel was om Maria te bevry, haar te laat trou met Thomas Howard, die 4de hertog van Norfolk, en haar op die Engelse troon te plaas.{{Sfnp|Loades|2003|p=73}} Ná die nederlaag van die rebelle is meer as 750 van hulle op Elizabeth se bevel tereggestel.{{Sfnp|Williams, ''Norfolk''|1964|p=174}}
In die oortuiging dat die opstand suksesvol was, het [[Pous Pius V]] in 1570 'n [[pouslike bul]] uitgevaardig, getiteld ''Regnans in Excelsis'', wat verklaar het "Elizabeth, die voorgeekoningin van Engeland en die dienaar van misdaad" is geëkskommunikeer en 'n ketter, en dat alle onderdane van enige trou aan haar vrygestel is.{{Sfnp|McGrath|1967|p=69}}{{Sfnp|Collinson|2007|p=67}} Katolieke wat haar bevele gehoorsaam het, is met [[ekskommunikasie]] gedreig.{{Sfnp|McGrath|1967|p=69}} Die pouslike bul het wetgewende inisiatiewe teen Katolieke deur die Parlement uitgelok, wat egter deur Elizabeth se ingryping versag is.{{Sfnp|Collinson|2007|pp=67–68}} In 1581 is dit 'n misdryf van hoogverraad gemaak, wat met die doodstraf gestraf kon word, om Engelse onderdane tot Katolisisme te bekeer met die doel om hulle van hulle trou aan Elizabeth vry te stel.{{Sfnp|Collinson|2007|p=68}} Van die 1570's af het sendelingpriesters van kontinentale seminariums in die geheim na Engeland gegaan om die land te "herbekeer".{{Sfnp|Collinson|2007|p=67}} Sommige is vir hulle gedrag tereggestel, wat 'n kultus van martelaarskap laat ontstaan het.{{Sfnp|Collinson|2007|p=67}}
''Regnans in Excelsis'' het Engelse Katolieke aangesoor om na Maria op te kyk as die wettige soewerein van Engeland. Maria is moontlik nie van elke Katolieke komplot vertel om haar op die Engelse troon te plaas nie, maar van die Ridolfikomplot van 1571 (wat veroorsaak het dat Maria se vryer, die hertog van Norfolk, sy kop verloor het) tot die Babingtonkomplot van 1586 het Elizabeth se speurhoof, Francis Walsingham, en die koninklike raad ywerig 'n saak teen haar opgebou.{{Sfnp|Loades|2003|p=73}} Aanvanklik het Elizabeth oproepe vir Maria se dood weerstaan, maar teen laat 1586 is sy oortuig om opdrag vir Maria se teregstelling te gee op grond van briewe wat tydens die Babingtonkomplot geskryf is.{{Sfnp|Guy|2004|pp=483–484}}
Op 8 Februarie 1587 is Maria onthoof.{{Sfnp|Guy|2004|pp=1–11}} Ná die teregstelling het Elizabeth beweer sy het nie bedoel die getekende teregstellingbevel moet gestuur word nie, en het haar sekretaris, William Davison, blameer omdat hy dit sonder haar kennis uitgevoer het. Die opregtheid van Elizabeth se berou en of sy die bevel wou vertraag, is deur sowel haar tydgenote as latere historici bevraagteken.{{Sfnp|Collinson, ''ODNB''|2008}}
==Oorsese handel==
===Rusland===
Elizabeth het die diplomatieke betrekkinge met die [[Tsaredom Rusland]] bly handhaaf wat oorspronklik deur haar halfbroer, Edward VI, gevestig is. Sy het dikwels op vriendskaplike terme aan tsaar [[Iwan die Verskriklike]] geskryf, hoewel die tsaar dikwels geïrriteerd was deur haar fokus op handel eerder as op die moontlikheid van ’n militêre alliansie. Iwan het selfs een keer aan haar voorgestel, en tydens sy latere bewind gevra vir ’n waarborg, om asiel in Engeland te kry as sy heerskappy in gevaar sou wees.
[[Beeld:Памятник Грозному (1).jpg|thumb|links|180px|'n Standbeeld van [[Iwan die Verskriklike]].]]
Toe dit misluk, het hy gevra om met die Britse howeling lady Mary Hastings te trou, maar Elizabeth het geweier om met die Russiese ambassadeur daaroor te praat.<ref>{{Cite book |last=Levin |first=Carol |title=A Biographical Encyclopedia of Early Modern Englishwomen: Exemplary Lives and Memorable Acts, 1500–1650 |date=2016 |publisher=Taylor and Francis |isbn=9781315440712 |pages=510–511}}</ref>
Die Engelse handelaar en ontdekkingsreisiger Anthony Jenkinson, wat sy loopbaan as ’n verteenwoordiger van die Moskowiese Maatskappy begin het, het die koningin se spesiale ambassadeur aan die hof van tsaar Iwan geword.<ref>{{Cite book |last=Coote |first=Charles Henry |url=https://books.google.com/books?id=NAkkDwAAQBAJ&pg=PT20 |title=Early Voyages and Travels to Russia and Persia by Anthony Jenkinson and other Englishmen |date=2017 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-3171-4661-2 |page=1, Introduction |access-date=3 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819042642/https://books.google.com/books?id=NAkkDwAAQBAJ&pg=PT20 |archive-date=19 August 2021 |url-status=live}}</ref>
Ná sy dood in 1584 is Iwan opgevolg deur sy seun [[Fjodor I van Rusland|Fjodor I]]. Anders as sy vader, het Fjodor geen entoesiasme getoon om eksklusiewe handelsregte met Engeland te handhaaf nie. Hy het sy koninkryk vir alle buitelanders oop verklaar, en die Engelse ambassadeur, Jerome Bowes, wie se hooghartigheid deur Iwan geduld is, ontslaan.
Elizabeth het ’n nuwe ambassadeur, dr. Giles Fletcher, gestuur om van die regent Boris Godoenof te eis om die tsaar te oortuig om te heroorweeg. Die onderhandelinge het misluk, omdat Fletcher twee van Fjodor se baie titels weggelaat het toe hy hom aanspreek.
Elizabeth het voortgegaan om by Fjodor te appelleer en ’n alliansie voorgestel, iets wat sy geweier het om te doen toe een deur Fjodor se vader aangebied is. Dit is egter afgekeur.<ref>Crankshaw, Edward, ''Russia and Britain'', Collins, ''The Nations and Britain'' series</ref>
===Moslemstate===
[[Beeld:MoorishAmbassador to Elizabeth I.jpg|thumb|180px|Abd el-Ouahed ben Messaoud was in 1600 die Moorse ambassadeur aan Elizabeth se hof.]]
Handel en diplomatieke betrekkinge het tydens die bewind van Elizabeth tussen Engeland en die [[Berbers]]e state ontwikkel.<ref>{{Cite book |last=Virginia Mason Vaughan |url=https://books.google.com/books?id=19_SIlq3ZvsC&pg=PA57 |title=Performing Blackness on English Stages, 1500–1800 |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-5218-4584-7 |page=57 |access-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714114006/https://books.google.com/books?id=19_SIlq3ZvsC&pg=PA57 |archive-date=14 July 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nicoll |first=Allardyce |url=https://books.google.com/books?id=OeakAOji13EC&pg=PA90 |title=Shakespeare Survey With Index 1–10 |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-5215-2347-9 |page=90 |access-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222173632/https://books.google.com/books?id=OeakAOji13EC&pg=PA90 |archive-date=22 December 2019 |url-status=live}}</ref> In 1600 het Abd el-Ouahed ben Messaoud, die hoofsekretaris van die Marokkaanse heerser, Moelai Ahmad al-Mansoer, Engeland as ambassadeur aan die Engelse hof besoek<ref>University of Birmingham Collections [http://mimsy.bham.ac.uk/detail.php?t=objects&type=related&kv=101212 Mimsy.bham.ac.uk] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090228082016/http://mimsy.bham.ac.uk/detail.php?t=objects&type=related&kv=101212 |date=28 February 2009}}</ref> om ’n Anglo-Marokkaanse alliansie teen Spanje te beding.<ref>Tate Gallery exhibition "East-West: Objects between cultures", [http://www.tate.org.uk/whats-on/tate-britain/exhibition/east-west-objects-between-cultures/east-west-room-1 Tate.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131226012823/http://www.tate.org.uk/whats-on/tate-britain/exhibition/east-west-objects-between-cultures/east-west-room-1 |date=26 December 2013}}</ref> Elizabeth "het ingestem om ammunisievoorrade aan Marokko te verkoop, en sy en Moelai Ahmad al-Mansoer het van tyd tot tyd onderhandel oor ’n gesamentlike operasie teen die Spanjaarde".{{Sfnp|Kupperman|2007|p=39}} Besprekings het egter onbeslis gebly, en albei heersers is binne twee jaar van die ambassade oorlede.{{Sfnp|Nicoll|2002|p=96}}
===Oos-Indiese Maatskappy===
Ná suksesvolle [[Seerowery|kaapvaart]] teen Spaanse en Portugese vaartuie het Engelse reisigers die aardbol deurkruis op soek na rykdom. Gevolglik het Londense handelaars ’n petisie aan Elizabeth voorgelê met die doel om ’n beslissende slag toe te dien aan die Spaanse en Portugese monopolie op Verre Oosterse handel.{{sfn|Wernham|1994|pp=333–334}} Op 31 Desember 1600 het die handelaars hulle konsessie van Elizabeth ontvang, en die [[Britse Oos-Indiese Kompanjie|Oos-Indiese Kompanjie]] is gestig om handel te dryf in die Indiese Oseaan-streek en China. Vir ’n tydperk van 15 jaar is die maatskappy ’n monopolie toegeken op Engelse handel met alle lande oos van die [[Kaap die Goeie Hoop]] en wes van die [[Straat van Magellaan]]. Die maatskappy het uiteindelik in die 18de en 19de eeu die helfte van die wêreldhandel en 'n aansienlike gebied in Indië beheer.<ref>{{Cite book |last=Foster, Sir William |title=England's Quest of Eastern Trade |date=1998 |publisher=A. & C. Black |isbn=978-0-4151-5518-2 |location=Londen |pages=155–157 |orig-date=1933}}</ref>
==Dood==
[[Beeld:DelarocheQueenElizabeth.jpg|thumb|220px|Elizabeth se dood, uitgebeeld deur Paul Delaroche, 1828.]]
Elizabeth se senior adviseur, lord Burghley, is op 4 Augustus 1598 oorlede. Sy politieke mantel is oorgedra aan sy seun Robert, wat gou daarna die leier van die regering geword het. Een taak wat hy aangepak het, was om die weg voor te berei vir ’n gladde opvolging. Aangesien Elizabeth nooit haar opvolger benoem het nie, was Robert Cecil verplig om in die geheim voort te gaan. Hy het ’n gekodeerde onderhandeling aangegaan met [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI van Skotland]], wat ’n sterk maar nie-erkende aanspraak gehad het. Hy was ’n agter-agterkleinseun van [[Hendrik VII van Engeland]], en dus Elizabeth se agterkleinneef, aangesien Hendrik VII Elizabeth se oupa aan vaderskant was. Cecil het die ongeduldige Jakobus afgerig om Elizabeth te paai.{{Sfnp|Willson|1963|p=154}} Die raad het gewerk. Jakobus se toon het Elizabeth verheug.{{Sfnp|Neale|1954|p=385}}
[[Beeld:Funeral Elisabeth.jpg|thumb|500px|Elizabeth se begrafnisstoet, 1603, met vaandels van haar koninklike voorvaders.]]
Die koningin se gesondheid het redelik gebly tot die herfs van 1602, toe ’n reeks sterftes onder haar vriende haar in ’n ernstige depressie gedompel het. In Februarie 1603 het die dood van haar nabye vriendin lady Knollys as ’n besondere slag gekom. In Maart het Elizabeth siek geword, in ’n "gevestigde melancholie" gebly en ure lank bewegingloos op ’n kussing gesit.{{Sfnp|Black|1945|p=411}} Toe Robert Cecil vir haar sê sy moet bed toe gaan, het sy hom toegesnou: "Moet is nie ’n woord om teenoor prinse te gebruik nie, klein mannetjie." Sy is op 24 Maart 1603, op die ouderdom van 69, tussen twee en drie die oggend oorlede. ’n Paar uur later het Cecil en die raad hulle planne in werking gestel en Jakobus as koning van Engeland uitgeroep.{{Sfnp|Black|1945|pp=410–411}}
Elizabeth is in Westminster Abbey begrawe, in die kluis van haar oupa, Hendrik VII. In 1606 is haar kis verskuif na ’n kluis onder ’n nuwe monument wat deur Jakobus I opgerig is en bo-op haar halfsuster, Maria I, se kis geplaas.<ref>{{cite web |url=https://www.westminster-abbey.org/abbey-commemorations/royals/elizabeth-i |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910225355/https://www.westminster-abbey.org/abbey-commemorations/royals/elizabeth-i |archive-date=10 September 2025 |url-status=live |title=Elizabeth I |work=Westminster Abbey |access-date=10 September 2025}}</ref>
==Nalatenskap==
Elizabeth is binne 20 jaar ná haar dood beskou as die heerser van ’n goue era. Haar bewind staan bekend as die Elizabethaanse Tydperk, wat veral bekend was vir die florering van die Engelse drama onder dramaturge soos [[William Shakespeare]] en [[Christopher Marlowe]] en vir die dapperheid van seevaarders soos [[Francis Drake]].
Historici is meer gematig in hulle oordeel. Hulle beeld Elizabeth dikwels uit as ’n humeurige,<ref>Somerset, 731–32.</ref> ietwat besluitelose<ref>Somerset, 729.</ref> heerser wat in talle opsigte bloot gelukkig was. Teen die einde van haar bewind het ’n reeks ekonomiese en politieke probleme haar gewildheid laat afneem, in so ’n mate dat baie van haar onderdane verlig was toe sy sterf. Elizabeth word beskou as ’n vegter wat oorleef het in ’n tyd toe die troon van buurlande se monarge bedreig is deur binnelandse probleme, soos wat met Maria, koningin van die Skotte, gebeur het.
Ná die kort regeringstydperke van haar broer en suster het haar 44 jaar op die troon waardevolle stabiliteit gebring vir die koninkryk en dit het ’n gevoel van nasionale identiteit tot gevolg gehad.<ref name=starkey5>Starkey, 5.</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Bronne en nog leesstof ==
{{refbegin|3}}
* Black, J.B. ''The Reign of Elizabeth: 1558–1603.'' Oxford: Clarendon, (1936) 1945. [http://www.worldcat.org/oclc/5077207&referer=one_hit OCLC 5077207]
* Brimacombe, Peter. ''All the Queen's Men: The World of Elizabeth I.'' New York: St Martin's Press, 2000. {{ISBN|0-312-23251-9}}.
* {{Citation |last=Chamberlin |first=Frederick |title=Elizabeth and Leycester |date=1939 |publisher=Dodd, Mead & Co.}}
* Clapham, John. ''Elizabeth of England''. E. P. Read and Conyers Read (red.). Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1951. [http://www.worldcat.org/oclc/1350639&referer=brief_results OCLC 1350639.]
* {{Citation |last=Collinson |first=Patrick |title=Elizabeth I |date=2007 |url=https://archive.org/details/elizabethi0000coll |place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-1992-1356-6 |url-access=registration}}
* Dobson, Michael; and Nicola Watson. "Elizabeth's Legacy". ''Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum.'' Susan Doran (red.). Londen: Chatto and Windus, 2003. {{ISBN|0-7011-7476-5}}.
* Doran, Susan: ''Monarchy and Matrimony: The Courtships of Elizabeth I'' Routledge 1996
* ''Elizabeth I: The Collected Works'' Leah S. Marcus, Mary Beth Rose & Janel Mueller (red.). Chicago: Chicago University Press, 2002. {{ISBN|0-226-50465-4}}.
* Elton, G.R. ''England under the Tudors.'' Londen: Routledge, 1991. {{ISBN|0-415-06533-X}}.
* {{Citation |last=Frieda |first=Leonie |title=Catherine de Medici |date=2005 |place=London |publisher=Phoenix |isbn=978-0-7538-2039-1}}
* Graves, Michael A.R. ''Elizabethan Parliaments: 1559–1601.'' Londen en New York: Longman, 1987. {{ISBN|0-582-35516-8}}.
* Guy, John. ''My Heart is My Own: The Life of Mary Queen of Scots.'' Londen en New York: Fourth Estate, 2004. {{ISBN|1-84115-752-X}}.
* Haigh, Christopher. ''Elizabeth I.'' Harlow (UK): Longman Pearson, (1988) 1998-uitg. {{ISBN|0-582-43754-7}}.
* {{Citation |last=Jenkins |first=Elizabeth |title=Elizabeth the Great |date=1967 |orig-date=1957 |place=New York |publisher=Capricorn Books, G.P. Putnam's and Sons |isbn=978-1-8987-9970-2 |ref={{SfnRef|Jenkins, ''Elizabeth the Great''|1967}}}}
* {{Citation |last=Kupperman |first=Karen Ordahl |title=The Jamestown Project |date=2007 |url=https://archive.org/details/jamestownproject00kupp |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-6740-2474-8 }}
* Lacey, Robert: ''Robert Earl of Essex: An Elizabethan Icarus'' Weidenfeld & Nicolson 1971
* Loades, David. ''Elizabeth I: The Golden Reign of Gloriana.'' Londen: Die Nasionale Argief, 2003. {{ISBN|1-903365-43-0}}.
* Lockyer, Roger. ''Tudor and Stuart Britain 1471–1714.'' 3de uitg., 2004. Londen: Pearson.
* McGrath, Patrick: ''Papists and Puritans under Elizabeth I'' Blandford Press, 1967.
* Neale, J.E. ''Queen Elizabeth I: A Biography.'' Londen: Jonathan Cape, (1934) 1954-herdruk. [http://www.worldcat.org/oclc/220518&referer=one_hit OCLC 220518.]
* Ridley, Jasper. ''Elizabeth I: The Shrewdness of Virtue.'' New York : Fromm International, 1989. {{ISBN|0-88064-110-X}}.
* Rowse, A.L. ''The England of Elizabeth.'' Londen: Macmillan, 1950. [http://www.worldcat.org/oclc/181656553&referer=brief_resultate OCLC 181656553.]
* {{Citation |last=Skidmore |first=Chris |title=Death and the Virgin: Elizabeth, Dudley and the Mysterious Fate of Amy Robsart |date=2010 |place=Londen |publisher=Weidenfeld & Nicolson |isbn=978-0-2978-4650-5}}
* Somerset, Anne. ''Elizabeth I.'' Londen: Phoenix, (1991) 1997-uitg. {{ISBN|0-385-72157-9}}.
* Starkey, David. "Elizabeth: Woman, Monarch, Mission." ''Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum.'' Susan Doran (red.). Londen: Chatto and Windus, 2003. {{ISBN|0-7011-7476-5}}.
* Strong, Roy. ''Gloriana: The Portraits of Queen Elizabeth I.'' Londen: Pimlico, (1987) 2003. {{ISBN|0-7126-0944-X}}.
* Waller, Maureen: ''Sovereign Ladies: Sex, Sacrifice, and Power. The Six Reigning Queens of England.'' St. Martin's Press, New York, 2006. {{ISBN|0-312-33801-5}}
* Weir, Alison. ''Elizabeth the Queen.'' Londen: Pimlico, (1998) 1999-uitg. {{ISBN|0-7126-7312-1}}.
* {{Cite book |last=Wernham |first=R. B.|title=The Return of the Armadas: The Last Years of the Elizabethan Wars Against Spain 1595–1603 |url=https://archive.org/details/returnofarmadasl0000wern |date=1994 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-820443-5 |location=Oxford}}
* Williams, Neville. ''The Life and Times of Elizabeth I.'' Londen: Weidenfeld & Nicolson, 1972. {{ISBN|0-297-83168-2}}.
* {{Citation |last=Willson |first=David Harris |title=King James VI & I |date=1963 |orig-date=1956 |place=Londen |publisher=Jonathan Cape |ol=14967635M}}
* {{Citation |last=Wilson |first=Derek |title=Sweet Robin: A Biography of Robert Dudley Earl of Leicester 1533–1588 |date=1981 |place=Londen |publisher=Hamish Hamilton |isbn=978-0-2411-0149-0}}
* Wright, Thomas: ''Queen Elizabeth and her Times'' Henry Colburn 1838
{{refend}}
== Skakels ==
* [http://www.elizabethan-portraits.com/ Tudor and Elizabeth Portraits.] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20241010013953/http://www.elizabethan-portraits.com/ |date=2024-10-10}} Tudor- en Elizabethaanse portrette en ander kunswerke. URL besoek op 15 Desember 2007.
* ''Annals of the Reformation and Establishment of Religion, and Other Various Occurrences in the Church of England, During Queen Elizabeth's Happy Reign'' by John Strype (1824-uitg.): [http://www.archive.org/details/annalsofreformat11stry Vol. I, Pt. I], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0102stry Vol. I, Pt. II], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0201stry Vol. II, Pt. I], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0202stry Vol. II., Pt. II], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0301stry Vol. III, Pt. I], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat0302stry Vol. III, Pt. II], [http://www.archive.org/details/annalsofreformat04stry Vol. IV]
* [http://www.awesomestories.com/flicks/elizabeth-I Elizabeth I met seldsame foto's van die Britse Museum en Britse Biblioteek] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20131117002953/http://www.awesomestories.com/flicks/elizabeth-I |date=2013-11-17}}
{{CommonsKategorie-inlyn|Elizabeth I of England}}
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Elizabeth I of England}}
{{Monarge van Engeland}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Engelse monarge]]
[[Kategorie:Geboortes in 1533]]
[[Kategorie:Huis van Tudor]]
[[Kategorie:Ierse monarge]]
[[Kategorie:Sterftes in 1603]]
45mrq6wphxcswll6j10gca36ff76yom
Seks
0
21510
3373244
3288466
2026-11-16T18:50:12Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373244
wikitext
text/x-wiki
:''Hierdie artikel handel oor menslike geslagsomgang. Vir seks by diere, sien [[Paring]]; vir die Afrikaanse musiekgroep, sien [[Die Seks]].''
{{Sensitief}}
Die term '''seks''' (afgelei van die [[Latyn|Latynse]] ''sexus'' "geslag") verwys na die praktiese uitoefening van seksualiteit. In die algemene taalgebruik sluit die term [[Menslike seksuele gedrag|seksuele handelings]] tussen twee of meer persone in, veral '''seksuele omgang''' en ander vergelykbare seksuele praktyke – in bepaalde gevalle ook [[masturbasie]]. Dit is ook onder verskeie ander name bekend, soos '''geslagsgemeenskap''' of '''koïtus'''.
Seks vervul ’n aantal verskillende funksies: Dit bevredig die seksdrang (libido), bewerkstellig [[voortplanting]] en speel ook ’n sentrale rol in liefdesverhoudings, waar dit 'n belangrike vorm van sosiale interaksie verteenwoordig en gevoelens van teerheid, geneentheid en [[liefde]] tot uitdrukking bring.
In die engste sin beteken seks die [[penetrasie]] van die vroulike [[vagina]] met die manlike [[penis]]. Dit is ook bekend as "vaginale seks".<ref name="Weiten, 2008">{{cite book |title=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century |isbn=978-0495553397 |publisher=Cengage Learning |year=2008 |pages=422–423 |accessdate=5 Januarie 2012 |url=https://books.google.com/books?id=Y6QRJb40C84C&pg=PA422&lpg=PA422 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231143609/https://books.google.com/books?id=Y6QRJb40C84C&pg=PA422&lpg=PA422 |archive-date=31 Desember 2013 |url-status=live |author1=Wayne Weiten |author2=Margaret A. Lloyd |author3=Dana S. Dunn |author4=Elizabeth Yost Hammer}}</ref><ref name="Alters">{{cite book |author=Sandra Alters |author2=Wendy Schiff |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher=Jones & Bartlett |year=2012 |pages=180–181 |accessdate=31 Augustus 2013 |isbn=978-1449630621 |url=https://books.google.com/books?id=VegUiVbruBMC&pg=PA180 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231143642/https://books.google.com/books?id=VegUiVbruBMC&pg=PA180 |archive-date=31 Desember 2013 |url-status=live}}</ref> Ander vorme van seks waarby penetrasie betrokke is, sluit in [[anale seks]] (penetrasie van die [[anus]] met die penis), [[orale seks]] (penetrasie van die mond met die penis of orale penetrasie van die vagina), [[vingerseks]] (penetrasie met die vingers) en penetrasie met behulp van ’n [[dildo]].<ref name="health.discovery.com">{{cite web |title=Sexual Intercourse |publisher=Discovery.com |access-date=12 Januarie 2008 |url=http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080109102758/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html |archive-date=9 Januarie 2008 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Kar">{{cite book |author=Nilamadhab Kar |author2=Gopal Chandra Kar |title=Comprehensive Textbook of Sexual Medicine |publisher=Jaypee Brothers Publishers |pages=107–112 |isbn=978-8180614057 |year=2005 |accessdate=4 September 2012 |url=https://books.google.com/books?id=YxcjMPbGHQIC&pg=PA107 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015130053/https://books.google.com/books?id=YxcjMPbGHQIC&pg=PA107 |archive-date=15 Oktober 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="Rutter and Pepper">{{Cite book |author=Virginia Rutter |author2=Pepper Schwartz |title=The Gender of Sexuality: Exploring Sexual Possibilities |year=2011 |publisher=Rowman & Littlefield |page=76 |isbn=978-0742570054 |url=https://books.google.com/books?id=Gorf-_nueAoC&pg=PA76 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905080014/https://books.google.com/books?id=Gorf-_nueAoC&pg=PA76 |archive-date=5 September 2015 |url-status=live |accessdate=21 Oktober 2015}}</ref> Omdat mense die gevaar loop om [[seksueel oordraagbare infeksie]]s op te doen tydens seks,<ref name="Who">{{cite web |title=Global strategy for the prevention and control of sexually transmitted infections: 2006–2015. Breaking the chain of transmission |publisher=World Health Organization |year=2007 |accessdate=26 November 2011 |url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2007/9789241563475_eng.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303224851/http://whqlibdoc.who.int/publications/2007/9789241563475_eng.pdf |archive-date=3 Maart 2012 |url-status=live}}</ref><ref name="CDC">{{cite web |title=Sexually Transmitted Disease Surveillance |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |year=2008 |accessdate=6 Desember 2011 |url=https://www.cdc.gov/std/stats08/surv2008-Complete.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203004357/https://www.cdc.gov/std/stats08/surv2008-Complete.pdf |archive-date=3 Desember 2011 |url-status=live}} sien ook [https://www.cdc.gov/std/stats08/2008survFactSheet.PDF Fact Sheet]</ref> word veilige seks algemeen aanbeveel.<ref name="Who"/>
Verskeie wette bestaan in talle lande teen sekere seksdade, soos [[bloedskande]], seks met [[minderjarige]]s, [[prostitusie]], [[bestialiteit]], [[sodomie]], [[Homoseksualiteit|homoseksuele]] seks, en voor- en buitehuwelikse seks. [[Godsdiens]]sienings speel ook ’n rol in persoonlike besluite oor seksuele aktiwiteit, soos besluite oor [[maagdelikheid]].<ref name="Intimate">{{Cite book|author1=Bryan Strong |author2=Christine DeVault |author3=Theodore F. Cohen |title=The Marriage and Family Experience: Intimate Relationship in a Changing Society| publisher = Cengage Learning|year = 2010|accessdate=8 Oktober 2011 |page = 186| isbn = 978-0-534-62425-5|url=https://books.google.com/?id=qjvoSOMB5JMC&pg=PA186}}</ref> Hoewel sienings van seksualiteit baie verskil van godsdiens tot godsdiens, is daar sekere dade wat algemeen veroordeel word, soos [[owerspel]].
Seksuele handelings is ook onderhewig aan die reg op seksuele selfbestemming, en in die meeste beskaafde lande word hierdie reg deur wette beskerm wat ’n straf oplê vir mense wat seks sonder instemming, soos [[verkragting]], uitoefen of probeer uitoefen.
==Gedrag==
===Definisies===
[[Beeld:Deveria04.jpg|thumb|230px|’n 19de-eeuse skildery van ’n paartjie wat [[Vagina|vaginale]] seks het, deur Achille Devéria.]]
Hoewel "seks", "seksuele omgang" of "gemeenskap" feitlik altyd dui op die penetrasie van die vagina met die penis,<ref name="Most common2">
*{{cite book |author=Ken Plummer |title=Modern Homosexualities: Fragments of Lesbian and Gay Experiences |publisher=Routledge |year=2002 |pages=187–191 |accessdate=24 Augustus 2013 |isbn=978-1134922420 |url=https://books.google.com/?id=OSO3q4XEfz4C&pg=PA189&dq=#v=onepage&q=&f=false |archive-url=https://web.archive.org/web/20261024082356/https://books.google.com/?id=OSO3q4XEfz4C&pg=PA189&dq=#v=onepage&q=&f=false |archive-date=24 Oktober 2026 |url-status=live}}
*{{cite book |title=Handbook of Adolescent Psychology |publisher=John Wiley & Sons |year=2004 |pages=193–196 |accessdate=29 April 2013 |isbn=978-0471690443 |url=https://books.google.com/books?id=_wXasY1HyAYC&pg=PA193 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015065657/https://books.google.com/books?id=_wXasY1HyAYC&pg=PA193 |archive-date=15 Oktober 2013 |url-status=live |author=Richard M. Lerner |author2=Laurence Steinberg}}
*{{cite book| author = Fedwa Malti-Douglas|title = Encyclopedia of Sex and Gender: A-C| publisher = Macmillan Publishers | year = 2007 | page = 308 |isbn = 978-0028659619| url = }}
*{{cite book |author=Irving B. Weiner |author2=W. Edward Craighead |title=The Corsini Encyclopedia of Psychology |volume=4 |publisher=John Wiley & Sons |year=2010 |page=1577 |accessdate=21 Augustus 2013 |isbn=978-0470170236 |url=https://books.google.com/books?id=pUSG1BONmekC&pg=PA1577 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231143654/https://books.google.com/books?id=pUSG1BONmekC&pg=PA1577 |archive-date=31 Desember 2013 |url-status=live}}</ref> kan "seks" ’n aansienlik breër betekenis hê en kan dit penetrerende en niepenetrerende seks tussen twee of meer mense insluit.<ref name="WHO, Sex"/> Die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] (WGO) verklaar dat nie-Engelse tale en kulture verskillende woorde vir seksuele aktiwiteit het, "met effens verskillende betekenisse".<ref name="WHO, Sex">{{cite web |title=Defining sexual health: Report of a technical consultation on sexual health |publisher=[[WGO]] |date=11 Januarie 2002 |accessdate=5 September 2012 |page=4 |url=http://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/defining_sexual_health.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120906205203/http://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/defining_sexual_health.pdf |archive-date=6 September 2012 |url-status=live}}</ref> Verskeie vulgêre woorde, slenguitdrukkings en [[eufemisme]]s word vir seksuele omgang gebruik, soos "naai",<ref>"Naai (1)" in die [[HAT]]. Aanlyn by [https://viva-afrikaans.org/ viva-afrikaans.org] (intekening nodig).</ref> "pomp"<ref>"Pomp" (2b) in die [[WAT]]. Aanlyn by [https://viva-afrikaans.org/ viva-afrikaans.org] (intekening nodig).</ref> en "saamslaap".<ref>"Saamslaap" in die Departement van Kuns en Kultuur se Meertalige MIV/VIGS-terminologielys. Aanlyn by [https://viva-afrikaans.org/ viva-afrikaans.org] (intekening nodig).</ref> Dit is ook onder die [[Latyn]]se name ''immissio penis'' ("invoeging van die penis")<ref name="Intromission">{{cite dictionary |title=Intromission |dictionary=Merriam-Webster |accessdate=26 Desember 2012 |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/intromission |archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150034/http://www.merriam-webster.com/dictionary/intromission |archive-date=21 Januarie 2013 |url-status=live}}</ref> of ''coitio'' ("koïtus", "saamkom", "saamgaan") bekend.<ref name="Coitus">
*{{cite dictionary |title=Coitus |dictionary=Merriam-Webster |accessdate=6 September 2012 |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/coitus |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114034217/http://www.merriam-webster.com/dictionary/coitus |archive-date=14 November 2012 |url-status=live}}</ref><ref name="Kar"/>
Vaginale, anale en orale seks word meer as enige ander seksuele aktiwiteit beskou as seksuele omgang.<ref name="Most common forms">
*{{cite web| title= Sexual Intercourse | publisher=Discovery.com| accessdate=12 Januarie 2008 | url=http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html |archiveurl =https://web.archive.org/web/20080822040701/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html|archivedate = 22 Augustus 2008}}
*{{cite book |author=Harvey B. Milkman |author2=Kenneth W. Wanberg |title=Pathways to Self-Discovery and Change: Criminal Conduct and Substance Abuse Treatment for Adolescents |publisher=SAGE |year=2004 |pages=254–255 |accessdate=6 September 2013 |isbn=978-1412906142 |url=https://books.google.com/books?id=2ovqg5jfsN0C&pg=PA254 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231143623/https://books.google.com/books?id=2ovqg5jfsN0C&pg=PA254 |archive-date=31 Desember 2013 |url-status=live}}</ref><ref name="Kar"/>
Hoewel niepenetrerende seks as seksuele omgang beskou kan word,<ref name="health.discovery.com"/><ref name="Kar"/><ref name="Kahn, Fawcett">{{cite book |title=The Encyclopedia of Mental Health |publisher=Infobase Publishing |year=2008 |page=111 |accessdate=5 September 2012 |isbn=978-0816064540 |url=https://books.google.com/?id=tTFYIh-HcYYC&pg=PA111&lpg=PA111 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261024082552/https://books.google.com/?id=tTFYIh-HcYYC&pg=PA111&lpg=PA111 |archive-date=24 Oktober 2026 |url-status=live |author1=Ada P. Kahn |author2=Jan Fawcett}}</ref> kan dit ook beskou word as ’n manier om maagdelikheid te bewaar.<ref name="Technical virginity">
*{{cite book |author=Ken Plummer |title=Modern Homosexualities: Fragments of Lesbian and Gay Experiences |publisher=Routledge |year=2002 |pages=187–191 |accessdate=24 Augustus 2013 |isbn=978-1134922420 |url=https://books.google.com/books?id=OSO3q4XEfz4C&pg=PA187 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326112441/https://books.google.com/books?id=OSO3q4XEfz4C&pg=PA187 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}
*{{Cite book|author1=Bryan Strong |author2=Christine DeVault |author3=Theodore F. Cohen |title=The Marriage and Family Experience: Intimate Relationship in a Changing Society| publisher = Cengage Learning|year = 2010|accessdate=8 Oktober 2011 |page = 186| isbn = 978-0-534-62425-5|url=https://books.google.com/?id=qjvoSOMB5JMC&pg=PA186}}</ref> Sommige [[gay]] mans beskou die teenmekaarvryf van penisse of orale seks as ’n manier om maagdelikheid te bewaar, terwyl ander dit kan beskou as hulle belangrikste seksuele aktiwiteit.<ref name="Carpenter"/><ref name="Virgin">{{cite book|first=Michael|last=Joseph Gross|title = Like a Virgin|id = 0001-8996|work=The Advocate|publisher=Here Publishing|year=2003|pages=44–45|accessdate=13 Maart 2011|url=https://books.google.com/?id=eWQEAAAAMBAJ&pg=PA44}}</ref><ref name="Dolby">{{cite magazine |first=Tom |last=Dolby |title=Why Some Gay Men Don't Go All The Way |magazine=Out |date=Februarie 2004 |accessdate=12 Februarie 2011 |pages=76–77 |url=https://books.google.com/books?id=jmIEAAAAMBAJ&pg=PA76 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326123631/https://books.google.com/books?id=jmIEAAAAMBAJ&pg=PA76 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> [[Lesbiër]]s kan orale en vingerseks as seksuele omgang beskou en dus as ’n vorm van die verlies van hulle maagdelikheid,<ref name="Carpenter">{{Cite book|author=Laura M. Carpenter|title=Virginity Lost: An Intimate Portrait of First Sexual Experiences|publisher=New York University|year = 2005|accessdate=9 Oktober 2011|pages=295 pages |isbn=978-0-8147-1652-6|url=https://books.google.com/?id=pXXZn_qSoDoC}}</ref><ref name="Lerner">{{cite book |title=Handbook of Adolescent Psychology |publisher=John Wiley & Sons |year=2004 |pages=193–196 |accessdate=29 April 2013 |isbn=978-0471690443 |url=https://books.google.com/books?id=_wXasY1HyAYC&pg=PA193 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015065657/https://books.google.com/books?id=_wXasY1HyAYC&pg=PA193 |archive-date=15 Oktober 2013 |url-status=live |author=Richard M. Lerner |author2=Laurence Steinberg}}</ref> of nie.<ref name="Greenberg">{{cite book |title=Exploring the Dimensions of Human Sexuality |id=9780763741488 |publisher=Jones & Bartlett Learning |year=2007 |page=429 |accessdate=19 Desember 2010 |url=https://books.google.com/books?id=ZdYh_iFZvbkC&pg=PA429 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015083408/https://books.google.com/books?id=ZdYh_iFZvbkC&pg=PA429 |archive-date=15 Oktober 2013 |url-status=live |isbn=978-0-7637-4148-8 |author1=Jerrold S. Greenberg |author2=Clint E. Bruess |author3=Sarah C. Conklin}}</ref><ref name="Weiten3">{{cite book |author1=Wayne Weiten |author2=Dana S. Dunn |author3=Elizabeth Yost Hammer |title=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century |id=1305968476 |publisher=Cengage Learning |year=2016 |page=349 |isbn=978-0-7637-4148-8 |accessdate=27 Desember 2017 |url=https://books.google.com/books?id=09S5DQAAQBAJ&pg=PA349 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312140211/https://books.google.com/books?id=09S5DQAAQBAJ&pg=PA349 |archive-date=12 Maart 2017 |url-status=live}}</ref>
Studies oor die betekenis van seksuele omgang verskil soms. Terwyl die meeste penis-vaginale seks as seksuele omgang beskou, is die vraag of anale of orale seks wel omgang is debatteerbaar, met orale seks die laagste op die ranglys.<ref name="Upton">{{cite book |vauthors=UD, TK |title=Promoting Healthy Behaviour: A Practical Guide |publisher=Routledge |year=2014 |pages=243–248 |isbn=1317818873 |url=https://www.google.com/books/edition/Promoting_Healthy_Behaviour/63XMAgAAQBAJ?hl=en&gbpv=PA243 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929081044/https://www.google.com/books/edition/Promoting_Healthy_Behaviour/63XMAgAAQBAJ?hl=en&gbpv=PA243 |archive-date=29 September 2025 |url-status=live}}</ref><ref name="Aggleton 1">{{cite book |vauthors=Aggleton P, Ball A, Mane P |title=Sex, Drugs and Young People: International Perspectives |publisher=Routledge |year=2013 |pages=74–75 |isbn=1134333102 |url=https://www.google.com/books/edition/Sex_Drugs_and_Young_People/HWcnAAAAQBAJ?hl=PA74 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203184632/https://www.google.com/books/edition/Sex_Drugs_and_Young_People/HWcnAAAAQBAJ?hl=PA74 |archive-date=3 Desember 2024 |url-status=live}}</ref>
===Stimulasie===
Seksuele omgang of enige ander seksuele aktiwiteit kan verskeie [[seksueel stimulerend]]e faktore (fisiologies of sielkundig) insluit, soos verskillende [[seksposisie]]s (waarvan die [[sendelingposisie]] die algemeenste is) of die gebruik van [[seksspeelgoed]].<ref name="Weiten, 2008"/><ref name="Kar"/><ref name="Taormino">{{cite book |last=Taormino |first=Tristan |title=The Big Book of Sex Toys |publisher=Quiver |year=2009 |accessdate=9 Junie 2014 |page=52 |isbn=978-1-59233-355-4 |url=https://books.google.com/books?id=Hfly-iMkWRkC&pg=PA52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905081729/https://books.google.com/books?id=Hfly-iMkWRkC&pg=PA52 |archive-date=5 September 2015 |url-status=live}}</ref> [[Voorspel]] kan sommige seksuele aktiwiteite voorafgaan en dit lei dikwels tot [[seksuele prikkeling]] van die seksmaats, en dus ’n [[ereksie]] van die manlike penis en [[Vagina|vaginale smering]].<ref name="Weiten, 2011">{{cite book|title=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century|isbn =978-1-111-18663-0|publisher=Cengage Learning|year=2011|pages=384–386|accessdate=5 Januarie 2012|url=https://books.google.com/?id=CGu96TeAZo0C&pg=PT421 |author1=Wayne Weiten |author2=Dana S. Dunn |author3=Elizabeth Yost Hammer }}</ref> Dit is ook algemeen dat mense seksueel bevredig kan word deur gesoen, eroties aangeraak of vasgehou te word.<ref name="Alters2">{{cite book |author=Sandra Alters |author2=Wendy Schiff |title=Essential Concepts for Healthy Living Update |publisher=Jones & Bartlett Publishers |year=2011 |page=154 |accessdate=9 Desember 2014 |isbn=978-1449653743 |url=https://books.google.com/books?id=hTiFUEBStlkC&pg=PA154 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326124957/https://books.google.com/books?id=hTiFUEBStlkC&pg=PA154 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref>
[[Beeld:Édouard-Henri Avril (14).jpg|thumb|links|Édouard-Henri Avril se uitbeelding van die vrou in die boonste posisie, waarmee die kans groter is dat die [[klitoris]] gestimuleer word.<ref name="Roberts">{{cite book|title=Sex|publisher=Lotus Press|year=2006|page=145|isbn = 978-8189093594|accessdate=17 Augustus 2012|url=https://books.google.com/?id=zDS9kC03x2IC&pg=PA145&lpg=PA145|author=Keath Roberts}}</ref>]]
Gedurende koïtus plaas seksmaats hulle heupe in so ’n posisie dat die penis heen en weer in die vagina kan beweeg om weerstand te skep, gewoonlik sonder om die penis heeltemal uit die vagina te haal. So stimuleer hulle mekaar en hulleself, en dit kan lei tot ’n [[orgasme]] by een of albei.<ref name="Kahn, Fawcett"/><ref name="Starr2">{{cite book |title=Human Biology |isbn=978-0495561811 |publisher=Cengage Learning |year=2008 |page=314 |accessdate=30 April 2013 |url=https://books.google.com/books?id=09reWGhFDqUC&pg=PA314 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015091106/https://books.google.com/books?id=09reWGhFDqUC&pg=PA314 |archive-date=15 Oktober 2013 |url-status=live |author1=Cecie Starr |author2=Beverly McMillan}}</ref>
[[Beeld:Wiki-cowgirl.svg|duimnael|230px|[[Heteroseksualiteit|Heteroseksuele]] seks.]]
[[Beeld:Wiki-tribadism.png|duimnael|230px|Homoseksuele seks tussen twee [[Vrou|vroue]].]]
[[Beeld:Wiki-anal missionary.png|duimnael|230px|[[Homoseksualiteit|Homoseksuele]] seks tussen twee [[Man|mans]].]]
[[Beeld:Édouard-Henri Avril (18).jpg|thumb|230px|’n 19de-eeuse erotiese vertolking van die [[Romeinse Ryk|Romeinse]] [[keiser]] [[Hadrianus]] en [[Antinous]] wat [[anale seks]] het, deur Édouard-Henri Avril.]]
Die stimulasie van die [[klitoris]] speel by vroue ’n groot rol in seksuele aktiwiteit; 70-80% van vroue benodig regstreekse klitorale stimulasie om ’n orgasme te bereik,<ref name="Flaherty">{{cite book|title=Psychiatry: Diagnosis & therapy. A Lange clinical manual|isbn=978-0-8385-1267-8|publisher=Appleton & Lange|year=1993|pages=[https://archive.org/details/psychiatrydiagno00flah/page/544 544 pages]|url=https://archive.org/details/psychiatrydiagno00flah/page/544|author1=Joseph A. Flaherty|author2=John Marcell Davis|author3=Philip G. Janicak}}</ref><ref name="Kenneth Mah">{{cite journal |vauthors=Mah K, Binik YM | title = The nature of human orgasm: a critical review of major trends |url=https://archive.org/details/sim_clinical-psychology-review_2001-08_21_6/page/823 | journal = Clinical Psychology Review | volume = 21 | issue = 6 | pages = 823–856 |date=7 Januarie 2001 | pmid = 11497209 | doi = 10.1016/S0272-7358(00)00069-6 }}</ref> hoewel indirekte stimulasie (deur byvoorbeeld vaginale omgang) ook genoeg kan wees vir ’n orgasme.<ref name="Lloyd">{{cite book |author=Elisabeth Anne Lloyd |title=The case of the female orgasm: bias in the science of evolution |isbn=978-0-674-01706-1 |publisher=Harvard University Press |year=2005 |page=53 |accessdate=5 Januarie 2012 |url=https://books.google.com/books?id=6GFNvA6TvlwC&pg=PA53 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615012803/https://books.google.com/books?id=6GFNvA6TvlwC&pg=PA53 |archive-date=15 Junie 2013 |url-status=live}}</ref><ref name="O'Connell">{{cite journal |vauthors=O'Connell HE, Sanjeevan KV, Hutson JM | title = Anatomy of the clitoris |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-urology_2005-10_174_4/page/1189 | journal = The Journal of Urology | volume = 174 | issue = 4 Pt 1 | pages = 1189–95 | date = Oktober 2005 | pmid = 16145367 | doi = 10.1097/01.ju.0000173639.38898.cd | lay-url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5013866.stm | laydate =11 Junie 2006 | laysource = BBC News }}</ref> As gevolg hiervan kan die vrou ’n posisie bo die man inneem vir die beste klitorale stimulasie.<ref name="Kar"/><ref name="Roberts"/><ref name="Hurlbert">{{cite journal |vauthors=Hurlbert DF, Apt C | title = The coital alignment technique and directed masturbation: a comparative study on female orgasm |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-and-marital-therapy_spring-1995_21_1/page/21 | journal = Journal of Sex & Marital Therapy | volume = 21 | issue = 1 | pages = 21–29 | year = 1995 | pmid = 7608994 | doi = 10.1080/00926239508405968 }}</ref>
Anale seks behels die stimulasie van die [[anus]], anale opening, [[sluitspier]] of [[rektum]]; dit behels gewoonlik die penetrasie van die anus deur die penis, maar kan ook met seksspeelgoed, die tong ([[anilingus]]) of die vingers gedoen word.<ref name="Answer">{{cite book |author=Barry R. Komisaruk |author2=Beverly Whipple |author3=Sara Nasserzadeh |author4=Carlos Beyer-Flores |title=The Orgasm Answer Guide |isbn=978-0-8018-9396-4 |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2009 |pages=108–109 |accessdate=6 November 2011 |url=https://books.google.com/books?id=Kkts3AX9QVAC&pg=PA108 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527225743/https://books.google.com/books?id=Kkts3AX9QVAC&pg=PA108 |archive-date=27 Mei 2013 |url-status=live}}</ref>
Orale seks bestaan uit al die aktiwiteite waarby die gebruik van die mond en keel betrokke is om die geslagsdele of anus te stimuleer. Dit word soms as die enigste seksuele aktiwiteit gedoen en kan die insluk van [[semen]] tydens fellatio of vaginale vloeistowwe tydens cunnilingus insluit.<ref name="Weiten, 2008"/><ref name="Kamen">{{Cite book |author=Paula Kamen |title=Her Way: Young Women Remake the Sexual Revolution |isbn=978-0814747339 |publisher=New York University Press |year=2000 |pages=74–77 |accessdate=5 September 2012 |url=https://books.google.com/?id=9bXq3Qc4py0C&pg=PA74&lpg=PA74 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261024082955/https://books.google.com/?id=9bXq3Qc4py0C&pg=PA74&lpg=PA74 |archive-date=24 Oktober 2026 |url-status=live}}</ref>
Vingerseks sluit in die manipulasie van die klitoris, res van die vagina of anus met die doel van seksuele prikkeling of stimulasie; dit kan die hele seksdaad uitmaak of deel wees van wedersyde masturbasie, voorspel of ander seksuele aktiwiteite.<ref name="Kinetics">{{cite book |author=Human Kinetics |title=Health and Wellness for Life |publisher=Human Kinetics |year=2009 |page=207 |accessdate=11 Oktober 2013 |isbn=978-0736068505 |url=https://books.google.com/books?id=2GZ7N4wOeGYC&pg=PA207 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231143637/https://books.google.com/books?id=2GZ7N4wOeGYC&pg=PA207 |archive-date=31 Desember 2013 |url-status=live}}</ref><ref name="Hite">{{cite book|last=Hite|first=Shere|title=The Hite Report: A Nationwide Study of Female Sexuality |publisher=Seven Stories Press|year=2003|location=New York, NY|pages=512 pages|isbn=978-1-58322-569-1|accessdate=2 Maart 2012|url=https://books.google.com/?id=s3OZaVn2wfkC&lpg=PP1}}</ref><ref name="Carroll2">{{cite book | title =Sexuality Now: Embracing Diversity | publisher = Cengage Learning | year = 2009 | pages = 118, 252, and 264 | accessdate =23 Junie 2012 | url = https://books.google.com/?id=5f8mQx7ULs4C&pg=PA118&lpg=PA118|isbn =978-0-495-60274-3| first = Janell L. | last = Carroll}}
</ref>
===Voortplanting===
[[Beeld:Female reproductive system.svg|200px|duimnael|links|Voortplantingstelsel in die vrou:<br />1. [[Nier]]; 2. Nierbekken; 3. Urienleier; 4. [[Eierleier]]; 5. [[Eierstok]]; 6. [[Baarmoeder]]; 7. [[Blaas]]; 8. [[Serviks]]; 9. [[Vagina]]]]
Natuurlike menslike voortplanting behels penis-vaginale [[penetrasie]]<ref name="Evan Jones">{{cite book |title=Human Reproductive Biology |isbn=978-0120884650 |publisher=Academic Press |year=2006 |pages=604 pages |accessdate=8 November 2012 |url=https://books.google.com/?id=pfiZfui2XLIC |archive-url=https://web.archive.org/web/20261024083221/https://books.google.com/?id=pfiZfui2XLIC |archive-date=24 Oktober 2026 |url-status=live |author1=Richard Evan Jones |author2=Kristin H. López}}</ref> waartydens semen, wat manlike [[Gameet|gamete]] bekend as [[sperm]]a bevat, deur [[ejakulasie]] van die penis in die vagina gestort word. Die sperma beweeg deur die vaginale kanaal en die [[serviks]] na die [[baarmoeder]] en dan die [[eierleier]]s.
Miljoene sperma kom in elke ejakulasie voor om die kans van bevrugting te vergroot, maar net een hoef ’n [[eiersel]] te bereik vir bevrugting om plaas te vind. Wanneer ’n vrugbare eiersel in die eierleier teenwoordig is, versmelt die manlike gameet met die eiersel vir bevrugting en die vorming van ’n nuwe [[embrio]]. Wanneer ’n bevrugte eiersel die baarmoeder bereik, heg dit vas aan die slymvlies aan die wand daarvan en [[swangerskap]] begin.<ref name="Evan Jones"/><ref name="Starr3">{{cite book |author=Cecie Starr |author2=Beverly McMillan |title=Human Biology |publisher=Cengage Learning |year=2015 |page=339 |accessdate=27 Desember 2017 |isbn=978-1305445949 |url=https://books.google.com/books?id=lS5-BAAAQBAJ&pg=PT339 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504085136/https://books.google.com/books?id=lS5-BAAAQBAJ&pg=PT339 |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live}}</ref>
Die kans op swangerskap is die grootste tussen sowat vyf dae voor en een tot drie dae ná [[ovulasie]].<ref>Pages.242,374 in: {{cite book|title=Taking Charge of Your Fertility|url=https://archive.org/details/takingchargeofyo00toni|url-access=registration|last=Weschler|first=Toni|publisher=HarperCollins|year=2002|isbn=978-0-06-093764-5|edition=Revised|location=New York|pages=[https://archive.org/details/takingchargeofyo00toni/page/359 359–361]}}</ref> Om die moontlikheid van swangerskap te verhoog word seksuele omgang elke een tot twee dae aanbeveel,<ref>{{cite web |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/getting-pregnant/in-depth/how-to-get-pregnant/art-20047611 |title=How to get pregnant |website=Mayo Clinic |date=2 November 2016 |access-date=16 Februarie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170906155214/https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/getting-pregnant/in-depth/how-to-get-pregnant/art-20047611 |archive-date=6 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> of elke twee of drie dae.<ref>{{cite web |url=https://www.nice.org.uk/guidance/cg156/ifp/chapter/trying-for-a-baby |archive-url=https://web.archive.org/web/20180217082533/https://www.nice.org.uk/guidance/cg156/ifp/chapter/trying-for-a-baby |archive-date=2018-02-17 |url-status=live |title=Fertility problems: assessment and treatment, Clinical guideline [CG156] |website=National Institute for Health and Care Excellence |accessdate=2018-02-16}} Gepubliseer: Februarie 2013.</ref> Navorsing het getoon die seksposisie maak nie ’n aansienlike verskil in die moontlikheid van bevrugting nie, solank semen in die vagina gestort word.<ref name=americanpregnancy>{{cite web |url=http://americanpregnancy.org/getting-pregnant-ebook/p7M7O0q1c71703C/gettingpregnant.pdf |title=The Essential Guide to Getting Pregnant |website=American Pregnancy Association |author=Dr. Philip B. Imler & David Wilbanks |access-date=20 November 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415170213/http://americanpregnancy.org/getting-pregnant-ebook/p7M7O0q1c71703C/gettingpregnant.pdf |url-status=dead}}</ref>
Wanneer ’n [[spermskenker]] seks met ’n vrou het wat nie sy maat is nie met die blote doel om haar swanger te maak staan dit bekend as natuurlike inseminasie, in teenstelling met [[kunsmatige inseminasie]]. Laasgenoemde is ’n metode om swangerskap te bewerkstellig op kunsmatige of halfkunsmatige maniere.<ref name="Bobick and Balaban">{{cite book |author1=James Bobick |author2=Naomi Balaban |title=The Handy Anatomy Answer Book |isbn=978-1578593286 |publisher=Visible Ink Press |year=2008 |pages=306–307 |accessdate=21 Augustus 2013 |url=https://books.google.com/books?id=LBI2Sg2yYMoC&pg=PA305 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231143718/https://books.google.com/books?id=LBI2Sg2yYMoC&pg=PA305 |archive-date=31 Desember 2013 |url-status=live}}</ref> Vir kunsmatige bevrugting kan spermskenkers hulle sperma skenk deur ’n [[spermbank]], en die inseminasie word gedoen met die uitsluitlike doel om die vrou te bevrug; in dié mate is dit die mediese ekwivalent van seksuele omgang.<ref name="Sharma">{{cite book |author=R.K. Sharma |title=Concise Textbook Of Forensic Medicine & Toxicology |isbn=978-8131211458 |publisher=Elsevier India |year=2007 |pages=113–116 |accessdate=13 Oktober 2013 |url=https://books.google.com/books?id=_zAwlKX_zNwC&pg=PA113 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231143728/https://books.google.com/books?id=_zAwlKX_zNwC&pg=PA113 |archive-date=31 Desember 2013 |url-status=live}}</ref><ref name="O'Toole">{{cite book |author=Mosby, Marie T. O'Toole |title=Mosby's Medical Dictionary |isbn=978-0323112581 |publisher=Elsevier Health Sciences |year=2013 |page=138 |accessdate=13 Oktober 2013 |url=https://books.google.com/books?id=aW0zkZl0JgQC&pg=PA138 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231143625/https://books.google.com/books?id=aW0zkZl0JgQC&pg=PA138 |archive-date=31 Desember 2013 |url-status=live}}</ref>
Ook gay en lesbiese pare kan van kunsmatige bevrugting gebruik maak. Soms verkies gay mans om ’n [[surrogaatma]] te gebruik; lesbiërs kan kies tussen skenkerinseminasie of ’n surrogaatma.<ref name="Berkowitz">{{cite journal |vauthors=Berkowitz D, Marsiglio W | year = 2007 | title = Gay Men: Negotiating Procreative, Father, and Family Identities | url =https://archive.org/details/sim_journal-of-marriage-and-family_2007-05_69_2/page/366| journal = Journal of Marriage and Family | volume = 69 | issue = 2| pages = 366–381 | doi = 10.1111/j.1741-3737.2007.00371.x }}</ref><ref name="Burda">{{Cite book |author=Joan M. Burda |title=Gay, lesbian, and transgender clients: a lawyer's guide |publisher=American Bar Association |year=2008 |pages=69–74 |isbn=978-1-59031-944-4 |accessdate=28 Julie 2011 |url=https://books.google.com/?id=QdzB1f8Y8Q8C&pg=PA69 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261024083350/https://books.google.com/?id=QdzB1f8Y8Q8C&pg=PA69 |archive-date=24 Oktober 2026 |url-status=live}}</ref>
===Veilige seks en geboortebeperking===
Daar is verskeie maniere waarop veilige seks deur hetero- en homoseksuele paartjies beoefen kan word, insluitende niepenetrerende seks,<ref name="Kumar">{{Cite book|author=Bhushan Kumar|author2=Somesh Gupta|title=Sexually Transmitted Infections| publisher = Elsevier Health Sciences|year = 2014|isbn = 978-8131229781}}</ref><ref name="Durham">{{cite book|title=The Person With HIV/AIDS: Nursing Perspectives|edition=3de|isbn = 978-8122300048|publisher=Springer Publishing Company|year=2000|page=103|accessdate=29 Januarie 2012|url=https://books.google.com/?id=WSCQ4L8kSXsC&pg=PA103|author1=Jerry D. Durham |author2=Felissa R. Lashley }}</ref> en heteroseksuele paartjies kan orale en anale seks gebruik as ’n manier van geboortebeperking.<ref name="Crooks">{{cite book |title=Our Sexuality |publisher=Cengage Learning |year=2010 |pages=286–289 |accessdate=30 Augustus 2012 |isbn=978-0495812944 |url=https://books.google.com/?id=MpRnPtmdRVwC&pg=PA286&lpg=PA286 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261024083515/https://books.google.com/?id=MpRnPtmdRVwC&pg=PA286&lpg=PA286 |archive-date=24 Oktober 2026 |url-status=live |author1=Robert Crooks |author2=Karla Baur}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Feldmann J, Middleman AB |title=Adolescent sexuality and sexual behavior |journal=Current Opinion in Obstetrics and Gynecology |volume=14 |issue=5 |pages=489–493 |year=2002 |pmid=12401976 |url=http://journals.lww.com/co-obgyn/Abstract/2002/10000/Adolescent_sexuality_and_sexual_behavior.8.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819103902/http://journals.lww.com/co-obgyn/Abstract/2002/10000/Adolescent_sexuality_and_sexual_behavior.8.aspx |archive-date=19 Augustus 2025 |url-status=live |doi=10.1097/00001703-200210000-00008}}</ref> Swangerskap kan egter steeds met anale en ander vorme van seks voorkom as die penis naby die vagina kom en die sperma naby die ingang tot die vagina beland; daar is ook die risiko van bevrugting al is die penis nie naby die vagina nie, want sperma kan na die opening van die vagina oorgedra word deurdat die vagina in aanraking kom met vingers of ander niegenitale liggaamsdele wat in kontak met semen was.<ref>{{cite book |last=Thomas |first=R. Murray |title=Sex and the American teenager seeing through the myths and confronting the issues |year=2009 |publisher=Rowman & Littlefield Education |location=Lanham, Md. |isbn=9781607090182 |page=81 |url=https://books.google.com/books?id=gM9EFgsJHyoC&pg=PA81 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905082453/https://books.google.com/books?id=gM9EFgsJHyoC&pg=PA81 |archive-date=5 September 2015 |url-status=live |accessdate=21 Oktober 2015}}</ref><ref>{{cite book |last=Edlin |first=Gordon |title=Health & Wellness. |year=2012 |publisher=Jones & Bartlett Learning |isbn=9781449636470 |page=213 |url=https://books.google.com/books?id=csGk6j5rlN0C&pg=PA213 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905081136/https://books.google.com/books?id=csGk6j5rlN0C&pg=PA213 |archive-date=5 September 2015 |url-status=live |accessdate=21 Oktober 2015}}</ref>
[[Kondoom|Kondome]] kan ook gebruik word as ’n vorm van veilige seks en geboortebeperking. Dit word algemeen aanbeveel vir die voorkoming van seksueel oordraagbare siektes.<ref name="Who"/><ref name="Mercer">{{cite journal |vauthors=Chin HB, Sipe TA, Elder R, Mercer SL, Chattopadhyay SK, Jacob V, Wethington HR, Kirby D, Elliston DB, Griffith M, Chuke SO, Briss SC, Ericksen I, Galbraith JS, Herbst JH, Johnson RL, Kraft JM, Noar SM, Romero LM, Santelli J |title=The Effectiveness of Group-Based Comprehensive Risk-Reduction and Abstinence Education Interventions to Prevent or Reduce the Risk of Adolescent Pregnancy, Human Immunodeficiency Virus, and Sexually Transmitted Infections |journal=American Journal of Preventive Medicine |volume=42 |issue=3 |pages=272–294 |year=2012 |pmid=22341164 |pmc= |doi=10.1016/j.amepre.2011.11.006 |url=http://www.ajpmonline.org/article/S0749-3797(11)00906-8/abstract |archive-url=https://web.archive.org/web/20250605134923/http://www.ajpmonline.org/article/S0749-3797(11)00906-8/abstract |archive-date=5 Junie 2025 |url-status=live}}</ref> Volgens verslae van die Amerikaanse Nasionale Gesondheidsinstitute en die WGO verlaag die korrekte en volgehoue gebruik van latekskondome die risiko van die oordrag van [[MIV]]/[[vigs]] met sowat 85-99% in verhouding met wanneer seks sonder beskerming beoefen word.<ref>{{cite conference |author=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |author2=National Institutes of Health, Department of Health and Human Services |title=Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Disease (STD) Prevention |pages=13–15 |date=20 Julie 2001 |location=Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginië |url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100307132024/http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |archivedate=7 Maart 2010 |format=PDF |accessdate=20 Maart 2009 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318063322/http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |date=18 Maart 2009 }}</ref><ref name="WHO condoms">{{cite web |title=Effectiveness of male latex condoms in protecting against pregnancy and sexually transmitted infections |publisher=World Health Organization |year=2000 |access-date=23 Julie 2013 |url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs243/en/index.html |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624035444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs243/en/index.html |archive-date=24 Junie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Kondome word selde vir orale seks gebruik en daar is min navorsing daaroor.<ref name="Kumar 2">{{cite book |title=Sexually Transmitted Infections E book |author=Bhushan Kumar, Somesh Gupta |publisher=Elsevier Health Sciences |year=2014 |page=122 |isbn=8131229785 |url=https://www.google.com/books/edition/Sexually_Transmitted_Infections_E_book/kQ9tAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=PA122 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130110001/https://www.google.com/books/edition/Sexually_Transmitted_Infections_E_book/kQ9tAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=PA122 |archive-date=30 November 2024 |url-status=live}}</ref> Die doeltreffendste manier om seksueel oordraagbare infeksies te vermy is om ’n mens te onthou van seks, veral vaginale, anale en orale seks.<ref name="Mercer"/>
Besluite en opsies aangaande geboortebeperking kan deur kulturele, genderrol-, [[folklore]]- en godsdienstige oorwegings beïnvloed word.<ref name="Hales2">{{cite book |title=An Invitation to Health: Choosing to Change |publisher=Cengage Learning |year=2010 |pages=301–302 |accessdate=30 Maart 2013 |isbn=978-0538736558 |url=https://books.google.com/books?id=yPa0LZXizO4C&pg=PA301 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131204033317/https://books.google.com/books?id=yPa0LZXizO4C&pg=PA301 |archive-date=4 Desember 2013 |url-status=live |author=Dianne Hales}}</ref> In die oorwegend [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke]] lande [[Ierland]], [[Italië]] en die [[Filippyne]] word klem gelê op vrugbaarheidsbewustheid en die [[ritmemetode]], terwyl ander geboortebeperkingsmetodes afgekeur word.<ref name="Hales">{{Cite book |author=Dianne Hales |title=An Invitation to Health Brief 2010–2011 |publisher=Cengage Learning |year=2008 |accessdate=29 Augustus 2013 |pages=269–271 |isbn=978-0495391920 |url=https://books.google.com/books?id=oP91HVIMPRIC&pg=PA269 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231143640/https://books.google.com/books?id=oP91HVIMPRIC&pg=PA269 |archive-date=31 Desember 2013 |url-status=live}}</ref> Wêreldwyd is [[sterilisasie]] ’n algemener manier van geboortebeperking,<ref name="Hales"/> terwyl die gebruik van die [[intra-uteriene apparaat]] (IUA) ’n algemene vorm van omkeerbare geboortebeperking is.<ref name="Hales"/><ref name=Winner2012>{{cite journal |vauthors=Winner B, Peipert JF, Zhao Q, Buckel C, Madden T, Allsworth JE, Secura GM | title = Effectiveness of long-acting reversible contraception |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2012-05-24_366_21/page/1998 | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 366 | issue = 21 | pages = 1998–2007 | year = 2012 | pmid = 22621627 | doi = 10.1056/NEJMoa1110855 }}</ref>
Bevrugting en geboortebeperking is veral ’n saak van lewe of dood in [[ontwikkelende land]]e, waar een uit elke drie voue voor 20 ’n kind kry; 90% van onveilige [[aborsie]]s in hierdie lande kan voorkom word deur doeltreffende geboortebeperking.<ref name="Hales"/>
===Voorkoms===
[[Beeld:Coition of a Hemisected Man and Woman.jpg|thumb|180px|’n Deursneeaansig van ’n man en vrou om te wys wat in die liggaam gebeur tydens koïtus (c. 1492 deur [[Leonardo da Vinci]]).]]
Penis-vaginale penetrasie is die algemeenste vorm van seksuele omgang.<ref name="Alters"/><ref name="Carroll">Sien [https://books.google.com/books?id=gU3SZSh-eXsC&pg=PT334 bladsy 302] vir inligting oor orgasme, en [https://books.google.com/books?id=gU3SZSh-eXsC&pg=PT316 bladsye 285-286] vir definisies, voorkoms en lengte van seksuele omgang. {{cite book |author=Janell L. Carroll |title=Discovery Series: Human Sexuality |edition=1ste |publisher=Cengage Learning |pages=656 |isbn=978-1111841898 |year=2012 |accessdate=25 Augustus 2013 |url=https://books.google.com/books?id=gU3SZSh-eXsC |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231143704/https://books.google.com/books?id=gU3SZSh-eXsC |archive-date=31 Desember 2013 |url-status=live}}</ref> Studies wys die meeste heteroseksuele paartjies beoefen feitlik elke keer vaginale seks.<ref name="Carroll"/> Die Amerikaanse Nasionale Opname van Seksuele Gesondheid en Gedrag (NSSHB) het in 2010 berig vaginale seks is "die algemeenste seksuele gedrag tussen mans en vroue van alle ouderdomme en etnisiteite".<ref name="Carroll"/> Volgens Clint E. Bruess et al. is dit "die gedrag wat die meeste bestudeer word" en "dikwels die fokus van seksopvoedingsprogramme vir die jeug".<ref name="Bruess">{{cite book |author=Clint E. Bruess |author2=Elizabeth Schroeder |title=Sexuality Education Theory and Practice |publisher=Jones & Bartlett Publishers |year=2013 |page=152 |accessdate=5 Desember 2014 |isbn=978-1449649289 |url=https://books.google.com/books?id=WWFW6-kkAVoC&pg=PA152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326113550/https://books.google.com/books?id=WWFW6-kkAVoC&pg=PA152 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> Weiten et al. sê dit is die "algemeens onderskryfde en beoefende seksdaad in ons gemeenskap".<ref name="Weiten3"/>
Oor orale en anale seks sê die Sentrums vir Siektebeheer en {{nowrap|-Voorkoming}} (CDC) in 2009: "Studies dui aan orale seks word algemeen beoefen deur seksueel aktiewe man-vrou- en selfdegeslagpaartjies van verskillende ouderdomme, insluitende tieners."<ref name="CDC, oral sex">{{cite web|title=Oral Sex and HIV Risk |date=Junie 2009 |accessdate=20 Augustus 2013 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |url=https://www.cdc.gov/hiv/resources/Factsheets/pdf/oralsex.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130510210937/http://www.cdc.gov/hiv/resources/Factsheets/pdf/oralsex.pdf |archivedate=10 Mei 2013 |df= }}</ref> Orale seks is aansienlik algemener as anale seks.<ref name="Weiten3"/><ref name="Aggleton 1"/> Die NSSHB-studie van 2010 het bevind mans beoefen vaginale seks meer dikwels as penetrerende anale seks, maar dat 13-15% van mans tussen 25 en 49 penetrerende anale seks het. Dit is minder algemeen dat mans die passiewe maat in anale seks is; sowat 7% van mans tussen 14 en 94 het gesê hulle was al die passiewe maat. Volgens die studie beoefen vroue minder anale seks as mans, maar die praktyk is nie ongewoon onder hulle nie; daar is geraam 10-14% van vroue tussen 18 en 39 het in die vorige 90 dae anale seks beoefen, en die meeste vroue het gesê hulle het een keer per maand of ’n paar keer per jaar anale seks.<ref name="Carroll"/>
====Ouderdom met eerste omgang====
Die voorkoms van seksuele omgang is al tussen kulture vergelyk. In 2003 het Michael Bozon van die [[Frankryk|Franse]] Institut national d'études démographiques ’n studie gedoen oor die ouderdom waarop vroue en mans hulle eerste seksuele omgang gehad het. In die eerste groep wat hy bestudeer het, mense van [[Afrika suid van die Sahara]] ([[Mali]], [[Senegal]] en [[Ethiopië]]), het geblyk die mans was ouer as die vroue toe hulle die eerste keer seks gehad het, maar dit was dikwels buite die huwelik. Die studie het die [[Indiese subkontinent]] as deel van die studie beskou, maar net data van [[Nepal]] was beskikbaar.<ref name="Bozon">{{cite journal |last=Bozon |first=Michael |year=2003 |title=At what age do women and men have their first sexual intercourse? World comparisons and recent trends |journal=Population and Societies |volume=391 |pages=1–4 |issue= |url=https://www.ined.fr/fichier/s_rubrique/247/english_391.en.pdf |pmid= |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304091955/https://www.ined.fr/fichier/s_rubrique/247/english_391.en.pdf |archivedate=4 Maart 2016 |df=mdy-all }}</ref><ref name="Caselli">{{cite book |author=Graziella Caselli |author2=Guillaume Wunsch |author3=Daniel Courgeau |author4=Jacques Vallin |title=Demography – Analysis and Synthesis: A Treatise in Population |publisher=Academic Press |year=2005 |pages=490–501 |accessdate=6 September 2013 |isbn=978-0127656601 |url=https://books.google.com/books?id=nmgNXoiAiU4C&pg=PA491 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231143552/https://books.google.com/books?id=nmgNXoiAiU4C&pg=PA491 |archive-date=31 Desember 2013 |url-status=live}}</ref>
In die tweede groep het geblyk families moedig hulle dogters aan om eers later in hulle lewe te trou en om hulle tot dan van seks te onthou. Seuns word egter aangemoedig om voor hulle troue ondervinding met ouer vroue en [[Prostitusie|prostitute]] op te doen. Die ouderdom van mans in hierdie groep was laer as dié van vroue. Die groep het Latynse kulture ingesluit, van beide [[Suid-Europa]] ([[Portugal]], [[Griekeland]] en [[Roemenië]]) en [[Latyns-Amerika]] ([[Brasilië]], [[Chili]] en die [[Dominikaanse Republiek]]). Die studie het gereken baie [[Asië|Asiatiese]] gemeenskappe val ook in dié groep, maar net data van [[Thailand]] was beskikbaar.<ref name="Bozon"/><ref name="Caselli"/>
In die derde groep was die ouderdomme van mans en vroue nader aan mekaar; daar was egter twee subgroepe. In nie-Latynse, Katolieke lande ([[Pole]] en [[Litaue]] word genoem), was die ouderdom met die eerste seks hoër, wat dui op huwelike later in die lewe en die bewaring van mans en vroue se maagdelikheid. Dieselfde patroon van later huwelike en die bewaring van maagdelikheid het in [[Singapoer]] en [[Sri Lanka]] voorgekom. [[China]] en [[Viëtnam]] is as deel van die groep beskou, maar data was nie beskikbaar nie.<ref name="Bozon"/><ref name="Caselli"/> In [[Noord-Europa|Noord-]] en [[Oos-Europa|Oos-Europese]] lande was die ouderdom met die eerste seks laer, met mans en vroue wat albei voor die huwelik seksuele omgang gehad het. Die studie het [[Switserland]], [[Duitsland]] en [[Tsjeggië]] by die groep ingesluit.<ref name="Bozon"/><ref name="Caselli"/>
Wat data in die VSA betref, het die Nasionale Sentrum vir Gosondheidstatistieke in 2010 berig die ouderdom met die eerste seksuele omgang is 17,1 jaar vir beide mans en vroue.<ref name="CDC abc_list_s">{{cite web |title=Key Statistics from the National Survey of Family Growth |accessdate=9 Februarie 2013 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |url=https://www.cdc.gov/nchs/nsfg/abc_list_s.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20130127113618/https://www.cdc.gov/nchs/nsfg/abc_list_s.htm |archive-date=27 Januarie 2013 |url-status=live}}</ref>
==Invloed op gesondheid==
===Voordele===
Seksuele omgang en aktiwiteit het volgens berig word voordele vir die gesondheid so uiteenlopend soos ’n groter [[Immuunstelsel|immuniteit]] deur die liggaam se vervaardiging van teenliggaampies te verhoog en ’n gepaardgaande laer [[bloeddruk]],<ref name="Steptoe">{{cite book |author=Andrew Steptoe |author2=Kenneth Freedland |author3=J. Richard Jennings |author4=Maria M. Llabre |author5=Stephen B Manuck |author6=Elizabeth J. Susman |title=Handbook of Behavioral Medicine: Methods and Applications |publisher=Springer Science & Business Media |year=2010 |pages=60–61 |accessdate=7 Desember 2014 |isbn=978-0387094885 |url=https://books.google.com/books?id=Si9TtI5AGIEC&pg=PA60 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326112244/https://books.google.com/books?id=Si9TtI5AGIEC&pg=PA60 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Hornstein">{{cite book |author=Theresa Hornstein |author2=Jeri Schwerin |title=Biology of Women |publisher=Cengage Learning |year=2012 |page=205 |accessdate=7 Desember 2014 |isbn=978-1285401027 |url=https://books.google.com/books?id=ibgKAAAAQBAJ&pg=PA205 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326131542/https://books.google.com/books?id=ibgKAAAAQBAJ&pg=PA205 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> en ’n kleiner kans op [[prostaatkanker]].<ref name="Steptoe"/>
Seksuele intimiteit en orgasmes verhoog vlakke van die [[hormoon]] oksitosien (ook bekend as "die liefdeshormoon"), wat mense kan help bande smee en vertroue opbou.<ref name="Hornstein"/><ref name="Sigelman">{{cite book |author=Carol Sigelman |author2=Elizabeth Rider |title=Life-Span Human Development |publisher=Cengage Learning |year=2011 |page=452 |accessdate=7 Desember 2014 |isbn=978-1111342739 |url=https://books.google.com/books?id=8smBuRecmDsC&pg=PT480 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326114446/https://books.google.com/books?id=8smBuRecmDsC&pg=PT480 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> Oksitosien het vermoedelik ’n groter impak op vroue as op mans, wat die rede kan wees dat vroue seksuele aantrekking of aktiwiteit meer as mans met romanse en liefde verbind.<ref name="Freberg">{{Cite book |author=Laura Freberg |title=Discovering Biological Psychology |publisher=Cengage Learning |pages=308–310 |isbn=978-0547177793 |year=2009 |accessdate=9 Januarie 2016 |url=https://books.google.com/books?id=-zyTMXAjzQsC&pg=PA308 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506153227/https://books.google.com/books?id=-zyTMXAjzQsC&pg=PA308 |archive-date=6 Mei 2016 |url-status=live}}</ref>
’n Langtermynstudie met 3 500 mense tussen 18 en 102 deur die kliniese neuropsigoloog David Weeks het op grond van onpartydige beoordelings van die mense se foto's, aangedui seks op ’n gereelde basis help mense chronologies aansienlik jonger lyk.<ref>{{cite book |last=Northrup |first=Christiane |title=Women's Bodies, Women's Wisdom: Creating Physical and Emotional Health and Healing |year=2010 |publisher=Bantam |isbn=978-0-553-80793-6 |page=232 |url=https://books.google.com/books?id=V9S3keMnie8C&pg=PA232&lpg=PA232 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905090634/https://books.google.com/books?id=V9S3keMnie8C&pg=PA232&lpg=PA232 |archive-date=5 September 2015 |url-status=live |accessdate=21 Oktober 2015}}</ref>
===Risiko's===
Seksueel oordraagbare infeksies (SOI's) is [[bakterie|bakterieë]], [[virus]]se of [[parasiet]]e wat deur seksuele kontak versprei word, veral deur onveilige vaginale, anale en orale seks.<ref name="Hoeger">{{cite book |vauthors=Hoeger W, HS, FA, HC |title=Principles and Labs for Fitness and Wellness |publisher=Cengage Learning |year=2016 |pages=538–540 |isbn=133709997X |url=https://www.google.com/books/edition/Principles_and_Labs_for_Fitness_and_Well/wdq5DQAAQBAJ?hl=PA538 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261024083727/https://www.google.com/books/edition/Principles_and_Labs_for_Fitness_and_Well/wdq5DQAAQBAJ?hl=PA538 |archive-date=24 Oktober 2026 |url-status=live}}</ref><ref name=Women2017>{{cite web |url=https://www.womenshealth.gov/a-z-topics/sexually-transmitted-infections |title=Sexually transmitted infections |website=womenshealth.gov |access-date=8 Desember 2017 |date=22 Februarie 2017 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209044055/https://www.womenshealth.gov/a-z-topics/sexually-transmitted-infections |archive-date=9 Desember 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Orale seks is minder riskant as vaginale en anale seks.<ref name="Gulanick">{{cite book |vauthors=GM, MJ |title=Nursing Care Plans - E-Book: Diagnoses, Interventions, and Outcomes |publisher=Elsevier Health Sciences |year=2016 |page=725 |isbn=032342810X |url=https://www.google.com/books/edition/Nursing_Care_Plans_E_Book/NK2ADQAAQBAJ?hl=PA725 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304213733/https://www.google.com/books/edition/Nursing_Care_Plans_E_Book/NK2ADQAAQBAJ?hl=PA725 |archive-date=4 Maart 2022 |url-status=live}}</ref> SOI's toon dikwels nie aanvanklike simptome nie en dit verhoog die risiko dat dit onwetend aan ander oorgedra kan word.<ref>{{cite book|vauthors=Murray PR, Rosenthal KS, Pfaller MA|title=Medical microbiology|date=2013|publisher=Mosby|location=St. Louis, MO|isbn=978-0-323-08692-9|page=418|edition=7de|url=https://books.google.com/books?id=RBEVsFmR2yQC&pg=PA418 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151201070705/https://books.google.com/books?id=RBEVsFmR2yQC&pg=PA418 |archivedate=2015-12-01|df=}}</ref><ref>{{cite book |last1=Goering |first1=Richard V. |title=Mims' medical microbiology |date=2012 |publisher=Saunders |location=Edinburg |isbn=978-0-7234-3601-0 |page=245 |edition=5de |url=https://books.google.com/books?id=pzQayLEQ5mQC&pg=PA245 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122165637/https://books.google.com/books?id=pzQayLEQ5mQC&pg=PA245 |archive-date=22 November 2025 |url-status=live |df=}}</ref>
In Amerika is daar elke jaar 19 miljoen nuwe gevalle van seksueel oordraagbare infeksies,<ref>{{cite web |title=STD Trends in the United States: 2010 National Data for Gonorrhea, Chlamydia, and Syphilis |url=https://www.cdc.gov/std/stats10/trends.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=15 September 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120909055432/https://www.cdc.gov/std/stats10/trends.htm |archive-date=9 September 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en in 2005 het die WGO geskat daar is 448 miljoen mense tussen 15 en 49 jaar oud wat elke jaar met geneeslike SOI's (soos [[sifilis]], [[gonorree]] en [[chlamydia]]) aangesteek word.<ref name="WHO 2015">{{cite web |title=Sexually transmitted infections (STIs) |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |access-date=20 Junie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150628025117/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |archive-date=28 Junie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sommige SOI's kan ’n genitale sweer veroorsaak; selfs as hulle dit nie doen nie, vermenigvuldig hulle die risiko tienvoudig om MIV op te doen of oor te dra.<ref name="WHO 2015"/> [[Hepatitis B]] kan ook deur seksuele kontak oorgedra word.<ref>[https://www.cdc.gov/hepatitis/HBV/HBVfaq.htm#treatment CDC Hepatitis B Information for Health Professionals] Besoek op 27 Mei 2010</ref> Daar is wêreldwyd sowat 257 miljoen chroniese draers van hepatitis B.<ref>{{cite web |title=Hepatitis B |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b |publisher=World Health Organization |date=18 Julie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180716025915/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b |archive-date=16 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
MIV is een van die grootste redes van sterftes in die wêreld; in 2010 het na raming sowat 30 miljoen mense gesterf sedert die begin van die epidemie. Van die 2,7 miljoen nuwe MIV-infeksies wat in 2010 wêreldwyd voorgekom het, was 1,9 miljoen (70%) in [[Afrika]]. Die WGO het ook berig dat die "geskatte 1,2 miljoen Afrikane wat in 2010 aan MIV-verwante siektes gesterf het, 69% van die 1,8 miljoen sterftes wêreldwyd weens die infeksie uitgemaak het".<ref name=WHO-HIV>{{cite web |title=HIV/AIDS |url=http://www.who.int/gho/hiv/en/index.html |publisher=World Health Organization |access-date=15 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120828114459/http://www.who.int/gho/hiv/en/index.html |archive-date=28 Augustus 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit word deur bloedtoetse opgespoor en hoewel geen geneesmiddel nog gevind is nie, kan dit bestuur word deur [[antiretrovirale middel]]s vir die siekte en kan pasiënte ’n gesonde en produktiewe lewe lei.<ref name=WHO-2012>{{cite web |title=HIV/AIDS |url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/index.html |work=Fact sheet N° 360 |publisher=World Health Organization |access-date=8 September 2012 |date=Julie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120814150018/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/index.html |archive-date=14 Augustus 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In 2005 het die WGO geraam 123 miljoen vroue wêreldwyd raak elke jaar swanger, en sowat 87 miloen van hierdie swangerskappe, of 70,7%, is onbeplan. Sowat 46 miljoen swangerskappe eindig jaarliks in ’n aborsie.<ref>{{cite web |title=Not Every Pregnancy is Welcome |url=http://www.who.int/whr/2005/chapter3/en/index3.html |work=The world health report 2005 – make every mother and child count |publisher=World Health Organization |access-date=6 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120318230825/http://www.who.int/whr/2005/chapter3/en/index3.html |archive-date=18 Maart 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Oormatige seksuele aktiwiteit op ’n gereelde (daaglikse) basis kan tot ’n verslawing aan seks lei.<ref name="ΔFosB reward">{{cite journal |vauthors=Blum K, Werner T, Carnes S, Carnes P, Bowirrat A, Giordano J, Oscar-Berman M, Gold M | title = Sex, drugs, and rock 'n' roll: hypothesizing common mesolimbic activation as a function of reward gene polymorphisms |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-psychoactive-drugs_january-march-2012_44_1/page/38 | journal = Journal of Psychoactive Drugs | volume = 44 | issue = 1 | pages = 38–55 | year = 2012 | pmid = 22641964 | pmc = 4040958 | doi = 10.1080/02791072.2012.662112}}</ref><ref name="Natural and drug addictions">{{cite journal | author = Olsen CM | title = Natural rewards, neuroplasticity, and non-drug addictions | journal = Neuropharmacology | volume = 61 | issue = 7 | pages = 1109–1122 |date=Desember 2011 | pmid = 21459101 | pmc = 3139704 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2011.03.010 | url = }}</ref> Seksuele verslawing, of hiperseksualiteit, word dikwels beskou as ’n impulsbeheersteuring of gedragsverslawing.
===Duur van seks en genitale komplikasies===
Seksuele omgang waarby ’n man betrokke is, eindig dikwels wanneer die man ejakuleer, en daarom het sy seksmaat nie noodwendig tyd gehad om ’n orgasme te bereik nie.<ref name="Wincze">{{Cite book |author=John Wincze |title=Enhancing Sexuality : A Problem-Solving Approach to Treating Dysfunction |year=2009 |publisher=Oxford University Press |pages=56–60 |isbn=978-0199718023 |url=https://books.google.com/books?id=8YxbeHsgiGMC&pg=PA56 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260113213125/https://books.google.com/books?id=8YxbeHsgiGMC&pg=PA56 |archive-date=13 Januarie 2026 |url-status=live}}</ref> Voortydige ejakulasie is ook algemeen, en vroue het ’n langer tyd as mans nodig om [[Seksuele stimulasie|seksueel gestimuleer]] te raak voordat hulle ’n orgasme bereik.<ref name="Weiten, 2011"/><ref name="Porst">{{cite book |author=Hartmut Porst |author2=Jacques Buvat |title=Standard Practice in Sexual Medicine |publisher=John Wiley & Sons |year=2008 |accessdate=22 Oktober 2013 |page=189 |isbn=978-1405178723 |url=https://books.google.com/books?id=S4GJio79XOUC&pg=PA189 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326131235/https://books.google.com/books?id=S4GJio79XOUC&pg=PA189 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Emmanuele">{{cite book |author=Emmanuele A. Jannini |author2=Chris G. McMahon |author3=Marcel D. Waldinger |title=Premature Ejaculation: From Etiology to Diagnosis and Treatment |publisher=Springer |year=2012 |accessdate=22 Oktober 2013 |pages=159–162 |isbn=978-8847026469 |url=https://books.google.com/books?id=iCXF3sWtgegC&pg=PA159 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326112201/https://books.google.com/books?id=iCXF3sWtgegC&pg=PA159 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> Volgens geleerdes soos Weiten et al. "dink baie paartjies ’n orgasme moet net deur gemeenskap [penis-vaginale seks] bereik word", die woord "voorspel" suggereer dat enige ander vorm van seksuele stimulasie net ’n voorbereiding vir die "hoofgebeure" is en dat "omdat vroue minder gereeld ’n orgasme deur gemeenskap bereik", hulle meer geneig as mans is om ’n orgasme voor te gee om hulle seksmaat te bevredig.<ref name="Weiten, 2011"/>
[[Beeld:Indiaerotic8.jpg|thumb|links|220px|’n Skildery van ’n [[Indië|Indiese]] paartjie wat seksuele omgang uitrek.]]
In 1991 het geleerdes van die Kinsey-instituut gesê: "Die waarheid is dat die tyd tussen penetrasie en ejakulasie nie net van man tot man verskil nie, maar ook van tyd tot tyd vir dieselfde man." Volgens hulle is die regte lengte van seksuele omgang die tyd wat albei maats nodig het om wedersyds bevredig te word; hulle het klem gelê daarop dat [[Alfred Kinsey|Kinsey]] "bevind het 75 persent van mans ejakuleer binne twee minute van penetrasie. Maar hy het nie gevra of die mans of hulle maats dink twee minute is wedersyds bevredigend nie" en dat "onlangser verslae dui op effens langer tye vir omgang".<ref name="Reinisch">{{cite book | title = The Kinsey Institute New Report On Sex| publisher = Macmillan | year = 1991 | pages = 129–130| accessdate = 30 Augustus 2012 |isbn = 978-0312063863| url = https://books.google.com/?id=KsW6wPiXEd0C&pg=PA129&lpg=PA129 |author1=June M. Reinisch |author2=Ruth Beasley }}</ref>
’n Opname in 2008 deur Kanadese en Amerikaanse seksterapeute het bevind die gemiddelde tyd vir heteroseksuele omgang (koïtus) is 7 minute, dat 1 tot 2 minute te kort is, 3 tot 7 minute genoeg, 7 tot 13 minute wenslik en 10 tot 30 minute te lank.<ref name="Carroll"/><ref>{{cite journal |vauthors=Corty EW, Guardiani JM | title = Canadian and American Sex Therapists' Perceptions of Normal and Abnormal Ejaculatory Latencies: How Long Should Intercourse Last? | journal = The Journal of Sexual Medicine | volume = 5 | issue = 5 | pages = 1251–1256 | year = 2008 | pmid = 18331255 | pmc = | doi = 10.1111/j.1743-6109.2008.00797.x }}</ref>
[[Anorgasme]] is wanneer gereeld gesukkel word om ’n orgasme te bereik, ondanks genoeg stimulasie, en dit persoonlike stres veroorsaak.<ref name="Bullough">{{cite book |author=Vern L Bullough |author2=Bonnie Bullough |title=Human Sexuality: An Encyclopedia |publisher=Routledge |page=32 |year=2014 |accessdate=6 Desember 2014 |isbn=978-1135825027 |url=https://books.google.com/books?id=-cqlAgAAQBAJ&pg=PA32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326113552/https://books.google.com/books?id=-cqlAgAAQBAJ&pg=PA32 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> Dit is aansienlik algemener by vroue as by mans,<ref name="Rosenthal">{{cite book |first=Martha |last=Rosenthal |title=Human Sexuality: From Cells to Society |publisher=Cengage Learning |year=2012 |page=150 |accessdate=22 Oktober 2013 |isbn=9780618755714 |url=https://books.google.com/books?id=d58z5hgQ2gsC&pg=PT170 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326125259/https://books.google.com/books?id=d58z5hgQ2gsC&pg=PT170 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Weiner2">{{cite book |author=Irving B. Weiner |author2=George Stricker |author3=Thomas A. Widiger |title=Handbook of Psychology, Clinical Psychology |publisher=John Wiley & Sons |year=2012 |accessdate=22 Oktober 2013 |pages=172–175 |isbn=978-1118404430 |url=https://books.google.com/books?id=A_NaK3cwQSsC&pg=PA172 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326113719/https://books.google.com/books?id=A_NaK3cwQSsC&pg=PA172 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> en dit is al toegeskryf aan die gebrek aan seksopvoeding oor die vrou se liggaam, veral in seksnegatiewe kulture, soos dat klitorale stimulasie gewoonlik vir ’n vrou die sleutel tot ’n orgasme is.<ref name="Weiner2"/> Die fisieke struktuur van koïtus bevoordeel penisstimulasie bo klitorale stimulasie; die ligging van die klitoris verg stimulasie met die hand of mond om ’n orgasme vir die vrou te bewerkstellig.<ref name="Weiten, 2011"/> Sowat 25% van vroue sê hulle bereik moeilik ’n orgasme,<ref name="Carroll"/> 10% het nog nooit ’n orgasme gehad nie<ref name="Plotnik">{{cite book |author1=Rod Plotnik |author2=Haig Kouyoumdjian |title =Introduction to Psychology|url=https://archive.org/details/introductiontops0000rodp_q7k8 | publisher = Cengage Learning | year = 2010 | page = [https://archive.org/details/introductiontops0000rodp_q7k8/page/344 344]|isbn = 978-0495903444}}</ref> en 40% of 40-50% het óf gekla dat hulle nie bevredig word nie óf het die een of ander tyd in hulle lewe gesukkel om seksueel opgewek te raak.<ref name="Knoepp">{{cite journal |vauthors=Knoepp LR, Shippey SH, Chen CC, Cundiff GW, Derogatis LR, Handa VL | title = Sexual complaints, pelvic floor symptoms, and sexual distress in women over forty | journal = The Journal of Sexual Medicine | volume = 7 | issue = 11 | pages = 3675–82 | year = 2010 | pmid = 20704643 | pmc = 3163299 | doi = 10.1111/j.1743-6109.2010.01955.x }}</ref>
[[Vaginisme]] is die onwillekeurige sametrekking van die [[bekken]]vloerspiere wat koïtus, of enige vorm van penetrasie van die vagina, pynlik en soms onmoontlik maak. Dit kan moeilik wees om te oorkom, want as vroue verwag om pyn tydens seksuele omgang te ervaar kan dit die spiere laat saamtrek, en dit lei weer tot pynlike seksuele omgang.<ref name="Weiner2"/><ref name="Ferri">{{cite book |author=Fred F. Ferri |title=Ferri's Clinical Advisor 2013,5 Books in 1, Expert Consult — Online and Print,1: Ferri's Clinical Advisor 2013 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0323083737 |year=2012 |page=1134 |accessdate=29 November 2014 |url=https://books.google.com/books?id=OR3VERnvzzEC&pg=PA1134 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326122056/https://books.google.com/books?id=OR3VERnvzzEC&pg=PA1134 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> Behandeling van vaginisme vereis dikwels beide sielkundige en gedragstegnieke.<ref name="Goldman">{{cite book |author=Marlene B. Goldman |author2=Rebecca Troisi |author3=Kathryn M. Rexrode |title=Women and Health |publisher=Academic Press |page=351 |year=2012 |accessdate=6 Desember 2014 |isbn=978-0123849793 |url=https://books.google.com/books?id=mavb4v8w8bsC&pg=PA351 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326120926/https://books.google.com/books?id=mavb4v8w8bsC&pg=PA351 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref>
Sowat 40% van mans lei minstens soms aan die een of ander vorm van [[erektiele disfunksie]], of impotensie.<ref name="Schouten">{{cite journal |vauthors=Schouten BW, Bohnen AM, Groeneveld FP, Dohle GR, Thomas S, Bosch JL | title = Erectile dysfunction in the community: trends over time in incidence, prevalence, GP consultation and medication use—the Krimpen study: trends in ED | journal = J Sex Med | volume = 7 | issue = 7 | pages = 2547–53 | date = Julie 2010 | pmid = 20497307 | doi = 10.1111/j.1743-6109.2010.01849.x }}</ref> Vir mense wat met impotensie sukkel wat deur mediese toestande veroorsaak word, is voorskrifmedisyne soos [[Viagra]] beskikbaar. Dokters maan egter teen die onnodige gebruik van hierdie middels omdat hulle gepaardgaan met ernstige risiko's, soos ’n groter kans op ’n [[hartaanval]].<ref name="Greenberg ED">{{cite book |author=Jerrold S Greenberg |author2=Clint E. Bruess |author3=Dean Emeritus |title=Exploring the Dimensions of Human Sexuality |publisher=Jones & Bartlett Publishers |page=633 |year=2010 |accessdate=8 Desember 2014 |isbn=978-0763797409 |url=https://books.google.com/books?id=6b36v8JHznIC&pg=PA633 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326132422/https://books.google.com/books?id=6b36v8JHznIC&pg=PA633 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref>
Sowat een uit elke drie mans kan die een of ander tyd deur voortydige ejakulasie geraak word.<ref name="Premature ejaculation">{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/premature-ejaculation/DS00578 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304165547/http://www.mayoclinic.com/health/premature-ejaculation/DS00578 |archive-date=4 Maart 2007 |url-status=live |title=Premature ejaculation |publisher=Mayo Clinic.com |accessdate=2 Maart 2007}}</ref> Die Amerikaanse Urologiese Vereniging raam tot 21 persent van mans in die VSA kan voortydige ejakulasie ervaar.<ref name="auanet.org">{{cite web|title=Guideline on the pharmacologic management of premature ejaculation|publisher=American Urological Association|year=2004|accessdate=12 Oktober 2013|url=http://www.auanet.org/common/pdf/education/clinical-guidance/Premature-Ejaculation.pdf|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303170443/http://www.auanet.org/common/pdf/education/clinical-guidance/Premature-Ejaculation.pdf|archivedate=3 Maart 2016|df=mdy-all}}</ref>
==Sosiale uitwerking==
===Volwassenes===
Redes vir seks kan voortplanting of ontspanning wees.<ref name="Harvey J">{{cite book |vauthors=HJ, WA, SS |title=The Handbook of Sexuality in Close Relationships |publisher=Psychology Press |year=2004 |pages=172–173 |isbn=1135624704 |url=https://www.google.com/books/edition/The_Handbook_of_Sexuality_in_Close_Relat/qsl4AgAAQBAJ?hl=PA172 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250527170503/https://www.google.com/books/edition/The_Handbook_of_Sexuality_in_Close_Relat/qsl4AgAAQBAJ?hl=PA172 |archive-date=27 Mei 2025 |url-status=live}}</ref> Dit speel ook dikwels ’n belangrike rol in bandvorming (''bonding'').<ref name="Freberg"/> In baie gemeenskappe is dit algemeen dat paartjies seks het terwyl hulle voorbehoedmiddels gebruik, om so pret te hê en hulle emosionele verhouding te versterk terwyl hulle met opset probeer om ’n swangerskap te vermy.<ref name="Freberg"/>
[[Beeld:YoungCoupleEmbracing-20070508.jpg|260px|thumb|Die vorming van sterk [[Emosie|emosionele]] bande tussen seksmaats is belangriker vir sosiale interaksies en langtermynverhoudings as onmiddellike [[voortplanting]].]]
In mense is ovulasie relatief onsigbaar sodat ’n paartjie nie altyd weet of die vrou op enige gegewe oomblik vrugbaar is nie. ’n Moontlike rede hiervoor kan wees die vorming van sterk emosionele bande tussen seksmaats, wat belangriker vir sosiale interaksies en langtermynverhoudings is as onmiddellike voortplanting.<ref name="Freberg"/><ref name="Reis">{{Cite book |author=Harry T. Reis |author2=Susan Sprecher |author3=Susan K. Sprecher |title=Encyclopedia of Human Relationships |volume=1 |year=2009 |publisher=SAGE |pages=541–543 |isbn=978-1412958462 |url=https://books.google.com/books?id=3EkOwvSAtL4C&pg=PA541 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829161214/https://books.google.com/books?id=3EkOwvSAtL4C&pg=PA541 |archive-date=29 Augustus 2025 |url-status=live}}</ref>
Seksuele behoeftes wat nie bevredig word nie, word verbind met ’n hoër kans op [[egskeiding]] en die beëindiging van verhoudings, veral wat mans betref.<ref name="Munck">{{cite book |author=Victor C. De Munck |title=Romantic Love and Sexual Behavior: Perspectives from the Social Sciences |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |pages=148–149 |accessdate=9 Desember 2014 |isbn=978-0275957261 |url=https://books.google.com/books?id=I78VnFoINgQC&pg=PA148 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326124535/https://books.google.com/books?id=I78VnFoINgQC&pg=PA148 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Howe">{{cite book |author=Tasha R. Howe |title=Marriages and Families in the 21st Century: A Bioecological Approach |publisher=John Wiley & Sons |year=2011 |page=411 |accessdate=9 Desember 2014 |isbn=978-1405195010 |url=https://books.google.com/books?id=UHaLL0pYwhMC&pg=PA411 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326124910/https://books.google.com/books?id=UHaLL0pYwhMC&pg=PA411 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Fine">{{cite book |author1=Mark A Fine |author2=John H. Harvey |title=Handbook of Divorce and Relationship Dissolution |publisher=Psychology Press |year=2013 |page=160 |accessdate=9 Desember 2014 |isbn=978-1317824213 |url=https://books.google.com/books?id=wGZlAgAAQBAJ&pg=PA160 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326130921/https://books.google.com/books?id=wGZlAgAAQBAJ&pg=PA160 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> Sommige studies wys egter ’n gebrek aan gereelde seks is nie self ’n groot rede vir egskeiding nie, maar dit is dikwels een van verskeie redes wat daartoe kan lei.<ref name="Reinisch2">{{cite book |author=June M. Reinisch |author2=Ruth Beasley |title=The Kinsey Institute New Report On Sex |publisher=Macmillan |year=1991 |page=74 |accessdate=9 Desember 2014 |isbn=978-0312063863 |url=https://books.google.com/books?id=KsW6wPiXEd0C&pg=PA74 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326132510/https://books.google.com/books?id=KsW6wPiXEd0C&pg=PA74 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Schwartz2">{{cite book |author=Pepper Schwartz |author2=Virginia Rutter |title=The Gender of Sexuality |publisher=Rowman & Littlefield |year=1998 |page=129 |accessdate=9 Desember 2014 |isbn=978-0803990425 |url=https://books.google.com/books?id=7bWlvcpYGUcC&pg=PA129 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326120451/https://books.google.com/books?id=7bWlvcpYGUcC&pg=PA129 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> Volgens ’n studie in 2010 het die NSSHB bevind mans wie se laaste seksuele omgang met ’n lewensmaat was, het groter prikkeling, meer plesier en minder probleme soos erektiele disfunksie ervaar as mans wie se laaste seksdaad met iemand buite ’n verhouding was.<ref name="Yarber">{{cite book| author = William Yarber| author2 = Barbara Sayad| author3 = Bryan Strong|title =Human Sexuality: Diversity in Contemporary America|edition =Eighth|publisher = McGraw-Hill Higher Education | year = 2012 | page = 445 | accessdate = 9 Desember 2014 |isbn = 978-0077435257| url =https://books.google.com/?id=EWz7twAACAAJ&dq=Human+Sexuality:+Diversity+in+Contemporary+America}}</ref>
Vroue kla dikwels oor hulle manlike seksmaats se gebrek aan seksuele spontaniteit. ’n Afname in seksuele aktiwiteit onder hierdie vroue kan wees omdat hulle glo hulle is nie meer aantreklik nie of omdat hulle maats se gesondheidsprobleme seksuele omgang belemmer.<ref name="Montemurro">{{cite book |author=Beth Montemurro |title=Deserving Desire: Women's Stories of Sexual Evolution |publisher=Rutgers University Press |year=2014 |page=169 |accessdate=9 Desember 2014 |isbn=978-0813573069 |url=https://books.google.com/books?id=1XVYBQAAQBAJ&pg=PT169 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326121526/https://books.google.com/books?id=1XVYBQAAQBAJ&pg=PT169 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> Sommige vroue sê hulle grootste seksuele bevrediging kom uit seks met iemand met wie hulle ’n emosionele band het, eerder as net danksy ’n orgasme.<ref name="Wincze"/><ref name="Gurian">{{cite book |author=Michael Gurian |title=The Wonder of Aging: A New Approach to Embracing Life After Fifty |publisher=Simon & Schuster |year=2013 |page=178 |accessdate=9 Desember 2014 |isbn=978-1476706719 |url=https://books.google.com/books?id=XyS5ebuXJWgC&pg=PT178 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326130419/https://books.google.com/books?id=XyS5ebuXJWgC&pg=PT178 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> Wat egskeiding betref, is vroue meer geneig om hulle mans te verlaat weens ontrouheid as hulle in ’n huwelik met min samewerking of baie konfilk is.<ref name="Fine"/>
Navorsing wys ook paartjies wat nie getroud is nie, maar saamwoon, het meer seks as getroude paartjies en is meer geneig om seks buite die verhouding te hê; dit kan wees as gevolg van die "wittebrood-effek" (die nuwigheid om seks met ’n maat te hê), aangesien seks gewoonlik al hoe minder beoefen word hoe langer ’n paartjie getroud is. Getroude paartjies het seks gemiddeld een of twee keer per week, of sowat ses tot sewe keer per maand.<ref name="Strong2">{{cite book |author=Bryan Strong |author2=Theodore Cohen |title=The Marriage and Family Experience: Intimate Relationships in a Changing Society |publisher=Cengage Learning |year=2013 |page=212 |accessdate=9 Desember 2014 |isbn=978-1285531892 |url=https://books.google.com/books?id=6ZIWAAAAQBAJ&pg=PT237 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326125949/https://books.google.com/books?id=6ZIWAAAAQBAJ&pg=PT237 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> Ouer mense het gewoonlik ook minder seks as jong mense.<ref name="Strong2"/>
===Tieners===
Tieners gebruik seks algemeen vir verhoudings- en ontspanningsdoeleindes, en dit kan ’n negatiewe óf positiewe uitwerking op hulle lewe hê. Hoewel tienerswangerskappe in sommige kulture verwelkom word, word dikwels daarop neergesien. Volgens navorsing plaas die vroeëre begin van puberteit by kinders groot druk op tieners om soos volwassenes op te tree voordat hulle emosioneel en kognitief daarvoor gereed is.<ref name="sex lives3">{{cite book| title=The Sex Lives of Teenagers| isbn=978-0-452-28260-5| last=Ponton| first=Lynn| year=2000| page=[https://archive.org/details/sexlivesofteenag00lynn/page/3 3]| publisher=Dutton Publishing| url=https://archive.org/details/sexlivesofteenag00lynn/page/3}}</ref>
Sommige studies toon veral meisies wat seksuele omgang het, ondervind meer stres en depressie en dat meisies meer geneig as seuns is om seksueel riskant te wees, soos om seks sonder ’n kondoom te hê.<ref name="DiClemente">{{cite book |author=Ralph J. DiClemente |author2=John S. Santelli |author3=Richard A. Crosby |title=Adolescent Health: Understanding and Preventing Risk Behaviors |publisher=John Wiley & Sons |year=2009 |pages=521–522 |accessdate=7 Desember 2014 |isbn=978-0470452790 |url=https://books.google.com/books?id=KcrwY8eCwcQC&pg=PT521 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326132937/https://books.google.com/books?id=KcrwY8eCwcQC&pg=PT521 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Abaied">{{cite book |author=Jamie L Abaied |author2=Deepika Anand |author3=Tracey L Auster |author4=Daniel BE |title=The Oxford Handbook of Depression and Comorbidity |publisher=Oxford University Press |year=2014 |page=450 |accessdate=7 Desember 2014 |isbn=978-0199797004 |url=https://books.google.com/books?id=hzpsAwAAQBAJ&pg=PA450 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326133507/https://books.google.com/books?id=hzpsAwAAQBAJ&pg=PA450 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> Dit kan egter wees dat verdere navorsing nodig is.<ref name="Abaied"/> In sommige lande word seksopvoeding op skool gegee; dié programme is omstrede, want baie mense reken seksopvoeding is die plig van ouers en voogde.<ref name="Ryan">{{cite book |author=Kevin Ryan |author2=James Cooper |title=Those Who Can, Teach |publisher=Cengage Learning |year=2008 |page=110 |accessdate=9 Desember 2014 |isbn=978-0547204888 |url=https://books.google.com/books?id=rqmdR6Xrgq8C&pg=PA110 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326133508/https://books.google.com/books?id=rqmdR6Xrgq8C&pg=PA110 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref>
Sommige studies in die 1970's tot '90's dui op ’n verband tussen selfagting en seks onder tieners,<ref name="Lerner 2">{{cite book |first1=Richard M. |last1=Lerner |first2=Daniel F. |last2=Perkins |name-list-format=vanc |title=Social Interactions in Adolescence and Promoting Positive Social Contributions of Youth |publisher=Taylor & Francis |year=1999 |page=124 |accessdate=14 April 2017 |isbn=978-0815332954 |url=https://books.google.com/books?id=BunEIQylaJAC&pg=PA124 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170415112552/https://books.google.com/books?id=BunEIQylaJAC&pg=PA124 |archive-date=15 April 2017 |url-status=live}}</ref> terwyl ander studies uit die 1980's en '90's min of geen verband gevind het nie.<ref name="Kowalski">{{cite book |vauthors=Kowalski RM, Leary MR |title=The Interface of Social and Clinical Psychology: Key Readings |publisher=Psychology Press |year=2004 |page=121 |accessdate=14 April 2017 |isbn=978-1841690872 |url=https://books.google.com/books?id=qkEdaQ4heGgC&pg=PA121 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170415112728/https://books.google.com/books?id=qkEdaQ4heGgC&pg=PA121 |archive-date=15 April 2017 |url-status=live}}</ref> Navorsing uit die 1990's en later dui meestal op laasgenoemde.<ref name="Kowalski"/><ref name="Guindon">{{cite book |author=Mary H. Guindon |title=Self-Esteem Across the Lifespan: Issues and Interventions |publisher=Taylor & Francis |year=2009 |page=147 |accessdate=14 April 2017 |isbn=978-1841690872 |url=https://books.google.com/books?id=EcoPo06GYCMC&pg=PA147 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170415112010/https://books.google.com/books?id=EcoPo06GYCMC&pg=PA147 |archive-date=15 April 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="Lisa Arai">{{cite book |author=Lisa Arai |title=Teenage Pregnancy: The Making and Unmaking of a Problem |publisher=Policy Press |year=2009 |page=147 |accessdate=14 April 2017 |isbn=978-1847420749 |url=https://books.google.com/books?id=qzOguz7GqNoC&pg=PA32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170415111610/https://books.google.com/books?id=qzOguz7GqNoC&pg=PA32 |archive-date=15 April 2017 |url-status=live}}</ref>
Volgens die psigiater Lynn Ponton het alle tieners ’n sekslewe, of hulle seks met ander, met hulleself of skynbaar geen seks het nie. Deur tieners se seksualiteit as ’n potensieel positiewe ervaring te beskou, eerder as iets inherent gevaarliks, kan jong mense gehelp word om gesonder patrone te ontwikkel en positiewer keuses oor seksuele aktiwiteit te maak.<ref name="sex lives3" /> Volgens sommige navorsers kan langtermyn- romantiese verbindings tieners die vermoë help ontwikkel om later in hulle lewe verhoudings van goeie gehalte hê.<ref>Madsen S., Collins W. A. (2005). Differential predictions of young adult romantic relationships from transitory vs. longer romantic experiences during adolescence. Presented at ''Biennial Meeting of the Society for Research on Child Development'', Atlanta, Georgia.</ref>
==Etiese, godsdienstige en wetlike sienings==
[[Beeld:Erotic scenes Louvre G13 n4.jpg|thumb|260px|’n Erotiese skildery op ’n [[Antieke Griekse kuns|antieke Griekse]] [[kylix]].]]
Hoewel seksuele omgang, as koïtus, die natuurlike metode van voortplanting by die mens is, het mense ingewikkelde morele en etiese riglyne wat die beoefening daarvan reguleer. Dit verskil volgens [[godsdiens]]tige en [[Reg|landswette]]. Sommige regerings en godsdienste het ook streng aanduidings van "paslike" en "onpaslike" seksuele gedrag, wat insluit beperkings op soorte seks wat toelaatbaar is.
===Regsaspekte===
====Seksuele misdade====
Seks met iemand teen sy of haar sin, of sonder instemming, is [[verkragting]], maar kan ook "seksuele aanranding" genoem word; dit word in die meeste lande as ’n ernstige [[misdaad]] beskou.<ref name="Sex and Society">{{cite book |author=Marshall Cavendish Corporation |title=Sex and Society |publisher=Marshall Cavendish Corporation |year=2010 |pages=143–144 |accessdate=25 Augustus 2013 |isbn=978-0-7614-7906-2 |url=https://books.google.com/books?id=aVDZchwkIMEC&lpg=PA143 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231143600/https://books.google.com/books?id=aVDZchwkIMEC&lpg=PA143 |archive-date=31 Desember 2013 |url-status=live}}</ref><ref name="Greenberg2">{{cite book |author=Jerrold S. Greenberg |author2=Clint E. Bruess |author3=Sarah C. Conklin |title=Exploring the Dimensions of Human Sexuality |publisher=Jones & Bartlett Learning |year=2010 |page=515 |accessdate=25 Augustus 2013 |isbn=978-0-7637-7660-2 |url=https://books.google.com/books?id=1NC5R0RozBYC&lpg=PA515 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231143555/https://books.google.com/books?id=1NC5R0RozBYC&lpg=PA515 |archive-date=31 Desember 2013 |url-status=live}}</ref> Meer as 90% van verkragtingslagoffers is vroue, 99% van verkragters is mans en net 5% van verkragters is vreemdelinge vir hulle slagoffers.<ref name="Greenberg2"/>
Die meeste lande het ’n toestemmingsouderdom wat bepaal hoe oud iemand moet wees om wettige seks te hê, gewoonlik 16 tot 18, maar dit wissel van 12 tot 20 jaar. In sommige gemeenskappe word die toestemmingsouderdom bepaal deur niestatutêre gebruike en tradisies.<ref name="Kinnear">{{cite book|author=Karen L. Kinnear| title = Childhood Sexual Abuse: A Reference Handbook| publisher = ABC-CLIO | year = 2007 | page = 89 | accessdate = 25 Augustus 2013|isbn = 978-1-85109-905-4|url =https://books.google.com/?id=V1rogCrcOMwC&printsec=frontcover&dq=#v=onepage&q=&f=false}}</ref> Seks met ’n persoon jonger as dié ouderdom word, ongeag of hulle toestemming gegee het, dikwels beskou as seksuele aanranding of statutêre verkragting, soms afhangend van die verskil tussen die twee partye se ouderdom.
[[Beeld:Slevogt Faun and a Girl.jpg .jpg|thumb|links|’n Uitbeelding van [[verkragting]], deur Max Slevogt.]]
Sommige lande beskou enige seks met ’n persoon met onvoldoende verstandelike vermoëns om toestemming te gee, ongeag ouderdom, as verkragting.<ref>{{cite journal |last=Reed|first=E. J.|title=Criminal Law and the Capacity of Mentally Retarded Persons to Consent to Sexual Activity |url=https://archive.org/details/virginia-law-review_1997-05_83_4/page/799|journal=Virginia Law Review |year=1997|volume=83|issue=4 |pages=799–827|jstor=1073749|doi=10.2307/1073749}}</ref>
Robert Francoeur et al. sê "voor die 1970's het die definisies van verkragting dikwels net penis-vaginale seksuele omgang ingesluit".<ref name="Francoeur">{{cite book |title=The Continuum Complete International Encyclopedia of Sexuality |publisher=Continuum International Publishing Group |year=2004 |page=173 |accessdate=30 April 2013 |isbn=978-0826414885 |url=https://books.google.com/books?id=PQMTzc6y8ZAC&pg=PA173 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231143833/https://books.google.com/books?id=PQMTzc6y8ZAC&pg=PA173 |archive-date=31 Desember 2013 |url-status=live |first1=Robert T. |last1=Francoeur |first2=Raymond J. |last2=Noonan |first3=Beldina |last3=Opiyo-Omolo |name-list-format=vanc}}</ref><ref name="Kalbfleisch">{{cite book |vauthors=Kalbfleisch PJ, Cody MJ |title=Gender Power and Communication in Human Relationships |publisher=Routledge |year=2012 |page=153 |accessdate=30 April 2013 |isbn=978-1136480508 |url=https://books.google.com/books?id=LyMo1RUJwj0C&pg=PA153 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905090514/https://books.google.com/books?id=LyMo1RUJwj0C&pg=PA153 |archive-date=5 September 2015 |url-status=live}}</ref> Dit is dikwels as seksuele aanranding gedefinieer.<ref name="Plummer">{{cite book |author=Ken Plummer |title=Modern Homosexualities: Fragments of Lesbian and Gay Experiences |publisher=Routledge |year=2002 |pages=187–191 |accessdate=24 Augustus 2013 |isbn=978-1134922420 |url=https://books.google.com/books?id=OSO3q4XEfz4C&pg=PA189 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318215831/https://books.google.com/books?id=OSO3q4XEfz4C&pg=PA189 |archive-date=18 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> Mettertyd het die betekenis van verkragting in sommige dele van die wêreld breër geword om baie ander soorte dade teen iemand se sin in te sluit, soos anale seks, orale seks en penetrasie van die vagina of anus met ’n ander voorwerp as ’n penis.<ref name="Francoeur"/> Dit het ook in [[Suid-Afrika]] gebeur. Die Suid-Afrikaanse wysigingswet op seksuele misdade van 2007 het nuwe definisies vir verkragting daargestel met ’n genderneutrale basis.<ref>{{cite news |url=http://www.southafrica.info/services/rights/sexual-offences-bill3.htm |title=Sex crimes bill partly enacted |first=Gabi |last=Khumalo |date=19 Desember 2007 |agency=BuaNews |accessdate=28 Junie 2011 |archive-date=22 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111022181344/http://www.southafrica.info/services/rights/sexual-offences-bill3.htm |url-status=dead }}</ref> Dit het die definisie van verkragting as penis-vaginale penetrasie vervang om onder meer alle seks sonder instemming in te sluit; dit het ook die toestemmingsouderdom vir hetero- en homoseksuele op 16 vasgestel.<ref>Lees meer oor die wysigingswet op die [[:en:Sexual violence in South Africa|Engelse Wikipedia]].</ref>
Daar is gewoonlik ook wette teen [[bloedskande]], of seks met ’n nabye familielid, selfs al gee albei partye toestemming.<ref>{{citation|doi=10.1093/hrlr/ngu023|title=Roffee, J. A. (2014). No Consensus on Incest? Criminalisation and Compatibility with the European Convention on Human Rights}}.</ref> Nog algemeen verbode seksdade is [[bestialiteit]] en [[nekrofilie]].<ref name="DSM">{{cite book |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders: DSM-IV |url=https://archive.org/details/diagnosticstati00amer | publisher = American Psychiatric Association |location=Washington, D.C. |year=2000 |pages= |isbn=978-0-89042-025-6 |oclc= |doi=}}</ref><ref name="Milner2008">{{cite book |veditors = Laws DR, O'Donohue WT |last-author-amp = yes | last = Milner | first = JS |author2=Dopke CA | title = Sexual Deviance: Theory, Assessment, and Treatment | publisher = The Guilford Press | location = New York | year = 2008 | pages = [https://books.google.com/books?id=yIXG9FuqbaIC&pg=PA385 384–418] |isbn=978-1-59385-605-2 |oclc= |doi=| chapter = Paraphilia Not Otherwise Specified: Psychopathology and theory}}</ref><ref name="Seto2000">{{cite book |editor = Hersen M |editor2 = Van Hasselt VB | title = Aggression and violence: an introductory text |url = https://archive.org/details/aggressionviolen0000unse_d5c1 |publisher= Allyn & Bacon |location=Boston |year=2000 |pages= [https://archive.org/details/aggressionviolen0000unse_d5c1/page/198 198]–213 |isbn=978-0-205-26721-7 |oclc= |doi=| last = Seto| first = MC|author2=Barbaree HE | chapter = Paraphilias}}</ref>
====Huwelike en verhoudings====
[[Beeld:Lawrence Alma-Tadema Courtship - The Proposal.jpg|thumb|220px|Lawrence Alma-Tadema se uitbeelding van 'n hofmakery en huweliksaansoek.]]
Seksuele omgang word tradisioneel beskou as ’n noodsaaklike deel van die huwelik, met baie godsdienstige gebruike wat die [[volvoering]] van die huwelik vereis en die huwelik verklaar as die paslikste eenheid vir seksuele voortplanting.<ref name="Hogan">{{cite book |author=Margaret Monahan Hogan |title=Marriage as a Relationship: Real and Rational |publisher=Marquette University Press |year=2002 |page=88 |accessdate=1 September 2015 |isbn=978-0874626575 |url=https://books.google.com/books?id=HuztAAAAMAAJ&q=Marriage+as+a+Relationship:+Real+and+Rational |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905085534/https://books.google.com/books?id=HuztAAAAMAAJ&q=Marriage+as+a+Relationship:+Real+and+Rational |archive-date=5 September 2015 |url-status=live}}</ref> In sulke gevalle word enige rede wat aanleiding daartoe gee dat die huwelik nie volvoer word nie, beskou as ’n rede vir die [[nietigverklaring]] daarvan (wat nie ’n egskeidingsprosedure vereis nie). Seks tussen huweliksmaats word in verskeie gemeenskappe en godsdienste as ’n "huweliksreg" beskou, in historiese én moderne tye, veral wat betref die man se regte met sy vrou.<ref name="Dwyer">{{cite book |author=James G. Dwyer |title=Religious Schools V. Children's Rights |publisher=Cornell University Press |year=2001 |pages=72–73 |accessdate=31 Augustus 2015 |isbn=978-0801487316 |url=https://books.google.com/books?id=QDwD4huqyysC&pg=PA72 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905082758/https://books.google.com/books?id=QDwD4huqyysC&pg=PA72 |archive-date=5 September 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Green">{{cite book |author=Ronald Green |title=Religion and Sexual Health: Ethical, Theological, and Clinical Perspectives, Volume 1 of Theology and Medicine |publisher=Springer Science & Business Media |year=2013 |page=112 |accessdate=31 Augustus 2015 |isbn=978-9401579636 |url=https://books.google.com/books?id=h2mvBQAAQBAJ&pg=PT112 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905092237/https://books.google.com/books?id=h2mvBQAAQBAJ&pg=PT112 |archive-date=5 September 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Brook">{{cite book |author=Heather Brook |title=Conjugality: Marriage and Marriage-like Relationships Before the Law |publisher=Palgrave Macmillan |year=2015 |pages=71–73 |accessdate=31 Augustus 2015 |isbn=978-1137480910 |url=https://books.google.com/books?id=rP2_CQAAQBAJ&pg=PA71 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905073629/https://books.google.com/books?id=rP2_CQAAQBAJ&pg=PA71 |archive-date=5 September 2015 |url-status=live}}</ref> Tot laat in die 20ste eeu was daar gewoonlik ’n klousule wat die man uitgesluit het van vervolging weens verkragting as hy sy vrou gedwing het om seks te hê.<ref name="Steinmetz">{{cite book |author=Suzanne K. Steinmetz |author2=Marvin B. Sussman |title=Handbook of Marriage and the Family |publisher=Springer Science & Business Media |year=2013 |pages=787–788 |accessdate=31 Augustus 2014 |isbn=978-1461571513 |url=https://books.google.com/books?id=T6XwBwAAQBAJ&pg=PA787 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905085902/https://books.google.com/books?id=T6XwBwAAQBAJ&pg=PA787 |archive-date=5 September 2015 |url-status=live}}</ref> Volgens die skrywer 'lai Oshitokunbo Oshisanya het die konsep van huweliksregte algemeen afgeneem namate die wetlike status van vroue verander het.<ref name="Oshitokunbo">{{cite book |author=Oshisanya, 'lai Oshitokunbo |title=An Almanac of Contemporary Judicial Restatements (Criminal & Quasi Criminal Law & Procedure) vol. iii: Almanac vol. iii |publisher=Almanac Foundation |year=2015 |page=132 |accessdate=31 Augustus 2015 |isbn=978-9785120035 |url=https://books.google.com/books?id=fsDOBAAAQBAJ&pg=PA132 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905082954/https://books.google.com/books?id=fsDOBAAAQBAJ&pg=PA132 |archive-date=5 September 2015 |url-status=live}}</ref>
[[Owerspel]] (seks met ’n persoon wat nie jou huweliksmaat is nie) is in sommige regsgebiede steeds ’n misdaad.<ref name="Brundage">{{cite book |author=James A. Brundage |title=Law, Sex, and Christian Society in Medieval Europe |publisher=University of Chicago Press |year=2009 |pages=609–611 |accessdate=31 Augustus 2015 |isbn=978-0226077895 |url=https://books.google.com/books?id=SiGe-Zf0nTIC&pg=PA609 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905073726/https://books.google.com/books?id=SiGe-Zf0nTIC&pg=PA609 |archive-date=5 September 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Carlan">{{cite book |author=Philip Carlan |author2=Lisa S. Nored |author3=Ragan A. Downey |title=An Introduction to Criminal Law |publisher=Jones & Bartlett Publishers |year=2011 |page=139 |accessdate=31 Augustus 2015 |isbn=978-1449647216 |url=https://books.google.com/books?id=8-tPwZyNWzkC&pg=PA139 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075332/https://books.google.com/books?id=8-tPwZyNWzkC&pg=PA139 |archive-date=5 September 2015 |url-status=live}}</ref> Seksuele omgang tussen ongetroude mense en die saamwoon van ’n ongetroude paartjie is ook in sommige regsgebiede onwettig.<ref name="BBC News">{{cite news |title=Can Iran 'control' its cohabiting couples? |date=December 10, 2014 |accessdate=31 Augustus 2015 |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-30391593 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905081646/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-30391593 |archive-date=5 September 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="amnesty.org">{{cite web |title=Amnesty International Report 2014/15 |date=2014 |accessdate=31 Augustus 2015 |publisher=amnesty.org |url=https://www.amnesty.org/en/countries/middle-east-and-north-africa/morocco/report-morocco/ |archive-date=5 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905080639/https://www.amnesty.org/en/countries/middle-east-and-north-africa/morocco/report-morocco/ |url-status=dead}}</ref>
In sommige ander lande word die huwelik nie sosiaal of wetlik vereis vir seksuele omgang of voortplanting nie. (In sommige lande soos [[Ysland]], [[Noorweë]], [[Swede]], [[Denemarke]], [[Bulgarye]], [[Estland]], [[Slowenië]], [[Frankryk]] en [[België]] vind die meeste geboortes buite die huwelik plaas.)<ref name="europa.eu">{{cite web |title=Share of live births outside marriage |date=2 Maart 2015 |accessdate=31 Augustus 2015 |publisher=europa.eu |url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015232210/http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-date=15 Oktober 2015 |url-status=live}}</ref> Wat egskeidingswette betref, kan ’n weiering om seks met ’n huweliksmaat te hê rede wees vir ’n egskeiding.<ref name=Choudhri>{{cite book |author=Choudhri, Nihara K |title=The complete guide to divorce law |publisher=New York: Citadel Press |year=2004 |pages=8–9 |accessdate=30 Augustus 2015 |isbn=978-0-8065-2528-0 |url=https://books.google.com/books?id=5cLIO2yUA4gC&pg=PA8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527163613/https://books.google.com/books?id=5cLIO2yUA4gC&pg=PA8 |archive-date=27 Mei 2020 |url-status=live}}</ref>
In sommige lande is seks tussen mense van dieselfde geslag strafbaar met tronkstraf of teregstelling; dit is byvoorbeeld die geval in sommige [[Islam]]itiese lande, soos [[Iran]].<ref>Janet Afary. Sexual Politics in Modern Iran. (2009) Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-89846-3}}</ref><ref name="amnesty.org2">{{cite web|title=PUBLIC AI Index: MDE 13/010/2008. UA 17/08 Fear of imminent execution/ flogging|publisher=Amnesty International|accessdate=22 Desember 2013|url=http://www2.amnesty.se/uaonnet.nsf/dfab8d7f58eec102c1257011006466e1/fd0b99f84da0da71c12573d7003a87a5?OpenDocument&Click=|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305004923/http://www2.amnesty.se/uaonnet.nsf/dfab8d7f58eec102c1257011006466e1/fd0b99f84da0da71c12573d7003a87a5?OpenDocument&Click=|archivedate=5 Maart 2016|df=mdy-all}}</ref> Teenstand teen [[selfdegeslaghuwelik]]e is grootliks geskoei op die geloof dat seksuele omgang en oriëntasie heteroseksueel van aard moet wees.<ref name="Cahn and Carbone">{{Cite book|author1=Naomi R. Cahn |author2=June Carbone |title = Red families v. blue families: legal polarization and the creation of culture | publisher = Oxford University Press US| year = 2010 |page =129| isbn = 978-0-19-537217-5|accessdate=29 Julie 2011|url=https://books.google.com/?id=F6eeGny49J4C&pg=PA129}}</ref><ref name="Cantor">{{Cite book| author =Donald J. Cantor|title =Same-sex marriage: the legal and psychological evolution in America| publisher = Wesleyan University Press| year = 2006 |pages =1–191| isbn = 978-0-8195-6812-0|accessdate=29 Julie 2011|url=https://books.google.com/?id=lydHmmrHB8QC}}</ref><ref name="psychological">{{cite web |title=Resolution on Sexual Orientation and Marriage |author=American Psychological Association |year=2004 |accessdate=1 September 2015 |url=http://www.apa.org/pi/families/resources/task-force/military-deployment.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221300/http://www.apa.org/pi/families/resources/task-force/military-deployment.pdf |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> Die erkenning van sulke huwelike is in baie lande ’n [[menseregte]]-, [[politiek]]e, sosiale, morele en godsdienstige kwessie. Die konflik gaan gewoonlik daaroor of paartjies van dieselfde geslag toegelaat behoort te word om ’n huwelik aan te gaan, ’n ander status moet gebruik soos ’n [[burgerlike verbintenis]] (met óf dieselfde regte as ’n huwelik óf beperkte regte) of nie so ’n reg moet hê nie.<ref name="Cantor"/><ref name="psychological"/>
In November 2006 het die [[Parlement van Suid-Afrika]] die Wetsontwerp op Burgerlike Verbintenisse 230-41 goedgekeur waardeur die regtelike instrument van 'n "vrywillige verbintenis van twee persone" geskep is wat "deur óf 'n huwelik óf 'n burgerlike verbintenis voltrek en geregistreer word". Die wet spesifiseer nie of die verbintenis of huwelik tussen heteroseksuele of homoseksuele persone aangegaan mag word nie.<ref>{{en}}''[https://pridelegal.com/laws-za-htm/ PrideLegal.com: Huwelik en burgerlike verbintenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191104200251/https://pridelegal.com/laws-za-htm/ |date= 4 November 2019 }}''</ref>
===Godsdiensaspekte===
Daar is uiteenlopende verskille tussen godsdienstige sienings oor seks binne en buite die huwelik.
*Die meeste denominasies in die [[Christendom]], insluitende die [[Rooms-Katolieke Kerk]], het streng sienings oor watter seksuele praktyke aanvaarbaar is of nie.<ref name="Akin">{{Cite book |author=Daniel L. Akin |title=God on Sex: The Creator's Ideas About Love, Intimacy, and Marriage |year=2003 |publisher=B&H Publishing Group |pages=1–291 |isbn=978-0805425963 |url=https://books.google.com/books?id=dInbMZK18soC |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905091638/https://books.google.com/books?id=dInbMZK18soC |archive-date=5 September 2015 |url-status=live |accessdate=21 Oktober 2015}}</ref> Die meeste sienings word deur verskillende interpretasies van die [[Bybel]] beïnvloed.<ref name="Hollinger">{{cite book |author=Dennis P. Hollinger |title=The Meaning of Sex: Christian Ethics and the Moral Life |publisher=Baker Academic |year=2009 |pages=30–33 |accessdate=9 Desember 2014 |isbn=978-0801035715 |url=https://books.google.com/books?id=86tzBQAAQBAJ&pg=PA30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326124922/https://books.google.com/books?id=86tzBQAAQBAJ&pg=PA30 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> Sommige kerke beskou seks buite die huwelik as ’n [[sonde]]; in sulke gevalle word seks soms as iets heiligs tussen ’n man en vrou beskou.<ref name="Akin"/><ref name="Hollinger"/> Histories het Christelike leerstellinge dikwels [[selibaat]] voorgestaan,<ref name="Denton">{{cite book |author=Chad Denton |title=The War on Sex: Western Repression from the Torah to Victoria |publisher=McFarland |year=2014 |pages=107–117 |accessdate=9 Desember 2014 |isbn=978-0547204888 |url=https://books.google.com/books?id=Cl6QBQAAQBAJ&pg=PA107 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326114101/https://books.google.com/books?id=Cl6QBQAAQBAJ&pg=PA107 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> hoewel net sekere lede van sommige groepe (soos sekere godsdiensleiers) vandag ’n eed van selibaat aflê en afstand doen van die huwelik en enige seksuele aktiwiteit.<ref name="Hollinger"/> Die Bybel kan vertolk word as dat dit penis-vaginale seks as die enigste aanvaarbare seksuele praktyk onderskryf,<ref name="Kamitsuka">{{cite book |author=Margaret D. Kamitsuka |title=The Embrace of Eros: Bodies, Desires, and Sexuality in Christianity |publisher=Fortress Press |year=2010 |pages=16–17 |accessdate=9 Desember 2014 |isbn=978-1451413519 |url=https://books.google.com/books?id=VhIrHceA7ssC&pg=PA16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326133528/https://books.google.com/books?id=VhIrHceA7ssC&pg=PA16 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Knauss">{{cite book |author=Stefanie Knauss |title=More Than a Provocation: Sexuality, Media and Theology |publisher=Vandenhoeck & Ruprecht |year=2014 |page=69 |accessdate=9 Desember 2014 |isbn=978-3525604502 |url=https://books.google.com/books?id=mv9NAwAAQBAJ&pg=PA69 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326124148/https://books.google.com/books?id=mv9NAwAAQBAJ&pg=PA69 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> terwyl die Bybel volgens ander vertolkings nie duidelik is oor orale of enige ander spesifieke soort seks nie; volgens laasgenoemde vertolkings is dit ’n persoonlike keuse of orale seks binne die huwelik aanvaarbaar is.<ref name="Kamitsuka"/><ref name="Barnes">{{cite book |author=Robert G. Barnes |author2=Rosemary J. Barnes |title=Great Sexpectations: Finding Lasting Intimacy in Your Marriage |publisher=Zondervan |year=1996 |page=66 |accessdate=9 Desember 2014 |isbn=978-0310201373 |url=https://books.google.com/books?id=LX8f73I7NTYC&pg=PA66 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326112045/https://books.google.com/books?id=LX8f73I7NTYC&pg=PA66 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref><ref name="Scheepers">{{cite book |author=Christo Scheepers |publisher=Struik Christian Media |title=Between the Covers: Sexual freedom through the bond of marriage |year=2012 |page=53 |accessdate=8 Desember 2014 |isbn=978-1415320563 |url=https://books.google.com/books?id=LJzpAwAAQBAJ&pg=PT53 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326132311/https://books.google.com/books?id=LJzpAwAAQBAJ&pg=PT53 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref> Sommige kerke beskou die gebruik van geboortebeperking om voortplanting te verhinder as ’n groot sonde teen [[God]] en die huwelik, omdat hulle glo die hoofrede van die huwelik is om kinders te kry, terwyl ander kerke dit nie glo nie.<ref name="Oliphant">{{cite book |author=Jill Oliphant |title=OCR Religious Ethics for AS and A2 |publisher=Routledge |year=2010 |page=213 |accessdate=1 September 2015 |isbn=978-1136992919 |url=https://books.google.com/books?id=VmJd87byr1AC&pg=PT213 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905085505/https://books.google.com/books?id=VmJd87byr1AC&pg=PT213 |archive-date=5 September 2015 |url-status=live}}</ref>
** As ’n huwelikseremonie in die Rooms-Katolieke Kerk plaasvind, maar dit word nie volvoer nie, om watter rede ook al, word die huwelik beskou as ''ratum sed non consummatum''. So ’n huwelik kan deur die [[pous]] nietig verklaar word.<ref name="d'Avray">{{cite book |author=D. L. d'Avray |title=Rationalities in History: A Weberian Essay in Comparison |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |pages=177–178 |accessdate=1 September 2015 |isbn=978-1139490504 |url=https://books.google.com/books?id=AwcYPAqSp2gC&pg=PA177 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905084457/https://books.google.com/books?id=AwcYPAqSp2gC&pg=PA177 |archive-date=5 September 2015 |url-status=live}}</ref>
** In die [[Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae]] word seks binne die huwelik as heilig beskou. Seks is volgens hulle deur God ingestel vir die skepping van kinders en die uitdrukking van liefde tussen ’n man en vrou. Lede word ontmoedig om seks voor die huwelik te hê en om ontrou aan ’n huweliksmaat te wees.<ref name="Swatos">{{cite book |author=William H. Swatos |author2=Peter Kivisto |title=Encyclopedia of Religion and Society |publisher=Rowman Altamira |year=1998 |page=464 |accessdate=9 Desember 2014 |isbn=978-0761989561 |url=https://books.google.com/books?id=6TMFoMFe-D8C&pg=PA464 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326125301/https://books.google.com/books?id=6TMFoMFe-D8C&pg=PA464 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref>
** [[Shakers]] glo seksuele omgang is die wortel van alle kwaad en dat alle mense dus selibaat moet wees, insluitende getroude pare. Die oorspronklike Shaker-gemeenskap wat in 1840 ’n hoogtepunt met 6 000 volle lede bereik het, het teen 2009 net drie lede gehad.<ref>{{cite news |title=The Last Ones Standing |author=Chase, Stacey |date=23 Julie 2006 |newspaper=The Boston Globe |url=http://www.boston.com/news/globe/magazine/articles/2006/07/23/the_last_ones_standing/?page=full |access-date=25 November 2019 |archive-date=5 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305032736/http://www.boston.com/news/globe/magazine/articles/2006/07/23/the_last_ones_standing/?page=full |url-status=dead}}</ref>
* In [[Judaïsme]] word van ’n getroude man verwag om sy vrou te voorsien van seksuele plesier, wat ''onah'' (letterlik "haar tyd") genoem word. Dit is een van die voorwaardes wat hy aanvaar as deel van die Joodse huwelikskontrak wat hy tydens die huwelikseremonie aan haar gee. In Joodse sienings van die huwelik is seksuele begeerte nie boos nie, maar dit moet op die regte tyd, plek en manier bevredig word.<ref name="Zilney">{{cite book |author=Laura J. Zilney |author2=Lisa Anne Zilney |title=Perverts and Predators: The Making of Sexual Offending Laws |publisher=Rowman & Littlefield |year=2009 |pages=7–8 |accessdate=9 Desember 2014 |isbn=978-0742566248 |url=https://books.google.com/books?id=Zo-h9D1gqOsC&pg=PA8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326113614/https://books.google.com/books?id=Zo-h9D1gqOsC&pg=PA8 |archive-date=26 Maart 2015 |url-status=live}}</ref>
* [[Islam]] beskou seks binne die huwelik as genotvol, ’n spirituele aktiwiteit en ’n plig.<ref name=columbia/><ref name=islam>Abdul Rahman bin Abdul Karim al-Sheha. Islamic Perspective of Sex (2003) Saudi Arabia. {{ISBN|9960-43-140-1}}</ref><ref name=islam2>Fatima M. D'Oyen. The Miracle of Life. (2007) Islamic Foundation (UK). {{ISBN|0-86037-355-X}}</ref> Moslemmans, beide [[Sjia|Sjiiete]] en [[Soenni]]ete, word toegelaat om met tot vier vroue permanent te trou. In Sjia-Islam kan mans ’n onbeperkte hoeveelheid tydelike huwelike aangaan, wat van ’n paar minute tot verskeie jare kan duur en waarin seks toelaatbaar is. Soennivroue kan net een permanente huwelik op ’n keer aangaan en Sjiavroue beide permenent en tydelik. Seks buite die huwelik en die hou van byvroue, asook owerspel, anale seks en homoseksualiteit is verbode.<ref>{{cite book |last1=Joseph |first1=Suad |last2=Naǧmābādī |first2=Afsāna |title=Encyclopedia of Women and Islamic Cultures: Family, Law and Politics |date=2003|publisher=BRILL|page=454 |isbn=9789004128187|url=https://books.google.com.bd/books?id=4Uyypm6T7ZsC&pg=PA454|language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Qaradawi |first1=Yusuf |title=The Lawful and the Prohibited in Islam: الحلال والحرام في الإسلام |date=2013 |page=20 |publisher=The Other Press |isbn=9789670526003 |url=https://books.google.com.bd/books?id=iXCNAQAAQBAJ&pg=PA20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113151929/https://books.google.com.bd/books?id=iXCNAQAAQBAJ&pg=PA20 |archive-date=13 November 2025 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Simon |first1=Rita James |last2=Brooks |first2=Alison |title=Gay and Lesbian Communities the World Over |date=2009 |page=17 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=9780739143643 |url=https://books.google.com.bd/books?id=AGlGTAXlAcsC&pg=PA17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251006071258/https://books.google.com.bd/books?id=AGlGTAXlAcsC&pg=PA17 |archive-date=6 Oktober 2025 |url-status=live |language=en}}</ref>
* In [[Hindoeïsme]] is daar wisselende sienings van seksualiteit, maar in die algemeen word seks buite die huwelik as immoreel en skandelik beskou.<ref name="columbia">Don S. Browning, Martha Christian Green, John Witte. Sex, marriage, and family in world religions. (2006) Columbia University Press. {{ISBN|0-231-13116-X}} [https://books.google.com/books?id=qkNE8pRQoboC&pg=PA227]</ref>
* [[Boeddhisme|Boeddhistiese]] etiek, in sy algemeenste formulering, reken ’n mens behoort nie sensuele plesier na te streef nie, want dit hou jou gebonde aan die siklus van geboorte en die dood, [[samsara]], en keer dat jy [[nirwana]] bereik. Aangesien Boeddhistiese [[monnik]]e heeltemal oorgehaal is om hierdie doel te bereik, bly hulle selibaat. Ander monastiese opleidingsreëls verbied masturbasie, wellustige aanraking en gesprekke met mense van die teenoorgestelde geslag, en ander vorme van seksuele aktiwiteit. Boeddhistiese niegeestelikes onderneem die [[Vyf Voorskrifte]], waarvan die derde een is om seksuele wangedrag te vermy, en dus nie ander leed aan te doen met jou seksuele gedrag nie. Owerspel is die duidelikste oortreding van die voorskrif. Ander is om seks met ’n verloofde vrou te hê of iemand wat nog deur ’n familielid beskerm word, asook verkragting en bloedskande.<ref>Harvey, Peter. ''An Introduction to Buddhist Ethics: Foundations, Values and Issues''. Cambridge, 2000: 71-72.</ref> Boeddhistiese geskrifte bevat geen ander reëls of aanbevelings vir niegeestelikes wat betref masturbasie, homoseksualiteit en voorbehoedmiddels nie. Latere Boeddhistiese skrywers soos [[Nagarjuna]] gee verskeie verklarings en aanbevelings.<ref>Harvey, Peter. ''An Introduction to Buddhist Ethics: Foundations, Values and Issues''. Cambridge, 2000: 71-74.</ref>
* In die [[Baha’i]]geloof word seks net tussen ’n man en vrou toegelaat.<ref>Kenneth E. Bowers. God Speaks Again: An Introduction to the Baha'i Faith. (2004) Baha'i Publishing. {{ISBN|1-931847-12-6}}</ref>
* Aanhangers van [[Wicca]] leer "om die Godin se aanbidding in die hart te laat wees wat hom verheug, omdat alle dade van liefde en plesier die Godin se rituele is." Dit laat aanhangers skynbaar toe om sensualiteit en plesier te verken. Hulle word aangemoedig om verantwoordelik met seks te wees, op watter manier dit ook al plaasvind.<ref>Hans Holzer. The Truth about Witchcraft (1971) Doubleday. bl. 128. {{ISBN|0-09-004860-1}}</ref>
In sommige gevalle word seks tussen twee mense beskou as teen godsdienswette en leerstellings. In baie godsdiensgemeenskappe, soos die Rooms-Katolieke Kerk en [[Mahayana]]-Boeddhisme, word van godsdiensleiers verwag om hulle van seks te onthou sodat hulle hulle volle aandag, energie en lojaliteit aan hulle godsdienspligte kan wy.<ref>William Skudlarek. Demythologizing Celibacy: Practical Wisdom from Christian and Buddhist Monasticism. (2008) Liturgical Press. {{ISBN|0-8146-2947-4}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
==Eksterne skakels==
* [https://web.archive.org/web/20060112011828/http://www2.hu-berlin.de/sexology/IES/xmain.html The International Encyclopedia of Sexuality]
* [http://www.sexology.it/glossario_sessuologia.html Glossario di Sessuologia clinica – Glossary of clinical sexology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326070438/http://www.sexology.it/glossario_sessuologia.html |date=26 Maart 2016 }}
* Janssen, D. F., [https://web.archive.org/web/20060220110820/http://www2.hu-berlin.de/sexology/GESUND/ARCHIV/GUS/INDEXATLAS.HTM ''Growing Up Sexually. Volume I. World Reference Atlas'']
* [https://www.pbs.org/wgbh/evolution/sex/advantage/ Advantages of Sexual Reproduction]
{{CommonsKategorie-inlyn|Sexual intercourse in humans}}
*[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Sexual intercourse|Engelse Wikipedia]]
{{Gesagsrekords}}
{{Voorbladster}}
[[Kategorie:Seks| ]]
[[Kategorie:Voorbladartikels]]
o24xmwdwix61qz7i4zhimsdrvncaikf
Boog (boukunde)
0
22021
3373284
3362141
2026-11-16T19:52:35Z
InternetArchiveBot
131157
Add 2 books for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373284
wikitext
text/x-wiki
{{Kort beskrywing|Geboë struktuur wat 'n ruimte oorspan en 'n las kan dra}}
[[Lêer:Valvbåge.png|duimnael|'n Geboude boog]]
'n '''Boog''' is in die boukunde 'n geboë vertikale struktuur wat 'n oop ruimte daaronder oorspan.{{Sfn|Gorse|Johnston|Pritchard|2020|loc=arch}} Boë kan die las bo hulle dra of 'n suiwer dekoratiewe rol speel. As dekoratiewe element dateer die boog uit die 4de millennium v.C., maar dragende boë het eers algemeen geword nadat die [[Antieke Rome|Romeine]] dit in die 4de eeu v.C. oorgeneem het.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=History}} In die boukuns word die boog baie gebruik omdat dit van nature 'n sterk [[konstruksie]] vorm. In die verlede was 'n boogkonstruksie dikwels die enigste manier om groot ruimtes te oorspan en vervolgens weer daaroor te bou; sonder die [[uitvinding]] van die boog as draagkonstruksie sou baie van die enorme geboue uit die outyd, soos die [[katedraal|katedrale]], nie moontlik gewees het nie.
Boogagtige strukture kan ook horisontaal lê, soos 'n boogdam wat 'n horisontale hidrostatiese druklas weerstaan.{{Sfn|Gorse|Johnston|Pritchard|2020|loc=arch dam}} Boë dien gewoonlik as steun vir baie soorte gewelwe; die tonnelgewelf is in wese 'n deurlopende boog.{{Sfn|Clarke|Clarke|2010|loc=vault}} 'n Uitgebreide gebruik van boë en gewelwe kenmerk die '''boogbou''', teenoor die '''lateibou''', waarin pale en balke oorheers, soos in die boukuns van die antieke Griekeland, China en Japan en in die moderne staalraamtegniek.{{Sfn|Lyttleton|2003}}
'n Alternatief vir 'n boog is dus die [[latei]], 'n ingemesselde draagsteen of draagbalk. Veral in messelwerk het die boog egter verskeie voordele bo die latei: met dieselfde hoeveelheid materiaal kan 'n boog 'n groter spanwydte hê, meer gewig dra en uit kleiner en dus hanteerbaarder stukke gebou word.<ref name="britannica">{{Britannica|32510}}</ref> Die boog se rol in die bou het in die middel van die 19de eeu met die invoering van smeeyster, en later [[staal]], afgeneem, omdat die hoë treksterkte van dié materiale lang lateie moontlik gemaak het. Sedert die uitvinding van gewapende en voorafgespanne [[beton]] het staal- en betonrame die boog as dra-element in geboue grootliks vervang, al word boë steeds in brûe gebruik.
== Basiese begrippe ==
=== Terminologie ===
'n '''Egte boog''' is 'n dragende boog waarvan die dele onder druk werk.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003}} Die term '''valse boog''' het verskeie betekenisse. Dit dui gewoonlik 'n boog aan wat geen strukturele doel het nie, soos die prosceniumboog wat in [[teater]]s die opvoering vir die gehoor omraam, maar word ook vir kraagboë en driehoekboë gebruik, wat nie op druk berus nie.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=False}}{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Triangular}}
[[Lêer:Arch illustration.svg|duimnael|upright=1|Die dele van 'n gemesselde boog]]
'n Tipiese egte gemesselde boog bestaan uit die volgende dele:{{Sfn|Boyd|1978|p=90}}{{Sfn|Wilkins|1879|pp=291-293}}{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Structure}}
# Die '''sluitsteen''', die boonste blok van die boog. Die gedeelte van die boog rondom die sluitsteen (die sluitsteen inkluis), sonder 'n presies afgebakende grens, heet die '''kruin'''.
# Die '''boogsteen''' of wigsteen ('n wigvormige boublok). 'n '''Saamgestelde boog''' bestaan uit verskeie konsentriese lae boogstene. Die '''rollaagboog''' is 'n besondere geval van die saamgestelde boog,<ref>{{Cite web |title=rowlock arch |website=Merriam-Webster.com Dictionary |publisher=Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rowlock%20arch}}</ref> waar die boogsteenvlakke deur die koppe van bakstene gevorm word.{{Sfn|American Technical Society|1908|p=111}}
# Die '''ekstrados''' (buitewelf), die buitenste oppervlak van die boog.
# Die '''impost''', 'n blok aan die voet van die boog (die boogsteen net bo die impost is die '''aansetsteen'''). Die '''aansetlyn''' is waar die boog begin buig; dit hoef nie met die bokant van die impost of kapiteel saam te val nie.{{Sfn|Hourihane|2012|p=130}} Die gedeelte van die boog tussen die aansetlyn en die kruin (rondom die hoek van 45°{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Haunch}}) heet die '''flank'''. Op 'n suil kan 'n boog op die abakus rus; 'n '''dosseret''' bied 'n alternatief in die vorm van 'n diep reghoekige impost bo die kapiteel.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Dosseret}} Dosserette was algemeen in die laat-antieke, vroeg-Christelike en [[Bisantynse argitektuur|Bisantynse boukuns]].{{Sfn|Hourihane|2012|pp=129-130}}
# Die '''intrados''' (binnewelf), die onderkant van die boog, ook die ''soffiet'' genoem.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003}}
# Die '''pylhoogte''', die hoogte van die boog, gemeet van die aansetlyn tot die kruin.
# Die '''spanwydte''' (die vrye oorspanning).
# Die '''steunpunt''' (by 'n brug die landhoof).{{Sfn|Beall|1987|p=301}} Die rofweg driehoekige deel van die muur tussen die ekstrados en die horisontale geleding daarbo heet die '''boogveld''' (''spandrel'').{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Intrados}}
Die '''dikte''' van 'n boog word tussen die intrados en die ekstrados gemeet en kan langs die kromme wissel. Die pylhoogte gedeel deur die spanwydte gee die '''pyl-spanwydte-verhouding'''.{{Sfn|Treccani|loc=Architettura}}
Elke helfte (links of regs) van 'n boog heet 'n ''boogbeen''; die algehele lyn van 'n boog is die ''arkatuur''{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Arc}} (dié term word ook vir 'n arkade gebruik).<ref>{{Cite web |title=arcature |website=Merriam-Webster.com Dictionary |publisher=Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/arcature}}</ref> Die '''argivolt''' is die blootgestelde (voorwaartse) deel van die boog, wat soms versier is (die term word af en toe ook vir die intrados gebruik).{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Archivolt}} As die sye van die boogstene nie reguit is nie, maar hoeke en krommes het sodat die stene ineengryp, heet die boog '''vertand'''.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Joggled}} Afwisselende kleure klip kan die ineengrypende patroon beklemtoon. Vertande boë is algemeen in die Islamitiese boukuns, onder meer by die Bab al-Nasr in [[Kaïro]] (1087).{{Sfn|Hourihane|2012|p=131}}
=== Boogwerking ===
[[Lêer:Arch action English.png|duimnael|Die werking van 'n boog (A) vergeleke met 'n balk (B)]]
'n Egte boog los danksy sy pylhoogte die vertikale laste in horisontale en vertikale reaksies by die eindpunte op, die sogenaamde '''boogwerking'''. Die vertikale las veroorsaak 'n positiewe buigmoment in die boog, terwyl die binnewaarts gerigte horisontale reaksie van die boogveld of steunpunt 'n teenwerkende negatiewe moment lewer. Gevolglik is die buigmoment in enige deel van die boog veel kleiner as in 'n balk met dieselfde las en spanwydte.{{Sfn|Au|1960|p=169}} Die diagram toon die verskil tussen 'n belaste boog en 'n balk: die dele van die boog is hoofsaaklik aan druk onderhewig (A), terwyl daar in die balk 'n buigmoment is, met druk aan die bokant en trek aan die onderkant (B).
Toe boë nog uit gemesselde stukke gebou is, het die horisontale kragte by die eindpunte van 'n boog (die sogenaamde '''spatkrag'''{{Sfn|Calvo-López|2020|p=8}}) swaar steunpunte soos dié van die Romeinse triomfboog vereis. Die ander manier om die kragte teen te werk en dus dunner steune moontlik te maak, was om teenboë te gebruik, soos in 'n arkade, waar die horisontale spatkrag van elke boog deur sy bure gebalanseer word en net die eindboë geskraag hoef te word. Met nuwe boumateriale (staal, beton, saamgestelde hout) het nie net die boë self ligter geword nie, maar kan die horisontale spatkrag verder verlig word deur 'n trekstang wat die eindpunte van die boog verbind (die trekbandboog).<ref name="britannica" />
=== Funikulêre vorms ===
Wanneer 'n mens dit beoordeel na die hoeveelheid materiaal wat nodig is om 'n gegewe las te dra, is die beste soliede strukture dié wat net druk ondervind; by buigsame materiale geld dieselfde vir ontwerpe wat net trek ondervind. Daar is 'n fundamentele simmetrie in die natuur tussen soliede drukstrukture en buigsame trekstrukture, wat [[Robert Hooke]] in 1676 opgemerk het: "Soos die buigsame lyn hang, so sal die starre boog omgekeerd staan." Die studie (en die terminologie) van boogvorms is dus onlosmaaklik aan die studie van hangende kettings verbind, en die ooreenstemmende krommes of veelhoeke heet ''funikulêr''. Net soos die vorm van 'n hangende ketting na gelang van die gewigte daaraan wissel, hang die vorm van 'n ideale boog (een wat net druk ondervind) van die verspreiding van die las af.{{Sfn|Allen|Ochsendorf|West|2016|p=40}}
<gallery>
Lêer:Analogy between an arch and a hanging chain and comparison to the dome of St Peter's Cathedral in Rome.png|Die analogie tussen 'n boog en 'n hangende ketting, vergeleke met die koepel van die Sint Pietersbasiliek in [[Rome]] (Giovanni Poleni, 1748)
Lêer:Maqueta funicular.jpg|'n Ingewikkelde funikulêre model (die kerk van die Colònia Güell deur [[Antoni Gaudí|Gaudí]], 19de eeu)
</gallery>
[[Lêer:Pressure polygon.png|duimnael|Boogdiagram met drukveelhoeke. 'n Gebrek by die gedeelte R-S van die intrados maak die boog vatbaar vir 'n ekstra krag langs die lyn M-N, waar die veelhoekkromme buite die omhulsel van die boog gedruk kan word en 'n ineenstorting kan veroorsaak]]
By die bou van gemesselde boë in die nie baie hoë geboue van die verlede was die praktiese aanname dat die klippe feitlik onbeperkte druk kan weerstaan (tot 100 N per mm²), terwyl die treksterkte baie laag was, selfs met mortel tussen die klippe, en effektief as nul aangeneem kon word. Onder dié aannames word die berekeninge vir die boogontwerp baie vereenvoudig: óf 'n verkleinde model kan gebou en getoets word, óf 'n funikulêre kromme (drukveelhoek) kan bereken of gemodelleer word, en solank dié kromme binne die grense van die boogstene bly, sal die konstruksie volgens die sogenaamde "veiligheidstelling" stabiel wees.{{Sfn|Calvo-López|2020|pp=8-9}}
Vroeë studies van die boog se spatkrag sluit Philippe de La Hire se werk van 1712 en [[Charles Coulomb|Charles-Augustin de Coulomb]] se behandeling van gly en rotasie tussen boogstene van 1773 in. Édouard Méry het in 1828 'n grafiese metode ontwikkel om die druklyn te bepaal en dit in 1840 gepubliseer.{{Sfn|Nicolosi|Niccoli|Cultrera|1929|loc=La tecnica dell'arco}}
== Klassifikasie ==
Boë kan op verskeie maniere geklassifiseer word:{{Sfn|Punmia|Jain|Jain|2005|p=425}}
# volgens die meetkundige vorm van die intrados (byvoorbeeld halfrond, driehoekig, ensovoorts);{{Sfn|Punmia|Jain|Jain|2005|p=425}}{{Sfn|Nicolosi|Niccoli|Cultrera|1929}}
# by boë met 'n ronde intrados, volgens die aantal sirkelsegmente waaruit die boog bestaan. Die rondboog het byvoorbeeld een middelpunt en die spitsboog twee.{{Sfn|Punmia|Jain|Jain|2005|p=425}} Die '''meetkundige middelpunt''' van 'n segment is die punt van waar sy sirkelkromme in aansig getrek word;{{Sfn|Hourihane|2012|p=130}}
# volgens die materiaal (klip, baksteen, beton, staal) en die boumetode.{{Sfn|Punmia|Jain|Jain|2005|p=425}} Die wigvormige boogstene van 'n baksteenboog kan byvoorbeeld uit gewone bakstene gekap of in die wigvorm vervaardig word;{{Sfn|Punmia|Jain|Jain|2005|pp=431-432}}
# struktureel, volgens die aantal '''skarniere''' (beweegbare verbindings) tussen die vaste dele. Die boogstene van 'n klipboog behoort byvoorbeeld nie te beweeg nie, en daarom het dié boë gewoonlik geen skarniere nie (hulle is "ingeklem"). Deur in 'n groot struktuur 'n mate van beweging toe te laat, kan spannings (byvoorbeeld weens termiese uitsetting) verlig word, en daarom word baie boogbrugspanne sedert die middel van die 19de eeu met drie skarniere gebou (een by elke steunpunt en een by die kruin).{{Sfn|Slivnik|2013|p=1089}}
== Rangskikkings ==
'n Reeks boë kan saamgegroepeer word om 'n '''arkade''' te vorm. Die Romeine het dié vorm vervolmaak, soos die boogstrukture van die Pont du Gard byvoorbeeld toon.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Ancient Greece and Rome}} In die binneruim van [[hallekerk]]e is arkades van '''skeiboë''' gebruik om die [[Skip (argitektuur)|skip]] van 'n kerk van die sybeuk te skei,<ref>Günther Wasmuth (red.): ''Wasmuths Lexikon der Baukunst'', deel 4: ''P - Zyp''. Wasmuth, Berlyn 1932, bl. 293.</ref> of twee aangrensende sybeuke van mekaar.<ref>Wilfried Koch: ''Baustilkunde - Europäische Baukunst von der Antike bis zur Gegenwart''. Sonderausgabe, Orbis Verlag, München 1988, {{ISBN|3-572-05927-5}}, bl. 447.</ref>
'''Dubbelboë''', met twee boë bo-op mekaar, is soms in die Islamitiese boukuns gebruik, meestal vir dekoratiewe doeleindes.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Two-tiered}}
Boë kan met lateie in 'n '''serliana''' gekombineer word, waar die middelste opening 'n boog het en die openinge weerskante 'n horisontale bokant. Herhaalde serlianas vorm die [[loggia]]s van [[Andrea Palladio]] se Basilica Palladiana in [[Vicenza]].{{Sfn|Franco|1936}}
Die opening van 'n boog kan gevul word, wat 'n '''blinde boog''' skep. Blinde boë is dikwels dekoratief en is wyd in die vroeg-Christelike, [[Romaanse kuns|Romaanse]] en Islamitiese boukuns gebruik.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Blind}} Die ruimte onder die kop van 'n blinde boog is sy '''lunet'''.{{Sfn|Hourihane|2012|p=130}} 'n '''Omvattende boog''' vorm 'n buitenste raam om een of meer kleiner boë; die binne- en buiteprofiele hoef nie ooreen te stem nie.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Containing}} Die galerye van die abdy van [[Jumièges]] en die katedraal van [[Amiens]] illustreer dié rangskikking, wat wyd in Romaanse en [[Gotiese argitektuur|Gotiese]] kerke gebruik is.{{Sfn|Hourihane|2012|p=130}}
Verskeie boë kan met 'n verskuiwing oormekaar gelê word, wat 'n '''vervlegte''' reeks boë skep wat gewoonlik (met 'n paar uitsonderings) blind en dekoratief is. Vervlegte arkades was in die Romaanse en Gotiese boukuns gewild.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Interlace}} Die vervlegte motief het ook voor-Islamitiese voorgangers in Romeinse mosaïeke en in die gebeeldhoude versiering van vroeg-Christelike kerke in [[Sirië]].{{Sfn|Ewert|1991|loc=Islam}} 'n Buitemuur kan aan die kant wat na binne kyk 'n '''agterboog''' om 'n opening hê.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Rear-arch [rere-arch]}} In 'n deuropening kan dié boog ook die houtdeur in posisie hou.{{Sfn|Hourihane|2012|p=132}}
<gallery>
Lêer:Pont du Gard - panoramio (11).jpg|Arkades van die Pont du Gard (Romeins)
Lêer:REI St Zeno 23.jpg|Skeiboë in die St. Zeno-kerk in Bad Reichenhall
Lêer:ES Cordoba 1104 (150) (17245613545).jpg|Dubbelboë in die Groot Moskee van Córdoba (Islamities)
Lêer:Blind venetian arch, Chapel Milton Viaduct.jpg|'n Groot blinde boog wat drie kleiner blinde boë omvat
Lêer:Castle Acre Priory 05.jpg|Vervlegte arkade van blinde boë by Castle Acre (Romaans)
Lêer:LangfordOxon StMatthew ChancelWindow.JPG|Agterboog om drie vensterligte in die St. Matthew-kerk, Langford
</gallery>
=== Strukturele boë ===
'''Ontlastingsboë''' dra laste bo 'n opening of 'n dunner muurgedeelte. Hulle kan groot vensters en poorte moontlik maak of laste na sterker dele van 'n gebou lei, soos in die Romeinse [[Panteon in Rome|Pantheon]].{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Containing}} Hulle was algemeen in die Romeinse baksteenbou en in die Ottoonse en Romaanse boukuns, en kom ook in Islamitiese geboue voor.{{Sfn|Hourihane|2012|p=132}}
'''Gordelboë''' (dwarsboë) kruis 'n binneruim reghoekig op die symure, verdeel dit in travees en dra gewelwe. Hulle was van die Karolingiese tydperk af algemeen in die Westerse boukuns.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Transverse}}{{Sfn|Hourihane|2012|p=132}} 'n '''Diafragmaboog''' kruis ook die binneruim, maar dra 'n blootgestelde muurgedeelte bo hom.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Diaphragm}} Die muur en boog kan 'n hoë dak of gewelf op 'n tussenpunt ondersteun. Hulle kan ook die dak in dele verdeel of die symure skraag. Voorbeelde kom in Islamitiese geboue sowel as in Karolingiese, Ottoonse en Romaanse werk voor.{{Sfn|Hourihane|2012|pp=130, 132}}
'n '''Stutboog''' keer dat 'n muur of gemesselde pyler na binne beweeg deur dit teen 'n ander te skraag. Sulke boë was dikwels deel van Middeleeuse herstelwerk: die katedrale van Wells ({{Circa|1340}}) en [[Canterbury]] (1495) het dekoratiewe voorbeelde wat dié strukturele rol vervul. Dié skraging het dit ook moontlik gemaak om in die Groot Moskee van Córdoba hoër steune te gebruik.{{Sfn|Hourihane|2012|p=132}} Stutboë kan '''omgekeer''' (onderstebo) wees en steeds struktureel bly.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Inverted}}{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Strainer}} Wanneer hulle oor spoorweginsnydings gebruik word om te keer dat die wande inval, word stutboë soms '''sweefboë''' genoem.<ref>{{Cite web |title=Rare Victorian Railway Arches Saved |url=https://historicengland.org.uk/whats-new/news/rare-victorian-railway-arches-saved/ |website=historicengland.org.uk |publisher=Historic England |access-date=21 April 2024 |language=en |date=18 Augustus 2014}}</ref><ref>{{Cite web |author=Historic England |title=Series of 16 strainer arches in railway cutting at SD 581 192 (1072648) |url=https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1072648 |website=National Heritage List for England |access-date=21 April 2024}}</ref> 'n '''Teenboog''' word langs 'n ander boog gebou om sy horisontale werking teen te werk of hom te stabiliseer, byvoorbeeld by die bou van 'n lugboog.{{Sfn|Curl|2006|loc=counter-arch|p=207}}
In fondamente en aan die voet van tonnelbekledings kan omgekeerde boë opwaartse druk van die grond weerstaan.{{Sfn|Treccani|loc=Architettura, "A. rovescio"}}
<gallery>
Lêer:Back of the Pantheon, Walking Tour, Rome (45506980035).jpg|Blinde ontlastingsboë van baksteen aan die Romeinse Pantheon
Lêer:Kaiserdom Speyer Germany - panoramio (1).jpg|Gordelboë in die Dom van [[Speyer]]
Lêer:Firenze kosciol San Miniato 4.jpg|Diafragmaboog in San Miniato al Monte
Lêer:Wells Cathedral (St. Andrew) (17087358042).jpg|Die "skêr"-stutboë in die katedraal van Wells sluit 'n omgekeerde boog in
</gallery>
== Vorms ==
Die groot verskeidenheid boogvorms kan grootliks in drie breë kategorieë verdeel word: rond, spits en parabolies.{{Sfn|Ambrose|2012|p=31}}
<gallery>
Lêer:Treledsbåge.png|drieskarnierboog
Lêer:Rundbåge.png|ronde boog
Lêer:Segmentbåge.png|segmentboog
Lêer:Stigande båge.png|gestelte boog
Lêer:Lansettbåge.png|lansetboog
Lêer:Spetsbåge.png|spitsboog
Lêer:Skulderbåge.png|skouerboog
Lêer:Trepassbåge.png|driepasboog
Lêer:Hästskobåge.png|hoefysterboog
Lêer:Korgbåge.png|korfboog
Lêer:Ellipsbåge.png|elipsboog
Lêer:Draperibåge.png|gordynboog
Lêer:Kölbåge.png|kielboog
Lêer:Karnisbåge.png|akkoladeboog
Lêer:Tudorbåge.png|tudorboog
Lêer:Parabelbåge.png|paraboolboog
</gallery>
=== Ronde boë ===
Die "ronde" of halfsirkelvormige boog (die '''rondboog''') is algemeen vir antieke boë van swaar messelwerk gebruik,{{Sfn|Ambrose|2012|p=32}} en die Romeinse bouers het sedert die 4de eeu v.C. sterk daarop gesteun; Romeinse boë was dus gewoonlik sirkelvormig. Dit word as die algemeenste boogvorm beskou{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Round}} en is kenmerkend van die Romeinse, Romaanse en [[Renaissance-argitektuur|Renaissance]]-boukuns.{{Sfn|Nicolosi|Niccoli|Cultrera|1929}} In Europa word dié soort boë behalwe in kerke ook dikwels in brûe aangetref.
Die '''segmentboog''', met 'n ronde vorm wat minder as 'n halfsirkel is, is baie oud (weergawes is omstreeks 2100 v.C. by Beni Hasan in [[Antieke Egipte]] uit die rots gekap). Sedertdien is dit af en toe in Griekse tempels gebruik,{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Segmental}} in die Romeinse woningbou,{{Sfn|DeLaine|1990|p=417}} en in die Islamitiese boukuns, en dit het tydens die Renaissance as vensterfronton gewild geraak.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Segmental}}
'n '''Korfboog''', ook ''gedrukte boog'' of ''driesentrumboog'', bestaan uit segmente van drie sirkels met drie verskillende middelpunte (soms word vyf of sewe segmente gebruik, sodat dit ook 'n ''vyfsentrumboog'' ensovoorts kan wees). Dit is in die Laatgotiek en die [[Barok]]boukuns gebruik.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Basket}}{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Depressed}}
'n '''Hoefysterboog''' (ook ''sleutelgatboog'') het 'n profiel wat verder as 'n halfsirkel strek en kan 'n ronde of spits top hê. Dit is algemeen in die Islamitiese boukuns, en in streke met Islamitiese invloed, onder meer [[Spanje]], Suid-Frankryk en [[Italië]], kom dit ook in Christelike geboue voor. Die spits variant was van omstreeks 1000 tot 1250 veral in [[Afghanistan]] algemeen.{{Sfn|Hourihane|2012|p=131}} Hoefysterprofiele is af en toe vir Gotiese gewelfribbe gebruik en het in die tussenoorlogse jare vir die voordeure van Engelse huise gewild geraak.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Horseshoe}}
In 'n '''Florentynse boog''', ook ''Venesiaanse'' of ''Italiaanse boog'', word die afstand tussen die intrados en die ekstrados nader aan die top groter. Dit kan 'n ronde intrados met 'n spits ekstrados kombineer.{{Sfn|Davies|Jokiniemi|2012|p=198}}{{Sfn|Harris|2013|p=217}}
<gallery>
Lêer:InsideGWWatchtower.jpg|Rondboë van baksteen en klipblokke in die [[Groot Muur van China]]
Lêer:Puente de Alconétar, Cáceres Province, Spain. Pic 03.JPG|Segmentboog van die Alconétar-brug
Lêer:Fichtelnaab Bahnstrecke Regensburg–Oberkotzau bei Pappenfabrik.jpg|Brug met 'n korfboog
Lêer:Great Mosque of Cordoba, mihrab area, 10th century (7) (29211135964).jpg|Hoefysterboog in die Groot Moskee van Córdoba
</gallery>
=== Spitsboë ===
[[Lêer:Spitzbogen.png|duimnael|upright=1.5|Spitsboë: 1 gelyksydig met driepasversiering, 2 stomp, 3 lanset, 4 akkolade, 5 viersentrum, 6 gordyn (ingeboë), 7 spits hoefyster]]
'n '''Spitsboog''' bestaan uit twee ('n "tweesentrumboog"{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Two-centred}}) of meer sirkelsegmente wat bo in 'n punt uitloop. Vroeë voorbeelde kom by Qasr Ibn Wardan in Sirië (561-564 n.C.) voor, en die vorm het daarna wyd in die Islamitiese boukuns versprei.{{Sfn|Hourihane|2012|pp=131-132}} Dit is in die tweede helfte van die 11de eeu in Wes-Europa gebruik, onder meer by Monte Cassino en die abdy van Cluny,{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Pointed}}{{Sfn|Hourihane|2012|p=132}} en het later 'n kenmerk van die [[Gotiese argitektuur]] geword, wat dikwels van spitsboë gebruik maak.<ref>{{Cite book|last=Crossley|first=Paul|title=Gothic Architecture|year=2000|publisher=Yale University Press|location=New Haven, CT|isbn=978-0-300-08799-4|page=58|url=https://books.google.com/books?id=LBZ6781vvOwC&q=gothic+architecture}}</ref>
Die voordele van 'n spitsboog bo 'n rondboog is 'n buigsame verhouding tussen spanwydte en pylhoogte{{Sfn|Bond|1905|p=265}} en 'n kleiner horisontale reaksie by die voet. Dié vernuwing het hoër en digter geplaaste openinge moontlik gemaak, wat tipies van die Gotiese boukuns is.<ref>{{Cite book|last=Hadrovic|first=Ahmet|title=Structural Systems in Architecture|year=2009|publisher=On Demand Publishing|isbn=978-1-4392-5944-3|page=289}}</ref>
Die '''gelyksydige spitsboog''' is die algemeenste vorm van die spitsboog: die middelpunte van die twee sirkels wat die intrados vorm, val met die aansetpunte van die teenoorstaande segment saam. Saam met die toppunt vorm hulle 'n gelyksydige driehoek, vandaar die naam.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Equilateral}} As die middelpunte van die sirkels verder uitmekaar lê, word die boog 'n nouer en skerper '''lansetboog''', wat in die vroeë Gotiek in [[Frankryk]] (die abdy van Saint-Denis) verskyn het en in die laat 12de en vroeë 13de eeu in [[Engeland]] ([[Salisbury-katedraal]]) prominent geword het.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Lancet}} As die middelpunte nader aan mekaar lê, is die resultaat 'n wyer '''stomp spitsboog'''.
Die intrados van die '''veelpasboog''' (ook ''veellobbige boog'' of ''geskulpte boog'') bestaan uit verskeie onafhanklike sirkelsegmente in 'n geskulpte rangskikking. Dié hoofsaaklik dekoratiewe boë is algemeen in die Islamitiese boukuns en die Noord-Europese Laatgotiek, en kom ook in die Romaanse boukuns voor.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Cusped}} 'n Soortgelyke '''driepasboog''' het net drie segmente en soms 'n ronde eerder as 'n spits top. Dit is algemeen in die Islamitiese boukuns en in Romaanse geboue wat daardeur beïnvloed is, en het later in die dekoratiewe motiewe van die Laatgotiese ontwerpe van Noord-Europa gewild geraak.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Trefoil}}
Elke boogbeen van 'n '''akkoladeboog''' (eselsrug) bestaan uit minstens twee sirkelsegmente (altesaam dus minstens vier), waarby die middelpunt van die boonste sirkel buite die ekstrados lê. Die Engelse Decorated-styl, die Franse Flamboyant, die Venesiaanse en ander Laatgotiese style het die akkoladeboog dikwels gebruik. Die vroegste Europese voorbeelde is die wesfront van die San Marco-basiliek in [[Venesië]] (omstreeks 1250) en die Eleanorkruise in Engeland (van 1291).{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Ogee}}{{Sfn|Hourihane|2012|p=131}} Die akkoladeboog staan ook as ''omgekeerde-kromme-boog'' bekend en word af en toe 'n ''omgekeerde boog'' genoem.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Inverted}} 'n '''Knikkende akkoladeboog''' het 'n toppunt wat vorentoe uit die muur steek. In Engeland, waar dit in die vroeë 14de eeu wyd gebruik is, het dit gewoonlik geen strukturele doel gedien nie. Voorbeelde sluit die doksaal van Southwell Minster{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Nodding}} en die Mariakapel van die katedraal van Ely in.{{Sfn|Hourihane|2012|p=131}}
Elke boogbeen van 'n '''viersentrumboog''' bestaan uit twee sirkelsegmente met verskillende middelpunte; gewoonlik is die radius naaste aan die aansetpunt kleiner, met 'n sterker kromming. Dit is algemeen in die Islamitiese boukuns (die ''Persiese boog'') en, met die boonste deel byna tot reguit lyne afgeplat (die '''tudorboog'''{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Tudor}}), in die Engelse Perpendicular-Gotiek.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Four-centred}} 'n '''Kielboog''' is 'n variant van die viersentrumboog met byna reguit flanke, wat aan die deursnee van 'n omgekeerde skip herinner. Dit is in die Islamitiese boukuns gewild, maar word ook in Europa aangetref. Daar het dit soms 'n klein akkolade-element bo,{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Keel}} sodat dit soms as 'n variant van die akkoladeboog beskou word.{{Sfn|Curl|2006|loc=ogee arch|p=37}}
Die '''gordynboog''' (ook ''ingeboë boog'', en net soos die kielboog gewoonlik dekoratief{{Sfn|Nicolosi|Niccoli|Cultrera|1929}}) gebruik twee (of meer) hangende krommes wat by die toppunt bymekaarkom. Dit is hoofsaaklik in [[Sakse]] as omlysting van vensters en deure in Laatgotiese en vroeë Renaissance-geboue (laat 15de tot vroeë 16de eeu) gebruik en word met Arnold von Westfalen verbind.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Curtain}} Wanneer die intrados verskeie konkawe segmente het, heet die boog ook 'n ''gedrapeerde boog'' of ''tentboog''.{{Sfn|Davies|Jokiniemi|2012|p=153}} 'n Soortgelyke boog wat 'n mengsel van geboë en reguit segmente gebruik{{Sfn|Martinez Nespral|2023|p=15}} of skerp draaie tussen die segmente toon,{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Indian subcontinent and Islamic lands}} is 'n '''gemengdelynboog'''. In die Moorse boukuns het die gemengdelynboog tot 'n sierlike '''lambrekynboog''' ontwikkel,<ref>{{Cite book |first1=Marianne |last1=Barrucand |first2=Achim |last2=Bednorz |title=Architecture maure en Andalousie |publisher=PML Éditions |date=1995 |page=162 |language=fr}}</ref> ook as ''muqarnas-boog'' bekend.
<gallery>
Lêer:Flickr - Gaspa - Cairo, Moschea di Ibn-Tulun (24).jpg|Spitsboë van die Ibn Tulun-moskee (9de eeu n.C.)
Lêer:20191203 Diwan-i-Khas, Red Fort, Delhi 0507 6368 DxO.jpg|Veelpasboog in die Diwan-i-Khas van die Rooi Fort, [[Delhi]]
Lêer:Normandie Calvados Bayeux4 tango7174.jpg|Driepasboog in die katedraal van Bayeux
Lêer:N2 layer marney3.jpg|Tudorboog by Layer Marney Tower
Lêer:A 14th century lady - geograph.org.uk - 1341596.jpg|Akkoladeboog in die St. Mary the Virgin-kerk, Silchester
Lêer:Nodding ogee niche.jpg|Knikkende akkoladenis in die St. Peter-kerk, Walpole St Peter
Lêer:Keel arches.jpg|Kielboë by die Palazzo Guadagni
Lêer:Schloss Hartenfels, Torgau 2H1A5753WI.jpg|Gordynboë oor vensters van die kasteel Hartenfels
Lêer:Draped arch.png|'n Gedrapeerde boog by die regeringspaleis van [[Tlaxcala]] (1545)
Lêer:Salamanca Escuelas Menores 494.jpg|Gemengdelynboë by die Escuelas Menores in [[Salamanca]]
Lêer:Lambrequin arch.jpg|Lambrekynboog in die Bahia-paleis in [[Marokko]]
</gallery>
=== Paraboliese boë ===
Die gewildheid van boë met sirkelsegmente berus op die eenvoud van hul uitlê en bou,{{Sfn|Mark|1996|p=387}} nie op hul strukturele eienskappe nie. Argitekte het dus histories ook 'n verskeidenheid ander krommes in hul ontwerpe gebruik: elliptiese krommes, hiperboliese cosinuskrommes (waaronder die [[kettinglyn]]) en paraboliese krommes. Daar is twee redes vir die keuse van dié krommes:{{Sfn|González|Samper|Herrera|2018|p=185}}
# hulle is voor die bou nog betreklik maklik met gewone gereedskap uit te lê;
# na gelang van die situasie kan hulle beter strukturele eienskappe en/of 'n beter voorkoms hê.
Die hiperboliese kromme is nie maklik om uit te lê nie, maar daar is bekende gevalle waar dit gebruik is.{{Sfn|González|Samper|Herrera|2018|p=185}} Die nie-sirkelvormige krommes lyk eenders en stem by plat profiele ooreen, sodat 'n kettinglyn dikwels verkeerdelik as 'n parabool geklassifiseer word.{{Sfn|Bradley|Gohnert|2022}} Volgens [[Galileo Galilei|Galileo]] "pas die [hangende] ketting byna perfek by sy parabool".{{Sfn|Osserman|2010|p=220}} González en andere gee die voorbeeld van die Palau Güell, waar navorsers nie oor die klassifikasie van die boë saamstem nie of die prominensie van paraboliese boë beweer, terwyl metings toon dat net twee van die 23 boë wat Gaudí ontwerp het, werklik parabolies is.{{Sfn|González|Samper|Herrera|2018|pp=174, 184}}
<gallery>
Lêer:Palau Güell, Barcelona 07.jpg|Palau Güell: parabolies{{Sfn|González|Samper|Herrera|2018|p=183|loc=#14}}
Lêer:Palau Güell, Barcelona 114.jpg|Palau Güell: hiperbolies{{Sfn|González|Samper|Herrera|2018|p=182|loc=#9}}
Lêer:043 Palau Güell, c. Nou de la Rambla 3-5 (Barcelona), baixos.jpg|Palau Güell: Rankine-kromme{{Sfn|González|Samper|Herrera|2018|p=183|loc=#18}} (ook geweegde kettinglyn genoem)
Lêer:Barcelona Palau Güell Orgel (1).jpg|Palau Güell: ellipties{{Sfn|González|Samper|Herrera|2018|p=183|loc=#19}}
</gallery>
Drie krommes wat parabolies lyk, is vir die boogontwerp van besondere belang: die [[parabool]] self, die kettinglyn en die geweegde kettinglyn. Boë gebruik natuurlik die omgekeerde (onderstebo) weergawes van dié krommes.
'n Parabool is die ideale vorm (net druk) wanneer die las eweredig oor die spanwydte versprei is en die gewig van die boog self weglaatbaar is. 'n Kettinglyn is die beste oplossing waar 'n boog van eenvormige dikte net sy eie gewig sonder 'n eksterne las dra. Praktiese brugontwerpe lê iewers tussenin en gebruik dus krommes wat 'n kompromis tussen die kettinglyn en die funikulêre kromme vir 'n bepaalde oneweredige lasverspreiding verteenwoordig.{{Sfn|Benaim|2019|p=501}} Praktiese vrystaande boë is onder sterker en dus swaarder, sodat 'n geweegde kettinglyn daarvoor gebruik word. Dieselfde kromme pas ook goed by 'n brug wat uit 'n boog met 'n pad van gestampte grond daarbo bestaan, aangesien die dooie las met die afstand van die middel af toeneem.{{Sfn|Osserman|2010|p=224}}
<gallery>
Lêer:Tyne Bridge - Newcastle Upon Tyne - England - 2004-08-14.jpg|'n Deurboogbrug (die Tyne-brug in [[Newcastle upon Tyne]], Engeland): boë wat parabolies lyk, met verskeie deksteune wat die las versprei
Lêer:Arch Reflection 1 (5263608871).jpg|Die Gateway Arch is onder sterker: 'n geweegde kettinglyn
</gallery>
=== Ander vorms ===
Die '''strekboog''', wat ook ''plat boog'', ''lateiboog'' of ''reguit boog'' heet,<ref>{{Cite book | last=Mahan | first=D.H. | title=A Treatise on Civil Engineering | publisher=J. Wiley & Son | year=1873 | url=https://books.google.com/books?id=ANY5AAAAMAAJ&pg=PA247 | access-date=13 Januarie 2024 | page=247}}</ref> is anders as gewone boë nie geboë nie. Die boog is plat in profiel en kan onder dieselfde omstandighede as 'n latei gebruik word. Lateie is egter aan buigspanning onderhewig, terwyl strekboë egte boë is, saamgestel uit onreëlmatige boogsteenvorms (net die sluitsteen het die simmetriese wigvorm),{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Flat}} wat die druksterkte van die messelwerk net soos 'n geboë boog doeltreffend benut en dus aan weerskante 'n massa messelwerk vereis om die aansienlike sywaartse spatkrag op te vang. Dit is in die Romeinse boukuns gebruik om die Griekse lateie na te boots, en ook in die Islamitiese, Europese Middeleeuse en Renaissance-boukuns. Die strekboog word steeds as dekoratiewe patroon gebruik, hoofsaaklik bo vensteropeninge.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Flat}}
==== Valse boë ====
In 'n '''kraagboog''' steek elke laag verder in die opening uit as die een daaronder, sodat die teenoorstaande stapels kraagstene uiteindelik bymekaarkom. Die resulterende struktuur dra gewig sonder om 'n egte boog te vorm.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Corbelled}} Die meeste het 'n driehoekige omtrek, maar geboë voorbeelde kom by die Quwwat-ul-Islam-moskee in Delhi (1198) voor. Die tegniek kom ook in die Egiptiese, [[Miceense Griekeland|Miceense]] en Maya-boukuns voor.{{Sfn|Hourihane|2012|p=130}}
Net soos 'n kraagboog is die '''driehoekboog''' in strukturele sin nie 'n egte boog nie. Sy intrados word deur twee plate gevorm wat teen mekaar leun.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Triangular}} Baksteenbouers noem enige boog met reguit skuins sye driehoekig.<ref>{{Cite book |author=Brick Industry Association |series=Technical Notes on Brick Construction |title=Brick Masonry Arches: Introduction |date=Januarie 1995 |publisher=Brick Industry Association |page=2 |url=https://faculty-legacy.arch.tamu.edu/anichols/index_files/courses/arch631/NS6-1brickarch.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328111953/https://faculty-legacy.arch.tamu.edu/anichols/index_files/courses/arch631/NS6-1brickarch.pdf |archive-date=28 Maart 2025 |access-date= 4 September 2025 |url-status=dead}}</ref> Die ontwerp was tot die laat 11de eeu in Angel-Saksiese Engeland algemeen (St Mary Coslany).{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Triangular}} Maya-kraagboë word weens hul vorm soms driehoekig genoem.{{Sfn|Sturgis|Davis|2013|p=121|loc=Triangular Arch}}
<gallery>
Lêer:Cucinone di palazzo pitti, cappa con piattabanda attr. al dis. del buontalenti 02.jpg|Strekboog in die kombuis van die Palazzo Pitti
Lêer:Refugi pedra Tales.jpg|Driehoekboog
Lêer:White Castle, arrow slit.jpg|'n Gemesselde driehoekboog
Lêer:Kabah Arch 2002.12.29 27.jpg|Maya-kraagboog
</gallery>
=== Variasies ===
'n Paar transformasies kan op boogvorms toegepas word.
As die een impost veel hoër as die ander is, staan die boog (dikwels 'n spitsboog) as 'n '''stygende boog''' ({{Langx|fr|arc rampant}}) bekend.{{Sfn|Davies|Jokiniemi|2008|p=305}}{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Ramping}} Stygende boë is gebruik om skuins strukture soos trappe te dra, en het in die 13de en 14de eeu deel van die lugboë gevorm wat die spatkrag van Gotiese [[ribgewelf|ribgewelwe]] teengewerk het.{{Sfn|Bozzoni|1991}} Waar Gotiese lugboë in verskeie lae gebou is, kon die boonste boë ook die dakwater van die sybeuke af wegvoer en windkragte weerstaan.{{Sfn|Bozzoni|1991}} 'n Vroeër voorbeeld is in die sybeuke van die katedraal van Vaison-la-Romaine (omstreeks 1100) te vind, waar stygende boë die Romaanse gebou geskraag het.{{Sfn|Hourihane|2012|p=132}}
Die middelste deel van 'n boog kan op kort vertikale steune verhef word, wat 'n driepasagtige '''skouerboog''' skep. Die verhewe middeldeel kan enigiets van 'n strekboog tot 'n akkoladeboog wees. Skouerboë is vir deuropeninge en ander openinge in die Middeleeuse Europese en Laatgotiese boukuns gebruik.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Shouldered}} Voorbeelde in die Iranse boukuns dateer uit die 12de en 13de eeu, voor 'n wyer gebruik in die 14de eeu. Die buitearkades van die graftombe van Öljaitü by Soltaniyeh illustreer dié latere gewildheid. Buite [[Iran]] bied die Groen Moskee in [[Bursa]] (1424) 'n voorbeeld in die Ottomaanse boukuns.{{Sfn|Hourihane|2012|p=132}}
In 'n '''gestelte boog''' (ook ''verhoogde boog''<ref>{{Cite web |title=surmounted arch |website=Merriam-Webster.com Dictionary |publisher=Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/surmounted%20arch}}</ref>) lê die aansetlyn bo die imposte (op "stelte"). Die tegniek was teen die 8ste eeu aan Islamitiese argitekte bekend en is in die Romaanse en Gotiese boukuns gebruik om die toppunte van boë van verskillende afmetings vertikaal op een lyn te bring.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Stilted}} Stelting was nuttig vir rondboë, waar die pylhoogte op die helfte van die spanwydte vasgelê is, maar is ook op spitsboë toegepas.
Die '''skewe boog''' (ook ''skuins boog'') word gebruik waar die boog in die horisontale vlak 'n skuins hoek met die (ewewydige) aansetlyne moet vorm,{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Skew}}{{Sfn|Calvo-López|2020|p=265}} byvoorbeeld wanneer 'n brug 'n rivier teen 'n ander hoek as 90° kruis. 'n '''Uitwaaierende boog''' word gebruik waar die spanwydtes aan weerskante van die boog ongelyk is (wanneer 'n binneopening in die muur byvoorbeeld groter as die buiteopening is); die intrados van 'n ronde uitwaaierende boog is nie silindries nie, maar keëlvormig.<ref>{{Cite web |title=splayed arch |website=Merriam-Webster.com Dictionary |publisher=Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/splayed%20arch}}</ref>{{Sfn|Calvo-López|2020|p=265}}
<gallery>
Lêer:Palau Dalmases.jpg|Stygende boë by die Palau Dalmases in [[Barcelona]]
Lêer:Frauenstein Lorenziberg Filialkirche hl Laurentius Vorlaube Schulterbogenportal 25042017 7964.jpg|Skouerboog om die deur van die kerk van Lorenziberg; die verhewe deel is 'n strekboog
Lêer:Doges Palace 5 (7243239310).jpg|Skouerboog bo die hoofingang van die Dogepaleis in Venesië; die vertikale steune skei die segmente van 'n akkoladeboog
Lêer:St John's Chapel, Tower of London.jpg|Die kleiner boë op die onderste vlak is gestelt om by die wyer boë links te pas (St John's Chapel, [[Londense Tower]])
Lêer:Nave and left aisle - Cathedral of Monreale - Italy 2015.JPG|Gestelte spitsboë in die katedraal van Monreale
Lêer:Sickergill Skew Bridge in 1898.jpg|Skewe boog (die Sickergill-brug) met skroefvormige messellae
Lêer:All Saints Church - splayed tower window - geograph.org.uk - 1361830.jpg|Uitwaaierende boog oor 'n vensteropening in die All Saints-kerk in Chedgrave
</gallery>
'n Wye boog waarvan die pylhoogte minder as die helfte van die spanwydte is (sodat die meetkundige sirkel van minstens een segment onder die aansetlyn lê), heet 'n '''verlaagde boog'''<ref>{{Cite web |title=surbased |website=Merriam-Webster.com Dictionary |publisher=Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/surbased}}</ref> (soms ook 'n ''gedrukte boog''{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Surbased}}).
== Skarnierboë ==
[[Lêer:Rossgrabenbruecke 01 09.jpg|duimnael|upright=1|Die Rossgraben-brug ([[Rüeggisberg]]) naby [[Bern]], Switserland, met die skarnier in die middel van die span van dié drieskarnierboog]]
Praktiese boogbrûe word as 'n ingeklemde boog, 'n tweeskarnierboog of 'n drieskarnierboog gebou.<ref name="Reynolds">{{Cite book|last=Reynolds|first=Charles E|title=Reynolds's Reinforced Concrete Designer's Handbook|year=2008|publisher=Psychology Press|location=New York|isbn=978-0-419-25820-9 |page=41 |url=https://books.google.com/books?id=hrOfsy89QxkC&q=three-hinged+arch+statically+determinate&pg=PA41}}</ref> Die ingeklemde boog word meestal in brûe en tonnels van gewapende beton met kort spanne gebruik. Omdat dit aan bykomende interne spanning weens termiese uitsetting en inkrimping onderhewig is, is dié soort boog staties onbepaald (die interne toestand kan nie net uit die eksterne kragte bepaal word nie).{{Sfn|Ambrose|2012|p=31}}
Die tweeskarnierboog word meestal gebruik om lang spanne te oorbrug.{{Sfn|Ambrose|2012|p=31}} Dié soort boog het skarnierverbindings aan sy voet. Anders as by die ingeklemde boog kan die geskarnierde voet draai,<ref>{{Cite web|last=Luebkeman|first=Chris H.|title=Support and Connection Types|url=http://web.mit.edu/4.441/1_lectures/1_lecture13/1_lecture13.html|work=MIT.edu Architectonics: The Science of Architecture|publisher=MIT.edu|access-date=3 Februarie 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121028035620/http://web.mit.edu/4.441/1_lectures/1_lecture13/1_lecture13.html|archive-date=28 Oktober 2012}}</ref> sodat die struktuur vry kan beweeg en die termiese uitsetting en inkrimping wat buitetemperatuurveranderinge veroorsaak, kan opvang. Dit kan egter bykomende spannings tot gevolg hê, en daarom is die tweeskarnierboog ook staties onbepaald, hoewel minder as die ingeklemde boog.{{Sfn|Ambrose|2012|p=31}}
Die drieskarnierboog is nie net soos die tweeskarnierboog aan sy voet geskarnier nie, maar ook by sy toppunt. Die bykomende verbinding by die top laat die drieskarnierboog in twee teenoorgestelde rigtings beweeg en enige uitsetting en inkrimping opvang. Dié soort boog is dus nie aan bykomende spanning weens temperatuurverandering onderhewig nie. Anders as die ander twee soorte is die drieskarnierboog dus staties bepaald.<ref name="Reynolds" /> Dit word meestal vir spanne van middelmatige lengte gebruik, soos dié van die dakke van groot geboue. 'n Ander voordeel van die drieskarnierboog is dat die reaksie van die geskarnierde voete voorspelbaarder as by die ingeklemde boog is, wat by spanne van middelmatige lengte vlak fondamente moontlik maak. In die drieskarnierboog "veroorsaak termiese uitsetting en inkrimping van die boog vertikale bewegings by die skarnier aan die top, maar het dit geen noemenswaardige uitwerking op die voete nie", wat die ontwerp van die fondamente verder vereenvoudig.{{Sfn|Ambrose|2012|p=31}}
== Geskiedenis ==
Die boog het in die Romeinse tyd gewild geraak. In 'n groot deel van die wêreld was die invoering van die egte boog die gevolg van Europese invloed, hoewel dit veel vroeër bekend was en af en toe gebruik is. Baie antieke boukunste het die boog vermy, waaronder dié van die [[Wikings]] en die [[Hindoeïsme|Hindoes]].{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=History}}
=== Bronstydperk: die antieke Nabye Ooste ===
Egte boë, in teenstelling met kraagboë, was aan 'n aantal beskawings in die [[Antieke Nabye Ooste|antieke Nabye Ooste]] bekend, waaronder die [[Levant]], maar hulle is selde gebruik en meestal tot ondergrondse strukture soos dreine beperk, waar die probleem van sywaartse spatkrag veel kleiner is.{{Sfn|Rasch|1985|p=117}} 'n Voorbeeld van laasgenoemde is die boog van [[Nippur]], wat voor 3800 v.C. gebou is<ref>John P. Peters, University of Pennsylvania Excavations at Nippur. II. The Nippur Arch, ''The American Journal of Archaeology and of the History of the Fine Arts'', jg. 10, nr. 3, bl. [https://www.jstor.org/stable/496542 352-368] (Jul.-Sep. 1895).</ref> en deur H. V. Hilprecht (1859-1925) selfs tot voor 4000 v.C. gedateer is.<ref>New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge, deel I: [https://www.ccel.org/ccel/schaff/encyc01.html?term=Babylonia Babylonia]: V. The People, Language, and Culture: 7. The Civilization. Besoek op 9 April 2020.</ref> Seldsame uitsonderings is 'n geboë deuropening van kleistene in 'n huis van omstreeks 2000 v.C. by Tell Taya in [[Irak]]<ref>{{Cite journal|title=Tell Taya (1967): Summary Report |jstor=4199854 |journal=Iraq |date=1 Januarie 1968 |volume=30 |issue=2 |pages=234-264 |doi=10.2307/4199854 |first=J.E. |last=Reade|s2cid=162348582 }}</ref> en twee Kanaänitiese stadspoorte met boë uit die [[Bronstydperk]], een by [[Ashkelon|Askelon]] (omstreeks 1850 v.C.)<ref>{{Cite news |url=https://www.jpost.com/Local-Israel/Around-Israel/Oldest-arched-gate-in-the-world-restored |access-date=21 Januarie 2018 |title=Oldest arched gate in the world restored |first=Etgar |last=Lefkovits |date=8 April 2008 |location=Jerusalem |newspaper=The Jerusalem Post |archive-url=https://web.archive.org/web/20130814034938/http://www.jpost.com/Local-Israel/Around-Israel/Oldest-arched-gate-in-the-world-restored |archive-date=14 Augustus 2013 |url-status=dead}}</ref> en een by [[Tel Dan]] (omstreeks 1750 v.C.), albei in die hedendaagse [[Israel]].<ref>{{Cite book |author1=Israel Finkelstein |author2=Amihay Mazar |editor=Brian B. Schmidt |title=The Quest for the Historical Israel: Debating Archaeology and the History of Early Israel |url=https://books.google.com/books?id=jpbngoKHg8gC&pg=PA177 |date=2007 |publisher=Society of Biblical Literature |isbn=978-1-58983-277-0 |pages=177-}}</ref><ref>Frances, Rosa: [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0950061812004849 The three-arched middle Bronze Age gate at Tel Dan - A structural investigation of an extraordinary archaeological site], besoek op 9 April 2020.</ref>
In Egipte het die gebruik van egte boë, soos die ondergrondse tonnelgewelwe by die begraafplaas van Dendera, ook in die 4de millennium v.C. ontstaan. Staande boë was minstens sedert die Derde Dinastie bekend, maar baie min voorbeelde het behoue gebly, aangesien die boë meestal in nie-duursame wêreldlike geboue gebruik is en uit kleisteen-boogstene gemaak is wat nie wigvormig was nie, maar bloot deur mortel in posisie gehou is en dus maklik kon inval (die oudste boog wat nog staan, is by die [[Ramesseum]]). Heilige geboue het óf 'n lateiontwerp óf kraagboë gehad. Boë het selfs ná die Romeinse verowering grootliks in Egiptiese tempels ontbreek, al het die Egiptenare die boog as 'n geestelike vorm beskou en dit in rotsgrafte en draagbare skryne gebruik.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Ancient Egypt, the Near East and the eastern Mediterranean}} Auguste Mariette het voorgestel dat dié keuse op die relatiewe broosheid van 'n gewelf berus het: "wat sou vandag van die grafte en tempels van die Egiptenare oorbly as hulle die gewelf verkies het?"{{Sfn|Nicolosi|Niccoli|Cultrera|1929}}
Die Miceense boukuns het net kraagboë gebruik, in sy koepelgrafte met driehoekige openinge.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Ancient Egypt, the Near East and the eastern Mediterranean}} Die Miceners het ook waarskynlik die oudste klipboogbrug ter wêreld gebou wat nog staan,<ref>Hope Simpson, R. (1998). [https://web.archive.org/web/20080710084113/http://www.arts.mun.ca/mouseion/1998/simpson/index.html#01 "The Mycenaean Highways"]. ''Classical Views''. '''XLII''' (17de uitg.): 239-260. Geargiveer vanaf [http://www.arts.mun.ca/mouseion/1998/simpson/index.html#01 die oorspronklike] op 10 Julie 2008.</ref> die Arkadiko-brug in [[Griekeland]].
Soos hul nabootsings van die paraboliese boë toon, het die [[Hetiete]] heel waarskynlik die Egiptiese ontwerpe leer ken, maar die kraagtegniek gebruik om dit te bou.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Ancient Egypt, the Near East and the eastern Mediterranean}}
<gallery>
Lêer:Saqqara - Pyramid of Djoser complex - Heb-sed Court - chapel.JPG|Gewelfde gebou met 'n dekoratiewe segmentboog by die Heb-sed-hof in [[Saqqara]] (gerestoureer, omstreeks 2650 v.C.)
Lêer:Ramesseum Magazine 03.jpg|'n Egte boog (kettinglyn) by die graanskure van die Ramesseum (omstreeks 1300 v.C.)
Lêer:Kazarma Tholos Tomb 1.JPG|Ruïnes van die koepelgraf van Kazarma (omstreeks 1500 v.C.) met die Miceense koepeltegniek
Lêer:Arkadiko Mycenaean Bridge II.JPG|Die Arkadiko-brug (omstreeks 1300-1190 v.C.): kraagboog, siklopiese messelwerk
Lêer:Chatušaš, Královská brána - panoramio.jpg|Die Koningspoort van Hattusa (omstreeks 1400-1200 v.C.), 'n nabootsing van die paraboliese boog deur die Hetiete
</gallery>
=== Klassieke Persië en Griekeland ===
Die [[Assirië]]rs, blykbaar ook onder Egiptiese invloed, het die egte boog (met 'n effens spits profiel) vroeg in die 8ste eeu v.C. oorgeneem.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Ancient Egypt, the Near East and the eastern Mediterranean}} In die antieke Persië het die [[Achaemenidiese Ryk]] (550-330 v.C.) klein tonnelgewelwe (in wese 'n reeks boë wat saam 'n saal vorm) gebou wat as ''iwan'' bekend staan, en dié het tydens die latere [[Partiese Ryk]] (247 v.C. tot 224 n.C.) massiewe, monumentale strukture geword.<ref>Brosius, Maria (2006), ''The Persians: An Introduction'', Londen en New York: Routledge, bl. 128, {{ISBN|0-415-32089-5}}.</ref><ref>Garthwaite, Gene Ralph (2005), ''The Persians'', Oxford en Carlton: Blackwell Publishing, Ltd., bl. 84, {{ISBN|1-55786-860-3}}.</ref><ref>Schlumberger, Daniel (1983), "Parthian Art", in Yarshater, Ehsan, ''Cambridge History of Iran'', 3.2, Londen en New York: Cambridge University Press, bl. 1049, {{ISBN|0-521-20092-X}}.</ref> Dié boutradisie is deur die [[Sassanidiese Ryk]] (224-651) voortgesit, wat in die 6de eeu n.C. die Taq Kasra by [[Ktesifon]] gebou het, tot in die moderne tyd die grootste vrystaande gewelf.<ref>Wright, G. R. H., ''Ancient building technology vol. 3''. Leiden, Nederland: Koninklijke Brill NV, 2009, bl. 237.</ref>
'n Vroeë Europese voorbeeld van 'n boogsteenboog verskyn in die Griekse Rhodos-voetbrug uit die 4de eeu v.C.{{Sfn|Galliazzo|1995|p=36}}{{Sfn|Boyd|1978|p=91}} Die trappe van die tempel van Apollo by Didyma loop onder boë deur wat binne die gebou verborge is.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Ancient Greece and Rome}} By die stadion van [[Olimpia]] en die agora van Priene is die ingangsboë sigbaar gelaat; in die Griekse wêreldlike bou was dit aanvaarbaar.{{Sfn|Hourihane|2012|p=133}}
<gallery>
Lêer:Gabriel Tranchand-Foto 1853 Khorsabad.jpg|Boog by die opgrawing in Dur-Sjarrukin (Assiriese boukuns, einde van die 8ste eeu v.C.; foto van 1853)
Lêer:Didyma, Temple of Apollo, Passageway under Temple, Turkey - panoramio.jpg|Gewelf onder die tempel van Apollo in Didyma, [[Turkye]] (4de eeu v.C.)
Lêer:02Στάδιο Αρχαίας Ολυμπίας01.jpg|Boog by die stadion van Olimpia (4de eeu v.C.)
</gallery>
=== Antieke Rome ===
Die antieke Romeine het die rondboog by die [[Etruskers]] geleer (albei kulture het die ontwerp blykbaar in die 4de eeu v.C. oorgeneem{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Ancient Greece and Rome}}), dit verfyn en die volle potensiaal daarvan vir bogrondse geboue benut:
<blockquote>Die Romeine was die eerste bouers in Europa, miskien die eerste ter wêreld, wat die voordele van die boog, die gewelf en die koepel ten volle waardeer het.<ref>{{Cite book|last=Robertson|first=D.S.|chapter-url=https://archive.org/details/greekromanarchit0000robe/page/231/mode/1up|chapter=Chapter Fifteen: Roman Construction. Arches, Vaults, and Domes|url=https://archive.org/details/greekromanarchit0000robe/page/n4/mode/1up|title=Greek and Roman Architecture|edition=2de|isbn=0521061040|oclc=1149316661|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=1969|page=231|access-date=31 Desember 2020}}</ref></blockquote>
Regdeur die [[Romeinse Ryk]], van Sirië tot [[Skotland]], het ingenieurs boogstrukture opgerig. Boë is eers vir burgerlike strukture soos dreine en stadspoorte gebruik. Later is boë vir groot openbare bouwerke, brûe en akwadukte gebruik, met die [[Colosseum]], die Pont du Gard en die akwaduk van Segovia as uitstaande voorbeelde uit die 1ste eeu n.C.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Ancient Greece and Rome}} Die invoering van die seremoniële triomfboog dateer uit die [[Romeinse Republiek]], hoewel die beste voorbeelde uit die keisertyd kom (die boog van Augustus by Susa, die boog van Titus).{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Ancient Greece and Rome}}
Die Romeine het die boog aanvanklik in godsdienstige geboue vermy, en in Rome was tempels met boë tot die erkenning van die [[Christendom]] in 313 n.C. taamlik seldsaam (met die Pantheon en die "tempel van Minerva Medica" as uitsonderings). Weg van die hoofstad was tempels met boë algemener (die tempel van Hadrianus by [[Efese]], die tempel van Jupiter by Sbeitla, die Severiese tempel by Djemila).{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Ancient Greece and Rome}} Die koms van die Christendom het tot 'n nuwe soort tempel gelei, die Christelike basiliek, wat radikaal met die heidense tradisie gebreek het: boë, saam met blootgestelde baksteenmure, was een van die hoofelemente van die ontwerp, soos by Santa Sabina in Rome en Sant'Apollinare in Classe.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Ancient Greece and Rome}} Van die laat 5de eeu tot die 20ste was arkades 'n standaardelement van sowel die Oosterse as die Westerse Christelike boukuns.{{Sfn|Hourihane|2012|p=134}}
Die Romeine het segmentboë in brûe soos die Alconétar-brug en die Ponte San Lorenzo gebruik, in die besef dat 'n brugboog nie 'n halfsirkel hoef te wees nie.{{Sfn|Galliazzo|1995|pp=429-437}}{{Sfn|O'Connor|1993|p=171}} Die utilitêre en massa-woongeboue (''insulae''), soos in [[Ostia Antica]] en [[Pompeii]] gevind, het meestal lae segmentboë van baksteen en argitrawe van hout gebruik, terwyl die betonstrekboë in villas en paleise aangetref word.{{Sfn|DeLaine|1990|p=417}}
<gallery>
Lêer:Falerii novi.JPG|Die Jupiterpoort by Falerii Novi (omstreeks 300 v.C.)
Lêer:Acueduct of Segovia.jpg|Boë van die akwaduk van Segovia
Lêer:Laika ac Colosseum (9487556579).jpg|Boë van die Colosseum
Lêer:Arco di Augusto-Susa.jpg|Die boog van Augustus, Susa, [[Piëmont]] (omstreeks 8 v.C.)
Lêer:Tempio di Minerva Medica 21-09-2019.jpg|Boë van die "tempel van Minerva Medica" in Rome
Lêer:The Temple of Hadrian (16127691050).jpg|Die tempel van Hadrianus by Efese kombineer 'n rondboog met lateie (117 n.C.)
Lêer:Trois temples 13 - cropped (Temple of Jupiter).png|Die tempel van Jupiter by Sbeitla (omstreeks 150 n.C.)
Lêer:S Sabina - portico 1000013.JPG|Boë in die voorportaal van Santa Sabina, Rome (omstreeks 425 n.C.)
Lêer:QDFV Basilica di Sant Apollinare in Classe - Ravenna.jpg|Boë en koepel in Sant'Apollinare in Classe (534-536 n.C.)
Lêer:OstianInsula.JPG|Segmentboë in 'n insula van Ostia
</gallery>
=== Antieke China ===
Die antieke boukuns van China (en Japan) het meestal houtraambou en die lateistelsel gebruik.{{Sfn|Lyttleton|2003}} Boë is min gebruik, hoewel 'n paar boogbrûe uit die literatuur en een artistieke uitbeelding in 'n klipreliëf bekend is.<ref>Needham, Joseph (1986), ''Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 3, Civil Engineering and Nautics'', Taipei: Caves Books, bl. 161-188, {{ISBN|0-521-07060-0}}.</ref><ref>Needham, Joseph (1986), ''Science and Civilisation in China: Volume 4, Physics and Physical Technology; Part 2, Mechanical Engineering'', Taipei: Caves Books, bl. 171-172, {{ISBN|0-521-05803-1}}.</ref><ref>Liu, Xujie (2002), "The Qin and Han dynasties", in Steinhardt, Nancy S., ''Chinese Architecture'', New Haven: Yale University Press, bl. 56, {{ISBN|0-300-09559-7}}.</ref> Aangesien die enigste oorblywende bouwerke uit die [[Han-dinastie]] (202 v.C. tot 220 n.C.) verdedigingsmure en torings van gestampte grond, keramiekdakteëls van houtgeboue wat nie meer bestaan nie,<ref>Wang, Zhongshu (1982), ''Han Civilization'', vertaal deur K.C. Chang en medewerkers, New Haven en Londen: Yale University Press, bl. 1, 30, 39-40, {{ISBN|0-300-02723-0}}.</ref><ref>Chang, Chun-shu (2007), ''The Rise of the Chinese Empire: Volume II; Frontier, Immigration, & Empire in Han China, 130 B.C. – A.D. 157'', Ann Arbor: University of Michigan Press, bl. 91-92, {{ISBN|0-472-11534-0}}.</ref><ref>Morton, William Scott; Lewis, Charlton M. (2005), ''China: Its History and Culture'' (4de uitg.), New York: McGraw-Hill, bl. 56, {{ISBN|0-07-141279-4}}.</ref> klippoorttorings<ref>Liu, Xujie (2002), "The Qin and Han dynasties", in Steinhardt, Nancy S., ''Chinese Architecture'', New Haven: Yale University Press, bl. 55, {{ISBN|0-300-09559-7}}.</ref><ref>Steinhardt, Nancy Shatzman (2005), "Pleasure tower model", in Richard, Naomi Noble, ''Recarving China's Past: Art, Archaeology, and Architecture of the 'Wu Family Shrines'<nowiki/>'', New Haven en Londen: Yale University Press en Princeton University Art Museum, bl. 279-280, {{ISBN|0-300-10797-8}}.</ref> en ondergrondse baksteengrafte is, is die bekende gewelwe, koepels en boë met die steun van die grond gebou en was hulle nie vrystaande nie.<ref>Wang, Zhongshu (1982), ''Han Civilization'', vertaal deur K.C. Chang en medewerkers, New Haven en Londen: Yale University Press, bl. 175-178, {{ISBN|0-300-02723-0}}.</ref><ref>Watson, William (2000), ''The Arts of China to AD 900'', New Haven: Yale University Press, bl. 108, {{ISBN|0-300-08284-3}}.</ref>
China se oudste klipboogbrug wat nog bestaan, is die Anji-brug. Dit is nog in gebruik en is tussen 595 en 605 n.C. tydens die [[Sui-dinastie]] gebou.<ref>Knapp, Ronald G. (2008). ''Chinese Bridges: Living Architecture From China's Past''. Singapoer: Tuttle Publishing. bl. 122-127. {{ISBN|978-0-8048-3884-9}}.</ref><ref>Needham, Joseph. ''The Shorter Science and Civilisation in China''. Cambridge University Press, 1994. {{ISBN|0-521-29286-7}}. bl. 145-147.</ref>
<gallery>
Lêer:Anji Bridge, Zhao County, 2020-09-06 05.jpg|Die Anji-brug: segmentboog met oop boogvelde
</gallery>
=== Islamitiese wêreld ===
Islamitiese argitekte het die Romeinse boë oorgeneem, maar gou hul vindingrykheid getoon: teen die 8ste eeu was die eenvoudige rondboog byna heeltemal deur fraaier vorms vervang, ondanks 'n paar fyn voorbeelde van eersgenoemde in die Omajjadiese boukuns (vergelyk die [[Omajjadiese Moskee|Groot Moskee van Damaskus]], 706-715 n.C.). Die eerste spitsboë verskyn reeds aan die einde van die 7de eeu n.C. (die [[Al-Aqsa-moskee]], die paleis van Ukhaidir, die reënwatertenks van die Wit Moskee van [[Ramla]]{{Sfn|Saoud|2002|p=5}}{{Sfn|Graves|2009}}). Hul variasies het vinnig en wyd versprei: die Ibn Tulun-moskee in Kaïro (876-879 n.C.), die Nizamiyya-madrasa by Khar Gerd (nou Iran, 11de eeu), die Kongo-moskee by Diani Beach ([[Kenia]], 16de eeu).{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Indian subcontinent and Islamic lands}}{{Sfn|Graves|2009}}
Die Islamitiese boukuns het 'n groot aantal boogvorms laat ontstaan: die ronde hoefysterboog, wat 'n kenmerk van Islamitiese geboue geword het, die kielboog, die veelpasboog en die gemengdelynboog (waar die geboë "akkoladeswelling" met skerp knakke afgewissel word).{{Sfn|Graves|2009}} Die Groot Moskee van Córdoba, wat as 'n katalogus van Islamitiese boë beskou kan word, bevat ook boë met byna reguit sye, driepasboë, vervlegte boë en vertande boë. Die Ibn Tulun-moskee voeg die viersentrum- en gestelte weergawes van die spitsboog by.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Indian subcontinent and Islamic lands}}
In al-Hakam II se uitbreiding van die moskee van Córdoba het vervlegte boë die ribkoepels help dra. By die Tinmal-moskee merk lambrekynboë die middel en die ente van die arkade voor die [[Kiebla|kibla]]-muur, met verskillende gelobde vorms tussenin.{{Sfn|Ewert|1991|loc=Islam}}
Die invoering van die spitsboog in Wes-Europa in die tweede helfte van die 11de eeu en van die akkoladeboog in Venesië omstreeks 1250{{Sfn|Hourihane|2012|pp=131-132}} is aan Islamitiese invloed toegeskryf,{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Indian subcontinent and Islamic lands}} moontlik via [[Sicilië]].{{Sfn|Saoud|2002|p=7}} [[John Ruskin]] voer die ontwikkeling van die Gotiese akkoladeboog egter op 'n inheemse evolusie van die verskillende vorms ("ordes") van die Florentynse boog terug.{{Sfn|Balchin|2022}}
John Warren het 'n vroeër oordrag van die spitsboog na Italië voorgestel. Hy het die spits arkades van die San Marco-basiliek in Venesië tot die kerk gedateer wat in 829-836 gebou is, eerder as tot die laat 12de of vroeë 13de eeu, en dit aan die koms van Griekse vakmanne uit [[Alexandrië]] gekoppel.{{Sfn|Warren|1991|p=65}}
Saoud{{Sfn|Saoud|2002|p=4}} skryf ook die verspreiding van die gordelboog aan Islamitiese argitekte toe. Die gemengdelynboog het in die Mudéjar-styl gewild geraak en daarna oor die Spaanssprekende wêreld versprei.{{Sfn|Martinez Nespral|2023|p=15}}
<gallery>
Lêer:CSC 0117 (5299538961).jpg|Rondboë in die Omajjadiese Moskee
Lêer:Cisterns of the White Mosque, Ramla IMG 5271.JPG|Spitsboë in die reënwatertenks van die Wit Moskee in Ramla
Lêer:Cordoue - Mosquée - arcature 2.JPG|Driepasboë in die moskee van Córdoba
Lêer:CordobaMezquita01.jpg|Vervlegte boë in die moskee van Córdoba
Lêer:Cordoue - Mosquée - arcature.JPG|Hoefysterboë in die moskee van Córdoba
Lêer:Córdoba 2014.06.jpg|Akkoladeboog in die moskee van Córdoba
Lêer:Detalle de la Puerta del Perdón - Mezquita de Córdoba.jpg|Veelpasboë in die moskee van Córdoba
Lêer:Mixed line arches.png|Gemengdelynboë by die Palacio de Torre Tagle, [[Lima]], [[Peru]] (1735)
</gallery>
=== Wes-Europa ===
Die rondboog het tot omstreeks 1130 die Wes-Europese bou oorheers. Sy gebruik in die voor-Romaanse style het die keiserlike Romeinse en vroeg-Christelike praktyk voortgesit. Die Christelike Kerk was ná die ineenstorting van die Wes-Romeinse Ryk in die 5de eeu die vernaamste bouheer.{{Sfn|Hourihane|2012|p=134}}
'''Getrapte boë''' (ook ''sponningboë'') is teen omstreeks 1000 gebruik om openinge te versier. In dié rangskikking vernou die opening trapsgewys deur die muur, met elke boog deur 'n sponning van die volgende geskei.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Western Europe and its influence}} Dié versiering het die diepte van boë in dik mure benut, wat nodig geword het namate bouers toenemend breukklip of minder akkuraat gekapte klip gebruik het. Deurlopende lyswerk en later beeldhouwerk het verdere versiering bygevoeg.{{Sfn|Hourihane|2012|p=134}} Middeleeuse bouers het die intrados dikwels glad gehou sodat die boogstene maklik op die formeel kon rus. Uitstekende lyswerk wat van die 13de eeu af daar aangebring is, het spesiaal gevormde of dubbele formele vereis.{{Sfn|Bozzoni|1991}}
Eksperimente met die spitsboog in Romaanse geboue sluit Italiaanse werk en die abdy van Cluny in Bourgondië van 1088 in. Die hoë ribgewelwe van die katedraal van [[Durham]] het spits gordelboë wat moontlik al uit 1120 dateer. Verskeie spits profiele kom in die wesblok van die abdy van Saint-Denis voor, wat omstreeks 1135 begin is. Hoë tonnelgewelwe met 'n spits profiel, soos dié van die abdy van Fontenay (omstreeks 1139-1147), het 'n kenmerk van die Sistersiënser-boukuns geword.{{Sfn|Hourihane|2012|p=134}}
Met spitsboë kon bouers die kruine van aangrensende openinge selfs by verskillende spanwydtes op een lyn bring.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Western Europe and its influence}} Dit het die vroeë Gotiek 'n manier gegee om ongelyke boë sonder stelting te kombineer. Die vorm het ook 'n integrale deel van die Gotiese ribgewelfbou geword.{{Sfn|Hourihane|2012|p=134}}
In Italië, waar die spitsboog minder volledig aanvaar is, het die herlewing van Romeinse vorms van omstreeks 1400 af die rondboog bevoordeel. In die 16de eeu het die Renaissance-boukuns oor 'n groot deel van Europa versprei en, deur die Europese uitbreiding, ook daarbuite. Latere boutegnieke met gietyster, staal en beton het die strukturele oorheersing van die boog verminder.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Western Europe and its influence}}{{Sfn|Hourihane|2012|p=134}}
=== Indië ===
Die geskiedenis van die boog in [[Indië]] is baie lank (boë is blykbaar in opgrawings by Kosambi uit die 2de millennium v.C. gevind), maar die rotsboë in die Lomas Rishi-grot (3de eeu v.C.) is die begin van die deurlopende geskiedenis.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Indian subcontinent and Islamic lands}} 'n Gewelfde dak van 'n vroeë [[Indusvalleibeskawing|Harappaanse]] grafkamer is by Rakhigarhi opgemerk.<ref>{{Cite book|last=McIntosh|first=Jane|url=https://books.google.com/books?id=1AJO2A-CbccC&q=vaulting+rakhigarhi+burial&pg=PA293|title=The Ancient Indus Valley: New Perspectives|date=2008|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-907-2|pages=293|language=en}}</ref> S.R. Rao berig 'n gewelfde dak van 'n klein kamer in 'n huis by Lothal.<ref>{{Cite book|last1=Rao|first1=Shikaripur Ranganatha|url=https://books.google.com/books?id=LmRuAAAAMAAJ&q=vaulted+roof+lothal|title=Lothal and the Indus Civilization|last2=Rao|first2=Calyampudi Radhakrishna|date=1973|publisher=Asia Publishing House|isbn=978-0-210-22278-2|pages=77|language=en}}</ref> Tonnelgewelwe is ook in die laat-Harappaanse Begraafplaas H-kultuur (1900-1300 v.C.) gebruik, waar dit die dak van 'n metaalbewerkingsoond gevorm het; die ontdekking is in 1940 deur Vats tydens opgrawings by [[Harappa]] gemaak.<ref>{{Cite journal|last=Tripathi|first=Vibha|date=27 Februarie 2018|title=Metals and Metallurgy in the Harappan Civilization|url=https://insa.nic.in/writereaddata/UpLoadedFiles/IJHS/Vol53_3_2018__Art04.pdf|journal=Indian Journal of History of Science|pages=279-295}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Kenoyer|first1=J.M.|title=Summaries of Five Seasons of Research at Harappa (District Sahiwal, Punjab, Pakistan) 1986-1990|last2=Dales|first2=G. F.|publisher=Prehistory Press|pages=185-262}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Kenoyer|first1=J.M.|url=https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/Kenoyer1999_Metal%20Technologies%20of%20the%20Indus%20Valley%20Tradition.pdf|title=Metal Technologies of the Indus Valley Tradition in Pakistan and Western India|last2=Miller|first2=Heather M. L.|pages=124}}</ref>
Die gebruik van boë tot die Islamitiese verowering van Indië in die 12de eeu n.C. was sporadies, met akkoladeboë en tonnelgewelwe in rotstempels (die Karla-grotte, van die 1ste eeu v.C. af) en dekoratiewe spits ''gavaksha''-boë. Teen die 5de eeu n.C. is boogsteengewelwe struktureel in die baksteenbou gebruik. Behoue voorbeelde sluit die tempel by Bhitargaon (5de eeu n.C.) en die Mahabodhi-tempel (7de eeu n.C.) in; laasgenoemde het sowel spitsboë as rondboë.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Indian subcontinent and Islamic lands}}<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wiUTOanLClcC&pg=PA9 |title=Hindu-Buddhist Architecture in Southeast Asia|last=Chihara|first=Daigorō|date=1996|publisher=Brill|isbn=978-90-04-10512-6|language=en|access-date=1 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180702133648/https://books.google.com/books?id=wiUTOanLClcC&pg=PA9&lpg=PA9#v=onepage&f=false|archive-date=2 Julie 2018|url-status=dead}}</ref> Dié booggewelfstelsel uit die [[Guptaryk|Gupta-tydperk]] is later in die 11de en 12de eeu wyd in Birmaanse Boeddhistiese tempels in Pyu en Bagan gebruik.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&q=mahabodhi+temple+arch+cunningham&pg=PA246|title=Buddhist Architecture|last=Le|first=Huu Phuoc|date=2010|publisher=Grafikol|isbn=978-0-9844043-0-8|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180402035917/https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA246&lpg=PA246&dq=mahabodhi+temple+arch+cunningham&source=bl&ots=4LRbyTbhCW&sig=iulZK4o-Sl5QgoLF439H3kqO2E8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjkp_2PjpraAhUN2o8KHRlZBE8Q6AEIfTAO#v=onepage&q=mahabodhi%20temple%20arch%20cunningham&f=false|archive-date=2 April 2018}}</ref>
Met die koms van Islamitiese en ander Wes-Asiatiese invloed het boë prominent in die Indiese boukuns geword, hoewel die lateibou steeds verkies is. 'n Verskeidenheid spits- en gelobde boë was kenmerkend van die Indo-Islamitiese boukuns, met as monumentale voorbeeld die Buland Darwaza, wat 'n spitsboog het wat met klein veelpasboë versier is.{{Sfn|Woodman|Bloom|2003|loc=Indian subcontinent and Islamic lands}}
<gallery>
Lêer:Barabar Caves inside Lomas Rishi cave.jpg|Die binnekant van die Lomas Rishi-grot
Lêer:029 Chaitya and Roof (33563756881).jpg|Boë by Karla (die Groot Chaitya, 1ste eeu n.C.)
Lêer:Ajanta Caves, Aurangabad s-7.jpg|Dekoratiewe akkoladeboë (gavaksha) in die Ajanta-grotte
Lêer:Inner sanctum of Mahabodhi temple at Bodhgaya in Bihar. 07.jpg|Spits gewelf in die Mahabodhi-tempel
Lêer:Fatehput Sikiri Buland Darwaza gate 2010-color change.jpg|Boë van die Buland Darwaza (16de eeu n.C.)
</gallery>
=== Korea ===
Dit is onbekend wanneer boë in [[Korea]] in gebruik geneem is, maar vroeë voorbeelde kom in die baksteengrafte van Lelang naby [[Pjongjang]] voor, wat uit omstreeks die 3de en 4de eeu n.C. dateer.{{Sfn|Yun|2014}}{{Sfn|Kim|2023}} Chinese invloed is duidelik in die gewelfde baksteengrafte van Baekje, waaronder die graf van koning Muryeong, wat Suid-Chinese modelle gevolg het.{{Sfn|Kim|2023}}{{Sfn|Yun|2014}} Tydens die Verenigde Silla-tydperk is boogbrûe aktief gebou nadat die Koreaanse [[Boeddhisme]] vroeër tot staatsgodsdiens verklaar is; baie tempels is deur die koninklike familie of die adel gebou. Die bou van die Bulguksa-tempel met sy trapbrûe deur Kim Daeseong het in 751 begin en 24 jaar geduur. Drie brûe (die Cheongungyo, die Baegungyo en die Yeonhwagyo) het boë ingesluit.{{Sfn|Hwang|2026}}<ref>{{Cite web |title=경주 불국사 청운교 및 백운교 |url=https://www.heritage.go.kr/heri/cul/culSelectDetail.do;jsessionid=dGxLKt1lMGQSpjdfdFRkx4Qt40Xp7zxgXCLJsD6u8MrDgDUbttH2wepmz3S41VTr.cpawas_servlet_engine1?searchCondition=&searchCondition2=&ccbaKdcd=11&ccbaAsno=0000230000000&ccbaCtcd=37&ccbaCpno=1113700230000&ccbaGcode=CA&ccbaBcode=05&ccbaMcode=01&culPageNo=1&header=div&sngl=Y&returnUrl=%2Fheri%2Fcul%2FculSelectDivList.do&pageNo=1_3_0_0 |website=Korea Heritage Service |language=ko}}</ref>
Onder die paleisbrûe is die behoue antieke boogbrûe eenvoudige brûe met twee spanne; hulle gebruik goed gepoleerde, betreklik groot granietblokke, wat tot 'n klein aantal struktuurdele en 'n halfronde vorm lei. Die brugdek is in drie dele verdeel: die middelste deel het as die koning se deurgang gedien, terwyl die linker- en regterkant deur hofdienaars gebruik is. Gevolglik is die brug breed en die dek betreklik plat.{{Sfn|Hwang|2026}} Aangesien hulle oor die Geumcheon, 'n kunsmatige waterweg binne die paleis, gebou is, is die rivier smal en die spanlengte betreklik kort. Die Yeongjegyo by die Gyeongbokgung-paleis, 'n verteenwoordigende paleisbrug, is in 1395 voltooi.{{Sfn|Hwang|2026}}<ref>{{Cite news |date=2018-08-18 |title=조선 시대 다리 경복궁 영제교 |url=https://www.yna.co.kr/amp/view/PYH20180801123700805 |work=Yonhap News |language=ko}}</ref>
Die Gwanghwamun is in 1398 tydens die [[Joseon]]-dinastie gebou. Dit het drie boogpoorte op drie plekke in die klipfondament.<ref>{{Cite book |last=Hwang |first=Ui-su |url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0002439 |title=경복궁 광화문 |publisher=Encyclopedia of Korean Culture |year=1995 |language=ko}}</ref>
<gallery>
Lêer:무령왕릉발굴과정 2.jpg|Boog by die graf van koning Muryeong (ten tyde van die ontdekking)
Lêer:Gwanghwamun 20190608 002.jpg|Die drie boogpoorte van die Gwanghwamun
Lêer:경복궁 흥례문 영제교 전경(궁능유적본부)-min.jpg|Die Yeongje-brug van die Gyeongbokgung-paleis
Lêer:Bulguksa 01.jpg|Die Baegun-brug by Bulguksa
</gallery>
=== Pre-Columbiaanse Amerika ===
Die Maya-boukuns het kraagboë gebruik. Die ander [[Meso-Amerika]]anse kulture het net plat dakke sonder enige boë gebruik,{{Sfn|Quirarte|1989|p=47}} hoewel sommige navorsers voorgestel het dat sowel die Maya- as die [[Asteke|Asteekse]] argitekte die begrip van 'n egte boog verstaan het.<ref>{{Cite journal | last1=Befu | first1=Harumi | last2=Ekholm | first2=Gordon F. | title=The True Arch in Pre-Columbian America? | journal=Current Anthropology | volume=5 | issue=4 | date=1964 | issn=0011-3204 | doi=10.1086/200506 | pages=328-329 | s2cid=145134147 | url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/200506?journalCode=ca| url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal | last1=Schwerin | first1=Karl H. | last2=Ekholm | first2=Gordon F. | title=On the Arch in Pre-Columbian Mesoamerica | journal=Current Anthropology | volume=7 | issue=1 | date=1966 | issn=0011-3204 | doi=10.1086/200668 | pages=89-90 | s2cid=144301211 | url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/200668?journalCode=ca | url-access=subscription }}</ref>
=== Herlewing van die lateibou ===
Die Iron Bridge, wat in 1779 oor die [[Severn]] in [[Shropshire]] opgerig is, was die eerste enkelspan-boogbrug van gietyster.{{Sfn|English Heritage|2019}}
Die invoering van smeeyster (en later staal) in die bou in die 19de eeu het die rol van die boog verander. Danksy die hoë treksterkte van die nuwe materiale het betreklik lang lateie moontlik geword, soos die buisvormige Britannia-brug (Robert Stephenson, 1846-1850) getoon het. 'n Vurige voorstander van die lateibou, Alexander "Greek" Thomson, wie se voorkeur vir lateie oorspronklik op estetiese gronde berus het, het opgemerk dat die spanne van dié brug langer is as dié van enige boog wat ooit gebou is, en dus "bevat die eenvoudige, ongekunstelde kliplatei in sy struktuur al die wetenskaplike middele [...] wat in die groot buisbrug gebruik word. [...] [[Stonehenge]] is wetenskapliker gebou as York Minster."<ref>{{Cite journal |last=Stamp |first=Gavin |title="At Once Classic and Picturesque...": Alexander Thomson's Holmwood |url=https://archive.org/details/sim_society-of-architectural-historians-journal_1998-03_57_1/page/46 |journal=The Journal of the Society of Architectural Historians |volume=57 |number=1 |date=Maart 1998 |doi=10.2307/991404 |jstor=991404 |pages=46-58}}</ref> Die gebruik van boë in die brugbou het voortgeduur (die Britannia-brug is in 1972 as 'n vakwerkboogbrug herbou), maar in geboue het staalrame en gewapendebetonrame die boog as draende element grootliks vervang.
<gallery>
Lêer:Britanniabruecke Postkarte coloriert2.jpg|Die oorspronklike Britannia-brug ('n ingekleurde poskaart)
Lêer:Pont Britannia - geograph.org.uk - 692277.jpg|Die Britannia-brug (2008)
</gallery>
== Konstruksie ==
[[Lêer:Pont d'arcades de Móra d'Ebre (Ribera d'Ebre, Catalonia).jpg|duimnael|upright=1|'n Reeks paraboliese boë op die brug van Móra d'Ebre, [[Katalonië]], Spanje (2005)]]
As 'n suiwer drukvorm is die boog se nut daaraan te danke dat baie boumateriale, waaronder [[klip]] en ongewapende beton, sterk onder druk maar bros onder [[trekspanning]] is.<ref>{{Cite book|last=Reid|first=Esmond|title=Understanding Buildings: A Multidisciplinary Approach|year=1984|publisher=MIT Press|location=Cambridge, MA|isbn=978-0-262-68054-7|page=12|url=https://books.google.com/books?id=J42yn0icWAcC&q=concrete,+like+stone,+is+strong+in+compression+but+weak+in+tension&pg=PA12|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602232231/https://books.google.com/books?id=J42yn0icWAcC&pg=PA12&dq=concrete,+like+stone,+is+strong+in+compression+but+weak+in+tension&hl=en&sa=X&ei=oLkOUc38Eum10AHzsYDACA&ved=0CDYQ6AEwAQ#v=onepage&q=concrete%2C%20like%20stone%2C%20is%20strong%20in%20compression%20but%20weak%20in%20tension&f=false|archive-date=2 Junie 2016}}</ref>
=== Messelwerk ===
Die boogstene kan wigvormig of reghoekig wees; in laasgenoemde geval word die wigwerking deur die mortel gelewer.{{Sfn|Bozzoni|1991}} Dik boë van reghoekige [[baksteen|bakstene]] kan verskeie konsentriese ringe gebruik om te keer dat die wigvormige mortelvoeë by die ekstrados te wyd word.{{Sfn|Bozzoni|1991}} Sommige boë kombineer baksteenwerk met klipblokke by die aansette en die kruin. Klipboogstene kan 'n afsonderlike boogring vorm of in die omringende muur inloop om by sy lae te pas. Hul akkurate vorm en plasing is deurslaggewend; mortel maak die kontakvlakke gelyk en versprei die druk.{{Sfn|Nicolosi|Niccoli|Cultrera|1929}}
Tydens die bou rus die ring op 'n tydelike hout- of raamwerk, die '''formeel''' ('n vorm van stutwerk), wat die intradosprofiel van die boog volg.{{Sfn|Baker|1889|pp=515-516}} Vir boë hoër as kophoogte kan die formeel met [[steierwerk]] gekombineer word om werktoegang te bied.<ref>{{Cite book |last=Kidder |first=Frank E. |title=The Architect's and Builder's Pocket-Book |location=New York |publisher=J. Wiley |year=1905 |url=https://archive.org/details/architectsbuilde00kiddrich |access-date=30 Oktober 2025}}</ref>
Nadat die sluitsteen geplaas is en die ring vas sit, word die formeel ''gestryk'' (laat sak en verwyder). By gemesselde bou word die verwydering uitgestel totdat die mortel genoeg sterkte verkry het; moderne riglyne beveel dikwels minstens sewe dae aan, met langer tydperke in koue weer of wanneer die ontleding dit vereis.{{Sfn|Baker|1889|pp=526-527}}<ref>{{Cite web |title=Technical Notes 31: Brick Masonry Arches |url=https://www.gobrick.com/media/file/31-brick-masonry-arches.pdf |website=Brick Industry Association |date=Januarie 1995 |page=19 |access-date=30 Oktober 2025}}</ref> Om skokke en ongelyke lasoordrag te vermy, word groter werke eenvormig laat sak met behulp van wigpare, lang saamgestelde wieë of sandkiste.{{Sfn|Baker|1889|pp=522-525, 526-527}} Onvoldoende styfheid van die formeel, voortydige stryking of boufoute kan tot versakking of plaaslike swigting lei namate die reaksies na die flanke en steunpunte verskuif.{{Sfn|Baker|1889|pp=517-518, 526-527}}
=== Gewapende beton ===
In die [[gewapende beton|gewapendebetonbou]] word die beginsel van die boog gebruik om voordeel te trek uit die beton se vermoë om drukspanning te weerstaan. Waar enige ander vorm van spanning ontstaan, soos trek- of torsiespanning, moet dit deur sorgvuldig geplaaste wapeningstawe of vesels weerstaan word.<ref>{{Cite book|last=Allen|first=Edward|title=Fundamentals of Building Construction|url=https://archive.org/details/fundamentalsbuil00alle|url-access=limited|year=2009|publisher=John Wiley & Sons|location=Hoboken, NJ|isbn=978-0-470-07468-8|page=[https://archive.org/details/fundamentalsbuil00alle/page/n542 529]}}</ref>
== Boustyle ==
Die soort boë (of die afwesigheid daarvan) is een van die opvallendste kenmerke van 'n boustyl. Toe Heinrich Hübsch byvoorbeeld in die 19de eeu die boustyle probeer klassifiseer het, was sy "primêre elemente" die dak en die steune, met as basiese tipes op die boonste vlak die lateibou (sonder boë) en die boogbou (op boë gebaseer). Sy volgende verdeling van die boogstyle het op die gebruik van ronde en spits boogvorms berus.{{Sfn|Mallgrave|1988|pp=14-15}}
== Kulturele verwysings ==
Die bestendige horisontale druk van 'n boog teen sy steunpunte het tot die gesegde "die boog slaap nooit" aanleiding gegee, wat aan uiteenlopende bronne toegeskryf word, van die Hindoes{{Sfn|Heyman|2015|p=1}} tot die [[Arabiere]].{{Sfn|Nicolosi|Niccoli|Cultrera|1929}} Dié spreuk beklemtoon dat die boog "'n saad van die dood" vir homself en vir die struktuur waarin hy staan dra, 'n stelling wat by die aanskoue van die Romeinse ruïnes gemaak kan word.{{Sfn|Nicolosi|Niccoli|Cultrera|1929}} Saoud{{Sfn|Saoud|2002}} verklaar die spreekwoord aan die hand van die kettingagtige selfbalansering van die horisontale en vertikale kragte in die boog en sy "universele aanpasbaarheid".{{Sfn|Royster|2021|p=62}}
== Sien ook ==
* [[Koepel]]
* [[Hangbrug]]
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Bronne ==
{{Refbegin}}
* {{Cite book |last1=Allen |first1=Edward |last2=Ochsendorf |first2=John |last3=West |first3=Mark |title=The Fabric Formwork Book |date=2016 |publisher=Routledge |isbn=9781315675022 |chapter-url=https://www.routledge.com/rsc/downloads/Chapter_3_-_Fabric_Formwork.pdf |chapter=Structural Intelligence In Flexible Materials |pages=39-47}}
* {{Cite book |last=Ambrose |first=James |title=Building Structures |url=https://archive.org/details/buildingstructur00ambr |url-access=limited |year=2012 |publisher=John Wiley & Sons |location=Hoboken, NJ |isbn=978-0-470-54260-6}}
* {{Cite book |last=American Technical Society |title=Cyclopedia of Architecture, Carpentry and Building |publisher=American Technical Society |volume=1 |year=1908 |url=https://books.google.com/books?id=53wq6UT4hh4C&pg=PA121 |access-date=14 Maart 2025}}
* {{Cite book |last=Au |first=T. |title=Elementary Structural Mechanics |publisher=Prentice-Hall |series=Prentice-Hall civil engineering and engineering mechanics series |year=1960 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.125543/page/n181/mode/2up |access-date=2 Januarie 2024}}
* {{Cite book |last=Baker |first=Ira O. |title=A Treatise on Masonry Construction |edition=7de |location=New York |publisher=J. Wiley & Sons |year=1889 |url=https://books.google.com/books?id=B69IAAAAMAAJ |access-date=30 Oktober 2025}}
* {{Cite book |last=Balchin |first=Paul N. |title=The Development of Cities in Northern and Central Italy: During the Renaissance |publisher=Routledge |date=19 Februarie 2022 |isbn=978-1-000-55078-8 |url=https://books.google.com/books?id=ecFdEAAAQBAJ&pg=PA68 |access-date=14 November 2025}}
* {{Cite book |last=Beall |first=C. |title=Masonry Design and Detailing for Architects, Engineers, and Builders |publisher=McGraw-Hill |year=1987 |isbn=978-0-07-004223-0 |url=https://books.google.com/books?id=RsdRAAAAMAAJ |access-date=1 Januarie 2024}}
* {{Cite book |last=Benaim |first=Robert |title=The Design of Prestressed Concrete Bridges |publisher=CRC Press |date=14 Desember 2019 |isbn=978-0-367-86572-6 |chapter=The Design and Construction of Arches |chapter-url=https://www.academia.edu/33968904 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202000349/http://ebooks.narotama.ac.id/files/The%20Design%20of%20Prestressed%20Concrete%20Bridges/Chapter%2017%20The%20Design%20And%20Construction%20Of%20Arches.pdf |archive-date=2 Februarie 2017}}
* {{Cite book |last=Bond |first=Francis |title=Gothic Architecture in England: An Analysis of the Origin & Development of English Church Architecture from the Norman Conquest to the Dissolution of the Monasteries |publisher=B. T. Batsford |year=1905 |url=https://books.google.com/books?id=nLxUmfJBgl4C&pg=PA265 |access-date=15 Desember 2023}}
* {{Cite journal |last=Boyd |first=Thomas D. |title=The Arch and the Vault in Greek Architecture |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_winter-1978_82_1/page/83 |journal=American Journal of Archaeology |volume=82 |issue=1 |year=1978 |pages=83-100 |doi=10.2307/503797 |jstor=503797 |s2cid=194040597}}
* {{Cite book |last=Bozzoni |first=C. |chapter=Arco |title=Enciclopedia dell'Arte Medievale |publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana |year=1991 |chapter-url=https://www.treccani.it/enciclopedia/arco_%28Enciclopedia-dell%27-Arte-Medievale%29/ |language=it |access-date=22 September 2026}}
* {{Cite book |last1=Bradley |first1=R.A. |last2=Gohnert |first2=M. |title=Current Perspectives and New Directions in Mechanics, Modelling and Design of Structural Systems |chapter=Parametric study of the catenary dome under gravity load |publisher=CRC Press |publication-place=London |date=2 September 2022 |isbn=978-1-003-34844-3 |doi=10.1201/9781003348443-130}}
* {{Cite book |last=Calvo-López |first=José |title=Stereotomy |chapter=Arches |publisher=Springer International Publishing |publication-place=Cham |volume=4 |date=2020 |isbn=978-3-030-43217-1 |series=Mathematics and the Built Environment |pages=265-329 |doi=10.1007/978-3-030-43218-8_6 |s2cid=241431231}}
* {{Cite book |last1=Clarke |first1=Michael |last2=Clarke |first2=Deborah |title=The Concise Oxford Dictionary of Art Terms |publisher=Oxford University Press |date=1 Januarie 2010 |isbn=978-0-19-956992-2 |doi=10.1093/acref/9780199569922.001.0001}}
* {{Cite book |last=Curl |first=James Stevens |title=A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture |edition=2de |isbn=978-0-19-860678-9 |url=https://books.google.com/books?id=jIWr0IO9dYIC&pg=PA37 |access-date=3 Januarie 2024 |publisher=Oxford University Press |date=2006}}
* {{Cite book |last1=Davies |first1=N. |last2=Jokiniemi |first2=E. |title=Dictionary of Architecture and Building Construction |publisher=Taylor & Francis |year=2008 |isbn=978-1-136-41025-3 |url=https://books.google.com/books?id=krlTS0XWkLwC&pg=PA305 |access-date=5 Januarie 2024}}
* {{Cite book |last1=Davies |first1=N. |last2=Jokiniemi |first2=E. |title=Architect's Illustrated Pocket Dictionary |publisher=Taylor & Francis |year=2012 |isbn=978-1-136-44406-7 |url=https://books.google.com/books?id=7PXEeoS88lQC&pg=PA153 |access-date=20 Februarie 2024}}
* {{Cite journal |last=DeLaine |first=Janet |title=Structural experimentation: The lintel arch, corbel and tie in western Roman architecture |journal=World Archaeology |volume=21 |issue=3 |date=1990 |issn=0043-8243 |doi=10.1080/00438243.1990.9980116 |pages=407-424 |jstor=124838}}
* {{Cite web |title=The Iron Bridge reopens to the public following £3.6 million project |publisher=English Heritage |date=7 Januarie 2019 |url=https://www.english-heritage.org.uk/about/search-news/the-iron-bridge-saved/ |access-date=22 September 2026 |ref={{SfnRef|English Heritage|2019}}}}
* {{Cite book |last=Ewert |first=C. |chapter=Arco |at=Afdeling "Islam" |title=Enciclopedia dell'Arte Medievale |publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana |year=1991 |chapter-url=https://www.treccani.it/enciclopedia/arco_%28Enciclopedia-dell%27-Arte-Medievale%29/ |language=it |access-date=22 September 2026}}
* {{Cite book |last=Franco |first=Fausto |chapter=Serliana |title=Enciclopedia Italiana |publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana |year=1936 |chapter-url=https://www.treccani.it/enciclopedia/serliana_%28Enciclopedia-Italiana%29/ |language=it |access-date=22 September 2026}}
* {{Cite book |last=Galliazzo |first=Vittorio |title=I ponti romani |volume=1 |year=1995 |publisher=Edizioni Canova |location=Treviso |isbn=978-88-85066-66-3}}
* {{Cite journal |last1=González |first1=Genaro |last2=Samper |first2=Albert |last3=Herrera |first3=Blas |title=Classification by Type of the Arches in Gaudí's Palau Güell |journal=Nexus Network Journal |volume=20 |issue=1 |date=2018 |issn=1590-5896 |doi=10.1007/s00004-017-0355-7 |pages=173-186}}
* {{Cite book |editor1-last=Gorse |editor1-first=Christopher |editor2-first=David |editor2-last=Johnston |editor3-first=Martin |editor3-last=Pritchard |title=A Dictionary of Construction, Surveying and Civil Engineering |publisher=Oxford University Press |date=2020 |isbn=978-0-19-883248-5 |doi=10.1093/acref/9780198832485.001.0001}}
* {{Cite book |last=Graves |first=Margaret |title=Oxford Art Online |chapter=Arches in Islamic architecture |publisher=Oxford University Press |date=2 Julie 2009 |isbn=978-1-884446-05-4 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t2082057}}
* {{Cite book |last=Harris |first=Cyril M. |title=Illustrated Dictionary of Historic Architecture |publisher=Courier Corporation |date=28 Februarie 2013 |isbn=978-0-486-13211-2 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=kp_DAgAAQBAJ&pg=PA217 |access-date=14 November 2025 |chapter=Florentine arch}}
* {{Cite journal |last=Heyman |first=Jacques |title=Strainer arches |journal=Construction History |publisher=The Construction History Society |volume=30 |issue=2 |year=2015 |issn=0267-7768 |jstor=44215905 |pages=1-14 |url=http://www.jstor.org/stable/44215905 |access-date=25 Januarie 2024}}
* {{Cite book |editor-last=Hourihane |editor-first=Colum |title=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |publisher=Oxford University Press |volume=1 |year=2012 |isbn=978-0-19-539536-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=PA129 |access-date=24 Desember 2024 |chapter=Arch |pages=129-134}}
* {{Cite web |last=Hwang |first=Hak-ju |date=28 Augustus 2026 |title=홍예교 |trans-title=Arch bridge |website=Encyclopedia of Korean Culture |publisher=Academy of Korean Studies |url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0064271 |language=ko}}
* {{Cite web |last=Kim |first=Seon-suk |date=7 Februarie 2023 |title=벽돌방무덤 |trans-title=Brick-chamber tombs |website=Encyclopedia of Korean Culture |publisher=Academy of Korean Studies |url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0022822 |language=ko}}
* {{Cite book |last=Lyttleton |first=Margaret |chapter=Trabeated construction |publisher=Oxford University Press |date=2003 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t085978 |title=Grove Art Online |isbn=978-1-884446-05-4}}
* {{Cite book |last=Mallgrave |first=Harry Francis |title=Modern Architecture: A Guidebook for His Students to this Field of Art |publisher=Getty Center for the History of Art and the Humanities |chapter=Introduction |series=Texts & Documents |year=1988 |pages=1-54 |isbn=978-0-226-86939-1 |url=https://books.google.com/books?id=-LNDAgAAQBAJ |access-date=7 Februarie 2024}}
* {{Cite journal |last1=Mark |first1=Robert |title=Architecture and Evolution |journal=American Scientist |date=1996 |volume=84 |issue=4 |pages=383-389 |jstor=29775710 |publisher=Sigma Xi, The Scientific Research Honor Society |bibcode=1996AmSci..84..383M |url=https://www.uv.mx/personal/tcarmona/files/2010/08/Mark-1996.pdf}}
* {{Cite book |editor1-last=Rashid |editor1-first=H. |editor2-last=Petersen |editor2-first=K. |title=The Bloomsbury Handbook of Muslims and Popular Culture |publisher=Bloomsbury Publishing |series=Bloomsbury Handbooks |year=2023 |isbn=978-1-350-14541-2 |chapter=Islamic Presence in Latin American Architecture. Three Periods - Three Ways |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tqzPEAAAQBAJ&pg=PA15 |first=Fernando Luis |last=Martinez Nespral |pages=13-24 |access-date=20 Februarie 2024}}
* {{Cite book |last1=Nicolosi |first1=Giuseppe |last2=Niccoli |first2=Raffaello |last3=Cultrera |first3=Giuseppe |chapter=Arco |title=Enciclopedia Italiana |publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana |year=1929 |chapter-url=https://www.treccani.it/enciclopedia/arco_%28Enciclopedia-Italiana%29/ |language=it |access-date=22 September 2026}}
* {{Cite book |last=O'Connor |first=Colin |title=Roman Bridges |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-39326-3}}
* {{Cite journal |last=Osserman |first=Robert |title=Mathematics of the Gateway Arch |url=https://www.ams.org/notices/201002/rtx100200220p.pdf |date=Februarie 2010 |journal=Notices of the American Mathematical Society |issn=0002-9920 |volume=57 |issue=2 |pages=220-229}}
* {{Cite book |last1=Punmia |first1=B.C. |last2=Jain |first2=Ashok Kumar |last3=Jain |first3=Arun Kumar |title=Building Construction |publisher=Laxmi Publications |year=2005 |isbn=978-81-7008-053-4 |url=https://books.google.com/books?id=_kAvTMzKGhAC&pg=PA425 |access-date=23 Januarie 2024}}
* {{Cite book |last1=Quirarte |first1=Jacinto |title=Latin American Art and Music: A Handbook for Teaching |date=1989 |publisher=Texas Univ., Austin. Inst. of Latin American Studies |location=Austin, TX |isbn=0-86728-012-3 |pages=27- |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED342705.pdf |chapter=The Art and Architecture of Mesoamerica: An Overview}}
* {{Cite journal |last=Rasch |first=Jürgen |year=1985 |title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion |journal=Architectura |volume=15 |pages=117-139}}
* {{Cite book |last=Royster |first=Paula D. |title=Decolonizing Arts-Based Methodologies: Researching the African Diaspora |publisher=Brill |date=1 Januarie 2021 |isbn=978-90-04-44612-0 |doi=10.1163/9789004446120_004}}
* {{Cite web |last=Saoud |first=Rabah |title=The Arch That Never Sleeps |website=Muslim Heritage |date=17 Januarie 2002 |url=https://www.muslimheritage.com/uploads/ACF4FB.pdf |access-date=25 Januarie 2024}}
* {{Cite book |title=Structures and Architecture |chapter=Three–hinged structures in a historical perspective |publisher=CRC Press |first=L. |last=Slivnik |date=27 Junie 2013 |pages=1129-1136 |isbn=978-0-429-15935-0 |doi=10.1201/b15267-153 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=in3OBQAAQBAJ&pg=PA1089}}
* {{Cite book |last1=Sturgis |first1=Russell |last2=Davis |first2=Francis A. |title=Sturgis' Illustrated Dictionary of Architecture and Building: An Unabridged Reprint of the 1901-2 Edition |publisher=Dover Publications |series=Dover Architecture |year=2013 |isbn=978-0-486-14840-3 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=j9wAW2YleywC&pg=PA116 |access-date=15 Desember 2023 |chapter=Triangular Arch}}
* {{Cite web |title=Arco |website=Enciclopedia on line |publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/arco/ |language=it |access-date=22 September 2026 |ref={{SfnRef|Treccani}}}}
* {{Cite journal |last=Warren |first=John |title=Creswell's Use of the Theory of Dating by the Acuteness of the Pointed Arches in Early Muslim Architecture |journal=Muqarnas |volume=8 |date=1991 |pages=59-65 |doi=10.2307/1523154 |jstor=1523154 |url=https://www.archnet.org/publications/4180 |access-date=7 Augustus 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250813205613/https://www.archnet.org/publications/4180 |archive-date=13 Augustus 2025 |url-status=dead}}
* {{Cite book |last=Wilkins |first=H.S.C. |title=A treatise on mountain roads, live loads, and bridges |publisher=E. & F.N. Spon |year=1879 |url=https://books.google.com/books?id=f9DNAAAAMAAJ&pg=PA291 |access-date=16 Desember 2023}}
* {{Cite book |last1=Woodman |first1=Francis |last2=Bloom |first2=Jonathan M. |title=Oxford Art Online |chapter=Arch |publisher=Oxford University Press |date=2003 |isbn=978-1-884446-05-4 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t003657}}
* {{Cite web |last=Yun |first=Yong-hyeon |date=7 April 2014 |title=뛰어난 조형미와 구조 안정성의 으뜸 ‘홍예(虹霓)’ |trans-title=The arch: outstanding aesthetic form and structural stability |url=https://www.kh.or.kr/brd/board/741/L/menu/740?bbIdx=101085&brdType=R |publisher=Korea Cultural Heritage Foundation |language=ko}}
{{Refeindig}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie|Arches}}
* [https://www.pbs.org/wgbh/nova/physics/arch-physics.html Physics of Stone Arches] deur ''Nova'': 'n model om 'n boog te bou sonder dat dit inval
* [https://web.mit.edu/masonry/interactiveThrust/index.html InteractiveTHRUST]: interaktiewe toepassings en tutoriale
* [https://dx.doi.org/10.4995/vlc.2015.3598 Artikel oor die drieskarnierboog van die Galerie des Machines van 1889] deur Javier Estévez Cimadevila en Isaac López César
{{Kerkargitektuur}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Boukunde]]
[[Kategorie:Kerkargitektuur]]
apdvzbs7vvwf5pnmmfqafx91xitbo9t
Mecklenburg-Voorpommere
0
22445
3373289
3288597
2026-11-16T20:00:15Z
SpesBona
2720
Statistieke hersien
3373289
wikitext
text/x-wiki
{| cellpadding="2" style="float: right; width: 307px; background: #e3e3e3; margin-left: 1em; border-spacing: 1px;"
|+style="font-size:large; padding:0.5em;" | ''Land Mecklenburg-Vorpommern'' <small>([[Duits]])</small><br />''Land Mäkelborg-Vörpommern'' <small>([[Nederduits]])</small><br />Deelstaat Mecklenburg-Voorpommere
! Landsvlag
! Landswapen
|- align="center"
| style="background: #ffffff;width: 145px;" | [[Lêer:Flag of Mecklenburg-Western Pomerania (state).svg|150px]]
| style="background: #ffffff;width: 145px;" | [[Lêer:Coat of arms of Mecklenburg-Western Pomerania (great).svg|100px]]
|- style="background: #ffffff;" align="center"
| ([[Vlag van Mecklenburg-Voorpommere|Besonderhede]])
| ([[Wapen van Mecklenburg-Voorpommere|Besonderhede]])
|----
| colspan="2" align="center" | [[Leuse]]: ''MV tut gut.''<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.mecklenburg-vorpommern.eu/cms2/Landesportal_prod/Landesportal/content/de/Land_und_Regierung/Unser_Land/Landessymbole/Landessignet_MV_tut_gut./index.jsp |title=Landessignet und Slogan „MV tut gut.“ |publisher=Landesportal Mecklenburg-Vorpommern |accessdate=15 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115012510/http://www.mecklenburg-vorpommern.eu/cms2/Landesportal_prod/Landesportal/content/de/Land_und_Regierung/Unser_Land/Landessymbole/Landessignet_MV_tut_gut./index.jsp |archive-date=15 November 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
|----
! colspan="2" | Basiese gegewens
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Amptelike taal|Ampstale]]: || [[Duits]] en [[Nederduits]]
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Hoofstad]]: || [[Schwerin]]
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| Stigting: || [[3 Oktober]] [[1990]]
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Volkslied]] (''Landeshymne''): || ''<small>geen</small>''
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Oppervlakte]]: || 23 294 km²<ref>{{de}} {{cite web |url=https://de.statista.com/statistik/daten/studie/154868/umfrage/flaeche-der-deutschen-bundeslaender/ |title=Fläche der deutschen Bundesländer im Jahr 2024 |publisher=Statistik Berlin-Brandenburg |date=Oktober 2026 |accessdate=16 November 2026}}</ref> <small>(6de)<br />''(31 Oktober 2025)''</small>
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| Bevolking: || 1 573 685 <small>(14de) ''(31 Desember 2025)''</small><ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.laiv-mv.de/static/LAIV/Statistik/Dateien/Publikationen/A%20I%20Bev%C3%B6lkerungsstand/A113/A113%202025%2000.xlsx |title=Statistisches Amt M-V – Bevölkerungsstand der Kreise und Gemeinden 2025 |publisher=Statistisches Amt Mecklenburg-Vorpommern |date=31 Desember 2025 |accessdate=16 November 2026}}</ref>
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Bevolkingsdigtheid]]: || 68 inwoners/km² <small>(16de)</small>
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Bruto binnelandse produk|BBP]]<br /> - Totaal <small>(11de)</small><br /> - % Verandering teenoor vorige jaar<br /> - per inwoner
| 2025<br />63,585 miljard €<ref>{{de}} {{cite web |url=https://de.statista.com/statistik/daten/studie/5044/umfrage/entwicklung-des-bruttoinlandsprodukts-von-mecklenburg-vorpommern-seit-1991/ |title=Bruttoinlandsprodukt von Mecklenburg-Vorpommern von 1991 bis 2025 (in Millionen Euro) |publisher=Statista |date=30 Julie 2026 |accessdate=16 November 2026}}</ref><br />4,5% (2024)<br />40 405 €
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| Totale skuldlas: || 8,239 miljard €<ref>{{de}} {{cite web |url=https://de.statista.com/statistik/daten/studie/157124/umfrage/schuldenstand-der-bundeslaender-2010/ |title=Schulden der Bundesländer¹ in Deutschland am 30. Juni 2026 (in Millionen Euro) |publisher=Statista |date=31 Desember 2025 |accessdate=16 November 2026}}</ref><br /><small>(11de) ''(31 Desember 2025)''</small>
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| Skuldlas per inwoner: || 5 235 € <small>''(31 Maart 2025)''</small>
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| Werkloosheidsyfer: || 7,5%<ref>{{de}} {{cite web |url=https://statistik.arbeitsagentur.de/DE/Navigation/Statistiken/Statistiken-nach-Regionen/Politische-Gebietsstruktur-Nav.html |title=Arbeitslosenquoten im Oktober 2026 – Länder und Kreise |publisher=Statistik der Bundesagentur für Arbeit |date=Oktober 2026 |accessdate=16 November 2026}}</ref> <small>''(Oktober 2026)''</small>
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| [[ISO 3166-2:DE|ISO 3166-2]]: || <code>DE-MV</code>
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| Amptelike webwerf: || [https://www.land-mv.de/ www.land-mv.de]
|-----
! colspan="2" | Politiek
|---- bgcolor="#FFFFFF" valign="top"
| [[Eerste minister]]: || Manuela Schwesig ([[Sosiaal-Demokratiese Party|SPD]])<br />''<small>(sedert 4 Julie 2017)</small>''
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| President van die ''[[Landtag]]'': || Birgit Hesse (SPD)
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| Regerende partye: || SPD, [[Die Linke]] en [[Alliansie 90/Die Groenes|Grüne]]
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| Setels in die parlement (''Landtag'')<br />(71 setels)<br /><small>(2021: 79 setels)</small>:
| [[Alternative für Deutschland|AfD]] 32 <small>(2021: 14)</small><br />SPD 29 <small>(34)</small><br /><br />Die Linke 5 <small>(9)</small><br />[[Alliansie 90/Die Groenes|Grüne]] 5 <small>(5)</small>
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| Laaste verkiesing: || 20 September 2026
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| Volgende verkiesing: || Herfs 2031
|---- align="center" bgcolor="#FFFFFF"
|----
! colspan="2" | Parlementêre verteenwoordiging
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| Stemme in die Federale Raad (''Bundesrat''): || 3 (van 69)
|----
! colspan="2" | Kaart
|---- bgcolor="#FFFFFF"
| colspan="2" align="center" | [[Lêer:Locator map Mecklenburg-Vorpommern in Germany.svg|250px|senter]]
|}
'''Mecklenburg-Voorpommere''' ([ˈmeːklənbʊrk], [[Duits]]: ''Mecklenburg-Vorpommern''; [[Nederduits]]: ''Mäkelborg-Vörpommern'', ['mɛːkl̩bɔɾx fœæ̯'pɔmmæn]) is 'n [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] in die noordooste van [[Duitsland]]. Die [[hoofstad]] is [[Schwerin]] en die grootste stad is [[Rostock]]. Die deelstaat is gevorm deur die samesmelting van die historiese land Mecklenburg met Voorpommere, die Duitse deel van die historiese land Pommere wat in 1945 gedeeltelik aan [[Pole]] afgestaan is.
Mecklenburg-Voorpommere word in die noorde deur die [[Oossee]] begrens, in die weste deur die deelstate [[Sleeswyk-Holstein]] en [[Nedersakse]], in die suide deur die deelstaat [[Brandenburg]] en in die ooste deur die Poolse [[woiwodskap Wes-Pommere]].
== Naam ==
=== Uitspraak ===
Dikwels word die afkorting MV, soms ook MPV, gebruik om na die deelstaat te verwys. In die Duitse omgangstaal – en hier veral in ander deelstate – word soms die akroniem Meck-Pomm [ˌmɛkˈpɔm] vir Mecklenburg-Voorpommere gebruik.
Die woord ''Mecklenburg'' word soos [meːklənbuɐç] uitgespreek. Die „e“ word vanweë die sogenaamde Noord-Duitse verlengingsteken "c" lang uitgespreek, die "g" word sag uitgespreek. Die moderne Hoogduitse taal gebruik dikwels 'n variant waarin die "e" kort en die "g" soos die [[Afrikaans]]e "gh" uitgespreek word.
Die Nederduitse taal gebruik eerder "Mäkelborg".
=== Etimologie ===
Die oudste historiese dokument, waarin die naam Mecklenburg (destyds ''Mikelenburg'') gebruik is, dateer uit die jaar 995. In die Oud-Saksiese taal het ''mikil'' "groot" beteken, en in die 10de en 11de eeu is na die vesting van Mecklenburg as die Mikilinborg of "groot burg" verwys. Gedurende die [[Middeleeue]] het die naam verander na die Nederduitse ''Mekelenborch'' en later uiteindelik na ''Meklenburg'' en ''Mecklenburg''.
[[Lêer:Sonnenuntergang Waren.jpg|duimnael|links|Müritz: Sononder naby Waren]]
Die naam Voorpommere is eers in die 16de en 17de eeu ingeburger en het na die gebiede van die Hertogdom Pommere verwys wat wes van die [[Oder]]rivier geleë was. Die naam Pommere het sy oorsprong in die [[Slawiese tale|Slawiese]] ''po morje'' ("by die see"). Hierdie polities-geografiese term is net so oud soos die naam Mecklenburg en is aanvanklik onder meer deur die [[Pole (volk)|Pole]] gebruik. Gedurende die Middeleeue het die term na die gebiede verwys wat deur die Poolse Griffioene-dinastie oorheers is.
Die naam Mecklenburg-Voorpommere het met die vereniging van die Vrystaat Mecklenburg met die gebiede van die Pruisiese provinsie Pommere wes van die Oder-Neiße-grenslyn gebruiklik geword. Hierdie vereniging is in Julie 1945 op bevel van die Militêre Sowjet-Administrasie in Duitsland deurgevoer. Aanvanklik het mense na die nuwe administratiewe gebied ook verwys as "Mecklenburg-Pommere" en soms net "Mecklenburg". Die laasgenoemde naam is deur die Sowjet-administrasie vanaf 1947 verpligtend gemaak.
As gevolg van die Duitse hereniging en die herskepping van deelstate op die gebied van die voormalige [[Duitse Demokratiese Republiek]] (DDR) is die Oos-Duitse noordelike distrikte Rostock, Schwerin en Neubrandenburg op 3 Oktober 1990 onder die naam "Mecklenburg-Voorpommere" verenig.
== Geografie ==
In geografiese opsig maak Mecklenburg-Voorpommere deel uit van [[Noord-Duitsland]]. Die deelstaat is in Julie 1945 gevorm en het die voormalige Vrystaat Mecklenburg en die westelike deel van Pommere beslaan. Ná die Duitse hereniging in 1990 is die deelstaat opnuut gevorm uit drie voormalige administratiewe distrikte van die Duitse Demokratiese Republiek – Rostock, Schwerin en Neubrandenburg.
Mecklenburg beslaan sowat twee derdes van die huidige deelstaat. Ander gebiede, wat by die deelstaat ingesluit is, is die weste van die vroeëre Pruisiese provinsie Pommere (Voorpommere), wat ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] Duits gebly het, en klein dele van die geweste [[Prignitz]] en [[Uckermark]], wat voorheen by [[Brandenburg]] behoort het. Die buitenste kuslyn loop oor 'n lengte van sowat 350 kilometer.
Die grootste eilande is [[Rügen]], Usedom, Poel en Hiddensee. Die belangrikste skiereiland is Fischland-Darß-Zingst.
=== Landskap ===
[[Lêer:Wissower Klinken April 2004.jpg|duimnael|links|Krytrotse op die eiland Rügen]]
Mecklenburg-Voorpommeren se kuslyn is met 'n totale lengte van sowat 1 700 kilometer die langste van alle Duitse deelstate. Die grootste gedeelte hiervan beslaan die kuslyn van Voorpommeren met sy talle strandmere (Duits: ''Bodden'' en ''Haff'').
Die landskap van Mecklenburg-Voorpommere maak deel uit van die Noord-Duitse Vlakte en is veral gedurende die Weichseliaanse [[Ystydperk]] (Pleistoseen) gevorm. Die belangrikste landskapsvorme vanuit die noordooste in suidwestelike rigting is die Noordoostelike Vlakte (wat min of meer gelykstaan aan die vasteland van Voorpommere), die gebied wat aan die Mecklenburgse Mereplato aangrens (met dele van Voorpommere en die noordweste van Mecklenburg), die Baltiese Landrug (Duits: ''Baltischer Landrücken'') met die Mereplato (wat van die noordweste van Mecklenburg tot by die suidooste strek), die Suidwestelike Voorland van die Mereplato ('n gebied suidwes van die hoofstad Schwerin) en 'n klein gedeelte van die Elbe-vallei.
[[Lêer:WismarAlterSchwede.jpg|duimnael|Die huis "Alter Schwede" in Wismar pronk met Laat-Gotiese baksteenargitektuur]]
Die Mecklenburgse Mereplato (Duits: ''Mecklenburgische Seenplatte'') behels die grootste mere van die deelstaat soos die Müritz, die Schwerinse Meer (Duits: ''Schweriner See'') en die Plause Meer (Duits: ''Plauer See''). Daar is altesaam 2 028 mere met 'n totale oppervlakte van 738 vierkante kilometer.
Mecklenburg-Voorpommere word deur vlaktes en heuwelland oorheers. Die hoogste bergspitse is die Helpter Berge (179 meter), die Ruhner Berge (176,6 meter), die Piekberg op Rügen (161 meter) en die Brohmer Berge (153 meter).
=== Natuurbewaring ===
Danksy die deelstaat se drie nasionale parke, sewe natuurparke, een globale [[Unesco]]-geopark, twee biosfeerreservate en talle natuur-, voël- en landskapreservate word byna 35 persent van Mecklenburg-Voorpommere se oppervlakte beskerm. Dat groot dele van die deelstaat se natuurlike landskappe bewaar gebly het, is juis aan die voormalige Duitse Demokratiese Republiek se beleid te danke om staatsjaggebiede en grenssones tot spergebiede te verklaar, maar ook aan die bestaan van Sowjet-Russiese militêre oefenterreine wat almal ontoeganklik vir die gewone bevolking was. Die Oos-Duitse owerheid het egter ook begin om natuurlike landskappe vroegtydig te beskerm.<ref>{{de}} Christine Berger: ''Baedeker Reiseführer Mecklenburg-Vorpommern''. 11de uitgawe. Ostfildern: Karl Baedeker 2013, bl. 17–18</ref>
=== Krimpende kuslyn ===
Mecklenburg-Voorpommere se kuslyn word deur die progressiewe verlaging van die kuslyn en die styging van die seespieël bedreig. Die laasgenoemde proses sal volgens die voorspelling van geowetenskaplikes in die volgende dekades nog versnel.<ref>{{de}} [http://www.welt.de/wissenschaft/umwelt/article9773876/Die-Ostsee-verschlingt-jedes-Jahr-mehr-Land.html ''www.welt.de – Küstenrückgang: Die Ostsee verschlingt jedes Jahr mehr Land'', 21 September 2010]</ref>
Die Oossee se spieël het sedert 1850 met 'n gemiddeld van een millimeter per jaar gestyg. In die volgende eeu word volgens sommige klimaatmodelle 'n verdere styging van tussen 25 en 30 sentimeter voorspel. Mecklenburg-Voorpommere se steil kuste en laagliggende kusgebiede krimp tans met 'n gemiddeld van 35 sentimeter per jaar, en dié proses sal moontlik nog versnel mits die kus nie deur geskikte maatreëls beskerm word nie. Veral die laagliggende kusgebiede in die noorde van die eiland Usedom, Fischland-Darß-Zingst, Hiddensee asook rivierlope naby die kuslyn word tans bedreig.
Die suidelike Oosseekuslyne word egter nie net deur die proses van aardverwarming bedreig nie – sogenaamde isostatiese kompensasiebewegings speel eweneens 'n beslissende rol by hierdie ontwikkeling. Toe dik lae van gletserys in [[Skandinawië]] ná die einde van die laaste kouetydperk begin smelt het, het die landmassa daar begin styg. Hierdie styging is in die aardkors deur die daling van omliggende gebiede gekompenseer – en dié natuurlike proses duur langs die Duitse Oossee-kuslyn steeds voort.
== Bevolking ==
[[Lêer:Hiddensee asv2022-08 img39 Leuchtturm Dornbusch.jpg|duimnael|[[Vuurtoring]] op die eiland Hiddensee]]
Die bevolking van Mecklenburg-Voorpommere bestaan uit inheemse Mecklenburgers en Pommerane, asook 'n kleiner aantal Brandenburgers. Ná die Tweede Wêreldoorlog het baie mense, wat uit die oostelike gebiede van Duitsland verdryf is, hulle in die deelstaat gevestig. Daar is net 'n klein minderheid buitelanders (38 900 in Desember 2009), veral [[Viëtnamese]] en immigrante uit die [[Rusland|Russiese Federasie]], [[Kasakstan]] en [[Oekraïne]].
Mecklenburg-Voorpommere is die mees yl bevolkte deelstaat van Duitsland. Daar is net een stad met meer as 100 000 inwoners, die [[Rostock|Hansestad Rostock]] met 'n bevolking van 206 011. Die belangrikste ander stede is die Hansestede [[Stralsund]] (58 041 inwoners) en [[Greifswald]] (57 286 inwoners), die hoofstad Schwerin (96 800 inwoners) en [[Neubrandenburg]] (63 602 inwoners). Alle ander stede, waaronder die [[Wismar|Hansestad Wismar]] en Güstrow, het minder as 50 000 inwoners.
18,4 persent van die bevolking is [[Lutheranisme|Lutherane]] en 3,4 persent [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]]. Die oorgrote meerderheid van die bevolking (sowat 78,2 persent) is ongebonde. Twee [[Evangeliese Kerk in Duitsland|Evangelies-Lutherse landskerke]] het hulle setels in Mecklenburg-Voorpommere – die ''Pommersche Evangelische Kirche'' (met sy biskopsetel in Greifswald) en die ''Evangelisch-Lutherische Landeskirche'' van Mecklenburg (met sy biskopsetel in Schwerin). In die Rooms-Katolieke Kerk maak Voorpommere deel uit van die bisdom [[Berlyn]], terwyl Mecklenburg by die aartsbisdom [[Hamburg]] behoort.
== Geskiedenis ==
[[Lêer:Guestrow Ulrich grave 003.JPG|duimnael|links|Die moderne deelstaat het sy wortels in Voorpommere en die Hertogdom Mecklenburg. Die muurgrafte en standbeelde van Ulrich, hertog van Mecklenburg, en sy twee eggenote, Elisabeth van Denemarke en Anna van Pommere, in die domkerk te Güstrow]]
[[Lêer:Mecklenburg-Vorpommern Map Districts Border Mecklenburg Western Pomerania - Landkreise Grenzen Karte MV MeckPomm.svg|duimnael|Kaart van die streke Mecklenburg en Voorpommere en distrikte]]
Die deelstaat Mecklenburg-Voorpommere is in 1945 ná die Tweede Wêreldoorlog in die Sowjet-besettingsgebied van Duitsland uit die voormalige land Mecklenburg en Voorpommere, die westelike dele van die voormalige Pruisiese administratiewe distrik Stettyn van die provinsie Pommeren en die Amt Neuhaus, wat vroeër deel uitgemaak het van Hannover, gevorm. Vanaf 1947 is die deelstaat met 'n oppervlakte van 22 893 vierkante kilometer net Mecklenburg genoem.
Met die administratiewe hervorming in die Duitse Demokratiese Republiek is die deelstaat in 1952 ontbind en in drie administratiewe distrikte verdeel: Neubrandenburg in die suidooste, Rostock langs die kus en Schwerin in die suidweste. Die suidwestelike hoek van Voorpommere is by die distrik Frankfurt (Oder) ingesluit, die twee ekslawes Rossow en Schönberg by die distrik Potsdam.
Die deelstaat Mecklenburg-Voorpommere is in 1990 ter geleentheid van die Duitse hereniging herstig en beslaan die voormalige DDR-distrikte Neubrandenburg, Rostock en Schwerin.
== Ekonomie ==
[[Lêer:Nationalpark Jasmund 001.jpg|duimnael|Krytrotse in die Nasionale Jasmund-park]]
Tans is die [[toerisme]] die belangrikste bron van inkomste. Ander belangrike sektore is nywerhede (veral die maritieme nywerhede en voedselverwerking), mediese dienste en landbou.
=== Maritieme nywerhede ===
Die belangrikste maritieme nywerhede en ondernemings is die rederye ''Deutsche Seereederei'' in Rostock, ''Scandlines'' en ''Weiße Flotte'' in Stralsund. Daar is ook 'n aantal skeepswerwe langs die kus soos byvoorbeeld die ''Volkswerft'' in Stralsund, ''Aker MTW'' in Wismar, ''Aker-Werft'' in Rostock, ''Peene-Werft'' in Wolgast en die ''Hanse Yachts AG'' in Greifswald. In 2004 het die maritieme sektor 28 000 werksgeleenthede gebied.
=== Toerisme ===
Die toerisme in Mecklenburg-Voorpommere het danksy die strande van die Oossee en die natuurskoon van die Mecklenburgse Mereplato tot die belangrikste sektor van die plaaslike ekonomie ontwikkel. Die gewildste bestemmings is die skiereilande en eilande soos Rügen, Usedom, Fischland-Darß-Zingst en Hiddensee, en strandoorde soos [[Heiligendamm]], Graal-Müritz en Kühlungsborn, die Mereplato met sy 2 000 mere, Mecklenburg-Voorpommere se vier nasionale parke en honderde van natuurbewaringsgebiede. Daarnaas lok ook die tradisionele Hansestede soos Rostock, Stralsund, Wismar en Greifswald talle besoekers.
Die toerisme in die deelstaat lewer 8,5 persent van die plaaslike bruto geografiese produk op – die hoogste persentasie in Duitsland (die gemiddelde van alle Duitse deelstate is 3,8 persent). Die toerismesektor behels sowat 130 000 werksgeleenthede en die totale omset beloop €5,1 miljard per jaar. Mecklenburg-Voorpommere beskik onder meer oor 250 kastele en herehuise, tien vyfster- en 150 viersterhotelle, talle kampeerplekke en 'n aantal gewilde kulturele en musiekfeeste. In 2011 het 6,8 miljoen toeriste 'n besoek aan die deelstaat gebring. Mecklenburg-Voorpommere is tans die gewildste reisbestemming in Duitsland vir sowel somer- asook gesinsvakansies.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.mecklenburg-vorpommern.de/wirtschaft-arbeit/tourismus/ |title=Tourismus |publisher=Mecklenburg-Voorpommere |accessdate=6 Januarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170106161714/http://www.mecklenburg-vorpommern.de/wirtschaft-arbeit/tourismus/ |archive-date=6 Januarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
=== Ander sektore ===
Die stede Rostock en Greifswald met hulle geskiedkundige universiteite, wat reeds in die 15de eeu gestig is, het tot die sentrum van die plaaslike biotegnolgie- en mediese tegnologie-sektor ontwikkel.
Tans word die deelstaat nog deur die tweede hoogste werkloosheidsyfer in Duitsland gepla, en die land se koopkragindeks was in net 73,5 teenoor Duitsland se 108,4 en 'n gemiddelde van 100 in die 25 destydse lidstate van die [[Europese Unie]].<ref>{{en}} Eurostat News Release 63/2006: Regional GDP per inhabitant in the EU 25 ([http://epp.eurostat.cec.eu.int/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2006/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2006_MONTH_05/1-18052006-EN-AP.PDF PDF; 0,6 MB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312021320/http://epp.eurostat.cec.eu.int/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2006/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2006_MONTH_05/1-18052006-EN-AP.PDF |date=12 Maart 2007}})</ref>
== Kookkuns ==
[[Lêer:Wohlenberger Wiek.JPG|duimnael|Raapvelde naby [[Wismar]]]]
Die plaaslike kookkuns weerspieël die wisselvallige geskiedenis van die streek. Tot in die 20ste eeu was die oorgrote meerderheid van die bevolking arm boere, en die lyfeienskap (of gedwonge landarbeid) is eers in die loop van die 19de eeu afgeskaf. Mecklenburg is derhalwe soms 'n land van "kastele en beskeie plaashuise" genoem.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.chefkoch.de/magazin/artikel/978,1/Chefkoch/ |title=Die kookkuns van Mecklenburg-Voorpommere |publisher=Chefkoch |accessdate=11 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811184518/http://www.chefkoch.de/magazin/artikel/978,1/Chefkoch/ |archive-date=11 Augustus 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Die tradisionele kookkuns word dus veral deur eenvoudige geregte gekenmerk waarvan die meeste bestanddele plaaslik geoes of gevis is soos Mecklenburg se ''Klütersupp'', 'n melksop met meelballetjies en kaneel; ''Fliederbeersuppe'' ('n soet vlierbessesop met griesballetjies); ''Birnen, Bohnen und Speck'' ('n bredie van pere, bone en spek); ''Tüften un Plum'' (aartappelsop met pruime en spek); karringmelkaartappels en Pommerse karringmelksop met spek en uie. ''Rote Grütze'' en [[broodpoeding|swartbroodpoeding]] is gewilde nageregte.
Aangesien groot dele van die gebied oor 'n lang tydperk onder [[Swede|Sweedse]] heerskappy gestaan het – die eiland Rügen was byvoorbeeld in die periode tussen 1648 en 1815 'n Sweedse besitting – toon die Mecklenburgse kookkuns ook Skandinawiese invloede. Seemanne het eksostiese kos en speserye saamgebring wat in Hansestede soos Stralsund, Wismar en Rostock 'n vaste bestanddeel van die dieet van welgestelde reders en ander burgers geword het.
[[Lêer:Hippophae rhamnoides 051013.jpg|duimnael|links|Duindoringbessies]]
[[Vis]] het steeds 'n belangrike rolgespeel, en ou historiese dokumente verwys na die ryk visgronde van die see en mere langs die kus. Intussen het vis ook hier skaars geword, alhoewel [[kabeljou]], [[haring]], [[makriel]], skol en [[snoek]] nog steeds volop is en orals in die visserhawens vars verkoop word. Gerookte paling (Nederduits: ''Rökeraal'') is 'n plaaslike spesialiteit wat veral in die lente en somer bedien word. Horingvisse met hul kenmerkende grasgroen grate word vanaf laat Mei tot in Junie aangebied.
[[Aartappel]]s, wat in die Nederduitse streektaal as ''Tüften'' bekend staan, word in 'n groot verskeidenheid geregte gebruik en was vroeër, nadat hulle vanaf die 18de eeu op bevel van die Pruisiese koning verbou is, 'n belangrike [[stapelvoedsel]]. Groen- of boerekool word in Mecklenburg-Voorpommere, net soos elders in Noord-Duitsland, tradisioneel in die herfs- en wintermaande geniet en dikwels met rosyntjies verfyn.
Soetsuur disse is eweneens gewild. Droëvrugte soos rosyntjies en pruime word gebruik om vark- en gansvleis te verfyn. Die uitgestrekte bosgebiede lewer wildvleis en verskeie soorte sampioene op. Die geel raapvelde van die lente verwys na die gewildste soort plaaslike plantolie, raapolie. Duindoring (''Hippophae rhamnoides''), 'n belangrike bron van vitamine C, word in die Mecklenburgse sandduine geoes en tot konfyt, lekkergoed, mosterd, sap, likeur, vrugtewyn of tee verwerk.
'n Groot aantal [[byeboerdery]]e vervaardig [[heuning]] in Mecklenburg-Voorpommere, waaronder plaaslike spesialiteite soos phacelia-, robinia-, linde-, koringblom- en vrugtebloeiselheuning. ''Bärenfang'' is 'n gewilde heuninglikeur wat net soos heuningwyn hier vervaardig word.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.cuisimonde.com/die-kuechen-europas/mitteleuropa/die-kueche-deutschlands_6.html |title=Die kookkuns van Duitsland: Mecklenburg-Voorpommere |publisher=Cuisimonde |accessdate=11 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811100613/http://www.cuisimonde.com/die-kuechen-europas/mitteleuropa/die-kueche-deutschlands_6.html |archive-date=11 Augustus 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Wyn]] is sowat agt eeue lank tot in die middel van die 19de eeu in Mecklenburg verbou, en sedert 1999 word pogings onderneem om van die gebied weer 'n wynboustreek te maak.
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Mecklenburg-Western_Pomerania|Mecklenburg-Voorpommere}}
* {{en}} {{Wikivoyage|Mecklenburg-Vorpommern|Mecklenburg-Voorpommere}}
* {{de}} {{en}} {{pl}} [https://www.land-mv.de/ ''Amptelike webwerf'']
* {{de}} [https://www.landtag-mv.de/ ''Webwerf van die Landtag (Parlement van Mecklenburg-Voorpommere)'']
{{Deelstate van Duitsland}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Mecklenburg-Voorpommere| ]]
khj2iz86njwxu5k5x9pdbdhuchrkn04
Lepton
0
22647
3373299
3360905
2026-11-16T20:16:49Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373299
wikitext
text/x-wiki
{{Kort beskrywing|Klas van elementêre deeltjies}}
{{Generasies van materie}}
{{Inligtingskas deeltjie
| naam = Lepton
| beeld = Beta Negative Decay.svg
| breedte = 260
| onderskrif = Leptone is by verskeie prosesse betrokke, soos [[betaverval]].
| tipes = 6 ([[elektron]], [[elektronneutrino]], [[muon]], [[muonneutrino]], [[Tau (deeltjie)|tau]], [[tauneutrino]])
| samestelling = [[Elementêre deeltjie]]
| statistiek = Fermionies
| generasie = 1ste, 2de, 3de
| wisselwerking = [[Elektromagnetisme]], [[swaartekrag]], [[swak wisselwerking|swak]]
| simbool = ℓ
| anti = Antilepton (<span style="text-decoration:overline;">ℓ</span>)
| elektriese_lading = +1 ''e'', 0 ''e'', −1 ''e''
| kleurlading = Geen
| spin = {{vbreuk|1|2}} ''ħ''
| leptongetal = ±1
}}
{{Spesiale karakters}}
In die [[deeltjiefisika]] is 'n '''lepton''' 'n [[elementêre deeltjie]] met halfgetalspin ([[Spin (fisika)|spin]] {{vbreuk|1|2}}) wat nie aan die [[sterk wisselwerking]] deelneem nie.<ref>{{cite encyclopaedia |title=Lepton (physics) |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/336940/lepton |archive-url=https://web.archive.org/web/20110620124320/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/336940/lepton |archive-date=20 Junie 2011 |url-status=live |access-date=29 September 2010}}</ref> Daar bestaan twee hoofklasse leptone: gelaaide leptone, wat ook die elektronagtige leptone genoem word en waaronder die [[elektron]], die [[muon]] en die [[Tau (deeltjie)|tau]] val, en neutrale leptone, wat beter as [[neutrino]]'s bekend staan. Gelaaide leptone kan met ander deeltjies kombineer om samegestelde deeltjies soos [[atoom|atome]] en [[Eksotiese atoom|positronium]] te vorm, terwyl neutrino's selde met enigiets wisselwerk en gevolglik selde waargeneem word. Die bekendste van al die leptone is die elektron.
Daar is ses soorte leptone, wat as ''geure'' bekend staan en in drie ''[[Generasie (deeltjiefisika)|generasies]]'' gegroepeer word.<ref>{{cite web |last=Nave |first=R. |title=Leptons |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Particles/lepton |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010181640/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Particles/lepton |archive-date=10 Oktober 2012 |url-status=live |access-date=29 September 2010 |work=HyperPhysics |publisher=Georgia State University, Department of Physics and Astronomy}}</ref> Die eerstegenerasieleptone, ook die ''elektroniese leptone'' genoem, bestaan uit die elektron ({{Subatomiese deeltjie|elektron}}) en die [[elektronneutrino]] ({{Subatomiese deeltjie|elektronneutrino}}); die tweede is die ''muoniese leptone'', wat uit die muon ({{Subatomiese deeltjie|muon}}) en die [[muonneutrino]] ({{Subatomiese deeltjie|muonneutrino}}) bestaan; en die derde is die ''tauoniese leptone'', wat uit die tau ({{Subatomiese deeltjie|tau}}) en die [[tauneutrino]] ({{Subatomiese deeltjie|tauneutrino}}) bestaan. Van al die gelaaide leptone het die elektron die kleinste massa. Die swaarder muone en taus verander vinnig deur deeltjieverval in elektrone en neutrino's, dus deur die oorgang van 'n toestand met 'n hoër massa na een met 'n laer massa. Elektrone is daarom stabiel en die algemeenste gelaaide lepton in die [[heelal]], terwyl muone en taus net in botsings met hoë energie geproduseer kan word, soos dié waarby [[kosmiese straling|kosmiese strale]] betrokke is en dié wat in [[deeltjieversneller]]s uitgevoer word.
Leptone het verskeie intrinsieke eienskappe, waaronder [[elektriese lading]], spin en [[massa]]. Anders as [[kwark]]e is leptone egter nie aan die sterk wisselwerking onderworpe nie, maar wel aan die ander drie [[fundamentele wisselwerking]]s: die [[swaartekrag]], die [[swak wisselwerking]] en die [[elektromagnetisme]], waarvan laasgenoemde eweredig aan die lading is en dus vir die elektries neutrale neutrino's nul is. Sover metings kan aandui, is leptone struktuurlose puntdeeltjies.
Vir elke leptongeur bestaan daar 'n ooreenstemmende soort [[antideeltjie]], wat as 'n antilepton bekend staan en wat net daarin van die lepton verskil dat sommige van sy eienskappe dieselfde grootte maar die teenoorgestelde teken het. Volgens sekere teorieë kan neutrino's hul eie antideeltjie wees; of dit so is, is nog nie bekend nie.
Leptone is 'n belangrike deel van die [[Standaardmodel]]. Die eerste gelaaide lepton, die elektron, is in 1897 ontdek, en die laaste van die ses geure, die tauneutrino, is in 2000 by [[Fermilab]] waargeneem. Elektrone is naas [[proton]]e en [[neutron]]e een van die komponente van [[atoom|atome]]. Eksotiese atome met muone en taus in die plek van elektrone kan ook gesintetiseer word, net soos lepton-antileptondeeltjies soos positronium.
== Etimologie ==
Die naam ''lepton'' kom van die [[Grieks]]e ''leptós'' (λεπτός), wat "fyn, klein, dun" of liggewig beteken; die onsydige nominatief en akkusatief enkelvoud is ''leptón'' (λεπτόν).<ref>{{cite web |title=lepton |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=lepton |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108050209/http://www.etymonline.com/index.php?term=lepton |archive-date=8 November 2016 |url-status=live |work=Online Etymology Dictionary}}</ref> Die oudste bekende vorm van die woord is die Mikeense Griekse ''re-po-to'' (𐀩𐀡𐀵), wat in die lettergreepskrif [[Lineêr B]] geskryf is.<ref>Gevind op die tablette KN L 693 en PY Un 1322. {{cite web |title=The Linear B word re-po-to |publisher=Palaeolexicon. Word study tool of ancient languages |url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16917}} {{cite web |url=http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/re/re-po-to/ |title=re-po-to |work=Minoan Linear A & Mycenaean Linear B |last=Raymoure |first=K.A. |publisher=Deaditerranean |access-date=22 Maart 2014 |archive-date=12 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012022525/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/re/re-po-to/}} {{cite web |title=KN 693 L (103) |url=https://www2.hf.uio.no/damos/Index/item/chosen_item_id/630}} {{cite web |title=PY 1322 Un + fr. (Cii) |website=DĀMOS: Database of Mycenaean at Oslo |url=https://www2.hf.uio.no/damos/Index/item/chosen_item_id/5021 |publisher=University of Oslo}}</ref> Die fisikus Léon Rosenfeld het die woord ''lepton'' in 1948 die eerste keer gebruik:<ref>{{cite book |last1=Rosenfeld |first1=L. |year=1948 |title=Nuclear Forces |url=https://archive.org/details/bwb_P6-BYU-839 |page=xvii |publisher=Interscience Publishers}}</ref>
<blockquote>Op voorstel van prof. C. Møller neem ek, as teenhanger van "nukleon", die benaming "lepton" (van λεπτός, klein, dun, fyn) aan om 'n deeltjie met 'n klein massa aan te dui.</blockquote>
Rosenfeld het die naam as gemeenskaplike naam vir elektrone en die destyds nog hipotetiese neutrino's gekies. Die muon, wat oorspronklik as 'n [[meson]] geklassifiseer is, is in die 1950's tot lepton geherklassifiseer. Die massas van daardie deeltjies is klein in vergelyking met dié van [[nukleon|nukleone]]: die massa van 'n elektron ({{val|0.511|u=MeV/c2}})<ref name="pdgElektron">{{cite web |year=2008 |title=Particle listings: electron |url=http://pdg.lbl.gov/2008/listings/s003.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20261011081901/http://pdg.lbl.gov/2008/listings/s003.pdf |archive-date=11 Oktober 2026 |url-status=live |work=Review of Particle Physics |publisher=Particle Data Group}}</ref> en dié van 'n muon ({{val|105.7|u=MeV/c2}})<ref name="pdgMuon">{{cite web |year=2008 |title=Particle listings: muon |url=http://pdg.lbl.gov/2008/listings/s004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20261011010509/http://pdg.lbl.gov/2008/listings/s004.pdf |archive-date=11 Oktober 2026 |url-status=live |work=Review of Particle Physics |publisher=Particle Data Group}}</ref> is breukdele van die massa van die "swaar" proton ({{val|938.3|u=MeV/c2}}), en die massa van 'n neutrino is bykans nul.<ref>{{cite web |year=2008 |title=Particle listings: proton |url=http://pdg.lbl.gov/2008/listings/s016.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012002513/http://pdg.lbl.gov/2008/listings/s016.pdf |archive-date=12 Oktober 2026 |url-status=live |work=Review of Particle Physics |publisher=Particle Data Group}}</ref> Die massa van die tau ({{val|1777|u=MeV/c2}}), wat in die middel-1970's ontdek is, is egter bykans twee keer dié van die proton en sowat 3 477 keer dié van die elektron.<ref name="pdgTau">{{cite web |year=2008 |title=Particle listings: tau |url=http://pdg.lbl.gov/2008/listings/s035.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012103415/http://pdg.lbl.gov/2008/listings/s035.pdf |archive-date=12 Oktober 2026 |url-status=live |work=Review of Particle Physics |publisher=Particle Data Group}}</ref>
== Geskiedenis ==
[[Lêer:Feynman diagram of muon to electron decay.svg|duimnael|links|200px|'n Muon verander in 'n [[muonneutrino]] deur 'n {{Subatomiese deeltjie|link=yes|w-boson-}}-boson uit te straal. Die {{Subatomiese deeltjie|w-boson-}}-boson verval daarna in 'n [[elektron]] en 'n [[elektron-antineutrino]].]]
Die eerste lepton wat geïdentifiseer is, was die elektron. Dit is in die middel van die 19de eeu deur verskeie wetenskaplikes geteoretiseer<ref>{{cite journal |last=Farrar |first=W. V. |year=1969 |title=Richard Laming and the Coal-Gas Industry, with His Views on the Structure of Matter |url=https://archive.org/details/annals-of-science_1969-09_25_3/page/243 |journal=Annals of Science |volume=25 |issue=3 |pages=243-254 |doi=10.1080/00033796900200141}}</ref><ref>{{cite book |last=Arabatzis |first=T. |url=https://books.google.com/books?id=rZHT-chpLmAC&pg=PA70 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820091304/https://books.google.com/books?id=rZHT-chpLmAC&pg=PA70 |archive-date=20 Augustus 2025 |url-status=live |title=Representing Electrons: A Biographical Approach to Theoretical Entities |publisher=University of Chicago Press |year=2006 |isbn=978-0-226-02421-9 |pages=70-74}}</ref><ref>{{cite book |last1=Buchwald |first1=J. Z. |last2=Warwick |first2=A. |url=https://books.google.com/books?id=1yqqhlIdCOoC&pg=PA195 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512235222/https://books.google.com/books?id=1yqqhlIdCOoC&pg=PA195 |archive-date=12 Mei 2024 |url-status=live |title=Histories of the Electron: The Birth of Microphysics |publisher=MIT Press |year=2001 |isbn=978-0-262-52424-7 |pages=195-203}}</ref> en in 1897 deur [[J.J. Thomson]] en sy span Britse fisici ontdek.<ref>{{cite journal |last=Thomson |first=J. J. |year=1897 |title=Cathode Rays |url=http://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/thomson1897.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012052525/http://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/thomson1897.html |archive-date=12 Oktober 2026 |url-status=live |journal=Philosophical Magazine |volume=44 |issue=269 |page=293 |doi=10.1080/14786449708621070 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book |last1=Weinberg |first1=S. |year=2003 |title=The Discovery of Subatomic Particles |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-82351-7 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/discoveryofsubat00wein_0}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wilson |first1=R. |year=1997 |title=Astronomy Through the Ages: The Story of the Human Attempt to Understand the Universe |page=138 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-7484-0748-4}}</ref> Die begrip "leptone" as 'n familie van deeltjies is egter eers in 1947 voorgestel.<ref name="LAS">{{cite journal |year=1997 |title=The Reines-Cowan Experiments: Detecting the Poltergeist |journal=Los Alamos Science |volume=25 |page=3 |url=http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?25-02.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114152525/http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?25-02.pdf |archive-date=14 Januarie 2009 |url-status=live |access-date=10 Februarie 2010}}</ref>
In 1930 het [[Wolfgang Pauli]] die [[elektronneutrino]] gepostuleer om die [[behoud van energie]], die behoud van momentum en die behoud van hoekmomentum in [[betaverval]] te handhaaf.<ref>{{cite journal |last1=Riesselmann |first1=K. |year=2007 |title=Logbook: Neutrino Invention |url=https://www.symmetrymagazine.org/article/march-2007/neutrino-invention |journal=Symmetry Magazine |volume=4 |issue=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531073123/http://www.symmetrymagazine.org/cms/?pid=1000450 |archive-date=31 Mei 2009}}</ref> Pauli het geteoretiseer dat 'n onopgespoorde deeltjie die verskil tussen die [[energie]], die [[momentum]] en die [[hoekmomentum]] van die aanvanklike en die waargenome finale deeltjies wegdra. Die elektronneutrino is bloot die neutrino genoem, omdat dit nog nie bekend was dat neutrino's in verskillende geure, of verskillende "generasies", voorkom nie. Dit is die eerste keer in 1956 in die Cowan-Reines-neutrino-eksperiment van Clyde Cowan en Frederick Reines waargeneem.<ref name="LAS" /><ref>{{cite journal |first1=F. |last1=Reines |first2=C.L. Jr. |last2=Cowan |year=1956 |title=The Neutrino |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1956-09-01_178_4531/page/446 |journal=Nature |volume=178 |issue=4531 |page=446 |doi=10.1038/178446a0 |bibcode=1956Natur.178..446R |s2cid=4293703}}</ref>
Toe die elektron in 1930 by [[Niels Bohr]] se Instituut in [[Kopenhagen]] bespreek is, het [[Werner Heisenberg]] skertsend gesê dat 'n elektron se kleur net geel kan wees.
<blockquote>''"As ons groen sien, gaan ons vorentoe. As ons rooi sien, wag ons. Maar as ons geel sien, weet ons nie wat om te doen nie."''</blockquote>
Bykans 40 jaar ná die ontdekking van die elektron is die [[muon]] in 1936 deur Carl D. Anderson ontdek. Weens sy massa is dit eers as 'n [[meson]] eerder as 'n lepton geklassifiseer.<ref>{{cite journal |last1=Neddermeyer |first1=S. H. |last2=Anderson |first2=C. D. |year=1937 |title=Note on the Nature of Cosmic-Ray Particles |journal=Physical Review |volume=51 |issue=10 |pages=884-886 |doi=10.1103/PhysRev.51.884 |bibcode=1937PhRv...51..884N |url=https://authors.library.caltech.edu/8618/1/NEDpr37.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316001100/https://authors.library.caltech.edu/8618/1/NEDpr37.pdf |archive-date=16 Maart 2023 |url-status=live}}</ref> Later het dit duidelik geword dat die muon veel nader aan die elektron as aan die mesone staan, aangesien muone nie aan die [[sterk wisselwerking]] deelneem nie, en die muon is gevolglik geherklassifiseer: elektrone, muone en die elektronneutrino is in 'n nuwe groep deeltjies saamgevoeg, naamlik die leptone. In 1962 het Leon M. Lederman, Melvin Schwartz en Jack Steinberger gewys dat daar meer as een soort neutrino bestaan deurdat hulle wisselwerkings van die [[muonneutrino]] die eerste keer opgespoor het. Daarvoor het hulle die [[Nobelprys vir fisika|Nobelprys vir Fisika van 1988]] ontvang, hoewel die verskillende neutrinogeure teen daardie tyd reeds geteoretiseer was.<ref>{{cite journal |last=Danby |first=G. |display-authors=etal |year=1962 |title=Observation of high-energy neutrino reactions and the existence of two kinds of neutrinos |url=http://inspirehep.net/search?p=PRLTA,9,36 |journal=Physical Review Letters |volume=9 |issue=1 |page=36 |bibcode=1962PhRvL...9...36D |doi=10.1103/PhysRevLett.9.36 |url-access=subscription |hdl=2027/mdp.39015095280841 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite arXiv |last=Anicin |first=I. V. |year=2005 |title=The Neutrino: Its Past, Present and Future |eprint=physics/0503172}}</ref>
Die [[Tau (deeltjie)|tau]] is tussen 1974 en 1977 in 'n reeks eksperimente deur Martin Lewis Perl en sy kollegas van die LBL-groep by die Stanford Linear Accelerator Center en die Lawrence Berkeley Nasionale Laboratorium opgespoor.<ref>{{cite journal |last1=Perl |first1=M. L. |display-authors=etal |year=1975 |title=Evidence for Anomalous Lepton Production in e<sup>+</sup>-e<sup>−</sup> Annihilation |journal=Physical Review Letters |volume=35 |issue=22 |pages=1489-1492 |doi=10.1103/PhysRevLett.35.1489 |bibcode=1975PhRvL..35.1489P}}</ref> Soos van die elektron en die muon, is daar van die tau ook verwag dat hy 'n eie neutrino het. Die eerste bewyse vir tauneutrino's het uit die waarneming van "ontbrekende" energie en momentum in tauverval gekom, wat ooreenstem met die "ontbrekende" energie en momentum in betaverval wat tot die ontdekking van die elektronneutrino gelei het. Die eerste opsporing van wisselwerkings van tauneutrino's is in 2000 deur die DONUT-samewerkingsverband by [[Fermilab]] aangekondig, wat dit die tweede laaste deeltjie van die [[Standaardmodel]] gemaak het wat direk waargeneem is;<ref>{{cite journal |last1=Kodama |first1=K. |display-authors=etal |year=2001 |title=Observation of tau neutrino interactions |journal=Physics Letters B |volume=504 |issue=3 |pages=218-224 |doi=10.1016/S0370-2693(01)00307-0 |arxiv=hep-ex/0012035 |bibcode=2001PhLB..504..218D |s2cid=119335798}}</ref><ref>{{cite press release |date=20 Julie 2000 |title=Physicists find first direct evidence for tau neutrino at Fermilab |url=http://www.fnal.gov/pub/presspass/press_releases/donut.html |publisher=Fermilab}}</ref> die [[Higgsboson]] is in 2012 ontdek.
Hoewel al die beskikbare data met drie generasies leptone ooreenstem, soek sommige deeltjiefisici na 'n vierde generasie. Die ondergrens vir die massa van so 'n vierde gelaaide lepton staan op {{val|100.8|u=GeV/c2}},<ref>{{cite web |year=2008 |title=Heavy Charged Leptons Searches |url=http://pdg.lbl.gov/2008/listings/s025.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20261011213226/http://pdg.lbl.gov/2008/listings/s025.pdf |archive-date=11 Oktober 2026 |url-status=live |work=Review of Particle Physics |publisher=Particle Data Group}}</ref> terwyl die bygaande neutrino 'n massa van minstens {{val|45.0|u=GeV/c2}} sou hê.<ref>{{cite web |year=2008 |title=Searches for Heavy Neutral Leptons |url=http://pdg.lbl.gov/2008/listings/s077.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012002248/http://pdg.lbl.gov/2008/listings/s077.pdf |archive-date=12 Oktober 2026 |url-status=live |work=Review of Particle Physics |publisher=Particle Data Group}}</ref>
== Eienskappe ==
=== Puntstruktuur ===
Soos [[kwark]]e, waarvan daar ook verskeie soorte is, is leptone skynbaar struktuurlose puntdeeltjies, die rotsbodem van die heelal se materievlakke. Hoe fisici ook al met die wêreld se versnellers vir hoë energie probeer om die elektron te ondersoek, vind hulle geen aanduiding van 'n interne struktuur nie. In sy boek ''Black Holes'' ("[[swartkolk]]e") sê Walter Sullivan dat dit steeds lyk of die elektron, en dit geld vir alle leptone, hom soos 'n struktuurlose puntjie gedra.
=== Spin en chiraliteit ===
[[Lêer:Right left helicity.svg|duimnael|regs|200px|Linkshandige en regshandige helisiteit]]
Leptone is deeltjies met spin {{vbreuk|1|2}}. Die spin-statistiekstelling impliseer dus dat hulle [[fermion]]e is en dat hulle aan die [[uitsluitingsbeginsel van Pauli]] onderworpe is: geen twee leptone van dieselfde soort kan op dieselfde oomblik in dieselfde toestand wees nie. Verder beteken dit dat 'n lepton net twee moontlike spintoestande kan hê, naamlik op of af.
'n Eienskap wat hiermee ten nouste saamhang, is chiraliteit, wat op sy beurt na aan 'n makliker voorstelbare eienskap, naamlik helisiteit, lê. Die helisiteit van 'n deeltjie is die rigting van sy spin relatief tot sy momentum; deeltjies waarvan die spin in dieselfde rigting as hul momentum wys, word ''regshandig'' genoem en die ander ''linkshandig''. Wanneer 'n deeltjie massaloos is, is die rigting van sy momentum relatief tot sy spin in elke verwysingsraamwerk dieselfde, terwyl dit by deeltjies met massa moontlik is om die deeltjie te verbysteek deur 'n vinniger bewegende verwysingsraamwerk te kies; in die vinniger raamwerk is die helisiteit omgekeer. Chiraliteit is 'n tegniese eienskap wat deur transformasiegedrag onder die [[Poincaré-groep]] gedefinieer word en wat nie met die verwysingsraamwerk verander nie. Dit is so ingerig dat dit vir massalose deeltjies met helisiteit ooreenstem, en dit bly ook vir deeltjies met massa goed gedefinieer.
In baie kwantumveldteorieë, soos die kwantumelektrodinamika en die [[kwantumchromodinamika]], is linkshandige en regshandige fermione identies. Die swak wisselwerking van die Standaardmodel behandel linkshandige en regshandige fermione egter verskillend: net linkshandige fermione, en regshandige antifermione, neem aan die swak wisselwerking deel. Dit is 'n voorbeeld van pariteitsverbreking wat uitdruklik in die model ingeskryf is. In die literatuur word linkshandige velde dikwels met 'n hoofletter <small>L</small> as onderskrif aangedui, soos die gewone elektron e{{su|b=L|p=−}}, en regshandige velde met 'n hoofletter <small>R</small>, soos 'n positron e{{su|b=R|p=+}}.
Regshandige neutrino's en linkshandige antineutrino's kan met geen ander deeltjie wisselwerk nie en is dus nie 'n funksionele deel van die Standaardmodel nie; vergelyk die ''[[steriele neutrino]]''. Hulle uitsluiting is egter nie 'n streng vereiste nie, en hulle word soms in deeltjietabelle gelys om te beklemtoon dat hulle geen aktiewe rol sou speel as hulle wel in die model opgeneem word nie. Hoewel elektries gelaaide regshandige deeltjies, dus die elektron, die muon of die tau, nie bepaald aan die swak wisselwerking deelneem nie, kan hulle steeds elektries wisselwerk en dus steeds aan die gekombineerde elektroswak krag deelneem, hoewel met verskillende sterktes (''Y''{{sub|W}}).
{{Clear}}
=== Elektromagnetiese wisselwerking ===
[[Lêer:Lepton-interaction-vertex-eeg.svg|duimnael|regs|Lepton-fotonwisselwerking]]
Een van die opvallendste eienskappe van leptone is hul elektriese lading, {{Wiskundige veranderlike|Q}}. Die elektriese lading bepaal die sterkte van hul elektromagnetiese wisselwerkings. Dit bepaal die sterkte van die elektriese veld wat die deeltjie genereer (sien [[Coulomb se wet]]) en hoe sterk die deeltjie op 'n uitwendige elektriese of magnetiese veld reageer (sien [[Lorentzkrag]]). Elke generasie bevat een lepton met {{nowrap|1=''Q'' = −1 ''e''}} en een lepton met geen elektriese lading nie. Die lepton met elektriese lading word gewoonlik bloot 'n ''gelaaide lepton'' genoem, en 'n neutrale lepton 'n ''neutrino''. Die eerste generasie bestaan byvoorbeeld uit die elektron {{Subatomiese deeltjie|elektron}} met 'n negatiewe elektriese lading en die elektries neutrale elektronneutrino {{Subatomiese deeltjie|elektronneutrino}}.
In die taal van die kwantumveldteorie word die elektromagnetiese wisselwerking van die gelaaide leptone daardeur uitgedruk dat die deeltjies met die kwantum van die elektromagnetiese veld, die [[foton]], wisselwerk. Die Feynman-diagram van die elektron-fotonwisselwerking word regs gewys.
Omdat leptone 'n intrinsieke rotasie in die vorm van hul spin besit, wek gelaaide leptone 'n [[magneetveld]] op. Die grootte van hul magnetiese dipoolmoment {{Wiskundige veranderlike|μ}} word soos volg gegee:
: <math>\mu = g\, \frac{\; Q \hbar \;}{4 m} \ ,</math>
waar {{Wiskundige veranderlike|m}} die massa van die lepton is en {{Wiskundige veranderlike|g}} die sogenaamde "{{Wiskundige veranderlike|g}}-faktor" van die lepton. 'n Kwantummeganiese benadering van die eerste orde voorspel dat die grootte van die {{Wiskundige veranderlike|g}}-faktor vir alle leptone 2 is. Hoërordekwantumeffekte wat deur lusse in Feynman-diagramme veroorsaak word, bring egter korreksies tot hierdie waarde mee. Hierdie korreksies, wat die ''anomale magnetiese dipoolmoment'' genoem word, is baie sensitief vir die besonderhede van 'n model van die kwantumveldteorie en bied dus die geleentheid vir presisietoetse van die Standaardmodel. Die teoretiese en die gemete waarde vir die anomale magnetiese dipoolmoment van die ''elektron'' stem tot agt beduidende syfers ooreen.<ref name="peskin">{{cite book |last1=Peskin |first1=M. E. |last2=Schroeder |first2=D. V. |title=Introduction to Quantum Field Theory |year=1995 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-201-50397-5 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000pesk}}</ref>{{Page reference|page=197}} Die uitslae vir die ''muon'' is egter problematies en dui op 'n klein, volhardende verskil tussen die Standaardmodel en die eksperiment.
=== Swak wisselwerking ===
{| style="float:right; margin: 0em 0em 1em 1em "
|-
|
{| class="wikitable" style="font-size:90%;"
|[[Lêer:Lepton-interaction-vertex-evW.svg|raamloos|upright=.7]]
|[[Lêer:Lepton-interaction-vertex-pvW.svg|raamloos|upright=.7]]
|[[Lêer:Lepton-interaction-vertex-eeZ.svg|raamloos|upright=.7]]
|-
|colspan=3|{{Middel|Die swak wisselwerkings van die eerstegenerasieleptone.}}
|}
|}
In die Standaardmodel is die linkshandige gelaaide lepton en die linkshandige neutrino in 'n doeblet {{nowrap|(ν{{sub|e L}}, e{{su|b=L|p=−}})}} georden wat in die spinorrepresentasie ({{nowrap|1=''T'' = {{vbreuk|1|2}}}}) van die SU(2)-yksimmetrie van die swak isospin transformeer. Dit beteken dat hierdie deeltjies eietoestande van die isospinprojeksie ''T''{{sub|3}} met eiewaardes +{{vbreuk|1|2}} en −{{vbreuk|1|2}} onderskeidelik is. Die regshandige gelaaide lepton transformeer daarenteen as 'n skalaar van die swak isospin ({{nowrap|1=''T'' = 0}}) en neem dus nie aan die swak wisselwerking deel nie, terwyl daar geen bewyse is dat 'n regshandige neutrino hoegenaamd bestaan nie.
Die Higgs-meganisme kombineer die ykvelde van die SU(2)-simmetrie van die swak isospin en die U(1)-simmetrie van die swak hiperlading tot drie massiewe vektorbosone ({{Subatomiese deeltjie|link=yes|w-boson+}}, {{Subatomiese deeltjie|link=yes|w-boson-}}, {{Subatomiese deeltjie|link=yes|z-boson}}) wat die swak wisselwerking oordra, en een massalose vektorboson, die foton (γ), wat vir die elektromagnetiese wisselwerking verantwoordelik is. Die elektriese lading {{Wiskundige veranderlike|Q}} kan uit die isospinprojeksie ''T''{{sub|3}} en die swak hiperlading ''Y''{{sub|W}} met die Gell-Mann-Nishijima-formule bereken word:
: {{nowrap|1={{math|1=''Q'' = ''T''{{sub|3}} + {{vbreuk|1|2}} ''Y''{{sub|W}}}}.}}
Om die waargenome elektriese ladings van al die deeltjies terug te kry, moet die linkshandige doeblet van die swak isospin {{nowrap|(ν{{sub|eL}}, e{{su|b=L|p=−}})}} dus {{nowrap|1=''Y''{{sub|W}} = −1}} hê, terwyl die regshandige isospinskalaar e{{su|b=R|p=−}} {{nowrap|1=''Y''{{sub|W}} = −2}} moet hê. Die wisselwerking van die leptone met die massiewe vektorbosone van die swak wisselwerking word in die figuur regs gewys.
=== Massa ===
In die Standaardmodel het elke lepton aanvanklik geen intrinsieke massa nie. Die gelaaide leptone, dus die elektron, die muon en die tau, kry 'n effektiewe massa deur wisselwerking met die [[Higgsveld]], maar die neutrino's bly massaloos. Om tegniese redes impliseer die massaloosheid van die neutrino's dat daar nie, soos by die kwarke, 'n vermenging van die verskillende generasies gelaaide leptone bestaan nie. Die nulmassa van die neutrino stem goed met direkte eksperimentele waarnemings van die massa ooreen.<ref name="peskin" />{{Page reference|page=27}}
Uit indirekte eksperimente, en veral uit waargenome neutrino-ossillasies,<ref>{{cite journal |last1=Fukuda |first1=Y. |display-authors=etal |year=1998 |title=Evidence for Oscillation of Atmospheric Neutrinos |journal=Physical Review Letters |volume=81 |issue=8 |pages=1562-1567 |arxiv=hep-ex/9807003 |doi=10.1103/PhysRevLett.81.1562 |bibcode=1998PhRvL..81.1562F |s2cid=7102535}}</ref> is dit egter bekend dat neutrino's 'n massa moet hê wat nie nul is nie, waarskynlik minder as {{val|2|u=eV/c2}}.<ref name="pdgNeutrino">{{cite web |year=2008 |title=Particle listings: neutrino properties |url=http://pdg.lbl.gov/2008/listings/s066.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20260913184010/http://pdg.lbl.gov/2008/listings/s066.pdf |archive-date=13 September 2026 |url-status=live |work=Review of Particle Physics |publisher=Particle Data Group}}</ref> Dit impliseer die bestaan van fisika buite die Standaardmodel. Die uitbreiding wat die meeste steun geniet, is die sogenaamde weegskaalmeganisme, wat sou verklaar hoekom die linkshandige neutrino's so lig in vergelyking met die ooreenstemmende gelaaide leptone is en hoekom nog geen regshandige neutrino's gesien is nie.
=== Leptongeurkwantumgetalle ===
{{Hoofartikel|Leptongetal}}
Die lede van elke generasie se doeblet van die swak isospin kry [[Leptongetal|leptongetalle]] toegeken wat onder die Standaardmodel behoue bly.<ref name="martinshaw">{{cite book |last1=Martin |first1=B. R. |last2=Shaw |first2=G. |year=1992 |chapter=Chapter 2: Leptons, quarks and hadrons |title=Particle Physics |chapter-url=https://archive.org/details/particlephysics0000mart/page/23 |chapter-url-access=registration |pages=23-47 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-92358-9}}</ref> Elektrone en elektronneutrino's het 'n ''elektroniese getal'' van {{nowrap|1=''L''{{sub|e}} = 1}}, muone en muonneutrino's 'n ''muoniese getal'' van {{nowrap|1=''L''{{sub|μ}} = 1}}, en taudeeltjies en tauneutrino's 'n ''tauoniese getal'' van {{nowrap|1=''L''{{sub|τ}} = 1}}. Antileptone het 'n leptongetal van −1 in hul onderskeie generasies.
Die behoud van die leptongetalle beteken dat die aantal leptone van dieselfde soort dieselfde bly wanneer deeltjies wisselwerk. Dit impliseer dat leptone en antileptone in pare van 'n enkele generasie geskep moet word. Die volgende prosesse is byvoorbeeld onder die behoud van leptongetalle toegelaat:
[[Lêer:Lepton isodoublets fixed.png|duimnael|regs|Elke generasie vorm 'n doeblet van die swak isospin.]]
: {{Subatomiese deeltjie|link=yes|foton}} → {{Subatomiese deeltjie|link=yes|elektron}} + {{Subatomiese deeltjie|link=yes|positron}},
: {{Subatomiese deeltjie|link=yes|z-boson}} → {{Subatomiese deeltjie|link=yes|tau}} + {{Subatomiese deeltjie|link=yes|antitau}},
maar nie een van hierdie nie:
: {{Subatomiese deeltjie|link=yes|foton}} → {{Subatomiese deeltjie|link=yes|elektron}} + {{Subatomiese deeltjie|link=yes|antimuon}},
: {{Subatomiese deeltjie|link=yes|w-boson-}} → {{Subatomiese deeltjie|link=yes|elektron}} + {{Subatomiese deeltjie|link=yes|tauneutrino}},
: {{Subatomiese deeltjie|link=yes|z-boson}} → {{Subatomiese deeltjie|link=yes|muon}} + {{Subatomiese deeltjie|link=yes|antitau}}.
Dit is egter bekend dat neutrino-ossillasies die behoud van die afsonderlike leptongetalle verbreek. So 'n verbreking word as onomstootlike bewys vir fisika buite die Standaardmodel beskou. 'n Veel sterker behoudswet is die behoud van die totale aantal leptone ({{Wiskundige veranderlike|L}} sonder onderskrif), wat selfs in die geval van neutrino-ossillasies behoue bly, hoewel selfs dit nog in 'n geringe mate deur die chirale anomalie verbreek word.
== Universaliteit ==
Die koppeling van leptone aan alle soorte [[ykboson|ykbosone]] is onafhanklik van die geur: die wisselwerking tussen 'n lepton en 'n ykboson word vir elke lepton dieselfde gemeet.<ref name="martinshaw" /> Hierdie eienskap word '''leptonuniversaliteit''' genoem en is in metings van die leeftye van die muon en die tau en van die parsiële vervalbreedtes van die {{Subatomiese deeltjie|link=yes|z-boson}}-boson getoets, veral by die eksperimente van die Stanford Linear Collider (SLC) en die Groot Elektron-Positron-botser (LEP).<ref>{{cite book |last=Cumalat |first=J.P. |year=1993 |title=Physics in Collision |volume=12 |publisher=Atlantica Séguier Frontières |isbn=978-2-86332-129-4 |pages=241-243}}</ref><ref>{{cite book |last=Fraser |first=G. |date=1 Januarie 1998 |title=The Particle Century |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4200-5033-2 |url=https://books.google.com/books?id=pgasJfizmocC |archive-url=https://web.archive.org/web/20161118193319/https://books.google.com/books?id=pgasJfizmocC |archive-date=18 November 2016 |url-status=live |page=138}}</ref>
Die vervaltempo (<math>\Gamma</math>) van muone deur die proses {{nowrap|{{Subatomiese deeltjie|link=yes|muon}} → {{Subatomiese deeltjie|link=yes|elektron}} + {{Subatomiese deeltjie|link=yes|elektron-antineutrino}} + {{Subatomiese deeltjie|link=yes|muonneutrino}}}} word by benadering deur 'n uitdrukking van die volgende vorm gegee:<ref name="martinshaw" />
: <math>\Gamma \left ( \mu^- \rarr e^- + \bar{\nu_e} +\nu_\mu \right ) \approx K_2\, G_\text{F}^2\, m_\mu^5 ~,</math>
waar {{Wiskundige veranderlike|K}}{{sub|2}} 'n konstante is en {{Wiskundige veranderlike|G}}{{sub|F}} die Fermi-koppelkonstante. Die vervaltempo van taudeeltjies deur die proses {{nowrap|{{Subatomiese deeltjie|link=yes|tau}} → {{Subatomiese deeltjie|link=yes|elektron}} + {{Subatomiese deeltjie|link=yes|elektron-antineutrino}} + {{Subatomiese deeltjie|link=yes|tauneutrino}}}} word deur 'n uitdrukking van dieselfde vorm gegee:<ref name="martinshaw" />
: <math>\Gamma \left ( \tau^- \rarr e^- + \bar{\nu_e} +\nu_\tau \right ) \approx K_3\, G_\text{F}^2\, m_\tau^5 ~,</math>
waar {{Wiskundige veranderlike|K}}{{sub|3}} 'n ander konstante is. Muon-tauuniversaliteit impliseer dat {{nowrap|{{Wiskundige veranderlike|K}}{{sub|2}} ≈ {{Wiskundige veranderlike|K}}{{sub|3}}}}, terwyl elektron-muonuniversaliteit die volgende impliseer:<ref name="martinshaw" />
: <math>0{,}9726 \times \Gamma \left( \tau^- \rarr e^- + \bar{\nu_e} +\nu_\tau \right) = \Gamma \left( \tau^- \rarr \mu^- + \bar{\nu_\mu} +\nu_\tau \right) ~.</math>
Die vertakkingsverhoudings vir die elektroniese modus (17,82%) en die muoniese modus (17,39%) van tauverval is weens die massaverskil van die leptone in die eindtoestand nie gelyk nie.<ref name="pdgTau" />
Universaliteit verklaar ook die verhouding tussen die leeftye van die muon en die tau. Die leeftyd <math>\Tau_\ell</math> van 'n lepton <math>\ell</math> (met <math>\ell</math> gelyk aan "{{math|μ}}" of "{{math|τ}}") hang soos volg met die vervaltempo saam:<ref name="martinshaw" />
: <math>\Tau_\ell = \frac{\; \mathcal{B} \left( \ell^- \rarr e^- + \bar{\nu_e} +\nu_\ell \right) \; }{ \Gamma \left( \ell^- \rarr e^- + \bar{\nu_e} +\nu_\ell \right)}\,</math>,
waar <math>\; \mathcal{B} (x \rarr y) \;</math> die vertakkingsverhoudings aandui en <math>\;\Gamma(x \rarr y) \;</math> die resonansiebreedte van die proses <math>\; x \rarr y ~,</math> met {{Wiskundige veranderlike|x}} en {{Wiskundige veranderlike|y}} vervang deur twee verskillende deeltjies uit "{{math|e}}", "{{math|μ}}" of "{{math|τ}}".
Hieruit volg dat:<ref name="martinshaw" />
: <math>\frac{\, \Tau_\tau \,}{\Tau_\mu} = \frac{\; \mathcal{B} \left( \tau^- \rarr e^- + \bar{\nu_e} +\nu_\tau \right) \;}{ \mathcal{B} \left( \mu^- \rarr e^- + \bar{\nu_e} +\nu_\mu \right) }\, \left(\frac{m_\mu}{m_\tau}\right)^5 ~.</math>
Wanneer die waardes van die ''Review of Particle Physics'' van 2008 vir die vertakkingsverhoudings van die muon<ref name="pdgMuon" /> en die tau<ref name="pdgTau" /> gebruik word, lewer dit 'n leeftydverhouding van sowat {{val|1.29|e=-7}}, wat met die gemete leeftydverhouding van sowat {{val|1.32|e=-7}} vergelykbaar is. Die verskil is daaraan toe te skryf dat {{Wiskundige veranderlike|K}}{{sub|2}} en {{Wiskundige veranderlike|K}}{{sub|3}} nie ''werklik'' konstantes is nie: hulle hang effens van die massas van die betrokke leptone af.
Toetse van leptonuniversaliteit in die verval van B-mesone, wat die LHCb-, BaBar- en Belle-eksperimente uitgevoer het, het konsekwente afwykings van die voorspellings van die Standaardmodel getoon. Die gekombineerde statistiese en sistematiese beduidendheid is egter nog nie hoog genoeg om 'n waarneming van nuwe fisika te verklaar nie.<ref>{{cite journal |vauthors=Ciezarek G, Franco Sevilla M, Hamilton B, Kowalewski R, Kuhr T, Lüth V, Sato Y |year=2017 |title=A challenge to lepton universality in B meson decays |url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-06-08_546_7657/page/227 |journal=Nature |volume=546 |issue=7657 |pages=227-233 |doi=10.1038/nature22346 |pmid=28593973 |arxiv=1703.01766 |bibcode=2017Natur.546..227C |s2cid=4385808}}</ref>
In Julie 2021 is resultate gepubliseer wat die universaliteit van die leptongeure in die verval van W-bosone toets. Vroeëre metings deur die LEP het 'n geringe wanbalans gelewer, maar die nuwe meting deur die ATLAS-samewerkingsverband is twee keer so presies en lewer 'n verhouding van <math>R_W^{\tau/\mu}=\mathcal{B} (W\rarr \tau\nu_\tau)/\mathcal{B}( W\rarr \mu\nu_\mu)=0{,}992\pm0{,}013</math>, wat met die Standaardmodel se voorspelling van een ooreenstem.<ref>{{cite journal |last1=Aad |first1=G. |display-authors=etal |date=5 Julie 2021 |title=Test of the universality of τ and μ lepton couplings in W-boson decays with the ATLAS detector |url=https://www.nature.com/articles/s41567-021-01236-w |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921084557/https://www.nature.com/articles/s41567-021-01236-w |archive-date=21 September 2021 |url-status=live |journal=Nature Physics |volume=17 |issue=7 |pages=813-818 |doi=10.1038/s41567-021-01236-w |issn=1745-2481 |arxiv=2007.14040 |bibcode=2021NatPh..17..813A |s2cid=220831347}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Middleton |first=Christine |date=9 Julie 2021 |title=ATLAS measurement supports lepton universality |magazine=Physics Today |doi=10.1063/PT.6.1.20210709a |bibcode=2021PhT..2021a.709.|s2cid=242888088}}</ref><ref>{{cite web |title=New ATLAS result addresses long-standing tension in the Standard Model |url=https://atlas.cern/updates/briefing/addressing-long-standing-tension-standard-model |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712194227/https://atlas.cern/updates/briefing/addressing-long-standing-tension-standard-model |archive-date=12 Julie 2021 |url-status=live |access-date=12 Julie 2021 |website=ATLAS}}</ref> In 2024 het die ATLAS-samewerkingsverband in 'n voordruk 'n nuwe waarde van <math>R_W^{\mu/e}=\mathcal{B} (W\rarr \mu\nu_\mu)/\mathcal{B}( W\rarr e\nu_e)=0{,}9995\pm0{,}0045</math> gepubliseer, die presiesste verhouding tot op daardie stadium wat die universaliteit van die leptongeure toets.<ref>{{cite journal |last=ATLAS Collaboration |title=Precise test of lepton flavour universality in W-boson decays into muons and electrons in pp collisions at √s = 13 TeV with the ATLAS detector |journal=The European Physical Journal C |date=4 Maart 2024 |volume=84 |issue=10 |article-number=993 |doi=10.1140/epjc/s10052-024-13070-4 |doi-access=free |arxiv=2403.02133}}</ref><ref>{{cite web |date=18 September 2024 |title=The delicate balance of lepton flavours |url=https://home.cern/news/news/physics/delicate-balance-lepton-flavours |archive-url=https://web.archive.org/web/20240920034903/https://home.cern/news/news/physics/delicate-balance-lepton-flavours |archive-date=20 September 2024 |url-status=live |access-date=20 September 2024 |website=CERN}}</ref>
== Tabel van leptone ==
: {| class="wikitable" style="text-align:center"
|+Eienskappe van leptone
|-
!rowspan=2| [[Spin (fisika)|Spin<br />{{Wiskundige veranderlike|J}}]] <small>{{Bracket|''ħ''}}</small>
!rowspan=2| Naam van deeltjie of<br />antideeltjie
!rowspan=2| Simbool
!rowspan=2| [[Elektriese lading|Lading<br />{{Wiskundige veranderlike|Q}}]] <small>{{Bracket|''e''}}</small>
!colspan=3| Leptongeurgetal
!rowspan=2| Massa<br /><small>{{Bracket|MeV/''c''<sup>2</sup>}}</small>
!rowspan=2| Leeftyd<br /><small>{{Bracket|s}}</small>
|-
! {{Wiskundige veranderlike|L}}{{sub|e}}
! {{Wiskundige veranderlike|L}}{{sub|μ}}
! {{Wiskundige veranderlike|L}}{{sub|τ}}
|-
|rowspan=13| {{vbreuk|1|2}}
|style="text-align:left"| [[elektron]]<ref name="pdgElektron" />
| {{Subatomiese deeltjie|link=yes|elektron}}
| −1
| +1
|rowspan=2| 0
|rowspan=2| 0
|rowspan=2 style="text-align:right"| {{val|0.510998910|(13)}}
|rowspan=2| stabiel
|-
|style="text-align:left"| [[Positron|positron]]<ref name="pdgElektron" />
| {{Subatomiese deeltjie|link=yes|positron}}
| +1
| −1
|-
|style="text-align:left"| [[muon]]<ref name="pdgMuon" />
| {{Subatomiese deeltjie|link=yes|muon}}
| −1
|rowspan=2| 0
| +1
|rowspan=2| 0
|rowspan=2 style="text-align:right"| {{val|105.6583668|(38)}}
|rowspan=2 style="text-align:right"| {{val|2.197019|(21)|e=-6}}
|-
|style="text-align:left"| [[Antimuon|antimuon]]<ref name="pdgMuon" />
| {{Subatomiese deeltjie|link=yes|antimuon}}
| +1
| −1
|-
|style="text-align:left"| [[Tau (deeltjie)|tau]]<ref name="pdgTau" />
| {{Subatomiese deeltjie|link=yes|tau}}
| −1
|rowspan=2| 0
|rowspan=2| 0
| +1
|rowspan=2 style="text-align:right"| {{val|1776.84|(17)}}
|rowspan=2 style="text-align:right"| {{val|2.906|(10)|e=-13}}
|-
|style="text-align:left"| [[Antitau|antitau]]<ref name="pdgTau" />
| {{Subatomiese deeltjie|link=yes|antitau}}
| +1
| −1
|-
!colspan=8|
|-
|style="text-align:left"| [[elektronneutrino]]<ref name="pdgNeutrino" />
| {{Subatomiese deeltjie|link=yes|elektronneutrino}}
|rowspan="6"| 0
| +1
|rowspan=2| 0
|rowspan=2| 0
|rowspan=2 style="text-align:left"| < {{val|0.0000022}}<ref name="peltoniemi">{{cite web |first1=J. |last1=Peltoniemi |first2=J. |last2=Sarkamo |year=2005 |url=http://cupp.oulu.fi/neutrino/nd-mass.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090131215258/http://cupp.oulu.fi/neutrino/nd-mass.html |archive-date=31 Januarie 2009 |url-status=live |title=Laboratory measurements and limits for neutrino properties |work=The Ultimate Neutrino Page |access-date=7 November 2008}}</ref>
|rowspan=2| onbekend
|-
|style="text-align:left"| [[Elektron-antineutrino|elektron-antineutrino]]
| {{Subatomiese deeltjie|link=yes|elektron-antineutrino}}
| −1
|-
|style="text-align:left"| [[muonneutrino]]<ref name="pdgNeutrino" />
| {{Subatomiese deeltjie|link=yes|muonneutrino}}
|rowspan=2| 0
| +1
|rowspan=2| 0
|rowspan=2 style="text-align:left"| < 0,17<ref name="peltoniemi" />
|rowspan=2| onbekend
|-
|style="text-align:left"| [[Muon-antineutrino|muon-antineutrino]]<ref name="pdgNeutrino" />
| {{Subatomiese deeltjie|link=yes|muon-antineutrino}}
| −1
|-
|style="text-align:left"| [[tauneutrino]]<ref name="pdgNeutrino" />
| {{Subatomiese deeltjie|link=yes|tauneutrino}}
|rowspan=2| 0
|rowspan=2| 0
| +1
|rowspan=2 style="text-align:left"| < 15,5<ref name="peltoniemi" />
|rowspan=2| onbekend
|-
|style="text-align:left"| [[Tau-antineutrino|tau-antineutrino]]<ref name="pdgNeutrino" />
| {{Subatomiese deeltjie|link=yes|tau-antineutrino}}
| −1
|-
|}
== Sien ook ==
* [[Lys van deeltjies]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|25em}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie|Leptons}}
* {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20261016031950/http://pdg.lbl.gov |archive-date=16 Oktober 2026 |url-status=live |title=Particle Data Group homepage}}: die PDG versamel gesaghebbende inligting oor die eienskappe van deeltjies.
* {{cite web |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/particles/lepton.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20261011081156/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/particles/lepton.html |archive-date=11 Oktober 2026 |url-status=live |title=Leptons |publisher=Georgia State University |department=Physics & Astronomy |agency=Hyperphysics}}: 'n oorsig van die leptone.
{{Deeltjie}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Elementêre deeltjies]]
[[Kategorie:Kernfisika]]
[[Kategorie:Kwantummeganika]]
qeer7tfhvuo9vkaayivw3c2nyu6cfhi
Eskom
0
27100
3373227
3357096
2026-11-16T17:39:54Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373227
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Maatskappy
|naam = Eskom
|kenteken = [[Lêer:150px-Eskom Logo.gif|150px]]
|tipe = Openbare nutsbedryf
|stigting = 1 Maart 1923
|ligging_stad = [[Sunninghill]], [[Sandton]]
|ligging_land = <br />[[Suid-Afrika]]
|ligging =
|liggings =
|sleutelpersone = Mteto Nyati (Voorsitter)<br />Dan Marokane (HUB)<ref name="eskom-leiers" />
|gebied_bedien = [[Afrika]]
|industrie = Elektrisiteitsvoorsiening
|produkte =
|dienste = [[Elektrisiteit]]
|inkomste = R204,3 miljard (2021)
|bedryfsinkomste =
|netto_inkomste = R-18,9 miljard (2021)
|getal_werknemers = 42 650 (2021)
|ouer =
|afdelings =
|dogtermaatskappye =
|slagspreuk =
|tuisblad = {{URL|http://www.eskom.co.za}}
|ontbind =
|voetnotas =
|intl =
}}
'''Eskom''' is [[Suid-Afrika]] se nasionale elektrisiteitsverskaffer wat 95% van die [[elektrisiteit]] in Suid-Afrika opwek. Dit het in [[1923]] tot stand gekom as die '''Elektrisiteitsvoorsieningskommissie''', afgekort as '''Evkom'''. ([[Engels]]: ''Electricity Supply Commission'', ''Escom''). Die organisasie het in [[1986]] sy naam verander na Eskom, 'n samesmelting van die Afrikaanse en Engelse afkortings en word nie meer deur 'n kommissie beheer nie. Die Suid-Afrikaanse regering is tans die enigste aandeelhouer.
Eskom is 'n vertikaalgeïntegreerde nutsmaatskappy wat elektrisiteit opwek, wat dan deur middel van 'n landswye [[Elektriese kragtransmissie|transmissiestelsel]] regdeur Suid-Afrika herlei word, voor dit aan sowat vier miljoen eindverbruikers bedien word. Eskom verskaf ook grootmaat-toevoere aan sowat 180 [[Munisipaliteit|munisipale]] verspreiders.
Aan die einde van 2007 het Eskom 'n netto kragopwekkingsvermoë van 37 761 megawatt (MW) gehad, asook 'n landswye transmissie- en distribusiestelsel wat oor 359 854 km heen strek en bykans vier miljoen eindverbruikers bereik. Eskom se bates het R144 miljard beloop, waarop dit 'n wins van R6,5 miljard getoon het deur die opwekking, verspreiding en verkoop van 218 120 gigawattuur (GWh) elektrisiteit. Eskom het 32 674 mense in diens gehad en in 2007 aangedui dat dit 'n uitbreidingsprogram onderneem het wat ongeveer R150 miljard oor die volgende agt jaar sou beloop.<ref>Jaarverslag 2007 op [http://www.eskom.co.za/annreport07 Eskom se webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027154945/http://www.eskom.co.za/annreport07/ |date=27 Oktober 2007 }}</ref>
Teen 2019 het Eskom sowat 48 600 mense in diens gehad, wat volgens sy eie analise 16 000 meer is as wat hy nodig het.<ref name="bloomberg2" /> Volgens die [[Wêreldbank]] het Eskom 66% meer werknemers as wat hy nodig het.<ref name="bloomberg2" />
== Lasafwerping ==
[[Lêer:esc logo wit.jpg|duimnael|Ou Eskom-logo van 1923 tot 1985]]
[[Lêer:1986 eskom logo klein.jpg|duimnael|Eskom-logo vanaf 1986 tot 2001]]
'n Kenmerk van kragvoorsiening in Suid-Afrika sedert 2007 is periodieke roterende onderbrekings van toevoer (sogenaamde "[[beurtkrag]]") weens doelbewuste lasafwerping. Oor 'n periode van ongeveer twintig jaar sedert die mid-1980's het Eskom se kragopwekkingsvermoë die spitsaanvraag aansienlik oorskry (met meer as 20% in sommige jare) en Eskom het selfs sover gegaan as om groot industriële verbruikers (onder andere Alusaf en Mozal) na Suider-Afrika te lok met aantreklike elektrisiteitspryse en langtermynvoorsieningskontrakte (25 jaar) teen laer as sy opwekkingskoste.
Met die beëindiging van Eskom se kragsentrale-uitbreidingsprogram in 2001 is dit veronderstel dat daar voldoende kapasiteit sou wees om in die aanvraag na elektrisiteit te kon voorsien tot ongeveer 2007. Die ''Witskrif op Energie'' van 1998 het voorspel dat Eskom teen 2007 'n tekort aan opwekvermoë sou ondervind. Omdat die aanlooptyd om 'n groot kragsentrale te bou meer as vyf jaar beloop, het Eskom reeds in 2002 begin aansoek doen om meer kapasiteit. Die regering het egter daarop aangedring dat (buitelandse) privaatbeleggers genader moet word om tot die bedryf toe te tree en reeds in 1998 het [[Penuell Maduna]], minister van minerale en energie, 'n verbod op Eskom geplaas om enige verdere steenkool- of kernkragstasies op te rig. Hierdie embargo is eers in 2004 opgehef nadat dit duidelik geword het dat die privaatsektor nie gretig is om tot die elektrisiteitsopwekkingsbedryf toe te tree nie.
Ondanks waarskuwings deur Eskom van 'n dreigende tekort aan kapasiteit het die proses gesloer en uiteindelik in 2006 skipbreuk gelei toe die laaste belangstellendes uit die proses onttrek het, oënskynlik vanweë té lae elektrisiteitstariewe en ander beperkende faktore. In 2007 het president [[Thabo Mbeki]] namens die regering verskoning aangeteken vir die kragtekorte. Mbeki het in Bloemfontein erken dat "Eskom reg en die regering verkeerd was".<ref>Business Day, Mbeki's apology welcomed but Eskom still has much to do, says IFP, 13 Desember 2007</ref> Die kragonderbreking van Januarie 2008 het hy egter toegeskryf aan basiese pligsversuim aan die kant van Eskom.<ref name="di2">{{cite news |title=Thabo Mbeki’s explosive allegations about Eskom and load-shedding |url=https://dailyinvestor.com/energy/28946/thabo-mbekis-explosive-allegations-about-eskom-and-load-shedding/ |access-date=15 September 2023 |work=Energy |agency=Daily Investor |publisher=dailyinvestor.com |date=24 Augustus 2023 |archive-date=20 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120165836/https://dailyinvestor.com/energy/28946/thabo-mbekis-explosive-allegations-about-eskom-and-load-shedding/ |url-status=live }}</ref> Skepping van nuwe opwekkingskapasiteit sedert 2008 sou gekenmerk word deur konstruksie-vertragings en kosteoorskrydings wat Eskom finansieel sou uitput.<ref name="di1">{{cite news |title=No power from Kusile after R233 billion and 15 years of construction |url=https://dailyinvestor.com/energy/30957/no-power-from-kusile-after-r233-billion-and-15-years-of-construction/ |access-date=14 September 2023 |work=Energy |agency=Daily Investor |publisher=dailyinvestor.com |date=12 September 2023 |archive-date=20 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920105407/https://dailyinvestor.com/energy/30957/no-power-from-kusile-after-r233-billion-and-15-years-of-construction/ |url-status=live }}</ref>
Ander belangrike faktore wat bygedra het tot die toenemende wanbalans tussen [[vraag en aanbod]] was 'n hoër-as-verwagte groeikoers in aanvraag en 'n afname in die beskikbaarheid van Eskom se opwekkingseenhede. Die ekonomie het meer elektrisiteitsintensief begin word en moderne geriewe soos lugversorging het 'n alledaagse verskynsel geword. Eskom het ook 'n massiewe elektrifiseringsprogram in die 1990's begin wat aanvraag vermeerder het en die lasprofiel verskuif het. Pogings om aanvraag te beheer het nie die nodige steun ontvang om dit effektief te maak nie.
Die toestand het verder versleg vanweë die afname in beskikbaarheid van groot krageenhede. In 2000 was die gemiddelde beskikbaarkeid 92%. Teen 2006 het dit gedaal tot 87%, wat dieselfde effek het as 'n 5% permanente tekort aan kapasiteit. Die oorsaak hiervan was hoofsaaklik swak of gebrekkige voorkomende instandhouding, foute deur onervare personeel en 'n tekort aan onderdele, brandstof en ander middele. Teen 2007 het agterstand in instandhouding en onverwagte falings dit moeiliker gemaak om voorsieningskapasiteit met volgehoue vertroue te kon voorspel. Die situasie het mettertyd versleg en in Februarie 2015 het Eskom by tye 36% van sy opwekvermoë verloor.
Die koeël was toe reeds deur die kerk. In Desember 2006 het die eerste grootskaalse lasafwerping in the [[Wes-Kaap]] plaasgevind toe 'n eenheid by [[Koeberg]] onverwags afgeskakel het. Aanvraag in die Wes-Kaap het beskikbare vermoë oorskry omdat die transmissiestelsel nie die verskil kon aansuiwer nie. Om te voorkom dat die hele stelsel intuimel, het Eskom begin met selektiewe lasafwerping, dit wil sê doelbewuste afskakeling om die aanvraag te beperk. Groepe verbruikers is vir 'n paar ure op 'n beurt afgeskakel totdat die balans tussen aanvraag en voorsiening weer herstel is.
In die winter van 2007 het die eerste lasafwerpings in die res van die land begin toe die ongewone koue weer Eskom se totale vermoë onder geweldige druk geplaas het en landswye lasafwerping in alle erns begin het. Toe die winter verby was en verbruikers 'n bietjie asem kon skep, het daar in Oktober en November weer 'n reeks lasafwerpings begin, dié keer omdat soveel eenhede buite werking was vanweë instandhouding, onverwagte falings en bedryfsfoute dat daar op 'n stadium tot oor 'n 20% tekort aan toevoer was.
Eskom het gewaarsku dat lasafwerpings sal voortduur vir vyf of ses jaar, minstens tot dat die eerste eenheid van die nuwe [[Medupi Kragsentrale|Medupi-kragsentrale]] in 2012 in werking gestel behoort te word. Vertragings in die voltooiing van Medupi het voorgekom, sodat die beplande inwerkingstelling van die eerste eenheid tot die tweede helfte van 2015 uitgestel is. Eers in Januarie 2008 het Eskom kontrakte met [[Botswana]] en [[Mosambiek]] gesluit vir die aankoop van minstens 450 MW elektriese krag, alhoewel Eskom toe reeds bewus moes gewees het van plaaslike kragtekorte, wat tewens reeds kerstyd rugbaar geword het.<!--[http://www.environment.co.za/topic.asp?TOPIC_ID=1855 "The energy HOAX"]-->
=== Onvolhoubare praktyke ===
[[Lêer:Eskom board at cape town.jpg|duimnael|Eskom se uitvoerende beamptes, insluitende Phakamani Hadebe (hoof-uitvoerende-beampte), tweede van links, op 'n 2019-openbare forum in Kaapstad oor Eskom se finansiële situasie.]]
Die Optimummyn van die multinasionale firma [[Glencore]] het oor 'n tydperk steenkool teen minder as kosprys aan Eskom se [[Hendrina-kragstasie]] voorsien.<ref name="vanrens">{{cite news |last1=van Rensburg |first1=Dewald |title=New, concrete evidence Eskom bent over backwards to ensure Guptas got multibillion-rand coal deals |url=https://city-press.news24.com/Business/new-concrete-evidence-eskom-bent-over-backwards-to-ensure-guptas-got-multibillion-rand-coal-deals-20181119 |access-date=4 Maart 2019 |work=Business |agency=City Press |publisher=city-press.news24.com |date=19 November 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204165934/https://city-press.news24.com/Business/new-concrete-evidence-eskom-bent-over-backwards-to-ensure-guptas-got-multibillion-rand-coal-deals-20181119 |archive-date=4 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Volgens Optimum se vaste 25-jaar leweringskontrak moes hulle tot einde-2018 steenkool teen 'n goedkoop R150 per ton lewer, maar het in 2012 misluk om die ooreengekome graad te lewer, waarna Eskom hulle 'n boete van R2,1 miljard opgelê het. Eskom se uitvoerende bestuurder, Brian Molefe, wou na bewering nie besgee oor die boetebedrag nie, en met Optimum op die drumpel van likwidasie het die [[Guptafamilie|Guptas]] 'n koopaanbod van R2,9 miljard gemaak. Tegeta het egter nie oor hierdie bedrag beskik nie, sodat Eskom se rekenkundige beampte, Anoj Singh, 'n waarborg van R1,6 miljard aan Tegeta toegestaan het om die transaksie deur te voer.<ref name="feke">{{cite news |last1=Feketha |first1=Siviwe |title= Glencore pressured to sell mine to the Guptas |url= |accessdate= |work=Business |agency=DailyNews |publisher=iol.co.za |date=28 Februarie 2019}}</ref> Na bewering het Eskom dan 'n geheime skikking met die nuwe eienaar Tegeta aangegaan oor 75% van die boetebedrag.<ref name="yolandi">{{cite news |last1=Groenewald |first1=Yolandi |title=Did Tegeta receive a 75% discount on Optimum fine? |url=https://www.fin24.com/Companies/Mining/did-tegeta-receive-a-75-discount-on-optimum-fine-20170623-2 |access-date=5 Maart 2019 |agency=Fin24 |publisher=fin24.co.za |date=23 Junie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110917/https://www.fin24.com/Companies/Mining/did-tegeta-receive-a-75-discount-on-optimum-fine-20170623-2 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In 2015 het Eskom 'n 11-jaar kontrak ter waarde van R3,7 miljard aan Tegeta van die Gupta-familie en [[Duduzane Zuma]] toegestaan, vir lewering van steenkool van 'n verdagte lae graad aan die [[Majuba-kragstasie]].<ref name="vanrens" /> Eskom wou 'n verdere kontrak van R2,9 miljard toestaan aan Tegeta se Brakfonteinmyn, maar is deur die Nasionale Tesourie voorgekeer.<ref name="peyper">{{cite news |last1=Peyper |first1=Liesl |title=Tegeta clinched Eskom contract despite low quality coal |url=https://www.fin24.com/Economy/Eskom/tegeta-clinched-eskom-contract-despite-low-quality-coal-20170927 |access-date=4 Maart 2019 |agency=Fin24 |publisher=fin24.com |date=4 Maart 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009111231/https://www.fin24.com/Economy/Eskom/tegeta-clinched-eskom-contract-despite-low-quality-coal-20170927 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In 2017 is 'n R25 miljard langtermynlening van Huarong Energy Africa bekom om kragsentrales te onderhou, maar 'n gebrekkige evaluasieproses het daarop uitgeloop dat Eskom na ondertekening geweier het om die kontraktuele verpligtinge na te kom. Regsfirma White & Case het etlike kwelpunte uitgewys. Kommerwekkend was die $19 miljoen terugbetaling wat dadelik moes geskied, 'n fasiliteringsdeposito<!--sourcing/signing fee--> van R340 miljoen in die [[Hongkong]]se bankrekening van die obskure Ideva-firma, en 'n groot kansellasiefooi.<ref>{{cite news |last1=Bezuidenhout |first1=Jessica |title=Blackmail, mistrust and system overrides: How Eskom bosses tried to sneak through a ‘bespoke’ $1.5bn deal |url=https://www.msn.com/en-za/money/politics/blackmail-mistrust-and-system-overrides-how-eskom-bosses-tried-to-sneak-through-a-bespoke-dollar15bn-deal/ar-BBUn5GY?ocid=spartanntp |accessdate=5 Maart 2019 |agency=Daily Maverick |publisher=msn money |date=5 Maart 2019 |archive-date= 9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110920/https://www.msn.com/en-za/money/politics/blackmail-mistrust-and-system-overrides-how-eskom-bosses-tried-to-sneak-through-a-bespoke-dollar15bn-deal/ar-BBUn5GY%3Focid%3Dspartanntp |url-status=live }}</ref> Sean Maritz en Anoj Singh, onderskeidelik die tydelike uitvoerende bestuurder en rekenkundige beampte van Eskom wat albei die kontrak onderteken het, moes uit hul poste bedank.<ref>{{cite news |last1=Mahlati |first1=Zintle |title=#StateCaptureInquiry: How Eskom flouted rules to push through Huarong deal |url=https://www.msn.com/en-za/money/politics/supernumberstatecaptureinquiry-how-eskom-flouted-rules-to-push-through-huarong-deal/ar-BBUlADf?ocid=spartanntp |access-date=4 Maart 2019 |agency=DailyNews |publisher=msn.com |date=4 Maart 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403190005/https://www.msn.com/en-za/money/politics/supernumberstatecaptureinquiry-how-eskom-flouted-rules-to-push-through-huarong-deal/ar-BBUlADf%3Focid%3Dspartanntp |archive-date=3 April 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Eskom het toegelaat dat skuld van munisipaliteite, veral dié van [[Soweto]], handuitruk. In Julie 2019 het die onbetaalde elektrisiteitsrekeninge van Soweto alleen op R15 miljard gestaan.<ref name="maroela">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/eskom-moenie-gesamentlik-straf-omdat-sommige-nie-betaal/ |title=Eskom moenie ‘gesamentlik straf’ omdat sommige nie betaal |work=[[Maroela Media]] |author=African News Agency |date=10 Julie 2019 |access-date=10 Julie 2019 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903110135/https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/eskom-moenie-gesamentlik-straf-omdat-sommige-nie-betaal/ |archive-date=3 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Teen 2018 was sestig ander munisipaliteite ook altesaam R16 miljard in die rooi.<ref name="enca2">{{cite news |title=WATCH: Scopa hears about municipal electricity non-payment |url=https://www.enca.com/news/watch-scopa-hears-about-municipal-electricity-non-payment |access-date=1 Julie 2019 |agency=eNCA |publisher=msn.com |date=13 November 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191207044208/https://www.enca.com/news/watch-scopa-hears-about-municipal-electricity-non-payment |archive-date=7 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die oplossing vir Soweto is gesien as die installering van 26 000 meters vir vooruitbetaalde krag teen einde-Maart 2020,<ref name=mia>{{cite news |last1=Lindeque |first1=Mia |title=Soweto residents' electricity bill surpasses R18 billion |url=https://www.msn.com/en-za/money/news/soweto-residents-electricity-bill-surpasses-r18-billion/ar-AADkrvA?ocid=spartanntp |access-date=1 Julie 2019 |agency=Eyewitness News |publisher=msn.com |date=24 Junie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190701120046/https://www.msn.com/en-za/money/news/soweto-residents-electricity-bill-surpasses-r18-billion/ar-AADkrvA%3Focid%3Dspartanntp |archive-date=1 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 'n aankondiging wat met betogings in Orlando-Wes begroet is, terwyl munisipaliteite hul wanbetaling op onwettige konneksies en werkloosheid blameer het.<ref name="enca3">{{cite news |title=Scopa seeks to resolve electricity debt row |url=https://www.enca.com/south-africa/scopa-seeks-to-resolve-electricity-debt-row |access-date=1 Julie 2019 |agency=eNCA |publisher=msn.com |date=13 Junie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191207035135/https://www.enca.com/south-africa/scopa-seeks-to-resolve-electricity-debt-row |archive-date=7 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Eskom het vroeg in 2019 'n hulppaket van R4,9 miljard van die regering aangevra sodat dit oor die korttermyn operasioneel kan bly. Die instelling se benarde finansiële situasie kan toegeskryf word aan die nagevolge van staatskaping en Eskom se historiese skuld, alhoewel die regerende [[African National Congress]] dit aan die nasleep van [[apartheid]] toeskryf.<ref name="maroela2">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/minister-se-slegte-nuus-oor-eskom/ |title=Minister se slegte nuus oor Eskom |work=[[Maroela Media]] |date=23 Julie 2019 |access-date=23 Junie 2019 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023000549/https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/minister-se-slegte-nuus-oor-eskom/ |archive-date=23 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die regering het die Eskom-volhoubaarheidstaakspan en tegniese hersieningspan aangestel, en 'n dringende Spesiale Appropriasiewet sou voorsiening maak vir 'n groot deel van R230 miljard wat Eskom oor 'n dekade sal benodig, meestal om voortslepende verliese te delg.<ref name="bloomberg2">{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-07-01/these-charts-show-how-much-trouble-eskom-is-in |title=These Charts Show How Much Trouble Eskom Is In |work=[[Bloomberg]] |date=1 Julie 2019 |access-date=1 Julie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611140953/https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-07-01/these-charts-show-how-much-trouble-eskom-is-in |archive-date=11 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Minister [[Tito Mboweni]] het in sy 2019 begrotingstoespraak aangedui dat die staatskas R69 miljard oor drie jaar beskikbaar sal stel om Eskom-skuld onder bedwang te hou.<ref name=mia/> Die Suid-Afrikaanse regering het in Augustus 2019 die aantal rand-gedenomineerde staatseffekte wat hy by weeklikse skuldveilings aangaan met 37% verhoog om Eskom se skuld te delg.<ref name="bloomberg3">{{Webaanhaling|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-08-14/foreigners-are-dumping-south-african-bonds-as-junk-status-looms?srnd=premium-africa|titel=Foreigners Dump South African Bonds on Threat of Downgrade to Junk|toegangsdatum=14 Augustus 2019|werk=[[Bloomberg.com]]|outeur=Colleen Goko|datum=14 Augustus 2019}}</ref>
In 2019 het Eskom Holdings SOC Bpk en raffinaderye van Sasol Bpk onder skoot gekom vir hul besoedeling in die sg. hoëveld-prioriteitsgebied, d.w.s. dele van Mpumalanga en Gauteng waar meeste van Suid-Afrika se steenkool ontgin word en 12 steenkoolkragsentrales van Eskom, benewens Sasol se olieraffinadery en steenkool-na-brandstof-aanleg geleë is.<ref name=bloom>{{cite news |last1= Sguazzin |first1= Antony |title= S. Africa Sued for Eskom, Sasol Air Pollution in Coal Belt |url= https://www.msn.com/en-za/money/news/s-africa-sued-for-eskom-sasol-air-pollution-in-coal-belt/ar-AACEMY0?ocid=spartanntp |accessdate= 2019-06-10 |agency= Bloomberg |publisher= msn.com |date= 10 Junie 2019 |archive-date= 9 Oktober 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191009110919/https://www.msn.com/en-za/money/news/s-africa-sued-for-eskom-sasol-air-pollution-in-coal-belt/ar-AACEMY0?ocid=spartanntp |url-status= live }}</ref><ref name="bloomberg">{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2019-06-27/eskom-is-killing-south-africans-with-its-china-level-pollution |title=People are dying from Eskom’s pollution in South Africa |date=27 Junie 2019 |access-date=1 Julie 2019 |work=[[Bloomberg]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601062544/https://www.bloomberg.com/news/features/2019-06-27/eskom-is-killing-south-africans-with-its-china-level-pollution |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 'n Greenpeace-ondersoek van laat-2018 het aangetoon dat Mpumalanga gebuk gaan onder die wêreld se ergste stikstofdioksied-vrystellings deur kragsentrales. Die aanlegte stel benewens dit ook swaeldioksied, kwik en fyn stofdeeltjies vry wat na bewering 'n reeks siektes veroorsaak. Volgens die Amerikaanse atmosferiese deskundige Andy Gray het hierdie besoedeling al honderde vroeë sterftes in die gebied veroorsaak. Die omgewingsregtegroepe Groundwork en Vukani het by die hooggeregshof aansoek gedoen dat hierdie vlakke van besoedeling as 'n skending van grondwetlike menseregte aangedui word, sodat die Departement van Omgewingsake tot sinvolle optrede aangespoor kan word.<ref name=bloom/>
== 2008 Tariefverhoging ==
Op 20 Desember 2007 het die [[Nasionale Energiereguleerder van Suid-Afrika]] (NERSA) Eskom 'n gemiddelde tariefverhoging van 14,2% vir [[2008]] toegestaan. Dit het tekort geskiet aan die 18,7% waarvoor Eskom aansoek gedoen het, maar was nogtans aansienlik meer as die 6,2% verhoging waarvoor Eskom aanvanklik in [[2005]] aansoek gedoen het. Die uitermatige verhoging het vir Eskom en NERSA die misnoë van verskeie instansies op die hals gehaal, onder andere die [[Konfederasie van Suid-Afrikaanse Vakunies]] (Kosavu), Busa (Business Unity SA) en die [[Suid-Afrikaanse Reserwebank]], wat vroeër 'n beroep op staatsinstansies gemaak het om te help om inflasie te beperk tot die Bank se teiken van tussen 3% en 6%.
Daar was ook kritiek dat die tariefverhoging Suid-Afrika minder aantreklik sou maak vir buitelandse beleggers, aangesien goedkoop elektrisiteit dikwels as 'n positiewe faktor vir SA beskryf word.
Eskom het laas verhogings van hierdie skaal in 1977 aangekondig, toe dit ná die inflasie-periode van die sewentigerjare voor geweldige uitbreidingskoste te staan gekom het.
NERSA het aangekondig dat Eskom se aansoek vir 'n verdere 17%-verhoging vir [[2009]] in September 2008 oorweeg sal word wanneer die volgende driejaarlikse prysverhoging vasgestel word. NERSA se openbare konsultasiedokument het dit duidelik gestel dat Eskom se tariewe met dubbelsyferverhogings aangepas sal moet word tot en met minstens [[2019]] om in die verwagte stygings in koste en die uitbreidingsprogam te kan voldoen.
Eskom het te kenne gegee dat dit beswaar sal aanteken teen NERSA se beslissing. In [[2004]] het Eskom en NERSA in 'n dispuut betrokke geraak toe Eskom 'n verhoging van 2,5% toegestaan is nadat dit om 8,9% aansoek gedoen het. Die geskil is besleg deur die destydse Minister van Mineraal- en Energiesake, Me. [[Phumzile Mlambo-Ngcuka]], wat Eskom se aansoek verwerp het.
Collin Matjila, voorsitter van NERSA, het aangekondig dat die verhoging Eskom se verkope van R44,3 miljard tot R47,9 miljard per jaar sou verhoog. Toe Eskom oorspronklik in 2005 vir 'n verhoging aansoek gedoen het, was uitbreidingskoste van R84 miljard voorsien. Toe dit later blyk dat dié bedrag vermeerder moes word tot R150 miljard, was dit duidelik dat 'n 6,2%-verhoging onvoldoende sou wees om die uitgawe te dek. Gevolglik is 14,2% goedgekeur. Matjila het verder gesê dat die tariefverhoging daarop gemik was om die balans tussen Eskom se voortbestaan en die bekostigbaarheid van [[elektrisiteit]] te handhaaf. NERSA was van mening dat die langtermynoorwegings van hierdie besluit die korttermynbesorgdhede vér oorskry.<ref>Business Day, Eskom wins its bid for huge tariff hikes, 21 Des 2007</ref>
== Kragontwikkeling ==
[[Lêer:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station01.jpg|duimnael|Die Arnot-kragstasie by Middelburg, Suid-Afrika]]
[[Lêer:Koebergnps.jpg|duimnael|Die [[Koeberg]]-kernkragstasie]]
[[Lêer:Kendal Power Station.jpg|duimnael|Die [[Kendal-kragstasie]]]]
[[Lêer:Matimbakragstasie, Ellisras, Limpopo.jpg|duimnael|Die [[Matimba-kragstasie]]]]
[[Lêer:GariepDam.jpg|duimnael|Die [[Gariepdam]]]]
[[Lêer:Kusilekragsentrale, Mpumalanga, 2019, a.jpg|duimnael|Die [[Kusile-kragstasie]]]]
[[Lêer:Medupikragstasie, Ellisras, Limpopo, a.jpg|duimnael|Die [[Medupi-kragstasie]]]]
[[Lêer:Klipheuwel wind farm 2008.jpg|duimnael|[[Dassiesklip (windplaas)|Dassiesklip se windturbines]]]]
Opsomming van die vermoë van Eskom se kragsentrales in 2007:
=== Steenkool ===
{| class="wikitable sortable"
|+
!Naam
!Jaar voltooi
!Getal stelle
!Nominale vermoë per stel MW
!Bruto totale vermoë MW
!Netto totale vermoë MW
!Stoomdruk Mpa
!Stoom temperature '''°C'''
|-
|[[Arnot-kragstasie|Arnot]]<sup>3</sup>
|1975
|6
|350
|2100
|1980
|15.9
|510
|-
|[[Camden-kragstasie|Camden]]<sup>4</sup>
|1969
|8
|200
|1600
|1520<sup>2</sup>
|10.3
|538
|-
|[[Duvha-kragstasie|Duhva]]<sup>3</sup>
|1984
|6
|600
|3600
|3450
|16.1
|535
|-
|[[Grootvlei-kragstasie|Grootvlei]]<sup>4</sup>
|1977
|6
|200
|1200
|1130<sup>2</sup>
|10.3
|538
|-
|[[Hendrina-kragstasie|Hendrina]]<sup>3</sup>
|1977
|10
|200
|2000
|1985<sup>1</sup>
|10.3
|538
|-
|[[Kendal-kragstasie|Kendal]]<sup>3,5</sup>
|1993
|6
|686
|4116
|3840
|16.1
|535
|-
| rowspan="2" |[[Komati-kragstasie|Komati]]<sup>4</sup>
| rowspan="2" |1966
|5
|100
|500
| rowspan="2" |891<sup>2</sup>
| rowspan="2" |8.4
| rowspan="2" |510
|-
|4
|125
|500
|-
|[[Kriel-kragstasie|Kriel]]<sup>3</sup>
|1979
|6
|500
|3000
|2850
|16.0
|510
|-
|[[Lethabo-kragstasie|Lethabo]]<sup>3</sup>
|1990
|6
|618
|3708
|3558
|16.1
|535
|-
| rowspan="2" |[[Majuba-kragstasie|Majuba]]
| rowspan="2" |2001
|3
|657
|1971
| rowspan="2" |3843
| rowspan="2" |
| rowspan="2" |
|-
|3
|713
|2139
|-
|[[Matimba-kragstasie|Matimba]]<sup>3,5</sup>
|1991
|6
|665
|3990
|3690
|16.1
|535
|-
|[[Matla-kragstasie|Matla]]<sup>3</sup>
|1983
|6
|600
|3600
|3450
|16.1
|535
|-
|[[Tutuka-kragstasie|Tutuka]]<sup>3</sup>
|1990
|6
|609
|3654
|3510
|16.1
|535
|}
=== Kernkrag ===
{| class="wikitable"
|+
!Naam
!Jaar voltooi
!Getal stelle
!Nominale vermoë<br/>per stel MW
!Bruto totale vermoë MW
!Netto totale vermoë MW
|-
|[[Koeberg]]<sup>3</sup>
|1985
|2
|965
|1930
|1800<sup>1</sup>
|}
=== Hidro ===
{| class="wikitable"
!Naam
!Jaar voltooi
!Getal stelle
!Nominale vermoë<br/>per stel MW
!Bruto totale vermoë MW
!Netto totale vermoë MW
|-
|[[Gariepdam|Gariep]]<sup>7</sup>
|1976
|4
|90
|360
|360
|-
|[[Vanderkloofdam|Vanderkloof]]<sup>7</sup>
|1977
|2
|120
|240
|240
|-
|Colly Wobbles
|
|3
|14
|42
|42
|-
|First Falls
|
|2
|3
|6
|6
|-
| rowspan="2" |Ncora
| rowspan="2" |
|2
|0.4
|1
|
|-
|1
|1.3
|1
|2
|-
|Second Falls
|
|2
|5.5
|11
|11
|}
=== Pompopgaar<sup>8</sup> ===
{| class="wikitable"
!Naam
!Jaar voltooi
!Getal stelle
!Nominale vermoë<br/>per stel MW
!Bruto totale vermoë MW
!Netto totale vermoë MW
|-
|Drakensberg
|1982
|4
|250
|1000
|1000
|-
|Palmiet
|1988
|2
|200
|
|
|}
=== Gasturbines<sup>6</sup> ===
{| class="wikitable"
!Naam
!Jaar voltooi
!Getal stelle
!Nominale vermoë<br/>per stel MW
!Bruto totale vermoë MW
!Netto totale vermoë MW
|-
|Acacia
|1976
|3
|57
|171
|171
|-
|Port Rex
|1976
|3
|57
|171
|171
|-
|Gourikwa
|2007
|3
|150
|450
|438
|-
|Ankerlig
|2007
|4
|150
|600
|588
|}
=== Windkrag ===
{| class="wikitable"
!Naam
!Jaar voltooi
!Getal stelle
!Nominale vermoë<br/>per stel MW
!Bruto totale vermoë MW
!Netto totale vermoë MW
|-
|[[Klipheuwel]]
|2003
|3
|0.66-1.75
|3.2
|3.2
|-
|Sere
|2015
|46
|
|100
|
|}
=== In aanbou ===
{| class="wikitable"
!Naam
!Jaar voltooi
!Getal stelle
!Nominale vermoë<br/>per stel MW
!Bruto totale vermoë MW
!Netto totale vermoë MW
!Tipe
|-
|[[Medupi Kragsentrale|Medupi]]
|2012
|6
|800
|4800
|4560
|
|-
|[[Ingula pomp-opgaarskema|Ingula]]
|2014?
|4
|333
|1330
|1330
|Pompopgaar
|}
=== Beplan ===
{| class="wikitable"
!Naam
!Jaar voltooi
!Getal stelle
!Nominale vermoë<br/>per stel MW
!Bruto totale vermoë MW
!Netto totale vermoë MW
|-
|Steenkool
|?
|6
|700
|4200
|3942
|-
|Gas1 (Gourikwa)
|2008
|2
|150
|300
|291
|-
|Gas1 (Ankerlig)
|2008
|5
|150
|750
|733
|}
'''Notas:'''
# Verskil tussen bruto en netto totale vermoë is te wyte aan eie verbruik, ouderdom van die aanleg en/of steenkoolgehalte.
# Uiteindelike vermoë na herinbedryfstelling
# Basislas kragsentrale (deurlopende bedryf)
# Tans nog in langtermyn bewaring
# Droë verkoelde eenhede se lewering word beperk deur die ontwerpuitlaatdruk en die omgewingstemperatuur.
# Word slegs vir spitsaanvraag en noodgevalle gebruik.
# Gebruik word beperk tot spitslas en hang af van die hoeveelheid water beskikbaar in die Gariep- en Vanderkloof-opgaardamme.
# [[Pomp-opgaarskema]]s is netto verbruikers van elektrisiteit. Water word in nie-spitstye teen die berg opgepomp sodat elektrisiteit tydens spitstye opgewek kan word as die water vrygestel word.
: ''Vertaal en aangevul uit Eskom se 2006 jaarverslag en ander bronne''<ref>{{Cite web |url=http://www.eskom.co.za/annreport06/tables3.htm |title=Eskom.co.za webwerf |access-date=10 Januarie 2008 |archive-date=20 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071020212604/http://www.eskom.co.za/annreport06/tables3.htm |url-status=dead}}</ref>
== Transmissie en distribusie ==
Elektrisiteit word in generators opgewek deur 'n groot magneet (die rotor) wat binne in 'n koperklos (die stator) draai teen 3 000 omwentelings per minuut. Dit lewer 'n drie-fase wisselstroom met 'n frekwensie van 50 Hertz (d.w.s. wisselings per sekonde) teen ongeveer 22 000 volt (22 kV) op. Die spanning is te laag vir grootmaat vervoer oor lang afstande en word dus eers deur middel van transformators verhoog tot by 'n transmissiespanning van 132 kV of meer. Meeste groot kragsentrales (wat elk gewoonlik ses of meer generators het) stuur elektrisieit teen 400 kV in 'n landswye transmissienetwerk in.
=== Transmissie ===
{{Hoofartikel|Elektriese kragtransmissie}}
[[Lêer:South Africa-Electricity distribution-001.jpg|duimnael|Hoogspanningslyn (765 kV) in die Vrystaat, Suid-Afrika]]
Elektrisiteit word vanaf kragsentrales vervoer tot waar dit benodig word deur middel van kraglyne. Groot hoeveelhede elektrisiteit word teen hoë spanning vervoer om verliese oor lang afstande te verminder en die hoeveelheid kraglyne te beperk. Die groot hoogspanningslyne wat elektrisiteit tussen verafgeleë gebiede vervoer word transmissielyne genoem. Dié werk teen hoë spannings van soveel as 765 kilovolt (765 000 volt of 765 kV), soos in die geval van die hooflyne tussen die [[Hoëveld]] en die [[Kaap]]. Eskom is die eerste in die wêreld om 765 kV só hoog bo seespieël te gebruik, waar die isolasievermoë van die dunner lug baie minder is as by [[seevlak]]. Vir kleiner afstande en hoeveelhede word laer spannings tot by 132 kV gebruik.
Transmisielyne bestaan uit hoë staaltorings wat aluminium geleierbondels dra wat aan glas- of keramiek-isoleerders hang. Aluminium is lig en 'n goeie geleier van elektrisiteit en daar is 'n staaldraad binne die aluminium-geleiers om dit te versterk. Transmissielyne wat ver oor die veld loop is 'n bekende gesig feitlik orals in landelike Suid-Afrika.
In beboude gebiede word dikwels van ondergronde kabels gebruik gemaak. Dié is nie sigbaar nie en kan gebruik word waar daar nie genoeg spasie vir maste of torings is nie, maar het die nadeel dat dit baie duur is. Groot kabels wat hele stede of groot fabrieke kan voorsien is dikwels met olie of gas gevul vir verkoeling en isolasie.
Die transmissienetwerk word somtyds ook die Nasionale Netwerk of Tussenverbinde Stelsel genoem want alle elektrisiteit wat deur Eskom opgewek word (behalwe eieverbruik in kragsentrales) word aan die netwerk gelewer vir landswye verspreiding. Eskom voorsien nie alle verbruikers in Suid-Afrika direk nie. Meer as 250 munisipaliteite koop elektrisiteit op grootmaat by Eskom vir distribusie en herverkoop aan hulle eie verbruikers.
=== Beheersentrums ===
Elektrisiteit wat in kragsentrales opgewek word kan nie soos water in 'n dam opgegaar word nie. Dit kan net gelyklopend met die opwekking verbruik word. Aanvraag en toevoer moet dus deurlopend gemeet en 'n fyn balans gehandhaaf word. Vir klein veranderings pas alle generators wat aan die stelsel gekoppel is, hulle uitset outomaties aan deur die spoed van 3 000 o.p.m. te handhaaf. As die vraag toeneem (soos byvoorbeeld tydens koue weer of die begin van 'n gewilde TV program), begin alle generators 'n bietjie spoed verloor. Die spoedreëlaar laat dan meer stoom in die turbines in sodat die kraglewering effens toeneem en die spoed byna dadelik terugkeer na 3 000 o.p.m. Die omgekeerde gebeur as die aanvraag daal.
Vir groter veranderings in aanvraag moet hele generators aan- of afgesit word. Dit word deur die sentrale beheersentrum gedoen, wat instruksies aan die kragsentrales gee om dit te doen. Nasionale Beheer in Simmerpan, Germiston, moet ook sorg dat daar deurentyd voldoende reserwe-generators gereed is as een van die lopende eenhede onklaar sou raak. Daar is ook ses streeksbeheersentra wat op strategiese plekke geleë is en wat die vloei van elektrisiteit deur die netwerk beheer deur lyne en transformators in of uit te skakel.
Om die netwerk deurlopend te kan beheer maak die beheersentra gebruik van spesiale meters wat oral in die stelsel aangebring is en data onmiddellik deurstuur. Meeste hoogspanningsskakelaars kan outomaties vanuit 'n verafgeleë beheersentrum geskakel word. Generators in hidrokragsentrales en gasturbines word ook met afstandbeheer aan- of afgesit.
Die transmissienetwerk word ook gebruik om elektrisiteit tussen lande in Suider-Afrika uit te ruil. Elektrisiteit van [[Cahora Bassa-dam|Cahora Bassa]] in Mosambiek word byvoorbeeld deur 'n spesiale 1 000 kilometer-lange gelykstroomlyn vervoer teen 'n spanning van 533 kV. Nadat dit in wisselstroom omgesit is by die [[Apollo (distribusiestasie)|Apollo-distribusiestasie]] (naby Pretoria) word dit in die Eskom netwerk ingevoer teen 400 kV. Daar is wisselstroomlyne van 400 en 275 kV wat tussenverbinding met Namibië, Zimbabwe, Botswana, Zambië en selfs sover as die Kongo moontlik maak.
=== Transformators ===
Die spanning van elektrisiteit moet op verskeie plekke eers verhoog word (soos by 'n kragstasie) en dan weer in stadiums verminder word sodat klein verbruikers dit veilig kan gebruik. In Suid-Afrika is die standaard huishoudelike spanning 220V (380V as drie fases gebruik word). In fabrieke kan spannings van 11 kV dikwels aangetref word om swaar masjienerie te dryf.
Die spanning van wisselstroom word deur middel van transformators verhoog of verlaag. By kragsentrales word die spanning van 22 kV wat die generators opwek verhoog tot soveel as 765 kV. In substasies wat krag aan die distribusiestelsel lewer word die hoogspanning dan weer verlaag, gewoonlik na 22 kV of 11 kV voordat dit na die eindverbruiker gestuur word.
'n Transformator werk heel eenvoudig en het geen bewegende dele nie. Dit bestaan uit twee klosse geïsoleerde koperdraad wat dig maar tog apart teen mekaar gewen is. Soos elektrisiteit deur die een klos stroom, induseer dit 'n stroom in die ander klos teen 'n spanning wat bepaal word deur die hoeveelheid draaie in elke klos. As die tweede of sekondêre klos meer draaie het as die eerste of primêre klos sal die spanning verhoog word, terwyl die spanning sal daal in die teenoorgestelde geval. Die klosse word in 'n tenk gehou wat met olie gevul word vir verkoeling en isolasie.
=== Substasies ===
Elektriese substasies is selfstandige eenhede wat vanuit die streeks- of nasionale beheersentra bedryf word. Inkomende lyne bring elektrisiteit vanaf kragstasies en uitgaande lyne voer die elektrisiteit na verbruikers of ander substasies. Substasies gebruik transformators om die spanning van elektrisiteit hoër of laer te verstel en skakelaars om lyne in of uit te skakel. Baie substasies is in afgeleë gebiede en is ontwerp om deurlopend sonder menslike toesig bedryf te word in alle weersomstandighede. Die skakelaars in 'n substasie kan 'n groot elektriese stroom oombliklik onderbreek en sodoende probleme op die netwerk isoleer voordat dit ander dele raak.
'n Substasie bevat ook hoogs gespesialiseerde beskermingstoerusting wat foute kan identifiseer (soos byvoorbeeld 'n lyn wat deur weerlig getref is, of 'n boom wat op 'n lyn geval het) en boodskappe kan deurstuur of ontvang van die beheersentra. Dit kan mense beskerm teen elektriese foute en kan die toevoer ononderbroke na 'n ander deel van die netwerk oorskuif.
=== Distribusiestelsel ===
Die transmissiestelsel vervoer groot hoeveelhede elektrisiteit oor lang afstande vanaf kragsentrales tot by een van die talle substasies wat oor die hele land versprei is. Hier word die spanning verlaag voordat die elektrisiteit verder versprei word deur die distibusienetwerk met die doel om dit so wyd moontlik na alle eindverbruikers te versprei. Eskom se distribusienetwerk van amper 300 000 km bereik sowat veertig miljoen verbruikers oral in die land behalwe in die mees verafgeleë gebiede.
Toevoere teen 22 of 11 kV word vanaf substasies na primêre verbruikerspunte soos stede en dorpe, industrieële gebiede, groepe dorpies en plase geneem. Hier word dit trapsgewys verder getransformeer na nog laer spannings tot uiteindelik by 380/220 volt vir verspreiding na nywerhede, woongebiede, winkelsentrums, hospitale, openbare- en kantoorgeboue, straatligte, ensovoorts. Groot verbruikers soos myne, fabrieke en spoorweë ontvang dikwels toevoer teen 'n hoër spanning. Daar is byvoorbeeld laagspanningssubstasies al langs elektriese spoorlyne wat elektrisiteit direk teen 25 kV of 50 kV voorsien.
Die verspreiding (distribusie) van elektrisiteit moet so geskied dat toevoer bykans nie onderbreek word as daar 'n fout in die stelsel sou ontstaan nie. Daarom is daar gewoonlik meer as een toevoerpunt na 'n bepaalde area. Distribusielyne of kabels vorm dikwels 'n ringtoevoer sodat, sou die toevoer uit een rigting faal, dit uit die ander rigting aangevul kan word.
In huise, kantore en ander geboue is daar gewoonlik 'n distribusiebord met veiligheidsskakelaars en aardlekkasiebeskerming sodat, sou daar iets verkeerd loop, die elektrisiteitstoevoer onmiddellik en veilig afgeskakel word. Van hierdie distribusiebord loop daar drade na alle ligte, muurproppe, stowe, geysers en ander elektriese apparaat. Dit is bykans onmoontlik om 'n moderne huishouding sonder elektrisiteit te bedryf.
Elektrisiteitsverbruik word voortdurend gemeet met 'n spesiale kilowatt-uur meter. Wanneer 'n lig of enige elektriese apparaat aangeskakel word, laat die toename in stroom 'n skyf in die meter draai. Hierdie beweging word oorgedra na 'n drom met syfers wat die verbruik dan aanwys. Hierdie meters word periodiek gelees en daarvolgens word die klant 'n rekening gestuur.
'n Ander soort meter, die sogename voorafbetaalmeter, word al hoe meer gebruik. Soos die naam aandui, vereis hierdie meter vooraf betaling vir elektrisiteitsverbuik wat by talle agente en ander instansies soos winkels en vulstasies gemaak kan word. 'n Spesiale kode of 'n kaart word dan gebruik om die meter te "laai" met die hoeveelheid elektrisiteit wat gekoop is, sodat die meter dit kan aanwys en die verbruik daarteen kan aftrek. Soos elektrisiteit gebruik word, hou die meter tred met die verbruik en waarsku die verbruiker as bykans al die krediet opgebruik is.
Verwysing: Eskom Factsheet on Transmission and Distribution.<ref>{{Cite web |url=http://eskom.co.za/live/content.php?Item_ID=28 |title=Eskom.co.za webwerf |access-date=11 Januarie 2008 |archive-date= 9 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409233737/http://www.eskom.co.za/live/content.php?Item_ID=28 |url-status=dead }}</ref>
=== Transmissie- en distribusietoerusting ===
'''Opsomming van Eskom se transmissie- en distribusietoerusting soos op 31 Maart 2006'''{{clear}}
==== Kraglyne ====
{| class="wikitable"
|+
!Transmissielyne
!km<sup>1</sup>
|-
|765 kV
|1 153
|-
|533 kV GS<sup>2</sup>
|1 035
|-
|400 kV
|15 691
|-
|275 kV
|7 245
|-
|220 kV
|1 336
|-
|132 kV
|946
|}
{| class="wikitable"
|+
!Distribusielyne
!km
|-
|165 – 132 kV
|22 142
|-
|88 – 33kV
|21 188
|}
{| class="wikitable"
|+
!Retikulasielyne
!km
|-
|22 kV en laer
|7 875
|}
{| class="wikitable"
|+
!Kables
!km
|-
|165-132 kV
|156
|-
|22 kV en laer
|7 875
|}
{| class="wikitable"
!'''Transformator kapasiteit'''
!MVA<sup>3</sup>
|-
|Transmissie
|118 445
|-
|Distribusie en retikulasie
|87 217
|}
{| class="wikitable"
|+
!Transformators
!Getal
|-
|Transmissie
|374
|-
|Distribusie en retikulasie
|305 402
|}
'''NOTAS:'''
# Volgens die [[Geografiese inligtingstelsel]] (GIS)
# Monopolêre gelykstroomlyn tussen Cahora Bassa en Apollo
# Transformators groter as 30 MVA met 'n primêre spanning groter as 132 kV
: ''Vertaal en aangevul uit Eskom se 2006 jaarverslag en ander bronne''<ref name="annreport06" />
== Leierskap ==
{| class="wikitable"
|+HUBs
!Naam
!Begindatum
!Einddatum
!Ver.
|-
|Ian McRae
|1985
|1994
|<ref name="eksom-leiers2" />
|-
|Allen Morgan
|1994
|2000
|
|-
|Thulani Gcabashe
|2000
|2007
|
|-
|Jacob Maroga
|2007
|2009
|
|-
|Mpho Makwana
|2009
|2010
|
|-
|Brian Dames
|2010
|2013
|
|-
|Collin Matjila
|2013
|2014
|
|-
|Tshediso Matona
|2014
|2014
|
|-
|Zethemba Khoza
|2014
|2015
|
|-
|Brian Molefe
|2015
|2017
|
|-
|Matshela Koko
|2017
|2017
|
|-
|Brian Molefe
|2017
|2017
|
|-
|Johnny Dladla
|2017
|2017
|
|-
|Sean Maritz
|2017
|2018
|
|-
|Phakamani Hadebe
|2018
|2019
|
|-
|Jabu Mabuza
|2019
|2020
|
|-
|[[André de Ruyter|Andre de Ruyter]]
|15 Januarie 2020
|Maart 2023
|
|}
{| class="wikitable"
|+
Voorsitters
!Naam
!Begindatum
!Einddatum
!Ver.
|-
|John Maree
|1985
|1997
|
|-
|Reuel Khoza
|1997
|2002
|
|-
|Mohammed Valli Moosa
|2005
|2008
|
|-
|Bobby Godsell
|2008
|2009
|
|-
|Mpho Makwana
|2009
|2010
|
|-
|Zola Tsotsi
|2011
|2015
|
|-
|Baldwin (Ben) Ngubane
|2015
|2017
|
|-
|Zethembe Khoza
|2017
|2017
|
|-
|Jabu Mabuza
|2018
|2020
|
|-
|Malegapuru Makgoba
|2018
|2020
|
|-
|Mpho Makwana
|2022
|2023
|
|-
|Mteto Nyati
|2023
|hede
|
|}
== Verwysings ==
{{Verwysings|3|verwysings=
<ref name="eskom-leiers">{{Cite web |url=http://www.eskom.co.za/OurCompany/Leadership/Pages/Board_Of_Directors.aspx |title=Eskom leadership |access-date=2025-02-12 |lang=en |archive-date=2021-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026132532/https://www.eskom.co.za/OurCompany/Leadership/Pages/Board_Of_Directors.aspx |url-status=live }}</ref>
<ref name="annreport06">{{Cite web |url=http://www.eskom.co.za/annreport06/tables5.htm |title=Eskom.co.za webwerf |access-date=17 Januarie 2008 |archive-date=20 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071020214548/http://www.eskom.co.za/annreport06/tables5.htm |url-status=dead }}</ref>
<ref name="eksom-leiers2">{{Verwys web |url=https://www.eskom.co.za/heritage/previous-eskom-leadership/ |titel=Previous Eskom Leadership |webwerf=www.eskom.co.za |argief-url=https://web.archive.org/web/20261015103150/https://www.eskom.co.za/heritage/previous-eskom-leadership/ |argiefdatum=15 Oktober 2026 |url-status=lewendig}}</ref>
}}
== Verdere leesstof ==
* {{en}} {{cite book |last1= Jaglin |first1= Sylvy |last2= Dubresson |first2= Alain |title= Eskom: Electricity and Technopolitics in South Africa |location= Kaapstad |publisher= UCT Press |year= 2016 | pages= |isbn= 978-1-77582-215-8}}
* Evkom - die eerste vyftig jaar. 'n Trotse rekord. In: Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 33, nr. 4, Junie 1974.
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie}}
* {{en}} [http://www.eskom.co.za/ Amptelike webwerf]
* {{en}} [http://heritage.eskom.co.za/ Amptelike webwerf van Eskom se Erfenisstigting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141005032828/http://heritage.eskom.co.za/ |date= 5 Oktober 2014 }}
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20071004222832/http://www.eskom.co.za/live/content.php?Item_ID=4673 Kaart van Kragsentrales]
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Energieverskaffers]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse maatskappye]]
itusuue0hdn4hn0ik9x8u8phfxa7r0n
Documenta
0
27713
3373201
3347912
2026-11-16T14:04:10Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373201
wikitext
text/x-wiki
{{TITELAANSIG|''documenta''}}
[[Lêer:Documenta13.jpg|duimnael|Die Fridericianum tydens documenta 13]]
[[Lêer:DocumentaStadtKassel.jpg|duimnael|[[Kassel]] se padteken]]
'''''documenta''''' is 'n kunsuitstalling wat aanvanklik elke vier en nou elke vyf jaar in [[Kassel]], [[Duitsland]], gehou word. Die uitstalling duur 100 dae en word as die belangrikste uitstalling van moderne en eietydse [[kuns]] ter wêreld gesien.<ref>[http://artsouthafrica.com/ Art South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071231045448/http://artsouthafrica.com/ |date=31 Desember 2007 }}, [http://artsouthafrica.com/?article=314 At the end of Documenta 12...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080207143208/http://artsouthafrica.com/?article=314 |date= 7 Februarie 2008 }}, besoek op 28 Desember 2007</ref><ref name="goethe" /> Dit is in [[1955]] gestig deur die kunstenaar, onderwyser en kurator Arnold Bode as deel van die ''Bundesgartenschau'' ("Federale tuinskou") wat daardie jaar in Kassel gehou is. Die eerste documenta was – in teenstelling met die algemene verwagting – 'n aansienlike sukses en dit het meeste van die kunstenaars wat as invloedryk in die moderne kuns was, soos [[Pablo Picasso]] en [[Wassily Kandinsky]] ingesluit.<ref name=goethe>[http://www.goethe.de/ Goethe Instituut], [http://www.goethe.de/wis/pro/kub/kwa/997/en155704.htm KuBus 7 – 40 years of the documenta], besoek op 17 Desember 2007.</ref>
Hierdie ''Museum van Eenhonderd Dae'' het tot 'n oorweldigende suksesverhaal ontwikkel. In die Europese somer van 2012 is die dertiende documenta deur meer as 860 000 mense besoek. Die uitstalling se eiesoortige karakter is oor die jare heen bewaar; anders as by ander soortgelyke internasionale uitstallings word documenta volgens die visie van 'n enkele individu saamgestel. Daar is geen nasionale pawiljoene nie, dit word nie beperk tot spesifieke media nie en elke nuwe documenta verskil van die vorige in uitleg, tematiese ontwerp, uitstalruimte en konsep. documenta se wesentlike karakter is dié van innovasie en vernuwing; die uitstalling hou tred met die jongste kunsneigings soos video-, rekenaar- en internetkuns. Elke documenta word so te sê opnuut uitgevind deur die direkteur en sy of haar span.<ref>[http://www.documenta12.de/ DOKUMENTA KASEL 16/06 -- 23/09 2007], [http://www.documenta12.de/geschichte0.html?&L=1 documenta], besoek op 28 Desember 2007</ref>
Die eerste documenta het hoofsaaklik op Europese kuns gefokus en het Duitsland blootgestel aan die ontwikkelinge wat in kuns plaasgevind het, voor en na die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref name="goethe" /><ref name="Kits" /> In die 1960's is al hoe meer Amerikaanse kuns vertoon soos wat die middelpunt van die [[Avant-garde|avante-garde]] kunsbeweging oor die [[Atlantiese Oseaan]] geskuif het.<ref name="documenta12-d4" /> Hoewel documenta van vroeg af kunstenaars van oral in die wêreld ingesluit het, het veral die afgelope twee documentas groot getalle kunstenaars van buite [[Europa]] en die [[Amerikas]] ingesluit. Dit het ook gepaard gegaan met 'n groter mate van politieke en maatskaplike inhoud in die kuns wat uitgestal is.
== Geskiedenis van ''documenta'' ==
=== documenta I, 1955 ===
[[Lêer:Fridericianum02.jpg|duimnael|Fridericianum Kassel]]
[[Lêer:FridericianumBeuys kasselgalerie de.jpg|duimnael|Die fasade van die Fridericianum met een van die eike wat later deur [[Joseph Beuys]] daar geplant is as deel van sy werk ''[[7000 Eike]]'' (documenta VII)]]
Die eerste documenta is gehou as 'n onderdeel van die jaarlikse ''Bundesgartenschau'' (die nasionale tuinskou van Duitsland) wat in 1955 in Kassel gehou is. Die uitstalling se oorspronklike volledige titel was: ''documenta. Europäische Kunst des XX. Jahrhunderts'' ("documenta. Europese kuns van die 20ste eeu"). Dit is deur die skilder, grafiese kunstenaar en ontwerper Arnold Bode, in noue samewerking met die kunshistorikus Werner Haftmann, saamgestel.<ref name=Kits>[http://igitur-archive.library.uu.nl/student-theses/2007-1010-200516/Ralph%20Kits%20-%20Documenta%20X.pdf Ralph Kits, documenta X – Over de documenta van Catherine David en de reacties in de Nederlandse pers]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Doktorale skripsie, Kunsgeskiedenis, Fakulteit Geesteswetenskappe, Opleiding Kunstgeschiedenis, Universiteit Utrecht, Junie 2007.</ref>
Die naam van die uitstalling is 'n tegniese term. Die betekenis maak die aanspraak dat die uitstalling 'n ''dokumentasie'' van moderne kuns verteenwoordig. Dit het veral vir die eerste documenta van 1955 gegeld, aangesien moderne kuns nie gedurende die tydperk van [[Nasionaal-Sosialisme|nasionaal-sosialisme]] in [[Nazi-Duitsland]] toeganklik was nie. Vriende en kennisse van Bode het beweer dat die meervoud van die [[Latyn]]se woord ''documentum,'' Bode beïnvloed het in die keuse van 'n naam. Indien dit die geval was, dui "documenta" op 'n les, voorbeeld of waarskuwing. "Documentum" word opgebou uit die Latynse woorde ''docere'' (leer, opdrag gee, inlig, toon, vertel) en ''mens'' (die intellektuele vermoë, die gees, die begrip).<ref>Cristoph Lange, ''The Spirit of Documenta'', Art-Philosophical Reflections', 50 Jahre / Years documenta 1955–2005. Archive in motion, Kassel 2005, bl. 14 – hier aangehaal deur Ralph Kits</ref>
Bode het in die vroeë 1950's daarin geslaag om die stad Kassel, die deelstaat [[Hesse]] en die Federale Regering van [[Wes-Duitsland]] te oortuig dat 'n uitstalling van eietydse kuns saam met die tuinskou in Kassel in [[1955]] gehou moes word. Bode en Haftmann het daarin geslaag om byna 700 werke van internasionale kunstenaars byeen te bring. Die uitstalling is op buitengewone wyse in die witgekalkte ruïnes van die [[19de eeu]]se neo-klassisistiese Museum Fridericianum gehou. Bode se slagspreuk was: "om ruimtes te skep, om ruimtelike verhoudings te skep waarin skilderye en beelde ten beste waardeer kan word, waarin kleur en stemming versterk word". Dit was 'n suksesresep en tot vandag toe sukkel ander om hom in die rol te ewenaar. Bode en Haftmann wou met die eerste documenta wys hoe die Europese en wêreldse tydsgees ontwikkel het, hoe dié gees vorm in kuns aangeneem het, die verhouding waarin Duitsers daartoe kon staan en wat hulle daaruit kon leer.
Die werk en die manier waarop dit vertoon is moes die voorkoms van kunsstrominge, en hoe dit aansluit by die algemeen heersende tydgees, aantoon Daar is gepoog om die 'stand van sake' in die wêreld in sy geheel voor te stel. Daar is benewens beeldende kuns ook digkuns, drama, musiek, ontwerp, en film tentoongestel. Die klem van die eerste documenta was nie so seer op "eietydse kuns" wat na 1945 ontstaan het nie; Bode wou die besoekers blootstel aan die werke van kunstenaars wat tydens die Nazi-regime onder die aanduiding ''Entartete Kunst'' ("ontaarde kuns") in Duitsland bekend gestaan het. Daaronder het die abstrakte kuns getel; veral die abstrakte skilderkuns van die 1920's en 1930's het die middelpunt van die uitstalling gevorm.<ref name="goethe" /><ref name="Kits" />
=== documenta II, 1959 ===
[[Lêer:Bundesarchiv B 145 Bild-F007140-0001, Kassel, Staatstheater.jpg|duimnael|Die Staatstheater in Kassel tydens die tweede documenta in 1959]]
Vier jaar ná die eerste documenta het Bode in 1959 meer kunstenaars ingesluit en ook twee ekstra tentoonstellingsruimtes gebruik: die ''Orangerie'' en die [[Palais Bellevue]] wat beide in die [[18de eeu]] gebou is. Die volledige titel van die tweede documenta was ''II. documenta. Kunst nach 1945'' (" tweede documenta, kuns ná 1945").<ref name="Kits" /> In die jare ná die eerste uitstalling was die fokus al hoe meer op "eietydse kuns". Die tweede documenta het steeds gestreef om op te voed en het Haftmann se idee van "organiese ontwikkeling van 'n wêreldtaal van abstraksie" (''Weltsprache Abstraktion'') voortgesit en het aandag gevestig op "aksente", "voorlopers" en "mentors". In dié uitstalling is 'n historiese oorsig van kuns van die vorige 15 jaar aangebied. Die ongeveer 300 kunstenaars wat deelgeneem het, het Karel Appel, Francis Bacon, [[Jean Dubuffet]], Philip Guston, Anton Heyboer, Willem de Kooning, [[Joan Miró]] en [[Mark Rothko]] ingesluit. Die uitstalling het die Duitse publiek opnuut met die "ontaarde kuns" laat kennis maak en het ook die Duitse kunstenaars Max Ernst, Ernst Ludwig Kirchner, [[Paul Klee]] en Emil Nolde, wat deur die nasionaal-sosialistiese bewind verdoem is, ingesluit.<ref name="Kits" /><ref name=documenta12-d2>[http://www.documenta12.de/ DOKUMENTA KASEL 16/06 -- 23/09 2007], [http://www.documenta12.de/d2.html?&L=0 d2 1959], besoek op 17 Desember 2007.</ref>
Die tweede uitstalling het gepoog om die kontinuïteit aan te toon van kuns wat "die sigbare na kuns afbeeld wat dan die onsigbare sigbaar maak" en terselfdertyd abstraksie as die geldige diksie van naoorlogse kuns voor te stel. Bode het die gedagte onderstreep deur treffende individuele beelde langs die sentrale asse van die museum te plaas. Ernst Wilhelm Nay se "Freiburger Bild“ van 1956 het die hoofsaal van die Fridericianum oorheers. Dit het ook 'n ander neiging van naoorlogse kuns geïllustreer: 'n nuwe internasionale vorm van skilder wat bestaan het uit reuse muurvullende manifestasies. Dit was veral die Amerikaners wat in dié opsig leiding verskaf het. Dit was dan ook die eerste keer wat Amerikaanse werke op grootskaal by documenta vertoon is: dit was simptomaties van die belangrikheid van Amerikaanse kuns in die naoorlogse tydperk. Die kern van die avant-garde beweging het ook nou van Europa na die [[Verenigde State]] geskuif.<ref name="documenta12-d2" />
=== documenta III, 1964 ===
[[Lêer:Kricke Norbert Grosse Mannesmann 1960 Düsseldorf.jpg|duimnael|''Grosse Mannesmann'' (1958/61) deur Norbert Kricke, hede in Düsseldorf]]
1964 se "documenta III" (ook kortweg verwys na as "d3") was die laaste uitstalling wat deur Bode en Haftmann aangebied is. In die voorwoord tot die uitstallingskatalogus noem Bode die uitstalling "Museum van die 100 dae"; 'n benaming wat steeds met die uitstalling geassosieer word. Die kunswêreld het die gebeurtenis, wat deur 200 000 mense bygewoon is, beskryf as die belangrikste Europese kunsuitstalling van die dekade.<ref name="Kits" /><ref name="goethe" /><ref name=documenta12-d3>[http://www.documenta12.de/ DOKUMENTA KASEL 16/06 -- 23/09 2007], [http://www.documenta12.de/d3.html?&L=0 d3 1964]. Besoek op 18 Desember 2007.</ref>
Die uitstalling se slagspreuk was "Kuns is dít wat belangrike kunstenaars maak" (''Kunst ist das, was bedeutende Künstler machen''). Haftman het weereens klem gelê op die belangrikheid van vooroorlogse [[modernisme]] as die maatstaf van kwaliteit kuns. Dit was egter die laaste keer wat die uitstalling gefokus was op die ouer generasie kunstenaars. d3 het nie meer verskillende "groepe" kunstenaars ten toon gestel nie. Die uitstalling het eerder gefokus op die individuele kunstenaar en nie op spesifieke style en skole nie. Hy het egter steeds gehou by sy gedagte van abstraksie as wêreldtaal en as 'n gevolg het hy van die jongste neigings in eietydse kuns (wat nie daarmee gestrook het nie) verwaarloos.<ref name="documenta12-d3" />
documenta III het die ontwikkeling van moderne kuns vanaf [[impressionisme]] geïllustreer met die meer as 500 werke wat vertoon is. Dit het werke van [[Paul Cézanne]], [[Vincent van Gogh]], [[Marc Chagall]], [[Pablo Picasso]], [[Otto Dix]], [[Oskar Kokoschka]], [[Lyonel Feininger]], [[Paul Klee]], [[Giorgio de Chirico]], [[Max Ernst]] en [[Joan Miró]] ingesluit asook werk van jong Europeërs soos [[K.R.H. Sonderborg]], [[Emilio Vedova]], [[Jules Lismonde]] en [[Lucebert]].<ref name="documenta12-d3" />
Bode het met d3 sy nuwerwetse uitstallingstyl verder uitgebrei. Drie prente van die Amerikaanse skilder Sam Francis, wat spesiaal vir die trappe van die [[Basel]]-kunssaal geskep is, is byvoorbeeld in 'n seshoekige saal met natuurlike lig van bo af vertoon. Dit het die werk met 'n byna heilige sin beklee.<ref name="documenta12-d3" />
=== documenta IV, 1968 ===
[[Lêer:Briefmarke Frank Stella d4 1997.jpg|duimnael|[[Posseël]] vir documenta x met 'n beeld van Frank Stella uit d4]]
documenta 4 het in [[1968]] plaasgevind, tydens 'n polities onstuimige tydperk in Europa. Militante linksgesinde studente in Duitsland, aangemoedig deur die sukses wat Italiaanse jeugdiges behaal het in die ontwrigting van die Venesiese Biennale,<ref>Die Venesiese Biennale is 'n groot kunstuitstalling wat elke ander jaar in [[Venesië]] gehou word (''biennale'' is [[Italiaans]] vir "twee-jaarliks".</ref> het gedreig om die documenta in chaos te dompel.<ref>[http://www.time.com/ Time Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516192126/http://www.time.com/ |date=16 Mei 2013 }}, [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,712167-1,00.html ''Signals of Tomorrow''] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120913115607/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,712167-1,00.html |date=13 September 2012 }}. Vrydag 12 Julie 1968. Besoek op 18 Desember 2007.</ref> Teen die agtergrond van die studente-opstande van 1968 het Haftmann bedank en is die kuratorskap vir die eerste en enigste keer aan 'n sogenaamde "documenta-raad" oorgelaat, eerder as die visie van een of twee individue. Die aanloop tot d4 is gekenmerk deur debat en omstredenheid wat die toekoms van die uitstalling bevraagteken het. Die uitstalling self het gepaard gegaan met die waai van rooi vlae en die skree van slagspreuke wat die hou van die openingstoesprake verhoed het. Kunstenaars het betoog teen die weglating van die ''fluxus''-beweging en studente het betoog teen wat hulle beskou het as "die documenta van handelaars" en op maatskaplik relevante kuns aangedring. Uit 'n kunssinnige oogpunt was documenta 4 die eerste documenta wat geheel en al op datum was en met meer as 220 000 besoekers was dit weereens 'n sukses.<ref name="goethe" /><ref name=documenta12-d4>[http://www.documenta12.de/ DOKUMENTA KASEL 16/06 -- 23/09 2007], [http://www.documenta12.de/d4.html?&L=0 d4 1968], besoek op 18 Desember 2007</ref>
Met die saamstel van documenta 4 het spanning tussen estetiese oordeling en die demokratiese vorme van konsensus behaal tot konflik gelei. Die werkkomitees van die 24-lid raad se werksaamhede het gereeld op dooie punte uitgeloop as gevolg van die probleme geassosieer met estetiese konses bou en die skeptisisme van die ouer garde dat dit enigsins moontlik was. Jean Leering, die jong direkteur van die ''Stedelijk Van Abbemuseum'', in [[Eindhoven]] het onder die omstandighede saam met Bode na vore getree as 'n belangrike figuur na die dood van twee raadslede.<ref name="goethe" /><ref name="documenta12-d4" />
Anders as by die vorige documenta-uitstallings, het d4 as die “jongste documenta wat daar ooit was” eksklusief op eietydse werk gefokus en alle vorme van die retrospektiewe vermy. Die uitstalling het dan ook reg laat geskied aan alle vorme van kuns uit die 1960's en het hom blootgestel aan die oorheersing van Amerikaanse kuns soos aangedui deur die vername posisie wat ''Post-Painterly'' abstraksie en kleurveldskilder (''color field painting'') ingeneem het. Ook minimalisme, popkuns, kinetiese kuns en installasie is na vore gebring ten spyte van kritiek daarop. Anders as tevore is beelde nie buite die Orangerie vertoon nie en die argitektoniese raamwerk vir beeldhouwerk is laat vaar. Die werke is eerder in los groeperings op die Karlswiese-weiveld uitgestal.<ref name="goethe" /> Christo se 85 meter hoë ''5,600 Cubic Meter Package'' was toonaangewend van kuns wat "mens nie anders kon as om raak te sien nie".<ref>[http://www.documenta12.de/d4.html?&L=1 d4 1968] by documenta12.de. Laaste besoek op 10 Januarie 2008.</ref>
Die verskeidenheid maniere van kunsuitdrukking en die verhoogde klem wat op teoretiese aangeleenthede geplaas het, het die organiseerders gedwing om iets te doen aan die feit dat toeskouers se manier van kunswaardering skaars verander het oor die afgelope aantal dekades. documenta 4 het vir die eerste keer "besoekersskole" aangebied om die probleem aan te spreek, maniere om eietydse kuns te waardeer te verduidelik en die idee te vestig dat die ontvangs van kuns 'n "arbeidstaak" in eie reg is.<ref name="documenta12-d4" />
=== documenta V, 1972 ===
[[Lêer:Katalog documenta 5 1972.JPG|duimnael|Katalogus van die documenta V in 1972]]
Met documenta 5 was die [[Switserland|Switser]] Harald Szeemann as Generaalsekretaris aangestel en hy was die eerste organiseerder wat direk in Arnold Bode se voetstappe gevolg het. Szeemann was tot [[1969]] hoof van die Kunsthalle Berne en het as vryskut kurator gewerk. Na die eksperiment van demokratiese kuratorskap in 1969 was hy alleen verantwoordelik vir die uitstalling. Szeeman het op briljante wyse daarin geslaag om 'n uitstalling te reël wat steeds beskou word as die documenta wat die grootste impak op moderne kuns gehad het.<ref name="goethe" /><ref name=documenta12-d5>[http://www.documenta12.de/ DOKUMENTA KASEL 16/06 -- 23/09 2007], [http://www.documenta12.de/d5.html?&L=0 d5 1972]. Besoek op 18 Desember 2007.</ref>
Die uitstalling met die titel ''Befragung der Realität – Bildwelten heute'' ("Bevraagtekening van [[realiteit]] – Beeldwêrelde vandag")<ref>[http://the-artists.org/tours/documenta5.cfm documenta 5 inligtingsblad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013164412/http://the-artists.org/tours/documenta5.cfm |date=13 Oktober 2007 }}. Besoek op 18 Desember 2007.</ref> is in terme van 'n oorkoepelende tematiese raamwerk georganiseer, eerder as vorige documentas, wat werke volgens hulle individuele potensiaal ingesluit het. Tydens documenta 5 het individuele werke verskillende temas verteenwoordig. Die uitstalling het stelselmatig die verhouding tussen visuele vorms van uitdrukking en realiteit ondersoek. Dit het ook verder gegaan en probeer om toeskouers "eietydse beeldwêrelde" beter te help verstaan: ten einde die doel te bereik het die uitstalling die rol van gids vertolk wat die toeskouers in hulle manier van beskouing probeer lei het. documenta 5 het die standpunt ingeneem dat voorstellings van die wêreld toenemend met behulp van massamedia plaas vind en dat opgevoerde gebeurtenisse skaars onderskei kon word van werklike gebeurtenisse. Dié verhouding tussen realiteit en beeld was dus die fokus van die uitstalling.
documenta 5 het die verhouding tussen beeld, realiteit en die konsep van die "beeld" self getoets met die uitstal van sogenaamde "onkuns", soos kitsch, reklame, politieke propaganda, wetenskapsfiksie en die "kunswerk van die waansinnige". Sommige kritici het gevoel dat "documenta V te ver gegaan het" en dat "die enigste meer elitistiese gebeurtenis die Wagner Fees in Bayreuth is".<ref name="goethe" /><ref name="documenta12-d5" />
Die uitstalling het gepoog om 'n groot impak op die samelewing te hê met die uitnodiging van sosiaal aktiewe kunstenaars soos [[Joseph Beuys]] wat met die besoekers gemeng het. Beuys het naamlik 'n kantoor vir sy "Organisasie vir direkte demokrasie deur Volkstemming" in die Museum Fridericianum gevestig waar hy die volle 100 dae lank debat gevoer het met die besoekers aan die uitstalling.<ref name="documenta12-d5" />
Fotorealisme, wat toe 'n nuwe kunsneiging was, is besonder oortuigend aangebied. Die oorkoepelende konsep vir die uitstalling was die van "individuele mitologieë" wat 'n verskeidenheid van installasie, ''action art'' en opvoering toegelaat het en die rigting aangewys het vir komende uitstallings. Die individuele mitologieë het verwys na die vroeë 1970's se neiging vir kuns om introverte, hermetiese kunsstelling te maak. Szeemann het groot werke laat uitsal wat baie keer daarop gemik was om die eiesoortige intellektuele kosmos van die individuele kunstenaars uit te beeld. 'n Belangrike voorbeeld hiervan was die reuse lugskip van die [[België|Belgiese]] kunstenaar Panamarenko wat 'n hele kamer gevul het en sy obsessie met vlieg uitgebeeld het.<ref name="goethe" /><ref name="documenta12-d5" />
Volgens Szeemann het dié documenta soos nooit te vore nie die algemene publiek en die kundiges in twee kampe verdeel, kritici en entoesiastiese ondersteuners.<ref name="documenta12-d5" />
=== documenta VI, 1977 ===
[[Lêer:Kassel, Dokumenta, Landschaft im Dia.jpg|duimnael|van documenta 6]]
documenta 6, wat in [[1977]] gehou is, moes onderskei word van die vorige documenta. Die Duitse kunshistorikus Manfred Schneckenburger wat as kunsdirekteur opgetree het, het gestreef om dit te doen deur die vraagstuk rondom die posisie van kuns in die media-samelewing te herbewoord onder die werktitel "Art in the Media World–Media in Art". Hy wou ook gereg laat geskied aan die konsep van kuns as 'n onafhanklike gebied wat tog sy oorsprong in die samelewing het en wat verantwoordelik is daaraan.<ref name="goethe" /><ref name=documenta12-d6>[http://www.documenta12.de/ DOKUMENTA KASEL 16/06 -- 23/09 2007], [http://www.documenta12.de/d6.html?&L=0 d6 1977]. Besoek op 18 Desember 2007.</ref>
Teen d6 was documenta gevestig as dié kunstentoonstelling. Vir kunstenaars het deelname hulle markwaarde verbeter of bevestig. Die uitnodiging aan kunstenaars van die [[Duitse Demokratiese Republiek|Oos-Duitsland]] het sterk protes uitgelok en bekende kunstenaars soos Georg Baselitz en Markus Lüpertz het hulle op die laaste oomblik aan documenta VI onttrek. Indrukwekkende bywoningsyfers het egter die sukses van die documenta bevestig.<ref name="goethe" /><ref name="documenta12-d6" />
Schneckenburger het sy idee van kuns op drie generasies tegniese media gegrond: fotografie, film en video wat naas die "tradisionele" kunsdissiplines (teken, skilder en beeldhou) as volwaardige kunsvorme uitgestal is. Fotografie is verteenwoordig deur 'n uitgebreide retrospektiewe oorsig. Die uitstalling het verskeie video-installasies ingesluit soos Ulrike Rosenbach se ''Herkules-Herakles-King Kong'' (1976) en Bill Viola se ''He Weeps for You'' (1976). documenta self het 'n beduidende teenwoordigheid op televisie gehad met weeklikse bande uit die uitstalling se videobiblioteek wat deur openbare uitsaaiers gebeeldsaai is.<ref name="documenta12-d6" />
Al die kunsvorme wat op die uitstalling verteenwoordig was, is voorgestel as inhoudsoordraaglik, wat veral vir die tradisionele dissiplines 'n nuwe houding was. Volgens hierdie beskouing skep die kunstenaar bewus of onbewus 'n objek wat op sigself inhoud of "inligting" het en die inhoud kan oordra. Kuns is dus 'n "kommunikasiemiddel" en 'n gekommunikeerde objek.<ref name="Kits" />
Talle reusagtige beeldhouwerke het hulle verskyning by die uitstalling gemaak. Die ondersoek na die problematiese verhouding tussen kuns en maatskaplike realiteit is by d6 voortgesit. Baie van die beelde by d6 is bedink as "kuns in die oop ruimte" (''Kunst im öffentlichen Raum'') en is aangebied langs die tradisionele ligging in die Karlsauepark en voor die Museum Fridericianum. Richard Serra se monumentale beeld, ''Terminal'' (1977), 'n reuse struktuur uit ysterblaaie, en Walter de Maria's se ''Vertical Earth kilometre'' ("Vertikale aardkilometer", 1977), 'n bronspaal van 12-ton wat in die grond begrawe is (en die konstruksiewerk wat daarmee gepaard gegaan het), het kuns se aanspraak om deel te wees van die samelewing aangetoon. Die beeldhouwerke het ook die veranderde beeldhou-aangeleenthede van postminimalisme en sogenaamde "Land Art" geïllustreer. Die beweging is nie net gekenmerk deur 'n ander begrip van materiaal nie, maar het ook die skuif uit tradisionele museumruimtes aangedui, asook 'n beweging na die monumentale.<ref name="documenta12-d6" />
=== documenta VII, 1982 ===
[[Lêer:Fredericianum.jpg|duimnael|links|Fredericianum met twee eike wat deur Joseph Beuys daar geplant is]]
[[Lêer:Kassel-beuys-7000-eichen-wegmann-v-o.jpg|duimnael|'n Paar van die bome in die 7000 Eike kunswerk van Joseph Beuys langs Wegmannstraße in Kassel.]]
Die [[Nederland]]se kunshistorikus Rudi Fuchs was die kunsdirekteur van documenta 7 wat in [[1982]] gehou is. Fuchs het die Museum Fridericianum van buite laat restoureer en die binnekant laat moderniseer tot 'n eietydse museumgebou.<ref name="Kits" /> d7 het dan ook 'n duidelike museum-georiënteerde karakter gehad. Eietydse kuns, geskep deur verskillende generasies, is op tradisionele wyse voorgestel in die museum wat gepoog het om kuns van die maatskaplike werklikheid te beskerm. Fuchs wou kuns bevry van die "verskeie beperkinge en sosiale parodieë waarin dit vasgevang is". Hy wou die uitstalling ook nie beperk tot 'n spesifieke teoretiese konsep nie. Hoewel Fuchs klem gelê het op die kunstenaar se individuele aard het hy nogtans in die uitstallingontwerp verwys na verbindings tussen die kunstenaars en hulle plek in kulturele tradisie. Kunswerke is nie volgens kunsstyle, groepe of geografiese oorsprong gerangskik nie en het eerder "individuele dialoë" gevolg.<ref name=documenta12-d7>[http://www.documenta12.de/ DOKUMENTA KASEL 16/06 -- 23/09 2007], [http://www.documenta12.de/d7.html?&L=0 d7 1982]. Besoek op 20 Desember 2007.</ref>
Fuchs se benadering was beskryf as "stelselmatig onstelselmatig". Hy wou Amerikaanse kuns van daardie tydperk direk met dié van Europa vergelyk. Op daardie stadium het daar egter ernstige twyfel geheers oor die krag en kwaliteit van Europese kuns. Veral die rigting wat die Nuwe Wildes (''Neuen Wilden''), 'n groep skilders in Duitsland, ingeslaan het, het gelyk of dit enige verwagtings van nuwe inhoud verydel het.<ref name="goethe" />
Die klassieke genres, skilder en beeldhou, het 'n prominente plek ingeneem in d7 met bydraes van [[Marlene Dumas]], Dan Graham, Anselm Kiefer, Richard Long, Bruce Naumann, Hermann Nitsch, Claes
Oldenburg, Gerhard Richter en [[Andy Warhol]]. Die vernaamste werk by d7 was egter die ''7000 Eichen'' ("7000 Eikebome") van [[Joseph Beuys]]. In dié werk het Beuys 7000 basaltstene op die Friedrichsplatz gedeponeer en ook die eerste van 7000 bome geplant. Oor die volgende vyf jaar is die oorblywende 6999 bome in Kassel geplant: elkeen langs een van die basaltstene. Die laaste boom is op die openingsdag van d8 in Junie 1987 deur die kunstenaar se weduwee, Eva Wurmbacher-Beuys, geplant nadat Beuys in [[1986]] gesterf het.<ref name="Kits" /><ref name="documenta12-d7" />
=== documenta VIII, 1987 ===
[[Lêer:Nam June Paik d8 1997.jpg|duimnael|Nam June Paik werk vir d8 op Duitse [[Posseël]]]]
documenta VIII van 1987 sou oorspronklik onder leiding van Harald Szeemann (wat ook vir d5 in [[1972]] verantwoordelik was) en Edy de Wilde georganiseer word. Inhoudelike verskille en spanning tussen die twee het die deurvoer van die konsep egter onmoontlik gemaak. Manfred Schneckenburger het hom bereid verklaar om nog 'n keer die wêreldkunsuitstalling in Kassel te reël.
documenta VIII was dus die tweede documenta was deur die kunshistorikus Manfred Schneckenburger opgerig is. Die klem van d8 was egter anders as dié van d6. Hoewel klank- en video-installasies weer vername posisies ingeneem het, is skilderwerke so te sê geïgnoreer. In d8 het Schneckenburger gepoog om kuns se maatskaplike relevansie in die konflikgebied tussen onafhanklikheid en ingryping te ondersoek.<ref name=documenta12-d8>[http://www.documenta12.de/ DOKUMENTA KASEL 16/06 -- 23/09 2007], [http://www.documenta12.de/d8.html?&L=0 d8 1987]. Besoek op 20 Desember 2007.</ref> Hy wou ook die kontakpunte tussen ontwerp, kuns en argitektuur ondersoek. Schneckenburger het enersyds afskeid geneem van modernisme met sy oortuiging dat daar geen duidelike grense tussen die verskillende dissiplines is nie, terwyl hy andersyds tog probeer het om 'n duidelike en oorsigtelike beeld van die kuns van sy tyd te gee.<ref name="Kits" /> Nie alle kritici was dit eens dat dit geslaag was nie; die Duitse weekblad, ''Die Zeit'', het byvoorbeeld gevoel dat d8 "minder van 'n uitstalling as 'n kaleidoskoop van produksies" was.
Schneckenburger wou nie net die klassieke gaping tussen vryheid en toepassing van kuns ondersoek nie, maar wou ook kuns se potensiaal om verandering te weeg te bring – beide in die gebied van toegepaste kuns en in die gebied van sosiale [[utopie]]ë – aan te toon; een jaar na die [[Tsjernobil-kernramp]]. Schneckenburger het die samelewing se teenwoordige verlies aan utopie geïllustreer deur werke van verskeie kunstenaars oor oorlog, onderdrukking en geweld te vertoon, soos byvoorbeeld Marie-Jo Lafontaine's se video-installasie ''Les Larmes d'Acier'' ("Die Trane van Staal"), wat 'n jong atletiese man vertoon het wat oefen teen die agtergrond van 'n Maria Callas aria.<ref name="documenta12-d8" />
Die kunswêreld was egter besorg dat die vervaging van die grense tussen kuns, ontwerp en argitektuur neergekom het op die uitlewering van kunssinnige standpunte. Manfred Schneckenburger het self tot die gevolgtrekking gekom dat sy documenta-konsep, in plaas van om die bedoelde oopheid tussen ontwerp en argitektuur daar te stel, nuwe skeidsmure geskep het.<ref name="goethe" />
=== documenta IX, 1992 ===
[[Lêer:Documenta halle.jpg|duimnael|links|Die ''documenta-Halle'', ontwerp deur Jochem Jourdan en Bernhard Müller, wat vir d9, 1992 opgerig is.]]
documenta IX, 1992 is deur die charismatiese Belgiese kunshistorikus Jan Hoet as kunsdirekteur saamgestel. Hoet is in die rol ondersteun deur die Belgiese kurator Bart de Baere, die Italiaanse kunskritikus Pier-Luigi Tazzi en die kunskritikus Denis Zacharopoulos van [[Griekeland]]. Hoet was van 1975 tot 2003 direkteur van die ''Stedelijk Museum voor Actuele Kunst'' (SMAK) in [[Gent]] en was veral bekend vir sy baanbrekerprojek, ''Chambres d'Amis'' in 1986, waarin kuns in vyftig woonstelle in Gent uitgestal is.<ref name="Kits" />
Byna geen ander documenta het swaarder onder die kritici deurgeloop nie. Tog het die bywoningsyfers wat vir die eerste keer 600 000 verbygesteek het en die uitstalling se kommersiële sukses het die uitstalling se konsep regverdig. Hoet het niks uitgelaat wat nie aktueel was in die kunswêreld van [[1992]] nie.<ref name="goethe" /> d9 het die grootste aantal ruimtes tot nog toe beslaan. Benewens die gevestigde Fridericianum en Orangerie is nuwe uitstalruimtes ingesluit, soos die Neue Galerie ("Nuwe Galery"), die trappe van die AOK medieseverskeringsmaatskappy en die Ottoneum (wat 'n natuurhistoriese museum huisves), tydelike geboue in die Karlsauepark en die nuut-opgerigte documenta-saal agter die teater. Laasgenoemde is deur die argitekte Jochem Jourdan en Bernhard Müller ontwerp. Die sewe geboue is aangevul deur talle openbare terreine in Kassel.<ref name="Kits" /><ref name=documenta12-d9>[http://www.documenta12.de/ DOKUMENTA KASEL 16/06 -- 23/09 2007], [http://www.documenta12.de/d9.html?&L=0 d9 1992]. Besoek op 20 Desember 2007.</ref>
[[Lêer:Kassel Himmelsstürmer.jpg|duimnael|Himmelsstürmer (Man wat na die hemel loop) van die kunstenaar Jonathan Borofsky wat as deel van d9 opgerig is.]]
Hoet het in d9 weggebreek van dokumenta-tradisie deur geen teoretiese konsep te ondersoek of 'n tematiese konteks te verskaf nie. Hy het die hooftaak van eietydse kuns gesien as die verskaffing van werklike subjektiewe ondervindings om te dien as teenwig vir 'n realiteit wat al hoe meer virtueel was. Hy het hom tydens die voorbereiding van die uitstalling as volg uitgelaat: "Kuns self sal ons vertel wie dit is. Nie ek nie. Ek kan slegs 'n kaartjie aanbied vir die ontdekkingsreis. […] Die documenta moet nie besnoei word tot een sentrale idee nie. Ek het geen konsep nie. Ek bou slegs 'n struktuur wat 'n konsep voorstel." Die enigste leiding wat Hoet aan die toeskouer verskaf het was die liggaam as metafoor en hy het die documenta dan ook die titel "From body to body to the bodies" gegee.<ref name="Kits" /><ref name="documenta12-d9" /> Die d9 program het ook jazzopvoerings, boks en bofbal ingesluit.<ref name="documenta12-d9" />
Soos met d8 het die uitstalling onder die kritici deurgeloop. ''[[The New York Times]]'' het dit as leweloos en sinneloos beskryf en verklaar dat alhoewel daar uitstaande werke ten toon gestel is "hulle moes baklei vir aandag in 'n omgewing waar die sterkste, luidrugtigste en mees aggressiewe floreer".<ref>[http://www.nytimes.com/ New York Times], [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE7DA1E3EF936A35754C0A964958260 ART VIEW; At Documenta, It's Survival Of the Loudest]. Besoek op 21 Desember 2007.</ref>
=== documenta X, 1997 ===
[[Lêer:DX Sharan Ticket.jpg|duimnael|links|d10 kaartjie waarvoor Volkswagen 'n borg was]]
documenta 10 was die laaste documenta van die vorige [[millennium]]. Dit was ook die eerste wat deur 'n vrou saamgestel is, die [[Frankryk|Franse]] kunshistorikus, Catherine David. Hoewel David te vore 'n kurator van eietydse kuns by die Pompidou-sentrum was en later by die Galerie Nationale du Jeu de Paume, 'n lektor in eietydse kuns by die École du Louvre was, verskeie boeke gepubliseer en verskeie uitstallings georganiseer het, was sy relatief onbekend.<ref>Masao Miyoshi, ''[http://www.questia.com/googleScholar.qst;jsessionid=HrsLVS52LTX4KsWfhKsxYvJt1pwjsYsT8DnG41Qg6J25jL0H2524!1279305052?docId=98684674 Radical Art at documenta X] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160503064214/https://www.questia.com/library/academic-journal-articles/recently-added |date= 3 Mei 2016 }}'', [New Left Review], Vol. a, 1998, besoek op 21 Desember 2007</ref><ref name=NYC1>[http://www.nytimes.com/ New York Times], [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A07E3DC1630F937A2575BC0A962958260 'Suddenly I Have Hundreds Of Friends']. Besoek op 21 Desember 2007.</ref>
David het die gedagte "kyk terug in die toekoms in" as sentrale motief vir die uitstalling gebruik. Sy het gelyktydig 'n kritiese oorsig oor die vorige vyftig jaar en 'n prognose van die toekoms aangebied.<ref name=documenta12-d10>[http://www.documenta12.de/ DOKUMENTA KASEL 16/06 -- 23/09 2007], [http://www.documenta12.de/d10.html?&L=0 d10 1997]. Besoek op 21 Desember 2007.</ref> David het daarna gestreef om van al die "standaard bestanddel" van documenta gebruik te maak; vernuwing, vooruitgang en verandering en sodoende die tradisie van innovasie vas te vang; met gepaardgaande verrassing en omstredenheid.<ref name="Kits" /> Sy het geen presedent gesien waarvan vooruit gegaan kon word nie en het haar benadering beskryf met die term "retroperspektief", wat ook as die benaming vir 'n gedeelte van die uitstalling gedien het.<ref name="documenta12-d10" /> Die moontlike toekoms van kuns is ondersoek met rekenaar- en internetgebaseerde kuns, die uitgebreide filmprogram in die BALi-Kino en die groot aantal videowerke. In die ''retroperspektive''-uitstalling is verskeie ouer werke uitgestal,<ref name="Kits" /> insluitend werke wat reeds tydens vorige documantas uitgestal was, soos Marcel Broodthaers se ''Section Publicité, Musée d'Art Moderne, Département des Aigles'' wat te vore in 1972 tydens documenta 5 uitgestal is.<ref name="documenta12-d10" />
'n Verdere teoretiese konsep onderliggend aan d10 was die oorweging dat estetiese produksie sy politiese omgewing moes insluit. David het d10 gedefinieer as 'n "manifestation culturelle" ('n "kulturele gebeurtenis") en wou gehad het dat toeskouers die wêreldtoestand in die werk moes herken. Sleuteldatums geassosieer met beduidende maatskaplike en kulturele omwentelings het as kronologiese merkers gedien waarlangs kuns se politieke, sosiale, kulturele en estetiese verkenningsfunksies nagespoor is. David het haar taak benader vanuit die oortuiging dat documenta 'n fenomeen was wat tot 'n veelsydige kulturele gebeurtenis ontwikkel het.<ref name="documenta12-d10" /> In die program ''100 Tage–100 Gäste'' ("100 dae — 100 gaste") is kunstenaars, digters, filosowe, sosioloë, wetenskaplikes en teater- en filmregisseurs uitgenooi om gedurende die 100 dae van documenta 10 voor te lees, te debatteer en besprekings te voer. Onderwerpe het gewissel van die effektiwiteit van kultuurbeleide teen die agtergrond van 'n wêreldmark tot vraagstukke rondom die grondslag van demokrasie.<ref name="documenta12-d10" /> Die "spoor" of "weg", fisies sowel as as idee, het in dié opsig 'n belangrike rol gespeel: die besoeker is deur die stad Kassel gelei vanaf die Kultur Bahnhof, langs die Museum Fridericianum, die Friedrichsplatz, die Ottoneum en die Documenta-Halle, na die Orangerie in Karlsauepark om sodoende die verbinding tussen die stad en documenta sigbaar te maak. Langs die pad is verskeie werke vertoon, soos dié in die voetgangerstonnel by die stasie. Sommige van die werke sou skaars as kunswerke erken word, soos Hans Haacke se straatplakkate of die rooi neon-letters van Peter Friedl se werk, KINO, wat op die dak van die documenta-saal geplaas is.<ref name="Kits" />
=== documenta XI, 2002 ===
[[Lêer:Briefmarke Documenta XI 2002.jpg|duimnael|[[Duitsland|Duitse]] [[posseël]] oor d11]]
documenta 11 was die eerste wat deur 'n kunsdirekteur wat nie van Europese oorsprong was nie, gereël te word: Okwui Enwezor was in [[Nigerië]] gebore en het sedert [[1963]] in die Verenigde State gewoon en gewerk. Enwezor was te vore die kunsdirekteur van die tweede [[Johannesburg]] Biennale (1996-1997) en was kurator van talle uitstallings in die wêreld se voorste galerye en museums.<ref>[http://www.sfai.edu/ san fransisco art institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924025635/http://www.sfai.edu/ |date=24 September 2011 }}, [http://www.sfai.edu/People/Person.aspx?id=1190 OKWUI ENWEZOR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720044141/http://www.sfai.edu/People/Person.aspx?id=1190 |date=20 Julie 2011 }}. Besoek op 21 Desember 2007.</ref> Hy wou met sy span van ses assistent-kuratore die eerste documenta van die [[21ste eeu]] saamstel rondom die tema "postkoloniale problematiek".<ref name="Kits" />
documenta 11 was in terme van inhoud, tydskaal en geografiese dimensies aansienlik breër in strekking as enige vorige documenta.<ref name=documenta12-d10B>[http://www.documenta12.de/ DOKUMENTA KASEL 16/06 -- 23/09 2007], [http://www.documenta12.de/d11.html?&L=0 d11 2002]. Besoek op 21 Desember 2007.</ref> Die documenta 11 uitstalling in Kassel is voorafgegaan deur vier sogenaamde ''Platforms'' met die uitstalling in Kassel as die vyfde Platform. Die Platforms het 'n verskeidenheid komplekse onderwerpe behandel deur 'n reeks openbare debatte oor die historiese en teoretiese analise van postkoloniale magsverhoudinge. Die konferensies sou sorg vir die teoretiese verdieping van die uitstallingtema:<ref name=d11platforms>[http://www.documenta12.de/ Platform5 documenta11], [http://www.documenta12.de/archiv/d11/data/english/index.html Platforms]. Besoek op 21 Desember 2007.</ref>
* Platform1, ''Democracy Unrealized'' ("Demokrasie onverwesenlik"), het in [[Wene]],[[Oostenryk]], plaasgevind van [[15 Maart]] tot [[20 April]] [[2001]] en is van [[9 Oktober|9]] tot [[30 Oktober]] [[2001]] in [[Berlyn]], Duitsland, voortgesit.<ref name="d11platforms" />
* Platform2, ''Experiments with Truth: Transitional Justice and The Processes of Truth and Reconciliation'' ("Eksperimente met die waarheid: tradisionele regstelsels en die prosesse van waarheid en versoening"), het in [[Nieu-Delhi]], [[Indië]], plaasgevind van [[7 Mei|7]] tot [[21 Mei]] [[2001]] en het bestaan uit vyf dae van openbare paneelbesprekings, lesings en debatte, sowel as 'n videoprogram wat meer as 30 dokumentêre en fiksie films ingesluit het.<ref name="d11platforms" />
* Platform3, ''Créolité and Creolization'' ("Kreolisme en kreolisering"), is gehou op die [[Wes-Indië|Wes-Indiese]] eiland [[St. Lucia]] in die [[Karibiese gebied]] tussen [[12 Januarie|12]] en [[16 Januarie]] [[2002]].<ref name="d11platforms" />
* Platform4, ''Under Siege: Four African Cities, Freetown, Johannesburg, Kinshasa, Lagos'' (Onder beleëring: vier Afrikastede, [[Freetown, Sierra Leone|Freetown]], Johannesburg, [[Kinshasa]], [[Lagos]]"), is in Lagos, Nigerië, gehou van [[15 Maart|15]] tot [[21 Maart]] [[2002]] en het die huidige stand van sake van vinnig groeiende stedelike sentra in Afrika behandel in 'n openbare simposium en 'n [[werkswinkel]] ''Urban Processes in Africa''.<ref name="d11platforms" />
By die uitstalling in Kassel, of Platform5, is kunstenaars van lande wat nog nooit te vore verteenwoordig is nie uitgenooi om 'n waarlik internasionale ondervinding te skep as 'n uitstalling van wêreldkuns in 'n globale postkoloniale stadium. Die uitstalling het as toevoeging en weerspieëling op die diskursiewe platforms gedien. Die tentoonstelling self was egter nie 'n bloot visuele voorstelling van die konferensies nie. Die wisselwerking tussen die verskillende platforms het aangetoon dat estetiese ondervinding 'n intellektuele aktiwiteit is wat staat maak op kennis en onderskeidende vermoë. Nogtans was baie van die werk op die uitstalling steeds toeganklik sonder indiepte agtergrond oor die uitstallingtema. Onderwepe wat deur die uitstalling aangespreek is het ingesluit: die menseslagting in [[Rwanda]], Palestynse geskiedenis, Amerikaans-Meksikaanse grensspanninge, [[rassisme]] in Europa en arbeidsgeskille in [[Suid-Afrika]].<ref name="documenta12-d10" /><ref name=NYT2>[http://www.nytimes.com/ The New York Times], [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D05E1D7133BF931A35755C0A9649C8B63 His Really Big Show], besoek op 22 Desember 2007</ref> Benewens die tradisionele uitstalruimtes in die Fridericianum, die Kulturbahnhof, die Orangerie en die Karlsaue, is die Bindingbrouery tot die uitstalling toegevoeg.
Enwezor het gemeen dat hedendaagse kuns in die publieke domein hoort. Hy het ook geglo ook dat die meganismes wat kuns dié publieke posisie verskaf heroorweeg moet word en dat nie net kuns en die plek daarvan in die samelewing bespreek moet word nie, maar ook die algehele magstruktuur in die wêreld. Verder het hy geglo hy dat die doel van kuratorskap nie is om 'n "smaakmaker" te wees nie, maar om "kennis te produseer" - nie net van kuns nie, maar van die wêreld waarin dit gemaak word.<ref name="NYT2" />
d11 het as die mees politiese documenta tot dusver gemengde reaksie by kritici uitgelok. Nie almal was dit eens dat die komplekse en ambisieuse mandaat van d11 suksesvol uitgevoer is nie.<ref>Nicole Katz skryf in Haiku Review "But on the ground, the complex and ambitious mandate of Documenta 11 translated into a stunning array of artistic banality. It felt like the art world's answer to the Earth Summit. Every oppressed minority represented, irrespective of artistic merit."[http://www.haikureview.net/node/16]. Maria Fernandez kom egter tot 'n meer positiewe gevolgetrekking in [http://www.metamute.org/en/Documenta-Dreaming Documenta-Dreaming]{{Dooie skakel|date=Desember 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} waarin sy beskryf hoe d11 in sekere opsigte voortgebou het op wat David in d10 begin het. Die Guardian-resensie, [http://arts.guardian.co.uk/features/story/0,,766127,00.html Being here now], deur Adrain Searle, kom tot die gevolgtrekking dat d11 "ongelyk [is], met tye ergerlik, ontstellend en self opbeurend, Documenta 11 is nie 'n perfekte tentoonstelling nie. Dit is nie 'n perfekte wêreld nie." In [http://www.nyfa.org/archive_detail_q.asp?type=3&qid=5&fid=1&year=2002&s=Fall Documenta's Global Reach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050313182848/http://www.nyfa.org/archive_detail_q.asp?type=3&qid=5&fid=1&year=2002&s=Fall |date=13 Maart 2005 }} stel Mark von Schlegell: “Strolling down Documenta’s hallways, resting one’s feet on its benches, sitting in its rainy cafés, one encountered different answers to that nebbish question of whether and how politics belong in art—but it was everywhere in evidence that art belongs in politics.” Sien ook Matthew Hyland se resensie vir die boek oor Platform1, [http://www.metamute.org/en/Democracy-Unrealized Democracy-Unrealized] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120060650/http://www.metamute.org/en/Democracy-Unrealized |date=20 November 2008 }} en [http://www.frieze.com/issue/article/documenta_111/ Documenta 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120160155/http://www.frieze.com/issue/article/documenta_111 |date=20 November 2008 }} by [http://www.frieze.com/ frieze.com].</ref> Al is 'n magdom materiaal aangebied vir weerspieëling op die tema, het Enwezor die publiek uiteindelik onduidelik gelaat oor "eietydse kuns se vooruitsigte en die posisie daarvan in die skep van interpretasiemodelle vir die verskillende aspekte van vandag se begripvormende wêrelde".<ref name="documenta12-d10" />
=== documenta XII, 2007 ===
[[Lêer:Tanaka Atsuko, Tokyo Work 1955-2007.jpg|duimnael|links|Tanaka Atsuko se "Tokyo Work" (1955), 2007 rekonstruksie by documenta 12]]
Die kunsdirekteur vir documenta 12 was Roger M. Buergel wat saam met sy eggenoot, die kunshistorikus Ruth Noack, die twaalfde documenta saamgestel het. Noack was ook die kurator van die uitstalling. Buergel is in [[1962]] in Berlyn gebore en is 'n uitstallingmaker, kritikus en dosent. Toe hy in 2003 gekies is om d12 saam te stel het hy geen ervaring met groot uitstallings gehad nie, was hy nie verbonde aan 'n museum of kunsvereniging nie, en het hy geen duidelike ideë gehad wat hy op d12 wou vertoon nie.<ref>Buergel aangehaal deur Hanno Rauterberg in: ''[http://zeus.zeit.de/text/2007/16/Documenta Revolte in Kassel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627072958/http://zeus.zeit.de/text/2007/16/Documenta |date=27 Junie 2007 }}'', DIE ZEIT, 12. April 2007 Nr. 16, besoek op 23 Desember 2007</ref>
[[Lêer:Documenta 12 - Buergel and Noack.jpg|duimnael|Documenta 12 kunsdirekteur Roger M. Buergel and kurator Ruth Noack]]
Buergel en Noack wou met drie leitmotiewe aan kuns, maar ook aan die kunspubliek vra: "Is moderniteit ons antikwiteit?, Wat is die blote lewe? Wat moet gedoen word?" Buergel het gemeen meen dat ons "beide binne én buite" moderniteit staan, afgeskrik deur die geweld daarvan en verlei deur die potensiaal daarvan. Met die eerste vraag wou hy ondersoek of moderniteit oor alle verskille heen 'n gemene planetêre horison kan verskaf. Hy het ook gevra ook of kuns die medium vir die kennis is. Met die tweede vraag het hy die kwesbaarheid en blootstelling van bestaan ondersoek. "Waaruit bestaan die lewe eintlik as alles wat nie wesenlik is nie verwyder word?" en "Help kuns om te bepaal wat wesenlik is?" Met die derde vraag wou hy weet wat ons moet leer om [[globalisering]] intellektueel en geestelik te hanteer; en of dit 'n vraag van estetiese opvoeding en ontwikkeling is.<ref name=d12-leidmotiewe>[http://www.documenta12.de/ documenta 12], Leidmotiewe [http://www.documenta12.de/leitmotive.html?&L=0 de] [http://www.documenta12.de/leitmotive.html?&L=1 en]. Besoek op 23 Desember 2007.</ref><ref name=d12-uitstalling>[http://www.documenta12.de/ documenta 12], Uitstalling [http://www.documenta12.de/aussttelung.html?&L=0 de] [http://www.documenta12.de/aussttelung.html?&L=1 en]. Besoek op 23 Desember 2007.</ref>
[[Lêer:Documenta 12 - Aue-Pavillon (innen).JPG|duimnael|links|Binneaansig van Aue-Pavilion]]
documenta 12 het soos vorige documentas verskeie geboue in Kassel gebruik, insluitend die tradisionele documenta ruimtes: die Fridericianum, documenta-saal en die Neue Galerie. Met d11 in 2002 het Okwui Enwezor 'n voormalige brouerygebou as deel van die uitstalling gebruik om die verhoogde ruimtebehoeftes en besoekersgetalle te hanteer. Buergel het verkies om eerder vir die duur van die uitstalling 'n geheel en al nuwe tydelike gebou in Karlsauepark op te rig: die Aue-Pavillon. Die 9 500 m² Aue-Pavillon is deur die [[Frankryk|Franse]] argitekte Anne Lacaton en Jean-Philippe Vassal ontwerp en van industriële voorafvervaardigde kweekhuisonderdele gebou. Die argitekte se oorspronklike idee was 'n ligte, deurskynende pawiljoen. As gevolg van bewaringsoorwegings is die ontwerp aangepas en is die dak en mure met 'n silwerige materiaal bedek om kunswerke daarbinne van sonlig te beskerm.<ref name=Aue-Pavilion>[http://www.universes-in-universe.de/ Universes in Universe -Welten in Kunst], [http://www.universes-in-universe.de/car/documenta/eng/2007/tour/aue-pavillon/index.htm Aue-Pavilion]. Besoek op 23 Desember 2007.</ref> Met die insluiting van die sjef Ferran Adria in d12 was sy restaurant, elBulli naby [[Barcelona]], ook een van die "uitstalruimtes" vir d12.<ref name=elBulli>[http://www.guardian.co.uk/ The Guardian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19961105173344/http://www.guardian.co.uk/ |date= 5 November 1996 }}, [http://arts.guardian.co.uk/art/visualart/story/0,,2081283,00.html ''Food can be artistic – but it can never be art''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823221423/http://arts.guardian.co.uk/art/visualart/story/0,,2081283,00.html |date=23 Augustus 2007 }}. Besoek op 23 Desember 2007.</ref> Verder is nog 'n [[18de eeu]]se gebou, Schloss Wilhelmshöhe, vir d12 gebruik. Twee films is ook in die [[Kulturzentrum Schlachthof (Kassel)|Kulturzentrum Schlachthof]], in die noordelike deel van Kassel vertoon.
[[Lêer:SNC11087.JPG|duimnael|Rooi papawerveld in die Friedrichsplatz by Documenta 12]]
documenta 12 het die werk van 109 kunstenaars uit 43 lande uitgestal. Die uitstalling is deur 754 301 besoekers, 4 390 kunskenners en 15 537 joernaliste uit 52 lande bygewoon. d12 het min van die gevestigde eietydse kunstenaars ingesluit.
documenta 12 het swaar onder die kritici in veral die [[Engels]]talige pers deurgeloop. Die Telegraph het dit as "Die slegste kunsuitstalling ooit" beskou,<ref>[http://www.telegraph.co.uk/ Telegraph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161126001453/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1343734/My-marriage-of-misery-to-a-billionaire.html |date=26 November 2016 }}, [http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/06/19/badocumenta119.xml ''The worst art show ever''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080623114533/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2007%2F06%2F19%2Fbadocumenta119.xml |date=23 Junie 2008 }}. Besoek op 23 Desember 2007</ref> die Guardian het dit "100 dae van onbekwaamheid" genoem<ref>[http://arts.guardian.co.uk/ The Guardian], [http://arts.guardian.co.uk/art/visualart/story/0,,2106264,00.html ''100 days of ineptitude'']. Besoek op 23 Desember 2007.</ref> en die New York Times het gemeen dat die gewigtige vrae moontlik te sag gestel is.<ref>[http://www.nytimes.com/ New York Times], [http://www.nytimes.com/2007/06/22/arts/design/22docu.html?_r=1&pagewanted=2&oref=slogin ''Asking Serious Questions in a Very Quiet Voice'']. Besoek op 23 Desember 2007.</ref> Ook Die Welt het gemeen dat die mislukking van die papawerveld van Sanja Ivekovic voor die Fridericianum, wat besoekers begroet wanner hulle by d12 aangekom het, moontlik 'n teken van die hele uitstalling was.<ref>Uta Baier, [http://www.welt.de/ Die Welt], ''[http://www.welt.de/kultur/article947543/Sinnsuche_so_schwer_wie_ein_Ironman-Lauf.html Sinnsuche, so schwer wie ein Ironman-Lauf]''. 15 Junie 2007. Besoek op 23 Desember 2007.</ref> Ook kunstydskrifte het soos met ander documentas gemengde resensies gelewer. Die Duitse tydskrif ART het tot die slotsom gekom dat documenta 12 breedweg uit "bleek" kuns bestaan het, dat dit groot flaters gehad het en dat dit klaaglik gefaal het as 'n wêrelduitstalling. Die tydskrif het gemeen dat alhoewel dit nie 'n totale mislukking was nie, dit beslis nie 'n baanbrekende toekomsmodel was nie. Art in America was effens meer positief met die uitspraak "Ondersteun deur 'n bekende – en onheilspellende – mengsel van mandarynse teorie en populistiese ambisie, is die historiese en geografies inklusiewe weergawe van die twee keer per dekade uitstalling verbasend lonend".<ref>[http://www.artinamericamagazine.com/ Art in America], [http://www.documenta12.de/fileadmin/pdf/1_Pressespiegel/29_20070901_ArtinAmerica_Pricenthal.pdf Documenta 12: a dense weave]. Besoek op 23 Desember 2007.</ref> Frieze het gemeen, met verwysing na 'n vroeëre stelling van Buergel dat hy opsoek was na 'n meer "poreuse vorm van organisering", dat "die uitstalling so poreus [is] soos 'n argument; vol oppervlakkige verbindings, baie keer gemaak in onkunde van werklike konsepte van vertoning inherent tot die werk op die uitstalling.<ref>[http://www.frieze.com/ frieze], [http://www.frieze.com/issue/article/mixed_messages/ Mixed Messages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080114025545/http://www.frieze.com/issue/article/mixed_messages/ |date=14 Januarie 2008 }}. Besoek op 23 Desember 2007.</ref> Meeste kritici was dit eens dat die Aue-Pavilion met sy teervloer 'n swak keuse as uitstalruimte was en selfs die argitekte het hulle van die projek gedistansieer na al die kompromieë wat aangegaan is.<ref name="Aue-Pavilion" />
=== documenta XIII, 2012 ===
documenta 13 is van [[9 Junie]] tot [[16 September]] [[2012]] gehou.
=== documenta XIV, 2017 ===
documenta 14 word van [[10 Junie]] tot [[17 September]] [[2017]] gehou.
== Uitstalruimtes ==
[[Lêer:Fridericianum ZwehrenerTurm Kassel.jpg|duimnael|links|Museum Fridericianum met die Zwehrentoring sigbaar]]
Die [[Museum Fridericianum]] was reeds sedert die eerste uitstalling in 1955 een van die hoof uitstalruimtes van documenta. Die Museum Fridericianum is in [[1779]] geopen en word beskou as die eerste openbare museum op die Europese vasteland. Met die bombardering van die [[Tweede Wêreldoorlog]] is die gebou erg beskadig en het slegs die fasade en die Zwehrentoring behoue gebly. Die museum was voorlopig vir die eerste documenta in 1955 herbou.<ref>[http://www.universes-in-universe.de/ Universes in Universe -Welten in Kunst], [http://www.universes-in-universe.de/car/documenta/eng/2007/tour/fridericianum/index.htm Museum Fridericianum]. Besoek op 23 Desember 2007.</ref> Rudi Fuchs het die Museum Fridericianum vir die 1982 documenta van buite laat restoureer en die binnekant laat moderniseer tot 'n eietydse museumgebou. Sedert [[1988]] dien die gebou as 'n kunsruimte wanneer documenta nie aan die gang is nie.
[[Lêer:Kassel Orangerie.jpg|duimnael|Die Orangerie]]
In [[1959]] is die [[Orangerie (Kassel)|Orangerie]] en die [[Palais Bellevue]] tot die uitstalruimtes vir documenta 2 toegevoeg. Die Orangerie is in die Staatspark Karlsaue geleë. Dit is tussen [[1703]] en [[1711]] deur [[Landgraaf]] Karel gebou. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is die Orangerie in 'n Britse lugaanval in Oktober [[1943]] erg beskadig. Die ruïne is voorlopig gerestoureer en die gebou het in 1955 as 'n uitsallingsoord vir die tweede ''Bundesgartenschau'' (tuinskou waaruit documenta ontstaan het) gedien. In die 1970's is die voorkoms van die gebou gerestoureer. Die fasade is die enigste deel wat lyk soos in [[1872]]; die binnekant is geheel en al oor ontwerp en oor gebou. Die Orangerie is ook vir 'n aantal ander documenta insluitend d3, d9 en d10 gebruik. Die [[Palais Bellevue]] is in [[1714]] ook deur Landgraaf Karel opgerig. Die gebou het aanvanklik as 'n observatorium gedien en later as van die nou vernietigde Schloss Bellevue. Dit huisves vandag die Grimm-broers-museum wat weer in 1992 as uitstalruimte gebruik is.<ref name="Kits" />
[[Lêer:Palaisbellevuekassel.jpg|duimnael|links|Palais Bellevue wat nou ook die Grimm-broers-museum huisves]]
Die Orangerie is in die [[Staatspark Karlsaue]] geleë. Reeds met documenta 2 in 1959 is beelde voor die Orangerie in die Karlsaue park uitgestel. Die park is tussen [[1700]] en [[1770]] as 'n enorme barokpark deur die Landgrawe Karel en Friedrich II gebou. Van [[1787]] af is die formele tuin in stadiums oorgebou op grond van eietydse [[Engeland|Engelse]] landskaptuine.<ref>[http://whc.unesco.org/ UNESCO World Heritage Centre], [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1365/ ''Gardens of the Landgraves in and around Kassel'']. Besoek op 24 Desember 2007.</ref> In 1996 was die gebruik om beeldhouwerk buite die Orangerie uit te stal laat vaar en is werke in los groepering op die Karlswiese weivelde in die park uitgestal. Christo se 85 meter-hoë "5 600 Cubic Meter Package" is in die middel van die veld opgerig en het daarmee 'n nuwe begrip van "kuns wat niemand kan miskyk nie" daargestel.<ref>Documenta Kassel</ref>
[[Lêer:Documenta IX Temporäre Bauten I 1992.jpg|duimnael|Die tydelike uitstalruimtes van d9 in 1992]]
Die enigste permanente uitstalruimte wat spesifiek vir documenta gebou is, is die [[documenta-Halle]], 'n glas-, beton- en staalgebou wat in [[1989]] deur die argitekte Jourdan en Müller ontwerp is en vir die eerste keer vir documenta 9 in 1992 gebruik is. Dit sluit 1 400 m² uitstalruimte in, sowel as ongeveer 700 m² vir kantore, 'n kafeteria, bewaarplek, ens.<ref>[http://www.documentahalle.de/ documenta-Halle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080108074102/http://www.documentahalle.de/ |date= 8 Januarie 2008 }}, [http://www.documentahalle.de/frames/start_historie.html HISTORIE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080211113206/http://www.documentahalle.de/frames/start_historie.html |date=11 Februarie 2008 }}. Besoek op 25 Desember 2007.</ref>
Vir documenta IX in 1992 is die Museum Fridericianum die Friedrichsplatz daarvoor, die Neue Galerie, en die natuurhistoriese museum Ottoneum asook die tydelike Aue-pawiljoene in Karlsauepark en die Brüder Grimm-Museum ook ingespan as uitstalruimtes. Die [[Neue Galerie (Kassel)|Neue Galerie]] is [[1877]] as museumgebou gebou volgens die planne van die argitek Heinrich von Dehn-Rotfelser. Benewens die terugkerende documenta-uitstalling word internasionale kunsuitstallings daar gehou en beelde uit Kassel se geskiedenis uitgestal.<ref>[http://www.kassel-reisefuehrer.com/ Reiseführer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225201554/http://www.kassel-reisefuehrer.com/ |date=25 Desember 2007 }}, [http://www.kassel-reisefuehrer.com/neue-galerie.html Neue Galerie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071231051014/http://www.kassel-reisefuehrer.com/neue-galerie.html |date=31 Desember 2007 }}. Besoek op 24 Desember 2007.</ref> Die tydelike Aue-pawiljoene van d9 in Karlsauepark is in [[1994]] na Almere geskuif, waar dit onderdakskuiling bied aan die Museum De Paviljoens.<ref name="Kits" />
[[Lêer:Kassel Ottoneum 19203.jpg|duimnael|links|Die Ottoneum]]
Die Ottoneum wat vandag die natuurhistoriese museum huisves is aanvanklik tussen [[1603]] en [[1606]] deur die Architekn Wilhelm Vernukken in opdrag van [[Landgraaf]] Moritz as die eerste permanente teater in Duitsland opgerig. Die Ottoneum is na die Landgraaf se lieflingseun, Otto, vernoem. Die Ottoneum is in die middestad van Kassel aan Steinweg geleë, naby die Friedrichsplatz, waar documenta se hoofuitstalruimte, die Museum Fridericianum, geleë is.<ref>[http://www.naturkundemuseum-kassel.de/ Naturkundemuseums im Ottoneum, Kassel], [http://www.naturkundemuseum-kassel.de/museum/ueber-uns/geschichte/geschichte-3.html Geschichte]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Sien ook in Engels: [http://www.naturkundemuseum-kassel.de/museum/shortguide/index.html Short Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080105152839/http://www.naturkundemuseum-kassel.de/museum/shortguide/index.html |date= 5 Januarie 2008 }}. Besoek op 24 Desember 2007.</ref>
[[Lêer:Kassel Hauptbahnhof.jpg|duimnael|Kulturbahnhof]]
In [[1995]] is Kassel se hoofstasie herstel en herontwerp om die sogenaamde ''Kulturbahnhof'' ("kultuurtreinstasie") daar te stel. Kunsgalerye, 'n argiteksentrum, gastronomiesentrum, 'n uitsalruimte vir komiese kuns, die "Caricatura" en twee filmteaters is in die stasie opgerig. In [[1997]] was Kulturbahnhof die beginpunt van die documenta-roete.
In 2002 is die voormalige Bindingbrouery as uitstalruimte vir documenta 11 gebruik. Die brouery is in [[1861]] as Brauerei Losch langs die Fuldarivier opgerig, later as Herkules-Brauerei herdoop en uiteindelik in 1972 Binding-Brauerei genoem.<ref>[http://www.kassel-unterneustadt.de/ Die unterneustadt – Kassel Quartier am Fluss] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423062023/http://kassel-unterneustadt.de/ |date=23 April 2013 }}, [http://www.kassel-unterneustadt.de/popup/orte_brauerei.php Binding-Brauerei (ehemals Herkules-Brauerei)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150510234523/http://www.kassel-unterneustadt.de/popup/orte_brauerei.php |date=10 Mei 2015 }}. Besoek op 25 Desember 2007.</ref> Dit is oor die verloop van die volgende 100 jaar vier keer uitgebrei. Nadat die brouery in [[1999]] gesluit is, is die Duits-Italiaanse argiteksfirma Kühn Malvezzi in 2001 aangestel om die gebou aan te pas vir gebruik in documenta 11. Die argitekte het die terrein omskep in 'n ideale kunsruimte deur 'n buigsame rooster te ontwerp wat vir kuratoriale redes aangepas kan word tot die dag voor die uitstalling. Minimale inbreuk is gemaak op die essensie van die gebou en die gedeeltelik geskiedkundige fasade. Dit is gedoen deur 'n eenvormige 5-meter-hoë wit muurstruktuur te gebruik om die uitstalruimte te skep. Die roosterontwerp het 'n modulêre matriks met kamers van verskillende groottes en uitlegte moontlik gemaak; soos in 'n stad. Die brouery is nie vir d12 gebruik nie en ondanks verskeie pogings deur die stad Kassel kon 'n nuwe kommersiële gebruik vir die gebou nog nie weer gevind word nie.<ref>[http://www.artfacts.net/ ARTFACTS.NET], [http://www.artfacts.net/index.php/pageType/exhibitionInfo/exhibition/13612 Documenta 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221132352/http://www.artfacts.net/index.php/pageType/exhibitionInfo/exhibition/13612 |date=21 Februarie 2008 }}, besoek op 25 Desember 2007</ref><ref>[http://www.kuehnmalvezzi.com/ Kühn Malvezzi], [http://www.kuehnmalvezzi.com/projekt_08.html Documenta 11]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besoek op 25 Desember 2007</ref><ref>[http://www.europaconcorsi.com/ europaconcorsi], [http://www.europaconcorsi.com/db/pub/scheda.php?id=18644 Documenta 11 Kassel]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besoek op 25 Desember 2007.</ref>
Die Bindingbrouery is nie [[2007]] vir documenta 12 gebruik nie. Om genoeg uitstalruimte te verseker is die tydelike Aue-pawiljoen in die Karlsaue opgerig. Die 9500 m² gebou is deur die [[Frankryk|Franse]] argitekte Anne Lacaton en Jean-Philippe Vassal ontwerp en van industriële voorafvervaardigde kweekhuis onderdele gebou. Die argitekte se oorspronklike idee was 'n ligte deurskynende pawiljoen wat sou herinner aan die Crystal Palace: 'n [[1851]] glasgebou in [[Londen]] wat die wêreld aan deursigtige mure en dakke bekendgestel het. Die argitekte is veral bekend vir die ontwerp van die [[Palais de Tokyo]] eietydse-kunsgalery in [[Parys]] wat in 2001 voltooi is. Die gebou was op die kortlys vir die Mies van der Rohe-prys in 2003 en was sedertdien geweldig invloedryk as moontlik een van die mees ekstreme "found-space" galerye.<ref>[http://www.iconeye.com/ iconeye], [http://www.iconeye.com/articles/20070323_33 Lacaton and Vassal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114020513/http://www.iconeye.com/articles/20070323_33 |date=14 November 2007 }}, icon 020, Februarie 2005</ref> In die Aue-pawiljoen wou Lacaton en Vassal hê dat die gebou oop en lig moes wees en dat natuurlike ventilasie die binnekant met die klimaat van Kassel sou verbind. As gevolg van bewaringsoorwegings het Tim Hupe, die argitek wat die werk op die terrein bestuur het, die gebou aangepas deur die dak en mure met 'n silwerige materiaal te bedek om kunswerke daarbinne teen sonlig te beskerm. Lacaton het beweer dat die drapering en gepaardgaande lugversorging "'n gebrek aan respek" vir argitekte verteenwoordig, waarop Buergel geantwoord het dat argitekte opsy moet staan vir die behoeftes van kuns en kunstenaars.<ref>[http://www.freshnews.in/ Latest News]{{Dooie skakel|date=Maart 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://www.freshnews.in/greenhouse-effect-at-documenta-art-expo-in-germany-6222 Greenhouse effect at Documenta art expo in Germany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200419174351/http://www.freshnews.in/greenhouse-effect-at-documenta-art-expo-in-germany-6222 |date=19 April 2020 }}. Besoek op 25 Desember 2007.</ref> Die aanpassings aan die argitekte se visie het veroorsaak dat die Aue-pawiljoen met sy bruin geverfde teervloer 'n "mistroostige, deurmekaar, gelapte oplossing" was. Weerkaatsings van ligte en buitemure het besoekers se sig van foto's en tekening wat agter glas geraam is versper en by baie werke was die konstruksie se pilare en balke in die pad.<ref name="Aue-Pavilion" />
Buergel het op 'n stadium verklaar dat die "tyd vir die installering van uitstallings in ou industriële ruimtes verby is".<ref>[http://www.artnet.com/ artnet], [http://www.artnet.com/magazineus/reviews/robinson/robinson6-15-07.asp LOST IN SPACE]. Besoek op 25 Desember 2007.</ref> Tog is die [[Kulturzentrum Schlachthof (Kassel)|Kulturzentrum Schlachthof]] 'n vooroorlogse steen voormalige slaghuis in d12 gebruik om twee films te vertoon: Hito Steyerl se ''Journal No. 1 – An artist's impression'' en Artur Żmijewski se ''Them''. ''Journal Nr. 1'' is die titel van 'n Bosniese maandelikse nuusfilm uit [[1947]] wat in die Bosniese oorlog in die vroeë 1990's vernietig is. Die video installasie ''Journal Nr. 1 – An artist’s impression'' herkonstrueer 'n toneel uit die nuusfilm wat handel oor die alfabetisering van Moslem vroue.<ref>[http://www.documenta12.de/ DOKUMENTA KASEL 16/06 -- 23/09 2007], [http://www.documenta12.de/uebersichtsdetails.html?L=1&gk=F&level=&knr=13 Hito Steyerl], besoek op 24 Desember 2007</ref> Żmijewski se ''Them'' is 'n sosiale eksperiment waarin verteenwoordigers van botsende sosiale groepe (konserwatiewes, patriotiese Katolieke, nasionalistiese Poolse jeug, linksgesinde sosialiste, demokrate en vryheidsvegters) in 'n werkswinkel gevra was om 'n simboliese sentrum te skep. Dit het die deelnemers gedwing om te onderhandel, veg of terug te trek.<ref>[http://www.documenta12.de/ DOKUMENTA KASEL 16/06 -- 23/09 2007], [http://www.documenta12.de/uebersichtsdetails.html?L=1&gk=F&level=&knr=14 Artur Żmijewski]. Besoek op 24 Desember 2007.</ref>
[[Schloss Wilhelmshöhe]] in [[Bergpark Wilhelmshöhe]], aan die westelike rand van Kassel, is vir die eerste keer in 2007 as uitstallingsoord vir documenta gebruik. Die Wilhelmshöhe-kasteel is in verskeie stadiums van [[1786]] af gebou. [[Landgraaf]] Willem IX, wat later Prins Elektor Willem I geword het, het die kasteel ontwikkel en terselfdertyd die omliggende barokpark tot 'n Engelse landskaptuin herontwerp. 'n Bom het die middelste deel van die kasteel aan die begin van [[1945]] vernietig. Die gebou is eers in 1968–1974 gerestoureer, waartydens dit ook aangepas is om as kunsmuseum te dien. Nadat konstruksieprobleme die sluiting van die museum in 1994 genoodsaak het, is dit weer in Junie 2000 geopen. Die Schloss Wilhelmshöhe-museum huisves onder andere die oudheid versameling, 'n galery van skilderye van ou meesters, 'n grafiese kunsgalery en 'n versameling skilderye en beeldhouwerke van 1750 af.<ref>[http://www.universes-in-universe.de/ universes-in-universe], [http://www.universes-in-universe.de/car/documenta/eng/2007/tour/wilhelmshoehe/index.htm Wilhelmshöhe Castle]. Besoek op 25 Desember 2007.</ref> Werke by Wilhelmshöhe het die rysvelde van die Thaise kunstenaar Sakarin Krue-on ingesluit wat in terrasse in die bergpark geplant is.<ref>[http://www.artcritical.com/ artcritical.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140320005646/http://www.artcritical.com/ |date=20 Maart 2014 }}, [http://www.artcritical.com/DavidCohen/SUN-2007/0615.htm Documenta 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725031920/http://www.artcritical.com/DavidCohen/SUN-2007/0615.htm |date=25 Julie 2008 }}, deur David Cohen Besoek op 25 Desember 2007</ref>
== Lys van documenta-uitstallings ==
{| class="wikitable sortable"
!Titel
!Datum
!Kunsredakteur
!Uitstallers
!Uitstallings
!Besoekers
|-
| ''documenta'' || 16 Julie – 18 September 1955 || Arnold Bode || 148 || 670 || 130 000
|-
| ''II. documenta'' || 11 Julie – 11 Oktober 1959 || Arnold Bode, Werner Haftmann || 338 || 1770 || 134 000
|-
| ''documenta III'' || 27 Junie – 5 Oktober 1964 || Arnold Bode, Werner Haftmann || 361 || 1450 || 200 000
|-
| ''4. documenta'' || 27 Junie – 6 Oktober 1968 || documenta raad wat uit 24 lede bestaan het || 151 || 1000 || 220 000
|-
| ''documenta 5'' || 30 Junie – Oktober 1972 || Harald Szeemann || 218 || 820 || 228 621
|-
| ''documenta 6'' || 24 Junie – 2 Oktober 1977 || Manfred Schneckenburger || 622 || 2700 || 343 410
|-
| ''documenta 7'' || 19 Junie – 28 September 1982 || Rudi Fuchs || 182 || 1000 || 378 691
|-
| ''documenta 8'' || 12 Junie – 20 September 1987 || Manfred Schneckenburger || 150 || 600 || 474 417
|-
| ''DOCUMENTA IX'' || 12 Junie – 20 September 1992 || Jan Hoet || 189 || 1000 || 603 456
|-
| ''documenta X'' || 21 Junie – 28 September 1997 || Catherine David || 120 || 700 || 628 776
|-
| ''Documenta11'' || 8 Junie – 15 September 2002 || Okwui Enwezor || 118 || 450 || 650 924
|-
| ''documenta 12'' || 16 Junie – 23 September 2007 || Roger M. Buergel/Ruth Noack<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2007/06/22/arts/design/22docu.html |author=Holland Cotter |title=Asking Serious Questions in a Very Quiet Voice |publisher=New York Times |date=22 Junie 2007 |access-date=29 Augustus 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110917/https://www.nytimes.com/2007/06/22/arts/design/22docu.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> || 114 || meer as 500 || 754 301
|-
| ''dOCUMENTA (13)'' || 9 Junie – 16 September 2012 || Carolyn Christov-Bakargiev || 187<ref>{{cite web |title=What the 13th ''Documenta'' Wants You to See |author=Ulrike Knöfel |date=8 Junie 2012 |url=http://www.spiegel.de/international/zeitgeist/a-preview-of-the-13th-documenta-art-exhibition-a-837492.html |work=[[Der Spiegel]] |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20190108054633/http://www.spiegel.de/international/zeitgeist/a-preview-of-the-13th-documenta-art-exhibition-a-837492.html |archive-date= 8 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=19 Februarie 2017 }}</ref>|| || 904 992<ref>{{de}} {{cite web|title=904,992 people visit ''dOCUMENTA (13)'' in Kassel|url=http://www3.documenta.de/press/news-archive/press-single-view/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=165&cHash=917eef30a56bc6a87c844d1d0d108d45|publisher=documenta und Museum Fridericianum Veranstaltungs-GmbH|accessdate=8 Augustus 2013|date=16 September 2012|archive-date=25 Februarie 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225194859/http://www3.documenta.de/press/news-archive/press-single-view/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=165&cHash=917eef30a56bc6a87c844d1d0d108d45|url-status=dead}}</ref>
|-
| ''documenta 14'' || 8 April – 16 Julie 2017 in [[Athene]], [[Griekeland]]; 10 Junie – 17 September 2017 in Kassel, Duitsland || Adam Szymczyk || || ||
|}
== Verwysings ==
{{verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie}}
* [http://www.documenta12.de/aktuelles.html?&L=1 documenta 12] -- amptelike webwerf van die documenta 12 (2007)
* [http://www.documenta.de/ http://www.documenta.de] -- amptelike webblad of die documenta
* [http://www.documenta12.de/archiv/dx documentaX] -- amptelike argief van die documenta X (1997), eerste om die internet in te sluit
* [http://universes-in-universe.de/doc/english.htm] argief van documenta X
* [http://the-artists.org/tours/documenta-archive.cfm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205162911/http://the-artists.org/tours/documenta-archive.cfm |date= 5 Februarie 2009 }} argief van documenta kunsenaars
* [http://www.goethe.de/kue/bku/thm/kid/en2458576.htm Artikel van die Goethe-Instituut oor documenta 12]
* [http://www.goethe.de/kue/bku/thm/kid/en1960039.htm Artikel van die Goethe-Instituut oor die geskiedenis van die documenta]
{{koördinate|51|18|49|N|9|29|51|O|region:DE_type:landmark|aansig=titel}}
{{voorbladster}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Kassel]]
[[Kategorie:Kultuur in Duitsland]]
dnmrci9l2wltgocw64h31coh1yrd0b0
Georgië
0
30496
3373315
3358738
2026-11-16T21:13:04Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373315
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Land
|noem_naam = Georgië
|volle_naam = <small>საქართველო<br />''Sakartwelo'' ([[Georgies]])</small>
|algemene_naam = Georgië
|beeld_vlag = Flag of Georgia.svg
|beeld_wapen = Greater coat of arms of Georgia.svg
|simbool_tipe = Wapen
|beeld_kaart = Georgia (orthographic projection with inset).svg
|leuse = ძალა ერთობაშია<br />''Dzala ertobasjia''<br /><small>''([[Georgies]] vir: "Sterkte deur Eenheid")''</small>
|volkslied = თავისუფლება<br />''Tawisoepleba''<br /><small>''(Georgies vir: "Vryheid")''</small><br /><center>[[Lêer:Tavisupleba vocal.ogg]]</center>
|amptelike_tale = [[Georgies]] <small>(landswyd)</small><br />[[Abchasies]] <small>([[Abchasië]])</small><ref>{{en}} {{citation |chapter=Artikel 8 |title=Grondwet van Georgië}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://parliament.ge/uploads/other/28/28803.pdf |title=Grondwet van Georgië |website=Parlement van Georgië |accessdate=9 September 2019 |archive-date=10 Desember 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210071629/http://parliament.ge/uploads/other/28/28803.pdf |url-status=dead }}</ref>
|hoofstad = [[Tbilisi]]
{{Koördinate|42|15|N|42|42|O}}
|latd = 41
|latm = 43
|latNS = N
|longd = 44
|longm = 47
|longEW = O
|grootste_stad = [[Tbilisi]]
{{Koördinate|41|43|N|44|47|O}}
|regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />grondwetlike [[republiek]]
|leiertitels = <br />• [[President]] (betwis)<br />• [[Eerste minister]]
|leiername = [[Micheil Kawelasjwili]]<br />[[Irakli Kobachidze]]
|oppervlak_rang = 121<sup>ste</sup>
|oppervlak_grootte =
|oppervlak = 69 700{{smallsup|b}}<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/georgia/|title=Georgia|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=13 Mei 2025|archive-date= 4 Februarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222544/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/georgia/|url-status=dead}}</ref>
|oppervlakmi² = 26 911{{smallsup|b}}
|persent_water =
|bevolking_skatting = 3 941 103{{smallsup|a}}<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/41/population |title=Population as of 1 January, thousands |publisher=Nasionale Statistiekkantoor van Georgië |date=1 Januarie 2026 |accessdate=22 Mei 2026}}</ref>
|bevolking_skatting_jaar = 2026
|bevolking_rang = 128<sup>ste</sup>
|bevolking_sensus = 3 929 581{{smallsup|a}}<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.geostat.ge/media/78286/2024-Population-and-Agricultural-Census-of-Georgia-Finalized-results.pdf |title=2024 Population Census of Georgia results – Final results |publisher=Nasionale Statistiekkantoor van Georgië |date=22 April 2026 |accessdate=22 Mei 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522071457/https://www.geostat.ge/media/78286/2024-Population-and-Agricultural-Census-of-Georgia-Finalized-results.pdf |archive-date=22 Mei 2026 |df=dmy-all}}</ref>
|bevolking_sensus_jaar = 2024
|bevolkingsdigtheid = 56,4{{smallsup|b}}
|bevolkingsdigtheidmi² = 146,0{{smallsup|b}}
|bevolkingsdigtheidrang = 137<sup>ste</sup>
|BBP_PPP = $113,583 miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=915,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Georgia |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=13 Mei 2025}}</ref>
|BBP_PPP_rang = 99<sup>ste</sup>
|BBP_PPP_jaar = 2025
|BBP_PPP_per_kapita = $30 749<ref name="imf2" />
|BBP_PPP_per_kapita_rang = 70<sup>ste</sup>
|BBP = $35,353 miljard<ref name="imf2" />
|BBP_rang = 106<sup>de</sup>
|BBP_jaar = 2025
|BBP_per_kapita = $9 571<ref name="imf2" />
|BBP_per_kapita_rang = 83<sup>ste</sup>
|onafhanklikheidstipe = • [[Kolchis|Koninkryk Kolchis]]<br />• [[Diauehi|Koninkryk Diauehi]]<br />• [[Koninkryk Iberië]]<br />• [[Lasika|Koninkryk Lasika]]<br />• [[Prinsdom Iberië]]<br />• [[Koninkryk Abchasië]]<br />• [[Koninkryk Georgië]]<br />• [[Russiese Ryk|Russiese]] verowering<br />• van die Russiese Ryk<br />• Sowjetse herowering<br />• van die [[Sowjetunie]]:<br />• Verklaar<br />• Bereik<br />• Huidige grondwet
|onafhanklikheidsgebeure =
|onafhanklikheidsdatums = <br />13de eeu–164 v.C.<br />12de eeu–8ste eeu v.C.<br />302 v.C.–580 n.C.<br />131 v.C.–697 n.C.<br />580–880 n.C.<br />767–1014 n.C.<br />[[1008]]<br />[[12 September]] [[1801]]<br />[[26 Mei]] [[1918]]<br />[[25 Februarie]] [[1921]]<br /><br />[[9 April]] [[1991]]<br />[[25 Desember]] [[1991]]<br />[[24 Augustus]] [[1995]]
|MOI = {{wins}} 0,814<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=13 Mei 2025}}</ref>
|MOI_rang = 60<sup>ste</sup>
|MOI_jaar = 2022
|MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}}
|Gini = 33,5<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GE |title=Gini Index – Georgia |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=13 Mei 2025}}</ref>
|Gini_rang =
|Gini_jaar = 2022
|Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}}
|geldeenheid = [[Georgiese lari|Lari]] (ლ)
|geldeenheid_kode = GEL
|land_kode = GE
|tydsone = GET
|utc_afwyking = [[UTC+04:00|+04]]
|tydsone_somer = nie toegepas nie
|utc_afwyking_DST = [[UTC+04:00|+04]]
|internet_domein = [[.ge]] [[.ge|.გე]]
|skakelkode = 995
|voetskrif = a. Uitsluitende besette gebiede ([[Abchasië]] en [[Suid-Ossetië]]).<br />b. Insluitende besette gebiede.
}}
'''Georgië''' ([[Georgies]]: საქართველო, ''Sakartwelo'', [sɑkʰɑrtʰvɛlɔ], {{Audio|Sakartvelo.ogg|luister}}) is 'n [[Eurasië|Eurasiese]] [[land]] in die [[Kaukasus]] en is geleë aan die ooskus van die [[Swartsee]]. Sy buurstate sluit in [[Rusland]] (noord), [[Turkye]] en [[Armenië]] (suid) en [[Azerbeidjan]] (oos). Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Tbilisi]]; [[Koetaisi]] het vanaf Oktober 2012 tot Desember 2018 as [[regeringsetel]] gedien. Die land beslaan ’n oppervlakte van 69 700 km² en ’n bevolking van omtrent 3,9 miljoen.
Sedert 2024 is die staatshoof [[Micheil Kawelasjwili]]. Danksy onder meer die voormalige president, [[Micheil Saakasjwili]], se goeie betrekkinge met die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] was Georgië glo op pad om 'n [[Navo]]-lidland te word. Dit is onder groot protes van Rusland, wat Georgië en ander oud-[[Sowjetunie|Sowjet]]state steeds as deel van sy invloedsfeer beskou.
Koninkryke wat in die gebied geleë was, [[Koninkryk Iberië|Iberië]] en [[Kolchis]], het in die 4de eeu n.C. reeds die [[Christendom|Christelike]] geloof aanvaar. Vandag is 80% van die inwoners [[Georgies-Ortodokse en Apostoliese Kerk|Georgies-Ortodokse]] Christene, terwyl 2% [[Russies-Ortodokse Kerk|Russies-Ortodoks]] en 4% van die [[Oriëntale Ortodoksie|Armeens-Apostoliese Kerk]] is.
Georgië het die hoogtepunt van sy politieke en ekonomiese mag in die 11de tot 12de eeu bereik toe Iberië en Kolchis in die '''Koninkryk Georgië''' verenig is. In die begin van die 19de eeu is Georgië deur die [[Russiese Ryk]] geannekseer.<ref>{{en}} David M. Lang, A Modern History of Georgia, bl. 109</ref> Ná ’n kort tydperk van onafhanklikheid ná die [[Russiese Rewolusie (1917)|Russiese Rewolusie]] van 1917, het die [[Sowjetunie]] Georgië in 1921 beset en het dit die [[Georgiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] geword. Ná onafhanklikwording in 1991 het die land verskeie ekonomiese terugslae gehad wat vererger is deur onrus in dele van die land. Dit het voortgeduur tot met die [[Roosrewolusie]] van 2003, waarna ’n nuwe regering demokratiese en ekonomiese hervormings ingestel het.<ref>{{en}} Parsons, Robert (11 Januarie 2008), "[http://www.opendemocracy.net/article/conflicts/mikheil_saakashvili_bitter_victory Mikheil Saakashvili’s bitter victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170415171319/https://www.opendemocracy.net/article/conflicts/mikheil_saakashvili_bitter_victory |date=15 April 2017 }}", ''openDemocracy.net''. URL besoek op 21 Mei 2008.</ref>
Die land is lid van verskeie internasionale organisasies. Dit bevat twee de facto onafhanklike streke, [[Abchasië]] en [[Suid-Ossetië]], wat beperkte internasionale erkenning gekry het ná die Russies-Georgiese Oorlog van 2008.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.smr.gov.ge/docs/doc216.pdf |title=The Law of Georgia on Occupied Territories (431-IIs) |date=23 Oktober 2008 |publisher=Staatsbediening vir Herintegrasie |accessdate=1 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417001021/http://www.smr.gov.ge/docs/doc216.pdf |archive-date=17 April 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
== Etimologie ==
=== Name van Georgië ===
[[Lêer:World map by Pietro Vesconte - Georgia.jpg|duimnael|links|"Georgië" op 'n Middeleeuse ''mappa mundi'', in 1320]]
[[Lêer:Freedom Square, Tbilisi, Georgia.jpg|duimnael|links|Een teorie oor die [[Georgiërs]] se naam is dat dit van [[Sint Joris]], Georgië se [[beskermheilige]], afgelei is. Standbeeld in [[Tbilisi]]]]
[[Antieke Griekeland|Antieke Grieke]] ([[Strabo]], [[Herodotos]], [[Plutarchus]], [[Homeros]], ens.) en [[Antieke Rome]]ine ([[Titus Livius]], [[Tacitus]], en.) het na vroeë Wes-Georgiërs as [[Kolchis|Kolchiërs]] verwys en na Oos-Georgiërs as [[Koninkryk Iberië|Iberiërs]] (''Iberoi'', Ἰβηροι in sommige Griekse bronne).<ref>{{en}} {{cite book |author=David Braund |title=A History of Colchis and Transcaucasian Iberia, 550 BC-AD 562 |publisher=Oxford University Press |pages=[https://archive.org/details/georgiainantiqui0000brau/page/17 17–18] |year=1994 |isbn=978-0-19-814473-1 |url=https://archive.org/details/georgiainantiqui0000brau}}</ref>
Die naam "Georgië" is vir die eerste keer in [[Italiaans]] op die ''mappa mundi'' deur [[Pietro Vesconte]] in 1320 gebruik<ref>{{en}} Rouben Galichian (2007) Countries South of the Caucasus in Medieval Maps: Armenia, Georgia and Azerbaijan. bl. 188–189</ref> In die vroeë stadium van sy gebruik in die [[Latyn]]se wêreld is die naam dikwels as ''Jorgia'' gespel.<ref>{{en}} Boeder; et al. (2002). Philology, typology and language structure. Peter Lang. bl. 65. {{ISBN|978-0820459912}}</ref> Oorgelewerde teorieë is gegee deur die reisiger [[Jacques de Vitry]], wat die naam se oorsprong verklaar met die gewildheid van [[Sint Joris]] onder Georgiërs,<ref>{{en}} Grigol Peradze: "The Pilgrims' derivation of the name Georgia". ''Georgica'', Autumn, 1937, nos. 4 & 5, 208–209</ref> terwyl Jean Chardin gedink het dat "Georgië" afgelei is van die Griekse γεωργός ("bewerker van die land). Hierdie eeue-oue verduidelikings vir die woord "Georgië"/"Georgiërs" word oor die algemeen deur die vakkundige gemeenskap verwerp en hulle beskou die [[Persies]]e woord ''gurğ''/''gurğān'' (گرگ, "[[wolf]]"<ref>{{en}} {{cite book|last1=Hock|first1=Hans Henrich|last2=Zgusta|first2=Ladislav|title=Historical, Indo-European, and Lexicographical Studies|url=https://archive.org/details/historicalindoeu0000unse|date=1997|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-012884-0|page=[https://archive.org/details/historicalindoeu0000unse/page/211 211]}}</ref>) as die moontlike oorsprong van die woord.{{sfnp|Mikaberidze|2015|p=3}} Volgens hierdie hipotese is dieselfde Persiese wortel later in talle ander tale oorgeneem, insluitend Slawiese en Wes-Europese tale.{{sfnp|Mikaberidze|2015|p=3}}{{sfnp|Rapp|2014|p=21}}
Die inheemse naam is ''Sakartwelo'' (საქართველო; "land van die [[Georgiërs|Kartweliërs]]"), afgelei van die sentrale Georgiese streek Kartli, opgeteken van die 9de eeu af, met 'n vergrote betekenis verwysend na die hele Middeleeuse Koninkryk Georgië voor die 13de eeu. Die Georgiese omskrywing ''sa-X-o'' is 'n algemene geografiese konstruksie wat verwys na "die gebied waar X woon", waarby X 'n volksnaam is.<ref name="Rapp">{{en}} Rapp, Stephen H. (2003), ''Studies in Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts'', bl. 419–423. Peeters Publishers, {{ISBN|90-429-1318-5}}</ref> Die selfbenaming wat deur Georgiërs gebruik word, is ''Kartwelebi'' (ქართველები, d.w.s. "Kartweliërs), wat vir die eerste keer gebruik is in die ''Umm Leisun''-inskripsie in die [[Ou Stad van Jerusalem]] gebruik is.
Die Middeleeuse "Georgiese kronieke" stel 'n gelyknamige voorouer van die Kartweliërs voor, [[Kartlos]], 'n agterkleinseun van die [[Bybel]]se [[Jafet]] wat volgens Middeleeuse kroniekskrywers die wortel van die plaaslike naam van hul koninkryk was. Geleerdes is dit egter eens dat die woord ''Kartli'' afgelei is van die ''Karts'', a proto-Kartweliese stam wat in antieke tye as 'n dominante streeksgroep na vore gekom het.{{sfnp|Mikaberidze|2015|p=3}} Die naam ''Sakartwelo'' (საქართველო) bestaan uit twee dele. Sy wortel ''kartwel-i'' (ქართველ-ი), verwys na 'n inwoner van die sentraal-oostelike Georgiese streek Kartli of Iberië, soos dit in die [[Bisantynse Ryk|Oos-Romeinse Ryk]] genoem is.<ref>{{en}} {{cite book|author=Constantine Porphyrogenitus|title=De Administrando Imperio|url=https://archive.org/details/deadministrandoi0000cons|editor1=Gyula Moravcsik |others=vertaal deur Romilly James Heald Jenkins|publisher=Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies|year=1967}}</ref>
=== Staatsnaam ===
Volgens artikel 2 van die Georgiese grondwet is "Georgië" die amptelike naam van die land,<ref>{{en}} {{citation|chapter=Article 2.1|title=Constitution of Georgia|publisher=Legislative Herald of Georgia|chapter-url=https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=36|quote=‘Georgia’ is the name of the state of Georgia.|accessdate=25 Maart 2022|archive-date=27 Oktober 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061907/https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=36|url-status=dead}}</ref> aangeneem in 1995. In Georgië se twee amptelike tale ([[Georgies]] en [[Abchasies]]), word die land onderskeidelik საქართველო (''Sakartwelo'') en Қырҭтәыла (''Kərttʷʼəla'') genoem. Voor die goedkeuring van die 1995-grondwet en ná die [[Ontbinding van die Sowjetunie]] is die land amptelik "Republiek Georgië" genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tbilisi |title=Tbilisi |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |date=11 Julie 2023 |accessdate=13 Mei 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17301647 |title=Georgia country profile |publisher=[[BBC]] |date=14 Maart 2012 |accessdate=13 Mei 2025}}</ref>
Verskeie tale gebruik steeds die Russiese variant van die landsnaam, ''Gruzia'', wat die Georgiese owerhede probeer vervang het deur middel van diplomatieke veldtogte. Sedert 2006 het [[Israel]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.jpost.com/international/by-georgia-dont-call-us-gruzia |title='By Georgia! Don't call us Gruzia' |date=17 Mei 2006 |accessdate=19 November 2023 |publisher=The Jerusalem Post |last=Horovitz |first=David}}</ref> [[Japan]],<ref>{{en}} {{Cite web |url=https://en.trend.az/scaucasus/georgia/2324328.html |title=Japan intends to officially use 'Georgia' instead of 'Gruzia' |date=21 Oktober 2014 |accessdate=19 November 2023 |publisher=Trend News Agency}}</ref> [[Suid-Korea]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://eurasianet.org/georgia-stop-calling-me-gruzia |title=Georgia: Stop Calling Me "Gruzia" |date=28 Junie 2011 |accessdate=19 November 2023 |publisher=Eurasianet |last=Lomsadze |first=Giorgi}}</ref> en [[Hongarye]]<ref>{{hu}} {{cite web|url=https://miniszterelnok.hu/orban-viktor-georgiaban-targyal/ |title=Orbán Viktor Georgiában tárgyal|date=27 Oktober 2024|accessdate=26 Maart 2025|publisher=miniszterelnok.hu}}</ref><ref>{{hu}} {{cite web|url=https://miniszterelnok.hu/orban-viktor-sajtonyilatkozata-magyarorszag-es-georgia-kormanyanak-kozos-munkauleset-kovetoen/|title=Orbán Viktor sajtónyilatkozata Magyarország és Georgia kormányának közös munkaülését követően|date=12 Oktober 2023|accessdate=26 Maart 2025|publisher=miniszterelnok.hu}}</ref> het hul taalgebruik amptelik verander in variante van "Georgië".<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rferl.org/a/georgia_asks_friends_to_stop_calling_it_gruzia/24264848.html |title=Georgia Asks Friends To Stop Calling It 'Gruzia' |date=13 Julie 2011 |accessdate=19 November 2023 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |last=Rekhviashvili |first=Jimsher}}</ref> In 2020 het [[Litaue]] die eerste land wêreldwyd geword wat ''Sakartwelas'' in alle amptelike kommunikasie begin gebruik het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/1317371/lithuania-approves-sakartvelo-as-official-name-for-georgia |title=Lithuania approves Sakartvelo as official name for Georgia |date=11 Januarie 2021 |accessdate=19 November 2023 |publisher=LRT}}</ref>
== Geskiedenis ==
=== Voorgeskiedenis ===
Die gebied van die moderne Georgië word reeds sedert die Vroeë [[Steentydperk]] deur ''[[Homo erectus]]'' bewoon. Die proto-Georgiese stamme is in die 12de eeu v.C. die eerste keer in geskrifte genoem.<ref name="PhoenixThe">{{en}} Phoenix: The Peoples of the Hills: Ancient Ararat and Caucasus by Charles Burney , David Marshall Lang, Phoenix Press; Nuwe Uitgawe (31 Desember 2001)</ref> [[Argeologie]]se vondste en verwysings in antieke bronne dui op elemente van vroeë politieke en staatsliggame en op gevorderde metallurgiese en goudsmeetegnieke wat uit die 7de eeu v.C. en vroeër dateer.<ref name="PhoenixThe" />
=== Antieke tyd ===
[[Lêer:Georgian States Colchis and Iberia (600-150BC)-en.svg|duimnael|Die antieke state Kolchis en Iberië]]
In die Klassieke Tydperk, omstreeks die 6de eeu v.C., het die vroeë Georgiese state [[Kolchis]] (Oos-Georgië) en [[Koninkryk Iberië|Iberië]] (Wes-Georgië) ontstaan. In die [[Griekse mitologie]] was Kolchis die plek waar die [[Goue Vlies]] was wat deur [[Jason (mitologie)|Jason en die Argonoute]] gesoek is. Die Goue Vlies in die [[mite]] is geskoei op die destydse gebruik onder die plaaslike inwoners om goudstof uit riviere deur vliese te sif.<ref name="LOCge15">{{en}} "Christianity and the Georgian Empire" (early history) Library of Congress, Maart 1994, webpage:[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ge0015) LCweb2-ge0015].</ref>
In die 4de eeu v.C. het die twee state ’n verenigde koninkryk gestig – ’n vroeë voorbeeld van gevorderde staatsorganisasie onder een koning en ’n aristokratiese hiërargie.<ref>{{en}} Lives and Legends of the Georgian Saints, St Vladimirs Seminary Pr (Maart 1997) deur David Marshall Lang</ref>
Nadat die [[Romeinse Ryk]] in 66 v.C. sy verowering van die [[Kaukasus]] voltooi het, was die Georgiese koninkryke sowat 400 jaar lank onderhorige state en bondgenote van die Romeinse Ryk.<ref name=LOCge15 /> In 337 n.C. het koning [[Mirian III van Iberië]] verklaar dat die Christelike geloof die staatsgeloof is. Die twee state was van die eerste lande in die streek wat gekersten geraak het – in 337 of 319 n.C. Dit het letterkunde en kuns bevorder en eindelik ’n sleutelrol gespeel in die vereniging van die twee Georgiese state. Die aanvaarding van Christenskap het die koninkryk effektief verbind aan die naburige [[Bisantynse Ryk|Oos-Romeinse Ryk]], wat amper ’n millennium lank ’n groot invloed op Georgië uitgeoefen het en ’n groot deel van sy huidige kulturele identiteit gevestig het.<ref name=LOCge15 />
=== Middeleeue ===
[[Lêer:Tamar, fresco of Vardzia.jpg|duimnael|upright|Koningin Tamar het tydens die goue era van die Middeleeuse Georgiese monargie regeer]]
Die vroeë koninkryke het teen die [[Middeleeue]] in verskeie feodale streke verbrokkel. Dit was hierna maklik vir die Arabiese volke om die grootste deel van Oos-Georgië in die 7de eeu te verower. Van toe af tot in die 10de eeu was Georgië deel van die [[Chasare|Chasar-ryk]]. Die streke sou eers weer aan die begin van die 11de eeu ’n enkele Georgiese koninkryk word.
Hoewel die hoofstad, [[Tbilisi]], in 645 n.C. ook verower is, het Iberië onder die Arabiese heersers aansienlike onafhanklikheid geniet.<ref name=LOCge15 /> In 813 n.C. was prins [[Bagrationi-dinastie|Ashot I]] – ook bekend as Ashot Kurapalat – die eerste lid van die [[Bagrationi-dinastie|Bagrationi-familie]] wat heerser van die koninkryk geword het. Ashot se bewind was die begin van ’n periode van byna 1 000 jaar waartydens die Bagrationi-dinastie oor minstens ’n deel van die huidige Georgië regeer het.
[[Bagrationi-dinastie|Bagrat III]] (bewind 1027–'72) het Oos- en Wes-Georgië verenig. In die volgende eeu het [[Dawid IV van Georgië|Dawid IV die Bouer]] (bewind 1089–1125) die land se goue era begin deur die Seldjoek-Turke uit die land te verdryf en Georgië se kulturele en politieke invloed suidwaarts uit te brei tot in [[Armenië]] en ooswaarts tot by die [[Kaspiese See]].<ref name=LOCge15 />
Die Koninkryk Georgië het sy hoogtepunt in die 12de en 13de eeu bereik. Dié tyd onder Dawid die Bouer en [[Tamar van Georgië|koningin Tamar]] word algemeen Georgië se goue era of die Georgiese Renaissance genoem.<ref>{{en}} David Marshal Lang, History of Modern Georgia, bl. 29</ref> Die "renaissance", wat die [[Europa|Wes-Europese]] [[Renaissance]] voorafgegaan het, is gekenmerk deur die opbloei van die romanties-ridderlike tradisie, deurbrake in [[filosofie]] en ’n verskeidenheid politieke innovasies in die gemeenskap en die staat, onder meer godsdiens- en etniese verdraagsaamheid.<ref>{{en}} Goldstein, Darra ''The Georgian Feast: the Vibrant Culture and Savory Food of the Republic of Georgia'' bl. 35</ref>
Oorblyfsels van die goue era is talle groot katedrale, romantiese gedigte en letterkunde en die epiese gedig "Die Ridder in die Luiperd se Vel".<ref>{{en}} Howard Aronson en Dodona Kiziria, Georgian Literature and Culture, bl. 119</ref>
Dawid die Bouer se kleindogter, Tamar, het die opposisie geneutraliseer en ’n energieke buitelandse beleid gevolg wat voordeel getrek het uit die val van mededingende magte van die Seldjoeks en Bisantium. Met die hulp van ’n magtige militêre elite het sy voortgebou op die sukses van haar voorgangers en die Kaukasus oorheers. Sy het die land uitgebrei tot oor groot dele van die hedendaagse [[Azerbeidjan]], Armenië en Oos-[[Turkye]] – tot met die [[Mongoolse Ryk|Mongoolse]] indringing binne twee dekades ná haar bewind.
Die [[Mongole]] is uiteindelik verdryf deur [[George V van Georgië]], die seun van [[Demetrius II van Georgië|Demetrius II]], en hy het die land se vorige mag en Christelike kultuur hervestig. George V was die laaste groot koning van die verenigde Georgiese staat. Ná sy dood het verskillende plaaslike heersers geveg vir onafhanklikheid van ’n sentrale bewind. In die 15de eeu het die koninkryk heeltemal verbrokkel. Georgië is verder verswak deur verskeie rampspoedige invalle deur [[Timur|Tamerlane]]. Teen 1466 het die koninkryk in wanorde verval en in drie onafhanklike koninkryke en vyf semi-afhanklike prinsdomme verdeel. Naburige lande het die interne verdeling van die streek uitgebuit en van die 16de eeu af het die [[Persiese Ryk|Persiese]] en die [[Ottomaanse Ryk]] onderskeidelik die oostelike en westelike deel van Georgië oorgeneem.
Die leiers van die streke wat gedeeltelik outonoom gebly het, het op verskeie geleenthede rebellies gereël. Nog invalle deur die Perse en Ottomane het die streke egter verder verswak. Weens die aanhoudende oorloë het die Georgiese bevolking van vyf miljoen in die 13de eeu afgeneem tot 250 000 aan die einde van die 18de eeu. Met die dood van die Persiese heerser [[Nader Shah]] in 1747 het die twee Oos-Georgiese streke Kartli en Kakheti se konings weggebreek onder Persiese beheer. Hulle is in 1762 deur die energieke koning [[Bagrationi-dinastie|Heraclius II]] herenig.
=== Georgië in die Russiese Ryk ===
[[Lêer:George XII of Georgia.jpg|duimnael|upright|Koning [[George XII van Georgië|George XII]] was die laaste koning van Georgië, wat in 1801 deur die Russiese Ryk geannekseer is]]
In 1783 het Rusland en die oostelike koninkryk Kartli-Kacheti die Verdrag van Georgijefsk onderteken waarin die band van Ortodokse Christenskap tussen die Russiese en die Georgiese volk erken word en Oos-Georgië beskerming belowe word. Ondanks dié ooreenkoms het Rusland Georgië nie gehelp toe die [[Turke]] en [[Perse]] die land in 1785 en 1795 ingeval, Tbilisi verwoes en die inwoners vermoor het nie. In 1801 het Rusland Oos-Georgië geannekseer, die koninklike familie van die troon af gesit en die [[outokefalie]] van die [[Georgies-Ortodokse en Apostoliese Kerk|Georgies-Ortodokse Kerk]] beëindig.
Op 22 Desember 1800 het [[tsaar]] [[Paul van Rusland]], na bewering ná ’n versoek van die Georgiese koning, [[George XII van Georgië|George XII]], ’n bevel onderteken waarvolgens Georgië (Kartli-Kacheti) in die [[Russiese Ryk]] opgeneem word. Dit is op 8 Januarie 1801 gefinaliseer<ref>{{en}} Gvosdev (2000), bl. 85</ref><ref>{{en}} Avalov (1906), bl. 186</ref> en op 12 September 1801 deur tsaar [[Aleksander I van Rusland|Aleksander I]] bekragtig.<ref>{{en}} Gvosdev (2000), bl. 86</ref><ref>{{en}} Lang (1957), bl. 249</ref> Die Georgiese adel het nie die bevel erken nie tot in April 1802, toe hulle in ’n katedraal aangehou en gedwing is om trou aan die Russiese troon te sweer.<ref>{{en}} Lang (1957), bl. 252</ref>
Hierna is die westelike deel van Georgië deur tsaar Aleksander geannekseer. Van 1803 tot 1878, tydens oorloë tussen Rusland en die Ottomaanse Ryk, is verskeie van Georgië se voormalige gebiede soos [[Adzjarië]] oorgeneem. Die prinsdom Goeria is in 1828 afgeskaf en in die Russiese Ryk opgeneem en Megrelië in 1857. Die streek Swaneti is tussen 1857 en 1859 geleidelik geannekseer.
=== Verklaring van onafhanklikheid ===
[[Lêer:Georgien Parlament Unabhängigkeit.jpg|duimnael|links|Die Georgiese parlement verklaar die land onafhanklik in 1918]]
Ná die [[Russiese Rewolusie (1917)|Russiese Rewolusie]] van 1917 het Georgië hom op 26 Mei 1918 onafhanklik verklaar te midde van die Russiese Burgeroorlog. Die parlementêre verkiesing is gewen deur die [[Mensjewis]]tiese Georgiese Sosiaal-Demokratiese Party en sy leier, [[Noe Zjordania]], het die eerste minister geword.
In 1918 het ’n oorlog tussen Georgië en [[Armenië]] uitgebreek oor Georgiese grondgebied wat hoofsaaklik deur [[Armene]] bewoon is. Dit is deur [[Brittanje|Britse]] ingryping beëindig en van 1918 tot 1920 was Georgië onder Britse beskerming.
=== Georgië in die Sowjetunie ===
{{Hoofartikel|Georgiese Sosialistiese Sowjetrepubliek}}
[[Lêer:Noe Schordania.jpg|duimnael|upright|Noe Zjordania, wat in 1918 eerste minister geword het]]
In Februarie 1921 is Georgië deur die [[Rooi Leër]] aangeval. Die Georgiese leër is verslaan, die regering het gevlug en op 25 Februarie 1921 is ’n kommunistiese regering deur die [[Sowjetunie]] ingestel onder die [[Bolsjewis]] [[Filipp Macharadze]].
Die Sowjetregering was egter eers sterk gevestig nadat ’n opstand in Augustus 1924 onderdruk is.<ref>{{en}} Knight, Amy. ''Beria: Stalin's First Lieutenant'', Princeton University Press, Princeton, New Jersey, bl. 237, {{ISBN|978-0-691-01093-9}}.</ref> Georgië is opgeneem in die Transkaukasiese Sosialistiese Sowjetrepubliek saam met Armenië en Azerbeidjan. Die republiek is in 1936 ontbind en Georgië het die Georgiese Sosialistiese Sowjetrepubliek geword.
[[Josef Stalin]], ’n etniese Georgiër, was ’n vooraanstaande Bolsjewis en het [[Wladimir Lenin]] in 1922 opgevolg as algemene sekretaris van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie.
Op 9 April 1989 is ’n vreedsame demonstrasie in die hoofstad, [[Tbilisi]], deur die Sowjetunie onderdruk. In Oktober 1990 is ’n nasionale vergadering verkies. ’n Groep politici het verenig om die Ronde Tafel Vrye Georgië te stig en hulle het 155 van die 250 parlementêre setels gewen. Die heersende Kommunistiese Party het net 64 setels gewen.
=== Georgië ná onafhanklikheid ===
[[Lêer:Flag of Georgia (1990-2004).svg|duimnael|links|Die vlag van Georgië vanaf 1918 tot 1921 en tussen 1990 en 2004]]
[[Lêer:Coat of arms of the Democratic Republic of Georgia.svg|duimnael|Die wapen van Georgië vanaf 1918 tot 1921 en tussen 1991 en 2004]]
Op 9 April 1991, kort voor die verbrokkeling van die Sowjetunie, het Georgië hom onafhanklik verklaar. Op 26 Mei is [[Zwiad Gamsachoerdia]] verkies tot die eerste president van ’n onafhanklike Georgië. Hy het nasionalisme aangemoedig en belowe om Georgië se gesag te hervestig oor streke soos [[Abchasië]] en [[Suid-Ossetië]], wat onder die Sowjetunie as [[Oblast|outonome oblaste]] geklassifiseer is.
Hy is tussen 22 Desember 1991 en 6 Januarie 1992 afgesit in ’n bloedige staatsgreep. ’n Burgeroorlog het uitgebreek wat byna tot in 1995 voortgeduur het. [[Edward Sjewardnadze]] het in 1992 na Georgië teruggekeer en by die leiers van die staatsgreep, Tengiz Kitowani en Jaba Ioseliani, aangesluit en die Staatsraad gevorm.
Sluimerende dispute tussen plaaslike separatiste en die Georgiese bevolking in Abchasië en Suid-Ossetië het ontplof in wydverspreide inter-etniese geweld. Die twee gebiede, wat deur Rusland ondersteun is, het de facto-onafhanklikheid van Georgië verkry. In 1995 is Sjewardnadze amptelik verkies tot president.
In 1992/'93 is rofweg 230 000 tot 250 000 Georgiërs<ref name="hrwreport">{{en}} {{cite web |url=http://www.hrw.org/reports/1995/Georgia2.htm |title=Georgia/Abchasia: Violations of the laws of war and Russia's role in the conflict |date=Maart 1995 |publisher=Hrw.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20200116100659/https://www.hrw.org/reports/1995/Georgia2.htm |archive-date=16 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> vermoor of uit Abchasië gesit deur separatiste en Noord-Kaukasiese vrywilligers (onder andere [[Tsjetsjniërs]]). Sowat 23 000 Georgiërs<ref>{{en}} {{cite web |publisher=Human Rights Watch/Helsinki |url= http://hrw.org/reports/1996/Russia.htm |title=Russia – The Ingush-Ossetian conflict in the Prigorodnyi region |date=Mei 1996}}</ref> het ook uit Suid-Ossetië gevlug.
In 2003 is Sjewardnadze, wat in 2000 herkies is, in die [[Roosrewolusie]] afgesit nadat die Georgiese opposisie en internasionale monitors beslis het die parlementêre verkiesing van 2 November is deur bedrog gekenmerk.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://eurasianet.org/departments/insight/articles/eav112204a.shtml |title=EurasiaNet Eurasia Insight – Georgia’s Rose Revolution: Momentum and Consolidation |publisher=Eurasianet.org |accessdate=5 Mei 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107165034/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav112204a.shtml |archive-date=7 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die rewolusie is gelei deur [[Micheil Saakasjwili]], Zoerab Zjwania en Nino Boerdjanadze, voormalige lede en leiers van Sjewardnadze se regerende party. Saakasjwili is in 2004 tot die nuwe president verkies.
Ná die Roosrewolusie is ’n reeks hervormings ingestel om die land militêr en ekonomies te versterk. Die nuwe regering se pogings om Georgië se gesag in die suidwestelike outonome republiek [[Adzjarië]] te hervestig, het in 2004 tot ’n groot krisis gelei. Sukses in Adzjarië het Saakasjwili aangemoedig om dieselfde in [[Suid-Ossetië]] te probeer, maar sonder sukses.
Dié gebeure, asook beskuldigings dat Georgië betrokke was in die Tweede Tsjetsjniese Oorlog,<ref>{{en}} {{cite news |last=Gorshkov |first=Nikolai |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/europe/2269057.stm |title=Duma prepares for Georgia strike |publisher=[[BBC]] |date=19 September 2002 |accessdate=9 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191117014806/http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/europe/2269057.stm |archive-date=17 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> het daartoe gelei dat betrekkinge tussen die land en Rusland versuur het, en dit is vererger deur Rusland se openlike hulp aan die twee wegbreekstreke. Ondanks die toenemende probleme het Georgië en Rusland in Mei 2005 ’n ooreenkoms onderteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=10007 |title=Russia, Georgia strike deal on bases |publisher=Civil Georgia, Tbilisi |date=30 Mei 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014103429/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=10007 |archive-date=14 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> waarvolgens Rusland sy militêre basisse (wat uit die Sowjet-era dateer) in Desember 2007 aan Adzjarië en die suidelike streek Samtsche-Jawacheti onttrek het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=16321 |title=Russia Hands Over Batumi Military Base to Georgia |publisher=Civil Georgia, Tbilisi |date=13 November 2007 |accessdate=24 Julie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014103430/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=16321 |archive-date=14 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Rusland het egter nie sy troepe aan Abchasië onttrek nie, hoewel hy veronderstel was om dit te doen kragtens ’n verdrag wat in 1999 in [[Istanboel]] onderteken is.<ref>{{en}} [http://www.leader.viitorul.org/print.php?l=ro&idc=48&id=271 Russia's retention of Gudauta base – An unfulfilled CFE treaty commitment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205180219/http://www.leader.viitorul.org/print.php?l=ro&idc=48&id=271 |date= 5 Februarie 2017 }} Socor, Vladirmir. The Jamestown Foundation. 22 Mei 2006</ref>
=== Die Suid-Ossetiese Oorlog en daarna ===
[[Lêer:US Navy 080824-N-4044H-059 Capt. John Moore, commodore, Combined Task Force (CTF) 367, greets local residents and receives flowers shortly after the arrival of the guided-missile destroyer USS McFaul (DDG 74) to the port of Bat.jpg|duimnael|’n Amerikaanse vlootoffisier groet Georgiërs in 2008 in Adzjarië tydens die oorlog tussen Rusland en Georgië]]
Op 7 Augustus 2008 het Georgiese magte die hoofstad van Suid-Ossetië, [[Zchinwali]], begin bombardeer en die volgende dag het Georgiese voetsoldate, tenks en polisiekommando's die streek binnegegaan.<ref>{{en}} {{citation | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7546639.stm | place = UK | title = Heavy fighting in South Ossetia (Georgian MLRS launched rockets on Tskhinvali) | format = video |publisher=[[BBC]] | date = 8 Augustus 2008 |accessdate=13 Mei 2025}}</ref> Verskeie sleuteldorpe is oorgeneem en Russiese vredehouers en Suid-Ossetiese magte het teruggewyk.<ref name="nyt-20081106">{{en}} {{cite news |url=http://www.nytimes.com/2008/11/07/world/europe/07georgia.html |title=Georgia Claims on Russia War Called Into Question |authors=C. J. Chivers, Ellen Barry |work=The New York Times |date=6 November 2008 |accessdate=12 November 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200310023103/https://www.nytimes.com/2008/11/07/world/europe/07georgia.html |archive-date=10 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{citation | url = http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,578273,00.html | title = The West Begins to doubt Georgian leader | journal=Der Spiegel | date = 15 September 2008}}</ref>
Nadat ’n Russiese vredehouersbasis egter gebombardeer en personeellede gedood is, het Russiese soldate die streek binnegeval en dit het gelei tot ’n geveg van drie dae waarin die stad Zchinwali in puin gelê is.<ref>{{en}} {{citation | title = Stockholm International Peace Research Institute Yearbook | year = 2009 | chapter = Armaments, Disarmament and International Security | publisher=Oxford University Press | ISBN = 978-0-19-956606-8}}</ref><ref name="ground zero">{{en}} {{cite news | title = Ground zero in the Georgia-Russia war:South Ossetia city's residents are certain Russia is in the right | first = Peter | last = Finn | work = The Washington Post | date = 18 Augustus 2008 | url = http://articles.sfgate.com/2008-08-18/news/17123137_1_georgian-forces-south-ossetian-tskhinvali | access-date = 29 November 2013 | archive-date = 18 Januarie 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120118085852/http://articles.sfgate.com/2008-08-18/news/17123137_1_georgian-forces-south-ossetian-tskhinvali | url-status = dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web | url= http://exiledonline.com/how-to-screw-up-a-war-story-the-new-york-times-at-work/2/ |title= How To Screw Up A War Story: The New York Times At Work | first = Mark | last = Ames |publisher=Exiled Online |accessdate=2 November 2010}}</ref> Hierna is Georgiese magte gedwing om terug te val en die Russiese lugmag het lugaanvalle op Georgiese magte in Suid-Ossetië asook teikens in Georgië self begin uitvoer.<ref>{{en}} {{citation | url = http://www.nytimes.com/2008/11/07/world/europe/07georgia.html?_r=1&scp=4&sq=georgia&st=cse&oref=slogin | date = 7 November 2008 | title = Georgia Claims on Russia War Called Into Question | publisher=NY Times | first1=C. J. | last1=Chivers | first2=Ellen | last2=Barry}}</ref> Die Georgiese lugmag het teenaanvalle gedoen. ’n Tweede oorlogsfront het ontstaan toe Abchasië, met Russiese hulp, Georgiese troepe in die [[Kodori-vallei]] aanval. Die Georgiese troepe het gou teruggewyk.<ref>{{en}} {{cite news|last=Pronina |first=Lyubov |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601100&sid=a6z1.HFQFr4E |title=Georgia Pulls Out of Ossetia as Second Front Opens (Update1) |publisher=Bloomberg |date=10 Augustus 2008 |accessdate=2 November 2010}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |title=Russian military pushes into Georgia |publisher=CNN |date=11 Augustus 2008 |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/11/georgia.russia/index.html |accessdate=6 Oktober 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217122152/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/11/georgia.russia/index.html |archive-date=17 Desember 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Russiese troepe het die Georgiese dorp Gori, waar Georgiese troepe vroeër saamgetrek het voordat hulle na Tbilisi teruggewyk het, binnegeval. Guerrillastryders het gevolg en hulle het gesteel en gemoor, en brandstigting is ook aangemeld.<ref>{{en}} {{cite news |title=Georgian villages burned and looted as Russian tanks advance |work=The Guardian |location=Londen |date=13 Augustus 2008 |url=http://www.guardian.co.uk/world/2008/aug/13/georgia.russia6 |accessdate=9 Januarie 2008 |first=Luke |last=Harding |archive-url=https://web.archive.org/web/20130227184925/http://www.guardian.co.uk/world/2008/aug/13/georgia.russia6 |archive-date=27 Februarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |title=Russia's cruel intention |work=The Guardian |location=Londen |date=13 Augustus 2008 |url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2008/sep/01/russia.georgia |accessdate=7 Oktober 2008 |first=Luke |last=Harding |archive-url=https://web.archive.org/web/20130227184900/http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2008/sep/01/russia.georgia |archive-date=27 Februarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Op 12 Augustus 2008 het oudpres. [[Dmitri Medwedef]] gelas dat Russiese operasies in Georgië beëindig word<ref>{{en}} {{cite web |title=Russian President Orders Halt To Military Operations In Georgia |publisher=GlobalSecurity.org |date=12 Augustus 2008 |url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2008/08/mil-080812-rferl01.htm |accessdate=6 Oktober 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502071509/http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2008/08/mil-080812-rferl01.htm |archive-date=2 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en dat Russiese troepe geleidelik aan onder meer Gori onttrek word. Russiese magte het egter in Abchasië en Suid-Ossetië agtergebly<ref>{{en}} {{cite news |url=http://en.rian.ru/world/20081009/117637460.html |title=Russia hands over control of Georgian buffer zones to EU |publisher=RIA Novosti |date=9 Oktober 2008 |accessdate=10 Oktober 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501122559/http://en.rian.ru/world/20081009/117637460.html |archive-date=1 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.rian.ru/russia/20081119/118400373.html |title=RIA Novosti — Russia — Russia fully staffs bases in Abkhazia, S.Ossetia |publisher=En.rian.ru |accessdate=10 Mei 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501113517/http://en.rian.ru/russia/20081119/118400373.html |archive-date=1 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en Rusland het kort daarna dié twee gebiede se onafhanklikheid erken.<ref>{{en}} [http://abc.az/eng/news_26_08_2008_27081.html Russia recognised the independence of Abkhazia and South Ossetia from Georgia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080831201216/http://abc.az/eng/news_26_08_2008_27081.html |date=31 Augustus 2008 }}, Azerbaijan Business Centre, 26 Augustus 2008. Besoek op 26 Augustus 2008.</ref>
Sedert die oorlog hou Georgië vol Rusland beset die twee wegbreekstreke en dat hulle wetlik deel van Georgië bly.<ref name="parliament.ge">{{en}} [http://www.parliament.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=98&info_id=20047 Resolution of the Parliament of Georgia declaring Abkhazia and South Ossetia occupied territories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080903224516/http://www.parliament.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=98&info_id=20047 |date= 3 September 2008 }}, 28 Augustus 2008.</ref><ref>{{en}} [http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19330 Abkhazia, S.Ossetia Formally Declared Occupied Territory.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080903230132/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19330 |date= 3 September 2008 }} Civil Georgia. 28 Augustus 2008</ref> Die land het groot internasionale steun gekry vir dié standpunt, hoewel pogings om internasionale toegang te beperk en ’n ekonomiese verbod op die streke te plaas, gemengde reaksie ontlok het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.tabula.ge/article-3573.html |title=Turkish Investment and Trade Booms in Abkhazia |publisher=Tabula Magazine English |date=1 April 2011 |accessdate=10 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501113604/http://en.tabula.ge/article-3573.html |archive-date=1 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
== Administratiewe verdeling ==
[[Lêer:Georgia high detail map.png|duimnael|’n Kaart van Georgië wat die gebiede Abchasië en Suid-Ossetië aandui, wat albei de facto onafhanklik is]]
Georgië is verdeel in nege streke, een stad en twee outonome republieke.<ref name="CIA" /> Hulle is weer onderverdeel in 69 munisipaliteite.
[[Adzjarië]] was 'n outonome republiek in die Sowjet-tye, en het dit gebly binne onafhanklike Georgië. Onder leier [[Aslan Abasjidze]], wat noue bande met Rusland gehad het, het Tbilisi effektief gesag verloor. Ná die verkiesing van Micheil Saakasjwili as president in 2004, wat Georgiese gesag oor die hele twyfel wou herwin, het spanning tussen Adzjarië en Georgië toegeneem, wat gelei het tot betogings in die streek en Abasjidze se bedanking. Die streek het sy outonomie behou.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/3520322.stm |publisher=[[BBC]] |title=Regions and territories: Ajaria |date=8 Februarie 2011 |accessdate=13 Mei 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191005075249/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/3520322.stm |archive-date= 5 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
Die outonome streek [[Abchasië]] het hom in 1999 onafhanklik verklaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.government.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=221 |title=Government of Georgia – Abkhazia |publisher=Government.gov.ge |accessdate=3 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512053531/https://government.gov.ge/index.php?lang_id=ENG |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3261059.stm |publisher=[[BBC]] |title=Regions and territories: Abkhazia |date=8 Februarie 2011 |accessdate=19 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105235542/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3261059.stm |archive-date= 5 November 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die de facto- onafhanklike [[Suid-Ossetië]] is amptelik bekend as die Zchinwali-streek om dit te onderskei van die Russiese [[Noord-Ossetië]].<ref name="BBC South Ossetia">{{en}} {{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/3797729.stm |publisher=[[BBC]] |title=Regions and territories: South Ossetia |date=8 Februarie 2011 |accessdate=13 Mei 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191104053538/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/3797729.stm |archive-date= 4 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Suid-Ossetië was outonoom in die [[Sowjetunie]], maar daardie outonomie is in 1990 weggeneem. Volgens Georgiese wetgewing is die grootste deel van die gebied deel van Georgië se Sjida Kartli-streek. Hoewel daar ’n aanbod was om die streek weer outonoom te maak, het die bevolking tydens ’n 2006-referendum, wat nie deur Georgië erken is nie, vir onafhanklikheid gestem.<ref name="BBC South Ossetia" /> Rusland erken Suid-Ossetië se onafhanklikheid, maar nie Georgië nie; dié land beskou die Russiese teenwoordigheid as ’n besetting van Georgiese grondgebied.<ref name="parliament.ge" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19330 |title=Abkhazia, S.Ossetia Formally Declared Occupied Territory |publisher=Civil Georgia |date=28 Augustus 2008 |accessdate=3 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080903230132/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19330 |archive-date=3 September 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Albei streke het nou minimale internasionale erkenning as onafhanklike gebiede.
== Geografie en klimaat ==
[[Lêer:Keselo, Tusheti.jpg|duimnael|links|Die streek Tusheti in Noordoos-Georgië]]
[[Lêer:Satellite image of Georgia in May 2003.jpg|duimnael|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Georgië]]
[[Lêer:Svaneti, georgia.jpg|duimnael|Die streek Swaneti in Noordwes-Georgië]]
Georgië is in die [[Kaukasus|Suid-Kaukasus]] geleë,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Caucasus |title=Caucasus |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=9 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504123439/https://www.britannica.com/place/Caucasus |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://cesww.fas.harvard.edu/ces_definition.html |title=CESWW – Definition of Central Eurasia |publisher=Cesww.fas.harvard.edu |accessdate=6 Augustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915101714/http://cesww.fas.harvard.edu/ces_definition.html |archive-date=15 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> tussen die breedtegrade 41° en 44° N en die lengtegrade 40° en 47° O. Dit het ’n oppervlakte van 69 700 km² en is baie bergagtig. Die [[Lichi-bergreeks]] verdeel die land in oos (die historiese Iberië) en wes (Kolchis). Berge skei ook die noordelike deel van die res van Georgië.
Die Groot Kaukasus-bergreeks vorm die land se noordgrens. Die hoofpaaie na Rusland deur die bergreeks loop deur die Roki-tonnel tussen Suid- en Noord-Ossetië en die Darial-kloof in die Georgiese streek Chevi. Die suidelike deel van die land word begrens deur die Klein Kaukasus-bergreeks.
Die hoogste berg is [[Sjchara]] (5 068 m bo seevlak), gevolg deur Janga ([[Dzjangi-Taoe]]) (5 059 m). Ander prominente pieke sluit in Kazbek, Sjota Roestaweli, Tetnoeldi, Oesjba en Ailama. Van laasgenoemde pieke is net Kazbek van [[Vulkaan|vulkaniese]] oorsprong. Die gebied tussen Kazbek en Sjchara (sowat 200 km aan die hoof-Kaukasus-bergreeks) word oorheers deur gletsers. Van die sowat 2 100 gletsers in die Kaukasus kom sowat 30% in Georgië voor.
Die term Klein Kaukasus-bergreeks word dikwels gebruik vir die bergagtige Suid-Georgië wat aan die Groot Kaukasus-bergreeks verbind word deur die Lichi-reeks. Die gebied bestaan uit verskeie bergreekse (grootliks van vulkaniese oorsprong) wat met mekaar verbind is en plato's wat nie hoër as 3 400 m is nie. Prominente geografiese eienskappe sluit in die vulkaniese plato Jawacheti, mere soos Tabatskoeri en Parawani, en minerale- en warmbronne. Twee van die grootste riviere is die [[Rioni]] en die [[Koera|Mtkwari]].
Die [[Kroebera-grot]] is die diepste bekende grot in die wêreld. Dit is in die [[Arabika-massief]] van die [[Gagra-bergreeks]] in Abchasië geleë. In 2001 het ’n Russies-Oekraïnse span ’n wêreldrekord opgestel toe hulle 1 710 m diep geduik het. In 2004 het ’n Oekraïnse span die 2 000 m-merk bereik. In Oktober 2005 is ’n ongerepte deel deur die CAVEX-span ontdek en hulle het bevestig dat die grot 2 140 m diep is.
=== Topografie ===
[[Lêer:Vardzia.jpg|duimnael|links|Die grotstad Wardzia en die vallei van die [[Koera]]-rivier daaronder]]
[[Lêer:Ushba 1879.jpg|duimnael|Oesjba, ’n prominente piek in die Kaukasus]]
Die Georgiese landskap is taamlik uiteenlopend. In die weste is van moeras- en reënwoude tot permanente [[sneeu]] en [[gletser]]s, terwyl ’n klein deel in die ooste ook halfdroë vlaktes bevat. Woude bedek sowat 40% van Georgië se oppervlak, terwyl die alpynse en subalpynse sone sowat 10% beslaan.
’n Groot deel van die natuurlike habitat in die laagliggende dele van Wes-Georgië het die afgelope 100 jaar verdwyn weens die uitbreiding van [[landbou]] en stede. Die meeste van die woude wat die Kolchis-vlakte bedek het, bestaan nie meer nie – behalwe in nasionale parke en reservate (soos die Paliastomi-meergebied). Vandag kom die meeste woude in die bergagtige gebiede voor. Wes-Georgië se woude laer as 600 m bo seevlak bestaan hoofsaaklik uit bladwisselende bome – veral eikebome, haagbeuke, Oosterse beuke, olms, esbome en kastaiings. Immergroen [[spesie]]s soos buksbome word ook wyd aangetref.
Die wes-sentrale hange van die [[Mescheti-bergreeks]] in Adzjarië en sommige plekke in Samegrelo en Abchasië is bedek met gematigde reënwoude. Tussen 600 en 1 000 m bo seevlak raak die bladwisselende woude gemeng met breëblaar- en keëldraende spesies. Dié sone bevat veral beuke-, Kaukasiese sparhoutboom- en denneboomwoude. Van 1 500 tot 1 800 m raak die woude grootliks keëldraend. Die boomlyn eindig gewoonlik op sowat 1 800 m en dan begin die alpynse sone; in die meeste gebiede strek dit tot sowat 3 000 m bo seevlak. Bokant dié merk lê sneeu en gletsers.
Die landskap van Oos-Georgië (die gebied oos van die Lichi-bergreeks) verskil heelwat van dié in die weste, hoewel die woude in die laagliggende gebiede soos die Mtkwari- en Alazani-riviervalleie ook moes plek maak vir landbou.
Oos-Georgië bestaan in die algemeen uit valleie en klowe wat deur berge geskei word. Hier is byna 85% van die woude bladwisselend. Keëlboomwoude kom net oorheersend voor in die Borjomi-kloof en in die heel westelike dele. Veral beuke, eieke en haagbeuke kom voor, maar daar is ook esdorings, esse en haselneutbome. In die Bo-Alazani-riviervallei is daar taksisboomwoude.
Meer as 1 000 m bo seevlak (veral in die streke Toesjeti, Chewsoereti en Chewi) oorheers denne- en berkewoude. In die algemeen kom woude in Oos-Georgië voor tussen 500 en 2 000 m bo seevlak, terwyl die alpynse sone strek van 2 000 tot 3 500 m. Bo dié merk lê sneeu en gletsers.
=== Klimaat ===
[[Lêer:Köppen climate classification map of Georgia.svg|duimnael|links|Klimaatsones in Georgië volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]]
[[Lêer:Batumi Botanical Garden. Black Sea.jpg|duimnael|Die Swartsee-kus van Batoemi in Wes-Georgië]]
Georgië se klimaat is taamlik uiteenlopend vir so ’n klein land. Daar is twee hoofstreke, min of meer oos en wes. Die Groot Kaukasus speel ’n belangrike rol daarin om die klimaat gematig te maak en die land te beskerm teen die kouer lug uit die noorde. Die Klein Kaukasus beskerm weer die land gedeeltelik teen droë, warm lug uit die suide.
’n Groot deel van Wes-Georgië val in die noordelike buiterand van die vogtige subtropiese sone met ’n jaarlikse [[reën]]val van tussen 1 000 en 4 000 mm. Die reën kom meestal eweredig deur die jaar voor, hoewel meer reën in die [[herfs]] kan voorkom. Die klimaat wissel na gelang van die hoogte; die laelande van Wes-Georgië is relatief warm dwarsdeur die jaar, terwyl die bergagtige gebiede koel, nat [[somer]]s en [[winter]]s met sneeu het. Adzjarië is die natste streek in die Kaukasus, met die Berg Mtirala-[[reënwoud]] oos van Koboeleti wat ’n jaarlikse reënval van 4 500 mm het.
Oos-Georgië het ’n oorgangsklimaat tussen vogtig suptropies en kontinentaal. Die streek se weerpatroon word beïnvloed deur droë lug vanaf die [[Kaspiese See]] in die ooste en vogtige lug vanaf die [[Swartsee]] in die weste. Die vogtige lug vanaf die Swartsee word dikwels afgekeer deur verskeie bergreekse (Lichi en Mescheti) wat die ooste en die weste van die land skei. Die jaarlikse reënval is minder as in die weste en wissel tussen 400 en 1 600 mm.
Die natste seisoene is die [[lente]] en herfs, terwyl dit in die winter en somer droër is. ’n Groot deel van Oos-Georgië het warm somers, veral in die laagliggende gebiede, en relatief koue winters. Nes in die weste speel die hoogte bo seevlak ’n belangrike rol; die klimaat bo 1 500 m is aansienlik kouer as in die laagliggende dele. Die dele van die streek bo 2 000 m kry dikwels selfs in die somer ryp.
=== Biodiversiteit ===
[[Lêer:CaucasianOvcharka-Julius.jpg|duimnael|Die Kaukasiese skaaphond]]
Vanweë die verskeidenheid in die landskap en sy lae ligging is Georgië die tuiste van sowat 1 000 spesies [[gewerwelde]]s (330 [[voël]]s, 160 [[vis]]se, 48 [[reptiel]]e en 11 [[amfibie]]ë). ’n Groot getal [[Karnivoor|karnivore]] woon in die woude, soos [[Beer|bruinbere]], [[Wolf|wolwe]], [[rooikat]]te en Kaukasiese [[luiperd]]s. Die [[fisant]] is ’n endemiese voël wat nou ook algemeen in die res van die wêreld voorkom. Die getal [[ongewerwelde]]s is ook groot, maar syfers wissel tussen publikasies. Daar is bv. 501 spesies [[spinnekop]]pe in Georgië.
Daar is net meer as 6 500 spesies [[fungus]]se aangeteken,<ref>{{en}} Nakhutsrishvili, I.G. ["Flora of Spore Producing Plants of Georgia (Summary)"]. 888 bl., Tbilisi, Academy of Science of the Georgian SSR, 1986</ref><ref name="cybertruffle1">{{en}} {{cite web |url=http://www.cybertruffle.org.uk/robigalia/eng/index.htm |title=Cybertruffle's Robigalia – Observations of fungi and their associated organisms |publisher=cybertruffle.org.uk |accessdate=27 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181229121452/http://www.cybertruffle.org.uk/robigalia/eng/index.htm |archive-date=29 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> maar daar is waarskynlik veel meer, veral in die lig daarvan dat geskat word net sowat 7% van alle fungusse wêreldwyd is al ontdek.<ref>{{en}} Kirk, P.M., Cannon, P.F., Minter, D.W. and Stalpers, J. "Dictionary of the Fungi". Edn 10. CABI, 2008</ref>
== Regering en politiek ==
[[Lêer:Parliament of Georgia in Kutaisi.jpg|duimnael|links|Die Georgiese parlementsgebou in [[Koetaisi]], setel van die parlement tussen 2012 en 2018]]
[[Lêer:President of Georgia Mikheil Saakashvili in Tbilisi, March 22, 2008.jpg|duimnael|upright|Micheil Saakasjwili was die Georgiese president van 2004 tot 2007 en van 2008 tot 2013]]
Georgië is ’n [[demokrasie|demokratiese]], parlementêre [[republiek]]. Die [[president]] is die staatshoof en die [[eerste minister]] die regeringshoof. Die uitvoerende gesag berus by die kabinet wat bestaan uit ministers onder leiding van die eerste minister en deur die parlement aangestel word.
Die wetgewende gesag lê by die parlement. Dit het 150 lede, bekend as afgevaardigdes. Hulle word vir ’n termyn van vier jaar verkies. Die parlementêre setel bevind hom in Tbilisi. Van 2012 tot 2018 was die parlement in Koetaisi gesetel.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://agenda.ge/en/news/2018/2674 |title=New Constitution of Georgia comes into play as the presidential inauguration is over |newspaper=Agenda.ge |date=17 Desember 2018 |accessdate=9 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717060403/http://agenda.ge/en/news/2018/2674 |archive-date=17 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 26 Mei 2012 het Saakasjwili ’n nuwe parlementsgebou ingewy in die stad Koetaisi in Wes-Georgië in ’n poging om mag te desentraliseer en politieke beheer nader aan Abchasië te skuif,<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.washingtonpost.com/national/georgia-opens-new-parliament-in-kutaisi-far-from-the-capital/2012/05/26/gJQAOhOGsU_story.html |title=Georgia opens new parliament in Kutaisi, far from the capital |newspaper=Washington Post |date=26 Mei 2012 |accessdate=26 Mei 2012 |archive-date=11 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211070227/https://www.washingtonpost.com/national/georgia-opens-new-parliament-in-kutaisi-far-from-the-capital/2012/05/26/gJQAOhOGsU_story.html |url-status=dead }}</ref> maar dit is herroep na sy vertrek as president.
Opinies verskil oor die mate van politieke vryheid in Georgië. Saakasjwili het in 2008 geglo die land is “op pad is om ’n Europese demokrasie te word”.<ref name="misha">{{en}} {{cite web |url=http://www.foxnews.com/wires/2008Jan07/0,4670,GeorgiaPresidentialElection,00.html |title=Georgia Leader: Country on Right Track |publisher=Fox News |author=Lynn Berry |date=7 Januarie 2008 |accessdate=8 Januarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080108095512/http://www.foxnews.com/wires/2008Jan07/0%2C4670%2CGeorgiaPresidentialElection%2C00.html |archive-date=8 Januarie 2008 |url-status=dead}}</ref> Freedom House lys Georgië as ’n gedeeltelik vrye land.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://freedomhouse.org/country/georgia/freedom-world/2022 |title=Georgia: Freedom in the World 2022 Country Report |publisher=Freedom House |accessdate=5 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205015608/https://freedomhouse.org/country/georgia/freedom-world/2022 |archive-date=5 Februarie 2023 |url-status=live}}</ref> Volgens waarnemers is daar ’n gebrek aan vertroue tussen die regering en die opposisie.<ref>{{en}} {{cite web |title=Western observers offer varied judgments on the conduct of the Georgian presidential election and its consequences |publisher=Armenian Reporter |date=1 Augustus 2008 |url=http://yandunts.blogspot.com/2008/08/western-observers-offer-varied.html |accessdate=17 Oktober 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929050201/http://yandunts.blogspot.com/2008/08/western-observers-offer-varied.html |archive-date=29 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In die Georgiese parlementsverkiesing van Oktober 2012 het die opposisie-koalisie "Georgiese Droom – Demokratiese Georgië" geseëvier. Dit is die volgende dag deur die destydse president, Saakasjwili, bevestig.<ref>{{en}} {{Citation |title=Saakashvili Concedes Defeat in Parliamentary Election|newspaper=Civil|date=2 Oktober 2012 |url=http://civil.ge/eng/article.php?id=25299}}</ref> [[Salome Zoerabisjwili]] het van 2018 tot 2024 as die president gedien en sy is in Desember 2024 opgevolg deur [[Micheil Kawelasjwili]]. [[Irakli Kobachidze]] dien sedert 2024 as eerste minister.
=== Menseregte ===
[[Lêer:April 10, Day 2, rally at the Parliament.jpg|duimnael|links|’n Demonstrasie op 10 April 2009 voor die ou Georgiese parlement]]
[[Menseregte]] in die land word in die grondwet gewaarborg. ’n Onafhanklike "openbare verdediger" is deur die parlement aangestel om te verseker dié regte word toegepas.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ombudsman.ge |title=Georgia's public defender |publisher=Ombudsman.ge |accessdate=3 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806080154/http://ombudsman.ge/ |archive-date=6 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Georgië het ook die internasionale Raamwerkkonvensie vir die Beskerming van Nasionale Minderhede in 2005 onderteken.
Die regering is gekritiseer vir die gewelddadige optrede op 26 Mei 2011 teen betogers, onder andere die Georgiese opposisieleier Nino Boerjanadze, toe hulle met [[traangas]] en rubberkoeëls uiteengejaag is. Hulle het geweier om Roestaweli-laan in Tbilisi te verlaat tydens ’n onafhanklikheidsdag-parade al het hul permit reeds verval en al is hulle gevra om op ’n alternatiewe plek byeen te kom.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.news.az/articles/Georgia/37341 |title=US, Britain, call for probe into May 26 events in Georgia |publisher=News.Az |date=28 Mei 2011 |accessdate=3 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190701204520/http://www.news.az/articles/Georgia/37341 |archive-date=1 Julie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |authors=Rachel Denber, Europe and Central Asia deputy director |url=http://www.hrw.org/en/news/2011/05/26/georgia-police-used-excessive-force-peaceful-protests |title=Georgia: Police Used Excessive Force on Peaceful Protests | Human Rights Watch |publisher=Hrw.org |date=26 Mei 2011 |accessdate=3 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150111015424/http://www.hrw.org/en/news/2011/05/26/georgia-police-used-excessive-force-peaceful-protests |archive-date=11 Januarie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |title=Tbilisi Mayor's Offers Protesters Alternative Venues for Rally |url=http://civil.ge/eng/article.php?id=23518 |publisher=Civil.ge |accessdate=30 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017014037/http://civil.ge/eng/article.php?id=23518 |archive-date=17 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="ABC-AP">{{en}} {{cite news |url=http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=13688230#.TvZtt_LntDp |title=Georgian Police Say 2 Killed in Protest Dispersal |last=MISHA |first=DZHINDZHIKHASHVILI |date=26 Mei 2011 |work=ABC News |agency=Associated Press |accessdate=24 Desember 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122114205/http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=13688230 |archive-date=22 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Mensregte-aktiviste sê die betogings was vreedsaam, maar volgens die regering het baie betogers maskers gedra en was hulle gewapen met stokke en petrolbomme.<ref>{{en}} {{cite web |title=Audio, Video Recordings Implicate Protest Leaders to 'Plotting Violence' |url=http://civil.ge/eng/article.php?id=23537 |publisher=Civil.ge |accessdate=30 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017014038/http://civil.ge/eng/article.php?id=23537 |archive-date=17 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Boerdjanadze het gesê daar is geen gronde vir bewerings dat ’n staatsgreep beplan is nie en dat die betoging wettig was.<ref name="ABC-AP" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://rt.com/news/saakashvili-dictatorship-opposition-people-missing/ |title="Saakashvili has basically endorsed dictatorship" – Georgian opposition – RT |publisher=Rt.com |accessdate=3 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407165719/https://www.rt.com/news/saakashvili-dictatorship-opposition-people-missing/ |archive-date=7 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://rt.com/news/opposition-rally-crackdown-disappearances/ |title=People disappear in Georgia after violent dispersal of opposition rally |publisher=Rt.com |accessdate=3 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181126150743/https://www.rt.com/news/opposition-rally-crackdown-disappearances/ |archive-date=26 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |author=Luke Harding |url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/apr/09/georgia-protests-mikheil-saakashvili |title=Thousands gather for street protests against Georgian president Mikheil Saakashvili |work=The Guardian |location=UK |accessdate=3 Julie 2011 |date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130227184936/http://www.guardian.co.uk/world/2009/apr/09/georgia-protests-mikheil-saakashvili |archive-date=27 Februarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
=== Buitelandse betrekkinge ===
[[Lêer:Mikheil Saakashvili with Obamas.jpg|duimnael|Micheil Saakasjwili en die Amerikaanse president [[Barack Obama]] en hul eggenotes in 2009]]
Georgië handhaaf goeie betrekkinge met sy buurlande [[Armenië]], [[Azerbeidjan]] en [[Turkye]]. Die land is lid van die [[Verenigde Nasies]], [[Raad van Europa]], die [[Wêreldhandelsorganisasie]], die [[Organisasie vir Veiligheid en Samewerking in Europa]], die [[Asiatiese Ontwikkelingsbank]] en verskeie ander internasionale organisasies. Dit handhaaf politieke, ekonomiese en militêre betrekkinge met [[Japan]], [[Uruguay]],<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.mfa.gov.ge/index.php?sec_id=371&lang_id=ENG |title=Ministry of Foreign Affairs of Georgia – Oriental Republic of Uruguay |publisher=Mfa.gov.ge |accessdate=5 Mei 2009 |archive-date= 3 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080903230319/http://www.mfa.gov.ge/index.php?sec_id=371&lang_id=ENG |url-status=dead }}</ref> [[Suid-Korea]],<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.mfa.gov.ge/index.php?sec_id=386&lang_id=ENG |title=Ministry of Foreign Affairs of Georgia – Visa Information for Foreign Citizens |publisher=Mfa.gov.ge |date=30 April 2009 |accessdate=5 Mei 2009 |archive-date= 3 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080903230355/http://www.mfa.gov.ge/index.php?sec_id=386&lang_id=ENG |url-status=dead }}</ref> [[Israel]],<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.mfa.gov.ge/index.php?sec_id=309&lang_id=ENG|title=Ministry of Foreign Affairs of Georgia – Relations between Georgia and the State of Israel|publisher=mfa.gov.ge|accessdate=28 Maart 2010|archive-date= 5 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110905180216/http://www.mfa.gov.ge/index.php?sec_id=309&lang_id=ENG|url-status=dead}}</ref> [[Sri Lanka]],<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.mfa.gov.ge/index.php?sec_id=379&lang_id=ENG |title=Ministry of Foreign Affairs of Georgia – Democratic Socialist Republic of Sri Lanka |publisher=Mfa.gov.ge |accessdate=5 Mei 2009 |archive-date= 3 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080903225804/http://www.mfa.gov.ge/index.php?sec_id=379&lang_id=ENG |url-status=dead }}</ref> die [[Oekraïne]] en baie ander lande.
Die groeiende invloed van Amerika en Wes-Europa op Georgië plaas stremming op die land se betrekkinge met Rusland. Georgië streef tans daarna om ’n volle lid van die [[Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie]] (Navo) te word. In Augustus 2004 is die Individuele Vennootskapsaksieplan van Georgië amptelik by Navo ingehandig. Op 29 Oktober 2004 het die Noord-Atlantiese Raad van Navo die plan goedgekeur en Georgië het die tweede stadium van Euro-Atlantiese Integrasie betree. In 2005 is ’n staatskommissie aangestel om die plan in werking te stel.
Op 14 Februarie 2005 is die ooreenkoms onderteken waarvolgens ’n Navo-samewerkingsoffisier aan Georgië toegeken is. In 2006 het die Georgiese parlement eenparig gestem vir die wetsontwerp wat voorsiening maak vir integrasie met Navo. Die meeste Georgiërs en politici steun Navo-lidmaatskap.
=== Weermag ===
[[Lêer:Georgian Army - Operations abroad since 1991.png|duimnael|links|Die Georgiese krygsmag in die buiteland sedert 1991]]
[[Lêer:33rd LIB Georgia leaving for Afghanistan, 2011 (A).jpg|duimnael|Die 33ste Ligte Infanteriebataljon berei voor vir ontplooiing in Afganistan]]
Die weermag bestaan uit ’n leër en lugmag. Hulle is saam bekend as die Georgiese Gewapende Magte.<ref name="CIA" /> Die sendings en funksies van die weermag is geskoei op die grondwet, die land se wet op verdediging en nasionale militêre strategie asook die internasionale ooreenkomste wat Georgië onderteken het. Dit word uitgevoer onder die leiding en gesag van die departement van verdediging.
Sedert Saakasjwili in 2004 aan die bewind gekom het, het hy die begroting vir die weermag verhoog en die weermag vergroot. Van die lede ondergaan opleiding in gevorderde tegnieke deur Amerikaanse militêre instrukteurs en intelligensiepersoneel. Georgiese troepe was al in [[Irak]] en [[Afganistan]] gestasioneer.<ref>{{en}} Saakashvili, Mikheil. "Why Georgia sends troops to Afghanistan"[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/georgia/6809222/Why-Georgia-sends-troops-to-Afghanistan.html The Telegraph]</ref>
=== Wetstoepassing ===
[[Lêer:Georgian policemen.jpg|duimnael|Georgiese polisie in Tbilisi]]
Die departement van binnelandse sake is in beheer van wetstoepassing. Die polisie het in die afgelope jare ’n groot transformasie ondergaan en die polisie het baie pligte oorgeneem wat voorheen deur onafhanklike regeringsagentskappe uitgevoer is. Nuwe pligte sluit in grensveiligheid, doeanefunksies en gekontrakteerde veiligheidsverskaffing. Die polisie het ook in 2004 ’n nuwe 022-noodtelefoonlyn ingestel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://georgia.usembassy.gov/wardenmessage20041019.html |title=Security Notice |publisher=American Embassy Tbilisi |accessdate=23 Desember 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070815111418/http://georgia.usembassy.gov/wardenmessage20041019.html |archivedate=15 Augustus 2007 |url-status=dead }}</ref> ’n Intelligensiediens is in beheer van nasionale veiligheid.
In 2005 het Saakasjwili die hele verkeerspolisiemag afgedank weens korrupsie.<ref name="mcclatchydc.com">{{en}} {{cite web |authors=Mark McDonald, Knight Ridder Newspapers |url=http://www.mcclatchydc.com/190/story/11216.html |title=Firing of traffic police force stands as a symbol of hope in Georgia | McClatchy |publisher=Mcclatchydc.com |date= |accessdate=30 Oktober 2012 |archive-date=11 Januarie 2013 |archive-url=https://archive.today/20130111043128/http://www.mcclatchydc.com/190/story/11216.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4849472 |title=Georgia's National Police Corruption Project |publisher=NPR |date=15 September 2005 |accessdate=30 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215002402/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4849472 |archive-date=15 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Nuwe mag is toe opgebou met nuwe rekrute.<ref name="mcclatchydc.com" /> Dié nuwe ''Patroeli''-mag is in die somer van 2005 ingestel.
== Demografie ==
[[Lêer:Qartvelebi poloneti.jpg|duimnael|links|’n Georgiese paartjie in tradisionele klere]]
[[Lêer:Caucasus-ethnic en.svg|duimnael|Etniese kaart van die [[Kaukasus]]-streek]]
Soos die meeste inboorlinge van die Kaukasus pas die [[Georgiërs]] nie in een van die etniese hoofgroepe van Europa en Asië nie. [[Georgies]], die grootste van die [[Kartweliese tale]], is nie [[Indo-Europese tale|Indo-Europees]], [[Turkse tale|Turks]] of [[Semitiese taalfamilie|Semities]] nie. Die huidige Georgiese volk het waarskynlik ontstaan uit ’n samesmelting in die antieke tye tussen plaaslike volke en immigrante wat uit die rigting van [[Anatolië]] na die Suid-Kaukasus gekom het.<ref>{{en}} History of Modern Georgia, David Marshal Lang, bl. 18</ref>
Etniese Georgiërs maak sowat 84% van die land se huidige bevolking van 4 661 473 uit (soos in Julie 2006). Dit sluit die wegbreekstreke Abchasië en Suid-Ossetië in.<ref name="yb2005" /> Ander etniese groepe sluit in [[Abchasiërs]], [[Armene]], [[Azerbeidjanners]], [[Belarusse]], [[Bulgare]], [[Estlanders]], [[Duitsers]], [[Grieke]], [[Moldawiërs]], [[Ossetiërs]], [[Pole (volk)|Pole]], [[Russe]], [[Turke]], [[Oekraïners]] en [[Jode|Georgiese Jode]]. Laasgenoemde is een van die oudste Joodse gemeenskappe in die wêreld. In April 2013 was daar "meer as 6 000" geregistreerde [[Iran]]se burgers in Georgië.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-21974676 |title=The Iranians who come to Georgia |author=Damien McGuinness |publisher=[[BBC]] |date=15 April 2013 |accessdate=13 Mei 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804174556/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-21974676 |archive-date=4 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Die grootste taalgroep is die Kartweliese tale; dit sluit in Georgies, Swan, Mingrelies en Laz.<ref name=ethnographic>{{en}} {{cite web |url=http://www.hunmagyar.org/turan/caucasus/index.html |title=Ethnographic map of the Caucasus |publisher=Hunmagyar.org |accessdate=2 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170327010236/http://www.hunmagyar.org/turan/caucasus/index.html |archive-date=27 Maart 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die amptelike taal is Georgies, met [[Abchasies]] die amptelike taal in Abchasië. Georgies is die eerste taal van sowat 71% van die bevolking, gevolg deur [[Russies]] (9%), [[Armeens]] (7%) en [[Azerbeidjans]] (6%). Sowat 7% praat ander tale.<ref name="CIA" />
In die vroeë 1990's, ná die verbrokkeling van die Sowjetunie, het gewelddadige konflikte uitgebreek in die outonome streke Abchasië en Suid-Oossetië. Baie Ossetiërs het die land verlaat en veral na Rusland (Noord-Ossetië) getrek.<ref>{{en}} Human Rights Watch/Helsinki, [http://hrw.org/reports/1996/Russia.htm Russia: The Ingush-Ossetian Conflict in the Prigorodnyi Region], Mei 1996.</ref> Aan die ander kant het meer as 150 000 Georgiërs Abchasië verlaat ná die uitbreek van gevegte in 1993.<ref name=yb2005>{{en}} ''Statistical Yearbook of Georgia 2005'': Population, Table 2.1, bl. 33, Department for Statistics, Tbilisi (2005)</ref>
Volgens die 1989-sensus was 341 000 inwoners, of 6,3% van die bevolking, etniese Russe,<ref>{{en}} [http://www.eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav043009.shtml Georgia: Ethnic Russians Say, "There’s No Place Like Home"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180216143900/https://eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav043009.shtml |date=16 Februarie 2018 }}. EurasiaNet.org. 30 April 2009.</ref> 52 000 was Oekraïners en 100 000 Grieke.<ref name=emigration /> Sedert 1990 het 1,5 miljoen Georgiërs die land verlaat.<ref name=emigration>{{en}} [http://www.fidh.org/IMG/pdf/ge412ang.pdf Ethnic minorities in Georgia] (PDF). Federation Internationale des Ligues des Droits de l'Homme.</ref> In 2006 het na raming een miljoen Georgiërs in Rusland gewoon.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5412672.stm |title=Georgians deported as row deepens |publisher=[[BBC]] |date=6 Oktober 2006 |accessdate=13 Mei 2025}}</ref>
{{Grootste stede van Georgië}}
=== Godsdiens ===
[[Lêer:Svetitskhoveli Cathedral in Georgia, Europe.jpg|duimnael|Die Svetitskhoveli-katedraal, setel van die hoof van die Georgies-Ortodokse Kerk]]
Die meeste Georgiërs (83,9% in 2002)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/georgian/census/2002/I%20tomi%20-%20saqarTvelos%20mosaxleobis%202002%20wlis%20pirveli%20erovnuli%20sayovelTao%20aRweris%20Sedegebi.pdf |title=2002 census results |page=132 |format=PDF |accessdate=10 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190314092456/http://geostat.ge/cms/site_images/_files/georgian/census/2002/I%20tomi%20-%20saqarTvelos%20mosaxleobis%202002%20wlis%20pirveli%20erovnuli%20sayovelTao%20aRweris%20Sedegebi.pdf |archive-date=14 Maart 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> behoort tot die [[Georgies-Ortodokse Kerk]]. Dit is een van die oudste Christelike kerke en is volgens die Kerk deur [[Andreas (apostel)|Andreas]] gestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.patriarchate.ge/_en/?action=istoria |title=Patriarchate of Georgia – Official web-site |publisher=Patriarchate.ge |accessdate=10 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427114954/http://www.patriarchate.ge/_en/?action=istoria |archive-date=27 April 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die historiese [[Koninkryk Iberië|Iberië]] (die huidige Oos-Georgië) het die Christelike geloof in die 4de eeu n.C. aangeneem ná sendingwerk deur St. Nino van [[Kappadosië]].<ref name="Toumanoff1963">{{en}} Toumanoff, Cyril, "Iberia between Chosroid and Bagratid Rule", in ''Studies in Christian Caucasian History'', Georgetown, 1963, bl. 374–377. Aanlyn by [http://rbedrosian.com/Ref/Toumicb/toumicb.html]</ref><ref name="Rapp2007">{{en}} {{cite book|last=Rapp|first=Stephen H., Jr|title=The Blackwell Companion to Eastern Christianity|url=http://books.google.com/books?id=fWp9JA3aBvcC&pg=PA137|accessdate=11 Mei 2012|year=2007|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-3361-9|page=138|chapter=7 – Georgian Christianity}}</ref> Die Kerk het in die [[Middeleeue]] [[outokefalie|outokefaal]] geword. Die outokefalie is tydens die Russiese oorheersing van die land afgestel, maar in 1917 heringestel; dit is in 1990 deur die [[Ekumeniese Patriargaat van Konstantinopel]] erken. Hoewel daar godsdiensvryheid is en die kerk en staat geskei is, word die spesiale status van die Georgies-Ortodokse Kerk in die grondwet erken.
Godsdienstige minderheidsgroepe sluit in [[Moslem]]s (9,9%), [[Oriëntale Ortodoksie|Armeens-Apostoliese Christene]] (3,9%) en [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] (0,8%). Volgens 'n landwye opname het 0,8% tot ander gelowe behoort en 0,7% het geen godsdiens aangedui nie.<ref name="CIA" /><ref name="nationmaster.com">{{en}} {{cite web |url=http://www.nationmaster.com/country/gg-georgia/rel-religion |title=Georgian Religion statistics |publisher=NationMaster |accessdate=2 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105225844/http://www.nationmaster.com/country/gg-georgia/rel-religion |archive-date=5 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Ondanks ’n lang geskiedenis van godsdienstige harmonie in Georgië<ref>{{en}} Spilling, Michael. Georgia (Cultures of the world). 1997</ref> was daar al verskeie voorvalle van diskriminasie teen "nietradisionele" godsdienste, soos [[Jehovasgetuies]], deur die volgelinge van Wasil Mkalawisjwili, wat van sy Ortodokse priestersamp onthef is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.hrw.org/backgrounder/eca/georgia/georgia_memo_full.htm |title=Memorandum to the U.S. Government on Religious Violence in the Republic of Georgia (Human Rights Watch August 2001) |publisher=Hrw.org |accessdate=5 Mei 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081102220649/http://www.hrw.org/backgrounder/eca/georgia/georgia_memo_full.htm |archive-date= 2 November 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
=== Onderwys ===
Die onderwysstelsel het sedert 2004 groot, hoewel omstrede, hervormings ondergaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4724213.stm |title=Georgia purges education system |publisher=[[BBC]] |date=29 Julie 2005 |accessdate=13 Mei 2025}}</ref><ref>{{en}} Molly Corso (13 Mei 2005) [http://www.eurasianet.org/departments/civilsociety/articles/eav041305.shtml Education reform rocks Georgia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731232621/http://www.eurasianet.org/departments/civilsociety/articles/eav041305.shtml |date=31 Julie 2016 }}. Eurasianet. UN-ontwikkelingsprogram. URL besoek op 2 September 2008.</ref> Opvoeding is verpligtend vir alle kinders tussen die ouderdomme van ses en veertien. Daar is drie vlakke: elementêr (6–12 jaar), basies (12–15 jaar) en sekondêr (15–18 jaar), of ’n alternatiewe beroepsvlak van twee jaar. Studente met ’n sekondêreskool-sertifikaat het toegang tot hoër onderwys.
In 2008 was daar 20 instellings wat hoër onderwys aangebied het.
== Kultuur ==
[[Lêer:The Sukhishvili Georgian National Ballet - Khorumi.jpg|duimnael|Die Georgiese tradisionele oorlogsdans Khorumi]]
Die Georgiese kultuur het oor duisende jare ontwikkel sedert die dae van die historiese state Iberië en Kolchis.<ref>{{en}} Georgia : in the mountains of poetry 3rd rev. ed., Nasmyth, Peter</ref> Dit het voortgeduur in die verenigde Georgiese koninkryk onder die heerskappy van die [[Bagrationi-dinastie]]. In die 11de eeu het die kultuur ’n goue eeu en renaissance beleef van klassieke [[letterkunde]], [[kuns]], [[filosofie]], [[argitektuur]] en [[wetenskap]].<ref>{{en}} Rapp, Stephen H. (2003), ''Studies In Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts''. Peeters Publishers, {{ISBN|90-429-1318-5}}</ref>
Die taal Georgies en die klassieke Georgiese letterkunde van die digter Sjota Roestaweli het in die 19de eeu ’n herleweing ondergaan ná ’n lang tydperk van onrus in die geskiedenis. Dit het die basis gevorm vir romantisisme en die romanskrywers van die moderne era, soos Grigol Orbeliani, Nikoloz Baratasjwili, Ilia Tsjawtsjawadze, Akaki Tsereteli, Wazja Psjawela en baie ander.<ref name="Lang David, Georgians">{{en}} Lang David, Georgians</ref> Die kultuur is ook beïnvloed deur [[Klassieke Griekeland]] en die [[Romeinse Ryk|Romeinse]], die [[Bisantynse Ryk|Bisantynse]] en later die [[Russiese Ryk]].
Die Georgiërs het hul eie, unieke drie [[Georgiese skrifte]] wat volgens tradisie in die 3de eeu v.C. ontwerp is deur koning [[Pharnavaz I van Iberië]].<ref>{{en}} Lang, David Marshall. ''Georgia''. bl. 515.</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.101languages.net/georgian/writing_system.html |title=Georgian Alphabet |publisher=101languages.net |accessdate=30 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211142402/https://www.101languages.net/georgian/writing_system.html |archive-date=11 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Die land is bekend vir sy uitgebreide folklore, unieke tradisionele musiek, teater, rolprentwese en kuns. Bekende kunstenaars van die 20ste eeu sluit in skilders soos Niko Pirosmani, Lado Goediasjwili, Elene Achwlediani; balletchoreograwe soos George Balantsjine, Wachtang Tsjaboekiani en Nino Ananiasjwili; digters soos Galaktion Tabidze, Lado Asatiani en Moechran Matsjawariani; en rolprent- en teaterregisseurs soos Robert Stoeroea, Tengiz Aboeladze, Georgi Danelija en Otar Ioseliani.<ref name="Lang David, Georgians" />
=== Argitektuur en kuns ===
[[Lêer:Hpim3433.jpg|duimnael|Ou Tbilisi. Argitektuur in Georgië is in baie opsigte ’n vermenging van Europa en Asië]]
Die Georgiese argitektuur is deur baie beskawings beïnvloed. Daar is verskeie argitektuurstyle vir [[Kasteel|kastele]], [[toring]]s, forte en [[Kerk (gebou)|kerke]]. Die forte van die Bo-Swaneti en die kasteeldorp Sjatili in Chewsoereti is van die beste voorbeelde van [[Middeleeue|Middeleeuse]] kasteelargitektuur. Nog voorbeelde van argitektuurstyle is onder meer Roestaweli-laan in Tbilisi in die Hausmann-styl en die Ou Stasdistrik.
Kerkargitektuur meng klassieke koepels en oorspronklike basilika-styl, en is bekend as die Georgiese kruiskoepelstyl. Dit het in die 9de eeu in die land ontwikkel; voorheen was die meeste kerke basilikas. Voorbeelde van Georgiese kerkargitektuur kan ook buite die land gevind word: die Batsjkowo-klooster in [[Bulgarye]] (1083), die [[Iviron-klooster]] op [[Berg Athos]] in [[Griekeland]] (10de eeu) en die Klooster van die Kruis in [[Jerusalem]] (9de eeu).
Georgiese kuns strek oor die voorhistoriese tye, die Antieke Griekse en Romeinse tyd, die Middeleeue en die moderne tyd. Een van die beroemdste skilders van die laat 19de en vroeë 20ste eeu is Niko Pirosmani.
=== Musiek ===
Die land het ’n lewendige musiekkultuur, wat veral bekend is vir die vroeë ontwikkeling van veelstemmigheid. Baie streke het hul eie tradisionele musiek.
=== Voedselgeregte ===
[[Lêer:Khinkali with beer.jpg|duimnael|Die Georgiese gereg chinkali en bier]]
Georgiese kos en [[wyn]] het oor eeue heen ontwikkel en is deur elke era beïnvloed. Een van die ongewoonste tradisies is ''soepra'', of "Georgiese tafel", wat ook ’n manier is om saam met vriende en familie te kuier. Die hoof van die ''soepra'' is die ''tamada''. Hy stel die hoogsfilosofiese heildronke in en maak seker almal geniet die ete.
Verskeie streke is bekend vir hul spesifieke geregte, soos chinkali (vleiskluitjies) uit die oostelike berggebied en chatsjapoeri hoofsaaklik uit Imereti, Samegrelo en Adzjarië. Geregte is ook van lande soos Rusland, Griekeland en meer onlangs China na Georgië gebring.
=== Sport ===
[[Lêer:Salome Zourabichvili and Georgian Rugby players.jpg|duimnael|links|Die Georgiese president [[Salome Zurabisjwili]] met die [[Vlag van Georgië|Georgiese vlag]] ná die [[Georgiese nasionale rugbyspan|nasionale rugbyspan]] se historiese oorwinning oor [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] in [[Batoemi]], 2022]]
Die gewildste sportsoorte in die land is [[sokker]], [[basketbal]], [[rugby]], [[stoei]], [[judo]] en [[gewigoptel]]. Georgië is histories bekend vir sy fisieke opvoeding; dit is bekend dat die Romeine gefassineer was deur die Georgiërs se fisieke eienskappe nadat hulle die oefentegnieke van Iberië gesien het. Hulle het ’n standbeeld van die Iberiese koning Pharsman opgerig nadat hy Georgiese oefenmetodes tydens ’n besoek aan [[Rome]] demonstreer het.<ref>{{en}} Cassius Dio, ''Roman History'', LXIX, 15.3</ref>
Die gewildste stoeistyl is kakhetian. Ouer style bestaan ook wat minder algemeen is; die streek Khevsureti het byvoorbeeld drie verskillende style. Nog gewilde sporte in die 19de eeu was [[polo]] en ''lelo burti'' (ლელო ბურთი), ’n tradisionele Georgiese sportsoort wat later deur rugby vervang is.<ref>{{en}} {{cite book |authors=Louis, Victor & Jennifer |title=Sport in the Soviet Union. |url=https://archive.org/details/sportinsovietuni0000loui |pages=[https://archive.org/details/sportinsovietuni0000loui/page/39 39] |publisher=Oxford Pergamon |year=1980 |isbn=0-08-024506-4}}</ref> Rugby word as nasionale sport van Georgië beskou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2014/feb/11/six-nations-second-division-european-rugby |title=There is far more to savour in European rugby union than just the Six Nations |publisher=[[The Guardian]] |date=11 Februarie 2014 |accessdate=13 Mei 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728122518/https://www.theguardian.com/sport/blog/2014/feb/11/six-nations-second-division-european-rugby |archive-date=28 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die [[Georgiese nasionale rugbyspan]], met die bynaam ''Lelos'', het tot dusver vir ses [[rugbywêreldbeker]]toernooie gekwalifiseer, maar nog nie tot die uitklopfase deurgedring nie. Hulle behoort tot die sterkste Europese spanne buite die [[Sesnasies-toernooi]] en ding gereeld met ander opkomende rugbyspanne in die [[Europese Rugbykampioenskap]] mee. Hulle het dié toernooi reeds 17 keer gewen en vyf keer as naaswenner geëindig. Veral wedstryde teen die politieke aartsvyand [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]] geniet groot aandag en word as 'n soort "Dawid teen Goliat" beskou, veral as gevolg van Georgië se sterk wenrekord teen die noordelike buurland. Sedert 2002 ding Georgië en [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] om die Antimbeker mee; dié beker is na die Metropolis van Moentenië en Dobroedja van die [[Roemeens-Ortodokse Kerk]], die Georgiër Antim Iverianul, genoem. Baie Georgiese rugbyspelers speel by Franse professionele klubs.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lequipe.fr/Rugby/Actualites/La-georgie-avec-7-joueurs-du-top-14-contre-la-france/1298378 |title=La Géorgie avec 7 joueurs du Top 14 contre la France |publisher=L’Équipe |date=2021 |accessdate=29 April 2012}}</ref>
Ook motorsport word beoefen. Die Roestawi Internasionale Motorpark, wat oorspronklik in 1978 gebou is, is in 2012 heropen ná opknappingswerk van $20 miljoen volgens die [[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]]-regulasies en word as die eerste professionele renbaan in die Kaukasusstreek beskou. Die destydse Georgiese president Micheil Saakasjwili het aan die inwydingsplegtigheid op 29 April 2012 deelgeneem en persoonlik 'n Formel-3-renmotor bestuur.<ref>{{en}} {{cite web |url= http://rustavi2.com/news/news_text.php?id_news=45318&pg=1&im=main&ct=0&wth=0 |title= Rustavi 2 Broadcasting Company |publisher= Rustavi2.com |date= 29 April 2012 |access-date= 30 November 2013 |archive-date=1 Februarie 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140201143108/http://rustavi2.com/news/news_text.php?id_news=45318&pg=1&im=main&ct=0&wth=0 |url-status= dead }}</ref>
== Ekonomie ==
[[Lêer:VMK-003 in Batumi.jpg|duimnael|Die Georgiese spoorweë verskaf ’n belangrike verbinding tussen die Swart- en Kaspiese See – die kortste roete tussen Europa en Sentraal-Asië]]
[[Lêer:Georgian wine and spirits factory in Telavi, Georgia.jpg|duimnael|Wynbou is ’n belangrike faktor in die Georgiese ekonomie]]
[[Lêer:South African farmer in Georgia.jpg|duimnael|Afrikanerboer Piet Kemp dra in 2011 by om die Georgiese landbou op stewiger grondslag te plaas.]]
Daar is argeologiese bewyse dat Georgië al sedert antieke tye handel dryf met ander lande, hoofsaaklik vanweë sy ligging aan die [[Swartsee]] en later aan die historiese [[Syroete]]. [[Goud]], [[silwer]], [[koper]] en [[yster]] word tradisioneel in die Kaukasua-berge gemyn. [[Wyn]]makery is ook ’n baie ou tradisie. Regdeur Georgië se moderne geskiedenis was [[landbou]] en [[toerisme]] groot bronne van inkomste vanweë die land se klimaat en topografie.<ref name="CIA" />
Vir die grootste deel van die 20ste eeu was Georgië se ekonomie deel van die [[Sowjetunie]] se beheerde ekonomie. Sedert onafhanklikwording in 1991 het die Georgiese ekonomie strukturele hervormings ondergaan om ’n vryemarkekonomie te vestig. Nes ander voormalige Sowjetrepublieke het ’n ekonomiese ineenstorting Georgië in die gesig gestaar. Die burgeroorlog en militêre konflik in Abchasië en Suid-Ossetië het die krisis vererger. Die landbou en nywerheid het agteruitgegaan en teen 1994 het die [[BBP]] gekrimp tot ’n kwart van wat dit in 1989 was.<ref>{{en}} {{cite web|title=The World Bank in Georgia 1993–2007|url=http://siteresources.worldbank.org/EXTCOUASSEVAL/Resources/GeorgiaCAE.pdf|publisher=World Bank|accessdate=14 Augustus 2013|year=2009}}</ref> Die eerste internasionale hulp uit die Weste is in 1995 deur die [[Wêreldbank]], [[Internasionale Monetêre Fonds]] (IMF) en [[Duitsland]] verleen.
Sedert die vroeë 21ste eeu was daar merkbare positiewe ontwikkelings in die ekonomie. In 2007 het Georgië se reële BBP ’n groeikoers van 12% bereik en dit het die land een van die vinnigs groeiende ekonomieë in Oos-Europa gemaak.<ref name="CIA" />
Die Russiese verbod op die invoer van wyn uit Georgië en [[Moldowa]] in 2006 en die verbreking van finansiële bande in 2007 is deur die IMF as ’n "eksterne skok" beskryf<ref>{{en}} [http://www.imf.ge/view2.php?lang=1&view=290 IMF Mission Press Statement at the Conclusion of a Staff Visit to Georgia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928165809/http://www.imf.ge/view2.php?lang=1&view=290 |date=28 September 2007 }}. 1 Junie 2007</ref> – Rusland was tot in 2007 een van Georgië se grootste handelsvennote. Boonop het Rusland die prys van [[gas]] vir Georgië verhoog. Dit het [[inflasie]] die hoogte laat inskiet.<ref>{{en}} [http://www.civil.ge/eng/article.php?id=15087 Central Bank Chief Reports on Inflation]. Civil Georgia, Tbilisi. 10 Mei 2007.</ref>
Vandag is Georgië in ’n groter mate deel van die wêreldwye handelsnetwerk.<ref name="CIA" /> Die grootste bron van inkomste is steeds uit toerisme om die Swartsee. Volgens die regering is daar 103 oorde in verskillende klimaatsones in die land. Toeriste-aantreklikhede sluit in meer as 2 000 mineraalbronne en meer as 12 000 historiese en kulturele monumente, waarvan vier [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]]e is (die Bagrati-katedraal Koetaisi, die Gelati-klooster, die historiese monumente van Mtscheta en die Bo-Swaneti).<ref>{{en}} [http://www.investingeorgia.org/sectors/tourism/ Invest in Georgia: Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626105604/http://www.investingeorgia.org/sectors/tourism/ |date=26 Junie 2010 }}</ref> Van die land se belangrikste produkte is sitrusvrugte, tee, metale, chemikalieë en tekstielprodukte. Georgië het verder aansienlike [[hidroëlektrisiteit]]sbronne.<ref>{{en}} {{cite web |title=U.S. Energy Informationa Administration "World Hydroelectricity Installed Capacity" |url=http://www.eia.doe.gov/pub/international/iealf/table64h.xls |publisher=Eia.doe.gov |accessdate=30 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101123080428/http://www.eia.doe.gov/pub/international/iealf/table64h.xls |archive-date=23 November 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy grootste invoerprodukte is [[gas]], [[olie]]produkte, masjinerie en onderdele, en vervoertoerusting. Die chroniese tekort aan energie- en gastoevoer in die verlede is oorbrug deur toenemende invoere uit Azerbeidjan in plaas van Rusland.
Georgië is ook ’n belangrike internasionale vervoertussenganger danksy die hawens van Batoemi en Poti, die oliepypleiding van Bakoe deur Tbilisi na Ceyhan (die Bakoe-Tbilisi-Ceyhan-pypleiding) en ’n parallelle pypleiding, die Suid-Kaukasus-pypleiding.
Dienste (wat nou 65% van die BBP uitmaak) in plaas van landbou (10,9%) word ’n al hoe groter faktor in Georgië se ekonomie,<ref>{{en}} World Development Indicators 2008, The World Bank. Data oor samestelling van BNP beskikbaar te [https://web.archive.org/web/20100416035127/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0%2C%2CcontentMDK%3A20398986~menuPK%3A64133163~pagePK%3A64133150~piPK%3A64133175~theSitePK%3A239419%2C00.html worldbank.org]</ref> wat in 2008 ondanks die internasionale finansiële krisis met 2,3% gegroei het. In 2010–'12 het die ekonomie ’n groeikoers van 6% per jaar getoon. Die reële BBP het in 2010 met 6,3% gegroei en in 2011 het dit gestyg tot 7%.<ref name="CIA" /> Buitelandse beleggings, wat voor die 2008-konflik die kern van die ekonomiese groei was, het egter nog nie ten volle herstel nie en werkloosheid was in 2010 steeds 16,3%.<ref name="Main Macroeconomic Indicators">{{en}} [http://geostat.ge/index.php?action=page&p_id=119&lang=eng Main Macroeconomic Indicators], Nasionale Statistiekkantoor, Georgië</ref>
Georgië hoop om in die toekoms ekonomiese groei te stimuleer deur belasting, buitelandse beleggings, hidroëlektrisiteit, landbou, toerisme en tekstielvervaardiging. Die regering het ook lof van die Wêreldbank gekry vir sy stryd teen korrupsie, wat ook ’n positiewe uitwerking op die ekonomie het.
=== Vervoer ===
[[Lêer:Road Sign in Latin and Georgian.jpg|duimnael|’n Padteken dui onder meer die rigting van die ს1-snelweg aan (in groen)]]
Binnelandse vervoer vind plaas per spoor, pad en lug. Vanweë sy posisie in die Kaukasus en aan die Swartsee is Georgië ’n sleutelland vir energievervoer wat vanuit Azerbeidjan na Turkye en die Europese Unie plaasvind. Die land het in onlangse jare baie geld bestee aan die modernisering van sy vervoerstelsels. Die bou van nuwe paaie was ’n prioriteit en daarom het die paaie in groot stede soos Tbilisi drasties verbeter. Binnelandse snelweë is ook opgegradeer, veral dié wat die stede met die internasionale grense verbind, sowel as die sentrale Oos-Wes-snelweg ს 1.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.georoad.ge/?que=eng/statistics/roads |title=Roads Department of Georgia |publisher=Georoad.ge |accessdate=10 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208020636/http://www.georoad.ge/?que=eng%2Fstatistics%2Froads |archive-date= 8 Februarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Die Georgiese spoorweg verskaf ’n belangrike verbinding met die Kaukasus, asook tussen die [[Swartsee|Swart]]- en [[Kaspiese See]]. Dit het die land in staat gestel om voordeel te trek uit toenemende energievervoer van Azerbeidjan na die Europese Unie en Turkye.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.railway.ge/?web=0&action=page&p_id=407&lang=eng |title=Georgian Railway |publisher=Railway.ge |date= |accessdate=10 Junie 2012}}</ref> Die spoorweg het sedert 2004 nuwe treine aangeskaf en die bestuur hervorm om die diens doeltreffender en geriefliker te maak.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.railway.ge/?web=0&action=page&p_id=245&lang=eng |title=Georgian Railway |publisher=Railway.ge |date= |accessdate=10 Junie 2012}}</ref> Groot klem word ook gelê op infrastrukturelle ontwikkeling, veral vir die Tbilisi-spoorwegaansluiting.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.railway.ge/?web=0&action=page&p_id=242&lang=eng |title=Georgian Railway |publisher=Railway.ge |date= |accessdate=10 Junie 2012}}</ref>
Nog ’n belangrike spoorwegprojek vir Georgië se handelsposisie was in 2017 die voltooiing van die Kars-Tbilisi-Bakoe-spoorlyn, wat ’n belangrike spoorverbinding tussen Turkye en Sentraal-Asië sou bied. Hiervoor is ’n nuwe spoorlyn gebou vanaf die Georgiese stad Akhalkalaki na Kars in Turkye. Die ander bestanddele is opgegradeer vir vragtreine.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.railway.ge/?web=0&action=page&p_id=290&lang=eng |title=Georgian Railway |publisher=Railway.ge |date= |accessdate=10 Junie 2012}}</ref>
Lug- en seevervoer word ook uitgebrei – eersgenoemde vir veral passasiers en laasgenoemde vir hoofsaaklik vrag. Georgië het tans drie internasionale lughawens; die grootste is die Tbilisi Internasionale Lughawe – die tuiste van die Georgiese Lugdiens, wat vlugte na Europese stede bied. Die lughawe van Koetaisi het ’n belangrike spilpunt vir toeristevlugte geword.
Daar is verskeie seehawens aan die Swartsee; die grootste is by Poti en is ’n belangrike vragterminaal in die Kaukasus wat dikwels ook deur Azerbeidjan gebruik word. Passasiersveerbote verbind Georgië met Turkye en Bulgarye.
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Bronnelys ==
; Algemeen
----
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Georgia|title=Georgia|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=13 Mei 2025}}
* {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/georgia/|title=Georgia|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=13 Mei 2025}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Georgia|Georgië}}
{{Wikt|Georgië}}
* {{en}} {{Wikivoyage|Georgia_(country)|Georgië}}
* {{ka}} [https://www.president.gov.ge/ Amptelike webwerf van die Georgiese president]
* {{ka}} [http://gov.ge/ Amptelike webwerf van die Georgiese regering]
* [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Georgia (country)|Engelse Wikipedia]]
{{Geografiese ligging
| Senter = {{vlagland|Georgië}}
| Noord = {{vlagland|Rusland}} • ({{vlagland|Suid-Ossetië}})
| Noordoos = {{vlagland|Rusland}}
| Oos = {{vlagland|Azerbeidjan}}
| Suidoos = {{vlagland|Armenië}} • {{vlagland|Azerbeidjan}}
| Suid = {{vlagland|Turkye}} • {{vlagland|Armenië}}
| Suidwes = [[Swartsee]] • {{vlagland|Turkye}}
| Wes = [[Swartsee]]
| Noordwes = {{vlagland|Rusland}} • ({{vlagland|Abchasië}})
}}
{{Lande van Asië}}
{{Lande van Europa}}
{{Normdata}}
{{Voorbladster}}
{{DEFAULTSORT:Georgie}}
[[Kategorie:Georgië| ]]
nd8e5ehvue06irko9qtck4lttgu8fu8
Gotenburg
0
31098
3373321
3289919
2026-11-16T22:13:11Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373321
wikitext
text/x-wiki
{| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;"
! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" |
'''Gotenburg'''<br />''Göteborg''<br />
[[Lêer:Gothenburg new montage 2015-2.png|280px]]
|- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999"
| '''Kaart'''
|style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen'''
|- style="background:white"
|rowspan=6| [[Lêer:Göteborg Municipality in Västra Götaland County.png|180px|senter]]
|- style="background: white"
|style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Göteborg kommunvapen - Riksarkivet Sverige.svg|75px|senter]]
|- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="background: #CEDAF2; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag'''
|- style="background: white; border-top:1px solid #999;"
|style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Gothenburg.svg|90px|senter]]
|- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''[[Land]]'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Swede}}
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Landskappe'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Västergötlands vapen.svg|15px]] Västergötland,<br />[[Lêer:Bohusläns vapen.svg|15px]] Bohuslän<br />en [[Lêer:Hallands vapen.svg|15px]] Halland
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Län'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Västra Götalands län vapenflagga.svg|20px]] Västra Götaland
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Koördinate'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|57|42|N|11|58|O}}
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Stigting'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1621
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Oppervlakte:'''
| style="background: #f7f8ff" |
|-
| - Totaal (''kommun'')
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1 025,32 [[vierkante kilometer|vk km]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/en/ssd/START__MI__MI0802/Areal2012NN/table/tableViewLayout1/ |title=Square kilometre by region, type of area and year |publisher=Statistiek Swede |date=2024 |accessdate=11 Mei 2024}}</ref>
|-
| - waarvan ''tätort'' (kernstad)
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 203,67 vk km
|-
| - water
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 14,5 vk km
|-
| '''Hoogte bo seevlak'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 12 m
|- style="border-top:1px solid #999;"
|- style="border-top:1px solid #999;"
|-
| '''Bevolking:'''
| style="background: #f7f8ff" |
|-
| - Totaal (2023)
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 604 616<ref>{{sv}} {{cite web |url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/folkmangd-och-befolkningsforandringar---manad-kvartal-och-halvar/folkmangd-och-befolkningsforandringar---kvartal-4-2023/ |title=Folkmängd och befolkningsförändringar – Kvartal 4, 2023 |publisher=Statistiek Swede |date=22 Februarie 2024 |accessdate=11 Mei 2024}}</ref>
|-
| - Bevolkingsdigtheid (''kommun'')
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 589,7/vk km
|-
| - Metropolitaanse gebied
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1 058 278
|-
| '''Tydsone'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET)
|- style="border-top:1px solid #999;"
| - [[Somertyd]]
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST)
|- style="border-top:1px solid #999;"
|-
| '''Klimaat'''<ref>{{de}} [https://www.klimadiagramme.de/Europa/goeteborg.html ''Bernhard Mühr: Die klimaat van Gotenburg'']</ref>
| style="background: #f7f8ff" |
|-
| - Tipe
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Gematigde seeklimaat
|-
| - Gemiddelde jaarlikse temperatuur
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 7,8 °C
|-
| - Gem. temp. Januarie/Julie
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | –0,9 / 16,6 °C
|-
| - Gemiddelde jaarlikse neerslae
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 791 mm
|-
| '''Burgemeester'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Axel Josefson (M)
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Amptelike webwerf'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.goteborg.se/ www.goteborg.se]
|}
'''Gotenburg''' ([[Sweeds]]: ''Göteborg'', [jœtɛˈbɔrj], {{Audio|Sv-Göteborg.ogg|luister}}) is die tweede grootste [[stad]] van [[Swede]] ná die [[hoofstad]] [[Stockholm]] en die vyfde grootste in [[Skandinawië]] met 'n bevolking van sowat 600 000 in die stad (Sweeds: ''tätorten'') en meer as 1 000 000 in die metropolitaanse gebied van Storgöteborg ("Groot-Gotenburg"). Gotenburg is aan die weskus van Swede naby die monding van die rivier Göta älv in die [[Kattegat]] geleë.
[[Lêer:Lilla Bommen in Gothenburg.jpg|duimnael|links|Die hawegebied ''Lilla Bommen'' in Gotenburg]]
Die geografies gunstige ligging halfpad tussen Stockholm, [[Kopenhagen]] en [[Oslo]] het van Gotenburg die beduidendste seehawe vir vrag- en passasierskepe in [[Noord-Europa]] gemaak. Die Gotenburghawe hanteer met jaarliks 30 miljoen ton vrag 'n groot deel van Swede se in- en uitvoere en moderne passasierskepe van [[redery]]e soos ''Stena Line'' en ''Scandinavian Seaways'' doen hier aan en vervoer jaarliks meer as vier miljoen passasiers uit [[Denemarke]], [[Duitsland]], die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Nederland]] na Swede. Die tradisionele skeepsbou het vanweë die sterk mededinging uit die [[Verre Ooste]] lankal agteruitgegaan, maar Gotenburg is nog steeds 'n beduidende nywerheidsentrum en die tuiste van groot maatskappye soos die motorvervaardiger ''Volvo'', ''SKF'' (koeëllaers) en ''Hasselblad'' (kameras) se hoofkwartiere. Die ryk kulturele lewe het van Gotenburg een van die leidende kunsmetropole in Skandinawië gemaak.
Die huidige stad is reeds die tweede wat die naam Gotenburg dra. Die historiese voorloper is deur koning Karl IX op die nabygeleë eiland Hisingen gestig en in 1611 deur Deense en Noorse troepe verwoes. Vanaf 1621 is op inisiatief van koning [[Gustav II Adolf]] 'n nuwe stad deur [[Nederland]]se ingenieurs opgerig. Die terrein is opsetlik gekies – die Deense koning [[Christiaan IV van Denemarke|Christiaan IV]], 'n aartsvyand van Gustav II Adolf, was hier in oorlogstye nie in staat om sy swaar kanonne te gebruik nie.
Gotenburg is volgens die tipiese voorbeeld van 'n Nederlandse stad uit die 16de en 17de eeu met [[Kanaal|kanale]], twintig [[Brug|brûe]] en 'n [[Kasteel|vesting]] beplan en gebou. Die eerste stadsraad het naas sewe Swede en 'n [[Skotland|Skot]] ook uit tien verteenwoordigers van die plaaslike Nederlandse bevolking bestaan. Alhoewel twee kanale intussen toegegooi is om plek te maak vir twee strate, Östra en Västra Hamngatan, het die stadsentrum van Gotenburg sy Nederlandse karakter grotendeels bewaar.
== Etimologie ==
Die stad is na die [[Gaute]] (Sweeds: ''Götar'') vernoem, die oorspronklike bewoners van Suid-Swede, en sy naam kan dus letterlik as "versterking of bolwerk van die Gaute" vertaal word.<ref>{{sv}} Hellquist, Elof: ''Svensk etymologisk ordbok''. Twee boekdele. Lund: LiberLäromedel 1980. Pamp, Bengt: ''Ortnamnen i Sverige''. Tweede uitgawe. Malmö: Lundastudier i Nordisk Språkvetenskap. Serie B, 2. 1970</ref>
In die 17de eeu het die skryfwyse nog gevarieer van ''Giötheborg'' (1605) en ''Göteborgh'' of ''Gothenburg'' (1607) tot ''Gamble Gotenborg'' in 1619.
In [[Duits]], [[Nederlands]], [[Skots]] en [[Engels]] – almal tale wat vanweë Göteborg se geskiedenis as 'n belangrike seehawe en handelsentrum eeue lank hier gebesig is – is tradisioneel name soos ''Gotenburg'' en ''Gothenburg'' gebruik om na die stad te verwys. Die [[Afrikaans]]e ''Gotenburg'' word steeds in dié taal gebruik.
Die tradisionele benamings is in sommige tale laat vaar en met die Sweedse vorm ''Göteborg'' vervang, byvoorbeeld ''Göteborg Opera'', ''Göteborg Ballet'' en ''Göteborg Film Festival''. Die stad verwys in amptelike Engelse tekste na homself eweneens as die ''City of Göteborg'', alhoewel die stad se universiteit ''University of Gothenburg'' as sy Engelse benaming gekies het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gu.se/english/about_the_university/newsandevents/News_detail?contentId=778745 |title=''University of Gothenburg'', University of Gothenburg – the University's new English name |accessdate=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418061453/http://www.gu.se/english/about_the_university/newsandevents/News_detail?contentId=778745 |archive-date=18 April 2009 |url-status=dead}}</ref>
Gotenburg het in Swede die bynaam Lilla London ("Klein-Londen") gekry, terwyl die stad in die omgangstaal as ''Götet'' bekend staan. Dikwels word die term ''Sveriges framsida'' ("Swede se voorkant") gebruik om na die stad te verwys, alhoewel dit eintlik as benaming vir die hele Sweedse weskus bedoel is.
== Geografie ==
[[Lêer:Göteborg Landsat 100% zoom.jpg|duimnael|'n Satellietbeeld van Gotenburg]]
Die stadsgebied van Gotenburg het langs die oewers van die Göta älv-rivier en die valleie van die omgewing landinwaarts uitgebrei. Die stadsbuurte noord van die Göta älv is op Hisingen geleë, die vierde grootste eiland van Swede. Groot dele van die eiland maak in administratiewe opsig deel uit van die landskap Bohuslän, terwyl die res van Gotenburg in Västergötland geleë is.
Die suidelike van die talle [[skeer|skere]] of klein eilandjies in die Kattegat maak deel uit van die munisipaliteit Gotenburg (Sweeds: ''Göteborgs kommun''), terwyl die noordelike gedeelte tot in die munisipaliteit Öckerö strek. Die eilande Tjörn en Orust is noord van die Gotenburghawe geleë. Die skoon seewater het van Gotenburg 'n eersterangse bestemming vir watersportentoesiaste gemaak.
Volgens die amptelike Sweedse statistieke is daar verskillende definisies vir die geografiese uitbreiding van Groter Gotenburg. Die sogenaamde ''tätorten Göteborg'' (die digbeboude stadskern met sy voorstede) sluit ook dorpe en stede in die aangrensende munisipaliteite Mölndal (''Mölndals kommun'') en Partille (''Partille kommun'') in. Daar is egter ook 'n aantal ''tätorter'' in die munisipaliteit Gotenburg wat nie by die ''tätorten Göteborg'' gereken word nie, veral in die noordoostelike dele van die munisipaliteit en op Hisingen.
== Klimaat ==
[[Lêer:Fjord Göteborg.jpg|duimnael|'n Fjord naby Gotenburg]]
Danksy sy ligging aan die [[Noordsee]]kus en die matigende invloed van die [[Golfstroom]] het Gotenburg 'n tipiese seeklimaat met gematigde temperature en baie [[reën]]val dwarsdeur die jaar. Tydens die [[somer]] styg die kwik op sonskyndae bedags tot tussen 18 en 25 °C. Die somerdae is langer, met 18 ure se daglig en merendeels helder nagte. Die najaar word deur helder lig en koel weer gekenmerk, met wind en reënbuie tussendeur.
Die [[winter]]s in Gotenburg is in die algemeen gematig met temperature net bokant vriespunt. Sonnige weer kom net soos [[sneeu]]valle en temperature benede vriespunt dikwels voor. Die winterdae is betreklik korter met slegs ses ure se daglig in Desember en Januarie.
Vroeg in die [[lente]] word die dae vinnig langer en die kwik begin duidelik styg. Die gemiddelde daaglikse temperature is tussen -1 en 1 °C in die winter, tussen 3 en 12 °C in die lente, tussen 18 en 25 °C in die somer en tussen 4 en 13 °C in die najaar.
{{Tabel weergemiddeldes
|locatie=Gotenburg, 2002–2014; uiterstes sedert 1901
|jan_a_max=10.8
|feb_a_max=11.2
|mrt_a_max=18.9
|apr_a_max=28.5
|mei_a_max=29.8
|jun_a_max=32.0
|jul_a_max=33.8
|aug_a_max=33.5
|sep_a_max=28.5
|okt_a_max=20.7
|nov_a_max=14.2
|dec_a_max=11.5
|jaar_a_max=33.8
|jan_gem_max=2.3
|feb_gem_max=2.7
|mrt_gem_max=6.5
|apr_gem_max=12.6
|mei_gem_max=17.0
|jun_gem_max=20.1
|jul_gem_max=22.9
|aug_gem_max=21.8
|sep_gem_max=18.0
|okt_gem_max=12.0
|nov_gem_max=7.6
|dec_gem_max=3.9
|jaar_gem_max=12.2
|jan_gem=0.1
|feb_gem=0.3
|mrt_gem=3.0
|apr_gem=7.6
|mei_gem=12.7
|jun_gem=15.5
|jul_gem=18.9
|aug_gem=18.0
|sep_gem=14.4
|okt_gem=9.0
|nov_gem=5.6
|dec_gem=1.7
|jaar_gem=8.9
|jan_gem_min=−2.0
|feb_gem_min=−2.1
|mrt_gem_min=−0.5
|apr_gem_min=3.7
|mei_gem_min=8.4
|jun_gem_min=11.9
|jul_gem_min=14.9
|aug_gem_min=14.2
|sep_gem_min=10.7
|okt_gem_min=6.0
|nov_gem_min=3.7
|dec_gem_min=−0.4
|jaar_gem_min=5.7
|jan_a_min=−26.0
|feb_a_min=−22.8
|mrt_a_min=−19.2
|apr_a_min=−11.0
|mei_a_min=−4.3
|jun_a_min=1.8
|jul_a_min=5.3
|aug_a_min=3.5
|sep_a_min=−2.5
|okt_a_min=−8.5
|nov_a_min=−13.5
|dec_a_min=−21.9
|jaar_a_min=−26.0
|jan_gem_ns = 68
|feb_gem_ns = 41
|mrt_gem_ns = 54
|apr_gem_ns = 42
|mei_gem_ns = 48
|jun_gem_ns = 59
|jul_gem_ns = 72
|aug_gem_ns = 74
|sep_gem_ns = 84
|okt_gem_ns = 87
|nov_gem_ns = 87
|dec_gem_ns = 75
|jaar_gem_ns = 791
|rdjan = 15
|rdfeb = 12
|rdmrt = 10
|rdapr = 12
|rdmei = 10
|rdjun = 12
|rdjul = 14
|rdaug = 14
|rdsep = 16
|rdokt = 15
|rdnov = 16
|rddec = 17
|rdjaar = 163
|zujan = 40
|zufeb = 71
|zumrt = 126
|zuapr = 182
|zumei = 241
|zujun = 266
|zujul = 243
|zuaug = 220
|zusep = 143
|zuokt = 94
|zunov = 58
|zudec = 38
|zujaar = 1722
|bron = <ref>{{en}} {{cite web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/SN/02001.TXT |title=Climate Gothenburg |accessdate=18 Junie 2015}}</ref><ref>{{sv}} {{cite web |url=http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |title=Monthly & Yearly Statistics |accessdate=2 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502092934/http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/temperatur/2.1240 |archive-date=2 Mei 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
|accessdate2 = Junie 2015
}}
=== Lugbesoedeling ===
Gotenburg het die hoogste [[lugbesoedeling]]svlakke van alle Sweedse stede. Volgens die [[Europese Unie]] se riglyne mag die maksimale daaglikse meetwaarde vir [[stikstofoksied]] van 60 milligram per kubieke meter net op sewe dae per jaar oorskry word. Hierdie meetwaarde is in Gotenburg net in Januarie 2006 al meer as sewe keer oorskry. Daarnaas is in 2005 ook die maksimale toelaatbare meetwaarde vir fyn stof in bepaalde stadswyke oorskry.
Inversie in die omgewing van Gotenburg is die grootste vraagstuk ten opsigte van lugbesoedeling vanaf uitlaatgasse. Luguitruiling word deur die topografiese besonderhede soos valleie sterk beperk, sodat baie hoë lugbesoedelingsvlakke bereik word.
== Geskiedenis ==
=== Vroeë geskiedenis ===
[[Lêer:Nya Lödöses gamla kyrka, minnessten, den 7 september 2005..JPG|duimnael|Die stad Gotenburg het in 1940 'n gedenksteen ter herdenking van sy historiese voorloper Nya Lödöse naby die ou kerk van die dorp laat oprig]]
Omstreeks 1200 het die kusgebiede van die [[Skagerrak]] en die Kattegat deel uitgemaak van Denemarke en Noorweë. Van die eilande langs die kus is die Öckerö-eilande as Noorse en die Bränn-eilande as Deense gebied beskou, terwyl Swede destyds nog nie oor enige gebiede langs die weskus beskik het nie.
In die tydperk tussen 1206 en 1261 het Swede nogtans 'n smal kusstrook aan die Noordseekus verwerf wat oor 'n afstand van sowat vyftien kilometer gestrek en uit die distrikte (Sweeds: ''härader'') Askim en Sävedal asook die parogieë Lundby en Truve op Hisingen bestaan het. Sodoende het die suidoewer van die Göta älv se mondingsgebied Sweeds geword, terwyl Halland in die suide Deens en Bohuslän vanaf Hisingen en verder noordwaarts Noors gebly het. Met die hawens in die Göta älv het Swede sy enigste toegang tot die Noordsee in die weste gekry.
Met die bou van die vesting Älvsborg (naby die huidige Klippan) se stadsbuurt Kungsladugård teen die middel van die 14de eeu, het Swede sy aanspraak op die Göta älv se mondingsgebied bevestig. In die 15de eeu het Lödöse, 'n klein rivierhawe, vanweë die groeiende veeuitvoere uit die suidelike Västergötland tot 'n beduidende nedersetting ontwikkel. Handelsbetrekkinge is onder meer met die Hansestad [[Lübeck]] aangeknoop en in die periode tussen 1378 en 1400 het jaarliks agt handelskepe Lödöse-hawe aangedoen. Die belangrikste invoere was sout, [[haring]]s en [[bier]], terwyl Swede veral [[botter]], [[perd]]e en huide uitgevoer het. Naas Lübeck en Noorse en Deense stede het die handelsbetrekkinge ook seehawens in ander lande langs die Duitse, Vlaamse, Engelse en Skotse Noordseekus ingesluit.
Tydens sy vergadering in Kalmar in 1473 het die Sweedse Ryksraad derhalwe besluit om 'n nuwe hawestad, Götaholm, op die riviereiland Säveholmen naby die samevloeiing van die Säveå met die Göta älv te stig. Dit het egter geblyk dat die terrein minder geskik was en die hawe is na die gebied van die huidige Gamlestaden (die historiese stadskern van Gotenburg) verskuif. Die nuwe seehawe, Nya Lödöse (wat ook as Nylöse bekend gestaan het), was slegs 'n halfmyl vanaf die see geleë en het op grond van hierdie geografies-voordelige ligging die ou Lödöse-hawe vinnig vervang. Nya Lödöse is reeds in 1493 as die vierde belangrikste handelstad in die Sweedse Ryk na Stockholm, Åbo en Söderköping beskryf. In die loop van die 16de eeu het dit selfs tot die tweede grootste handelsplek met sowat 1 500 inwoners ontwikkel.
[[Lêer:Älvsborgs fästning.jpg|duimnael|links|Die vesting Nya Elfsborg (17de eeu)]]
Rondom die vesting in die weste het 'n kleiner nedersetting ontstaan. Älvsborg, wat in 1541 gestig is, het sodoende die derde, kortstondige voorloper van die huidige Gotenburg geword. Die vesting is twee keer, in 1563 en 1612, deur Deense troepe ingeneem, en in albei gevalle is die Swede genoodsaak om aansienlike bedrae as losgeld vir die teruggawe te betaal.
Die eerste stad aan die monding van die Göta älv, wat amptelik Gotenburg genoem is, is deur koning Karl IX op die eiland Hisingen, net teenoor Ou-Älvsborg gestig. Die eerste geboue het in 1604 naby Färjenäs op Hisingen ontstaan. Op 14 Augustus 1607 het die koning 'n amptelike dokument onderteken waarin 'n aantal voorregte aan die nuwe stad toegeken is, waaronder belastingvryheid vir 'n tydperk van twintig jaar. Aanvanklik was Gotenburg 'n suiwer Nederlandse nedersetting: die name van die eerste sewe Nederlandse burgers – A. Cabeliau, Paulus de Kempenere, P. Coymans, Herman Pelgroms, Nyclaes de Hand, Peeter Langer en Paridon van Horn – verskyn in 'n brief aan koning Karl IX gedateer 5 Desember 1606, waarin die setlaars vermeld dat hulle 'n kompanjie gestig het met die doel om nuwe koloniste na Gotenburg te lok. Maar reeds in 1611 het Deense troepe die nuwe kolonie tydens die Kalmar-oorlog aan die brand gesteek en Gotenburg so volledig verwoes dat sy oorblyfsels eers tydens argeologiese opgrawings in die 20ste eeu herontdek is.
=== Die 17de eeu ===
[[Lêer:Historical location of Gothenburg.png|duimnael|'n Kaart wat die staatsgebiede van Swede (groen), Noorweë (olyfgroen) en Denemarke (geel) in die 17de eeu en die ligging van Gotenburg wys]]
Die bou van die nuwe Gotenburg het in 1619 op bevel van koning Gustav II Adolf begin. Die koning het tydens sy terugreis na Stockholm op [[18 Maart]] [[1619]] in Jönköping die eerste dokument onderteken waarin voorlopige voorregte aan die stad toegeken is. In die middel van Julie 1619 is die eerste stadsplan vir "Gutenborgh" (soos dit destyds genoem is) deur die ingenieur Johan Schultz vasgestel en aan die stadhouer-generaal Nils Stiernsköld in Stockholm gestuur.<ref>{{sv}} Almquist, Helge: ''Göteborgs historia 1619–1680/Gbg Jubileumspubl. I'', Göteborgs Litografiska Aktiebolag 1929, bl.20</ref>
In die 17de eeu was baie van Gotenburg se inwoners boorlinge van Nederland, Skotland en Duitsland, wat 'n groot bydrae tot die stad se vinnige ontwikkeling gelewer het. Die eerste burger was die Nederlander Johan van Lingen wat op [[13 Junie]] [[1621]] sy amptelike "burgerbrief" ontvang het.<ref>{{sv}} ''Göteborgs Stads Borgarelängd 1621–1864'', Personhistoriska Föreningen 1926, bl.28</ref>
Die kerk het sy invloed al vroeg laat geld en op [[26 Julie]] [[1619]] is die eerste pastoor van Gotenburg, magister Sylvester Johannis Phrygius, benoem. Die eerste kerkgebou van hout met 'n hoë, spits toring het in 1621 op die nuwe katedraalplein langs die straat Kungsgatan ontstaan.
Gustav II Adolf het die opdrag om Gotenburg te bou doelbewus aan Nederlanders gegee, wat destyds as die beste spesialiste vir die bebouing van moerasgrond beskou is. Die stadsplan van Gotenburg het die destydse Nederlandse praktyke van stadsbeplanning weerspieël wat onder meer ook in Batavia (die huidige Jakarta in Indonesië) toegepas is. Die eerste Nederlanders het hulle reeds vroeër as koperhandelaars in Gotenburg gevestig.
Teen die middel van die 17de eeu is die ou vesting Älvsborg afgebreek en as deel van Gotenburg se versterking is Nya Elfsborg by die ingang tot die hawe opgerig. Met sy sigsagvormige sloot, stadsmure uit steen, en die skanse Lejonet en Kronan het Gotenburg tot een van die mees versterkte stede in Noord-Europa ontwikkel.
=== Die 18de en 19de eeu ===
[[Lêer:Ostindiefararen-Götheborg-avsegling-oktober-2005.jpg|duimnael|Die Oos-Indiëvaarder ''Götheborg'' in 2005]]
Gedurende die eerste helfte van die 18de eeu is die plaaslike ekonomie deur die visserybedryf oorheers en eers toe steeds groter hoeveelhede [[yster]]- en houtprodukte via Gotenburghawe verskeep is, het dit 'n beduidende rol begin speel. In die jaar 1731 is die Sweedse Oos-Indiese Kompanjie gestig om handel met Indië en [[China]] te dryf. Gotenburg het tot die sentrum van die Sweedse handel met Sjina en ander lande in die Verre Ooste ontwikkel en in die periode tussen 1731 en 1806 het 132 skepe na [[Moembaai|Bombaai]] en [[Kanton, China|Kanton]] geseil en sodoende bygedra tot die stad se ekonomiese opswaai. [[Porselein]], [[tee]], [[spesery]]e, tekstiele en ander luukse goedere is uit Sjina ingevoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.goteborg.com/templates/Page.aspx?id=584 |title=Die geskiedenis van Gotenburg |publisher=Goteburg |accessdate=5 Mei 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060505080508/http://www.goteborg.com/templates/Page.aspx?id=584 |archive-date=5 Mei 2006 |url-status=dead}}</ref>
Ook met [[Groot-Brittanje]] is gedurende die 18de eeu nouer bande gesmee. As gevolg van [[Napoléon Bonaparte]] se seeblokkade teen hierdie land in die vroeë 19de eeu het sy handel met Swede en veral Gotenburg al hoe belangriker vir die Britte geword. Die intensiewe handelsbetrekkinge het die aanleiding tot Gotenburg se nywerheidsomwenteling gegee en 'n blywende stempel op die stad afgedruk. Die Britse lewenstyl het by die plaaslike bevolking gewild geraak en Gotenburg het in hierdie tydperk sy bynaam ''Lilla London'' gekry. Sekere Skotse en Engelse sakemanne het in Gotenburg heel welvarend geword en hul fortuine vir die bou van hospitale, biblioteke en universiteite aan die stad geskenk.
Die beduidendste plaaslike nywerhede in hierdie periode was, naas verskillende ambagte, die [[tabak]]- en suikerbedryf. Die stad se versterkings het in die 18de eeu verouderd geraak en begin verval.
In 1807 het die sloping van groot dele van die versterkings begin. Ná Napoléon se val en die opheffing van die Franse blokkade het Gotenburg se belangrikheid as handelstad afgeneem. Talle ondernemings het bankrot gegaan, terwyl ook die handel met Oos-Indië tot stilstand gekom het.
In die volgende jare het Gotenburg se nywerheidsektor voordeel uit die bou van die Götakanaal getrek, wat die stad via die groot binnelandse mere [[Vänernmeer|Vänern]] en [[Vätternmeer|Vättern]] met die [[Oossee]] verbind het. Ook danksy die stigting van 'n aantal plaaslike banke en skeepswerwe het Gotenburg in die 19de eeu 'n nuwe bloeitydperk ervaar en sy posisie as ekonomiese en handelsentrum herwin. 'n Groot aantal van Gotenburg se indrukwekkende steengeboue, breë strate en parke het teen die einde van hierdie eeu ontstaan.
=== Die 20ste eeu ===
[[Lêer:OV4 1.JPG|duimnael|Die ''Ö4'' (1927) was ''Volvo'' se eerste grootskaals-vervaardigde motor]]
In die 20ste eeu het Gotenburg tot die grootste Skandinawiese uitvoerhawe ontwikkel en van sy skeepswerwe en nywerheidsmaatskappye het tot wêreldleiers op hul onderskeie gebiede ontwikkel. Nogtans was dit die tekstielbedryf met ondernemings soos ''Gamlestadens Fabrikers AB'' en sy meer as 1000 werknemers in 1900 wat die stad se ekonomiese swaartepunt gevorm het.
Die stigting van maatskappye soos ''Volvo'' en ''SKF'' was eweneens 'n kenmerkende voorbeeld van die vinnig groeiende nywerheidsektor in die eerste dekades van die 20ste eeu. Die uitgangspunt van hierdie ontwikkeling was juis ''Gamlestadens Fabriker AB'', wat vanweë die kleiagtige grond van sy nywerheidsperseel moeilikhede ondervind het – sy fabrieksgeboue het begin afsak en die weefstoele se laers het skeef geraak. Die jong ingenieur Sven Wingquist het 'n sferiese koeëllaer gekonstrueer wat die probleem opgelos het.
Vir die vervaardiging van die nuwe koeëllaers is in 1906 'n nuwe maatskappy, ''AB Svenska Kullagerfabriken (SKF)'', gestig wat vinnig tot een van Swede se grootste uitvoernywerhede gegroei het. Die vraag na koeëllaers het egter gedurende die finansiële krisis van die 1920's duidelik afgeneem en ''SKF'' het derhalwe in 1926 besluit om sy afsetmark met die stigting van 'n motornywerheid onder die naam ''Volvo'' uit te brei. Die naam Volvo was al vroeër as 'n handelsmerk vir koeëllaers geregistreer. Die aandele van hierdie nuwe maatskappy is vervolgens aan ''SKF'' se aandeelhouers uitgereik en sodoende is die grondslag vir ''Volvo'' as 'n selfstandige onderneming gelê.
Aangesien Gotenburg se skeepswerwe tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] onbeskadig gebly het, het hulle tot in die 1970's 'n beduidende rol in die plaaslike ekonomie gespeel. Met die kulturele lewe het dit egter aanvanklik sleg gegaan. Ten spyte van bekende persoonlikhede soos Viktor Rydberg en Wilhelm Stenhammar, het daar baie waarheid in die woorde van die Noorse digter [[Bjørnstjerne Bjørnson]] gesteek: "In Gotenburg word daar geen gedigte geskryf nie, maar fakture".
Die skeepswerfkrisis van die 1970's het Gotenburg met sy oorheersende swaar nywerhede baie hard getref. Die groot plaaslike skeepswerwe soos ''Götaverken'', ''Lindholmen'' en ''Eriksberg'' het daarna geen beduidende rol meer in Gotenburg se ekonomiese lewe gespeel nie. Die stadsbuurt Norra Älvstranden, waar die skeepswerwe geleë was, is tot 'n moderne stadsdistrik met universiteitsgeboue en woongebiede omgeskep. Gotenburg het lankal tot 'n Skandinawiese sentrum van nuwe tegnologieë, tersiêre ondernemings, kultuur en sport ontwikkel. Dit was een van die gasheerstede tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958]].
== Stadsbeeld en argitektuur ==
[[Lêer:Götheborg gliding through the inner harbour of Goteborg.jpg|duimnael|Hierdie foto, wat tydens die Oos-Indiëvaarder ''Götheborg'' se terugkeer van 'n seereis na Sjina geneem is, wys die hawe van Gotenburg met die ''Skanskaskrapan'' links op die agtergrond]]
Gotenburg verskil in twee opsigte van Stockholm: as gevolg van vyf verwoestende brande het daar min oorspronklike geboue van sy historiese stadskern bewaar gebly en aangesien die stad op 'n 120 meter dik kleilaag ontstaan het, maak die tekstuur van die grond die bou van groot [[wolkekrabber]]s of 'n moltreinstelsel onmoontlik.<ref>{{de}} ''Polyglott APA Guide Schweden''. Berlyn en München: APA Publications/Langenscheidt 2006, bl. 229</ref> Die belangrikste besienswaardighede kan vanweë die kort afstande maklik per voet of per trem bereik word.
Die huidige stadsentrum tussen die sloot, die kanaal en die Göta älv verenig tans 'n verskeidenheid boustyle. Terwyl die stadskern en die kanale sterk Hollandse invloede toon, weerspieël Gotenburg se talle parke die 19de eeuse Engelse tuinboukuns wat saam met ander Britse invloede hier posgevat het. Reeds in 1746 het die beroemde Sweedse botanikus Carl von Linné na Gotenburg as die "mooiste stad in die hele land" verwys.<ref>{{de}} ''Polyglott APA Guide Schweden'', bl. 237</ref> Met tans twintig parke het Gotenburg die bynaam "Tuinstad" gekry.
Die bekendste argitektoniese baken naas die Operahuis is die wolkekrabber ''Skanskaskrapan''. Die postmoderne gebou met 'n hoogte van 83 meter, 23 verdiepings en 'n kenmerkende rooi-wit fasade is in die stadsentrum naby die Göta älv, die Göta älvbrug en Barken Viking geleë. ''Skanskaskrapan'' is deur die argitek Ralph Erskine ontwerp en in die laat 1980's deur Skanska onder leiding van Gösta Backmark gebou. Ter stabilisering van die gebou se grondplaat is pilare tot 90 meter diep in die kleiagtige grond versink.
Volgens sy geografiese ligging naby die Lilla Bommen-plein het die wolkekrabber die amptelike naam ''Lilla Bommen'' gekry, maar hierdie benaming word in die omgangstaal min gebruik. Die meeste Gotenburgers verwys na die gebou as ''Skanskaskrapan'' ("Skanska-wolkekrabber"), ''Legohuset'' ("Lego-huis"), ''Läppstiftet'' ("Lipstiffie") of ''Vattenståndet'' ("Watergebou"). Die wolkekrabber is in 1989 voltooi en beskik naas 27 596 vierkante meter kantoorruimte en 2 501 m² winkelruimte oor 1 528 m² ruimte vir ander doeleindes. Die ''GöteborgsUtkiken'' is 'n gewilde kafee op die boonste verdieping wat 'n uitsig oor die stad, sy hawe en die omgewing van Gotenburg bied.
=== Die historiese stadskern ===
[[Lêer:Adolfstorg.JPG|duimnael|Gustav Adolfplein met die standbeeld van koning Gustav II Adolf in die middel]]
[[Lêer:Kronhuset.jpg|duimnael|Die ''Kronhuset'']]
[[Lêer:Paddan sightseeing gothenburg.jpg|duimnael|'n ''Paddan''-boot in die ''Vallgraven''-kanaal]] Gustav-Adolf-plein (Sweeds: ''Gustav Adolfs torg'', vroeër ''Stora Torget'' of ''Stortorget'', letterlik die "Groot Plein" genoem) lê digby die kanaal ''Vallgraven'' en word deur 'n aantal historiese geboue omsoom. Die meeste van hulle, soos die Ou Raadsaal (''Rådhuset'') wat in 1672 voltooi en in die 19de eeu uitgebrei is, dien as die setels van munisipale owerhede en instellings. Hier is ook die Börshuset (1844–1849), die vroeëre setel van die Gotenburgse Effektebeurs, die ''Stadshuset'' (1749) en die Nuwe Raadsaal geleë, sodat die plein tans as die administratiewe sentrum van Gotenburg fungeer. Die plein het sy huidige naam met die inwyding van die standbeeld van die stadstigter koning Gustav II Adolf op 18 November 1854 gekry wat deur die beeldhouer Bengt E. Fogelberg geskep is.
Die ''Stadshuset'' is oorspronklik as 'n arsenaal opgerig en het later as waghuis vir die stedelike burgermag gedien. Die gebou huisves tans kantore van die stadsregering, net soos die ''Börshuset'', wat ook vir amptelike onthale en bankette gebruik word. Die beurse se fasade is met ses skulpture versier wat arbeidsaamheid, geluk, handel, skeepvaart, welvaart en nywerheid versinnebeeld.
''Kronhuset'' in die nabygeleë ''Postgatan'' ("Posstraat") is die oudste wêreldlike gebou in Gotenburg en het in die periode tussen 1643 en 1655 in die tipiese Hollandse Laat-Gotiese baksteenboustyl ontstaan. Kenmerkend is die gesofistikeerde dakkonstruksie wat van houtstutte gebruik gemaak het – in die grondverdieping is sodoende geen stutpilare benodig nie. Oorspronklik het die gebou as 'n arsenaal gedien, maar in 1660 het die Sweedse parlement hier vergader om die vyfjarige kroonprins Karl ná die afsterwe van sy vader, Karl X Gustav, as koning Karl XI te proklameer. Tydens die groot brandrampe van die jare 1746 en 1758 het die ''Kronhuset'' as die enigste gebou in die omgewing onbeskadig gebly. Die Gotenburgse Simfoniese Blaasorkes tree hier sedert 1998 gereeld op.
Die klein geboue langsaan, die ''Kronhusbodarna'', is sowat 200 jaar gelede as werkswinkels vir plaaslike ambagsmanne opgerig en huisves tans 'n goudsmid, 'n historiese kruidenierswinkel, 'n glasmakery, 'n [[sjokolade]]fabriek, 'n pottebakkery en 'n kafee.
Die statige geboue langs die ''Stora Hamnkanalen'' (Groot Hawekanaal) weerspieël die ekonomiese bloeitydperk van Gotenburg in die 18de eeu, waarby plaaslike koopmans en die Sweedse Oos-Indiese Kompanjie 'n beduidende rol gespeel het.
Die historiese hoofkwartier van die kompanjie, die ''Östindiska Huset'', is deur die argitekte B.W. Carlberg en C. Hårleman tussen 1747 en 1762 as 'n gekombineerde kantoorgebou en pakhuis opgerig, maar reeds in 1861 tot 'n kultuurhistoriese museum omgeskep (met die Britse ''Victoria and Albert Museum'' as sy voorbeeld). Die gebou is verskeie kere verander en uitgebrei.
Die ''Östindiska Huset'' huisves vandag die Stedelike Museum (''Stadsmuseum'') van Gotenburg. Sy uitstallings pronk met historiese meubels en versierings en behandel die geskiedenis van Gotenburg en Wes-Swede vanaf die [[Wikings|Wiking-tydperk]] tot vandag, asook die Oos-Indiese Kompanjie en die industriële geskiedenis van die 20ste eeu. Daarnaas dien die museum as 'n forum vir stadsbeplanners wat nuwe gedagtes en visies ten opsigte van Gotenburg se ontwikkeling aan die publiek wil bekend stel.
Aan die suidelike kant van die ''Vallgraven'' loop die straat ''Södra Hamngatan'' ("Suidelike Hawestraat") met die ''Residenset'', wat in 1650 as ampswoning vir die veldmaarskalk Lennart Torstensson opgerig is. Die gebou is in 1850 uitgebrei en dien tans as die ampswoning van die goewerneur van Gotenburg en die landskap Bohuslän.
Verder suidwaarts, by die plein ''Kungsportsplatsen'', lok die ''Saluhallen'' besoekers met 'n groot mark met talle verkoopstalletjies wat hulle veral op buitelandse spesialiteite toespits. Die plein is ook die beginpunt van rondvaarte in die binnewaters van Gotenburg. Die gewilde oop ''Paddan''-bote vaar op die blink water van die kanale en onder sowat twintig brûe tot by die hawe.
''Nordstan'' in ''Norra Hamngatan'' is die grootste winkelsentrum in Skandinawië met 150 winkels onder een dak wat in 1972 geopen is. Hier en op die plein ''Nordstadstorget'' word allerlei soorte aktiwiteite soos uitstallings en modeskoue gereël.
=== Avenyn en Götaplatsen ===
[[Lêer:Götaplatsen 01.JPG|duimnael|Götaplatsen en die Poseidon-standbeeld, met die Kungsportsavenyn (in die agtergrond) en die Stadsbiblioteek (aan die regterkant)]]
[[Lêer:Haganygata.jpg|duimnael|Haga Nygata]]
''Kungsportsavenyn'', wat gewoonlik net ''Avenyn'' genoem word, is die mees elegante laan in Gotenburg met 'n breedte van byna vyftig meter en 'n lengte van sowat een kilometer. Sy kosmopolitiese karakter met straatmusikante, verkoop- en kosstalletjies, straatkafees en restourante het min in gemeen met 'n tipies Sweedse straat. Ondanks die kitskosrestourante, wat hier soos elders in die wêreld geopen is, bestaan 'n groot aantal gewilde tradisionele restourante en kroeë hier al generasies lank.
''Röhsska Museet'' is met sy gereelde ''Made in Sweden''-uitstallings en voorbeelde van Sweedse ontwerpkuns soos glas-, hout- en metaalprodukte, wat hier gekoop kan word, 'n gewilde trekpleister vir mense wat in plaaslike produkte van hoë gehalte belang stel. Die permanente uitstalling strek van werke deur die kunstenares Ellen Key tot by meubels en verbruikersware in die tipiese [[Ikea]]-styl.
''Götaplatsen'' is 'n ruim plein aan die suidelike ent van ''Avenyn'' en die sentrum van Gotenburg se kulturele lewe, met die Poseidon-fontein, wat in 1930 deur die beeldhouer Carl Milles geskep is, as sy middelpunt. Die plein behels die Kunsmuseum, Konserthuis, Stadsteater en Stadsbiblioteek van Gotenburg.
Die Kunsmuseum beskik oor een van die omvattendste versameling van Skandinawiese kuns, asook 'n aantal werke deur [[Pablo Picasso]] en [[Rembrandt van Rijn]]. Die Konserthuis huisves die befaamde Simfonie-orkes van Gotenburg, terwyl die Stadsteater bekend staan vir sy ambisieuse opvoerings, waaronder 'n nuwe bewerking van [[Leonard Bernstein]] se ''West Side Story''. Die Stadsbiblioteek beskik oor meer as 400 000 boeke.
Die ''Stora Teatern'' aan die noordelike ent van Avenyn het hom hoofsaaklik op ligte vermaak soos operettes, musiekblyspelle en balletopvoerings toegespits.
=== Haga ===
Haga, tans een van die stadswyke in die middestad van Gotenburg, was in 1640 een van die eerste voorstede en het in die 19de eeu met sy kenmerkende ''landshövdinge''-huise 'n tipiese werkersklasbuurt geword. Hierdie huurhuise met drie verdiepings, wat na die amptelike titel van 'n plaaslike provinsiale leier vernoem is, het tot die tipiese Sweedse standaardhuurhuis ontwikkel.
Haga was tot in die 1970's 'n woonkwartier met lae behuisingstandaarde en 'n boheemse naglewe met wettige en onwettige kroeë. Vanaf die 1970's is talle ou geboue afgebreek om plek te maak vir nuwe luukse woonstelle, maar die stadsbuurt het nogtans iets van sy voormalige karakter bewaar en is vandag 'n gesogte woonkwartier en besienswaardigheid met rustige wandellane, klein winkels, kafees en restourante in Haga Nygata en sy systrate. Die gerestoureerde 19de eeuse huise langs Haga Nygata het lankal 'n toeristetrekpleister geword, net soos die 17de eeuse vesting Skansen Kronan wat op 'n heuwel ontstaan het. Die vesting huisves tans die Militêre Museum van Gotenburg en bied 'n pragtige uitsig oor die dakke van die stad en die hawe.
=== Sakrale geboue ===
[[Lêer:Göteborgs domkyrka - Västgöten - 12 Sept 2005.jpg|duimnael|Die katedraal van Gotenburg]]
Die katedraal van Gotenburg (Sweeds: ''Göteborgs domkyrka'' of ''Gustavi domkyrka'') is in die stadsentrum geleë. Die huidige gebou is al die derde nadat twee voormalige kerke deur brande verniel is. Die eerste kerk is in 1633 – een jaar ná die Slag van Lützen – ter ere van die gesneuwelde koning Gustav II Adolf ingewy.
Die boubedrywighede vir die huidige katedraal het in 1804 begin. Die fondament van die tweede kerkgebou is hergebruik, alhoewel daar bepaalde veranderings aangebring is. Die nuwe katedraal is deur die argitek Carl Wilhelm Carlberg ontwerp, wat een jaar voor die inwyding van die gebou oorlede is. Sy leerling Justus F. Weinberg het met die werk voortgegaan. Die katedraal was tydens sy inwyding op 21 Mei 1815 nog nie heeltemal voltooi nie – die toring is eers twaalf jaar later voltooi. Die katedraal is verskeie kere (1904, 1954 tot 1957 en 1983 tot 1985) gerestoureer.
Die Oscar Fredriks-kerk (Sweeds: ''Oscar Fredriks kyrka'') is in die stadswyk Olivedal geleë en vernoem na koning Oscar II wat Oscar Fredrik as skuilnaam vir sy literêre werke gebruik het. Hierdie relatief groot kerk met oorspronklik 1 625 sitplekke is deur Helgo Zetterwall in die Noord-Europese Baksteengotiese styl ontwerp en in 1893 ingewy. Restourasiewerk is in die jare 1915, 1940 en 1975 deurgevoer.
Die Masthuggs-kerk is op die heuwel Stigberget en digby die Göta älv-rivier geleë en word vanweë sy boustyl en ligging – die kerk met sy toring van 60 meter kan in die stadsgebied maklik raakgesien word – by die belangrikste argitektoniese besienswaardighede van Gotenburg gereken. Die kerkgebou is deur Sigfrid Ericson in die Nasionaalromantiese styl ontwerp en deur die boumeester Ivar Burman tussen 1910 en 1914 opgerig. Die kerk is op 11 Oktober 1914 amptelik ingewy, maar sy klokke is – net soos dié van ander kerke – reeds op 2 Augustus ter geleentheid van Swede se algemene mobilisering ná die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog gelui.
=== Botaniese tuin ===
[[Lêer:Goeteborg botanisk traedgaorden.jpg|duimnael|Die Botaniese Tuin van Gotenburg]]
Gotenburg se Botaniese Tuin (Sweeds: ''Göteborgs Botaniska Trädgård'') is in 2003 aangewys as die mooiste tuin in die land en het in 2006 'n derde plek in die Europese wedstryd ''The most beautiful garden in Europe'' behaal.<ref>{{en}} [http://www.gotbot.se/engelska/english_start.html ''Göteborgs Botaniska Trädgård – Welcome''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217162357/http://www.gotbot.se/engelska/english_start.html |date=17 Februarie 2007 }} {{en}}</ref> Die tuin verskil in baie opsigte van sy eweknieë in ander Europese lande. Toe dit in 1910 deur die Munisipaliteit Gotenburg as 'n botaniese tuin beplan en aangelê is, is die klemtoon op tuinbou en die tuin se funksie as ontspanningsgebied vir die publiek gelê. Behalwe vir die kweekhuise word geen verpligte toegangsgelde gevra nie, alhoewel die bestuurders op vrywillige bydraes reken. Die tuin is dekades lank deur die Munisipaliteit Gotenburg bestuur, maar word vandag deur die groter administratiewe gewes Västra Götaland bedryf.
Die tuin beslaan 'n totale oppervlakte van 175 hektaar (ruim 430 akkers), waarvan die grootste deel deur 'n natuurbewarigsgebied en 'n [[arboretum]] beslaan word. Die botaniese tuin, waar omstreeks 16 000 verskillende plantspesies en kultivars vertoon word, strek oor sowat 40 hektaar. Die gewildste trekpleisters in die tuin sluit 'n steentuin (wat drie sterre in die befaamde gids ''Michelin Green Guide'' behaal het en 'n verskeidenheid habitats, klein watervalle en poele behels), die Rododendronvallei en die Japannese vallei rondom 'n kunsmatige meer met wilde plante uit Oos-Asië in.
In die tuin se kweekhuise word sowat 4 000 verskillende [[spesie]]s en kultivars gegroei, waaronder 1 500 orgideë en die skaars Paaseilandboom. Die palmhuis vertoon Mediterrense en tropiese plante, terwyl die rosarium meer as 4 000 roossoorte vertoon.
== Ekonomie ==
[[Lêer:Stena Carisma.jpg|duimnael|''Stena Line''-veerbote in die Deense hawe Frederikshavn]]
Gotenburg het tradisioneel vir sy swaar nywerhede bekend gestaan, alhoewel sy nywerheidsbedryf al lank hoogs gediversifiseer is. Mediese nywerhede is tans een van die vinnigste groeiende sektore met meer as 300 ondernemings en 6 000 werknemers. Die bekendstes hiervan is ''AstraZeneca'' en ''Nobel Biocare''. ''Sahlgrenska universitetssjukhuset'' is die grootste universiteitshospitaal in Noord-Europa met 2 100 beddens en meer as 17 000 werknemers. Wes-Swede is 'n wêreldleier op die gebied van siektes van kardiovaskulêre stelsel (hartbloedvatstelsel)), metaboliese siektes en selterapie. Saam met Stockholm beskik Gotenburg se mediese sektor oor meer as 30 persent van alle stamsellyne wat wêreldwyd versamel is.<ref>{{sv}} {{cite web |url=http://www.businessregion.se/huvudmeny/branschkluster/biomedicin.4.4a54cdf114f9ddc5da800073411.html |title=businessregion.se |accessdate=28 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111028021538/http://www.businessregion.se/huvudmeny/branschkluster/biomedicin.4.4a54cdf114f9ddc5da800073411.html |archive-date=28 Oktober 2011 |url-status=dead}}</ref>
Die plaaslike motorbedryf word deur ''Volvo'' oorheers, een van die wêreld se leidende vervaardigers van vragmotors, busse, industriële masjiene, mariene en industriële aandryfstelsels en onderdele, asook 'n beduidende aanbieder van tegniese dienste vir die lugvaartbedryf. Volvo het produksieaanlegte in 25 lande met altesaam meer as 83 000 werknemers en bied sy produkte op 185 markte aan. Saam met ''Saab'' het ''Volvo'' in Gotenburg sowat 50 000 werknemers in diens.<ref>{{sv}} {{cite web |url=http://www.businessregion.se/huvudmeny/branschkluster/fordonsindustri.4.42d895c410678a3d6138000857.html |title=Fordonsindustri |publisher=Businessregion Göteborg |accessdate=6 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080506154252/http://www.businessregion.se/huvudmeny/branschkluster/fordonsindustri.4.42d895c410678a3d6138000857.html |archive-date=6 Mei 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{sv}} [http://www.volvo.se/ ''Volvo.se'']</ref>
''Svenska kullagerfabriken (SKF)'' is in 1907 in Gotenburg gestig en het sy hoofkwartier nog steeds in die historiese stadskern ''Gamlestaden''. Die maatskappy is die wêreld se leidende verskaffer van produkte, klantspesifieke oplossings en dienste in verband met koeëllaers en afdigtings. Die maatskappy het in Swede sowat 3 000 werknemers wat merendeels in Gotenburg gekonsentreer is.
Die redery ''Stena Line'' is in 1962 deur Sten A. Olsson in Gotenburg gestig en het met die lyn tussen Gotenburg en die Deense seehawe Frederikshavn al vroeg ekonomiese sukses behaal. Later is die verbindings uitgebrei om ook [[Kiel (Duitsland)|Kiel]] in Duitsland in te sluit. Toe die maatskappy ''Sessanlinjen'' deur ''Stena Line'' oorgeneem is, is sy ou aanlegplek tot ''Stena Line'' se Duitsland-terminaal omgeskep. Later is nog meer rederye oorgeneem en ''Stena Line'' se internasionale aktiwiteite sluit tans Noorweë, Denemarke, Duitsland, Pole, die Verenigde Koninkryk, [[Republiek Ierland|Ierland]] en Nederland in. Die aantal werknemers beloop 5 700 mense en die redery se omset was in 2006 9,5 miljard Sweedse kronor.
Gotenburg is daarnaas die setel van 'n aantal groot maatskappye uit die tekstielbedryf. Die Hallandse kettingwinkel-groep ''JC'' se hoofkwartier was tot in 2007 in die Gotenburgse voorstad Mölnlycke en is daarna na Stockholm verskuif, terwyl ''Intersport'' uit Jönköping en ''MQ'' uit Borås in 2007/2008 hul hoofkwartiere na Gotenburg verskuif het. Ander belangrike plaaslike tekstielmaatskappye is ''Lindex'' en ''Kappahl''.
== Kultuur ==
Gotenburg speel met sy musea, groot kulturele feeste, konserte, teatergeselskappe en sy ryk kunslewe 'n sentrale rol in die Sweedse kulturele lewe. Die grootste Skandinawiese filmfees en boekeskou (''Bok- & Biblioteksmässan'' in September) word eweneens in Gotenburg gehou.
=== Musiek ===
[[Lêer:GoteborgsOperan.jpg|duimnael|Die Operahuis van Gotenburg]]
[[Lêer:Göteborg Stadsteatern.jpg|duimnael|Göteborg se ''Stadsteatern'']]
Die Gotenburgse Simfonieorkes, wat gereeld in die plaaslike konsertsaal ''Göteborgs konserthus'' optree, is sedert 1997 die trotse draer van die titel "Nasionale orkes van Swede". Onder leiding van sy hoofdirigent Neeme Järvi (1982–2004) het die orkes deur die jare 'n verskeidenheid opnames van veral Skandinawiese musiek gemaak wat internasionale erkenning geniet.
Die Operahuis van Gotenburg aan die suidoewer van die Göta älv is in 1994 ingewy en het sedertdien een van die stad se belangrikste argitektoniese besienswaardighede geword. Die operateater beskik oor sy eie ballet-, opera- en musiekblyspelgeselskappe.
Gotenburg se musieklewe het lankal sy stempel op die Sweedse en internasionale pop- en rockmusiek afgedruk. Gedurende die punk- en postpunkgolf in die laat 1970's en vroeë 1980's was die sogenaamde ''Garageliga'' toonaangewend. Suksesvolle groepe het steeds met minder bekende musici saamgewerk en hierdie tradisie het ook die opkoms van 'n plaaslike onafhanklike pop-musiektoneel in die laat 1980's bevorder toe groepe soos [[Easy]] en [[Broder Daniel]] bekendheid verwerf het. Deesdae staan Gotenburg vir kunstenaars soos die groep [[The Soundtrack of Our Lives]] en die sanger [[Håkan Hellström]] bekend.
Die plaaslike ''Gothenburg Sound'' of ''Melodic Death Metal''-styl het sedert die 1990's 'n belangrike bydrae tot die internasionale rockmusiek gelewer. Die Gotenburgse ''metal''-groepe [[At the Gates]], [[Dark Tranquillity]], [[Hammerfall]], [[Hardcore Superstar]] en [[In Flames]] het ook in die buiteland bekendheid verwerf. Terwyl die platemaatskappye ''Kning Disk'' en ''Ideal Recordings'' tot die bekendste Sweedse verspreiders van eksperimentele musiek en klankkuns behoort, staan die jazz- en nagklub ''Nefertiti'' in die stadsentrum sedert 1978 as die plek bekend waar eksperimentele en jazzmusiek net soos etno, hip-hop, blues en elektroniese musiek op hul beste aangebied word.
=== Teater en dans ===
Die eerste toneelgeselskap het teen die einde van die 17de eeu op Gotenburg besoek kom aflê en onder meer in verskeie skure en stoorhuise opgetree. Gotenburg se eerste publieke teater, die ''Comediehuset'', is in 1779 opgerig. In 1816 het die eerste teatergebou van die ''Stora Teatern'' ("Groot Skouburg") in Södra Hamngatan ontstaan wat in 1856 deur die ''Nya Theater'' vervang is. Sy naam is in die 1880's na ''Stora Teatern'' (of kort ''Storan'') verander.
Ander belangrike teaters in Gotenburg sluit die ''Lorenbergsteatern'', ''Stadsteatern'' en die operahuis ''Göteborgsoperan'' in. Die ''Göteborg Dans & Teater Festival'', wat in 1994 vir die eerste keer plaasgevind het, word sedertdien tweejaarliks in die laaste week van Augustus gehou. Tydens die fees word toneelkuns van dwarsoor die wêreld net soos eksperimentele teater aangebied.
=== Kuns, ontwerp en kunshandwerk ===
[[Lêer:Museum of World Culture Göteborg entrance.jpeg|duimnael|Die ingang tot die ''Världskulturmuseet'' (Museum van Wêreldkultuur)]]
Gotenburg se kunsmuseum beskik oor die grootste versameling van Nordiese kuns uit die 1880's en 1890's in Skandinawië, veral danksy Pontus Fürstenberg se kunsversameling wat aan die museum geskenk is. Daarnaas word ook twee skilderye van Rembrandt en Picasso vertoon.
Die plaaslike kunswêreld het aan die begin van die 21ste eeu 'n voorspoedige tyd beleef, met musea soos ''Göteborgs konsthall'' en ''Röda sten'' asook 'n groeiende aantal kunsgalerye as dryfkragte. Gotenburg se Internasionale Kunsbiënnale, wat in 2001 vir die eerste keer plaasgevind het, het eweneens 'n belangrike bydrae tot die ontwikkeling van die plaaslike kunslewe gelewer. Jong kunstenaars word in die kunsskool Vagland opgelei wat op 4 Oktober 1865 ingewy is.
Gotenburg huisves sowel die enigste staatsbeheerde museum buite die hoofstad Stockholm, die ''Världskulturmuseet'', asook Swede se enigste beduidende ontwerp- en kunshandwerkmuseum, die internasionaal erkende ''Röhsska museet''. Die museum, wat deur die argitek Carl Westman ontwerp en in 1914 voltooi is, huisves tans Swede se vernaamste versameling van ikonografiese vorm- en ontwerpprodukte naas 'n groot versameling Asiatiese kuns en kunshandwerk. Die ''Högskolan för design och konsthandverk (HDK)'', wat tersiêre opleiding aan jong ontwerpers en kunshandwerkers verskaf, is langsaan geleë.
=== Film ===
Die eerste rolprent in Gotenburg se geskiedenis is op die Tweede Kersdag in 1896 vertoon. Die eerste rolprentteater, ''Kinematografen'' in Gotenburg se arkades, is in 1902 geopen. Die rolprentateljee van ''Hasselblad Film AB'' op die heuwel Otterhällan, wat in Mei 1919 ingewy is, was destyds een van die grootste en modernste van sy soort in Swede. In die periode tussen 1916 en 1919 is meer as dertig rolprente in Gotenburg geskiet waarin onder meer [[Gösta Ekman]] hoofrolle vertolk het. Die bekendste filmregisseur in hierdie tydperk was [[Georg af Klercker]].
Met Gotenburg se ''Filmhögskolan'', wat tersiêre opleiding vir beroepe in die rolprentbedryf verskaf, en Gotenburg se ''Film Festival'', wat in 1979 vir die eerste keer plaasgevind het, het die plaaslike rolprentbedryf in die laaste dekades voorspoedig ontwikkel. Filmstaden Bergakungen, die grootste van Gotenburg se rolprentteaters, is in November 2006 geopen.
== Toerisme ==
=== Hotelbedryf ===
[[Lêer:Gothia Towers Dec 2014.JPG|duimnael|Die ''Hotel Gothia Towers'']]
[[Lêer:Scandic opalen goteborg sweden 20100717.jpg|duimnael|''Scandic Hotel Opalen'']]Gotenburg was dekades lank 'n belangrike reisbestemming vir toeriste uit ander Skandinawiese lande, maar sedert die 1990's het die stad danksy die veerboot- en goedkoper lugverbindings en ryk kulturele lewe ook by toeriste uit ander Europese lande soos Duitsland, Nederland en die Verenigde Koninkryk gewild geraak. Die aantal besoekers het gevolglik skerp begin styg. Toeriste in Gotenburg bring vir die Sweedse staat jaarliks meer as 21 miljard Sweedse kronor (26,4 miljard ZAR) se belastinginkomste in.<ref>{{sv}} ''Göteborg drar in pengar''. In: Göteborgsposten, 16 Oktober 2007</ref>
Drie nuwe hotelprojekte is in die vroeë 21ste eeu aangepak. Die ou ''Posthuset'' is tot 'n luukse hotel omgebou, ''Clarion Hotel Post'' en ''Hotell Avalon'' het ontstaan en die ''Hotel Gothia Towers'' is danksy 'n derde toring met 24 verdiepings en 500 nuwe kamers, wat oos van die twee bestaandes opgerig is, aansienlik vergroot. Die sentrale toring word van vyf bykomende verdiepings met 75 nuwe kamers en ontspanningsgeriewe op die dak voorsien. Gotenburg beskik sodoende altesaam oor meer as 6 600 hotelkamers.
[[Lêer:Barken viking gothenburg 20051011.jpg|duimnael|links|Die hotelskip ''Barken Viking'']]
Die ''Hotel Gothia Towers'', 'n vierster-luukse hotel, is met sy 1 200 kamers (waarvan elf luukse suites) tans die grootste in Noord-Europa en op een na ook die tweede grootste in Europa. Kleiner luukse hotelle sluit die ''Elite Plaza Hotel'' en die ''Elite Park Avenue Hotel'' in.
Die hotelskip ''Barken Viking'' is 'n viermasbark wat oorspronklik in 1906 in die Deense hoofstad Kopenhagen gebou is om as 'n opleidingskip vir die Deense handelsvloot te dien. Die skip is die grootste bark wat ooit in Skandinawië gebou is. Op haar eerste reis het die ''Viking'' op 19 Julie 1907 na [[Hamburg]] geseil om 2 530 ton se [[kooks]] (ontgaste steenkool) vir Peru te laai. In 1929 het die Ålandse reder Gustaf Erikson die skip vir 6 500 pond gekoop en dit tot in 1939 op die graanroete na Australië gebruik.
Die stad Gotenburg het die skip in 1951 gekoop om 'n stasionêre seevaart- en kookskool daarop te bedryf. In 1993 is ''Viking'' vir 'n simboliese prys van een Sweedse kroon aan die plaaslike opleidingsadministrasie verkoop. Vandag is die skip permanent in die hawe geanker om as hotel en gewilde konferensiesaal te dien. Dit is tans baie onwaarskynlik dat die ''Viking'' ooit weer in bedryf gestel sal word, aangesien dit nie oor 'n enjin beskik nie en haar groot mas hoër is as 'n brug wat tussen haar ankerplek en die oop see lê.
=== Liseberg ===
Liseberg in die stadsbuurt Heden is die grootste vermaaklikheidspark in Noord-Europa met jaarliks sowat drie miljoen besoekers. Die park, wat ter geleentheid van die Jubileumsuitstalling in 1923 ingewy is, is 'n aandelemaatskappy in besit van die Stad Gotenburg. Die park staan tydens die somerseisoen tussen die einde van April en die middel van Oktober en tydens die Kersfeestyd tussen die middel van November en Kersfees oop vir besoekers. Liseberg se kersfeesmark lok jaarliks meer as 600 000 besoekers.
== Lughawens ==
[[Lêer:Departures entrance at Landvetter.JPG|duimnael|Die ingang tot die vertreksaal van Gotenburg-Landvetterlughawe]]
Die metropolitaanse gebied van Gotenburg beskik oor twee groot internasionale lughawens: Göteborg-Landvetter, enkele kilometers oos van die stad langs die ''riksväg'' (rykspad) 40 na Borås, en Göteborg City Airport op die eiland Hisingen.
Göteborg-Landvetter, wat in Härryda geleë is, is Swede se tweede en Skandinawië se sesde grootste lughawe wat in 2007 4 355 455 passasiers gehanteer het, 'n styging van 4,2 persent teenoor die vorige jaar. Die aantal landings het in 2007 31 615 beloop.
Toe dit op 3 Oktober 1977 geopen is, het Landvetter die ou lughawe ''Göteborgs Lufthamn'' vervang. Die naam ''Landvetter'' is destyds gekies omdat dit deur buitelanders makliker uitgespreek kan word as ''Härryda''. Daarnaas is die letter ''ä'' slegs in Noord-Europa en Duitssprekende gebiede gebruiklik, terwyl die uitspraak van ''y'' in die verskeie Westerse tale sterk varieer.
Göteborg City Airport het vroeër as Säve-vliegveld bekend gestaan en is veertien kilometer noordwes van Gotenburg op Hisingen geleë. Die lughawe het vroeër as 'n lugmagbasis gedien. Voordat die Ierse lae-koste-lugredery Ryanair die lughawe begin bedien het, was die jaarlikse aantal passasiers net sowat 9 000. Hierdie getal het in 2005 tot sowat 500 000 en in 2007 tot 744 000 gestyg. Alhoewel die lughawe oor beperkte geriewe beskik, kan dit nogtans vliegtuie tot die grootte van 'n Boeing 767, Airbus A320 of soortgelyke modelle hanteer. Aangesien steeds meer lugrederye vlugte na Göteborg City Airport sal aanbied, word daar verwag dat die aantal passasiers nog aansienlik sal styg. Die lughawe is tans die snelste groeiende in die land.
== Openbare vervoer ==
=== Tremlyne ===
[[Lêer:Göteborg spårvagn.jpg|duimnael|Ritte met historiese tremwaens is gewild by toeriste. 'n Moderne tremwa verskyn aan die linkerkant van die beeld]]
Gotenburg beskik oor 'n uitgebreide tremnetwerk – met 'n lengte van 150 kilometer die grootste in Skandinawië – met twaalf tremlyne wat bedags en vyf lyne wat snags ry. Die netwerk word tans uitgebou as deel van die ''Kollektivringen''-projek wat Gotenburg van 'n ringlyn sal voorsien.
Die plaaslike tremstelsel is in 1879 deur die Britse vervoermaatskappy ''Gothenburg Tramway Ltd.'' ingestel. Aanvanklik is van perdewaens gebruik gemaak wat tussen die haltes Brunnsparken en Stigbergsliden gery het. Twee jaar nadat die Stad Gotenburg die tremnetwerk in 1900 gekoop het, is elektries aangedrewe trems ingevoer. Die tremstelsel is in die volgende vier dekades verder uitgebrei met lyne wat in 1907 tot by die stadsgrens en in 1940 tot by die eiland Hisingen gery het.
In die 1960's het die owerhede oorweeg om die tremstelsel met moltreine te vervang, en die destydse nuwe tremspore is vry van oorweë en gedeeltelik ondergronds gebou om later maklik tot 'n moltreinstelsel te kan oorskakel. Die bou van 'n moltreinstelsel met tonnels in Gotenburg se kleiagtige grond het egter geblyk om te duur te wees.
Toe Swede se padvervoer in 1967 na linkerhandse sture omgeskakel het, was Gotenburg naas Norrköping die enigste stad in die land wat sy tremstelsel in die stadsentrum behou het. Die huidige netwerk is ondanks die lae gemiddelde snelhede en die hoë onderhoudskoste steeds gewild by die plaaslike owerhede en passasiers. In bepaalde gebiede van die stadsentrum word motors – behalwe vir voertuie van plaaslike bewoners en vragmotors van leweransiers – nie meer toegelaat nie, sodat trems hier die belangrikste vervoermiddel geword het. Naas die nuwe tremspoorring rondom Gotenburg sal die tremstelsel ook met Italiaans-vervaardigde ''Sirio''-tremwaens en 'n nuwe elektroniese betaalstelsel opgegradeer word.
=== Spoorweë ===
[[Lêer:GothenburgCentral.jpg|duimnael|Die hoofstasie van Gotenburg]]
[[Lêer:Göteborg Park Avenue.jpg|duimnael|'n Stadsbus in Kungsportsavenyn, met die ''Park Avenue''-hotel in die agtergrond]]
Gotenburg is 'n belangrike knooppunt van die Sweedse en Skandinawiese spoornetwerke met regstreekse verbindings na Oslo, Stockholm, Malmö en Kopenhagen. Die hoofstasie van Gotenburg is die tweede grootste in die land ná Stockholm. Die plaaslike openbare vervoer word aangevul deur stadstreine, die sogenaamde ''pendeltåg'', wat Gotenburg met die voor- en buurstede in die omgewing verbind.
Toe in Swede teen die middel van die 19de eeu met die bou van spoorweë begin is, was die verbinding tussen Gotenburg en Jonsered, wat op 1 Desember 1856 ingewy is, een van die eerstes in die land. Destyds het 'n behoefte vir 'n stasiegebou ontstaan en op 4 Oktober 1856 is die eerste hoofstasie geopen. Die gebou is sedertdien verskeie kere omgebou en uitgebrei. In die 1920's is die gebou van 'n wagkamer voorsien, terwyl die oorspronklike werkwinkelkompleks vir lokomotiewe lankal na Sävenäs verskuif is. Gedurende die groot emigrasiegolf in die 19de eeu het meer as een miljoen Sweedse emigrante op hulle weg na die hawe en uiteindelik Amerika by Gotenburg se hoofstasie aangekom.
Gewoonlik word na die oorspronklike hoofstasie in Sweeds as ''Centralstationen'' verwys, terwyl die nuwe gebouekompleks, wat in 2003 ingewy is en uit die stasie self en 'n hotelgebou bestaan, as ''Centralhuset'' en die geboue in die nabye omgewing as ''Resecentrum Göteborg'' bekend staan. Die afdelingswinkel Nordstan en Drottningtorget, die hoofkwartier van die plaaslike spoorweë is eweneens naby die hoofstasie geleë.
=== Busse en snelbusse ===
Die tremlyne word deur 'n uitgebreide busnetwerk wat die hele stadsgebied dek, aangevul. Sommige buslyne is as hoëdigtheidslyne (''högtrafiklinjer'') geklassifiseer, terwyl die vier sogenaamde ''stombusslinjer'' op die besigste roetes ingestel is. Die laasgenoemde ry gedurende spitsure gedeeltelik elke vyf minute en passasiers mag alle deure benut om in- en af te klim.
Frölunda-plein is een van die belangrikste knooppunte van die busnetwerk. Hier vertrek buslyne na die westelike stadsbuurte en Hisingen en tremlyne na die res van die stadsgebied. Sogenaamde ''flygbusserna'' verbind die busterminaal ''Nils Ericsson Terminalen'' met die twee lughawens van Gotenburg, ''Göteborg-Landvetter'' en ''Göteborg City Airport''.
Vyf snelbuslyne verbind Gotenburg met stede in die omgewing, terwyl ander lyne soos die ''Uddevalla-'', ''Smögen-'', ''Orust-'', ''Dalslands-'' en ''Boråsexpressen'' tot by verder-af geleë stede in Wes-Swede ry.
== Susterstede ==
Die naasgrootste stede van die vier Skandinawiese lande [[Aarhus]] (Denemarke), [[Bergen]] (Noorweë), Gotenburg en [[Turku]] (Finland) het reeds in 1946 susterstede geword en werk op verskeie gebiede nou saam.<ref name="Susterstede">{{sv}} {{cite web |url=https://goteborg.se/wps/portal/start/kommun-och-politik/internationellt-arbete/sa-skapas-goda-relationer-med-omvarlden |title=Så skapas goda relationer med omvärlden |publisher=Göteborgs Stad |accessdate=11 Mei 2024}}</ref>
{{columns-list|3|
* {{vlagikoon|Denemarke}} [[Aarhus]], [[Denemarke]], sedert 1946.<ref name="Susterstede" />
* {{vlagikoon|Noorweë}} [[Bergen]], [[Noorweë]], sedert 1946.<ref name="Susterstede" />
* {{vlagikoon|Finland}} [[Turku]], [[Finland]], sedert 1946.<ref name="Susterstede" />
* {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Chicago]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], sedert 1987.<ref name="Susterstede" />
* {{vlagikoon|Pole}} [[Krakow]], [[Pole]], sedert 1990.<ref name="Susterstede" /><ref>{{pl}} {{cite web |url=http://www.krakow.pl/otwarty_na_swiat/2531,kat,0,5,miasta_partnerskie.html |title=Kraków – Miasta Partnerskie |accessdate=24 Oktober 2019 |publisher=Miejska Platforma Internetowa Magiczny Kraków |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024074241/http://krakow.pl/otwarty_na_swiat/2531,kat,0,5,miasta_partnerskie.html |archive-date=24 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
* {{vlagikoon|Duitsland}} [[Kiel, Duitsland|Kiel]], [[Duitsland]].<ref name="Susterstede" />
* {{vlagikoon|Frankryk}} [[Lyon]], [[Frankryk]].<ref name="Susterstede" />
* {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Newcastle upon Tyne|Newcastle]], [[Verenigde Koninkryk]].<ref name="Susterstede" />
* {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Gqeberha]], [[Suid-Afrika]].<ref name="Susterstede" />
* {{vlagikoon|Duitsland}} [[Rostock]], [[Duitsland]], sedert 1965.<ref name="Susterstede" />
* {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Shanghai]], [[Volksrepubliek China]].<ref name="Susterstede" />
* {{vlagikoon|Estland}} [[Tallinn]], [[Estland]].<ref name="Susterstede" />
* {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Xi'an]], Volksrepubliek China.<ref name="Susterstede" />
}}
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Göteborg|Gotenburg}}
* {{en}} {{Wikivoyage|Gothenburg|Gotenburg}}
* {{sv}} [http://www.goteborg.se/ Amptelike webwerf]
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Gothenburg-Sweden|title=Gothenburg|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=11 Mei 2024}}
{{Gesagsrekords}}
{{Voorbladster}}
[[Kategorie:Gotenburg| ]]
[[Kategorie:Nedersettings langs die Noordsee]]
5ygu4o8s2hw3e8e0mil7wdp3i82nquv
Bosnië en Herzegowina
0
32345
3373249
3290163
2026-11-16T19:00:28Z
SpesBona
2720
Statistieke hersien
3373249
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Land
|noem_naam = Bosnië en Herzegowina
|volle_naam = <small>''Bosna i Hercegovina'' ([[Bosnies]] en [[Kroaties]])<br />Босна и Херцеговина ([[Serwies]])</small>
|algemene_naam = Bosnië en Herzegowina
|beeld_vlag = Flag of Bosnia and Herzegovina.svg
|beeld_wapen = Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg
|simbool_tipe = Wapen
|beeld_kaart = Map of Bosnia and Herzegovina in Europe.svg
|leuse =
|volkslied = ''[[Državna himna Bosne i Hercegovine]]''<br /><small>''("Volkslied van Bosnië en Herzegowina")''</small>
|amptelike_tale = [[Bosnies]], [[Kroaties]] en [[Serwies]]<ref name=Statistics>{{en}} {{cite web |url=http://www.bhas.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=52&itemid=80&lang=en&Itemid= |title=About BiH |author=Agency of Statistics of Bosnia and Herzegovina |date= |work= |publisher=Agency of Statistics of Bosnia and Herzegovina |accessdate=11 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120711122914/http://www.bhas.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=52&itemid=80&lang=en&Itemid= |archive-date=11 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
|hoofstad = [[Sarajevo]]
{{Koördinate|43|52|N|18|25|O}}
|latd = 43
|latm = 52
|latNS = N
|longd = 18
|longm = 25
|longEW = O
|grootste_stad = [[Sarajevo]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ccbh.ba/public/down/USTAV_BOSNE_I_HERCEGOVINE_engl.pdf |title=Constitution of Bosnia and Herzegovina |accessdate=28 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151028162530/http://www.ccbh.ba/public/down/USTAV_BOSNE_I_HERCEGOVINE_engl.pdf |archive-date=28 Oktober 2015}}</ref>
|regeringsvorm = Federale parlementêre<br />grondwetlike [[republiek]]
|leiertitels = <br />• Hoë verteenwoordiger<br />• Presidentskapslede<br /><br /><br />• Voorsitter van die<br />Raad van Ministers
|leiername = [[Louis Crishock]] (waarnemend)<br />[[Željka Cvijanović]] (voorsitter)<br />[[Darijana Filipović]]<br />[[Denis Bećirović]]<br /><br />[[Borjana Krišto]]
|oppervlak_rang = 128<sup>ste</sup>
|oppervlak_grootte =
|oppervlak = 51 197<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bosnia-and-herzegovina/|title=Bosnia and Herzegovina|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=27 Januarie 2026|archive-url=http://web.archive.org/web/20260127143130/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bosnia-and-herzegovina/|archive-date=27 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>
|oppervlakmi² = 19 767
|persent_water = 1,4
|bevolking_skatting = 3 653 499<ref name="CIA" />
|bevolking_skatting_jaar = 2025
|bevolking_rang = 131<sup>ste</sup>
|bevolking_sensus = 3 531 159<ref>{{bs}} {{en}} {{cite web |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/RezultatiPopisa_BS.pdf |title=Popis Stanovništva, Domaćinstava i Stanova u Bosni i Hercegovini, 2013: Rezultati Popisa / Census of Population, Households and Dwellings in Bosnia and Herzegovina, 2013: Final Results |publisher=Agentskap vir Statistiek van Bosnië en Herzegowina |date=2016 |accessdate=25 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625224417/https://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/RezultatiPopisa_BS.pdf |archive-date=25 Junie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
|bevolking_sensus_jaar = 2013
|bevolkingsdigtheid = 71,4
|bevolkingsdigtheidmi² = 184,8
|bevolkingsdigtheidrang = 156<sup>ste</sup>
|BBP_PPP = $83,690 miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/BIH |title=Bosnia and Herzegovina |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2026 |accessdate=16 November 2026}}</ref>
|BBP_PPP_rang = 112<sup>de</sup>
|BBP_PPP_jaar = 2026
|BBP_PPP_per_kapita = $24 357<ref name="imf2" />
|BBP_PPP_per_kapita_rang = 84<sup>ste</sup>
|BBP = $37,260 miljard<ref name="imf2" />
|BBP_rang = 109<sup>de</sup>
|BBP_jaar = 2026
|BBP_per_kapita = $10 849<ref name="imf2" />
|BBP_per_kapita_rang = 89<sup>ste</sup>
|onafhanklikheidstipe = • Eerste verwysing<br />• Banat Bosnië<br />• Koninkryk Bosnië<br />• Verowering deur die<br />[[Ottomaanse Ryk]]<br />• Bosniese opstand<br />• Jurisdiksie oorgedra<br />aan [[Oostenryk-Hongarye]]<br />• Anneksasie deur<br />Oostenryk-Hongarye<br />• Afskeiding van<br />Oostenryk-Hongarye<br />• Stigting van<br />[[Joego-Slawië]]<br />• Nasionale Dag<br />• Onafhanklikheid van<br />Joego-Slawië<br />• Waargeneem<br />• Huidige grondwet
|onafhanklikheidsgebeure =
|onafhanklikheidsdatums = <br />[[753]]<br />[[1154]]<br />[[1377]]<br /><br />[[1463]]<br />[[1831]]<br /><br />[[1878]]<br /><br />[[1908]]<br /><br />[[29 Oktober]] [[1918]]<br /><br />[[4 Desember]] [[1918]]<br />[[25 November]] [[1943]]<br /><br />[[1 Maart]] [[1992]]<br />[[6 April]] [[1992]]<br />[[14 Desember]] [[1995]]
|MOI = {{wins}} 0,804<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=16 November 2026}}</ref>
|MOI_rang = 74<sup>ste</sup>
|MOI_jaar = 2023
|MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}}
|Gini = 27,1<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BA |title=Gini index – Bosnia and Herzegovina |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=16 November 2026}}</ref>
|Gini_rang =
|Gini_jaar = 2011
|Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}}
|geldeenheid = [[Inwisselbare mark|Mark]]
|geldeenheid_kode = BAM
|land_kode = BA
|tydsone = MET
|utc_afwyking = [[UTC+01:00|+1]]
|tydsone_somer = MEST
|utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]]
|internet_domein = [[.ba]]
|skakelkode = 387
|voetskrif =
}}
'''Bosnië en Herzegowina''' ([[Serwo-Kroaties]]: ''Bosna i Hercegovina'' / Босна и Херцеговина), afgekort as '''BiH''' (БиХ) of '''B&H'''; dikwels bekend as net '''Bosnië''') is 'n land in [[Suidoos-Europa]]. Dit lê in die [[Balkan]] en grens in die ooste aan [[Serwië]], in die suidooste aan [[Montenegro]] en in die noorde en suidweste aan [[Kroasië]]. In die suide het dit 'n smal kuslyn aan die [[Adriatiese See]] in die [[Middellandse See]], wat sowat 20 km lank is en die dorp [[Neum]] omring.
[[Lêer:Satellite image of Bosnia and Herzegovina in December 2002.jpg|duimnael|links|220px|[[Nasa]]-satellietbeeld van Bosnië en Herzegowina in Desember 2002]]
[[Lêer:Map Bih entities.png|duimnael|links|220px|Kaart van Bosnië en Herzegowina]]
[[Lêer:Bosnia and Herzegovina topographic map.svg|duimnael|links|220px|Topografiese kaart van Bosnië en Herzegowina]]
Die streek Bosnië, die binnelandse streek van die land, het 'n gematigde kontinentale [[klimaat]] met warm somers en koue winters met sneeu. In die sentrale en oostelike streke is die land bergagtig, in die noordooste taamlik heuwelagtig en in die noordooste hoofsaaklik plat. Herzegowina, wat die kleiner, suidelike streek van die land is, het 'n Mediterreense klimaat en is hoofsaaklik bergagtig. [[Sarajevo]] is die hoofstad en die land se grootste stad, gevolg deur [[Banja Luka]], Tuzla en Zenica.
Die gebied wat nou Bosnië en Herzegowina is, word al sedert die laat [[Paleolitikum]] bewoon, maar daar is bewyse dat permanente nedersettings in die [[Neolitikum]] hier gevestig is. Sedert die aankoms van die eerste [[Indo-Europese tale|Indo-Europeërs]] is die gebied bewoon deur verskeie [[Illiriërs|Illiriese]] en [[Kelte|Keltiese]] beskawings. Die voorouers van die [[Suid-Slawiese tale|Suid-Slawiese volke]] wat vandag daar woon, het van die 6de tot 9de eeu gearriveer. In die 12de eeu is die Banaat Bosnië gestig. Teen die 14de eeu het dit ontwikkel tot die Koninkryk Bosnië. In die middel 15de eeu is dit deur die [[Ottomaanse Ryk]] geannekseer, en dit het tot die laat 19de eeu deel van dié ryk gebly. Die Ottomane het [[Islam]] na die streek gebring en baie aan die land se kultuur en sosiale opset verander.
Vandag handhaaf die land 'n hoë [[geletterdheid]], hoë lewensverwagting en hoë [[onderwys]]vlakke en is een van die lande wat die meeste besoek word in die streek. Bosnië en Herzegowina is op streeksvlak sowel as internasionaal bekend vir sy natuurlike skoonheid en kulturele erfenis, oorgeërf van ses historiese beskawings.
Die land is beroemd vir sy [[kookkuns]], wintersport, eklektiese en unieke [[musiek]], [[argitektuur]] en sy feeste, waarvan sommige die grootste en mees prominente van hul soort in suidoostelike Europa is.
Die land is die tuiste van drie etniese groepe, of amptelik, samestellende mense, 'n term wat uniek aan Bosnië en Herzegowina is. [[Bosniake]] is die grootste groep van die drie, met [[Serwiërs]] tweede en derde [[Kroate]]. Ongeag sy etnisiteit word enige burger van Bosnië en Herzegowina steeds as 'n Bosniër geïdentifiseer.
Van die belangrikste [[godsdiens]]te is [[Soenni]]-[[Islam]], [[Serwies-Ortodokse Kerk]] en [[Rooms-Katolieke Kerk]]. Saam met [[Albanië]] en [[Kosovo]] is Bosnië en Herzegowina een van min Europese lande waar Moslems 'n bevolkingsmeerderheid vorm.
== Geografie ==
Bosnië-Herzegowina lê in die weste van die [[Balkan]]skiereiland en bestaan hoofsaaklik uit berge en valleie. Oos lê [[Serwië]], suidoos [[Montenegro]] en wes en noord is [[Kroasië]]. Dit is so te sê [[Landingeslote land|landgebonde]], behalwe ’n gangetjie by [[Neum]] wat dit met die [[Adriatiese See]] verbind.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref>
== Geskiedenis ==
Sarajevo, die destydse hoofstad van die deelrepubliek Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina, het in 1984 die [[Olimpiese Winterspele 1984|XIVde Olimpiese Winterspele]] aangebied.
Die land was van 1918 tot 1991 deel van [[Joego-Slawië]]. In 1992 verklaar hy hom onafhanklik, maar word deur die Serwiese leër onder generaal Ratko Mladić binnegeval in ’n poging om die gebied van [[Kroate]] en [[Moslem]]s te suiwer. ’n Bloedige [[volksmoord]], sistematiese verkragting en die uitgerekte beleg van [[Sarajevo]] volg. In 1995 word vrede uiteindelik in Dayton, [[Ohio]], gesluit. Twee substate word geskep, ’n Bosnies-Serwiese republiek en ’n Moslem-Kroatiese federasie, onder 'n nasionale president verenig.<ref name="HAT Taal-en-feitegids" />
== Sport ==
[[Sokker]] is die gewildste [[sport]]soort in Bosnië en Herzegowina. Gedurende die 2000’s het die land se [[Bosniese nasionale sokkerspan|nasionale sokkerspan]] sy prestasies verbeter en twee keer vir die [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer (in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|2026]]).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/live/c208ge6p142t |title=Italy miss World Cup: Bosnia-Herzegovina shootout defeat means Azzurri fail to reach tournament for third time in a row |publisher=[[BBC]] |author=Chris McKenna |date=31 Maart 2026 |accessdate=16 November 2026}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Bronnelys ==
; Algemeen
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Bosnia-and-Herzegovina|title=Bosnia and Herzegovina|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=16 November 2026}}
* {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bosnia-and-herzegovina/|title=Bosnia and Herzegovina|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=16 November 2026}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn|Bosnia and Herzegovina}}
* {{en}} {{Wikivoyage|Bosnia_and_Herzegovina|Bosnië en Herzegowina}}
{{Lande van Europa}}
{{SEVA}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Bosnië en Herzegowina| ]]
hoaqn9a5dybfrj8d1ukyr1wp7abl0g5
Parasetamol
0
36160
3373243
3290935
2026-11-16T18:46:09Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373243
wikitext
text/x-wiki
{{Mediese vrywaringsnota|datum=Desember 2013}}
{{Kombi-beeld|Paracetamol-skeletal.svg|Paracetamol-from-xtal-3D-vdW.png|
|align=right
|width = 250px
|caption1=
|caption2=<br /><big><center>'''Parasetamol'''</center></big><br /><br />
<center>'''Chemiese data'''</center><br />
Formule: C<sub>8</sub>H<sub>9</sub>NO<sub>2</sub><br />
Molekulêre massa: 151.169 g/mol<br /><br />
<center>'''Fisiese data'''</center>
Digtheid: 1.263 g/cm³<br />
Smeltpunt: 169 °C
}}
'''Parasetamol''' (ekwivalent aan '''asetaminofeen''' in die VSA) is 'n gewilde pynstiller en koorswerende middel. Die middel is afkomstig van koolteer en, anders as fenasetien, 'n outydse pynstiller wat parasetamol as metaboliet gebruik het, is dit nie kankerwekkend nie. Inteendeel: oor die algemeen verdra die menslike liggaam parasetamol goed en word baie van die newe-effekte van [[aspirien]] nie aangetref nie. Dit is oor die toonbank verkrygbaar en word dikwels gebruik vir die afwering van [[koors]], hoofpyn en ander klein pyne en skete. Dit word ook saam met ander nie-steroïede anti-inflammatoriese middels (soos [[ibuprofeen]]) of opioïediese pynstillers gebruik om ernstiger pyn te behandel.<ref>''Control of Pain in Patients with Cancer'' Sign Guidelines '''40''' Section 6 [http://www.sign.ac.uk/guidelines/fulltext/44/section6.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303170759/http://www.sign.ac.uk/guidelines/fulltext/44/section6.html |date= 3 Maart 2016 }}.</ref> Parasetamol is ook 'n hoofbestanddeel in verskeie geneesmiddels vir [[verkoue]] en griep.
Indien slegs die voorgeskrewe dosis geneem word, is parasetamol oor die algemeen veilig om te gebruik, maar 'n akute oordosis kan moontlik lewensgevaarlike lewerskade veroorsaak; in seldsame individue kan 'n normale dosis dieselfde gevolg hê. Parasetamolvergiftiging is die vernaamste oorsaak van akute lewerversaking in die Westerse wêreld en is verantwoordelik vir 'n groot deel van die totale dwelmoordosisse in die [[Verenigde Koninkryk]], die [[Verenigde State]], [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]].<ref name="DalyMJA">{{cite journal |author=Daly FF, Fountain JS, Murray L, Graudins A, Buckley NA |title=Guidelines for the management of paracetamol poisoning in Australia and New Zealand—explanation and elaboration. A consensus statement from clinical toxicologists consulting to the Australasian poisons information centres |journal=Med. J. Aust. |volume=188 |issue=5 |pages=296–301 |year=2008 |pmid=18312195 |doi= |url=http://www.mja.com.au/public/issues/188_05_030308/dal10916_fm.html |access-date= 8 Januarie 2009 |archive-date=23 Julie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723234129/http://www.mja.com.au/public/issues/188_05_030308/dal10916_fm.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=Khashab M, Tector AJ, Kwo PY |title=Epidemiology of acute liver failure |journal=Curr Gastroenterol Rep |volume=9 |issue=1 |pages=66–73 |year=2007 |pmid=17335680 |doi= |url=}}</ref><ref name=Hawkins>{{cite journal |author=Hawkins LC, Edwards JN, Dargan PI |title=Impact of restricting paracetamol pack sizes on paracetamol poisoning in the United Kingdom: a review of the literature |journal=Drug Saf |volume=30 |issue=6 |pages=465–79 |year=2007 |pmid=17536874 |doi= |url=}}</ref><ref name=Larson /> 'n Studie in 2008 het ook aangedui dat die inname van parasetamol deur babas moontlik tot 'n verhoogde risiko vir die latere ontwikkeling van asma lei.<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-wellbeing/health-news/paracetamol-given-to-babies-is-linked-to-global-rise-in-asthma-935408.html |title=Paracetamol given to babies is linked to global rise in asthma |last=Laurance |first=Jeremy |date=19 September 2008 |publisher=[[The Independent]] |access-date=19 September 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221052951/http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-wellbeing/health-news/paracetamol-given-to-babies-is-linked-to-global-rise-in-asthma-935408.html |archive-date=21 Februarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite journal|author=Beasley, Richard; Clayton, Tadd; Crane, Julian; von Mutius, Erika; Lai, Christopher; Montefort, Stephen; Stewart, Alistair|year=2008|title=Association between paracetamol use in infancy and childhood, and risk of asthma, rhinoconjunctivitis, and eczema in children aged 6–7 years: analysis from Phase Three of the ISAAC programme.|journal=[[The Lancet]]|volume=372|pages=1039–1048|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140673608614452/abstract|accessdate=2008-09-19}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7623230.stm |title=Baby paracetamol asthma concern |date=19 September 2008 |publisher=[[BBC News]] |access-date=19 September 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909010949/http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7623230.stm |archive-date=9 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Geskiedenis ==
In antieke en middeleeuse tye was bekende koorswerende middels gevind in chemiese samestellings in die bas van die wit wilgerboom (die samestellings vorm 'n chemiese familie bekend as salisien, wat tot die ontwikkeling van [[aspirien]] gelei het) asook die samestellings verkrygbaar van kinabas.<!--dis Afrikaans – kyk in jou HAT--><ref name="white_willow">Gormley, James J. "[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FKA/is_n3_v58/ai_18169209 White willow bark is a gentle, effective pain-reliever] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071112174938/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FKA/is_n3_v58/ai_18169209 |date=12 November 2007 }}." ''Better Nutrition.'' March, 1996. Besoek op 17 Augustus 2007.</ref> Kinabas is ook gebruik vir die onttrekking van die anti-[[malaria]]middel, kinien. Kinien het ook 'n koorswerende uitwerking. Daar is in die tweede helfte van die 19de eeu pogings aangewend om salisien en salisielsuur te suiwer en te isoleer. Die Bayer-chemikus Felix Hoffmann het uiteindelik in 1897 daarin geslaag, alhoewel die Franse chemikus Charles Frédéric Gerhardt reeds 40 jaar vroeër ook geslaagde eksperimente hiermee uitgevoer het, maar dit opsy gestoot het as tydrowend en onprakties. Die potensiële genesing van die middel was egter reeds bekend, siende dat dit reeds duisende jare deur ander kulture gebruik is, onder andere die [[Indiane]] van Noord-Amerika en die [[Khoikhoi]] van Suid-Afrika.<ref>{{cite web | title = The Aspirin story | publisher = Did You Know? | accessdate = 29 Desember 2006 | url = http://www.didyouknow.cd/aspirin.htm }}{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Die [[kinaboom]] het teen die 1880's 'n seldsame boom begin word en mense het begin soek na alternatiewe. Twee alternatiewe koorswerende middels is in hierdie tydperk ontwikkel: asetanilied in 1886 en fenasetien in 1887. Harmon Northrop Morse het parasetamol vir die eerste keer in 1878 gesintetiseer deur die reduksie van 4-nitrofenol (C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>NO<sub>3</sub>) met [[tin]] in suiwer [[asynsuur]].<ref>{{cite journal
| title = Ueber eine neue Darstellungsmethode der Acetylamidophenole
| pages = 232–233
| author = H. N. Morse
| year = 1878
| doi = 10.1002/cber.18780110151
| journal = Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft
| volume = 11
| issue = 1}}</ref> Dit sou egter nog 'n verdere 15 jaar duur voor parasetamol in mediese behandelinge gebruik is. Parasetamol is in 1893 in die urine ontdek van individue wat fenasetien ingeneem het en dit is gekonsentreer om 'n wit, kristalagtige verbinding te vorm wat 'n bitter smaak gehad het. Dit is ook in 1899 ontdek dat parasetamol 'n metaboliet van asetanilied is, met ander woorde, die eindproduk wat verkry word na die metabolisering van asetanilied. Dié ontdekkings is egter ten tye grootliks geïgnoreer.
[[Lêer:Axelrod.jpg|duimnael|regs|250px|Die Amerikaanse biochemikus Julius Axelrod het in 1948 getoon dat asetanilied afgebreek kan word tot N-asetiel p-aminofenol (parasetamol, in ander woorde); 'n metaboliet wat as pynstiller funksioneer, maar beter deur die liggaam verdra word.]]
In 1946 het die ''Institute for the Study of Analgesic and Sedative Drugs'' ("Instituut vir die bestudering van pynstillende en kalmerende middels") 'n toelaag aan die New Yorkse Departement van Gesondheid verleen om 'n ondersoek te doen na die probleme wat met pynstillende agense geassosieer word. Bernard Brodie en Julius Axelrod is aangestel om te ondersoek hoekom nie-aspirien agense geassosieer word met die ontwikkeling van methemoglobienemie, 'n toestand wat die suurstofdraende vermoë van die bloed belemmer en lewensgevaarlik kan wees. In 1948 het Brodie en Axelrod die gebruik van asetanilied met methemoglobienemie verbind en vasgestel dat die pynstillende effek van asetanilied te danke is aan sy aktiewe metaboliet: parasetamol. Hulle het die direkte gebruik van parasetamol aanbeveel, siende dat dit nie die vergiftende effekte van asetanilied het nie.<ref name="Jpharmacol1948-Brodie">{{cite journal| author= Brodie BB, Axelrod J | title=The fate of acetanilide in man | journal=J Pharmacol Exp Ther | year=1948 | pages=29–38 | volume=94 | issue=1 |url=http://profiles.nlm.nih.gov/HH/A/A/A/D/_/hhaaad.pdf |format=PDF}}</ref>
Die produk is vir die eerste keer in 1955 in die VSA deur ''McNeil Laboratories'' verkoop as ''Tylenol Children's Elixir'': 'n pynstiller en koorswerende middel vir kinders.<ref name="1955_mcneil">"[http://www.chemheritage.org/EducationalServices/pharm/asp/asp08.htm A Festival of Analgesics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020212144633/http://www.chemheritage.org/EducationalServices/pharm/asp/asp08.htm |date=12 Februarie 2002 }}." ''[http://www.chemheritage.org/ Chemical Heritage Foundation].'' 2001. Verkry op 17 Augustus 2007.</ref> In 1956 het ''Panadol'' in Britse apteke verskyn: tablette met 500 mg parasetamol. 'n Doktersvoorskrif is oorspronklik benodig en die medikasie was aanbeveel vir die verligting van pyn en koors. Volgens advertensies was Panadol "sagkens op die maag", met indirekte verwysing na ander pynstillers wat aspirien bevat het – 'n bekende oorsaak van prikkeling in die maag. In Junie 1958 is ''Panadol elikser'' vir kinders vrygestel.
Parasetamol is in 1963 aan die ''British Pharmacopoeia'' ("Britse Aptekersboek") toegevoeg, wat die standaarde vir farmakologiese middels stel. Sedertdien het dit 'n gewilde pynstiller geword met min newe-effekte en weinig interaksie met ander farmaseutiese agense. Die Amerikaanse patent op parasetamol het lank reeds verval en generiese weergawes van die middel is maklik bekombaar danksy 'n 1984-akte wat generiese middels teen patentgedinge beskerm.
== Chemie ==
=== Struktuur en reaktivering ===
[[Lêer:Paracetamol-skeletal.svg|duimnael|250px|'n Parasetamolmolekuul met die benseenringkern (seshoek in die middel) en die gesubstitueerde [[hidroksielgroep]] aan die linkerkant (HO) en die stikstofatoom van die amiedgroep regs (HN en O).]]
Parasetamol bestaan uit 'n [[benseen]]ring-kern, waarvan een waterstofatoom gesubstitueer word deur 'n hidroksielgroep en die [[stikstof]]atoom van 'n [[amied]]groep in die ''para'' (1,4) patroon (die twee teenoorgestelde atome word dus gesubstitueer). Die amiedgroep is asetamied. Die molekuul is aansienlik gekonjugeer: die [[alleenpaar]] van die hidroksielsuurstof, die benseen pi-wolk, die alleenpaar van die stikstof, die p-orbitaal van die koolstofatoom in die karbonielposisie én die alleenpaar van die suurstofatoom in die karbonielposisie word almal gekonjugeer. Die aanwesigheid van twee aktiverende groepe maak ook die benseenring hoogs reaktief tot elektrofieliese aromatiese substitusie en alle posisies op die benseenring word ongeveer terselfdertyd geaktiveer. Die konjugasie verminder ook die [[basis]]heid van die suurstof en stikstof tot 'n groot mate, terwyl die hidroksiel suuragtig gemaak word deur die delokalisering van die lading wat op die fenoksiedanioon ontwikkel.
=== Sintese ===
[[Lêer:Polar-surface-area.png|duimnael|250px|Polêre oppervlakte van die parasetamolmolekuul]]
Met fenol as beginpunt, kan parasetamol op die volgende manier verkry word:
# Fenol word genitreer deur gebruik te maak van [[swaelsuur]] en [[natriumnitraat]]
# Die para-[[isomeer]] word van die orto-isomeer geskei deur fraksionele distillasie.
# Die 4-nitrofenol word gereduseer tot 4-aminofenol, met behulp van 'n reduksie-agens soos [[natriumboorhidried]] (NaBH<sub>4</sub>) in [[basis]]medium.
# 4-aminofenol kom in reaksie met asynsuuranhidried, wat parasetamol produseer.
Dit is noemenswaardig dat die sintese van parasetamol nie die struikelblok het wat in byna alle ander soortgelyke sinteses voorkom nie: die gebrek aan 'n chirale sentrum beteken dat dit nie nodig is om 'n stereo-selektiewe sintese te ontwerp nie. Meer effektiewe, industriële sinteses is ook beskikbaar.
== Beskikbare vorms ==
[[Lêer:Paracetamol acetaminophen 500 mg pills.jpg|duimnael|250px|regs|Tablette is die algemeenste vorm van parasetamol. Hierdie tablette bevat 500mg parasetamol.]]
[[Lêer:Panadol suppositories.jpg|duimnael|regs|500 mg ''Panadol''-setpille]]
Parasetamol word algemeen gebruik as 'n bestanddeel in medikasie vir skeelhoofpyne, gewoonlik saam met butalbital, [[kafeïen]] of soms kodeïen.
Dit word toegedien in tabletvorm, as vloeistofsuspensie, as setpil, binneaarse of binnespierse toediening. Die algemene dosis vir volwassenes is 500 mg tot 1000 mg. Die aanbevole maksimum dosis vir 'n volwassene is 4 gram. Oor die algemeen is parasetamol ook veilig vir kinders en babas, mits by die voorgeskrewe dosis gehou word.
== Meganisme van aksie ==
Die meganisme waarvolgens parasetamol koors en pyn verlig word steeds gedebateer.<ref name="AMH">{{cite book|url=http://www.amh.net.au|title=Australian Medicines Handbook 2008|year=2008|p=30|author=Rossi, S. (ed.)|location=Adelaide|publisher=Australian Medicines Handbook|isbn=978-0-6485158-3-8}}</ref> Die rede hiervoor is die feit dat parasetamol die produksie van prostaglandiene (pro-inflammatoriese chemikalië) verminder. Aspirien rem ook die produksie van prostaglandien, maar, anders as aspirien, het parasetamol byna geen anti-inflammatoriese werking nie. Aspirien rem ook die produksie van tromboksane, chemikalië wat bloedklonting aanmoedig, maar parasetamol het nie dieselfde uitwerking nie. Verder is aspirien bekend daarvoor dat dit die ensiemfamilie siklo-oksigenase (COX) rem en, siende dat parasetamol 'n vergelykbare werking as aspirien het, het baie navorsing gefokus op die effek van parasetamol op COX. Dit is egter nou duidelik dat parasetamol op (ten minste) twee maniere te werk gaan.<ref name="pmid15879007">{{cite journal |author=Kis B, Snipes JA, Busija DW |title=Acetaminophen and the cyclooxygenase-3 puzzle: sorting out facts, fictions, and uncertainties |url=https://archive.org/details/journal-of-pharmacology-and-experimental-therapeutics_2005-10_315_1/page/1 |journal=J. Pharmacol. Exp. Ther. |volume=315 |issue=1 |pages=1–7 |year=2005 |pmid=15879007 |doi=10.1124/jpet.105.085431}}</ref><ref name="pmid16413237">{{cite journal |author=Aronoff DM, Oates JA, Boutaud O |title=New insights into the mechanism of action of acetaminophen: Its clinical pharmacologic characteristics reflect its inhibition of the two prostaglandin H2 synthases |url=https://archive.org/details/sim_clinical-pharmacology-and-therapeutics_2006-01_79_1/page/n70 |journal=Clin. Pharmacol. Ther. |volume=79 |issue=1 |pages=9–19 |year=2006 |pmid=16413237 |doi=10.1016/j.clpt.2005.09.009}}</ref><ref name="pmid17227290">{{cite journal |author=Bertolini A, Ferrari A, Ottani A, Guerzoni S, Tacchi R, Leone S |title=Paracetamol: new vistas of an old drug |journal=CNS drug reviews |volume=12 |issue=3–4 |pages=250–75 |year=2006 |pmid=17227290 |doi=10.1111/j.1527-3458.2006.00250.x}}</ref><ref name="pmid15662292">{{cite journal |author=Graham GG, Scott KF |title=Mechanism of action of paracetamol |journal=American journal of therapeutics |volume=12 |issue=1 |pages=46–55 |year=2005 |pmid=15662292| doi = 10.1097/00045391-200501000-00008}}</ref>
Die COX-ensiemfamilie is verantwoordelik vir die metabolisme van aragidoonsuur tot prostaglandien H<sub>2</sub>, 'n onstabiele molekule, wat weer omgesit word na verskeie pro-inflammatoriese verbindings. Klassieke anti-inflammatore, soos die NSAIM's, blokkeer hierdie stap. Slegs as dit behoorlik geoksideer word, is die COX-ensiem hoogs aktief.<ref name="pmid104998">{{cite journal |author=Ohki S, Ogino N, Yamamoto S, Hayaishi O |title=Prostaglandin hydroperoxidase, an integral part of prostaglandin endoperoxide synthetase from bovine vesicular gland microsomes |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1979-02-10_254_3/page/829 |journal=J. Biol. Chem. |volume=254 |issue=3 |pages=829–36 |year=1979 |pmid=104998 |doi=}}</ref><ref name="pmid3094341">{{cite journal |author=Harvison PJ, Egan RW, Gale PH, Nelson SD |title=Acetaminophen as a cosubstrate and inhibitor of prostaglandin H synthase |journal=Adv. Exp. Med. Biol. |volume=197 |issue= |pages=739–47 |year=1986 |pmid=3094341 |doi=}}</ref> Daar is aangetoon dat parasetamol die geoksideerde vorm van die COX-ensiem verminder en dit keer om die pro-inflammatoriese chemikalië te vorm.<ref name="pmid16413237" /><ref name="GnGRoberts">Roberts, L.J II. & Marrow, J.D. "Analgesic-antipyretic and Antiinflammatory Agents and Drugs Employed in the Treatment of Gout" in, "Goodman & Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics 10th Edition" by Hardman, J.G. & Limbird, L.E. Published by McGraw Hill, 2001, p.687–731.</ref>
Verdere ondersoek het ook aangetoon dat parasetamol die endogeniese kannabinoïediese stelsel moduleer.<ref name="pmid15987694">{{cite journal |author=Högestätt ED, Jönsson BA, Ermund A|title=Conversion of acetaminophen to the bioactive N-acylphenolamine AM404 via fatty acid amide hydrolase-dependent arachidonic acid conjugation in the nervous system |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2005-09-09_280_36/page/31405|journal=J. Biol. Chem. |volume=280 |issue=36 |pages=31405–12 |year=2005 |pmid=15987694 |doi=10.1074/jbc.M501489200}}</ref> Parasetamol word na AM404 gemetaboliseer, 'n verbinding met 'n aantal aksies: die belangrikste hiervan is dat die verbinding keer dat [[neuron]]e die endogeniese kannabinoïde/vanilloïd anandamied opneem. Die opname van anandamied sal lei tot die aktivering van die hoof pynreseptor (die nosiseptor) van die liggaam. Verder rem AM404 ook die natriumkanale, amper soos die verdoofmiddels lidokaïen en prokaïen.<ref name="DOI10.1007/978-0-387-74349-3_9">{{cite journal |author=Köfalvi A |title=Chapter 9: Alternative interacting sites and novel receptors for cannabinoid ligands. In: 'Cannabinoids and the Brain' Springer-Verlag |pages=131–160 |year=2008 |doi=10.1007/978-0-387-74349-3_9}}</ref> Daar is getoon dat hierdie eienskappe van anandamied opsigself pyn verminder en is 'n moontlike meganisme van parasetamol, alhoewel dit getoon is dat parasetamol, na dit die [[cannabinoïd]] reseptore geblokkeer het, geen verdere pynstillende werking het nie. Dit stel voor dat pynstillende aksie tog deur die endogeniese kannabinoïediese stelsel gedra word.<ref name="pmid16438952">{{cite journal |author=Ottani A, Leone S, Sandrini M, Ferrari A, Bertolini A |title=The analgesic activity of paracetamol is prevented by the blockade of cannabinoid CB1 receptors |journal=Eur. J. Pharmacol. |volume=531 |issue=1–3 |pages=280–1 |year=2006 |pmid=16438952 |doi=10.1016/j.ejphar.2005.12.015}}</ref>
Een teorie stel dat parasetamol werk deur die COX-3-isovorm van die siklo-oksigenase-ensiemfamilie te rem. Wanneer hierdie ensiem in honde uitgedruk word, kom dit sterk ooreen met die ander COX-ensieme, produseer die pro-inflammatoriese kanale en word dit selektief deur parasetamol gerem.<ref name="pmid12242329" /> Sommige navorsings stel egter voor dat die COX-3 ensiem nie 'n inflammatoriese aksie in mense en muise het nie.<ref name="pmid15879007" /> 'n Ander moontlikheid is dat parasetamol in staat is om die siklo-oksigenase te blokkeer, maar dat, in 'n inflammatoriese omgewing, waar die konsentrasie peroksiedes hoog is, die oksidasiestaat van parasetamol hoog is, wat die werking daarvan keer. Dit sal beteken dat parasetamol geen direkte effek by die area van inflammasie het nie, maar eerder in die [[sentrale senuweestelsel]] werksaam is en die temperatuur verlaag, waar die omgewing nie oksidatief is nie.<ref name="pmid12242329">{{cite journal |author=Chandrasekharan NV, Dai H, Roos KL |title=COX-3, a cyclooxygenase-1 variant inhibited by acetaminophen and other analgesic/antipyretic drugs: cloning, structure, and expression |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-10-15_99_21/page/13926 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue=21 |pages=13926–31 |year=2002 |pmid=12242329 |doi=10.1073/pnas.162468699}}</ref> Die presiese meganisme waardeur parasetamol die COX-3 na bewering affekteer, word steeds deur sommige navorsers betwis.
== Metabolisme ==
[[Lêer:Paracetamol metabolism.svg|duimnael|350px|regs|Die reaksies betrokke in die metabolisme van parasetamol]]
Parasetamol word hoofsaaklik in die [[lewer]] gemetaboliseer, waar die hoofmetaboliete (die produkte van metabolisering) onaktiewe sulfate en glukoronied is, wat deur die lewer uitgeskei word. Slegs 'n klein, dog belangrike hoeveelheid word deur die hepatiese [[sitochroom P450]]-ensiemstelsel gemetaboliseer, wat verantwoordelik is vir die giftige effekte van parasetamol, as gevolg van 'n mindere alkilerende metaboliet (''N''-asetiel-''p''-benso-kinoon-imien of NAPKI)<ref name="foye_medchem">Borne, Ronald F. "Nonsteroidal Anti-inflammatory Drugs" in ''Principles of Medicinal Chemistry'', Fourth Edition. Eds. Foye, William O.; Lemke, Thomas L.; Williams, David A. Published by Williams & Wilkins, 1995. p. 544–545.</ref> Daar is 'n groot aantal veelvormigheid in die P450-geen en genetiese veelvormigheid in die sitochroom P450 2D6 (SIP42D6) is al intensief bestudeer. Die bevolking kan verdeel word in "uitgebreide", "ultra-snelle" en "swak metaboliseerders", afhangende van hoe hulle SIP42D6 uitdruk. Dit is moontlik dat SIP42D6 ook tot die vorming van NAPKI bydra, maar dan tog minder as die ander P450-isosieme; die aktiwiteit daarvan kan ook tot parasetamolvergiftiging bydra, veral in uitgebreide en ultra-snelle metaboliseerders en wanneer parasetamol in groot dosisse ingeneem word.<ref>{{cite journal |author=Dong H, Haining RL, Thummel KE, Rettie AE, Nelson SD |title=Involvement of human cytochrome P450 2D6 in the bioactivation of acetaminophen |journal=Drug Metab Dispos |volume=28 |issue=12 |pages=1397–400 |year=2000 |pmid=11095574 |doi=}} [http://dmd.aspetjournals.org/cgi/content/full/28/12/1397 Free full text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826172430/http://dmd.aspetjournals.org/cgi/content/full/28/12/1397 |date=26 Augustus 2009 }}</ref>
Die metabolisme van parasetamol is 'n uitstekende voorbeeld van vertoksikasie (wanneer die metaboliet van 'n verbinding giftiger is as die oorspronklike stof): in hierdie geval is die metaboliet NAPKI hoofsaaklik verantwoordelik vir die vergifting en nie soseer die parasetamol self nie. In aanbevole dosisse in mense met 'n algemene [[fenotipe]], word die metaboliet NAPKI vinnig ontgif deurdat dit kombineer met die sulfhidrielgroepe van glutatione om 'n nie-giftige konjugaat te produseer, wat mettertyd deur die [[nier]]e uitgeskei word. Met 'n oordosis word hierdie roete oorversadig.
== Vergelyking met NSAIM's ==
Anders as ander algemene pynstillende middels soos [[aspirien]] en [[Ibuprofeen]], het parasetamol relatief min anti-inflammatoriese aktiwiteit, dus word dit nie as 'n nie-steroïede anti-inflammatoriese middel (NSAIM) beskou nie.
=== Doeltreffendheid ===
Studies toon teenstrydige resultate betreffende die vergeleke doeltreffendheid met NSAIM's. 'n Ewekansig-gekontrolleerde proefneming van kroniese pyn as gevolg van osteoartritis in volwassenes het gevind dat daar soortgelyke voordeel getrek word uit die gebruik van ibuprofeen en parasetamol.<ref name="pmid2052056">{{cite journal |author=Bradley JD, Brandt KD, Katz BP, Kalasinski LA, Ryan SI |title=Comparison of an antiinflammatory dose of ibuprofen, an analgesic dose of ibuprofen, and acetaminophen in the treatment of patients with osteoarthritis of the knee |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1991-07-11_325_2/page/87 |journal=N. Engl. J. Med. |volume=325 |issue=2 |pages=87–91 |year=1991 |pmid=2052056 |doi=}}</ref> 'n Ander ewekansig-gekontrolleerde proefneming van akute skeletspierpyn in kinders het gevind dat die standaarddosis ibuprofeen meer verligting gebied het as die standaarddosis parasetamol.<ref name="pmid17332198">{{cite journal |author=Clark E, Plint AC, Correll R, Gaboury I, Passi B |title=A randomized, controlled trial of acetaminophen, ibuprofen, and codeine for acute pain relief in children with musculoskeletal trauma |journal=Pediatrics |volume=119 |issue=3 |pages=460–7 |year=2007 |pmid=17332198 |doi=10.1542/peds.2006-1347}}</ref>
=== Nadelige effekte ===
In aanbevole hoeveelhede sal parasetamol nie die maagwand irriteer nie, dit sal ook nie bloedstolling tot dieselfde mate as NSAIM's affekteer of die funksie van die niere affekteer nie. Sommige studies het egter getoon dat hoë dosisse (meer as 2000mg per dag) die gevaar van bo-maagdermkomplikasies verhoog, soos maagbloeding.<ref>{{cite journal | author= García Rodríguez LA, Hernández-Díaz S | title = The risk of upper gastrointestinal complications associated with nonsteroidal anti-inflammatory drugs, glucocorticoids, acetaminophen, and combinations of these agents | journal = Arthritis Research and Therapy | date = 15 Desember 2000 | doi = 10.1186/ar146 | pmid= 11178116 | volume = 3 | pages = 98}}</ref>
Dit is veilig om parasetamol tydens swangerskap te neem en, anders as NSAIM's, affekteer die middel nie die sluiting van die tussenslagaarbuis (wat die longslagaar met die aorta verbind) nie. Ander as aspirien is dit ook veilig vir kinders, aangesien parasetamol nie geassosieer word met 'n risiko van Reye se sindroom in kinders met virussiektes nie.
Soos ook die geval is met NSAIM's, is daar gevind dat parasetamol nie die euforie veroorsaak of die gemoed enigsins affekteer nie, wat wél die geval is met [[opioïed]]pynstillers. Alhoewel parasetamol 'n gevaar vir die lewer inhou, word dit nie as 'n risiko vir verslawing, afhanklikheid of onttrekkingssimptome beskou nie.
Wanneer dit saam met ander swak opioïedes gebruik word, is dit egter meer waarskynlik om hoofpyn as gevolg van oormedikasie te veroorsaak as NSAIM's. Die kans is egter kleiner as by die gebruik van byvoorbeeld ergotamien en triptaan wat vir [[skeelhoofpyn]]e gebruik word.<ref>{{cite journal | author=Colás Chacartegui R, Temprano González R, Gómez Arruza C, Muñoz Cacho P, Pascual Gómez J | title=[Abuse pattern of analgesics in chronic daily headache: a study in the general population] | journal=Rev Clin Esp | volume=205 | issue=12 | pages=583–87 | year=2005 | pmid= 16527179}}</ref>
== Giftigheid ==
Die oormatige gebruik van parasetamol kan meerdere organe beskadig, veral die [[lewer]] en [[nier]]e. In beide organe is die [[giftigheid]] nie van parasetamol self nie, maar van een van die middel se metaboliete, C<sub>8</sub>H<sub>7</sub>NO<sub>2</sub> (''N''-asetiel-''p''-benso-kinoon-imien of NAPKI). In die lewer is dit hoofsaaklik die [[sitochroom P450]]-ensieme SIP2E1 en SIP3A4 wat verantwoordelik is vir die omsetting van parasetamol na NAPKI. In die niere word parasetamol hoofsaaklik omgesit na NAPKI deur die ensiem [[siklo-oksigenase]].<ref name="pmid6798713">{{cite journal |author=Mohandas J, Duggin GG, Horvath JS, Tiller DJ |title=Metabolic oxidation of acetaminophen (paracetamol) mediated by cytochrome P-450 mixed-function oxidase and prostaglandin endoperoxide synthetase in rabbit kidney |journal=Toxicol. Appl. Pharmacol. |volume=61 |issue=2 |pages=252–9 |date=November 1981 |pmid=6798713 |doi= |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0041-008X(81)90415-4}}</ref>
'n Oordosis van parasetamol lei tot 'n opeenhoping van NAPKI, wat dan saam met glutatioon konjugeer. Die konjugasie put die glutatioon, 'n natuurlike anti-oksidant, uit: saam met direkte sellulêre besering deur NAPKI, lei dit tot selskade en dood. In die lewer word daar dan verwys na parasetamol-lewervergiftiging en in die niere na analgesiese (pynstillende) nefropatie.
Die tekens en simptome van parasetamolvergifting kan aanvanklik afwesig of vaag wees. Indien dit nie behandel word nie, kan dit egter binne dae tot lewerversaking en dood lei. Parasetamol-lewervergiftiging is die algemeenste oorsaak van akute lewerversaking in die Verenigde State en die Verenigde Koninkryk.<ref name="Larson">{{cite journal |author=Larson AM, Polson J, Fontana RJ |title=Acetaminophen-induced acute liver failure: results of a United States multicenter, prospective study |url=https://archive.org/details/sim_hepatology_2005-12_42_6/page/1364 |journal=Hepatology |volume=42 |issue=6 |pages=1364–72 |year=2005 |pmid=16317692 |doi=10.1002/hep.20948}}</ref><ref>{{cite journal |author=Ryder SD, Beckingham IJ |title=ABC of diseases of liver, pancreas, and biliary system. Other causes of parenchymal liver disease |journal=BMJ |volume=322 |issue=7281 |pages=290–92 |year=2001 |pmid=11157536 |doi=10.1136/bmj.322.7281.290}} [11157536 Free full text]</ref> 'n Oordosis parasetamol lei in die Verenigde State ook tot meer oproepe na gifkontrolesentrums as enige ander farmakologiese middel.<ref name="hepatology_2004">{{cite journal |author=Lee WM |title=Acetaminophen and the U.S. Acute Liver Failure Study Group: lowering the risks of hepatic failure |journal=Hepatology |volume=40 |issue=1 |pages=6–9 |datum=Julie 2004 |pmid=15239078 |doi=10.1002/hep.20293 |url=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/109086434/PDFSTART }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Effekte op diere ==
Parasetamol is uiters giftig vir katte en moet onder geen omstandighede aan dié diere gegee word nie. Katte besit nie die ensiem (glukoronosiltransferase) wat nodig is om parasetamol veilig af te breek nie en selfs 'n uiters klein deel van 'n tablet kan lewensgevaarlik wees.<ref name="CanVetJ2003-Allen">{{cite journal | author=Allen AL | title=The diagnosis of acetaminophen toxicosis in a cat | url=https://archive.org/details/sim_the-canadian-veterinary-journal_2003-06_44_6/page/509 | journal=Can Vet J | year=2003 | pages=509–10 | volume=44 | issue=6 | pmid=12839249}}</ref> Aanvanklike simptome sluit braking, kwyling en verkleuring van die tong en tandvleis in. Na twee dae is lewerskade sigbaar, wat oor die algemeen tot [[geelsug]] lei. Anders as 'n oordosis in mense, is lewerskade in hierdie gevalle gewoonlik nie die oorsaak van dood nie, maar eerder die vorming van methemoglobien en die produksie van Heinz-liggaampies in die [[rooibloedsel]]le wat die vervoer van suurstof deur die bloed belemmer en tot versmoring lei. Effektiewe behandeling is soms moontlik vir klein oordosisse, maar moet byna onmiddellik toegedien word.
Honde is 'n heeltemal ander geval, waar parasetamol as 'n redelik veilige anti-inflammatoriese middel gebruik word, met minder oorsake van maagsere as NSAIM's. Dit moet slegs op aanbeveling van 'n veearts toegedien word. Daar is ook 'n parasetamol-kodeïenmiddel wat in die Verenigde Koninkryk goedgekeur is en spesifiek vir honde bedoel is.<ref>{{cite web | title = Pardale-V Tablets: Presentation | publisher = UK National Office of Animal Health Compendium of Animal Medicines | date = September 28, 2006 | accessdate = 3 Januarie 2007 | url = http://www.noahcompendium.co.uk/Dechra/Pardale-V_Oral_Tablets/-27619.html | archive-date = 11 April 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200411143216/http://www.noahcompendium.co.uk/Dechra/Pardale-V_Oral_Tablets/-27619.html | url-status = dead }}</ref> Die produk, Pardale-V, is egter nie sonder voorskrif beskikbaar nie.<ref>{{cite web | title = Pardale-V Tablets: Legal Category | publisher = UK National Office of Animal Health Compendium of Animal Medicines | date = November 15, 2005 | accessdate = 3 Januarie 2007 | url = http://www.noahcompendium.co.uk/Dechra/Pardale-V_Oral_Tablets/-27624.html | archive-date = 11 April 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200411143210/http://www.noahcompendium.co.uk/Dechra/Pardale-V_Oral_Tablets/-27624.html | url-status = dead }}</ref>
Indien daar vermoed word dat 'n kat die middel ingeneem het, of dat 'n hond 'n oordosis ingeneem het, moet die dier onmiddellik na 'n veearts geneem word vir ontgiftiging.<ref name="VetHumToxicol1998-Villar">{{cite journal | author=Villar D, Buck WB, Gonzalez JM | title=Ibuprofen, aspirin and acetaminophen toxicosis and treatment in dogs and cats | journal=Vet Hum Toxicol | year=1998 | pages=156–62 | volume=40 | issue=3 | pmid= 9610496}}</ref> Die effekte van vergiftiging sluit lewerskade, hemolitiese [[anemie]] ('n vorm van bloedarmoede), oksidatiewe skade aan die rooibloedselle en bloeding. Daar is geen tuisrate nie en die hoeveelheid permanente skade is afhanklik van die tydperk tussen die inname en die ingryping deur 'n veearts. 'n Veearts kan 'n parasetamoloordosis behandel deur die gebruik van 'n ondersteunende vloeistofterapie, die farmakologiese agens asetielsisteïen of die aminosuur [[metionien]] of die koënsiem S-adenosil-<small>L</small>-metionien om die lewerskade te rem en [[simetidien]] om die maagsure te rem en teen maagsere te beskerm. Wanneer lewerskade plaasgevind het, kan dit egter nie ongedaan gemaak word nie.<ref>{{cite web | title = Acetaminophen Toxicity in Dogs | author = Manning AM | publisher = PetPlace.com | accessdate = 3 Januarie 2007 | url = http://www.petplace.com/dogs/acetaminophen-toxicity-in-dogs/page1.aspx | archive-date = 9 Februarie 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090209035023/http://www.petplace.com/dogs/acetaminophen-toxicity-in-dogs/page1.aspx | url-status = dead }}</ref> Vitamien C word ook soms gebruik om te help met die omsetting van methemoglobien terug na hemoglobien.
Parasetamol is ook dodelik vir slange en is al gebruik in pogings om die slang ''Boiga irregularis'' in [[Guam]] te kontroleer.<ref>{{cite journal |author=Johnston J, Savarie P, Primus T, Eisemann J, Hurley J, Kohler D |title=Risk assessment of an acetaminophen baiting program for chemical control of brown tree snakes on Guam: evaluation of baits, snake residues, and potential primary and secondary hazards |url=https://archive.org/details/environmental-science-technology_2002-09-01_36_17/page/3827 |journal=Environ Sci Technol |volume=36 |issue=17 |pages=3827–33 |year=2002 |pmid=12322757 |doi=10.1021/es015873n}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Paracetamol}}
* [http://www.pharmweb.net/pwmirror/pwy/paracetamol/pharmwebpic.html Inligtingsentrum vir parasetamol]
* [http://www.pharmweb.net/pwmirror/pwy/paracetamol/pharmwebpic5.html Geskiedenis van parasetamol]
{{en-vertaal|Paracetamol}}
{{Gesagsrekords}}
{{Voorbladster}}
[[Kategorie:Geneesmiddels]]
9kpx2qtwsm645c5o79amhtd7iv28bxh
Essex
0
43505
3373228
2889638
2026-11-16T17:42:29Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373228
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width=300
|-
!colspan=2 align=center bgcolor="#ff9999"|Essex
|-
|align="center"|[[Lêer:Flag of Essex.svg|120px]]<br />[[Vlag van Essex|Vlag]]<br />[[Lêer:Arms of Essex.svg|120px]]<br />Wapen
|align="center"|[[Lêer:Essex UK locator map 2010.svg|150px]]<br />Ligging in Engeland
|-
!width="45%" colspan=2 bgcolor="#ff9999"|Seremoniële graafskap Essex
|-
|Hoofstad|| [[Chelmsford]]
|-
|Oppervlakte||3 670 km²
|-
|Bevolking||1 729 200 (2011)
|-
|Bevolkingsdigtheid||471 inw./km²
|-
!width="45%" colspan=2 bgcolor="#ff9999"|Administratiewe (nie-metropolitaanse) graafskap
|-
|Streek||Essex
|-
|Administratiewe setel|| Chelmsford
|-
|[[ISO 3166-2:GB|ISO 3166-2]]:||GB-ESS
|-
|Oppervlakte||3 465 km²
|-
|Bevolking||1 396 600 (2011)
|-
|Bevolkingsdigtheid||403 inw./km²
|-
|Webtuiste||[https://www.essex.gov.uk/ www.essex.gov.uk]
|-
!colspan=2 bgcolor="#ff9999"|Distrikte en Unitêre owerhede
|-
|colspan=2 | [[Lêer:Essex numbered districts (1974-2028).svg|250px|center]]
# Uttlesford
# Braintree
# [[Colchester]]
# Tendring
# [[Harlow]]
# Epping Forest
# [[Chelmsford]]
# Maldon
# Brentwood
# [[Basildon]]
# [[Rochford]]
# Castle Point
# [[Southend-on-Sea]] (Unitêre owerheid)
# Thurrock (Unitêre owerheid)
|}
'''Essex''' (uitgespreek /ˈɛsɨks/) is 'n [[graafskap]] in die suidooste van [[Engeland]], in die [[Verenigde Koninkryk]]. Die graafskap het 'n bevolking van 1 729 200 in 2011 gehad, en sy hoofstad, [[Chelmsford]], het 'n bevolking van sowat 120 000. Die naam beteken ''Oos-Sakse'' en is soortgelyk aan [[Sussex]] (Suid-Sakse) en die voormalige graafskappe van [[Wessex]] (Wes-Sakse) en [[Middlesex]] (Middel-Sakse).
== Belangrike stede en dorpe ==
* [[Chelmsford]], hoofstad en een van die grootste stede.
* [[Southend-on-Sea]], grootste stad.
* [[Basildon]], 'n nuwe dorp wat in 1948 gestig is.
* [[Colchester]], die oudste nedersetting in Engeland en die Verenigde Koninkryk.<ref>{{Cite web |url=http://www.visitcolchester.com/britains-oldest.asp |title=Britains Oldest |access-date=14 November 2009 |archive-date= 5 Julie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705023732/http://www.visitcolchester.com/britains-oldest.asp |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://members.virtualtourist.com/m/7ff8f/4ce85/ |title=Virtual Tourist |access-date=14 November 2009 |archive-date=25 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725200219/http://members.virtualtourist.com/m/7ff8f/4ce85/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.igougo.com/journal-j12475-Colchester-Colchester_-_Britains_oldest_recorded_town.html http://www.igougo.com/journal-j12475-Colchester-Colchester_-_Britains_oldest_recorded_town.html] {{Dooie skakel|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* [[Billericay]], 'n dorp in die suide van die graafskap.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn}}
* {{en}} [https://www.essex.gov.uk/ Amptelike webwerf]
{{Saadjie}}
{{Graafskappe van Engeland}}
[[Kategorie:Essex| ]]
k7q9zmrd8dvkjaqoi5u74bwc26olwi6
Hargeisa
0
44476
3373329
3292420
2026-11-16T23:47:21Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373329
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| official_name = Hargeisa
| native_name =
| other_name =
| settlement_type = Hoofstad
| image_skyline = {{Photomontage
| photo1a = Hargeisa capital of Somaliland.jpg|px300{{!}}Aerial view of Hargeisa City Somaliland
| photo2a = Hargeisa 2020.jpg{{!}}Hargeisa downtown
| photo2b = Market-stalls-Bacadlaha-in-downtown-area-of-Hargeisa-City-Somaliland.jpg{{!}}Market stalls Bacadlaha in downtown area of Hargeisa City Somaliland
| photo3a = Hargeisa street.jpg{{!}}Hargeisa downtown
| photo3b = Hargaysa3.jpg{{!}}Hargeisa
| photo4a = Naasa Hablood - Virgin's Breast Mountain, Hargeisa, Somalilanad.jpg{{!}}Naasa Hablood
| color = white
| color_border = white
| position = center
| spacing = 2
| size = 266
}}
| image_caption =
| image_flag = Hargeisa local council flag.png
| image_seal = Hargeisa local council logo.png
| pushpin_map = Somaliland
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = Ligging in Somaliland
| pushpin_relief = yes
| coordinates = {{coord|9|33|47|N|44|4|3|E|region:SO-Mu|display=inline,title}}
| subdivision_type1 = Land
| subdivision_type3 =
| subdivision_name1 = {{flag|Somaliland}}
| subdivision_name2 = [[Somaliland]]
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 = Streek
| subdivision_name4 = [[Maroodi Jeex]]
| subdivision_type5 = Distrik
| subdivision_name5 = [[Hargeisa District|Hargeisa]]
| government_footnotes =
| government_type =
| leader_title = burgemeester
| leader_name = [[Abdurrahman Mahmoud Aidiid]]
| unit_pref = Metric
| area_footnotes =
| area_magnitude =
| area_total_km2 = 78
| area_land_km2 =
| elevation_footnotes =
| elevation_m = 1,334
| population_total = 1,200,000
| population_as_of = 2019
| population_footnotes = <ref>https://www.thebrenthurstfoundation.org/downloads/hargeisa_discussion-paper-04-2019-hargeisa-somaliland-invisible-city.pdf</ref>
| population_density_km2 = 1,600
| population_density_sq_mi = 3,000
| population_note =
| postal_code_type =
| postal_code =
| area_code = +252
| website =
| timezone = [[East Africa Time|EAT]]
| utc_offset = +3
| timezone_DST =
| utc_offset_DST =
| name =
| population_demonym = Hargeisan;<br>Hargeysawi
}}
'''Hargeisa''' ook ''Hargeysa'' ([[Somalies]] Hargaysa, [[Arabies]] هرجيسا)<ref name="Jubba">{{cite web|title=Hargeisa |url=http://jubba-airways.com/destinations/hargeisa.aspx |publisher=Jubba Airways |access-date=18 Julie 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122160435/http://jubba-airways.com/destinations/hargeisa.aspx |archive-date=22 Januarie 2013 }}</ref><ref>{{cite web | title=Somalia: largest cities and towns and statistics of their population | url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1350565654&lng=fr&des=gamelan&geo=-198&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&men=gcis&lng=en | work=world-gazetteer.com | access-date=19 Oktober 2012 | url-status=dead | archive-url=https://archive.today/20121204170941/http://www.world-gazetteer.com/wg.php | archive-date=4 Desember 2012 }}</ref>) is die [[hoofstad]] van die [[Lys van omstrede gebiede|omstrede gebied]] [[Somaliland]] en van die streek Maroodi Jeex in [[Somalië]].<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|title=Somaliland profile|date=2016-05-26|work=BBC News|access-date=2017-04-23|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423054426/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|archive-date=2017-04-23}}</ref>Dit volg Burco op as die hoofstad van die Britse Somaliland Protektoraat in 1941. Hargeisa is die grootste stad in Somaliland, <ref>{{cite magazine|title= In the Valley of Death: Somaliland's Forgotten Genocide| url= https://www.thenation.com/article/archive/in-the-valley-of-death-somalilands-forgotten-genocide/tnamp/}}</ref><ref>{{cite book|title=Eritrea and Ethiopia: From Conflict to Cooperation |isbn = 9780932415974| url= https://books.google.com/books?id=xbQTEF0rd7wC&dq=hargeisa+and+burao+second+and+third+largest+cities+somalia&pg=PA152|last1 = Tekle|first1 = Amare|year = 1994}}</ref> en het ook gedien as die hoofstad van die Isaaq Sultanaat gedurende die middel tot laat 19de eeu. Die stad het 1 300 000 inwoners in 2010 gehad en het 'n oppervlakte van 86 666 km².
Hargeisa is gestig as 'n water- en handelsstop tussen die kus en die binneland deur die Isaaq Sultanaat. Aanvanklik het dit gedien as 'n waterput vir die groot vee van die Eidagale-stamme wat in die spesifieke streek bewoon het en later deur die huidige stamme van Hargeisa verbind is. In 1960 het die Somaliland-protektoraat onafhanklikheid van die [[Verenigde Koninkryk]] verkry en soos geskeduleer dae later met die Trustgebied van Somaliland (voormalige Italiaanse Somaliland) verenig om die Somaliese Republiek op 1 Julie te vorm.<ref name="Encyclopædia Britannica 2002 p.835">Encyclopædia Britannica, ''The New Encyclopædia Britannica'', (Encyclopædia Britannica: 2002), bl.835</ref>
Hargeisa is geleë in 'n vallei in die Galgodon (Ogo) hooglande en sit op 'n hoogte van 1,334 m. Die stad is die tuiste van [[rotskuns]] uit die [[Neolitiese Omwenteling]] en is ook 'n kommersiële spilpunt vir onder meer kosbare klipsnywerk, konstruksie, kleinhandeldienste en handel.<ref name="Jubba"/>
== Klimaat ==
Hargeisa het 'n warm semi-droë klimaat ([[Köppen-klimaatklassifikasie]]: BSh). Die stad beskik oor die algemeen oor baie warm winters en warm somers. Ten spyte van sy ligging in die trope, as gevolg van die hoë hoogte ervaar Hargeisa selde baie warm of baie koue weer, 'n eienskap wat selde in semi-droë klimate gesien word. Die stad kry die grootste deel van sy reën tussen die maande April en September, gemiddeld net meer as 400 millimeter reënval jaarliks. Gemiddelde maandelikse temperature in Hargeisa wissel van 18 ° C in die maande Desember en Januarie tot 24 ° C in Junie.
==Demografie==
Volgens die UNDP het die stad in 2005 'n bevolking van 560 028 gehad<ref>{{cite web |url=https://docs.unocha.org/sites/dms/Somalia/UNDP-POP-RURAL-URBAN%202005.pdf |title=OCHA |access-date=2013-09-21 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130925103014/https://docs.unocha.org/sites/dms/Somalia/UNDP-POP-RURAL-URBAN%202005.pdf |archive-date=2013-09-25 }}</ref> terwyl Hargeisa volgens die CIA-feiteboek 'n bevolking van ongeveer 760 000 vanaf 2015 beraam het.<ref name="Cwfsom">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/somalia/|title=Somalia|publisher=Central Intelligence Agency|location=Langley, Virginia|work=The World Factbook|access-date=6 Desember 2013|archive-date=22 Augustus 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250822103819/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/somalia/|url-status=dead}}</ref> Vanaf 2019 word beraam dat Hargeisa 'n bevolking van 1,2 miljoen het.<ref>{{Cite book|last=Kilcullen|first=David|title=Hargeisa, Somaliland – Invisible City|publisher=The Brenthurst Foundation|year=2019}}</ref> Die stedelike gebied beslaan 75 vierkante kilometer, met 'n bevolkingsdigtheid van 12 600 inwoners per vierkante kilometer (33 000 / vierkante myl).<ref name="Cwfsom"/>
==Ekonome==
[[Lêer:Somalia (Somaliland)(023).jpg|links|duimnael|Dahabshiil bank in Hargeisa.]]
Hargeisa is die finansiële spilpunt vir baie entrepreneuriese industrieë wat wissel van finansies, kleinhandel, invoer/uitvoer pakhuise tot edelstene, [[konstruksie]], [[voedselverwerking]], [[Tekstiel|tekstiele]] en veehandel.
In Junie 2012 is die Vennootskapfonds vir die private sektor in Somaliland by Hargeisa se Ambassador Hotel bekendgestel. Deel van die groter ''Partnership for Economic Growth''-program, sal die inisiatief sien dat $900 000 USD aan 13 private plaaslike besighede toegeken word, sowel as die skepping van 250 nuwe voltydse werksgeleenthede, waarvan die helfte vir die jeug en een derde vir vroue geoormerk moet word. Die fonds sal na verwagting werksgeleenthede vir 1 300 entrepreneurs verbeter deur verbeterde produkverspreiding en belegging in nuwe tegnologieë en verwerkingsfasiliteite. Geskiktheid word bepaal deur 'n mededingende en deursigtige keuringsproses onder toesig van die Vennootskap-program, die Somaliland Kamer van Koophandel en regeringsamptenare.<ref name="Ultfgpftpsis">{{cite web|title=USAID launches the first grants program for the private sector in Somaliland |url=http://eastafrica.usaid.gov/en/USAID/Article/2909/USAID_launches_the_first_grants_program_for_the_private_sector_in_Somaliland |publisher=USAID |access-date=18 Julie 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218133422/http://eastafrica.usaid.gov/en/USAID/Article/2909/USAID_launches_the_first_grants_program_for_the_private_sector_in_Somaliland |archive-date=16 Februarie 2013 }}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Hoofstede in Afrika}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geografie van Somaliland]]
[[Kategorie:Nedersettings in Somalië]]
4nz6h68yul96vmvs90tdk82i2gb3kez
Amanda Luyt
0
45618
3373411
3292744
2026-11-17T10:35:35Z
Morne
672
3373411
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Musikale kunstenaar
| naam = Amanda Luyt
| beeld =
| beeldgrootte =
| dwarsformaat =
| beeldbeskrywing =
| beeldonderskrif =
| agtergrondkleur = solo
| geboortenaam =
| alias =
| geboortedatum = {{GDEO|1965|3|31}}
| geboorteplek = [[Germiston]], [[Transvaal]]
| oorsprong =
| sterfdatum =
| sterfplek =
| genre = Kontemporêr
| beroep = Sangeres, Tegniese sanginstrukteur
| instrument =
| jare_aktief = 1982
| etiket = DECIBEL, TUSK, SELECT
| assosiasies =
| webwerf = [http://www.amandaluyt.co.za/ amandaluyt.co.za]
| huidige_lede =
| gewese_lede =
}}
'''Amanda Luyt''' ([[31 Maart]] [[1965]] –) is 'n [[Afrikaans]]e sangeres. Haar eerste album, ''My verlange'', word in [[1987]] uitgereik en haar tweede album, ''Woorde'', in 1989. Een van haar bekendste treffers is ''As Jy Aan Eendag Glo''. Sy was ook die aanbieder van twee TV-programme, ''Op Versoek'' en ''Teletreffers''.
== Biografie ==
Amanda Luyt is op 31 Maart 1965, te Germiston, Transvaal gebore. Van 'n jong ouderdom toon sy reeds haar passie vir musiek en die verhoog. Sy was 'n leerling aan Laerskool Witfield, met haar hoërskoolloopbaan aan Kuswag, Amanzimtoti en Hoërskool Goudrif, Edenvale. In 1983 skryf sy in as dramastudent by Universiteit van Pretoria, maar verander haar studierigting en verwerf 'n Diploma in Joernalistiek aan die Technikon Pretoria.
== Professionele loopbaan ==
Amanda begin reeds op die ouderdom van 16 jaar professioneel optree en teken op die ouderdom van 21 haar eerste platekontrak met die hoofstroom-etiket, Decibel. Voor haar opnamekontrak is sy reeds 'n bekende gesig op TV, waar sy haar talent wys in verskeie plaaslike musiekprogramme wat op die kanaal TV4 uitgesaai is. Amanda voltooi twee albums, nl: My Verlange en Woorde, tydens haar kontrak met Decibel en behaal sukses met veral die treffer: As Jy Aan Eendag Glo. Amanda se kop staan egter na 'n meer alternatiewe klank en in 1991 span sy saam met Harold Schenk om die popduo, ye-ye, te vorm. ye-ye was saam Johannes Kerkorrel die eerste twee kunstenaars van die nuutgevonde Talisman, die Afrikaanse etiket van Tusk Records, onder leiding van Deon Maas.
Die musiek van ye-ye is as stoompop geëtiketeer en het ten doel gehad om 'n nuwe klank in die gevestigde hoofstroommark te vestig. Saam met die voêlvry-beweging, was ye-ye een van die voorlopers van 'n nuwe klank vir Afrikaanse musiek. Ongelukkig, soos baie van hul medegenote, word hul musiek nie positief aanvaar deur die konserwatiewe, Afrikaanse gemeenskap nie en Luyt is selfs in die pers as satanis beskuldig deur 'n predikant van 'n NG-Gemeente van Waterval-Boven. Saam met Harold Schenk vervaardig sy die album: Paradiso wat vir 'n SAMA genomineer word en ook in Brasilië versprei word.
Schenk en Luyt bestuur hul eie ateljee in Pretoria, Gauteng vanaf 1997-2003, waar hulle talle SA-kunstenaars se produksies behartig. Amanda spits haar toe op haar gesin en neem daarna twee albums op: As Jy Aan Eendag Glo (2000) en Deel van My (2006). Laasgenoemde album word baie goed ontvang en word ook genomineer vir 'n [[SAMA]]-toekenning. Gedurende haar loopbaan as verhoog- en opnamekunstenaar, toer sy deur die hele land en deel die verhoog saam met die top SA-kunstenaars.
Amanda woon tans in Kaapstad, waar sy sedert 2007 haar dienste as tegniese sanginstrukteur aanbied.
== TV - Loopbaan ==
Amanda bied twee TV1 programme, nl. Teletreffers en Op Versoek aan gedurende 1993.
== Diskografie ==
* Deel Van My, TRU204 2006 SELECT
* As Jy Aan Eendag Glo, TRU203 2001 SELECT
* Paradiso, 1996, TUSK
* Ye-Ye, 1995, TUSK
* Woorde, DECIBEL, 1989
* My verlange, DECIBEL, 1987
== Sien ook ==
* [[Afrikaanse musiek]]
* [[Lys van Suid-Afrikaanse musikante]]
== Eksterne skakels ==
* [http://www.amandaluyt.co.za/ Amanda Luyt se amptelike webtuiste]
* [http://www.youtube.com/user/amaluyt1 Luyt se YouTube-video's]
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Luyt, Amanda}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]]
[[Kategorie:Geboortes in 1965]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
jzpplq5m2pbgt8ni7gn438uyd8ak7gj
FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962
0
48002
3373234
3357145
2026-11-16T18:29:13Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373234
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas internasionale sokkerkompetisie
| titel = FIFA Sokker-Wêreldbeker
| jaar = 1962
| bo = Campeonato Mundial de Fútbol –<br />Copa Jules Rimet Chile 1962
| beeld = FIFA World Cup 1962 teams.jpg
| grootte = 200px
| onderskrif = Vlae van deelnemende lande
| land = Chili
| land-vlagpar =
| stad =
| datums = 30 Mei – 17 Junie
| konfederasies = 3
| num_spanne = 16
| stadions = 4
| stede = 4
| kampioen = Brasilië
| kampioen-vlagpar = 1960
| aantal = 2
| tweede = Tsjeggoslowakye
| derde = Chili
| vierde = Joego-Slawië
| wedstryde = 32
| doele = 89
| bywoning = 893172
| top_puntemaker = {{vlagikoon|Brasilië|1960}} [[Garrincha]]<br />{{vlagikoon|Brasilië|1960}} [[Vavá]]<br />{{vlagikoon|Chili}} [[Leonel Sánchez]]<br />{{vlagikoon|Joego-Slawië}} [[Dražan Jerković]]<br />{{vlagikoon|Hongarye}} [[Flórián Albert]]<br />{{vlagikoon|Sowjetunie|1955}} [[Walentin Kozmitsj Iwanof|Walentin Iwanof]]<br />(4 doele elk)<ref name="Goals_scored">{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/chile1962/statistics/players/goal-scored |title=Goals scored |publisher=[[FIFA]] |accessdate=7 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607095421/https://www.fifa.com/worldcup/archive/chile1962/statistics/players/goal-scored |archive-date=7 Junie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
| speler = {{vlagikoon|Brasilië|1960}} [[Garrincha]]
| vorige = [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]]
| volgende = [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1966|1966]]
}}
Die sewende '''[[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi''' ([[Spaans]]: ''Campeonato Mundial de Fútbol – Copa Jules Rimet Chile 1962''; [[Engels]]: ''FIFA World Cup'') is vanaf 30 Mei tot 17 Junie 1962 in [[Chili]] aangebied. Dit was die eerste [[Sokker]]-Wêreldbekertoernooi wat in Chili aangebied is en die derde in [[Suid-Amerika]]. Net twee jaar vroeër is die gasheer Chili deur die sterkste [[aardbewing]] ooit getref en daar is oorweg om dié toernooi na ’n ander land te skuif.
[[Lêer:Julesrimet.gif|duimnael|links|upright|Die Jules Rimet-trofee waarom meegeding is]]
16 nasionale sokkerspanne het aan die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962 deelgeneem. Die spanne is in vier groepe verdeel, waarvan die twee beste spanne van elke groep na die uitklopfase deurgedring het. Die verdedigende kampioen [[Brasilië]] het die trofee gewen nadat hulle [[Tsjeggo-Slowakye]] met 3–1 in die eindstryd geklop en sodoende hul tweede wêreldbekertitel ingepalm het. Brasilië het daarmee ná Italië in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1938|1938]] as tweede span daarin geslaag om sy titel suksesvol te verdedig. Die gasheer Chili het in die derde en [[Joego-Slawië]] in die vierde plek geëindig.
Die [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan]] het nie aan die toernooi deelgeneem nie omdat hulle nie ’n lid van FIFA was nie. Die nasionale sokkerspanne van [[Bulgarye]] en [[Colombia]] het vir die eerste keer aan ’n Sokker-Wêreldbekertoernooi deelgeneem.
== Toewysing ==
Chili is op 10 Junie 1956 in [[Lissabon]] deur FIFA gekies as gasheer vir die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962. Ander kandidaatlande was [[Argentinië]] en [[Wes-Duitsland]], maar Wes-Duitsland het voor die stemming hulself onttrek. Nadat die vorige twee toernooie in [[Europa]] gehuisves is, het die sokkerverenigings van die [[Amerikas]] gedreig dat die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962 in [[Suid-Amerika]] moes plaasvind of deur hulle heeltemal geboikot sou word, soos die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1938]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.historicalkits.co.uk/international/tournaments/fifa-world-cup/1962/1962-index.html |title=FIFA World Cup 1962 – Historical Football Kits |publisher=Historicalkits.co.uk |accessdate=14 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121192644/http://historicalkits.co.uk/international/tournaments/fifa-world-cup/1962/1962-index.html |archive-date=21 November 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Die stemming het as volg verloop:
{|class="wikitable collapsible"
! colspan="7" | Stemming vir gasheer van die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |title=FIFA World Cup™ host announcement decision |publisher=[[FIFA]] |accessdate=14 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412114258/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
|-
! Land
| style="background:silver;" | '''Rondte 1'''
|-
| {{vlagland|Chili}} || style="text-align:center;" | '''32'''
|-
| {{vlagland|Argentinië|alt}} || style="text-align:center;" | 11
|}
== Kwalifisering ==
Die gasheer Chili en die verdedigende kampioen [[Brasilië]] het regstreeks vir die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962 gekwalifiseer. Van die 14 oorblywende plekke is agt vir nasionale sokkerspanne van [[UEFA]] (Europa) gereserveer en drie vir [[CONMEBOL]] ([[Suid-Amerika]]). Drie plekke is tydens uitspeelwedstryde tussen [[AFC]] ([[Asië]]) en UEFA, [[CAF]] ([[Afrika]]) en UEFA, asook tussen [[CONCACAF]] ([[Karibiese gebied]], [[Noord-Amerika|Noord]]- en [[Sentraal-Amerika]]) en CONMEBOL beslis.
Dit was die laaste Sokker-Wêreldbekertoernooi waarvoor net nationale sokkerspanne van die Amerikas en Europa gekwalifiseer het.
=== Kwalifiserende spanne ===
Die volgende 16 spanne het vir die finale toernooi gekwalifiseer:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/75/fs-201_19a_fwc-prel-history.pdf |title=History of the FIFA World Cup™ preliminary competition (by year) |publisher=[[FIFA]] |date=November 2009 |accessdate=23 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023161459/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/75/fs-201_19a_fwc-prel-history.pdf |archive-date=23 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
[[Lêer:Qualification for the 1962 FIFA World Cup.png|duimnael|400px|Uitslag van die kwalifisering:
{{sleutel|#ababab|Geen deelname}}
{{sleutel|#c1e994|Land het homself onttrek of is nie deur FIFA aanvaar nie}}
{{sleutel|#78cc6a|Land het nie gekwalifiseer nie}}
{{sleutel|#00984a|Land het gekwalifiseer}}]]
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
!width=165|Span
!width=80|Verskynings by eindstryde
!width=50|Agtereenvolgende deelnames
!width=80|Laaste verskyning
!width=80|Vorige beste prestasie
|-
|align="left"|{{vlagland|Argentinië|alt}}
|4de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930|1930]])</small>
|-
|align="left"|{{vlagland|Brasilië|1960}}
|7de||7||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]])</small>
|-
|align="left"|{{vlagland|Bulgarye|1948}}
|1ste||1||–||Debuut
|-
|align="left"|{{vlagland|Chili}}
|3de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1950|1950]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930|1930]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1950|1950]])</small>
|-
|align="left"|{{vlagland|Colombia}}
|1ste||1||–||Debuut
|-
|align="left"|{{vlagland|Engeland}}
|4de||4||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]])</small>
|-
|align="left"|{{vlagland|Hongarye}}
|5de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1938|1938]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]])</small>
|-
|align="left"|{{vlagland|Italië}}
|5de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1938|1938]])</small>
|-
|align="left"|{{vlagland|Joego-Slawië}}
|5de||4||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]]||Vierde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930|1930]])</small>
|-
|align="left"|{{vlagland|Meksiko|1934}}
|5de||4||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930|1930]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1950|1950]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]])</small>
|-
|align="left"|{{vlagland|Sowjetunie|1955}}
|2de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]])</small>
|-
|align="left"|{{vlagland|Spanje|1945}}
|3de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1950|1950]]||Vierde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1950|1950]])</small>
|-
|align="left"|{{vlagland|Switserland}}
|5de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1938|1938]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]])</small>
|-
|align="left"|{{vlagland|Tsjeggoslowakye}}
|5de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]])</small>
|-
|align="left"|{{vlagland|Uruguay}}
|4de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930|1930]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1950|1950]])</small>
|-
|align="left"|{{vlagland|Wes-Duitsland}}
|5de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]])</small>
|}
== Stadions ==
Wedstryde is in die volgende stede gespeel:
<center>
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! [[Santiago de Chile]]
! rowspan=10 |
{{location map+|Chili|float=none|width=300|places=
{{location map~|Chili|lat=-33.437833|long=-70.650333|label=[[Santiago de Chile]]|position=right}}
{{location map~|Chili|lat=-33|long=-71.516667|label=[[Viña del Mar]]|position=left}}
{{location map~|Chili|lat=-34.166667|long=-70.75|label=[[Rancagua]]|position=bottom}}
{{location map~|Chili|lat=-18.483333|long=-70.333333|label=[[Arica]]|position=left}}
}}
! [[Viña del Mar]]
|-
| [[Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos|Estadio Nacional]]
| [[Estadio Sausalito]]
|-
| <small>{{Koördinate|33|27|52|S|70|36|38|W|region:CL_type:landmark|aansig=inlyn|name=Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos}}</small>
| <small>{{Koördinate|33|00|51.83|S|71|32|6.84|W|region:CL_type:landmark|aansig=inlyn|name=Estadio Sausalito}}</small>
|-
| Kapasiteit: '''66 660'''
| Kapasiteit: '''18 037'''
|-
| [[Lêer:Estadio Nacional de Chile.jpg|200px]]
| [[Lêer:EstadioSausalito.jpg|200px]]
|-
! [[Rancagua]]
! [[Arica]]
|-
| [[Estadio El Teniente|Estadio Braden Copper Co.]]
| [[Estadio Carlos Dittborn]]
|-
| <small>{{Koördinate|34|10|39.95|S|70|44|15.79|W|region:CL_type:landmark|aansig=inlyn|name=Estadio El Teniente}}</small>
| <small>{{Koördinate|18|29|15.47|S|70|17|56.96|W|region:CL_type:landmark|aansig=inlyn|name=Estadio Carlos Dittborn}}</small>
|-
| Kapasiteit: '''18 000'''
| Kapasiteit: '''17 786'''
|-
| [[Lêer:Estadio El Teniente 2009.jpg|200px]]
| [[Lêer:Estadio Carlos Dittborn de Arica.jpg|200px]]
|}</center>
== Formaat ==
Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962 is oor 19 dae tussen 16 verskillende nasies oor 32 wedstryde uitgespeel. Dit het op 30 Junie 1962 met vier gelyktydige wedstryde afgeskop. Die toernooi het geëindig by die Estadio Nacional in Santiago de Chile op 17 Junie met die eindstryd tussen Brasilië en Tsjeggo-Slowakye, waartydens Brasilië die Jules Rimet-trofee ingepalm het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf |title=Formats of the FIFA World Cup final competitions |publisher=[[FIFA]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227032244/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf |url-status=dead |archive-date=27 Februarie 2008}}</ref>
=== Kalender ===
Die volgende tabel dui die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962 se daaglikse program aan. ’n Pers blokkie dui op wedstryde tydens die groepfase, ’n groen blokkie op wedstryde tydens die uitklopfase, ’n blou blokkie op die bronseindstryd en ’n geel blokkie op die eindstryd.
{|
|
{| class="wikitable left center" "style=margin:0.5em auto;font-size:95%;line-height:1.25em"
|+ Aantal daaglikse wedstryde tydens die toernooi
|-
! scope=col |Groepfase<br />Mei/Junie
! scope=col |Wo<br />30
! scope=col |Do<br />31
! scope=col |Vr<br />1
! scope=col |Sa<br />2
! scope=col |So<br />3
! scope=col |Ma<br />4
! scope=col |Di<br />5
! scope=col |Wo<br />6
! scope=col |Do<br />7
! scope=col |Vr<br />8
|- align=center
| align=left|Groep 1
<!-- 30 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 31 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 1 -->|
<!-- 2 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 3 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 4 -->|
<!-- 5 -->|
<!-- 6 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 7 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 8 -->|
|- align=center
|align=left|Groep 2
<!-- 30 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 31 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 1 -->|
<!-- 2 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 3 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 4 -->|
<!-- 5 -->|
<!-- 6 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 7 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 8 -->|
|- align=center
|align=left|Groep 3
<!-- 30 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 31 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 1 -->|
<!-- 2 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 3 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 4 -->|
<!-- 5 -->|
<!-- 6 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 7 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 8 -->|
|- align=center
|align=left|Groep 4
<!-- 30 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 31 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 1 -->|
<!-- 2 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 3 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 4 -->|
<!-- 5 -->|
<!-- 6 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 7 -->| bgcolor=#c364f3| 1
<!-- 8 -->|
|-
! scope=col |Uitklopfase<br />Junie
! scope=col |Sa<br />9
! scope=col |So<br />10
! scope=col |Ma<br />11
! scope=col |Di<br />12
! scope=col |Wo<br />13
! scope=col |Do<br />14
! scope=col |Vr<br />15
! scope=col |Sa<br />16
! scope=col |So<br />17
|- align=center
|align=left|Uitklopfase
<!-- 9 -->|
<!-- 10 -->| bgcolor=#00cc33| 4
<!-- 11 -->|
<!-- 12 -->|
<!-- 13 -->| bgcolor=#00cc33| 2
<!-- 14 -->|
<!-- 15 -->|
<!-- 16 -->| bgcolor=#3399ff| 1
<!-- 17 -->| bgcolor=#ffcc00| '''1'''
|}
|
{| style="margin:0.5em auto;" wikitable right
| colspan=2 |'''Legende'''
|-
| {{sleutel|#c364f3|Groepwedstryde}}
|-
| {{sleutel|#00cc33|Uitklopfase}}
|-
| {{sleutel|#3399ff|Derde plek}}
|-
| {{sleutel|#ffcc00|Eindstryd}}
|}
|}
=== Groepfase ===
Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962 is deur 16 nasionale sokkerspanne uitgespeel. Vir die groepfase is die 16 deelnemende spanne in vier groepe van vier spanne elk verdeel; elke span het een wedstryd teen elk van die ander spanne in dieselfde groep gespeel, dus het elke span drie wedstryde in die groepfase gespeel. Twee punte is vir ’n oorwinning toegeken, een vir ’n gelykop en geen punte vir ’n nederlaag: spanne wat met dieselfde aantal punte geëindig het, is volgens aangetekende doele gerangskik.
Klassifisering binne elke groep was gegrond op die volgende puntestelsel:
* Twee wedstrydpunte vir ’n oorwinning;
* Een vir ’n gelykop;
* geen vir ’n nederlaag.
Aan die einde van die groepfase is die spanne gerangskik van die eerste na die vierde posisie, gegrond op versamelde wedstrydpunte, met die twee top spanne wat na die kwarteindrondte deurgedring het. As twee spanne gelyk op punte was, is die rangorde deur hul aantal aangetekende doele bepaal.
=== Uitklopfase ===
Van die begin van dié fase af het die toernooi ’n uitklopformaat aangeneem wat uit agt wedstryde bestaan het: vier kwarteindstryde, twee halfeindstryde, ’n derdeplekwedstryd en die eindstryd.
Die wenner en naaswenner van elk van die groepe het na die uitklopfase deurgedring. Groepwenners het teen naaswenners in ander groepe in die kwarteindstrydwedstryde gespeel, byvoorbeeld: die wenner van Groep 1 het teen die naaswenner van Groep 2 en die wenner van Groep 2 het teen die naaswenner van Groep 1 gespeel. Spanne van dieselfde groep sou dus eers weer in óf die klein finale óf die eindstryd kon ontmoet het.
Elke wedstryd in die uitklopstadium moes met ’n oorwinning vir een van die spanne eindig. As daar ná negentig minute van gewone spel ’n gelykopuitslag was, is daar verder gespeel om die wenner te bepaal. Aanvanklik is daar twee periodes van [[ekstra tyd]] gespeel, 15 minute in elke rigting. As daar steeds nie ’n wenner was ná 120 minute nie, is die wenner deur ’n lot bepaal. Die eindstryd sou ná ’n gelykopuitslag die daaropvolgende dag herhaal word en eers daarna sou dit deur ’n lot beslis word.
== Wedstryde ==
{| class="infobox bordered"
| style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die kwarteindrondte.
|-
| style="background:;"|Uit die toernooi geskakel.
|}
Die wedstryde is in twee fases opgedeel, naamlik die groep- en die uitklopfase. Die loting is op 18 Januarie 1962 in die ''Carrera Hotel'' in Santiago de Chile gehou.
=== Groepfase ===
16 spanne het aan die groepfase deelgeneem. Die boonste twee spanne in elke groep het na die uitklopfase deurgedring.
==== Groep 1 ====
{| class="wikitable" style="text-align: center;
!width=165|Land
!width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}}
!width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}}
!width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}}
!width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}}
!width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}}
!width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}}
!width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}}
!width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}}
|- style="background:#cfc"
|style="text-align:left;"|{{vlagland|Sowjetunie|1955}}
|3||2||1||0||8||5||+3||'''5'''
|- style="background:#cfc"
|style="text-align:left;"|{{vlagland|Joego-Slawië}}
|3||2||0||1||8||3||+5||'''4'''
|-
|style="text-align:left;"|{{vlagland|Uruguay}}
|3||1||0||2||4||6||–2||'''2'''
|-
|style="text-align:left;"|{{vlagland|Colombia}}
|3||0||1||2||5||11||–6||'''1'''
|}
{{sokkerwedstryd
|date = [[30 Mei]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Uruguay}}'''
|score = 2–1
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1479 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Colombia}}'''
|goals1 = [[Luis Cubilla|Cubilla]] {{goal|56}}<br />[[José Sasía|Sasía]] {{goal|75}}
|goals2 = {{goal|19|straf}} [[Francisco Zuluaga|Zuluaga]]
|stadium = [[Estadio Carlos Dittborn]], [[Arica]]
|attendance = 7 908
|referee = Andor Dorogi (Hongarye)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[31 Mei]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Sowjetunie|1955}}'''
|score = 2–0
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1563 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Joego-Slawië}}'''
|goals1 = [[Walentin Kozmitsj Iwanof|Iwanof]] {{goal|51}}<br />[[Wiktor Ponedelnik|Ponedelnik]] {{goal|83}}
|goals2 =
|stadium = [[Estadio Carlos Dittborn]], [[Arica]]
|attendance = 15 000
|referee = Albert Dusch (Wes-Duitsland)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[2 Junie]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Joego-Slawië}}'''
|score = 3–1
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1564 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Uruguay}}'''
|goals1 = [[Josip Skoblar|Skoblar]] {{goal|25|straf}}<br />[[Milan Galić|Galić]] {{goal|29}}<br />[[Dražan Jerković|Jerković]] {{goal|49}}
|goals2 = {{goal|19}} [[Ángel Cabrera|Cabrera]]
|stadium = [[Estadio Carlos Dittborn]], [[Arica]]
|attendance = 8 829
|referee = Karol Galba (Tsjeggo-Slowakye)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[3 Junie]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Sowjetunie|1955}}'''
|score = 4–4
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1478 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Colombia}}'''
|goals1 = [[Walentin Kozmitsj Iwanof|Iwanof]] {{goal|8}}, {{goal|11}}<br />[[Igor Tsjislenko|Tsjislenko]] {{goal|10}}<br />[[Wiktor Ponedelnik|Ponedelnik]] {{goal|56}}
|goals2 = {{goal|21}} [[Germán Aceros|Aceros]]<br />{{goal|68}} [[Marcos Coll|Coll]]<br />{{goal|72}} [[Antonio Rada|Rada]]<br />{{goal|86}} [[Marino Klinger|Klinger]]
|stadium = [[Estadio Carlos Dittborn]], [[Arica]]
|attendance = 8 040
|referee = João Etzel Filho (Brasilië)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[6 Junie]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Sowjetunie|1955}}'''
|score = 2–1
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1562 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Uruguay}}'''
|goals1 = [[Aleksei Mamjkin|Mamjkin]] {{goal|38}}<br />[[Walentin Kozmitsj Iwanof|Iwanof]] {{goal|89}}
|goals2 = {{goal|54}} [[José Sasía|Sasía]]
|stadium = [[Estadio Carlos Dittborn]], [[Arica]]
|attendance = 9 973
|referee = Cesare Jonni (Italië)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[7 Junie]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Joego-Slawië}}'''
|score = 5–0
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1480 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Colombia}}'''
|goals1 = [[Milan Galić|Galić]] {{goal|20}}, {{goal|61}}<br />[[Dražan Jerković|Jerković]] {{goal|25}}, {{goal|87}}<br />[[Vojislav Melić|Melić]] {{goal|82}}
|goals2 =
|stadium = [[Estadio Carlos Dittborn]], [[Arica]]
|attendance = 7 167
|referee = Carlos Robles (Chili)}}
==== Groep 2 ====
[[Lêer:Batalla de Santiago 2.jpg|duimnael|Wedstryd tussen Chili en Italië, “slag van Santiago” gedoop]]
{| class="wikitable" style="text-align: center;
!width=165|Land
!width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}}
!width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}}
!width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}}
!width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}}
!width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}}
!width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}}
!width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}}
!width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}}
|- style="background:#cfc"
|style="text-align:left;"|{{vlagland|Wes-Duitsland}}
|3||2||1||0||4||1||+3||'''5'''
|- style="background:#cfc"
|style="text-align:left;"|{{vlagland|Chili}}
|3||2||0||1||5||3||+2||'''4'''
|-
|style="text-align:left;"|{{vlagland|Italië}}
|3||1||1||1||3||2||+1||'''3'''
|-
|style="text-align:left;"|{{vlagland|Switserland}}
|3||0||0||3||2||8||–6||'''0'''
|}
{{sokkerwedstryd
|date = [[30 Mei]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Chili}}'''
|score = 3–1
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1473 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Switserland}}'''
|goals1 = [[Leonel Sánchez|Sánchez]] {{goal|44}}, {{goal|55}}<br />[[Jaime Ramírez|Ramírez]] {{goal|51}}
|goals2 = {{goal|6}} [[Rolf Wüthrich|Wüthrich]]
|stadium = [[Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos|Estadio Nacional]], [[Santiago de Chile]]
|attendance = 65 000
|referee = Kenneth Aston (Engeland)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[31 Mei]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Wes-Duitsland}}'''
|score = 0–0
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1507 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Italië}}'''
|goals1 =
|goals2 =
|stadium = [[Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos|Estadio Nacional]], [[Santiago de Chile]]
|attendance = 65 440
|referee = Robert Holley Davidson (Skotland)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[2 Junie]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Chili}}'''
|score = 2–0
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1472 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Italië}}'''
|goals1 = [[Jaime Ramírez|Ramírez]] {{goal|73}}<br />[[Jorge Toro|Toro]] {{goal|87}}
|goals2 =
|stadium = [[Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos|Estadio Nacional]], [[Santiago de Chile]]
|attendance = 66 057
|referee = Kenneth Aston (Engeland)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[3 Junie]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Wes-Duitsland}}'''
|score = 2–1
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1510 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Switserland}}'''
|goals1 = [[Albert Brülls|Brülls]] {{goal|45}}<br />[[Uwe Seeler|Seeler]] {{goal|59}}
|goals2 = {{goal|73}} [[Heinz Schneiter|Schneiter]]
|stadium = [[Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos|Estadio Nacional]], [[Santiago de Chile]]
|attendance = 64 922
|referee = Leo Horn (Nederland)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[6 Junie]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Wes-Duitsland}}'''
|score = 2–0
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1471 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Chili}}'''
|goals1 = [[Horst Szymaniak|Szymaniak]] {{goal|21|straf}}<br />[[Uwe Seeler|Seeler]] {{goal|82}}
|goals2 =
|stadium = [[Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos|Estadio Nacional]], [[Santiago de Chile]]
|attendance = 67 224
|referee = Robert Holley Davidson (Skotland)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[7 Junie]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Italië}}'''
|score = 3–0
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1532 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Switserland}}'''
|goals1 = [[Bruno Mora|Mora]] {{goal|1}}<br />[[Giacomo Bulgarelli|Bulgarelli]] {{goal|65}}, {{goal|67}}
|goals2 =
|stadium = [[Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos|Estadio Nacional]], [[Santiago de Chile]]
|attendance = 59 828
|referee = Nikolaj Latyshef (Sowjetunie)}}
==== Groep 3 ====
{| class="wikitable" style="text-align: center;
!width=165|Land
!width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}}
!width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}}
!width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}}
!width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}}
!width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}}
!width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}}
!width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}}
!width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}}
|- style="background:#cfc"
|style="text-align:left;"|{{vlagland|Brasilië|1960}}
|3||2||1||0||4||1||+3||'''5'''
|- style="background:#cfc"
|style="text-align:left;"|{{vlagland|Tsjeggoslowakye}}
|3||1||1||1||2||3||–1||'''3'''
|-
|style="text-align:left;"|{{vlagland|Meksiko|1934}}
|3||1||0||2||3||4||–1||'''2'''
|-
|style="text-align:left;"|{{vlagland|Spanje|1945}}
|3||1||0||2||2||3||–1||'''2'''
|}
{{sokkerwedstryd
|date = [[30 Mei]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Brasilië|1960}}'''
|score = 2–0
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1461 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Meksiko|1934}}'''
|goals1 = [[Mário Zagallo|Zagallo]] {{goal|56}}<br />[[Pelé]] {{goal|73}}
|goals2 =
|stadium = [[Estadio Sausalito]], [[Viña del Mar]]
|attendance = 10 484
|referee = Gottfried Dienst (Switserland)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[31 Mei]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Tsjeggoslowakye}}'''
|score = 1–0
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1498 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Spanje|1945}}'''
|goals1 = [[Jozef Štibrányi|Štibrányi]] {{goal|80}}
|goals2 =
|stadium = [[Estadio Sausalito]], [[Viña del Mar]]
|attendance = 12 700
|referee = Carl Erich Steiner (Oostenryk)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[2 Junie]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Brasilië|1960}}'''
|score = 0–0
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1462 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Tsjeggoslowakye}}'''
|goals1 =
|goals2 =
|stadium = [[Estadio Sausalito]], [[Viña del Mar]]
|attendance = 14 903
|referee = Pierre Schwinte (Frankryk)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[3 Junie]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Spanje|1945}}'''
|score = 1–0
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1497 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Meksiko|1934}}'''
|goals1 = [[Joaquín Peiró|Peiró]] {{goal|90}}
|goals2 =
|stadium = [[Estadio Sausalito]], [[Viña del Mar]]
|attendance = 11 875
|referee = Branko Tesanić (Joego-Slawië)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[6 Junie]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Brasilië|1960}}'''
|score = 2–1
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1460 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Spanje|1945}}'''
|goals1 = [[Amarildo Tavares da Silveira|Amarildo]] {{goal|72}}, {{goal|86}}
|goals2 = {{goal|35}} [[Adelardo Rodríguez|Adelardo]]
|stadium = [[Estadio Sausalito]], [[Viña del Mar]]
|attendance = 18 715
|referee = Sergio Bustamante (Chili)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[7 Junie]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Meksiko|1934}}'''
|score = 3–1
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1544 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Tsjeggoslowakye}}'''
|goals1 = [[Isidoro Díaz|Díaz]] {{goal|12}}<br />[[Alfredo del Águila|Del Águila]] {{goal|29}}<br />[[Héctor Hernández|Hernández]] {{goal|90|straf}}
|goals2 = {{goal|1}} [[Václav Mašek|Mašek]]
|stadium = [[Estadio Sausalito]], [[Viña del Mar]]
|attendance = 10 648
|referee = Gottfried Dienst (Switserland)}}
==== Groep 4 ====
{| class="wikitable" style="text-align: center;
!width=165|Land
!width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}}
!width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}}
!width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}}
!width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}}
!width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}}
!width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}}
!width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}}
!width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}}
|- style="background:#cfc"
|style="text-align:left;"|{{vlagland|Hongarye}}
|3||2||1||0||8||2||+6||'''5'''
|- style="background:#cfc"
|style="text-align:left;"|{{vlagland|Engeland}}
|3||1||1||1||4||3||+1||'''3'''
|-
|style="text-align:left;"|{{vlagland|Argentinië|alt}}
|3||1||1||1||2||3||–1||'''3'''
|-
|style="text-align:left;"|{{vlagland|Bulgarye|1948}}
|3||0||1||2||1||7||–6||'''1'''
|}
* Engeland het bo Argentinië geëindig weens doelverhouding.
{{sokkerwedstryd
|date = [[30 Mei]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Argentinië|alt}}'''
|score = 1–0
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1447 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Bulgarye|1948}}'''
|goals1 = [[Héctor Facundo|Facundo]] {{goal|4}}
|goals2 =
|stadium = [[Estadio El Teniente]], [[Rancagua]]
|attendance = 7 134
|referee = Juan Gardeazábal Garay (Spanje)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[31 Mei]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Hongarye}}'''
|score = 2–1
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1490 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Engeland}}'''
|goals1 = [[Lajos Tichy|Tichy]] {{goal|17}}<br />[[Flórián Albert|Albert]] {{goal|71}}
|goals2 = {{goal|60|straf}} [[Ron Flowers|Flowers]]
|stadium = [[Estadio El Teniente]], [[Rancagua]]
|attendance = 7 938
|referee = Leo Horn (Nederland)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[2 Junie]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Engeland}}'''
|score = 3–1
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1450 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Argentinië|alt}}'''
|goals1 = [[Ron Flowers|Flowers]] {{goal|17|straf}}<br />[[Bobby Charlton|Charlton]] {{goal|42}}<br />[[Jimmy Greaves|Greaves]] {{goal|67}}
|goals2 = {{goal|81}} [[José Sanfilippo|Sanfilippo]]
|stadium = [[Estadio El Teniente]], [[Rancagua]]
|attendance = 9 794
|referee = Nikolaj Latyshef (Sowjetunie)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[3 Junie]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Hongarye}}'''
|score = 6–1
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1470 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Bulgarye|1948}}'''
|goals1 = [[Flórián Albert|Albert]] {{goal|1}}, {{goal|6}}, {{goal|53}}<br />[[Lajos Tichy|Tichy]] {{goal|8}}, {{goal|70}}<br />[[Ernő Solymosi|Solymosi]] {{goal|12}}
|goals2 = {{goal|64}} [[Georgi Asparuhov|Asparuhof]]
|stadium = [[Estadio El Teniente]], [[Rancagua]]
|attendance = 7 442
|referee = Juan Gardeazábal Garay (Spanje)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[6 Junie]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Hongarye}}'''
|score = 0–0
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1451 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Argentinië|alt}}'''
|goals1 =
|goals2 =
|stadium = [[Estadio El Teniente]], [[Rancagua]]
|attendance = 7 945
|referee = Arturo Yamasaki Maldonado (Peru)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[7 Junie]] [[1962]]
|time = 15:00
|team1 = '''{{vlagland|Engeland}}'''
|score = 0–0
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1464 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Bulgarye|1948}}'''
|goals1 =
|goals2 =
|stadium = [[Estadio El Teniente]], [[Rancagua]]
|attendance = 5 700
|referee = Antoine Blavier (België)}}
=== Uitklopfase ===
[[Lêer:Histórica chilenita de Honorino Landa contra Brasil en el mundial del 62.jpg|duimnael|Die halfeindstryd tussen Brasilië en Chili]]
{{Wedstrydskema laatste 8
| RD1 = Kwarteindrondte
| RD2 = Halfeindrondte
| RD3 = Eindstryd
| RD1-header01 = 10 Junie – Arica
| RD1-team01 = {{vlagland|Sowjetunie|1955}}
| RD1-score01 = 1
| RD1-team02 = '''{{vlagland|Chili}}'''
| RD1-score02 = '''2'''
| RD1-header02 = 10 Junie – Viña del Mar
| RD1-team03 = '''{{vlagland|Brasilië|1960}}'''
| RD1-score03 = '''3'''
| RD1-team04 = {{vlagland|Engeland}}
| RD1-score04 = 1
| RD1-header03 = 10 Junie – Santiago de Chile
| RD1-team05 = {{vlagland|Wes-Duitsland}}
| RD1-score05 = 0
| RD1-team06 = '''{{vlagland|Joego-Slawië}}'''
| RD1-score06 = '''1'''
| RD1-header04 = 10 Junie – Rancagua
| RD1-team07 = {{vlagland|Hongarye}}
| RD1-score07 = 0
| RD1-team08 = '''{{vlagland|Tsjeggoslowakye}}'''
| RD1-score08 = '''1'''
| RD2-header01 = 13 Junie – Santiago de Chile
| RD2-team01 = {{vlagland|Chili}}
| RD2-score01 = 2
| RD2-team02 = '''{{vlagland|Brasilië|1960}}'''
| RD2-score02 = '''4'''
| RD2-header02 = 13 Junie – Viña del Mar
| RD2-team03 = {{vlagland|Joego-Slawië}}
| RD2-score03 = 1
| RD2-team04 = '''{{vlagland|Tsjeggoslowakye}}'''
| RD2-score04 = '''3'''
| RD3-header01 = 17 Junie – Santiago de Chile
| RD3-team01 = '''{{vlagland|Brasilië|1960}}'''
| RD3-score01 = '''3'''
| RD3-team02 = {{vlagland|Tsjeggoslowakye}}
| RD3-score02 = 1
| RD3-header02 = 16 Junie – Santiago de Chile
| RD3-team03 = '''{{vlagland|Chili}}'''
| RD3-score03 = '''1'''
| RD3-team04 = {{vlagland|Joego-Slawië}}
| RD3-score04 = 0
}}
==== Kwarteindrondte ====
{{sokkerwedstryd
|date = [[10 Junie]] [[1962]]
|time = 14:30
|team1 = '''{{vlagland|Chili}}'''
|score = 2–1
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1474 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Sowjetunie|1955}}'''
|goals1 = [[Leonel Sánchez|Sánchez]] {{goal|11}}<br />[[Eladio Rojas|Rojas]] {{goal|29}}
|goals2 = {{goal|26}} [[Igor Tsjislenko|Tsjislenko]]
|stadium = [[Estadio Carlos Dittborn]], [[Arica]]
|attendance = 17 268
|referee = Leo Horn (Nederland)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[10 Junie]] [[1962]]
|time = 14:30
|team1 = '''{{vlagland|Tsjeggoslowakye}}'''
|score = 1–0
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1525 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Hongarye}}'''
|goals1 = [[Adolf Scherer|Scherer]] {{goal|13}}
|goals2 =
|stadium = [[Estadio El Teniente]], [[Rancagua]]
|attendance = 11 690
|referee = Nikolaj Latyshef (Sowjetunie)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[10 Junie]] [[1962]]
|time = 14:30
|team1 = '''{{vlagland|Brasilië|1960}}'''
|score = 3–1
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1459 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Engeland}}'''
|goals1 = [[Garrincha]] {{goal|31}}, {{goal|59}}<br />[[Vavá]] {{goal|53}}
|goals2 = {{goal|38}} [[Gerry Hitchens|Hitchens]]
|stadium = [[Estadio Sausalito]], [[Viña del Mar]]
|attendance = 17 736
|referee = Pierre Schwinte (Frankryk)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[10 Junie]] [[1962]]
|time = 14:30
|team1 = '''{{vlagland|Joego-Slawië}}'''
|score = 1–0
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1511 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Wes-Duitsland}}'''
|goals1 = [[Petar Radaković|Radaković]] {{goal|85}}
|goals2 =
|stadium = [[Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos|Estadio Nacional]], [[Santiago de Chile]]
|attendance = 63 324
|referee = Arturo Yamasaki Maldonado (Peru)}}
==== Halfeindrondte ====
{{sokkerwedstryd
|date = [[13 Junie]] [[1962]]
|time = 14:30
|team1 = '''{{vlagland|Tsjeggoslowakye}}'''
|score = 3–1
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1559 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Joego-Slawië}}'''
|goals1 = [[Josef Kadraba|Kadraba]] {{goal|48}}<br />[[Adolf Scherer|Scherer]] {{goal|80}}, {{goal|84|straf}}
|goals2 = {{goal|69}} [[Dražan Jerković|Jerković]]
|stadium = [[Estadio Sausalito]], [[Viña del Mar]]
|attendance = 5 890
|referee = Gottfried Dienst (Switserland)}}
{{sokkerwedstryd
|date = [[13 Junie]] [[1962]]
|time = 14:30
|team1 = '''{{vlagland|Brasilië|1960}}'''
|score = 4–2
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1458 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Chili}}'''
|goals1 = [[Garrincha]] {{goal|9}}, {{goal|32}}<br />[[Vavá]] {{goal|47}}, {{goal|78}}
|goals2 = {{goal|42}} [[Jorge Toro|Toro]]<br />{{goal|61|straf}} [[Leonel Sánchez|Sánchez]]
|stadium = [[Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos|Estadio Nacional]], [[Santiago de Chile]]
|attendance = 76 500
|referee = Arturo Yamasaki Maldonado (Peru)}}
==== Klein finale (om die derde plek) ====
{{sokkerwedstryd
|date = [[16 Junie]] [[1962]]
|time = 14:30
|team1 = '''{{vlagland|Chili}}'''
|score = 1–0
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1475 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Joego-Slawië}}'''
|goals1 = [[Eladio Rojas|Rojas]] {{goal|90}}
|goals2 =
|stadium = [[Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos|Estadio Nacional]], [[Santiago de Chile]]
|attendance = 67 000
|referee = Juan Gardeazábal Garay (Spanje)}}
==== Eindstryd ====
{{sokkerwedstryd
|date = [[17 Junie]] [[1962]]
|time = 14:30
|team1 = '''{{vlagland|Brasilië|1960}}'''
|score = 3–1
|report = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile/match-center/1463 Verslag]
|team2 = '''{{vlagland|Tsjeggoslowakye}}'''
|goals1 = [[Amarildo Tavares da Silveira|Amarildo]] {{goal|17}}<br />[[José Ely de Miranda|Zito]] {{goal|69}}<br />[[Vavá]] {{goal|78}}
|goals2 = {{goal|15}} [[Josef Masopust|Masopust]]
|stadium = [[Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos|Estadio Nacional]], [[Santiago de Chile]]
|attendance = 68 679
|referee = Nikolaj Latyshef (Sowjetunie)}}
<br />
{| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;"
!Sokkerwêreldkampioen 1962
|-
|align=center|'''{{vlagland|Brasilië|1960}}'''
|}
== FIFA se terugwerkende ranglys ==
In 1986 het FIFA ’n verslag gepubliseer waarin al die deelnemende spanne van elke Sokker-Wêreldbekertoernooi insluitende die destydse [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986]] geranglys is volgens vordering in die toernooi, algehele resultate en kwaliteit van die meedinger.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/09/00/fwc_mexico_1986_en_part4_279.pdf |title=page 45 |publisher=[[FIFA]] |format=PDF |accessdate=14 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421072521/https://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/09/00/fwc%5Fmexico%5F1986%5Fen%5Fpart4%5F279.pdf |archive-date=21 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |title=FIFA World Cup: Milestones, facts & figures. Statistical Kit 7 |publisher=[[FIFA]] |date=26 Maart 2013 |accessdate=21 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521092116/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |archive-date=21 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die ranglys vir die 1962-toernooi is soos gevolg:
[[Lêer:1962 world cup.png|duimnael|400px|Deelnemende spanne volgens ranglys:
{{columns-list|3|
{{sleutel|#2b42a3|Kampioen}}
{{sleutel|#34c0be|Tweede plek}}
{{sleutel|#269c5a|Derde plek}}
{{sleutel|#81c846|Vierde plek}}
{{sleutel|#e4e454|Kwarteindrondte}}
{{sleutel|#b94954|Groepfase}}
{{sleutel|#ababab|Geen deelname}}}}
{{Kleurkas|#ffff00}} Gasheerland [[Chili]]]]
[[Lêer:Seleção Brasileira de Futebol na Copa do Mundo de 1962.tiff|duimnael|Die [[Brasiliaanse nasionale sokkerspan]] wat die Sokker-Wêreldbekertrofee ingepalm het]]
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!width=25|Rang
!width=165|Span
!width=25|Groep
!width=25|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}}
!width=25|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}}
!width=25|{{Afkorting|Gel|Gelykop}}
!width=25|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}}
!width=25|{{Afkorting|DV|Doele vir}}
!width=25|{{Afkorting|DT|Doele teen}}
!width=25|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}}
!width=25|{{Afkorting|Pte|Punte}}
|- style="background:gold"
| 1 || style="text-align:left;"|{{vlagland|Brasilië|1960}} || 3 || 6 || 5 || 1 || 0 || 14 || 5 || +9 || 11
|- style="background:silver;"
| 2 || style="text-align:left;"|{{vlagland|Tsjeggoslowakye}} || 3 || 6 || 3 || 1 || 2 || 7 || 7 || ±0 || 7
|- style="background:#c96;"
| 3 || style="text-align:left;"|{{vlagland|Chili}} || 2 || 6 || 4 || 0 || 2 || 10 || 8 || +2 || 8
|- style="background:beige;"
| 4 || style="text-align:left;"|{{vlagland|Joego-Slawië}} || 1 || 6 || 3 || 0 || 3 || 10 || 7 || +3 || 6
|-
| colspan="11"| '''In die kwarteindrondte uitgeskakel'''
|-
| 5 || style="text-align:left;"|{{vlagland|Hongarye}} || 4 || 4 || 2 || 1 || 1 || 8 || 3 || +5 || 5
|-
| 6 || style="text-align:left;"|{{vlagland|Sowjetunie|1955}} || 1 || 4 || 2 || 1 || 1 || 9 || 7 || +2 || 5
|-
| 7 || style="text-align:left;"|{{vlagland|Wes-Duitsland}} || 2 || 4 || 2 || 1 || 1 || 4 || 2 || +2 || 5
|-
| 8 || style="text-align:left;"|{{vlagland|Engeland}} || 4 || 4 || 1 || 1 || 2 || 5 || 6 || −1 || 3
|-
| colspan="11"| '''In die groepfase uitgeskakel'''
|-
| 9 || style="text-align:left;"|{{vlagland|Italië}} || 2 || 3 || 1 || 1 || 1 || 3 || 2 || +1 || 3
|-
| 10 || style="text-align:left;"|{{vlagland|Argentinië|alt}} || 4 || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 3 || −1 || 3
|-
| 11 || style="text-align:left;"|{{vlagland|Meksiko|1934}} || 3 || 3 || 1 || 0 || 2 || 3 || 4 || −1 || 2
|-
| 12 || style="text-align:left;"|{{vlagland|Uruguay}} || 1 || 3 || 1 || 0 || 2 || 4 || 6 || −2 || 2
|-
| 13 || style="text-align:left;"|{{vlagland|Spanje|1945}} || 3 || 3 || 1 || 0 || 2 || 2 || 3 || −1 || 2
|-
| 14 || style="text-align:left;"|{{vlagland|Colombia}} || 1 || 3 || 0 || 1 || 2 || 5 || 11 || −6 || 1
|-
| 15 || style="text-align:left;"|{{vlagland|Bulgarye|1948}} || 4 || 3 || 0 || 1 || 2 || 1 || 7 || −6 || 1
|-
| 16 || style="text-align:left;"|{{vlagland|Switserland}} || 2 || 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 8 || −6 || 0
|}
== Meeste doele aangeteken ==
Meeste doele aangeteken:<ref name="Goals_scored" />
{| class="toptextcells"
|style=padding-right:20px|
{| class="wikitable"
! Rang !! style="width:160px" | Speler !! Doele
|-
! 1
| {{vlagikoon|Hongarye}} [[Flórián Albert]] || align="center" | 4
|-
!
| {{vlagikoon|Brasilië|1960}} [[Garrincha]] || align="center" | 4
|-
!
| {{vlagikoon|Sowjetunie|1955}} [[Walentin Kozmitsj Iwanof|Walentin Iwanof]] || align="center" | 4
|-
!
| {{vlagikoon|Joego-Slawië}} [[Dražan Jerković]] || align="center" | 4
|-
!
| {{vlagikoon|Chili}} [[Leonel Sánchez]] || align="center" | 4
|-
!
| {{vlagikoon|Brasilië|1960}} [[Vavá]] || align="center" | 4
|-
! 7
| {{vlagikoon|Brasilië|1960}} [[Amarildo]] || align="center" | 3
|-
!
| {{vlagikoon|Joego-Slawië}} [[Milan Galić]] || align="center" | 3
|-
!
| {{vlagikoon|Tsjeggoslowakye}} [[Adolf Scherer]] || align="center" | 3
|-
!
| {{vlagikoon|Hongarye}} [[Lajos Tichy]] || align="center" | 3
|}
|
{| class="wikitable"
|- class="hintergrundfarbe5"
! Rang !! style="width:160px" | Speler !! Doele
|-
! 11
| {{vlagikoon|Italië}} [[Giacomo Bulgarelli]] || align="center" | 2
|-
!
| {{vlagikoon|Engeland}} [[Ron Flowers]] || align="center" | 2
|-
!
| {{vlagikoon|Sowjetunie|1955}} [[Wiktor Ponedelnik]] || align="center" | 2
|-
!
| {{vlagikoon|Chili}} [[Jaime Ramírez]] || align="center" | 2
|-
!
| {{vlagikoon|Chili}} [[Eladio Rojas]] || align="center" | 2
|-
!
| {{vlagikoon|Uruguay}} [[José Sasía]] || align="center" | 2
|-
!
| {{vlagikoon|Wes-Duitsland}} [[Uwe Seeler]] || align="center" | 2
|-
!
| {{vlagikoon|Chili}} [[Jorge Toro]] || align="center" | 2
|-
!
| {{vlagikoon|Sowjetunie|1955}} [[Igor Tsjislenko]] || align="center" | 2
|}
|}
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Verdere leesstof ==
* {{en}} {{cite book |author=Clemente Angelo Lisi |title=A history of the World Cup: 1930–2006 |publisher=Scarecrow Press |location=Lanham, Maryland |year=2007 |isbn=0-8108-5905-X |url=https://books.google.de/books?id=yX3l3vrNZSwC&redir_esc=y |accessdate=14 Julie 2018}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|1962 FIFA World Cup|FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962}}
* {{en}} [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1962chile fifa.com: ''Chile 1962: Brazil retain crown'']
* {{en}} [https://www.worldcup-history.com/?siden=VM&aaret=1962 worldcup-history.com: ''Chile, 1962'']
* {{en}} [http://www.rsssf.com/tables/62full.html rsssf.com: ''World Cup 1962'']
{{Navigasie Sokker-Wêreldbekertoernooie}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:FIFA Sokker-Wereldbekertoernooi in 1962}}
[[Kategorie:FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi|1962]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Chili]]
[[Kategorie:Sport in 1962]]
[[Kategorie:Sokker in Suid-Amerika]]
[[Kategorie:Sport in Chili]]
npu61denl7jiqx5bka5xu7qe81v51in
Trom
0
48867
3373278
3362257
2026-11-16T19:47:09Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373278
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Tobarra-monumento-al-tambor-2.jpg|duimnael|Monument vir die trom, Spanje.]]
Die '''trom''' is 'n lid van die [[perkussie]]familie van [[musiekinstrument]]e en word in die [[Hornbostel-Sachs-stelsel]] as 'n [[membranofoon]] geklassifiseer.<ref name=grove>{{cite book|title=The New Grove Encyclopædia of Music and Musicians|edition=2nd|first=George|last=Grove|editor=Stanley Sadie|year=2001|publisher=Grove's Dictionaries of Music|pages=Volume 5, pp638–649|isbn=1561592390}}</ref> Tromme bestaan minstens uit een membraan, wat die tromkop of tromvel heet, wat oor 'n holte gestrek is en deur die speler se hande of met behulp van 'n tromstok geslaan word om 'n klank voort te bring. Aan die onderkant van die trom is daar gewoonlik nog 'n vel wat saam resoneer. Ander tegnieke kan ook gebruik word om klank uit tromme voort te bring, soos die "duimrol". Tromme is die wêreld se oudste instrumente in die aangetekende geskiedenis en hulle is ook die alomteenwoordigste. Die basiese ontwerp het oor duisende jare virtueel onveranderd gebly.<ref name="grove" />
Sommige tromme, soos die djembe, word byna altyd alleen bespeel, terwyl ander, soos die bongo's en die [[keteltrom]]me, gewoonlik in stelle van twee of meer deur een speler bespeel word. Gewoonlik word 'n paar tromme saam met [[simbaal|simbale]] gerangskik om 'n trommestel in 'n orkes te vorm.
== Gebruik ==
[[Lêer:Platin Drums PTCL2016 AF.jpg|duimnael|'n Trommestel]]
Tromme word gewoonlik met die hand, met 'n klopper aan 'n pedaal of met een of twee stokke, met of sonder opvulling, geslaan. Daar is 'n groot verskeidenheid stokke, van houtstokke tot stokke met 'n sagte viltkop aan die punt. In [[jazz]] gebruik sommige tromspelers borsels vir 'n gladder, stiller klank. In baie tradisionele kulture het tromme 'n simboliese funksie en word hulle in godsdienstige seremonies gebruik. Tromme, veral handtromme, word dikwels in musiekterapie gebruik omdat 'n mens hulle aanraak en omdat 'n wye verskeidenheid mense hulle maklik kan bespeel.<ref name=weiss>{{cite news|last=Weiss|first=Rick|title=Music Therapy|newspaper=The Washington Post|url=https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/72257976.html?dids=72257976:72257976&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=JUL+05%2C+1994&author=Rick+Weiss&pub=The+Washington+Post&desc=MUSIC+THERAPY&pqatl=google|date=5 Julie 1994|access-date=6 Julie 2017|archive-date=10 Februarie 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130210003117/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/72257976.html?dids=72257976:72257976&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=JUL+05,+1994&author=Rick+Weiss&pub=The+Washington+Post&desc=MUSIC+THERAPY&pqatl=google}}</ref> Sedert die 2000's word tromme ook vir aërobiese oefening gebruik, wat in Engels ''cardio drumming'' genoem word.<ref name=loncaric>{{cite web|last=Loncaric|first=Denis|title=What is Cardio Drumming?|website=DRUM! Magazine|date=22 Februarie 2022|url=https://drummagazine.com/cardio-drumming/|access-date=6 Julie 2023}}</ref><ref name=drummingreview>{{cite web|title=Cardio Drumming: Lose Weight While Playing Drums?|website=Drumming Review|date=27 April 2019|url=https://drummingreview.com/cardio-drumming/|access-date=6 Julie 2023}}</ref>
== Bou ==
[[Lêer:Congas.JPG|duimnael|'n Paar kongas]]
Die romp, die holte waaroor die vel gespan is, het byna altyd 'n ronde opening, maar die vorm van die res van die romp wissel baie. In die Westerse musiektradisie is die [[silinder]] die algemeenste vorm, hoewel keteltromme byvoorbeeld 'n bakvormige romp het.<ref name="grove" /> Ander vorme is onder meer 'n raam (soos by die tar en die bodhrán), 'n afgeknotte keël (bongo's en die ashiko), 'n kelk (die djembe) en twee afgeknotte keëls wat aan mekaar verbind is (die pratende trom).
Die romp kan aan een kant oop wees, soos by die timbales, of aan albei kante 'n vel hê. 'n Trom met een vel bestaan gewoonlik uit 'n vel wat oor 'n geslote ruimte of oor een van die openinge van 'n hol vat gespan is. By 'n trom met twee velle vorm die romp 'n resonansiekamer vir die klank, en halfpad tussen die twee velle is daar dikwels 'n klein gaatjie in die romp. Uitsonderings is die spleettrom van Afrika, wat uit 'n uitgeholde boomstam gemaak word, en die staaltrom van die Karibiese Eilande, wat uit 'n metaalvat gemaak word. 'n Trom met twee velle kan ook 'n stel drade, die snare, oor die onderste vel, die boonste vel of albei hê, soos by die snaartrom.<ref name="grove" /> In een vel van sommige tromme met twee velle word 'n gat of 'n basreflekspoort gesny of aangebring, soos by sommige [[bastrom]]me wat sedert die 2010's in [[rockmusiek]] gebruik word.
By moderne tromme vir orkeste en ander musiekgroepe word die vel oor die opening van die trom geplaas en met 'n spanring, die rand, op die romp vasgehou. Die spanring word weer deur 'n aantal stelskroewe, die spanstange, vasgehou wat in hakke ingeskroef word wat ewe ver van mekaar om die romp sit. Die spanning van die vel word verstel deur die stange los of vas te draai; baie sulke tromme het ses tot tien spanstange. Die klank van 'n trom hang van baie veranderlikes af: die vorm, grootte en dikte van die romp, die materiaal van die romp, die spanring en die vel, die spanning van die vel, die posisie en ligging van die trom, en die snelheid en hoek waarteen dit geslaan word.<ref name="grove" />
Voordat die spanstang uitgevind is, is tromvelle met toustelsels vasgemaak en gestem, soos by die djembe, of met penne en toue, soos by die tromme van die Ewe.<ref name=kirby>{{cite book|last1=Kirby|first1=Percival|title=The Musical Instruments of the Indigenous People of South Africa|chapter=DRUMS|date=2013|pages=19-63|publisher=Wits University Press|doi=10.18772/12013086055.10|jstor=10.18772/12013086055.10|isbn=978-1-86814-605-5}}</ref> Hierdie metodes word deesdae selde gebruik, hoewel hulle soms by die snaartromme van regimentsorkeste voorkom.<ref name="grove" /> Om die vel van 'n pratende trom tydelik stywer te trek, druk die speler die toue saam wat die boonste en onderste vel verbind. Die tabla stem 'n mens weer met hamerslae op 'n skyf wat met toue tussen die boonste en onderste vel om die trom vasgehou word. Keteltromme in 'n orkes kan met 'n voetpedaal vinnig tot presiese toonhoogtes gestem word.
== Klank ==
Die meeste tromme word as ongestemde instrumente gesien, maar moderne musici het begin om tromme tot liedjies te stem; Terry Bozzio het bv. 'n trommestel gekonstrueer deur van diatoniese en chromatiesgestemde tromme gebruik te maak. Sommige tromme, soos die keteltrom, is altyd tot 'n sekere [[toonhoogte]] gestem.
Die vel het die grootste invloed op die klank van 'n trom. Velle met twee lae demp die hoë harmonieke omdat hulle swaarder is, en hulle is geskik vir harde spel.<ref name=drumbook>{{cite web|url=http://www.drumbook.org|title=Drum Lessons|website=Drumbook.org}}</ref> Velle met 'n wit, growwe laag demp die boventone effens, sodat die toonhoogte minder wissel. Velle met 'n silwer of swart kol in die middel demp die boventone nog meer, en velle met klankringe om die [[omtrek]] skakel hulle grotendeels uit. Sommige jazztromspelers vermy dik velle en verkies velle met een laag of velle sonder demping, terwyl rocktromspelers dikwels dikker of bedekte velle verkies.
Die tweede belangrikste faktor is die spanning van die vel teen die romp: hoe stywer die vel gespan word, hoe hoër is die toonhoogte. Ook die romp beïnvloed die klank, want die trillings resoneer daarin. Hoe groter die deursnee van die romp, hoe laer die toonhoogte, en hoe dieper of dikker die romp, hoe harder die klank. Verskillende tromklanke het in musiek verskillende gebruike: 'n jazztromspeler wil dalk hoë, resonante en stil tromme met kleiner rompe van esdoornhout hê, terwyl 'n rocktromspeler dalk harde, droë en lae tromme met groter rompe van [[berk]]hout verkies.
== Geskiedenis ==
[[Lêer:MocheDrum.jpg|duimnael|upright=.8|'n Keramiekvat van die [[Mochekultuur]] wat 'n tromspeler uitbeeld, in die versameling van die Larco-museum in [[Lima]], [[Peru]]]]
Tromme van alligatorvel is in [[Neolitikum|neolitiese]] kulture in [[China]] gevind wat uit die tydperk 5500-2350 v.C. dateer. Geskrewe bronne skryf [[sjamanisme|sjamanistiese]] eienskappe aan tromme toe, wat dikwels in rituele seremonies gebruik is.<ref name=liu>{{cite book|last=Liu|first=Li|year=2007|title=The Chinese Neolithic: Trajectories to Early States|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-01064-0|page=123}}</ref>
=== Tromme by diere ===
Makake slaan ritmies op voorwerpe om hul sosiale oorheersing te toon. Hul brein verwerk dié tromspel op 'n soortgelyke manier as hul vokalisasies, wat daarop dui dat tromspel 'n evolusionêre oorsprong as deel van sosiale kommunikasie het.<ref name=remedios>{{cite journal|last1=Remedios|first1=R|last2=Logothetis|first2=NK|last3=Kayser|first3=C|title=Monkey drumming reveals common networks for perceiving vocal and nonvocal communication sounds|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=106|issue=42|pages=18010-5|year=2009|pmid=19805199|pmc=2755465|doi=10.1073/pnas.0909756106|bibcode=2009PNAS..10618010R|doi-access=free}}</ref> Ander [[primaat|primate]], onder meer [[gorilla]]s, maak tromgeluide deur op hul bors te slaan of hande te klap,<ref name=clarkarcadi>{{cite journal|last1=Clark Arcadi|first1=A|last2=Robert|first2=D|last3=Mugurusi|first3=F|title=A comparison of buttress drumming by male chimpanzees from two populations|url=https://archive.org/details/primates_2004-04_45_2/page/135|journal=Primates; Journal of Primatology|volume=45|issue=2|pages=135-9|year=2004|pmid=14735390|doi=10.1007/s10329-003-0070-8|s2cid=8141024}}</ref><ref name=kalan>{{cite journal|doi=10.1007/s10329-009-0130-9|last1=Kalan|first1=AK|last2=Rainey|first2=HJ.|year=2009|title=Hand-clapping as a communicative gesture by wild female swamp gorillas|journal=Primates|volume=50|issue=3|pages=273-5|pmid=19221858|s2cid=24427744}}</ref> en knaagdiere soos kangaroerotte maak soortgelyke geluide deur met hul pote op die grond te slaan.<ref name=randall>{{cite journal|last1=Randall|first1=JA.|year=2001|title=Evolution and Function of Drumming as Communication in Mammals|journal=American Zoologist|volume=41|issue=5|pages=1143-1156|doi=10.1668/0003-1569(2001)041[1143:EAFODA]2.0.CO;2|s2cid=198156546}}</ref>
=== Kommunikasie ===
{{Hoofartikel|Bostelegrafie}}
[[Lêer:TalkingDrum.jpg|duimnael|'n Pratende trom]]
Tromme word nie net vir hul musikale eienskappe gebruik nie, maar ook om oor groot afstande te kommunikeer. Die pratende tromme van Afrika boots die toonpatrone van gesproke taal na. In [[Sri Lanka]] is tromme deur die geskiedenis vir kommunikasie tussen die staat en die gemeenskap gebruik.
=== Militêre gebruik ===
[[Lêer:DrumMozartRegiment.jpg|duimnael|Die trom van kompanie B van die 40ste Infanterieregiment van New York in die Slag van Gettysburg, 1863]]
{{Luister
|lêernaam=Drum - Cadence A.ogg
|titel=Kadens A
|lêernaam2=Drum - Cadence B.ogg
|titel2=Kadens B
|lêernaam3=Drums - Four Flams.ogg
|titel3=Vier flams
|beskrywing3=Kadense op 'n snaartrom, uitgevoer deur die orkes van die Amerikaanse vloot
}}
Chinese soldate het die tàigǔ-trom gebruik om die troepe aan te moedig, om die marspas aan te gee en om bevele of aankondigings uit te roep. Tydens 'n oorlog tussen die state Qi en Lu in 684 v.C. het die uitwerking van die trom op die soldate se moreel byvoorbeeld die uitslag van 'n groot veldslag bepaal. Die korpse van fluit- en tromspelers van Switserse [[huursoldaat|huursoldate]] te voet het ook tromme gebruik: 'n vroeë vorm van die snaartrom wat aan 'n band oor die speler se regterskouer gehang het en gewoonlik met een hand bespeel is. Net so het junior offisiere in die [[Engelse Burgeroorlog]] toutromme gedra om die bevele van senior offisiere bo die lawaai van die stryd oor te dra. Ook hierdie tromme het oor die tromspeler se skouer gehang, en hulle is gewoonlik met twee stokke bespeel. Verskillende regimente en kompanies het elk hul eie kenmerkende tromslae gehad wat net hulle herken het. In die middel van die 19de eeu het die Skotse weermag [[doedelsak]]orkeste by sy Hooglandse regimente begin inlyf.<ref name=chatto>{{cite web|last=Chatto|first=Allan|year=1996|url=http://www.cadre-online.ca/drumhistory.html|title=Brief History of Drumming|archive-url=https://web.archive.org/web/20100315214859/http://www.cadre-online.ca/drumhistory.html|archive-date=15 Maart 2010|website=cadre-online.ca}}</ref>
In oorloë voor die koms van Columbus het die [[Asteke]] tromme gebruik om seine aan die krygers op die slagveld te stuur. Die [[Nahuatl]]-woord vir trom is ''huehuetl''.<ref name=aguilar>{{cite book|last=Aguilar-Moreno|first=Manuel|year=2006|title=Handbook to Life in the Aztec World}}</ref>
Die [[Rigveda]], een van die oudste godsdienstige geskrifte ter wêreld, verwys verskeie kere na die ''dundhubi'', die oorlogstrom. Arja-stamme het die stryd ingestorm terwyl die oorlogstrom geslaan en 'n lofsang gesing is wat in boek VI van die Rigveda en ook in die Atharvaveda voorkom.<ref name=blades>{{cite book|last=Blades|first=J.|title=Percussion Instruments and Their History|publisher=Bold Strummer|year=1992|isbn=978-0-933224-61-2|url=https://books.google.com/books?id=a8V3Z6j2ExEC&pg=PA134|access-date=20 Mei 2023|page=134}}</ref> Die dundhubi is as heilig beskou, en wie een in 'n veldslag buitgemaak het, het die vyand se nederlaag beseël.<ref name=halid>{{cite book|last=Halid|first=R.I.B.R.|title=The Malay Nobat: A History of Power, Acculturation, and Sovereignty|publisher=Lexington Books|series=The Lexington Series in Historical Ethnomusicology: Deep Soundings|year=2022|isbn=978-1-6669-0089-7|url=https://books.google.com/books?id=3Ah0EAAAQBAJ&pg=PA26|access-date=20 Mei 2023|page=26}}</ref>
== Soorte ==
[[Lêer:Ceremonial drum.jpg|duimnael|'n Đông Sơn-trom uit die 3de tot 2de eeu v.C.]]
Daar is wêreldwyd 'n groot verskeidenheid tromme, waaronder die bastrom, die bodhrán, die bongo's, die cajón, die darboeka, die djembe, die dhol, die keteltrom, die kongas, die mridangam, die snaartrom, die tabla, die taiko, die [[tamboeryn]] en die timbales.
== Sien ook ==
* [[Lys van musiekinstrumente]]
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie|Drums}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Membranofone]]
[[Kategorie:Slaginstrumente]]
bn4fanjvwciff01vkladegyj6l33sny
Deutsche Internationale Schule Johannesburg
0
49572
3373147
2660363
2026-11-16T12:27:44Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373147
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Skool
|naam = Deutsche Internationale Schule Johannesburg
|inheemse naam =
|logo = Logo-dsj-za.png
|onderskrif =
|leuse =
|gestig = 1890
|gesluit =
|tipe = Privaatskool
|hoof = Erich Maria Schreiner
|adjunkhoof =
|stigter = Pastor Kuschke
|personeel = omstreeks 110 voltyds
|leerlinge = 1 102 (November 2016)<ref>{{Verwys web |titel=''DSJ Jahrbuch 2016. Besoek op 1 November 2017'' |url=http://dsj.co.za/wp-content/uploads/2017/09/DSJ-Jahrbuch-2016.pdf |argief-url=https://web.archive.org/web/20171129165058/http://dsj.co.za/wp-content/uploads/2017/09/DSJ-Jahrbuch-2016.pdf |argiefdatum=29 November 2017 |besoekdatum= 1 November 2017 |url-status=dead}}</ref>
|grade =
|adres = Aucklandpark
|stad = Johannesburg
|provinsie = Gauteng
|land = Suid-Afrika
|kleure =
|koshuise =
|jaarboek =
|koerant =
|webblad = [http://www.dsj.co.za www.dsj.co.za]
}}
Die '''Deutsche Internationale Schule Johannesburg (DSJ)''' in Aucklandpark, [[Johannesburg]] is in [[1890]] gestig en tans een van die grootste [[Duits]]e skole op die vasteland van [[Afrika]] met sowat 1100 leerders uit 27 lande. Die DSJ is 'n parallelmedium-privaatskool wat Duits en [[Engels]] as onderwystale gebruik en sowel die [[Suid-Afrika]]anse [[matriek|matriekeksamen]] asook die [[Duitsland|Duitse]] internasionale ''Abitur'' aanbied.
== Geskiedenis ==
=== Stigting en vroeë geskiedenis ===
Gedurende die goudstormloop aan die [[Witwatersrand]] het ook talle Duitsers hulle vanaf [[1886]] in Johannesburg gevestig sodat daar 'n behoefte aan 'n skool met Duits as onderrigmedium was. Eerste planne om 'n sodanige instelling in die lewe te roep is so vroeg as [[1888]] gesmee, tog moes hulle in die volgende jaar, ná die eerste vergadering van 'n Duitse skoolkomitee, om ekonomiese redes voorlopig gestaak word - Johannesburg is destyds in 'n ernstige ekonomiese krisis gedompel.
Maar danksy die inisiatief van pastoor Kuschke is in [[1890]] met 'n Duitse onderwysprogram begin, aanvanklik in sy privaathuis, later in 'n kerkgebou van die [[Berlynse Sendinggenootskap]] - en met slegs een leerder, Ernst Ritter, die seun van 'n kerkraadslid. In laat 1891 het die aantal leerders gegroei tot twintig, en die leerprogram het Godsdiens, Duits, Engels, Nederlands, Wiskunde, Natuurgeskiedenis, Wêreldgeskiedenis, Aardrykskunde, Sangkuns, Tekenkuns en Gimnastiek ingesluit.
Toe die ekonomiese situasie in die 1890's verbeter het en die aantal Duitse immigrante tot sowat 4 000 gegroei het, is genoeg fondse ingesamel om in [[1897]] met die bou van 'n nuwe groot skoolgebou in [[Hillbrow]] te begin - destyds een van die welvarendste buurte in die stad. Die hoeksteen is op [[4 April]] [[1897]] deur Mathilde Rolfes gelê.
Die skool is in die volgende dekades steeds deur finansiële moeilikhede geknel. Nogtans het Duitse sakemans sowel in hul tuisland asook by Duitse immigrante in Suid-Afrika genoeg fondse ingesamel om die skool met intussen sowat 200 leerders aan die gang te hou en selfs voortdurend uit te bou en te verbeter.
=== Die tyd van die wêreldoorloë ===
Gedurende die [[Eerste Wêreldoorlog]] is skoolbedrywighede deur die internering van meerdere onderwysers ontwrig. Uiteindelik moes die skool gesluit en die gebou aan die regering verhuur word. Die DSJ is eers in [[1922]] heropen, alhoewel die aantal leerders tot tien gedaal het, terwyl net drie onderwyseresse in diens van die skool was. Die DSJ se gewilde aanbod aan sport- en musiekaktiwiteite het die skool egter vinnig aantreklik gemaak vir sowel leerders asook onderwysers, en daarnaas kon steeds meer fondse ingesamel word. In [[1934]] het die DSJ met 130 leerders weer die status van 'n Duitse middelskool gehad, tog eers agt jaar later het die skool ook reg gekry om matriekeksamens aan te bied en sodoende die status van 'n Suid-Afrikaanse hoërskool gekry.
Die oorlogsjare tussen [[1939]] en [[1945]] was moeilik vir die skool. Die feit dat die DSJ nooit deur die Nasionaal-Sosialistiese ideologie oorheers is nie en ondanks alle politieke en finansiële moeilikhede voortbestaan het, was veral aan die skoolhoof W. Vogts te danke wat meer as vier dekades by die DSJ werksaam was.
=== Ontwikkeling ná 1945 ===
Die golf van Duitse immigrante ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] was in baie opsigte 'n uitdaging vir die skool wat in [[1963]] reeds 540 leerders getel het. Beperkte ruimte, 'n tekort aan onderwysers en die verkeersgeraas van die Johannesburgse middestad was 'n groot probleem. Die sportonderwys is na Mountain View uitgeplaas waar die ''Deutsche Turnverein'' die nodige sportgeriewe beskikbaargestel het.
Onder leiding van die nuwe skoolhoof, P. Adami - die eerste in 'n reeks skoolhoofde uit [[Wes-Duitsland]] - het die DSJ in [[1969]] vanuit Edith Cavell-straat in Hillbrow na Sans Souci in Parktown verhuis. Die getal leerders het intussen vinnig toegeneem: van 902 in [[1971]] tot 1 257 in [[1976]]. Die nuwe skoolgebou moes dus voortdurend uitgebrei word.
=== 1979 tot 1990 ===
Saam met die skool se klaskamers en ander geriewe is ook die leerprogram steeds verder uitgebrei. Vanaf [[1979]] is ook voorskoolkinders by die DSJ toegelaat, en in [[1983]] het die eerste jaargang die Duitse Abitur-eksamen afgelê. Die aantal leerders het verder gegroei tot 1 400. Die skool het begin om skoolvakke as laer- en hoërgraadse kursusse (''A- und B-Zug'') aan te bied.
Vanaf [[1989]] is ook dubbelmedium-onderwys (met Duits as vreemde taal) vir veral swart en bruin kinders aangebied, waarby alle koste deur die Bondsrepubliek Duitsland gedra is. Hierdie kinders het steeds meer klasse saam met Duitse leerders geloop, en vanaf graad 10 is alle vakke behalwe Duits vir gemengde klasse aangebied. Die skool het die konsep van gemeenskaplike onderwys van verskillende etniese groepe as sy bydrae tot 'n vreedsame naasbestaan beskou. Die eerste leerders van hierdie Nuwe Sekondêre Vlak (''Neue Sekundarstufe'') het in [[1996]] hul matriek- en in [[1997]] die ''Abitur''-eksamen geslaag.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* [http://www.dsj.co.za/site/index.html ''Die amptelike webtuiste van die DSJ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100706221019/http://www.dsj.co.za/site/index.html |date= 6 Julie 2010 }}
{{Koördinate|26|10|43|S|28|1|9|O|region:ZA_type:landmark|aansig=titel}}
[[Kategorie:Duitse skole]]
[[Kategorie:Geboue en strukture in Johannesburg]]
[[Kategorie:Skole in Gauteng]]
8g6tc7rtd33w5684g60neg5sstzx50u
Korea-oorlog
0
51039
3373408
3359719
2026-11-17T10:19:02Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373408
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Militêre konflik
|konflik = Korea-oorlog
|deelvan = die [[Koue Oorlog]]
|beeld = [[Lêer:Korean War Montage 2.png|300px]]
|byskrif = Die Korea-oorlog
|datum = [[25 Junie]] [[1950]] — [[27 Julie]] [[1953]]
|plek = [[Korea|Koreaanse Skiereiland]], [[See van Japan]], Straat van Korea
|gebied = ''[[Status quo|Status quo ante bellum]]''
* Koreaanse gedemilitariseerde sone gestig
* Noord-Korea verkry die stad Kaesong, maar verloor 'n netto totaal van 1 500 myl² (3 900 km²) aan Suid-Korea<ref>{{en}} {{cite book|last=Birtle |first=Andrew J. |date=2000 |url=http://www.history.army.mil/brochures/kw-stale/stale.htm |title=The Korean War: Years of Stalemate |publisher=U.S. Army Center of Military History |page=34 |accessdate=14 Desember 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071214151848/http://www.history.army.mil/brochures/kw-stale/stale.htm |archivedate=14 Desember 2007 }}</ref>
|resultaat = Militêre dooiepunt
* Noord-Koreaanse inval in Suid-Korea afgestoot
* Daaropvolgende Verenigde Nasies-inval van Noord-Korea afgestoot
* Daaropvolgende Sjinees-Noord-Koreaanse inval in Suid-Korea afgestoot
* Koreaanse Wapenstilstand-ooreenkoms
|party1 = '''{{vlagland|Verenigde Nasies}} Kommando:'''<br />
{{vlagland|Suid-Korea}}<br />{{vlagland|Verenigde State|1912}}<br />{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}<br />
'''Gevegseenhede:'''<br />
{{vlagland|Australië}}<br />{{vlagland|België}}<br />{{vlagland|Colombia}}<br />{{vlagland|Ethiopië|1897}}<br />{{vlagland|Filippyne}}<br />{{vlagland|Frankryk}}<br />{{vlagland|Griekeland|oud}}<br />{{vlagland|Kanada|1921}}<br />{{vlagland|Luxemburg}}<br />{{vlagland|Nederland}}<br />{{vlagland|Nieu-Seeland}}<br />{{vlagland|Suid-Afrika|1928}}<br />{{vlagland|Thailand}}<br />{{vlagland|Turkye}}<br />
'''Mediese ondersteuning:'''<br />
{{vlagland|Denemarke}}<br />{{vlagland|Indië}}<br />{{vlagland|Israel}}<ref>{{en}} {{cite journal|last1=Young|first1=Sam Ma|title=Israel's Role in the UN during the Korean War|journal=Israel Journal of Foreign Affairs|date=2010|volume=4|issue=3|pages=81–9|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/23739770.2010.11446616}}</ref><br />{{vlagland|Italië}}<br />{{vlagland|Noorweë}}<br />{{vlagland|Swede}}<br />
'''Ander ondersteuning:'''<br />
{{vlagland|El Salvador}}<br />{{vlagland|Japan}}<br />{{vlagland|Kuba}}<br />{{vlagland|Spanje|1939}}<ref>{{en}} {{cite book|last1=Edles|first1=Laura Desfor|title=Symbol and Ritual in the New Spain: the transition to democracy after Franco|url=https://archive.org/details/symbolritualinne0000edle|date=1998|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0521628857|page=[https://archive.org/details/symbolritualinne0000edle/page/32 32]}}</ref><br />{{vlagland|Republiek van Sjina}}
|party2 = {{vlagland|Noord-Korea}}<br />{{vlagland|Sjina}}<br />{{vlagland|Sowjetunie}}<br />
'''Mediese ondersteuning:'''<br />
{{vlagland|Bulgarye|1946}}<br />{{vlagland|Hongarye|1949}}<br />{{vlagland|Pole}}<br />{{vlagland|Roemenië|1948}}<ref>{{cite web |title=Romania's "Fraternal Support" to North Korea during the Korean War, 1950–1953 |url=http://www.wilsoncenter.org/event/romania%E2%80%99s-%E2%80%9Cfraternal-support%E2%80%9D-to-north-korea-during-the-korean-war-1950-1953 |publisher=Wilson Centre |access-date=24 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706121630/http://www.wilsoncenter.org/event/romania%E2%80%99s-%E2%80%9Cfraternal-support%E2%80%9D-to-north-korea-during-the-korean-war-1950-1953 |archive-date=6 Julie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />{{vlagland|Tsjeggoslowakye}}<br />
'''Ander ondersteuning:'''<br />
{{vlagland|Indië}}{{sfn|Stueck|1995|p=196}}<ref>{{en}} {{cite book |others=Korea Institute of Military History |editor1-last=Millett |editor1-first=Allan Reed |title=The Korean War, Volume 3 |url=https://books.google.com/books?id=9JFvmnDiH-gC&printsec=frontcover&dq=isbn+9780803277960&hl=en&sa=X&ved=0CC4Q6AEwAGoVChMIubb-2dmAyAIVAhc-Ch1Pdw9H#v=onepage&q=India%20could%20not%20considered%20to%20be%20netural&f=false |accessdate=18 September 2015 |year=2001 |publisher=U of Nebraska Press |isbn=9780803277960 |page=541}}</ref><br />{{vlagland|Mongolië|1949}}
|party3 =
|aanvoerder1 = {{vlagikoon|Suid-Korea}} [[Syngman Rhee]]<br />{{vlagikoon|Verenigde Nasies}}{{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Douglas MacArthur]]<br /><small>(Bevelvoerder van die VNK)</small><br />
{{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Harry S. Truman]]<br />
{{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Dwight D. Eisenhower]]<br />
{{vlagikoon|Verenigde Nasies}}{{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Matthew Ridgway]]<br /><small>(Bevelvoerder van die VNK)</small><br />
{{vlagikoon|Verenigde Nasies}}{{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Mark Wayne Clark]]<br /><small>(Bevelvoerder van die VNK)</small><br />
{{vlagikoon|Suid-Korea}} [[Chung Il-kwon]]<br />
{{vlagikoon|Suid-Korea}} [[Paik Sun-yup]]<br />
{{vlagikoon|Suid-Korea}} [[Shin Sung-mo]]<br />
{{vlagikoon|Suid-Korea}} [[Son Won-il]]<br />
{{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Clement Attlee]]<br />
{{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Winston Churchill]]
|aanvoerder2 = {{vlagikoon|Noord-Korea}} [[Kim Il-sung]]<br />
{{vlagikoon|Noord-Korea}} [[Pak Hon-yong]]<br />
{{vlagikoon|Noord-Korea}} [[Choe Yong-gon]]<br />
{{vlagikoon|Noord-Korea}} [[Kim Chaek]]<br />
{{vlagikoon|Sjina}} [[Mao Zedong]]<br />
{{vlagikoon|Sjina}} [[Peng Dehuai]]<br />
{{vlagikoon|Sjina}} [[Deng Hua]]<br />
{{vlagikoon|Sowjetunie|1923}} [[Josef Stalin]]<br />
{{vlagikoon|Sowjetunie|1923}} [[Nikita Chroesjtsjof]]
|aanvoerder3 =
|sterkte1 = {{vlagikoon|Suid-Korea}} 602 902<ref>{{en}} {{cite book |others=Korea Institute of Military History |editor1-last=Millett |editor1-first=Allan Reed |title=The Korean War, Volume 3 |url=https://books.google.com/books?id=9JFvmnDiH-gC&lpg=PP1&dq=south%20armed%20forces%20size%20%22Korean%20War%22&pg=PA692#v=snippet&q=Strength&f=false |accessdate=16 Februarie 2013 |year=2001 |publisher=U of Nebraska Press |isbn=9780803277960 |page=692}}</ref><br />
{{vlagikoon|Verenigde State|1912}} 326 863<ref>{{cite web |url=http://www.heritage.org/research/reports/2004/10/global-us-troop-deployment-1950-2003 |title=Global U.S. Troop Deployment, 1950–2003 |author=Tim Kane |date=27 Oktober 2004 |work=Reports |publisher=The Heritage Foundation |access-date=15 Februarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170119132523/http://www.heritage.org/research/reports/2004/10/global-us-troop-deployment-1950-2003 |archive-date=19 Januarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=U.S. to keep troop levels the same in South Korea |author=Ashley Rowland |url=http://www.stripes.com/news/u-s-to-keep-troop-levels-the-same-in-south-korea-1.84294 |newspaper=Stars and Stripes |date=22 Oktober 2008 |access-date=16 Februarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519043152/https://www.stripes.com/news/u-s-to-keep-troop-levels-the-same-in-south-korea-1.84294 |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA562829 |title=U.S. Troops Stationed in South Korea, Anachronistic? |author=Colonel Tommy R. Mize, United States Army |date=12 Maart 2012 |work=United States Army War College |publisher=Defense Technical Information Center |access-date=16 Februarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130413143410/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA562829 |archive-date=13 April 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gao.gov/assets/160/150991.pdf |title=Military Presence: U.S. Personnel in the Pacific Theater |author=Louis H. Zanardi |author2=Barbara A. Schmitt |author3=Peter Konjevich |author4=M. Elizabeth Guran |author5=Susan E. Cohen |author6=Judith A. McCloskey |date=Augustus 1991 |work=Reports to Congressional Requesters |publisher=United States General Accounting Office |access-date=15 Februarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190608125318/https://www.gao.gov/assets/160/150991.pdf |archive-date=8 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} 14 198<ref name="UNC-USFK">{{cite web |url=http://www.usfk.mil/About/United-Nations-Command/ |title=USFK United Nations Command |author=USFK Public Affairs Office |work=United States Forces Korea |publisher=United States Department of Defense |access-date=29 Julie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422045342/https://www.usfk.mil/About/United-Nations-Command/ |archive-date=22 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |last=Rottman |first=Gordon L. |title=Korean War Order of Battle: United States, United Nations, and Communist Ground, Naval, and Air Forces, 1950–1953 |url=https://books.google.com/books?id=NpOp2OO1-DAC&lpg=PA126&ots=Zjyv18HXCt&dq=preak%20strength%20British%20%22Korean%20War%22&pg=PA126#v=onepage&q=preak%20strength%20British%20%22Korean%20War%22&f=false |accessdate=16 Februarie 2013 |year=2002 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=9780275978358 |page=126}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://ukindprk.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-dprk/uk-korea-relations |title=UK-Korea Relations |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=9 Februarie 2012 |work=British Embassy Pyongyang |publisher=Foreign and Commonwealth Office |accessdate=16 Februarie 2013 }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.kwva.org/brief_account_of_the_korean_war.htm |title=A Brief Account of the Korean War |author=Jack D. Walker |work=Information |publisher=Korean War Veterans Association |access-date=17 Februarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519043212/http://www.kwva.org/brief_account_of_the_korean_war.htm |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
'''en ander:'''<br />
{{vlagikoon|Kanada|1921}} 8 123<ref>{{cite web |url=http://www.veterans.gc.ca/eng/collections/korea/didyouknow |title=Land of the Morning Calm: Canadians in Korea 1950 – 1953 |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=7 Januarie 2013 |work=Veterans Affairs Canada |publisher=Government of Canada |access-date=22 Februarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102034451/http://www.veterans.gc.ca/eng/collections/korea/didyouknow |archive-date=2 November 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagikoon|Turkye}} 5 453<ref name="UNC-USFK" /><br />
{{vlagikoon|Australië}} 2 282<ref name="UNC-USFK" /><br />
{{vlagikoon|Ethiopië|1897}} 1 600<ref name="517KWA" /><br />
{{vlagikoon|Filippyne|1936}} 1 496<ref name="UNC-USFK" /><br />
{{vlagikoon|Nieu-Seeland}} 1 385<ref name="UNC-USFK" /><br />
{{vlagikoon|Thailand}} 1 290<ref name="ROK Web">{{ko}} {{cite web| title = Casualties of Korean War| publisher = Ministry of National Defense of Republic of Korea| url = http://www.imhc.mil.kr/imhcroot/data/korea_view.jsp?seq=4&page=1| archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120040603/http://www.imhc.mil.kr/imhcroot/data/korea_view.jsp?seq=4&page=1| archivedate=20 Januarie 2013| accessdate =14 Februarie 2007}}</ref><br />
{{vlagikoon|Griekeland|oud}} 1 263<ref name="UNC-USFK" /><ref name="517KWA" /><br />
{{vlagikoon|Frankryk}} 1 185<ref name="517KWA">{{en}} {{cite book |last=Edwards |first=Paul M. |title=Korean War Almanac |series=Almanacs of American wars |url=https://books.google.com/books?id=5gYCm0bM68sC&lpg=PA517&ots=-V8_0ry5Pa&dq=France%20%22Peak%20Strength%22%20%22Korean%20War%22&pg=PA517#v=onepage&q=Turkey%20%22Peak%20Strength%22&f=false |accessdate=22 Februarie 2013 |year=2006 |publisher=Infobase Publishing |isbn=9780816074679 |page=517}}</ref><br />
{{vlagikoon|Colombia}} 1 068<ref name="UNC-USFK" /><br />
{{vlagikoon|België}} 900<ref name="UNC-USFK" /><br />
{{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} 826<ref name="UNC-USFK" /><br />
{{vlagikoon|Nederland}} 819<ref name="UNC-USFK" /><br />
{{vlagikoon|Swede}} 170<ref name="ROK Web" /><br />
{{vlagikoon|Noorweë}} 105<ref name="ROK Web" /><br />
{{vlagikoon|Denemarke}} 100<ref name="ROK Web" /><br />
{{vlagikoon|Italië}} 72<ref name="ROK Web" /><br />
{{vlagikoon|Indië}} 70<ref name="ROK Web" /><br />
{{vlagikoon|Luxemburg}} 44<ref name="UNC-USFK" /><br />
'''Totaal: 972 214'''
|sterkte2 = {{vlagikoon|Sjina}} 1 350 000<ref name=zhang257>{{harvnb|Zhang|1995|p=257}}</ref><br />
{{vlagikoon|Noord-Korea}} 266 600<ref>{{en}} {{cite book |last=Shrader |first=Charles R. |title=Communist Logistics in the Korean War |series=Issue 160 of Contributions in Military Studies |url=https://books.google.com/books?id=UcGs__qQCzgC&lpg=PA90&ots=TcZk34bIGN&dq=CCF%20strength%20%22Korean%20War%22&pg=PA90#v=onepage&q=CCF%20strength%20%22Korean%20War%22&f=false |accessdate=17 Februarie 2013 |year=1995 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=9780313295096 |page=90}}</ref><br />
{{vlagikoon|Sowjetunie|1923}} 26 000<ref>{{en}} {{cite journal |last1=Kolb |first1=Richard K. |year=1999 |title=In Korea we whipped the Russian Air Force |journal=VFW Magazine |volume=86 |issue=11 |publisher=Veterans of Foreign Wars |url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-43694886.html |accessdate=17 Februarie 2013 |archive-date=10 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510234641/http://www.highbeam.com/doc/1P3-43694886.html |url-status=dead }}</ref><br />
'''Totaal: 1 642 600'''
|sterkte3 =
|ongevalle1 = '''Totaal: 178 426 dood en 32 925 vermis'''<br />'''Totaal gewond: 566 434'''<br />
{{vlagland|Suid-Korea}}:<ref name="ROK Web" /><br />137 899 dood<br />450 742 gewond<br />24 495 vermis<br />8 343 krygsgevangene<br />
{{vlagland|Verenigde State|1912}}:<br />36 574 dood<ref name="DCAS5FEB2013">{{en}} {{cite web |url=https://www.dmdc.osd.mil/dcas/pages/report_korea_sum.xhtml |title=U.S. Military Casualties – Korean War Casualty Summary |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=5 Februarie 2013 |work=Defense Casualty Analysis System |publisher=United States Department of Defense |accessdate=6 Februarie 2013 |archive-date=11 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211002218/https://www.dmdc.osd.mil/dcas/pages/report_korea_sum.xhtml |url-status=dead }}</ref><br />103 284 gewond<ref name="DCAS5FEB2013"/><br />7 926 vermis<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.dtic.mil/dpmo/summary_statistics/ |title=Summary Statistics |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=24 Januarie 2013 |work=Defense POW/Missing Personnel Office |publisher=United States Department of Defense |accessdate=6 Februarie 2013 |archive-date=31 Januarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150131084258/http://www.dtic.mil/dpmo/summary_statistics/ |url-status=dead }}</ref><br />4 714 krygsgevangenes<ref>{{cite web |url=http://aad.archives.gov/aad/series-description.jsp?s=488 |title=Records of American Prisoners of War During the Korean War, created, 1950 – 1953, documenting the period 1950 – 1953 |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |work=Access to Archival Databases |publisher=National Archives and Records Administration |access-date=6 Februarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170712041732/https://aad.archives.gov/aad/series-description.jsp?s=488 |archive-date=12 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}:<br />1 109 dood<ref name="BESeoul" /><br />2 674 gewond<ref name="BESeoul">{{cite web |url=http://ukinrok.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-korea/defence-relations/korean-war |title=Korean war |author=Office of the Defence Attaché |date=30 September 2010 |work=British Embassy Seoul |publisher=Foreign and Commonwealth Office |access-date=16 Februarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120409080726/http://ukinrok.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-korea/defence-relations/korean-war |archive-date=9 April 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />179 vermis<ref name="ROK Web" /><br />977 krygsgevangenes<ref name="ROK Web" /><br />
{{vlagland|Turkye}}:<ref name="ROK Web" /><br />741 dood<br />2 068 gewond<br />163 vermis<br />244 krygsgevangenes<br />
{{vlagland|Australië}}:<ref>{{en}} [http://www.awm.gov.au/encyclopedia/korea/mia/ Australian War Memorial Korea MIA] Besoek op 17 Maart 2012</ref><br />339 dood<br />1 216 gewond<br />43 vermis<br />26 krygsgevangenes<br />
{{vlagland|Kanada|1921}}:<br />516 dood<ref>{{cite web |url=http://www.veterans.gc.ca/eng/teach_resources/korwebquest/grp02/korsum |title=Korean War WebQuest |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=11 Oktober 2011 |work=Veterans Affairs Canada |publisher=Government of Canada |access-date=28 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130062836/http://www.veterans.gc.ca/eng/teach_resources/korwebquest/grp02/korsum |archive-date=30 Januarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.veterans.gc.ca/eng/history/KoreaWar/koreawar_fact |title=Canada Remembers the Korean War |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=1 Maart 2013 |work=Veterans Affairs Canada |publisher=Government of Canada |access-date=27 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226182116/http://www.veterans.gc.ca/eng/history/KoreaWar/koreawar_fact |archive-date=26 Desember 2012 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><br />1 042 gewond<ref>{{cite web |url=http://www.army.forces.gc.ca/land-terre/news-nouvelles/story-reportage-eng.asp?id=4854 |title=Korean War veterans talk of "forgotten war" |author=Aiysha Abdullah |author2=Kirk Fachnie |date=6 Desember 2010 |work=Canadian Army |publisher=Government of Canada |access-date=28 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130529112037/http://www.army.forces.gc.ca/land-terre/news-nouvelles/story-reportage-eng.asp?id=4854 |archive-date=29 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.kvacanada.com/canadians_in_the_korean_war.htm |title=Canadians in the Korean War |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |work=kvacanada.com |publisher=Korean Veterans Association of Canada Inc. |access-date=28 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200119163506/http://www.kvacanada.com/canadians_in_the_korean_war.htm |archive-date=19 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=2013 declared year of Korean war veteran |agency=The Canadian Press |url=http://news.ca.msn.com/canada/2013-declared-year-of-korean-war-veteran |newspaper=MSN News |date=8 Januarie 2013 |access-date=28 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702012308/http://news.ca.msn.com/canada/2013-declared-year-of-korean-war-veteran |archive-date=2 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />1 vermis<ref name="ROK Web" /><br />33 krygsgevangenes<ref>{{cite web |url=http://legionmagazine.com/en/index.php/2003/07/canadians-in-korea/ |title=Canadians in Korea |author=Ted Barris |date=1 Julie 2003 |work=legionmagazine.com |publisher=Royal Canadian Legion |access-date=28 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102062807/http://legionmagazine.com/en/index.php/2003/07/canadians-in-korea/ |archive-date=2 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Frankryk}}:<ref name="ROK Web" /><br />262 dood<br />1 008 gewond<br />7 vermis<br />12 krygsgevangenes<br />
{{vlagland|Griekeland|oud}}:<ref name="ROK Web" /><br />192 dood<br />543 gewond<br />3 krygsgevangenes<br />
{{vlagland|Colombia}}:<ref name="ROK Web" /><br />163 dood<br />448 gewond<br />28 krygsgevangenes<br />
{{vlagland|Thailand}}:<ref name="ROK Web" /><br />129 dood<br />1 139 gewond<br />5 vermis<br />
{{vlagland|Ethiopië|1897}}:<ref name="ROK Web" /><br />121 dood<br />536 gewond<br />
{{vlagland|Nederland}}:<ref name="ROK Web" /><br />120 dood<br />645 gewond<br />3 vermis<br />
{{vlagland|België}}:<ref name="ROK Web" /><br />101 dood<br />478 gewond<br />5 vermis<br />1 krygsgevangenes<br />
{{vlagland|Filippyne|1936}}:<ref name="GWHQ2002">{{en}} {{cite book |editor1-last=Sandler |editor1-first=Stanley |title=Ground Warfare: H-Q |series=Volume 2 of Ground Warfare: An International Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=L_xxOM85bD8C&lpg=PA1060&dq=Philippine%20casualties%20Korean%20War&pg=PA160#v=snippet&q=Philippines%20%22Korean%20War%22&f=false |accessdate=19 Maart 2013 |year=2002 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781576073445 |page=160}}</ref><br />92 dood<br />299 gewond<br />97 vermis of krygsgevangenes<br />
{{vlagland|Suid-Afrika|1928}}:<ref name="ROK Web" /><br />34 dood<br />9 krygsgevangenes<br />
{{vlagland|Nieu-Seeland}}:<ref name="GWHQ2002" /><br />34 dood<br />299 gewond<br />1 vermis of krygsgevangene<br />
{{vlagland|Noorweë}}:<ref name="ROK Web" /><br />3 dood<br />
{{vlagland|Luxemburg}}:<ref name="ROK Web" /><br />2 dood<br />13 gewond<br />
{{vlagland|Indië}}:<ref name="The Times, 14 August 1950">{{en}} {{cite news | newspaper = The Times | date = 14 Augustus 1950 | title = Two War Reporters Killed | location = London, England | issn = 0140-0460 | ref = {{sfnRef|''The Times'', 14 August 1950}}}}</ref><br />1 dood
|ongevalle2 = '''Totaal dood: 367 283-750 282'''<br />'''Totaal gewond: 686 500-789 000'''<br />
{{vlagland|Noord-Korea}}:<br />215 000–350 000 dood<ref name="Rummel1997">{{en}} {{cite book| last = Rummel| first = Rudolph J.| title = Statistics of Democide: Genocide and Murder Since 1900| year = 1997| pages = Chapter 10, Statistics of North Korean Democide Estimates, Calculations, And Sources| isbn = 978-3-8258-4010-5| url = http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP10.HTM| nopp = true}}</ref><br />303 000 gewond<br />120 000 vermis of krygsgevangenes<ref name="Hickey">{{cite web |last=Hickey |first=Michael |title=The Korean War: An Overview |url=http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/coldwar/korea_hickey_04.shtml |access-date=31 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205152624/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/coldwar/korea_hickey_04.shtml |archive-date= 5 Februarie 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><br />
{{vlagland|Sjina}}:<br />''(Sjinese bronne)'':<ref name="Li111">{{en}} {{cite book| last = Li| first = Xiaobing| year = 2007| title = A History of the Modern Chinese Army| url = https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi| publisher = University Press of Kentucky| location = Lexington, KY| isbn = 978-0-8131-2438-4| page = [https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi/page/111 111]}}</ref><br />152 000–183 000 dood<ref>{{en}} [http://www.china.org.cn/china/2010-06/28/content_20365659.htm "180,000 Chinese soldiers killed in Korean War, says Chinese general"]. China Daily, 28 Junie 2010. State Council Information Office, Chinese government, Beijing.</ref><br />383 500 gewond<br />450 000 gehospitaliseer<br />4 000–25 000 vermis<br />7 110 vasgevang<br />14 190 oorgeloop<br />''(Amerikaanse skattings)'':<ref name="Hickey" /><br />400 000+ dood<br />486 000 gewond<br />
{{vlagland|Sowjetunie|1923}}:<br />282 dood<ref name="Krivosheev1997">{{en}} {{cite book| last = Krivošeev| first = Grigorij F.| title = Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century| url = https://archive.org/details/sovietcasualties0000unse| year = 1997| publisher = Greenhill| location = London| isbn = 1-85367-280-7}}</ref>
|ongevalle3 = '''Totaal burgerlikes dood/gewond:''' 2,5 miljoen (geskat)<ref name="ROK Web" /><br />
'''Suid-Korea:''' 990 968<br />373 599 dood<ref name="ROK Web" /><br />229 625 gewond<ref name="ROK Web" /><br />387 744 ontvoer/vermis<ref name="ROK Web" /><br />
'''Noord-Korea:''' 1 550 000 (geskat)<ref name="ROK Web" />
|notas =
}}
[[Lêer:Korean war 1950-1953.gif|duimnael|links|Die Korea-oorlog]]
Die '''Korea-oorlog''' (Suid-Koreaanse hangoel: 한국전쟁; hanja: 韓國戰爭; ''Hanguk Jeonjaeng'', letterlik: "Koreaanse oorlog"; Noord-Koreaanse Chosŏn'gŭl: 조국해방전쟁; hancha: 祖國解放戰爭; ''Choguk haebang chǒnjaeng'', letterlik: "Vaderlandse bevrydingsoorlog"; 25 Junie 1950 – 27 Julie 1953<ref>{{cite news |title=North Korea enters 'state of war' with South |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-21979127 |access-date=30 Maart 2013 |newspaper=[[BBC]] News |date=30 Maart 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200503001349/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-21979127 |archive-date=3 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>) was 'n oorlog in [[Korea]] tussen [[Noord-Korea]] en [[Suid-Korea]], wat op 25 Junie 1950 begin en op 27 Julie 1953 met 'n skietstilstand geëindig het. Die oorlog duur amptelik voort tot vandag toe.
== Agtergrond ==
Korea was sedert 1910 'n [[Japan]]nese kolonie en is met die oorgawe van Japan ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] in twee onafhanklike lande verdeel. Noord-Korea was deur die [[Sowjetunie]] ondersteun en Suid-Korea deur die [[Verenigde State van Amerika]].
== Die oorlog ==
'n Oorlog begin met die aanval van Noord-Koreaanse troepe op Suid-Koreaanse grondgebied op 25 Junie 1950. Noord-Korea beset byna die hele grondgebied van Suid-Korea behalwe [[Busan]]. Die [[Verenigde Nasies]] neem 'n resolusie aan wat westerse magte magtiging gee om betrokke te raak. As gevolg hiervan word die Noord-Koreaanse troepe teruggedryf tot teen die grens van die [[Volksrepubliek China]]. China tree tot die oorlog toe en help om die Westerse magte terug te dryf na die Deling-grens. Op 27 Julie 1953 word 'n skietstilstand tussen Noord-Korea en Suid-Korea gesluit en sedertdien is Korea verdeel in Noord- en Suid-Korea.
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Bronne ==
* {{de}} Bruce E. Bechtol: ''Paradigmenwandel des Kalten Krieges: Der Koreakrieg 1950-1953''. In: Bernd Greiner, Christian Th. Müller, Dierk Walter (Hrsg.): ''Heiße Kriege im Kalten Krieg''. Hamburg 2006, {{ISBN|3-936096-61-9}}, S. 141–166. ([http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/rezensionen/2006-3-024 Rezension von H. Hoff], [http://www.akweb.de//ak_s/ak521/03.htm Rezension von I. Küpeli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426095031/http://www.akweb.de/ak_s/ak521/03.htm |date=26 April 2013 }})
* {{en}} Clay Blair: ''The Forgotten War: America in Korea, 1950-1953.'' Times Books, 1987.
* {{en}} Fehrenbach, T.R.: ''This kind of war. A study in unpreparedness.'' Macmillan Company, New York 1963.
* {{de}} Michael Bothe: ''Streitkräfte internationaler Organisationen, Zugleich ein Beitrag zu völkerrechtlichen Grundfragen der Anwesenheit fremder Truppen''. Heymanns, Köln 1968, S. 61–69 (Die Korea-Aktion).
* {{en}} Bruce Cumings: ''The Origins of the Korean War'' – Bd. 1: ''Liberation and the Emergence of Separate Regimes, 1945-1947'', Yuksabipyungsa 2004, {{ISBN|89-7696-612-0}}; Bd. 2: ''The Roaring of the Cataract, 1947-1950''. Princeton University Press, 1992, {{ISBN|0-691-02538-X}}.
* {{en}} Allan R. Millett: ''Korean War: The Essential Bibliography'' (Essential Bibliographies). Potomac Books, 2007, {{ISBN|1-57488-976-1}}.
* {{de}} Rolf Steininger: ''Der vergessene Krieg''. Olzog, München 2006, {{ISBN|3-7892-8175-1}}.
* {{de}} Jörg Friedrich: ''Yalu. An den Ufern des Dritten Weltkrieges''. Propyläen, München 2007, {{ISBN|978-3-549-07338-4}}.
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn|Korean War}}
* {{de}} [http://www.kdvr.de/geschichte/geschichte02.html ''Gegendarstellung: Geschichte und Hintergründe des Korea-Krieges aus kommunistischer/nordkoreanischer Sicht''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101108070923/http://www.kdvr.de/geschichte/geschichte02.html |date= 8 November 2010 }}
* {{en}} [http://www.defenselink.mil/specials/koreanwar/ ''Commemorating the Korean War'']
* {{en}} [http://www.army.mil/features/koreanwar/ ''Gedenkportal''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101108064018/http://www.army.mil/features/koreanwar/ |date= 8 November 2010 }}
* {{en}} [http://www.paulnoll.com/Korea/War/index.html ''Datensammlung'']
* {{de}} [http://www.oliveira-online.net/domingos/wissen/koreakrieg.htm ''Die Rolle der Vereinten Nationen im Koreakrieg''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100602093502/http://www.oliveira-online.net/domingos/wissen/koreakrieg.htm |date= 2 Junie 2010 }}
* {{de}} [http://www.monde-diplomatique.de/pm/2004/12/10.mondeText.artikel,a0034.idx,8 ''Über den Luftkrieg der USAF bei monde-diplomatique.de'']
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geskiedenis van Ethiopië]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Australië]]
[[Kategorie:Geskiedenis van België]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Colombia]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Frankryk]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Griekeland]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Italië]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Kanada]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Luxemburg]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Nederland]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Nieu-Seeland]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Thailand]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Turkye]]
[[Kategorie:Geskiedenis van die Filippyne]]
[[Kategorie:Geskiedenis van die Verenigde Koninkryk]]
[[Kategorie:Geskiedenis van die Volksrepubliek China]]
[[Kategorie:Korea-oorlog| ]]
a1o5nq1qhcjd3xyzadbo6wcoltkbl29
Eric Whitacre
0
57119
3373225
3294793
2026-11-16T17:18:02Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373225
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Musikale kunstenaar
| naam = Eric Whitacre
| beeld = Eric Whitacre conducts students.jpg
| beeldgrootte =
| dwarsformaat =
| beeldbeskrywing =
| beeldonderskrif = Whitacre dirigeer in 2009
| agtergrondkleur = klassiek
| geboortenaam = Eric Whitacre
| alias =
| geboortedatum = {{GDEO|1970|1|2}}
| geboorteplek = [[Reno]], [[VSA]]
| oorsprong = <!-- Gebruik slegs as geen geboortedatum beskikbaar -->
| sterfdatum =
| sterfplek =
| genre =
| beroep = Komponis, dirigent, dosent
| instrument =
| jare_aktief =
| etiket =
| assosiasies =
| webwerf = [http://ericwhitacre.com/ ericwhitacre.com]
| huidige_lede =
| gewese_lede =
}}
'''Eric Whitacre''' ([[2 Januarie]] [[1970]]) is 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] [[komponis]], dirigent en dosent. Hy is een van die mees gewilde en uitgevoerde komponiste van sy generasie.<ref name=billboard>{{en}} {{cite journal | title = Whitacre's ace space | journal = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | date = 2006-03-18 | author = Anastasia Tsioulcas | volume = 118 | issue = 11 | page = 56| url = http://books.google.co.uk/books?id=HhYEAAAAMBAJ&pg=PA56&lpg=PA56&dq=Whitacre's+ace+space&source=bl&ots=XHpmwus_4L&sig=fCkI0IcyKkUySbWm9HKlWXB87zs&hl=en&ei=HLEtTcC8I6GAhAfa_5yQCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CCkQ6AEwAw#v=onepage&q=Whitacre's%20ace%20space&f=false | accessdate = 2011-01-12}} ''(Hierdie blad laai soms nie af nie. Indien dit gebeur, probeer die herlaai-knoppie.)''</ref><ref name='CNN'>{{cite news |author=Porter Anderson |title=Choral Grammy: Singing Layton's praises |date=11 Februarie 2007 |url=http://edition.cnn.com/2007/SHOWBIZ/Music/02/11/grammy.cloudburst/index.html?iref=allsearch |work=[[CNN International]] |access-date=12 Januarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303182713/http://edition.cnn.com/2007/SHOWBIZ/Music/02/11/grammy.cloudburst/index.html?iref=allsearch |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In [[2008]] het die CD wat slegs koorwerke van Whitacre bevat (opgeneem deur die [[Verenigde Koninkryk|Britse]] ensemble [[Polyphony]]) 'n internasionale topverkoper geword, eerste op die klassieke trefferlyste geëindig en 'n [[Grammy]]-nominasie gekry. Robert Hollingworth het opgemerk: "wat jou tussen die oë slaan is die eerlikheid, [[optimisme]] en loutere geloof wat enige aanmatiging verbygaan. Dit is musiek wat jou werklik kan laat glimlag."<ref name=hollingworth>{{cite web |url=http://www.stephenlayton.com/recordings/review/bbc-radio-3-cd-review-1022006/ |title=Eric Whitacre: Cloudburst - BBC Radio 3 CD Review |access-date=12 Januarie 2011 |last=Robert Hollingworth |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215084532/http://www.stephenlayton.com/recordings/review/bbc-radio-3-cd-review-1022006/ |archive-date=15 Februarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Whitacre se Virtuele Koor-projekte op [[YouTube]] het sy musiek aan 'n nuwe gehoor blootgestel.<ref name="Lux Aurumque">[http://www.youtube.com/watch?v=D7o7BrlbaDs&feature=related Lux Aurumque]</ref><ref>{{en}} [http://watch.ctv.ca/news/#clip296601 Canadian TV April 2010.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100501171219/http://watch.ctv.ca/news/#clip296601 |date= 1 Mei 2010 }} URL besoek op 2010-05-02</ref> Whitacre het 'n langtermyn platekontrak met Decca geteken in [[2010]] en werk steeds aan sy bekroonde musiekblyspel ''Paradise Lost''. 'n Verkorte konsertweergawe is in 2010 in die [[Carnegie Hall|Carnegiesaal]] gehou.<ref name="NYTJune">{{en}} {{cite news | author = Steve Smith | title = A Juggernaut Rolls Into Carnegie, Chorus in Tow | date = June 16, 2010 | url = http://www.nytimes.com/2010/06/17/arts/music/17eric.html?_r=2&scp=1&sq=whitacre%20cargenie%20hall&st=cse | work = [[The New York Times]] | accessdate = 2011-01-12}}</ref>
== Werke ==
=== Blaas-simfonie ===
*Equus
*Ghost Train Triptych
** Ghost Train
** At the Station
** Motive Revolution
*Godzilla Eats Las Vegas!
*Noisy Wheels of Joy
*October
*Sleep (koortranskripsie)
*The Seal Lullaby (koortranskripsie vir blaas-simfonie en klavier)
*Lux Aurumque (koortranskripsie, 'n halftoon laer getransponeer van C-kruis mineur na C mineur)
*Cloudburst (koortranskripsie)
*Libertas Imperio (Van Paradise Lost: Shadows and Wings)
=== SATB koor ===
* A Boy and A Girl (Gedig deur [[Octavio Paz]])
* Alleluia (aangepas vanuit sy October)
* Animal Crackers, Volume 1 (Gedigte deur [[Ogden Nash]])
** The Panther
** The Cow
** The Firefly
* Animal Crackers, Volume 2 (Gedigte deur Ogden Nash)
** The Canary
** The Eel
** The Kangaroo
* The City and the Sea (Gedigte deur E.E. Cummings)
** i walked the boulevard
** the moon is hiding in her hair
** maggie and millie and molly and may
** as is the sea marvelous
** little man in a hurry
* Cloudburst (Gedig deur Octavio Paz)
* Five Hebrew Love Songs (Gedig deur Hila Plitmann)
** Temuna
** Kala Kalla (Ligbruid)
** Larov (Meestal)
** Eyze Sheleg! (Die sneeu!)
** Rakut (Teerheid)
* Goodnight Moon (koor en klavier)
* Her Sacred Spirit Soars (Gedig deur Charles Anthony Silvestri)
* Leonardo Dreams of His Flying Machine (Libretto (operateks) deur Charles Anthony Silvestri)
* Little Birds (Gedig deur Octavio Paz)
* little tree (Gedig deur [[E.E. Cummings]])
* Lux Aurumque (Gedig deur [[Edward Esch]]; vertaal na [[Latyn]] deur Charles Anthony Silvestri) (ook vir mannekoor)
* Nox Aurumque (Gedig deur Charles Anthony Silvestri)
* Oculi Omnium
* The Seal Lullaby (Gedig deur [[Rudyard Kipling]])
* She Weeps Over Rahoon (Gedig deur [[James Joyce]])
* Sleep (oorspronklik a toonsetting van [[Robert Frost]] se gedig "[[Stopping by Woods on a Snowy Evening]]"; weens kopieregredes<ref>Whitacre se eie voorwoord vir ''Sleep'', Walton Music, 2002</ref> gebruik die gepubliseerde weergawe ’n spesiaal geskryfte teks deur Charles Anthony Silvestri)
* Sleep, My Child (Koortranskripsie van Paradise Lost: Shadows and Wings)
* The Stolen Child (Toonsetting van ’n gedig deur [[William Butler Yeats]], gelas in 2008 deur die [[Nasionale Jeugkoor van Groot Brittanje]] en The [[King’s Singers]] vir hulle onderskeie 25ste en 40ste herdenkings)
* This Marriage (Gedig deur [[Jalal al-Din Rumi]])
* Three Flower Songs
** I Hide Myself (Gedig deur [[Emily Dickinson]])
** With a Lily in Your Hand (Gedig deur [[Federico García Lorca]])
** Go, Lovely Rose (Gedig deur [[Edmund Waller]])
* Three Songs of Faith (Gedigte deur E.E. Cummings)
** i will wade out
** hope, faith, life, love
** i thank You God for most this amazing day<ref>volteks van [http://www.sccs.swarthmore.edu/users/03/cdisalvo/cummings1/day.html i thank You God for most this amazing day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927024204/http://www.sccs.swarthmore.edu/users/03/cdisalvo/cummings1/day.html |date=27 September 2011 }}. ''("most this" is geen tikfout.)''</ref>
* [[Water Night (Whitacre)|Water Night]] (Gedig deur Octavio Paz; vertaal deur [[Muriel Rukeyser]])
* When David Heard (vanuit II Samuel 18:33)
* Winter (Gedig deur [[Edward Esch]])
* What If (Lirieke deur David Norona en Eric Whitacre)
=== SSA koor ===
* She Weeps Over Rahoon (Teks deur James Joyce)
* Five Hebrew Love Songs (Gedig deur Hila Plitmann)
* The Seal Lullaby (Teks deur Rudyard Kipling)
* I Thank You God (Teks deur E.E. Cummings)
=== TTBB koor ===
* Lux Aurumque (Gedig deur Edward Esch, vertaal na Latyn deur Charles Anthony Silvestri)
* The Seal Lullaby (Teks deur Rudyard Kipling)
=== Ongepubliseerde koorwerke ===
* Songs of Immortality
** Lie still, sleep becalmed (Gedig deur Dylan Thomas)
** After Great Pain (Gedig deur Emily Dickenson)<ref>[http://ericwhitacre.com/blog/back-in-my-old-stompin-grounds Back in My OLD Stompin’ Grounds – Blog – Eric Whitacre<!-- Bot generated title -->]</ref>
=== Orkestraal ===
* A Boy and a Girl
* Equus
* Goodnight Moon (strykers, harp en sopraan)
* Lux Aurumque
* October
* The River Cam
* Water Night
* Winter
* Winter (vir strykers, koor en siter)
=== Solostem ===
* The City and the Sea (Gedigte deur E.E. Cummings)
* Five Hebrew Love Songs (Gedig deur Hila Plitmann)
=== Koor en orkes ===
Winter (vir strykers, koor en siter)
=== Musiekteater ===
*[[Paradise Lost: Shadows and Wings]], 'n musiekblyspel met elektroniese, wêreld en orkesinstrumente; klassieke dangers en verskillende musiekstyle.
=== Ander toonsettings ===
*Rak HaHatchala (Slegs die Begin) [aka Vyf Hebreeuse Liefdesliedere]; vir sopraanstem, soloviool, klavier
=== Uitgewers ===
Whitacre se were word uitgegee deur Chester Music; G. Schirmer; Walton Music; Santa Barbara Music; Shadow Water Music; en Carpe Ranam Music.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Whitacre, Eric}}
[[Kategorie:Amerikaanse komponiste]]
[[Kategorie:Amerikaanse musici]]
[[Kategorie:Geboortes in 1970]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
9czophyi44hj02s7w9r8dsb73o5pxdi
Dnjepr
0
58007
3373197
3294946
2026-11-16T13:59:20Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373197
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Rivier
|rivier_naam = Dnjepr
|ander_naam = {{small|Днепр ([[Russies]]) <br>Дняпро ([[Belarussies]]) <br>Дніпро ([[Oekraïens]])}}
|beeld = Dniepr river in Kyiv.jpg
|beeld_byskrif = Die Dnjepr-rivier soos gesien vanaf ’n heuwel in [[Kijif]], Oekraïne.
|kaart = Dnipro Basin River Town International.png
|kaart_byskrif = Die stroomgebied van die Dnjepr.
|stroomgebied_lande = {{vlagland|Rusland}} <br>{{vlagland|Belarus}} <br>{{vlagland|Oekraïne}}
|oorsprong = Waldaiheuwels, Rusland
|monding = Dnjeprdelta
|lengte = 2 201 km
|hoogte = 220 m
|monding_hoogte = 0 m
|afloop = 1 670 m³/s
|stroomgebied = 516 300 km²
|kaart2 = Dnepr basin.png
|kaart2_byskrif = Kaart van die Dnjeprbekken in Europa.
}}
Die '''Dnjepr''' of '''Dnipro''' ([[Russies]]: Днепр; [[Belarussies]]: Дняпро; [[Oekraïens]]: Дніпро; [[Engels]]: Dnieper) is 'n [[rivier]] wat van die Waldaiheuwels naby [[Smolensk]] in [[Rusland]] deur [[Belarus]] en [[Oekraïne]] na die [[Swartsee]] vloei. Dit is die langste rivier in Oekraïne en Belarus en die vierde langste een in [[Europa]] (ná die [[Wolga]], [[Donau]] en [[Oeralrivier|Oeral]]).<ref>{{Cite web |title=Dnieper River {{!}} river, Europe {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Dnieper-River |access-date=2022-05-25 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Die totale lengte is 2 200 km<ref name=statistics>{{cite web |url = http://landofancestors.com/travel/statistics/geography/237-main-characteristics-of-the-largest-rivers.html |title = Main Geographic Characteristics of the Republic of Belarus. Main characteristics of the largest rivers of Belarus |website = Land of Ancestors |publisher = Data of the Ministry of Natural Resources and Environmental Protection of the Republic of Belarus. |year = 2011 |access-date = 27 September 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140115190617/http://landofancestors.com/travel/statistics/geography/237-main-characteristics-of-the-largest-rivers.html |archive-date = 15 Januarie 2014 |url-status = dead }}</ref> en dit het ’n stroomgebied van 516 300 km².
In die oudheid was die rivier deel van die [[Barnsteenroete]]s. In die tweede helfte van die 17de eeu het die [[Pools-Litause Gemenebes]] en die [[Tsaredom Rusland]] om die gebied meegeding en is Oekraïne verdeel tussen die linker- en regteroewer. In die [[Sowjetunie|Sowjettyd]] het die rivier bekend geword vir sy [[hidroëlektrisiteit]]sdamme en groot reservoirs. Die [[Tsjernobil-kernramp]] van 1986 het aan die Pripjatrivier, net bo dié sytak se samevloei met die Dnjepr, voorgekom.
Die Dnjepr is ’n belangrike begaanbare waterweg vir die ekonomie van Oekraïne en word deur die Dnjepr-Boegkanaal aan ander waterweë in Europa verbind.
== Naam ==
Die naam Dnjepr is afgelei van óf Sarmaties óf Skities en beteken "die verafgeleë rivier".<ref>Mallory, J.P. en Victor H. Mair. ''The Tarim Mummies: Ancient China and the Mystery of the Earliest Peoples from the West''. Londen: Thames and Hudson, 2000. p. 106</ref> (Daarteenoor beteken [[Dnister]] die "nabygeleë rivier".)
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\D\N\DnieperRiver.htm Dnieper River] by die [http://www.encyclopediaofukraine.com/ Encyclopedia of Ukraine]
* [http://www.1911encyclopedia.org/Dnieper 1911 Encyclopædia Britannica] – Dnieper
{{CommonsKategorie-inlyn|Dnieper River|Dnjepr}}
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Dnieper River}}
{{Saadjie}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Riviere in Oekraïne]]
[[Kategorie:Riviere in Rusland]]
[[Kategorie:Riviere in Belarus]]
shuavdxwlsbdozg4mvygbwyew4y9yyv
Rose-oorloë
0
58619
3373332
3295020
2026-11-17T00:19:10Z
RicLightning
203416
3373332
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Militêre konflik
|konflik = Rose-oorloë
|deelvan =
|beeld = [[Lêer:Choosing the Red and White Roses.jpg|300px]]
|byskrif = Skildery deur [[Henry Payne]] in 1908 van ’n toneel uit [[William Shakespeare]] se toneelstuk ''Hendrik VI Deel 1'', waar ondersteuners van die onderskeie faksies wit of rooi rose pluk om te wys wie hulle steun in die Rose-oorlog.
|datum = 1455-1485
|plek = [[Engeland]], [[Wallis]], [[Calais]]
|resultaat =
* Aanvanklike Yorkse oorwinnings wat lei tot meer as twintig jaar Yorkse herskaap
* Laaste oorwinning van Lancaster
* Stigting van die [[Lêer:Tudor Rose.svg|20px]] [[Huis van Tudor]]
|gebied =
|party1 = [[Lêer:Yorkshire rose.svg|20px]] [[Huis van York]]
|party2 = [[Lêer:Red Rose Badge of Lancaster.svg|20px]] [[Huis van Lancaster]]
|aanvoerder1 = [[Lêer:Arms of Edward of Norwich, 2nd Duke of York.svg|20px]] [[Richard, Hertog van York]] (†)<br />[[Lêer:Coat of Arms of Edward IV of England (1461-1483).svg|20px]] [[Eduard IV van Engeland]]<br />[[Lêer:Coat of Arms of Richard III of England (1483-1485) Variant Motto 2.svg|20px]] [[Richard III van Engeland]] (†)
|aanvoerder2 = [[Lêer:Coat of Arms of Henry VI of England (1422-1471).svg|20px]] [[Hendrik VI van Engeland]]<br />[[Lêer:Arms of Margaret of Anjou.svg|20px]] [[Margaret van Anjou]]<br />[[Lêer:Arms of the Prince of Wales (Modern).svg|20px]] [[Eduard van Westminster]] (†)<br />[[Lêer:Coat of Arms of Henry VII of England (1485-1509).svg|20px]] [[Hendrik VII van Engeland]]
}}
Die '''Rose-oorloë''' of '''Oorloë van die Rose''' ([[Engels]]: ''Wars of the Roses'') was ’n reeks oorloë tussen twee dinastieë, dié van [[Huis van York|York]] en [[Huis van Lancaster|Lancaster]], om die troon van [[Engeland]]. York en Lancaster was twee takke van die [[Huis van Plantagenêt]] en is deur onderskeidelik ’n wit en ’n rooi roos verteenwoordig. Die oorlog is sporadies tussen [[1455]] en [[1485]] geveg, hoewel gevegte ook voor en na dié tyd plaasgevind het. Die finale oorwinning is behaal deur ’n redelik verlangse Lancaster-aanspraakmaker, [[Hendrik VII van Engeland|Hendrik Tudor]], wat die laaste koning van York, [[Richard III van Engeland|Richard III]], verslaan en met [[Eduard IV van Engeland|Eduard IV]] se dogter, [[Elizabeth van York]], getrou het om die twee huise te verenig. Die [[Huis van Tudor]] het daarna 117 jaar lank oor Engeland en [[Wallis]] regeer.
== Name en simbole ==
{||- bgcolor="white" style="float:left; border:1px solid white;"
!|
!|
|-
| [[Lêer:White Rose Badge of York.svg|duimnael|top|100px|Die wit <br />roos van die [[Huis van York]]]]||[[Lêer:Red Rose Badge of Lancaster.svg|duimnael|top|100px|Die rooi roos van die [[Huis van Lancaster]]]]||[[Lêer:Tudor Rose.svg|duimnael|top|100px|Die [[Huis van Tudor]] se wit-en-rooi roos]]
|-
|}
Die naam Rose-oorlog verwys na die heraldiese wapens wat met die twee strydende huise verbind is: die Wit Roos van York en die Rooi Roos van Lancaster. Die naam is waarskynlik nie gebruik in die tyd van die oorlog nie. Dit is eers vanaf die 19de eeu algemeen gebruik ná die publikasie van ''Anne of Geierstein'' deur sir Walter Scott. Hy het die naam gebaseer op ’n toneel in [[William Shakespeare]] se toneelstuk ''Hendrik VI Deel 1'', waar ’n paar adellikes wit of rooi rose in ’n tuin pluk om hulle steun te wys aan óf die York- óf die Lancaster-faksie.
Die wit roos is wel soms tydens die oorlog gebruik, maar dis nie seker of die rooi roos ooit toe gebruik is nie. Hendrik VII het egter wel ’n wit en rooi roos in sy wapen opgeneem as simbool van die vereniging van die twee huise.
== Aansprake op die troon ==
[[Lêer:Henry4.JPG|duimnael|150px|[[Hendrik IV van Engeland|Hendrik IV]]]]
Die wedywering tussen die twee huise het begin met die omverwerping van [[Richard II van Engeland|Richard II]] se bewind in 1399 deur sy neef [[Hendrik IV van Engeland|Hendrik Bolingbroke]]. Richard se regering was baie ongewild en Bolingbroke het uit bannelingskap teruggekeer, aanvanklik om sy titel Hertog van Lancaster op te eis. Met die steun van die meeste van die adellikes het Hendrik toe vir Richard van die troon gesit en is hy gekroon as Hendrik IV. Hy was die seun van [[Jan van Gent]], die derde oudste seun van [[Eduard III van Engeland|Eduard III]], en daarom het hy nie ’n sterk aanspraak op die troon gehad nie. Die troon moes eintlik gegaan het aan die manlike afstammelinge van [[Lionel van Antwerpen]], Eduard III se tweede oudste seun.
Binne ’n paar jaar nadat hy die bewind oorgeneem het, het Hendrik te doen gehad met verskeie rebellies in [[Wallis]], [[Cheshire]] en [[Northumberland]]. Die opstande is onderdruk, maar met moeite.
Bolingbroke is in 1413 oorlede. Sy seun, [[Hendrik V van Engeland|Hendrik V]], was ’n gewilde heerser en het verskeie suksesse behaal in die [[Honderdjarige Oorlog]] teen [[Frankryk]]. In 1422 is Hendrik V onverwags oorlede en is hy opgevolg deur sy enigste seun, [[Hendrik VI van Engeland|Hendrik VI]], wat net nege maande oud was. Sy aanspraak op die troon is teengestaan deur [[Richard, Hertog van York]], ’n afstammeling van Lionel van Antwerpen. Richard, wat verskeie belangrike staatsampte beklee het, het vasgesit met prominente Lancasters aan die hof en later met Hendrik VI se koningin, [[Margaret van Anjou]].
Toe Hendrik VI, wat dikwels tekens van ’n geestesiekte getoon het, se bewind baie ongewild word en Hendrik V se drie broers geen wettige erfgename kry nie, het Richard van York se aanspraak op die troon al hoe sterker geword.
== Uitbreek van die oorlog ==
Hoewel minder ernstige botsings voorheen plaasgevind het tussen die ondersteuners van York en Lancaster, het die eerste openlike gevegte in 1455 uitgebreek met die Eerste Slag van St. Albans. Richard van York het met ’n klein mag na Londen opgeruk, skynbaar om ontslae te raak van Hendrik VI se "swak raadgewers". Hy is op 22 Mei 1455 noord van Londen deur Hendrik se leër ontmoet. ’n Relatief klein geveg het gevolg, maar verskeie vooraanstaande Lancasters sterf. Richard is toe as protektor van Engeland aangestel.
Die Lancasters het ’n dodelike stryd teen Richard voortgesit. Hoewel vrede vir ’n rukkie gesluit is, is die Lancasters deur Margaret van Anjou aangevuur om York se invloed teen te staan.
[[Lêer:EdwardIVofEngland-Yorkist.jpg|duimnael|links|150px|[[Eduard IV van Engeland|Eduard IV]]]]
Gewelddadige gevegte het weer in 1459 uitgebreek. York en sy ondersteuners moes uit die land vlug, maar een van sy vurigste ondersteuners, Richard Neville, die 16de Graaf van Warwick, het Engeland vanaf [[Calais]] binnegeval en Hendrik gevange geneem by die Slag van Northampton. York het na die land teruggekeer en weer protektor van Engeland geword, maar is afgeraai om aanspraak op die troon te maak.
Margaret en die Lancasters het in die noorde van die land ’n mag op die been gebring en toe York noordwaarts opruk om hulle te onderdruk, het hy en sy tweede oudste seun, Edmund, in Desember 1460 gesterf in die Slag van Wakefield.
Die Lancaster-leër het suidwaarts beweeg en Hendrik vrygelaat met die Tweede Slag van St. Albans, maar kon nie [[Londen]] beset nie. Hulle het daarna na die noorde teruggetrek. York se oudste seun, Eduard, die Graaf van March, is verklaar tot koning [[Eduard IV van Engeland|Eduard IV]] en dus die eerste koning van die [[Huis van York]]. Hy het teen die Lancasters opgeruk en in Maart 1461 ’n klinkende oorwinning behaal met die Slag van Towton.
Nadat opstande deur die Lancasters in 1464 in die noorde onderdruk is en Hendrik weer gevange geneem is, het Eduard vasgesit met sy grootste ondersteuners en raadgewer, die Graaf van Warwick (bekend as die "Kingmaker"), en vyande gemaak onder sy vriende en selfs familie deur die opkomende familie van sy koningin, [[Elizabeth Woodville]], met wie hy in die geheim getrou het, te bevoordeel.
Warwick het eers probeer om Eduard te vervang met sy jonger broer, George, die Hertog van Clarence, en toe om Hendrik VI weer op die troon te sit. Dit gelei tot twee jaar van vinnige veranderinge, voordat Eduard IV weer oorwinnings behaal het by die Slag van Barnet (April 1471), waar Warwick gesterf het, en die Slag van Tewkesbury (Mei 1471), waar Margaret en Hendrik VI se seun en die Lancaster-erfgenaam, Eduard die Prins van Wallis, ná die geveg tereggestel is. Hendrik is ’n paar dae later in die [[Londense Tower]] tereggestel en so is die Lancasters se direkte lyn van opvolging uitgewis.
== Opkoms van die Tudors ==
[[Lêer:Richard III of England.jpg|duimnael|links|150px|[[Richard III van Engeland|Richard III]]]]
’n Tydperk van relatiewe vrede het gevolg, maar Eduard IV is skielik in 1483 oorlede. Sy oorlewende broer, [[Richard III van Engeland|Richard van Gloucester]], het eers gekeer dat die ongewilde Woodville-familie van Eduard se weduwee deel het in die regering van Eduard se minderjarige seun, [[Eduard V van Engeland|Eduard V]], en toe self die bewind oorgeneem onder die dekmantel van twyfel oor die wettigheid van Eduard IV se huwelik. Hy het die twaalfjarige Eduard en sy jonger broer, Richard, in die [[Londense Tower]] laat opsluit, waarna hulle verdwyn het. Hulle is waarskynlik vermoor.
Teenstand teen Richard se bewind het in die suide begin toe die Hertog van Buckingham (wat gehelp het om Richard op die troon te kry en self ’n klein aanspraak op die troon gehad het), op 18 Oktober 1483 ’n opstand begin het in ’n poging om [[Hendrik VII van Engeland|Hendrik Tudor]], die Lancaster-erfgenaam, op die troon te sit. Hendrik het die Lancaster-erfgenaam geword met die dood van Hendrik VI en sy seun in 1471. Hendrik se pa, Edmund Tudor, die 1ste Graaf van Richmond, was die halfbroer van Hendrik VI, maar sy aanspraak op die troon kom deur sy ma, lady Margaret Beaufort. Sy was ’n afstammeling van Jan Beaufort, die 1ste Graaf van Somerset, wat ’n seun van Jan van Gent en dus ’n kleinseun van Eduard III was.
Buckingham se opstand het misluk, maar dit was nie die einde van die sameswerings teen Richard nie. Sy vrou en elfjarige seun se dood het ook ’n skadu gewerp op die Yorks se volgehoue aanspraak op die troon.
[[Lêer:Henry7England.jpg|duimnael|150px|[[Hendrik VII van Engeland|Hendrik VII]]]]
Baie van Buckingham se verslane ondersteuners het by Hendrik Tudor aangesluit. Hendrik het later na Frankryk gevlug, waar hy ’n skuilplek en hulp gekry het. Oortuig daarvan dat baie mense in Engeland hom sou steun, het hy op 1 Augustus 1485 met ’n mag van huursoldate en bannelinge na Engeland vertrek. In Wallis het hy baie ondersteuners gekry en Richard III verslaan met die Slag van Bosworth. Richard is gedood en Hendrik is gekroon as Hendrik VII, die eerste koning van die [[Huis van Tudor]]. Hy het getrou met [[Elizabeth van York]], die dogter van Eduard IV, om die twee huise te verenig. Hy het as wapen die Wit Roos van York en die Rooi Roos van Lancaster saamgevoeg as simbool van die vereniging.
Opstande deur York-ondersteuners is weer in 1487 voortgesit en dit het gelei tot die laaste gevegte in die stryd. Hoewel die meeste van Richard III se oorlewende afstammelinge in die tronk was, het sporadiese rebellies aangehou tot in 1497 toe Perkin Warbeck, wat beweer het hy is Richard, die jonger broer van Eduard V wat saam met hom in die Londense Tower opgesluit is, gevange geneem en later tereggestel is.
== Stamboom ==
Die individue in die stamboom word aangedui met rooi raampies vir die Lancaster-ondersteuners en blou raampies vir die Yorkiste. (Die "Kingmaker", wat van lojaliteit verander het, het ’n pers raampie.)
<div style="overflow: auto">
{{familytree/start|style=overflow: auto}}
{{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | |EIII| EIII='''Eduard III'''}}
{{familytree| |,|-|-|-|v|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|^|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}}
{{familytree|EBP| |ELDY| | | |LADC| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |JGDL| EBP=Eduard die Swart Prins|ELDY=Edmund van Langley|LADC=Lionel van Antwerpen|JGDL=Jan van Gent}}
{{familytree| |!| | | |!| | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!|}}
{{familytree| |!| | | |!| | | | |PPCU| | | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|+|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| PPCU=Philippa Plantagenet}}
{{familytree| |!| | | |!| | | |,|-|^|-|.| | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | |!|}}
{{familytree|RII| | |!| | |RMEM| |EDM| | | | | | | | |JBCW| | | | | | | | | | | | |HIV| | | | | | | | | | | | |JBES| RII='''Richard II'''|RMEM=Roger Mortimer|EDM=Elizabeth Mortimer|JBCW=Johanna Beaufort|HIV='''Hendrik IV''' ''Bolingbroke''|JBES=Jan Beaufort}}
{{familytree| | | | | |!| | | |!| | | |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|^|v|-|-|-|-|-|.| | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |,|-|-|^|-|-|.|}}
{{familytree| | | | |RCEC|y|ADM| |HPEN|y|EPCN| | |!| | |WNEK| | | |RNES| | | | | |HV|y|CV|y|OT| |JBDS| | | |EBDS| RCEC=Richard van Conisburgh|ADM=Anne Mortimer|HPEN=Hendrik Percy|EPCN=Eleanor Neville|WNEK=Willem Neville|RNES=Richard Neville|HV='''Hendrik V'''|CV=Katharine van Valois|OT=Owen Tudor|JBDS=Jan Beaufort|EBDS=Edmund Beaufort|boxstyle_HPEN=border:2px solid #FF0000|boxstyle_WNEK=border:2px solid #0000FF|boxstyle_RNES=border:2px solid #0000FF|boxstyle_EBDS=border:2px solid #FF0000}}
{{familytree| | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| | | |!| | | |,|-|^|-|.| | | | | | | |!| | | |!| | | | | |!| | | |,|-|^|-|.|}}
{{familytree| | | | | | |RPDY| | | | | |HPEN| | | |CN| |TN| |RNEW| |JNMM| |MA|y|HVI| |ETER|~|y|~|MB| |HBDS| |EBDS| RPDY=Richard Plantagenêt|HPEN=Hendrik Percy|CN=Cecily Neville|TN=Thomas Neville|RNEW=Richard Neville|JNMM=Jan Neville|MA=Margaret van Anjou|HVI='''Hendrik VI'''|ETER=Edmund Tudor|MB=Margaret Beaufort|HBDS=Hendrik Beaufort|EBDS=Edmund Beaufort|boxstyle_RPDY=border:2px solid #0000FF|boxstyle_HPEN=border:2px solid #FF0000|boxstyle_TN=border:2px solid #0000FF|boxstyle_RNEW=border:2px solid #800080|boxstyle_JNMM=border:2px solid #0000FF|boxstyle_HVI=border:2px solid #FF0000|boxstyle_HBDS=border:2px solid #FF0000|boxstyle_EBDS=border:2px solid #FF0000}}
{{familytree| | | | | | | |L|~|~|y|~|~|~|y|~|~|~|y|~|~|J| | | | | |,|-|^|-|.| | | | | | | |!| | | | | | | | |!}}
{{familytree| | | | | | | | | |EIV| |RIII| |GPDC|~|~|~|~|~|~|IPDC| |AN|~|~|~|~|~|EW| | | | | | | |!| EIV='''Eduard IV'''|RIII='''Richard III'''|GPDC=George Plantagenet|IPDC=Isabella Neville|AN=Anne Neville|EW=Eduard van Westminster|boxstyle_EIV=border:2px solid #0000FF|boxstyle_RIII=border:2px solid #0000FF|boxstyle_GPDC=border:2px solid #0000FF}}
{{familytree| | | | | | | | |,|-|^|-|.| |L|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|J| | | | | | | | | | | | | | | | |!|}}
{{familytree| | | | | | | |EV| |EY|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|y|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|HVII| |EV='''Eduard V'''|EY=Elizabeth van York|HVII='''Hendrik VII''' ''Tudor''|boxstyle_EV=border:2px solid #0000FF}}
{{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |HT| HT=Huis van Tudor}}
{{familytree/end}}
</div>
== Bronne ==
: ''Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Wars of the Roses]]''
* {{cite book|last=Baldwin|first=David|title=Elizabeth Woodville|publisher=Sutton Publishing|year=2002|location=Stroud, Gloucestershire|isbn=0-7509-2774-7}}
* {{cite book|last=Rowse|first=A.L.|title=Bosworth Field & the Wars of the Roses|url=https://archive.org/details/bosworthfieldwar0000rows|authorlink=A. L. Rowse|publisher=Wordsworth Military Library|year=1966|isbn=1-85326-691-4}}
* {{cite book|last=Royle|first=Trevor|authorlink=Trevor Royle|title=The Road to Bosworth Field|publisher=Little, Brown|location=Londen|year=2009|isbn=978-0-316-72767-9}}
* {{cite book|last=Sadler|first=John|authorlink=John Sadler (historian)|title=Towton: the Battle of Palm Sunday Field 1461|publisher=Pen and Sword Military|year=2011|location=Barnsley|isbn=978-1-84415-965-9}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Wars of the Roses|Rose-oorlog}}
* [http://www.wars-of-the-roses.com/ The Wars of the Roses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323110045/http://www.wars-of-the-roses.com/ |date=23 Maart 2018 }} het ’n artikel oor soldate en oorlogvoering
* [http://www.warsoftheroses.com/ warsoftheroses.com] – kaart, tydlyn, sleutelfigure en opsommings
* [http://www.threetwoone.org/diagrams/wars-of-the-roses.gif Diagram van die Rose-oorlog]
{{Engelse konings Rose-oorlog}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geskiedenis van Engeland]]
[[Kategorie:Middeleeue]]
[[Kategorie:Oorloë]]
a4qoftc28e0x98prgv3piptwj3nttsn
3373347
3373332
2026-11-17T04:22:52Z
RicLightning
203416
3373347
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Militêre konflik
|konflik = Rose-oorloë
|deelvan =
|beeld = [[Lêer:Choosing the Red and White Roses.jpg|300px]]
|byskrif = Skildery deur [[Henry Payne]] in 1908 van ’n toneel uit [[William Shakespeare]] se toneelstuk ''Hendrik VI Deel 1'', waar ondersteuners van die onderskeie faksies wit of rooi rose pluk om te wys wie hulle steun in die Rose-oorlog.
|datum = 1455-1485
|plek = [[Engeland]], [[Wallis]], [[Calais]]
|resultaat =
* Aanvanklike Yorkse oorwinnings wat lei tot meer as twintig jaar Yorkse herskaap
* Laaste oorwinning van Lancaster
* Stigting van die [[Lêer:Tudor Rose.svg|20px]] [[Huis van Tudor]]
|gebied =
|party1 = [[Lêer:Yorkshire rose.svg|20px]] [[Huis van York]]
|party2 = [[Lêer:Red Rose Badge of Lancaster.svg|20px]] [[Huis van Lancaster]]
|aanvoerder1 = [[Lêer:Arms of Edward of Norwich, 2nd Duke of York.svg|20px]] [[Richard, Hertog van York]] (†)<br />[[Lêer:Coat of Arms of Edward IV of England (1461-1483) Variant Motto 1.svg|20px]] [[Eduard IV van Engeland]]<br />[[Lêer:Coat of Arms of Richard III of England (1483-1485) Variant Motto 2.svg|20px]] [[Richard III van Engeland]] (†)
|aanvoerder2 = [[Lêer:Coat of Arms of Henry VI of England (1422-1471).svg|20px]] [[Hendrik VI van Engeland]]<br />[[Lêer:Arms of Margaret of Anjou.svg|20px]] [[Margaret van Anjou]]<br />[[Lêer:Arms of the Prince of Wales (Modern).svg|20px]] [[Eduard van Westminster]] (†)<br />[[Lêer:Coat of Arms of Henry VII of England (1485-1509).svg|20px]] [[Hendrik VII van Engeland]]
}}
Die '''Rose-oorloë''' of '''Oorloë van die Rose''' ([[Engels]]: ''Wars of the Roses'') was ’n reeks oorloë tussen twee dinastieë, dié van [[Huis van York|York]] en [[Huis van Lancaster|Lancaster]], om die troon van [[Engeland]]. York en Lancaster was twee takke van die [[Huis van Plantagenêt]] en is deur onderskeidelik ’n wit en ’n rooi roos verteenwoordig. Die oorlog is sporadies tussen [[1455]] en [[1485]] geveg, hoewel gevegte ook voor en na dié tyd plaasgevind het. Die finale oorwinning is behaal deur ’n redelik verlangse Lancaster-aanspraakmaker, [[Hendrik VII van Engeland|Hendrik Tudor]], wat die laaste koning van York, [[Richard III van Engeland|Richard III]], verslaan en met [[Eduard IV van Engeland|Eduard IV]] se dogter, [[Elizabeth van York]], getrou het om die twee huise te verenig. Die [[Huis van Tudor]] het daarna 117 jaar lank oor Engeland en [[Wallis]] regeer.
== Name en simbole ==
{||- bgcolor="white" style="float:left; border:1px solid white;"
!|
!|
|-
| [[Lêer:White Rose Badge of York.svg|duimnael|top|100px|Die wit <br />roos van die [[Huis van York]]]]||[[Lêer:Red Rose Badge of Lancaster.svg|duimnael|top|100px|Die rooi roos van die [[Huis van Lancaster]]]]||[[Lêer:Tudor Rose.svg|duimnael|top|100px|Die [[Huis van Tudor]] se wit-en-rooi roos]]
|-
|}
Die naam Rose-oorlog verwys na die heraldiese wapens wat met die twee strydende huise verbind is: die Wit Roos van York en die Rooi Roos van Lancaster. Die naam is waarskynlik nie gebruik in die tyd van die oorlog nie. Dit is eers vanaf die 19de eeu algemeen gebruik ná die publikasie van ''Anne of Geierstein'' deur sir Walter Scott. Hy het die naam gebaseer op ’n toneel in [[William Shakespeare]] se toneelstuk ''Hendrik VI Deel 1'', waar ’n paar adellikes wit of rooi rose in ’n tuin pluk om hulle steun te wys aan óf die York- óf die Lancaster-faksie.
Die wit roos is wel soms tydens die oorlog gebruik, maar dis nie seker of die rooi roos ooit toe gebruik is nie. Hendrik VII het egter wel ’n wit en rooi roos in sy wapen opgeneem as simbool van die vereniging van die twee huise.
== Aansprake op die troon ==
[[Lêer:Henry4.JPG|duimnael|150px|[[Hendrik IV van Engeland|Hendrik IV]]]]
Die wedywering tussen die twee huise het begin met die omverwerping van [[Richard II van Engeland|Richard II]] se bewind in 1399 deur sy neef [[Hendrik IV van Engeland|Hendrik Bolingbroke]]. Richard se regering was baie ongewild en Bolingbroke het uit bannelingskap teruggekeer, aanvanklik om sy titel Hertog van Lancaster op te eis. Met die steun van die meeste van die adellikes het Hendrik toe vir Richard van die troon gesit en is hy gekroon as Hendrik IV. Hy was die seun van [[Jan van Gent]], die derde oudste seun van [[Eduard III van Engeland|Eduard III]], en daarom het hy nie ’n sterk aanspraak op die troon gehad nie. Die troon moes eintlik gegaan het aan die manlike afstammelinge van [[Lionel van Antwerpen]], Eduard III se tweede oudste seun.
Binne ’n paar jaar nadat hy die bewind oorgeneem het, het Hendrik te doen gehad met verskeie rebellies in [[Wallis]], [[Cheshire]] en [[Northumberland]]. Die opstande is onderdruk, maar met moeite.
Bolingbroke is in 1413 oorlede. Sy seun, [[Hendrik V van Engeland|Hendrik V]], was ’n gewilde heerser en het verskeie suksesse behaal in die [[Honderdjarige Oorlog]] teen [[Frankryk]]. In 1422 is Hendrik V onverwags oorlede en is hy opgevolg deur sy enigste seun, [[Hendrik VI van Engeland|Hendrik VI]], wat net nege maande oud was. Sy aanspraak op die troon is teengestaan deur [[Richard, Hertog van York]], ’n afstammeling van Lionel van Antwerpen. Richard, wat verskeie belangrike staatsampte beklee het, het vasgesit met prominente Lancasters aan die hof en later met Hendrik VI se koningin, [[Margaret van Anjou]].
Toe Hendrik VI, wat dikwels tekens van ’n geestesiekte getoon het, se bewind baie ongewild word en Hendrik V se drie broers geen wettige erfgename kry nie, het Richard van York se aanspraak op die troon al hoe sterker geword.
== Uitbreek van die oorlog ==
Hoewel minder ernstige botsings voorheen plaasgevind het tussen die ondersteuners van York en Lancaster, het die eerste openlike gevegte in 1455 uitgebreek met die Eerste Slag van St. Albans. Richard van York het met ’n klein mag na Londen opgeruk, skynbaar om ontslae te raak van Hendrik VI se "swak raadgewers". Hy is op 22 Mei 1455 noord van Londen deur Hendrik se leër ontmoet. ’n Relatief klein geveg het gevolg, maar verskeie vooraanstaande Lancasters sterf. Richard is toe as protektor van Engeland aangestel.
Die Lancasters het ’n dodelike stryd teen Richard voortgesit. Hoewel vrede vir ’n rukkie gesluit is, is die Lancasters deur Margaret van Anjou aangevuur om York se invloed teen te staan.
[[Lêer:EdwardIVofEngland-Yorkist.jpg|duimnael|links|150px|[[Eduard IV van Engeland|Eduard IV]]]]
Gewelddadige gevegte het weer in 1459 uitgebreek. York en sy ondersteuners moes uit die land vlug, maar een van sy vurigste ondersteuners, Richard Neville, die 16de Graaf van Warwick, het Engeland vanaf [[Calais]] binnegeval en Hendrik gevange geneem by die Slag van Northampton. York het na die land teruggekeer en weer protektor van Engeland geword, maar is afgeraai om aanspraak op die troon te maak.
Margaret en die Lancasters het in die noorde van die land ’n mag op die been gebring en toe York noordwaarts opruk om hulle te onderdruk, het hy en sy tweede oudste seun, Edmund, in Desember 1460 gesterf in die Slag van Wakefield.
Die Lancaster-leër het suidwaarts beweeg en Hendrik vrygelaat met die Tweede Slag van St. Albans, maar kon nie [[Londen]] beset nie. Hulle het daarna na die noorde teruggetrek. York se oudste seun, Eduard, die Graaf van March, is verklaar tot koning [[Eduard IV van Engeland|Eduard IV]] en dus die eerste koning van die [[Huis van York]]. Hy het teen die Lancasters opgeruk en in Maart 1461 ’n klinkende oorwinning behaal met die Slag van Towton.
Nadat opstande deur die Lancasters in 1464 in die noorde onderdruk is en Hendrik weer gevange geneem is, het Eduard vasgesit met sy grootste ondersteuners en raadgewer, die Graaf van Warwick (bekend as die "Kingmaker"), en vyande gemaak onder sy vriende en selfs familie deur die opkomende familie van sy koningin, [[Elizabeth Woodville]], met wie hy in die geheim getrou het, te bevoordeel.
Warwick het eers probeer om Eduard te vervang met sy jonger broer, George, die Hertog van Clarence, en toe om Hendrik VI weer op die troon te sit. Dit gelei tot twee jaar van vinnige veranderinge, voordat Eduard IV weer oorwinnings behaal het by die Slag van Barnet (April 1471), waar Warwick gesterf het, en die Slag van Tewkesbury (Mei 1471), waar Margaret en Hendrik VI se seun en die Lancaster-erfgenaam, Eduard die Prins van Wallis, ná die geveg tereggestel is. Hendrik is ’n paar dae later in die [[Londense Tower]] tereggestel en so is die Lancasters se direkte lyn van opvolging uitgewis.
== Opkoms van die Tudors ==
[[Lêer:Richard III of England.jpg|duimnael|links|150px|[[Richard III van Engeland|Richard III]]]]
’n Tydperk van relatiewe vrede het gevolg, maar Eduard IV is skielik in 1483 oorlede. Sy oorlewende broer, [[Richard III van Engeland|Richard van Gloucester]], het eers gekeer dat die ongewilde Woodville-familie van Eduard se weduwee deel het in die regering van Eduard se minderjarige seun, [[Eduard V van Engeland|Eduard V]], en toe self die bewind oorgeneem onder die dekmantel van twyfel oor die wettigheid van Eduard IV se huwelik. Hy het die twaalfjarige Eduard en sy jonger broer, Richard, in die [[Londense Tower]] laat opsluit, waarna hulle verdwyn het. Hulle is waarskynlik vermoor.
Teenstand teen Richard se bewind het in die suide begin toe die Hertog van Buckingham (wat gehelp het om Richard op die troon te kry en self ’n klein aanspraak op die troon gehad het), op 18 Oktober 1483 ’n opstand begin het in ’n poging om [[Hendrik VII van Engeland|Hendrik Tudor]], die Lancaster-erfgenaam, op die troon te sit. Hendrik het die Lancaster-erfgenaam geword met die dood van Hendrik VI en sy seun in 1471. Hendrik se pa, Edmund Tudor, die 1ste Graaf van Richmond, was die halfbroer van Hendrik VI, maar sy aanspraak op die troon kom deur sy ma, lady Margaret Beaufort. Sy was ’n afstammeling van Jan Beaufort, die 1ste Graaf van Somerset, wat ’n seun van Jan van Gent en dus ’n kleinseun van Eduard III was.
Buckingham se opstand het misluk, maar dit was nie die einde van die sameswerings teen Richard nie. Sy vrou en elfjarige seun se dood het ook ’n skadu gewerp op die Yorks se volgehoue aanspraak op die troon.
[[Lêer:Henry7England.jpg|duimnael|150px|[[Hendrik VII van Engeland|Hendrik VII]]]]
Baie van Buckingham se verslane ondersteuners het by Hendrik Tudor aangesluit. Hendrik het later na Frankryk gevlug, waar hy ’n skuilplek en hulp gekry het. Oortuig daarvan dat baie mense in Engeland hom sou steun, het hy op 1 Augustus 1485 met ’n mag van huursoldate en bannelinge na Engeland vertrek. In Wallis het hy baie ondersteuners gekry en Richard III verslaan met die Slag van Bosworth. Richard is gedood en Hendrik is gekroon as Hendrik VII, die eerste koning van die [[Huis van Tudor]]. Hy het getrou met [[Elizabeth van York]], die dogter van Eduard IV, om die twee huise te verenig. Hy het as wapen die Wit Roos van York en die Rooi Roos van Lancaster saamgevoeg as simbool van die vereniging.
Opstande deur York-ondersteuners is weer in 1487 voortgesit en dit het gelei tot die laaste gevegte in die stryd. Hoewel die meeste van Richard III se oorlewende afstammelinge in die tronk was, het sporadiese rebellies aangehou tot in 1497 toe Perkin Warbeck, wat beweer het hy is Richard, die jonger broer van Eduard V wat saam met hom in die Londense Tower opgesluit is, gevange geneem en later tereggestel is.
== Stamboom ==
Die individue in die stamboom word aangedui met rooi raampies vir die Lancaster-ondersteuners en blou raampies vir die Yorkiste. (Die "Kingmaker", wat van lojaliteit verander het, het ’n pers raampie.)
<div style="overflow: auto">
{{familytree/start|style=overflow: auto}}
{{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | |EIII| EIII='''Eduard III'''}}
{{familytree| |,|-|-|-|v|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|^|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}}
{{familytree|EBP| |ELDY| | | |LADC| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |JGDL| EBP=Eduard die Swart Prins|ELDY=Edmund van Langley|LADC=Lionel van Antwerpen|JGDL=Jan van Gent}}
{{familytree| |!| | | |!| | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!|}}
{{familytree| |!| | | |!| | | | |PPCU| | | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|+|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| PPCU=Philippa Plantagenet}}
{{familytree| |!| | | |!| | | |,|-|^|-|.| | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | |!|}}
{{familytree|RII| | |!| | |RMEM| |EDM| | | | | | | | |JBCW| | | | | | | | | | | | |HIV| | | | | | | | | | | | |JBES| RII='''Richard II'''|RMEM=Roger Mortimer|EDM=Elizabeth Mortimer|JBCW=Johanna Beaufort|HIV='''Hendrik IV''' ''Bolingbroke''|JBES=Jan Beaufort}}
{{familytree| | | | | |!| | | |!| | | |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|^|v|-|-|-|-|-|.| | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |,|-|-|^|-|-|.|}}
{{familytree| | | | |RCEC|y|ADM| |HPEN|y|EPCN| | |!| | |WNEK| | | |RNES| | | | | |HV|y|CV|y|OT| |JBDS| | | |EBDS| RCEC=Richard van Conisburgh|ADM=Anne Mortimer|HPEN=Hendrik Percy|EPCN=Eleanor Neville|WNEK=Willem Neville|RNES=Richard Neville|HV='''Hendrik V'''|CV=Katharine van Valois|OT=Owen Tudor|JBDS=Jan Beaufort|EBDS=Edmund Beaufort|boxstyle_HPEN=border:2px solid #FF0000|boxstyle_WNEK=border:2px solid #0000FF|boxstyle_RNES=border:2px solid #0000FF|boxstyle_EBDS=border:2px solid #FF0000}}
{{familytree| | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| | | |!| | | |,|-|^|-|.| | | | | | | |!| | | |!| | | | | |!| | | |,|-|^|-|.|}}
{{familytree| | | | | | |RPDY| | | | | |HPEN| | | |CN| |TN| |RNEW| |JNMM| |MA|y|HVI| |ETER|~|y|~|MB| |HBDS| |EBDS| RPDY=Richard Plantagenêt|HPEN=Hendrik Percy|CN=Cecily Neville|TN=Thomas Neville|RNEW=Richard Neville|JNMM=Jan Neville|MA=Margaret van Anjou|HVI='''Hendrik VI'''|ETER=Edmund Tudor|MB=Margaret Beaufort|HBDS=Hendrik Beaufort|EBDS=Edmund Beaufort|boxstyle_RPDY=border:2px solid #0000FF|boxstyle_HPEN=border:2px solid #FF0000|boxstyle_TN=border:2px solid #0000FF|boxstyle_RNEW=border:2px solid #800080|boxstyle_JNMM=border:2px solid #0000FF|boxstyle_HVI=border:2px solid #FF0000|boxstyle_HBDS=border:2px solid #FF0000|boxstyle_EBDS=border:2px solid #FF0000}}
{{familytree| | | | | | | |L|~|~|y|~|~|~|y|~|~|~|y|~|~|J| | | | | |,|-|^|-|.| | | | | | | |!| | | | | | | | |!}}
{{familytree| | | | | | | | | |EIV| |RIII| |GPDC|~|~|~|~|~|~|IPDC| |AN|~|~|~|~|~|EW| | | | | | | |!| EIV='''Eduard IV'''|RIII='''Richard III'''|GPDC=George Plantagenet|IPDC=Isabella Neville|AN=Anne Neville|EW=Eduard van Westminster|boxstyle_EIV=border:2px solid #0000FF|boxstyle_RIII=border:2px solid #0000FF|boxstyle_GPDC=border:2px solid #0000FF}}
{{familytree| | | | | | | | |,|-|^|-|.| |L|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|J| | | | | | | | | | | | | | | | |!|}}
{{familytree| | | | | | | |EV| |EY|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|y|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|HVII| |EV='''Eduard V'''|EY=Elizabeth van York|HVII='''Hendrik VII''' ''Tudor''|boxstyle_EV=border:2px solid #0000FF}}
{{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |HT| HT=Huis van Tudor}}
{{familytree/end}}
</div>
== Bronne ==
: ''Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Wars of the Roses]]''
* {{cite book|last=Baldwin|first=David|title=Elizabeth Woodville|publisher=Sutton Publishing|year=2002|location=Stroud, Gloucestershire|isbn=0-7509-2774-7}}
* {{cite book|last=Rowse|first=A.L.|title=Bosworth Field & the Wars of the Roses|url=https://archive.org/details/bosworthfieldwar0000rows|authorlink=A. L. Rowse|publisher=Wordsworth Military Library|year=1966|isbn=1-85326-691-4}}
* {{cite book|last=Royle|first=Trevor|authorlink=Trevor Royle|title=The Road to Bosworth Field|publisher=Little, Brown|location=Londen|year=2009|isbn=978-0-316-72767-9}}
* {{cite book|last=Sadler|first=John|authorlink=John Sadler (historian)|title=Towton: the Battle of Palm Sunday Field 1461|publisher=Pen and Sword Military|year=2011|location=Barnsley|isbn=978-1-84415-965-9}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Wars of the Roses|Rose-oorlog}}
* [http://www.wars-of-the-roses.com/ The Wars of the Roses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323110045/http://www.wars-of-the-roses.com/ |date=23 Maart 2018 }} het ’n artikel oor soldate en oorlogvoering
* [http://www.warsoftheroses.com/ warsoftheroses.com] – kaart, tydlyn, sleutelfigure en opsommings
* [http://www.threetwoone.org/diagrams/wars-of-the-roses.gif Diagram van die Rose-oorlog]
{{Engelse konings Rose-oorlog}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geskiedenis van Engeland]]
[[Kategorie:Middeleeue]]
[[Kategorie:Oorloë]]
df0kk4e0xnu9hsb6sjpyxqn3xj90mj4
3373353
3373347
2026-11-17T05:36:26Z
RicLightning
203416
3373353
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Militêre konflik
|konflik = Rose-oorloë
|deelvan =
|beeld = [[Lêer:Choosing the Red and White Roses.jpg|300px]]
|byskrif = Skildery deur [[Henry Payne]] in 1908 van ’n toneel uit [[William Shakespeare]] se toneelstuk ''Hendrik VI Deel 1'', waar ondersteuners van die onderskeie faksies wit of rooi rose pluk om te wys wie hulle steun in die Rose-oorlog.
|datum = 1455-1485
|plek = [[Engeland]], [[Wallis]], [[Calais]]
|resultaat =
* Aanvanklike Yorkse oorwinnings wat lei tot meer as twintig jaar Yorkse herskaap
* Laaste oorwinning van Lancaster
* Stigting van die [[Lêer:Tudor Rose.svg|20px]] [[Huis van Tudor]]
|gebied =
|party1 = [[Lêer:Yorkshire rose.svg|20px]] [[Huis van York]]
|party2 = [[Lêer:Red Rose Badge of Lancaster.svg|20px]] [[Huis van Lancaster]]
|aanvoerder1 = [[Lêer:Arms of Edward of Norwich, 2nd Duke of York.svg|20px]] [[Richard, Hertog van York]] (†)<br />[[Lêer:Coat of Arms of Edward IV of England (1461-1483) Variant Motto 1.svg|20px]] [[Eduard IV van Engeland]]<br />[[Lêer:Coat of Arms of Richard III of England (1483-1485) Variant Motto 2.svg|20px]] [[Richard III van Engeland]] (†)
|aanvoerder2 = [[Lêer:Coat of Arms of Henry VI of England (1422-1471).svg|20px]] [[Hendrik VI van Engeland]]<br />[[Lêer:Arms of Margaret of Anjou.svg|20px]] [[Margaret van Anjou]]<br />[[Lêer:Arms of the Prince of Wales (Modern).svg|20px]] [[Eduard van Westminster]] (†)<br />[[Lêer:Coat of Arms of Henry VII of England (1485-1509) Variant Motto.svg|20px]] [[Hendrik VII van Engeland]]
}}
Die '''Rose-oorloë''' of '''Oorloë van die Rose''' ([[Engels]]: ''Wars of the Roses'') was ’n reeks oorloë tussen twee dinastieë, dié van [[Huis van York|York]] en [[Huis van Lancaster|Lancaster]], om die troon van [[Engeland]]. York en Lancaster was twee takke van die [[Huis van Plantagenêt]] en is deur onderskeidelik ’n wit en ’n rooi roos verteenwoordig. Die oorlog is sporadies tussen [[1455]] en [[1485]] geveg, hoewel gevegte ook voor en na dié tyd plaasgevind het. Die finale oorwinning is behaal deur ’n redelik verlangse Lancaster-aanspraakmaker, [[Hendrik VII van Engeland|Hendrik Tudor]], wat die laaste koning van York, [[Richard III van Engeland|Richard III]], verslaan en met [[Eduard IV van Engeland|Eduard IV]] se dogter, [[Elizabeth van York]], getrou het om die twee huise te verenig. Die [[Huis van Tudor]] het daarna 117 jaar lank oor Engeland en [[Wallis]] regeer.
== Name en simbole ==
{||- bgcolor="white" style="float:left; border:1px solid white;"
!|
!|
|-
| [[Lêer:White Rose Badge of York.svg|duimnael|top|100px|Die wit <br />roos van die [[Huis van York]]]]||[[Lêer:Red Rose Badge of Lancaster.svg|duimnael|top|100px|Die rooi roos van die [[Huis van Lancaster]]]]||[[Lêer:Tudor Rose.svg|duimnael|top|100px|Die [[Huis van Tudor]] se wit-en-rooi roos]]
|-
|}
Die naam Rose-oorlog verwys na die heraldiese wapens wat met die twee strydende huise verbind is: die Wit Roos van York en die Rooi Roos van Lancaster. Die naam is waarskynlik nie gebruik in die tyd van die oorlog nie. Dit is eers vanaf die 19de eeu algemeen gebruik ná die publikasie van ''Anne of Geierstein'' deur sir Walter Scott. Hy het die naam gebaseer op ’n toneel in [[William Shakespeare]] se toneelstuk ''Hendrik VI Deel 1'', waar ’n paar adellikes wit of rooi rose in ’n tuin pluk om hulle steun te wys aan óf die York- óf die Lancaster-faksie.
Die wit roos is wel soms tydens die oorlog gebruik, maar dis nie seker of die rooi roos ooit toe gebruik is nie. Hendrik VII het egter wel ’n wit en rooi roos in sy wapen opgeneem as simbool van die vereniging van die twee huise.
== Aansprake op die troon ==
[[Lêer:Henry4.JPG|duimnael|150px|[[Hendrik IV van Engeland|Hendrik IV]]]]
Die wedywering tussen die twee huise het begin met die omverwerping van [[Richard II van Engeland|Richard II]] se bewind in 1399 deur sy neef [[Hendrik IV van Engeland|Hendrik Bolingbroke]]. Richard se regering was baie ongewild en Bolingbroke het uit bannelingskap teruggekeer, aanvanklik om sy titel Hertog van Lancaster op te eis. Met die steun van die meeste van die adellikes het Hendrik toe vir Richard van die troon gesit en is hy gekroon as Hendrik IV. Hy was die seun van [[Jan van Gent]], die derde oudste seun van [[Eduard III van Engeland|Eduard III]], en daarom het hy nie ’n sterk aanspraak op die troon gehad nie. Die troon moes eintlik gegaan het aan die manlike afstammelinge van [[Lionel van Antwerpen]], Eduard III se tweede oudste seun.
Binne ’n paar jaar nadat hy die bewind oorgeneem het, het Hendrik te doen gehad met verskeie rebellies in [[Wallis]], [[Cheshire]] en [[Northumberland]]. Die opstande is onderdruk, maar met moeite.
Bolingbroke is in 1413 oorlede. Sy seun, [[Hendrik V van Engeland|Hendrik V]], was ’n gewilde heerser en het verskeie suksesse behaal in die [[Honderdjarige Oorlog]] teen [[Frankryk]]. In 1422 is Hendrik V onverwags oorlede en is hy opgevolg deur sy enigste seun, [[Hendrik VI van Engeland|Hendrik VI]], wat net nege maande oud was. Sy aanspraak op die troon is teengestaan deur [[Richard, Hertog van York]], ’n afstammeling van Lionel van Antwerpen. Richard, wat verskeie belangrike staatsampte beklee het, het vasgesit met prominente Lancasters aan die hof en later met Hendrik VI se koningin, [[Margaret van Anjou]].
Toe Hendrik VI, wat dikwels tekens van ’n geestesiekte getoon het, se bewind baie ongewild word en Hendrik V se drie broers geen wettige erfgename kry nie, het Richard van York se aanspraak op die troon al hoe sterker geword.
== Uitbreek van die oorlog ==
Hoewel minder ernstige botsings voorheen plaasgevind het tussen die ondersteuners van York en Lancaster, het die eerste openlike gevegte in 1455 uitgebreek met die Eerste Slag van St. Albans. Richard van York het met ’n klein mag na Londen opgeruk, skynbaar om ontslae te raak van Hendrik VI se "swak raadgewers". Hy is op 22 Mei 1455 noord van Londen deur Hendrik se leër ontmoet. ’n Relatief klein geveg het gevolg, maar verskeie vooraanstaande Lancasters sterf. Richard is toe as protektor van Engeland aangestel.
Die Lancasters het ’n dodelike stryd teen Richard voortgesit. Hoewel vrede vir ’n rukkie gesluit is, is die Lancasters deur Margaret van Anjou aangevuur om York se invloed teen te staan.
[[Lêer:EdwardIVofEngland-Yorkist.jpg|duimnael|links|150px|[[Eduard IV van Engeland|Eduard IV]]]]
Gewelddadige gevegte het weer in 1459 uitgebreek. York en sy ondersteuners moes uit die land vlug, maar een van sy vurigste ondersteuners, Richard Neville, die 16de Graaf van Warwick, het Engeland vanaf [[Calais]] binnegeval en Hendrik gevange geneem by die Slag van Northampton. York het na die land teruggekeer en weer protektor van Engeland geword, maar is afgeraai om aanspraak op die troon te maak.
Margaret en die Lancasters het in die noorde van die land ’n mag op die been gebring en toe York noordwaarts opruk om hulle te onderdruk, het hy en sy tweede oudste seun, Edmund, in Desember 1460 gesterf in die Slag van Wakefield.
Die Lancaster-leër het suidwaarts beweeg en Hendrik vrygelaat met die Tweede Slag van St. Albans, maar kon nie [[Londen]] beset nie. Hulle het daarna na die noorde teruggetrek. York se oudste seun, Eduard, die Graaf van March, is verklaar tot koning [[Eduard IV van Engeland|Eduard IV]] en dus die eerste koning van die [[Huis van York]]. Hy het teen die Lancasters opgeruk en in Maart 1461 ’n klinkende oorwinning behaal met die Slag van Towton.
Nadat opstande deur die Lancasters in 1464 in die noorde onderdruk is en Hendrik weer gevange geneem is, het Eduard vasgesit met sy grootste ondersteuners en raadgewer, die Graaf van Warwick (bekend as die "Kingmaker"), en vyande gemaak onder sy vriende en selfs familie deur die opkomende familie van sy koningin, [[Elizabeth Woodville]], met wie hy in die geheim getrou het, te bevoordeel.
Warwick het eers probeer om Eduard te vervang met sy jonger broer, George, die Hertog van Clarence, en toe om Hendrik VI weer op die troon te sit. Dit gelei tot twee jaar van vinnige veranderinge, voordat Eduard IV weer oorwinnings behaal het by die Slag van Barnet (April 1471), waar Warwick gesterf het, en die Slag van Tewkesbury (Mei 1471), waar Margaret en Hendrik VI se seun en die Lancaster-erfgenaam, Eduard die Prins van Wallis, ná die geveg tereggestel is. Hendrik is ’n paar dae later in die [[Londense Tower]] tereggestel en so is die Lancasters se direkte lyn van opvolging uitgewis.
== Opkoms van die Tudors ==
[[Lêer:Richard III of England.jpg|duimnael|links|150px|[[Richard III van Engeland|Richard III]]]]
’n Tydperk van relatiewe vrede het gevolg, maar Eduard IV is skielik in 1483 oorlede. Sy oorlewende broer, [[Richard III van Engeland|Richard van Gloucester]], het eers gekeer dat die ongewilde Woodville-familie van Eduard se weduwee deel het in die regering van Eduard se minderjarige seun, [[Eduard V van Engeland|Eduard V]], en toe self die bewind oorgeneem onder die dekmantel van twyfel oor die wettigheid van Eduard IV se huwelik. Hy het die twaalfjarige Eduard en sy jonger broer, Richard, in die [[Londense Tower]] laat opsluit, waarna hulle verdwyn het. Hulle is waarskynlik vermoor.
Teenstand teen Richard se bewind het in die suide begin toe die Hertog van Buckingham (wat gehelp het om Richard op die troon te kry en self ’n klein aanspraak op die troon gehad het), op 18 Oktober 1483 ’n opstand begin het in ’n poging om [[Hendrik VII van Engeland|Hendrik Tudor]], die Lancaster-erfgenaam, op die troon te sit. Hendrik het die Lancaster-erfgenaam geword met die dood van Hendrik VI en sy seun in 1471. Hendrik se pa, Edmund Tudor, die 1ste Graaf van Richmond, was die halfbroer van Hendrik VI, maar sy aanspraak op die troon kom deur sy ma, lady Margaret Beaufort. Sy was ’n afstammeling van Jan Beaufort, die 1ste Graaf van Somerset, wat ’n seun van Jan van Gent en dus ’n kleinseun van Eduard III was.
Buckingham se opstand het misluk, maar dit was nie die einde van die sameswerings teen Richard nie. Sy vrou en elfjarige seun se dood het ook ’n skadu gewerp op die Yorks se volgehoue aanspraak op die troon.
[[Lêer:Henry7England.jpg|duimnael|150px|[[Hendrik VII van Engeland|Hendrik VII]]]]
Baie van Buckingham se verslane ondersteuners het by Hendrik Tudor aangesluit. Hendrik het later na Frankryk gevlug, waar hy ’n skuilplek en hulp gekry het. Oortuig daarvan dat baie mense in Engeland hom sou steun, het hy op 1 Augustus 1485 met ’n mag van huursoldate en bannelinge na Engeland vertrek. In Wallis het hy baie ondersteuners gekry en Richard III verslaan met die Slag van Bosworth. Richard is gedood en Hendrik is gekroon as Hendrik VII, die eerste koning van die [[Huis van Tudor]]. Hy het getrou met [[Elizabeth van York]], die dogter van Eduard IV, om die twee huise te verenig. Hy het as wapen die Wit Roos van York en die Rooi Roos van Lancaster saamgevoeg as simbool van die vereniging.
Opstande deur York-ondersteuners is weer in 1487 voortgesit en dit het gelei tot die laaste gevegte in die stryd. Hoewel die meeste van Richard III se oorlewende afstammelinge in die tronk was, het sporadiese rebellies aangehou tot in 1497 toe Perkin Warbeck, wat beweer het hy is Richard, die jonger broer van Eduard V wat saam met hom in die Londense Tower opgesluit is, gevange geneem en later tereggestel is.
== Stamboom ==
Die individue in die stamboom word aangedui met rooi raampies vir die Lancaster-ondersteuners en blou raampies vir die Yorkiste. (Die "Kingmaker", wat van lojaliteit verander het, het ’n pers raampie.)
<div style="overflow: auto">
{{familytree/start|style=overflow: auto}}
{{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | |EIII| EIII='''Eduard III'''}}
{{familytree| |,|-|-|-|v|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|^|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}}
{{familytree|EBP| |ELDY| | | |LADC| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |JGDL| EBP=Eduard die Swart Prins|ELDY=Edmund van Langley|LADC=Lionel van Antwerpen|JGDL=Jan van Gent}}
{{familytree| |!| | | |!| | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!|}}
{{familytree| |!| | | |!| | | | |PPCU| | | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|+|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| PPCU=Philippa Plantagenet}}
{{familytree| |!| | | |!| | | |,|-|^|-|.| | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | |!|}}
{{familytree|RII| | |!| | |RMEM| |EDM| | | | | | | | |JBCW| | | | | | | | | | | | |HIV| | | | | | | | | | | | |JBES| RII='''Richard II'''|RMEM=Roger Mortimer|EDM=Elizabeth Mortimer|JBCW=Johanna Beaufort|HIV='''Hendrik IV''' ''Bolingbroke''|JBES=Jan Beaufort}}
{{familytree| | | | | |!| | | |!| | | |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|^|v|-|-|-|-|-|.| | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |,|-|-|^|-|-|.|}}
{{familytree| | | | |RCEC|y|ADM| |HPEN|y|EPCN| | |!| | |WNEK| | | |RNES| | | | | |HV|y|CV|y|OT| |JBDS| | | |EBDS| RCEC=Richard van Conisburgh|ADM=Anne Mortimer|HPEN=Hendrik Percy|EPCN=Eleanor Neville|WNEK=Willem Neville|RNES=Richard Neville|HV='''Hendrik V'''|CV=Katharine van Valois|OT=Owen Tudor|JBDS=Jan Beaufort|EBDS=Edmund Beaufort|boxstyle_HPEN=border:2px solid #FF0000|boxstyle_WNEK=border:2px solid #0000FF|boxstyle_RNES=border:2px solid #0000FF|boxstyle_EBDS=border:2px solid #FF0000}}
{{familytree| | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| | | |!| | | |,|-|^|-|.| | | | | | | |!| | | |!| | | | | |!| | | |,|-|^|-|.|}}
{{familytree| | | | | | |RPDY| | | | | |HPEN| | | |CN| |TN| |RNEW| |JNMM| |MA|y|HVI| |ETER|~|y|~|MB| |HBDS| |EBDS| RPDY=Richard Plantagenêt|HPEN=Hendrik Percy|CN=Cecily Neville|TN=Thomas Neville|RNEW=Richard Neville|JNMM=Jan Neville|MA=Margaret van Anjou|HVI='''Hendrik VI'''|ETER=Edmund Tudor|MB=Margaret Beaufort|HBDS=Hendrik Beaufort|EBDS=Edmund Beaufort|boxstyle_RPDY=border:2px solid #0000FF|boxstyle_HPEN=border:2px solid #FF0000|boxstyle_TN=border:2px solid #0000FF|boxstyle_RNEW=border:2px solid #800080|boxstyle_JNMM=border:2px solid #0000FF|boxstyle_HVI=border:2px solid #FF0000|boxstyle_HBDS=border:2px solid #FF0000|boxstyle_EBDS=border:2px solid #FF0000}}
{{familytree| | | | | | | |L|~|~|y|~|~|~|y|~|~|~|y|~|~|J| | | | | |,|-|^|-|.| | | | | | | |!| | | | | | | | |!}}
{{familytree| | | | | | | | | |EIV| |RIII| |GPDC|~|~|~|~|~|~|IPDC| |AN|~|~|~|~|~|EW| | | | | | | |!| EIV='''Eduard IV'''|RIII='''Richard III'''|GPDC=George Plantagenet|IPDC=Isabella Neville|AN=Anne Neville|EW=Eduard van Westminster|boxstyle_EIV=border:2px solid #0000FF|boxstyle_RIII=border:2px solid #0000FF|boxstyle_GPDC=border:2px solid #0000FF}}
{{familytree| | | | | | | | |,|-|^|-|.| |L|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|J| | | | | | | | | | | | | | | | |!|}}
{{familytree| | | | | | | |EV| |EY|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|y|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|HVII| |EV='''Eduard V'''|EY=Elizabeth van York|HVII='''Hendrik VII''' ''Tudor''|boxstyle_EV=border:2px solid #0000FF}}
{{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |HT| HT=Huis van Tudor}}
{{familytree/end}}
</div>
== Bronne ==
: ''Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Wars of the Roses]]''
* {{cite book|last=Baldwin|first=David|title=Elizabeth Woodville|publisher=Sutton Publishing|year=2002|location=Stroud, Gloucestershire|isbn=0-7509-2774-7}}
* {{cite book|last=Rowse|first=A.L.|title=Bosworth Field & the Wars of the Roses|url=https://archive.org/details/bosworthfieldwar0000rows|authorlink=A. L. Rowse|publisher=Wordsworth Military Library|year=1966|isbn=1-85326-691-4}}
* {{cite book|last=Royle|first=Trevor|authorlink=Trevor Royle|title=The Road to Bosworth Field|publisher=Little, Brown|location=Londen|year=2009|isbn=978-0-316-72767-9}}
* {{cite book|last=Sadler|first=John|authorlink=John Sadler (historian)|title=Towton: the Battle of Palm Sunday Field 1461|publisher=Pen and Sword Military|year=2011|location=Barnsley|isbn=978-1-84415-965-9}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Wars of the Roses|Rose-oorlog}}
* [http://www.wars-of-the-roses.com/ The Wars of the Roses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323110045/http://www.wars-of-the-roses.com/ |date=23 Maart 2018 }} het ’n artikel oor soldate en oorlogvoering
* [http://www.warsoftheroses.com/ warsoftheroses.com] – kaart, tydlyn, sleutelfigure en opsommings
* [http://www.threetwoone.org/diagrams/wars-of-the-roses.gif Diagram van die Rose-oorlog]
{{Engelse konings Rose-oorlog}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geskiedenis van Engeland]]
[[Kategorie:Middeleeue]]
[[Kategorie:Oorloë]]
6t28vwk4zwymw224aeepvulxi04hwxc
3373414
3373353
2026-11-17T11:18:02Z
BurgertB
2401
Rooi skakels uitgehaal
3373414
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Militêre konflik
|konflik = Rose-oorloë
|deelvan =
|beeld = [[Lêer:Choosing the Red and White Roses.jpg|300px]]
|byskrif = Skildery deur [[Henry Payne]] in 1908 van ’n toneel uit [[William Shakespeare]] se toneelstuk ''Hendrik VI Deel 1'', waar ondersteuners van die onderskeie faksies wit of rooi rose pluk om te wys wie hulle steun in die Rose-oorlog.
|datum = 1455-1485
|plek = [[Engeland]], [[Wallis]], [[Calais]]
|resultaat =
* Aanvanklike Yorkse oorwinnings wat lei tot meer as twintig jaar Yorkse herskaap
* Laaste oorwinning van Lancaster
* Stigting van die [[Lêer:Tudor Rose.svg|20px]] [[Huis van Tudor]]
|gebied =
|party1 = [[Lêer:Yorkshire rose.svg|20px]] [[Huis van York]]
|party2 = [[Lêer:Red Rose Badge of Lancaster.svg|20px]] [[Huis van Lancaster]]
|aanvoerder1 = [[Lêer:Arms of Edward of Norwich, 2nd Duke of York.svg|20px]] Richard, Hertog van York (†)<br />[[Lêer:Coat of Arms of Edward IV of England (1461-1483) Variant Motto 1.svg|20px]] [[Eduard IV van Engeland]]<br />[[Lêer:Coat of Arms of Richard III of England (1483-1485) Variant Motto 2.svg|20px]] [[Richard III van Engeland]] (†)
|aanvoerder2 = [[Lêer:Coat of Arms of Henry VI of England (1422-1471).svg|20px]] [[Hendrik VI van Engeland]]<br />[[Lêer:Arms of Margaret of Anjou.svg|20px]] Margaret van Anjou<br />[[Lêer:Arms of the Prince of Wales (Modern).svg|20px]] Eduard van Westminster (†)<br />[[Lêer:Coat of Arms of Henry VII of England (1485-1509) Variant Motto.svg|20px]] [[Hendrik VII van Engeland]]
}}
Die '''Rose-oorloë''' of '''Oorloë van die Rose''' ([[Engels]]: ''Wars of the Roses'') was ’n reeks oorloë tussen twee dinastieë, dié van [[Huis van York|York]] en [[Huis van Lancaster|Lancaster]], om die troon van [[Engeland]]. York en Lancaster was twee takke van die [[Huis van Plantagenêt]] en is deur onderskeidelik ’n wit en ’n rooi roos verteenwoordig. Die oorlog is sporadies tussen [[1455]] en [[1485]] geveg, hoewel gevegte ook voor en na dié tyd plaasgevind het. Die finale oorwinning is behaal deur ’n redelik verlangse Lancaster-aanspraakmaker, [[Hendrik VII van Engeland|Hendrik Tudor]], wat die laaste koning van York, [[Richard III van Engeland|Richard III]], verslaan en met [[Eduard IV van Engeland|Eduard IV]] se dogter, [[Elizabeth van York]], getrou het om die twee huise te verenig. Die [[Huis van Tudor]] het daarna 117 jaar lank oor Engeland en [[Wallis]] regeer.
== Name en simbole ==
{||- bgcolor="white" style="float:left; border:1px solid white;"
!|
!|
|-
| [[Lêer:White Rose Badge of York.svg|duimnael|top|100px|Die wit <br />roos van die [[Huis van York]]]]||[[Lêer:Red Rose Badge of Lancaster.svg|duimnael|top|100px|Die rooi roos van die [[Huis van Lancaster]]]]||[[Lêer:Tudor Rose.svg|duimnael|top|100px|Die [[Huis van Tudor]] se wit-en-rooi roos]]
|-
|}
Die naam Rose-oorlog verwys na die heraldiese wapens wat met die twee strydende huise verbind is: die Wit Roos van York en die Rooi Roos van Lancaster. Die naam is waarskynlik nie gebruik in die tyd van die oorlog nie. Dit is eers vanaf die 19de eeu algemeen gebruik ná die publikasie van ''Anne of Geierstein'' deur sir Walter Scott. Hy het die naam gebaseer op ’n toneel in [[William Shakespeare]] se toneelstuk ''Hendrik VI Deel 1'', waar ’n paar adellikes wit of rooi rose in ’n tuin pluk om hulle steun te wys aan óf die York- óf die Lancaster-faksie.
Die wit roos is wel soms tydens die oorlog gebruik, maar dis nie seker of die rooi roos ooit toe gebruik is nie. Hendrik VII het egter wel ’n wit en rooi roos in sy wapen opgeneem as simbool van die vereniging van die twee huise.
== Aansprake op die troon ==
[[Lêer:Henry4.JPG|duimnael|150px|[[Hendrik IV van Engeland|Hendrik IV]]]]
Die wedywering tussen die twee huise het begin met die omverwerping van [[Richard II van Engeland|Richard II]] se bewind in 1399 deur sy neef [[Hendrik IV van Engeland|Hendrik Bolingbroke]]. Richard se regering was baie ongewild en Bolingbroke het uit bannelingskap teruggekeer, aanvanklik om sy titel Hertog van Lancaster op te eis. Met die steun van die meeste van die adellikes het Hendrik toe vir Richard van die troon gesit en is hy gekroon as Hendrik IV. Hy was die seun van [[Jan van Gent]], die derde oudste seun van [[Eduard III van Engeland|Eduard III]], en daarom het hy nie ’n sterk aanspraak op die troon gehad nie. Die troon moes eintlik gegaan het aan die manlike afstammelinge van Lionel van Antwerpen, Eduard III se tweede oudste seun.
Binne ’n paar jaar nadat hy die bewind oorgeneem het, het Hendrik te doen gehad met verskeie rebellies in [[Wallis]], [[Cheshire]] en [[Northumberland]]. Die opstande is onderdruk, maar met moeite.
Bolingbroke is in 1413 oorlede. Sy seun, [[Hendrik V van Engeland|Hendrik V]], was ’n gewilde heerser en het verskeie suksesse behaal in die [[Honderdjarige Oorlog]] teen [[Frankryk]]. In 1422 is Hendrik V onverwags oorlede en is hy opgevolg deur sy enigste seun, [[Hendrik VI van Engeland|Hendrik VI]], wat net nege maande oud was. Sy aanspraak op die troon is teengestaan deur Richard, Hertog van York, ’n afstammeling van Lionel van Antwerpen. Richard, wat verskeie belangrike staatsampte beklee het, het vasgesit met prominente Lancasters aan die hof en later met Hendrik VI se koningin, Margaret van Anjou.
Toe Hendrik VI, wat dikwels tekens van ’n geestesiekte getoon het, se bewind baie ongewild word en Hendrik V se drie broers geen wettige erfgename kry nie, het Richard van York se aanspraak op die troon al hoe sterker geword.
== Uitbreek van die oorlog ==
Hoewel minder ernstige botsings voorheen plaasgevind het tussen die ondersteuners van York en Lancaster, het die eerste openlike gevegte in 1455 uitgebreek met die Eerste Slag van St. Albans. Richard van York het met ’n klein mag na Londen opgeruk, skynbaar om ontslae te raak van Hendrik VI se "swak raadgewers". Hy is op 22 Mei 1455 noord van Londen deur Hendrik se leër ontmoet. ’n Relatief klein geveg het gevolg, maar verskeie vooraanstaande Lancasters sterf. Richard is toe as protektor van Engeland aangestel.
Die Lancasters het ’n dodelike stryd teen Richard voortgesit. Hoewel vrede vir ’n rukkie gesluit is, is die Lancasters deur Margaret van Anjou aangevuur om York se invloed teen te staan.
[[Lêer:EdwardIVofEngland-Yorkist.jpg|duimnael|links|150px|[[Eduard IV van Engeland|Eduard IV]]]]
Gewelddadige gevegte het weer in 1459 uitgebreek. York en sy ondersteuners moes uit die land vlug, maar een van sy vurigste ondersteuners, Richard Neville, die 16de Graaf van Warwick, het Engeland vanaf [[Calais]] binnegeval en Hendrik gevange geneem by die Slag van Northampton. York het na die land teruggekeer en weer protektor van Engeland geword, maar is afgeraai om aanspraak op die troon te maak.
Margaret en die Lancasters het in die noorde van die land ’n mag op die been gebring en toe York noordwaarts opruk om hulle te onderdruk, het hy en sy tweede oudste seun, Edmund, in Desember 1460 gesterf in die Slag van Wakefield.
Die Lancaster-leër het suidwaarts beweeg en Hendrik vrygelaat met die Tweede Slag van St. Albans, maar kon nie [[Londen]] beset nie. Hulle het daarna na die noorde teruggetrek. York se oudste seun, Eduard, die Graaf van March, is verklaar tot koning [[Eduard IV van Engeland|Eduard IV]] en dus die eerste koning van die [[Huis van York]]. Hy het teen die Lancasters opgeruk en in Maart 1461 ’n klinkende oorwinning behaal met die Slag van Towton.
Nadat opstande deur die Lancasters in 1464 in die noorde onderdruk is en Hendrik weer gevange geneem is, het Eduard vasgesit met sy grootste ondersteuners en raadgewer, die Graaf van Warwick (bekend as die "Kingmaker"), en vyande gemaak onder sy vriende en selfs familie deur die opkomende familie van sy koningin, [[Elizabeth Woodville]], met wie hy in die geheim getrou het, te bevoordeel.
Warwick het eers probeer om Eduard te vervang met sy jonger broer, George, die Hertog van Clarence, en toe om Hendrik VI weer op die troon te sit. Dit gelei tot twee jaar van vinnige veranderinge, voordat Eduard IV weer oorwinnings behaal het by die Slag van Barnet (April 1471), waar Warwick gesterf het, en die Slag van Tewkesbury (Mei 1471), waar Margaret en Hendrik VI se seun en die Lancaster-erfgenaam, Eduard die Prins van Wallis, ná die geveg tereggestel is. Hendrik is ’n paar dae later in die [[Londense Tower]] tereggestel en so is die Lancasters se direkte lyn van opvolging uitgewis.
== Opkoms van die Tudors ==
[[Lêer:Richard III of England.jpg|duimnael|links|150px|[[Richard III van Engeland|Richard III]]]]
’n Tydperk van relatiewe vrede het gevolg, maar Eduard IV is skielik in 1483 oorlede. Sy oorlewende broer, [[Richard III van Engeland|Richard van Gloucester]], het eers gekeer dat die ongewilde Woodville-familie van Eduard se weduwee deel het in die regering van Eduard se minderjarige seun, [[Eduard V van Engeland|Eduard V]], en toe self die bewind oorgeneem onder die dekmantel van twyfel oor die wettigheid van Eduard IV se huwelik. Hy het die twaalfjarige Eduard en sy jonger broer, Richard, in die [[Londense Tower]] laat opsluit, waarna hulle verdwyn het. Hulle is waarskynlik vermoor.
Teenstand teen Richard se bewind het in die suide begin toe die Hertog van Buckingham (wat gehelp het om Richard op die troon te kry en self ’n klein aanspraak op die troon gehad het), op 18 Oktober 1483 ’n opstand begin het in ’n poging om [[Hendrik VII van Engeland|Hendrik Tudor]], die Lancaster-erfgenaam, op die troon te sit. Hendrik het die Lancaster-erfgenaam geword met die dood van Hendrik VI en sy seun in 1471. Hendrik se pa, Edmund Tudor, die 1ste Graaf van Richmond, was die halfbroer van Hendrik VI, maar sy aanspraak op die troon kom deur sy ma, lady Margaret Beaufort. Sy was ’n afstammeling van Jan Beaufort, die 1ste Graaf van Somerset, wat ’n seun van Jan van Gent en dus ’n kleinseun van Eduard III was.
Buckingham se opstand het misluk, maar dit was nie die einde van die sameswerings teen Richard nie. Sy vrou en elfjarige seun se dood het ook ’n skadu gewerp op die Yorks se volgehoue aanspraak op die troon.
[[Lêer:Henry7England.jpg|duimnael|150px|[[Hendrik VII van Engeland|Hendrik VII]]]]
Baie van Buckingham se verslane ondersteuners het by Hendrik Tudor aangesluit. Hendrik het later na Frankryk gevlug, waar hy ’n skuilplek en hulp gekry het. Oortuig daarvan dat baie mense in Engeland hom sou steun, het hy op 1 Augustus 1485 met ’n mag van huursoldate en bannelinge na Engeland vertrek. In Wallis het hy baie ondersteuners gekry en Richard III verslaan met die Slag van Bosworth. Richard is gedood en Hendrik is gekroon as Hendrik VII, die eerste koning van die [[Huis van Tudor]]. Hy het getrou met [[Elizabeth van York]], die dogter van Eduard IV, om die twee huise te verenig. Hy het as wapen die Wit Roos van York en die Rooi Roos van Lancaster saamgevoeg as simbool van die vereniging.
Opstande deur York-ondersteuners is weer in 1487 voortgesit en dit het gelei tot die laaste gevegte in die stryd. Hoewel die meeste van Richard III se oorlewende afstammelinge in die tronk was, het sporadiese rebellies aangehou tot in 1497 toe Perkin Warbeck, wat beweer het hy is Richard, die jonger broer van Eduard V wat saam met hom in die Londense Tower opgesluit is, gevange geneem en later tereggestel is.
== Stamboom ==
Die individue in die stamboom word aangedui met rooi raampies vir die Lancaster-ondersteuners en blou raampies vir die Yorkiste. (Die "Kingmaker", wat van lojaliteit verander het, het ’n pers raampie.)
<div style="overflow: auto">
{{familytree/start|style=overflow: auto}}
{{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | |EIII| EIII='''Eduard III'''}}
{{familytree| |,|-|-|-|v|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|^|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}}
{{familytree|EBP| |ELDY| | | |LADC| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |JGDL| EBP=Eduard die Swart Prins|ELDY=Edmund van Langley|LADC=Lionel van Antwerpen|JGDL=Jan van Gent}}
{{familytree| |!| | | |!| | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!|}}
{{familytree| |!| | | |!| | | | |PPCU| | | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|+|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| PPCU=Philippa Plantagenet}}
{{familytree| |!| | | |!| | | |,|-|^|-|.| | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | |!|}}
{{familytree|RII| | |!| | |RMEM| |EDM| | | | | | | | |JBCW| | | | | | | | | | | | |HIV| | | | | | | | | | | | |JBES| RII='''Richard II'''|RMEM=Roger Mortimer|EDM=Elizabeth Mortimer|JBCW=Johanna Beaufort|HIV='''Hendrik IV''' ''Bolingbroke''|JBES=Jan Beaufort}}
{{familytree| | | | | |!| | | |!| | | |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|^|v|-|-|-|-|-|.| | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |,|-|-|^|-|-|.|}}
{{familytree| | | | |RCEC|y|ADM| |HPEN|y|EPCN| | |!| | |WNEK| | | |RNES| | | | | |HV|y|CV|y|OT| |JBDS| | | |EBDS| RCEC=Richard van Conisburgh|ADM=Anne Mortimer|HPEN=Hendrik Percy|EPCN=Eleanor Neville|WNEK=Willem Neville|RNES=Richard Neville|HV='''Hendrik V'''|CV=Katharine van Valois|OT=Owen Tudor|JBDS=Jan Beaufort|EBDS=Edmund Beaufort|boxstyle_HPEN=border:2px solid #FF0000|boxstyle_WNEK=border:2px solid #0000FF|boxstyle_RNES=border:2px solid #0000FF|boxstyle_EBDS=border:2px solid #FF0000}}
{{familytree| | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| | | |!| | | |,|-|^|-|.| | | | | | | |!| | | |!| | | | | |!| | | |,|-|^|-|.|}}
{{familytree| | | | | | |RPDY| | | | | |HPEN| | | |CN| |TN| |RNEW| |JNMM| |MA|y|HVI| |ETER|~|y|~|MB| |HBDS| |EBDS| RPDY=Richard Plantagenêt|HPEN=Hendrik Percy|CN=Cecily Neville|TN=Thomas Neville|RNEW=Richard Neville|JNMM=Jan Neville|MA=Margaret van Anjou|HVI='''Hendrik VI'''|ETER=Edmund Tudor|MB=Margaret Beaufort|HBDS=Hendrik Beaufort|EBDS=Edmund Beaufort|boxstyle_RPDY=border:2px solid #0000FF|boxstyle_HPEN=border:2px solid #FF0000|boxstyle_TN=border:2px solid #0000FF|boxstyle_RNEW=border:2px solid #800080|boxstyle_JNMM=border:2px solid #0000FF|boxstyle_HVI=border:2px solid #FF0000|boxstyle_HBDS=border:2px solid #FF0000|boxstyle_EBDS=border:2px solid #FF0000}}
{{familytree| | | | | | | |L|~|~|y|~|~|~|y|~|~|~|y|~|~|J| | | | | |,|-|^|-|.| | | | | | | |!| | | | | | | | |!}}
{{familytree| | | | | | | | | |EIV| |RIII| |GPDC|~|~|~|~|~|~|IPDC| |AN|~|~|~|~|~|EW| | | | | | | |!| EIV='''Eduard IV'''|RIII='''Richard III'''|GPDC=George Plantagenet|IPDC=Isabella Neville|AN=Anne Neville|EW=Eduard van Westminster|boxstyle_EIV=border:2px solid #0000FF|boxstyle_RIII=border:2px solid #0000FF|boxstyle_GPDC=border:2px solid #0000FF}}
{{familytree| | | | | | | | |,|-|^|-|.| |L|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|J| | | | | | | | | | | | | | | | |!|}}
{{familytree| | | | | | | |EV| |EY|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|y|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|HVII| |EV='''Eduard V'''|EY=Elizabeth van York|HVII='''Hendrik VII''' ''Tudor''|boxstyle_EV=border:2px solid #0000FF}}
{{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |HT| HT=Huis van Tudor}}
{{familytree/end}}
</div>
== Bronne ==
: ''Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Wars of the Roses]]''
* {{cite book|last=Baldwin|first=David|title=Elizabeth Woodville|publisher=Sutton Publishing|year=2002|location=Stroud, Gloucestershire|isbn=0-7509-2774-7}}
* {{cite book|last=Rowse|first=A.L.|title=Bosworth Field & the Wars of the Roses|url=https://archive.org/details/bosworthfieldwar0000rows|publisher=Wordsworth Military Library|year=1966|isbn=1-85326-691-4}}
* {{cite book|last=Royle|first=Trevor|title=The Road to Bosworth Field|publisher=Little, Brown|location=Londen|year=2009|isbn=978-0-316-72767-9}}
* {{cite book|last=Sadler|first=John|title=Towton: the Battle of Palm Sunday Field 1461|publisher=Pen and Sword Military|year=2011|location=Barnsley|isbn=978-1-84415-965-9}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Wars of the Roses|Rose-oorlog}}
* [http://www.wars-of-the-roses.com/ The Wars of the Roses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323110045/http://www.wars-of-the-roses.com/ |date=23 Maart 2018 }} het ’n artikel oor soldate en oorlogvoering
* [http://www.warsoftheroses.com/ warsoftheroses.com] – kaart, tydlyn, sleutelfigure en opsommings
* [http://www.threetwoone.org/diagrams/wars-of-the-roses.gif Diagram van die Rose-oorlog]
{{Engelse konings Rose-oorlog}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geskiedenis van Engeland]]
[[Kategorie:Middeleeue]]
[[Kategorie:Oorloë]]
nf0pbr31df7vhfuy45297by4c24utor
3373415
3373414
2026-11-17T11:20:31Z
BurgertB
2401
3373415
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Militêre konflik
|konflik = Rose-oorloë
|deelvan =
|beeld = [[Lêer:Choosing the Red and White Roses.jpg|300px]]
|byskrif = Skildery deur [[Henry Payne]] in 1908 van ’n toneel uit [[William Shakespeare]] se toneelstuk ''Hendrik VI Deel 1'', waar ondersteuners van die onderskeie faksies wit of rooi rose pluk om te wys wie hulle steun in die Rose-oorlog.
|datum = 1455-1485
|plek = [[Engeland]], [[Wallis]], [[Calais]]
|resultaat =
* Aanvanklike Yorkse oorwinnings wat lei tot meer as twintig jaar Yorkse herskaap
* Laaste oorwinning van Lancaster
* Stigting van die [[Lêer:Tudor Rose.svg|20px]] [[Huis van Tudor]]
|gebied =
|party1 = [[Lêer:Yorkshire rose.svg|20px]] [[Huis van York]]
|party2 = [[Lêer:Red Rose Badge of Lancaster.svg|20px]] [[Huis van Lancaster]]
|aanvoerder1 = [[Lêer:Arms of Edward of Norwich, 2nd Duke of York.svg|20px]] Richard, Hertog van York (†)<br />[[Lêer:Coat of Arms of Edward IV of England (1461-1483) Variant Motto 1.svg|20px]] [[Eduard IV van Engeland]]<br />[[Lêer:Coat of Arms of Richard III of England (1483-1485) Variant Motto 2.svg|20px]] [[Richard III van Engeland]] (†)
|aanvoerder2 = [[Lêer:Coat of Arms of Henry VI of England (1422-1471).svg|20px]] [[Hendrik VI van Engeland]]<br />[[Lêer:Arms of Margaret of Anjou.svg|20px]] Margaret van Anjou<br />[[Lêer:Arms of the Prince of Wales (Modern).svg|20px]] Eduard van Westminster (†)<br />[[Lêer:Coat of Arms of Henry VII of England (1485-1509) Variant Motto.svg|20px]] [[Hendrik VII van Engeland]]
}}
Die '''Rose-oorloë''' of '''Oorloë van die Rose''' ([[Engels]]: ''Wars of the Roses'') was ’n reeks oorloë tussen twee dinastieë, dié van [[Huis van York|York]] en [[Huis van Lancaster|Lancaster]], om die troon van [[Engeland]]. York en Lancaster was twee takke van die [[Huis van Plantagenêt]] en is deur onderskeidelik ’n wit en ’n rooi roos verteenwoordig. Die oorlog is sporadies tussen [[1455]] en [[1485]] geveg, hoewel gevegte ook voor en na dié tyd plaasgevind het. Die finale oorwinning is behaal deur ’n redelik verlangse Lancaster-aanspraakmaker, [[Hendrik VII van Engeland|Hendrik Tudor]], wat die laaste koning van York, [[Richard III van Engeland|Richard III]], verslaan en met [[Eduard IV van Engeland|Eduard IV]] se dogter, [[Elizabeth van York]], getrou het om die twee huise te verenig. Die [[Huis van Tudor]] het daarna 117 jaar lank oor Engeland en [[Wallis]] regeer.
== Name en simbole ==
{||- bgcolor="white" style="float:left; border:1px solid white;"
!|
!|
|-
| [[Lêer:White Rose Badge of York.svg|duimnael|top|100px|Die wit <br />roos van die [[Huis van York]]]]||[[Lêer:Red Rose Badge of Lancaster.svg|duimnael|top|100px|Die rooi roos van die [[Huis van Lancaster]]]]||[[Lêer:Tudor Rose.svg|duimnael|top|100px|Die [[Huis van Tudor]] se wit-en-rooi roos]]
|-
|}
Die naam Rose-oorlog verwys na die heraldiese wapens wat met die twee strydende huise verbind is: die Wit Roos van York en die Rooi Roos van Lancaster. Die naam is waarskynlik nie gebruik in die tyd van die oorlog nie. Dit is eers vanaf die 19de eeu algemeen gebruik ná die publikasie van ''Anne of Geierstein'' deur sir Walter Scott. Hy het die naam gebaseer op ’n toneel in [[William Shakespeare]] se toneelstuk ''Hendrik VI Deel 1'', waar ’n paar adellikes wit of rooi rose in ’n tuin pluk om hulle steun te wys aan óf die York- óf die Lancaster-faksie.
Die wit roos is wel soms tydens die oorlog gebruik, maar dis nie seker of die rooi roos ooit toe gebruik is nie. Hendrik VII het egter wel ’n wit en rooi roos in sy wapen opgeneem as simbool van die vereniging van die twee huise.
== Aansprake op die troon ==
[[Lêer:Henry4.JPG|duimnael|150px|[[Hendrik IV van Engeland|Hendrik IV]]]]
Die wedywering tussen die twee huise het begin met die omverwerping van [[Richard II van Engeland|Richard II]] se bewind in 1399 deur sy neef [[Hendrik IV van Engeland|Hendrik Bolingbroke]]. Richard se regering was baie ongewild en Bolingbroke het uit bannelingskap teruggekeer, aanvanklik om sy titel Hertog van Lancaster op te eis. Met die steun van die meeste van die adellikes het Hendrik toe vir Richard van die troon gesit en is hy gekroon as Hendrik IV. Hy was die seun van [[Jan van Gent]], die derde oudste seun van [[Eduard III van Engeland|Eduard III]], en daarom het hy nie ’n sterk aanspraak op die troon gehad nie. Die troon moes eintlik gegaan het aan die manlike afstammelinge van Lionel van Antwerpen, Eduard III se tweede oudste seun.
Binne ’n paar jaar nadat hy die bewind oorgeneem het, het Hendrik te doen gehad met verskeie rebellies in [[Wallis]], [[Cheshire]] en [[Northumberland]]. Die opstande is onderdruk, maar met moeite.
Bolingbroke is in 1413 oorlede. Sy seun, [[Hendrik V van Engeland|Hendrik V]], was ’n gewilde heerser en het verskeie suksesse behaal in die [[Honderdjarige Oorlog]] teen [[Frankryk]]. In 1422 is Hendrik V onverwags oorlede en is hy opgevolg deur sy enigste seun, [[Hendrik VI van Engeland|Hendrik VI]], wat net nege maande oud was. Sy aanspraak op die troon is teengestaan deur Richard, Hertog van York, ’n afstammeling van Lionel van Antwerpen. Richard, wat verskeie belangrike staatsampte beklee het, het vasgesit met prominente Lancasters aan die hof en later met Hendrik VI se koningin, Margaret van Anjou.
Toe Hendrik VI, wat dikwels tekens van ’n geestesiekte getoon het, se bewind baie ongewild word en Hendrik V se drie broers geen wettige erfgename kry nie, het Richard van York se aanspraak op die troon al hoe sterker geword.
== Uitbreek van die oorlog ==
Hoewel minder ernstige botsings voorheen plaasgevind het tussen die ondersteuners van York en Lancaster, het die eerste openlike gevegte in 1455 uitgebreek met die Eerste Slag van St. Albans. Richard van York het met ’n klein mag na Londen opgeruk, skynbaar om ontslae te raak van Hendrik VI se "swak raadgewers". Hy is op 22 Mei 1455 noord van Londen deur Hendrik se leër ontmoet. ’n Relatief klein geveg het gevolg, maar verskeie vooraanstaande Lancasters sterf. Richard is toe as protektor van Engeland aangestel.
Die Lancasters het ’n dodelike stryd teen Richard voortgesit. Hoewel vrede vir ’n rukkie gesluit is, is die Lancasters deur Margaret van Anjou aangevuur om York se invloed teen te staan.
[[Lêer:EdwardIVofEngland-Yorkist.jpg|duimnael|links|150px|[[Eduard IV van Engeland|Eduard IV]]]]
Gewelddadige gevegte het weer in 1459 uitgebreek. York en sy ondersteuners moes uit die land vlug, maar een van sy vurigste ondersteuners, Richard Neville, die 16de Graaf van Warwick, het Engeland vanaf [[Calais]] binnegeval en Hendrik gevange geneem by die Slag van Northampton. York het na die land teruggekeer en weer protektor van Engeland geword, maar is afgeraai om aanspraak op die troon te maak.
Margaret en die Lancasters het in die noorde van die land ’n mag op die been gebring en toe York noordwaarts opruk om hulle te onderdruk, het hy en sy tweede oudste seun, Edmund, in Desember 1460 gesterf in die Slag van Wakefield.
Die Lancaster-leër het suidwaarts beweeg en Hendrik vrygelaat met die Tweede Slag van St. Albans, maar kon nie [[Londen]] beset nie. Hulle het daarna na die noorde teruggetrek. York se oudste seun, Eduard, die Graaf van March, is verklaar tot koning [[Eduard IV van Engeland|Eduard IV]] en dus die eerste koning van die [[Huis van York]]. Hy het teen die Lancasters opgeruk en in Maart 1461 ’n klinkende oorwinning behaal met die Slag van Towton.
Nadat opstande deur die Lancasters in 1464 in die noorde onderdruk is en Hendrik weer gevange geneem is, het Eduard vasgesit met sy grootste ondersteuners en raadgewer, die Graaf van Warwick (bekend as die "Kingmaker"), en vyande gemaak onder sy vriende en selfs familie deur die opkomende familie van sy koningin, Elizabeth Woodville, met wie hy in die geheim getrou het, te bevoordeel.
Warwick het eers probeer om Eduard te vervang met sy jonger broer, George, die Hertog van Clarence, en toe om Hendrik VI weer op die troon te sit. Dit gelei tot twee jaar van vinnige veranderinge, voordat Eduard IV weer oorwinnings behaal het by die Slag van Barnet (April 1471), waar Warwick gesterf het, en die Slag van Tewkesbury (Mei 1471), waar Margaret en Hendrik VI se seun en die Lancaster-erfgenaam, Eduard die Prins van Wallis, ná die geveg tereggestel is. Hendrik is ’n paar dae later in die [[Londense Tower]] tereggestel en so is die Lancasters se direkte lyn van opvolging uitgewis.
== Opkoms van die Tudors ==
[[Lêer:Richard III of England.jpg|duimnael|links|150px|[[Richard III van Engeland|Richard III]]]]
’n Tydperk van relatiewe vrede het gevolg, maar Eduard IV is skielik in 1483 oorlede. Sy oorlewende broer, [[Richard III van Engeland|Richard van Gloucester]], het eers gekeer dat die ongewilde Woodville-familie van Eduard se weduwee deel het in die regering van Eduard se minderjarige seun, [[Eduard V van Engeland|Eduard V]], en toe self die bewind oorgeneem onder die dekmantel van twyfel oor die wettigheid van Eduard IV se huwelik. Hy het die twaalfjarige Eduard en sy jonger broer, Richard, in die [[Londense Tower]] laat opsluit, waarna hulle verdwyn het. Hulle is waarskynlik vermoor.
Teenstand teen Richard se bewind het in die suide begin toe die Hertog van Buckingham (wat gehelp het om Richard op die troon te kry en self ’n klein aanspraak op die troon gehad het), op 18 Oktober 1483 ’n opstand begin het in ’n poging om [[Hendrik VII van Engeland|Hendrik Tudor]], die Lancaster-erfgenaam, op die troon te sit. Hendrik het die Lancaster-erfgenaam geword met die dood van Hendrik VI en sy seun in 1471. Hendrik se pa, Edmund Tudor, die 1ste Graaf van Richmond, was die halfbroer van Hendrik VI, maar sy aanspraak op die troon kom deur sy ma, lady Margaret Beaufort. Sy was ’n afstammeling van Jan Beaufort, die 1ste Graaf van Somerset, wat ’n seun van Jan van Gent en dus ’n kleinseun van Eduard III was.
Buckingham se opstand het misluk, maar dit was nie die einde van die sameswerings teen Richard nie. Sy vrou en elfjarige seun se dood het ook ’n skadu gewerp op die Yorks se volgehoue aanspraak op die troon.
[[Lêer:Henry7England.jpg|duimnael|150px|[[Hendrik VII van Engeland|Hendrik VII]]]]
Baie van Buckingham se verslane ondersteuners het by Hendrik Tudor aangesluit. Hendrik het later na Frankryk gevlug, waar hy ’n skuilplek en hulp gekry het. Oortuig daarvan dat baie mense in Engeland hom sou steun, het hy op 1 Augustus 1485 met ’n mag van huursoldate en bannelinge na Engeland vertrek. In Wallis het hy baie ondersteuners gekry en Richard III verslaan met die Slag van Bosworth. Richard is gedood en Hendrik is gekroon as Hendrik VII, die eerste koning van die [[Huis van Tudor]]. Hy het getrou met [[Elizabeth van York]], die dogter van Eduard IV, om die twee huise te verenig. Hy het as wapen die Wit Roos van York en die Rooi Roos van Lancaster saamgevoeg as simbool van die vereniging.
Opstande deur York-ondersteuners is weer in 1487 voortgesit en dit het gelei tot die laaste gevegte in die stryd. Hoewel die meeste van Richard III se oorlewende afstammelinge in die tronk was, het sporadiese rebellies aangehou tot in 1497 toe Perkin Warbeck, wat beweer het hy is Richard, die jonger broer van Eduard V wat saam met hom in die Londense Tower opgesluit is, gevange geneem en later tereggestel is.
== Stamboom ==
Die individue in die stamboom word aangedui met rooi raampies vir die Lancaster-ondersteuners en blou raampies vir die Yorkiste. (Die "Kingmaker", wat van lojaliteit verander het, het ’n pers raampie.)
<div style="overflow: auto">
{{familytree/start|style=overflow: auto}}
{{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | |EIII| EIII='''Eduard III'''}}
{{familytree| |,|-|-|-|v|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|^|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}}
{{familytree|EBP| |ELDY| | | |LADC| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |JGDL| EBP=Eduard die Swart Prins|ELDY=Edmund van Langley|LADC=Lionel van Antwerpen|JGDL=Jan van Gent}}
{{familytree| |!| | | |!| | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!|}}
{{familytree| |!| | | |!| | | | |PPCU| | | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|+|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| PPCU=Philippa Plantagenet}}
{{familytree| |!| | | |!| | | |,|-|^|-|.| | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | |!|}}
{{familytree|RII| | |!| | |RMEM| |EDM| | | | | | | | |JBCW| | | | | | | | | | | | |HIV| | | | | | | | | | | | |JBES| RII='''Richard II'''|RMEM=Roger Mortimer|EDM=Elizabeth Mortimer|JBCW=Johanna Beaufort|HIV='''Hendrik IV''' ''Bolingbroke''|JBES=Jan Beaufort}}
{{familytree| | | | | |!| | | |!| | | |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|^|v|-|-|-|-|-|.| | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |,|-|-|^|-|-|.|}}
{{familytree| | | | |RCEC|y|ADM| |HPEN|y|EPCN| | |!| | |WNEK| | | |RNES| | | | | |HV|y|CV|y|OT| |JBDS| | | |EBDS| RCEC=Richard van Conisburgh|ADM=Anne Mortimer|HPEN=Hendrik Percy|EPCN=Eleanor Neville|WNEK=Willem Neville|RNES=Richard Neville|HV='''Hendrik V'''|CV=Katharine van Valois|OT=Owen Tudor|JBDS=Jan Beaufort|EBDS=Edmund Beaufort|boxstyle_HPEN=border:2px solid #FF0000|boxstyle_WNEK=border:2px solid #0000FF|boxstyle_RNES=border:2px solid #0000FF|boxstyle_EBDS=border:2px solid #FF0000}}
{{familytree| | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| | | |!| | | |,|-|^|-|.| | | | | | | |!| | | |!| | | | | |!| | | |,|-|^|-|.|}}
{{familytree| | | | | | |RPDY| | | | | |HPEN| | | |CN| |TN| |RNEW| |JNMM| |MA|y|HVI| |ETER|~|y|~|MB| |HBDS| |EBDS| RPDY=Richard Plantagenêt|HPEN=Hendrik Percy|CN=Cecily Neville|TN=Thomas Neville|RNEW=Richard Neville|JNMM=Jan Neville|MA=Margaret van Anjou|HVI='''Hendrik VI'''|ETER=Edmund Tudor|MB=Margaret Beaufort|HBDS=Hendrik Beaufort|EBDS=Edmund Beaufort|boxstyle_RPDY=border:2px solid #0000FF|boxstyle_HPEN=border:2px solid #FF0000|boxstyle_TN=border:2px solid #0000FF|boxstyle_RNEW=border:2px solid #800080|boxstyle_JNMM=border:2px solid #0000FF|boxstyle_HVI=border:2px solid #FF0000|boxstyle_HBDS=border:2px solid #FF0000|boxstyle_EBDS=border:2px solid #FF0000}}
{{familytree| | | | | | | |L|~|~|y|~|~|~|y|~|~|~|y|~|~|J| | | | | |,|-|^|-|.| | | | | | | |!| | | | | | | | |!}}
{{familytree| | | | | | | | | |EIV| |RIII| |GPDC|~|~|~|~|~|~|IPDC| |AN|~|~|~|~|~|EW| | | | | | | |!| EIV='''Eduard IV'''|RIII='''Richard III'''|GPDC=George Plantagenet|IPDC=Isabella Neville|AN=Anne Neville|EW=Eduard van Westminster|boxstyle_EIV=border:2px solid #0000FF|boxstyle_RIII=border:2px solid #0000FF|boxstyle_GPDC=border:2px solid #0000FF}}
{{familytree| | | | | | | | |,|-|^|-|.| |L|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|J| | | | | | | | | | | | | | | | |!|}}
{{familytree| | | | | | | |EV| |EY|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|y|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|HVII| |EV='''Eduard V'''|EY=Elizabeth van York|HVII='''Hendrik VII''' ''Tudor''|boxstyle_EV=border:2px solid #0000FF}}
{{familytree| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |HT| HT=Huis van Tudor}}
{{familytree/end}}
</div>
== Bronne ==
: ''Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Wars of the Roses]]''
* {{cite book|last=Baldwin|first=David|title=Elizabeth Woodville|publisher=Sutton Publishing|year=2002|location=Stroud, Gloucestershire|isbn=0-7509-2774-7}}
* {{cite book|last=Rowse|first=A.L.|title=Bosworth Field & the Wars of the Roses|url=https://archive.org/details/bosworthfieldwar0000rows|publisher=Wordsworth Military Library|year=1966|isbn=1-85326-691-4}}
* {{cite book|last=Royle|first=Trevor|title=The Road to Bosworth Field|publisher=Little, Brown|location=Londen|year=2009|isbn=978-0-316-72767-9}}
* {{cite book|last=Sadler|first=John|title=Towton: the Battle of Palm Sunday Field 1461|publisher=Pen and Sword Military|year=2011|location=Barnsley|isbn=978-1-84415-965-9}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Wars of the Roses|Rose-oorlog}}
* [http://www.wars-of-the-roses.com/ The Wars of the Roses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323110045/http://www.wars-of-the-roses.com/ |date=23 Maart 2018 }} het ’n artikel oor soldate en oorlogvoering
* [http://www.warsoftheroses.com/ warsoftheroses.com] – kaart, tydlyn, sleutelfigure en opsommings
* [http://www.threetwoone.org/diagrams/wars-of-the-roses.gif Diagram van die Rose-oorlog]
{{Engelse konings Rose-oorlog}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geskiedenis van Engeland]]
[[Kategorie:Middeleeue]]
[[Kategorie:Oorloë]]
oilyzdozhkt6bk42o71hubtskpffq7i
Siel
0
59390
3373304
3372503
2026-11-16T20:23:57Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373304
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Meister von Heiligenkreuz 001.jpg|duimnael|regs|240px|Skildery van God wat toekyk hoe 'n engel en 'n demoon om 'n man se siel veg.]]
Die '''siel''' is die nie-materiële spirituele komponent van 'n mens of dier. In [[godsdiens]] en [[filosofie]] word dit gewoonlik as die wese van 'n lewende wese beskou, wat los van die stoflike wêreld bestaan. In die alledaagse taal dui die woord dikwels op die geheel van 'n mens se gevoelens en geestelike prosesse, en in dié sin is dit min of meer met ''psige'', die Griekse woord vir siel, gelykbetekenend. Hoewel dit nie wetenskaplik bewys kan word nie, glo baie mense dat die siel onsterflik is en na die dood bly voortbestaan. [[Antropologie|Antropoloë]] en sielkundiges het bevind dat mense oral en in alle tye tussen die siel en die liggaam onderskei het.<ref name="goetzvsr" /> Daarteenoor glo [[Ateïsme|nie-godsdienstige mense]] dat die siel 'n kollektiewe breinfunksie is wat sonder biologiese lewe nie kan bestaan nie. Hulle is ook van mening dat die siel 'n beskrywende woord is vir die nie-materiële wese van die lewende, biologiese mens en dat dit saam met die liggaam leef en afsterf.
Godsdienste verstaan die siel op uiteenlopende maniere. Die [[Boeddhisme]] leer dat daar geen blywende self is nie, terwyl die [[Christendom]] in 'n ewige siel glo. Die [[Hindoeïsme]] stel die ''atman'' in sommige tradisies gelyk aan ''[[Brahman]]'', en die [[Islam]] onderskei tussen ''ruh'' en ''nafs''. Baie inheemse godsdienste skryf aan 'n mens meer as een siel toe. In die filosofie het [[Plato]] die siel as die onsterflike kern van die persoon beskou, en [[Aristoteles]] as die vorm van 'n lewende liggaam. [[René Descartes]] het die siel tot die denke beperk, en sy skeiding van siel en liggaam het die grondslag van die hedendaagse debat oor die verhouding tussen gees en liggaam gelê.
== Inheemse godsdienste en sjamanisme ==
[[Lêer:Manunggul Jar.jpg|duimnael|regs|Die deksel van die Manunggul-kruik, 'n neolitiese begrafniskruik uit die Filippyne (ongeveer 890-710 v.C.), beeld 'n siel en 'n sielsbegeleier uit wat per boot na die geesteswêreld reis.]]
In baie inheemse kulture bestaan 'n verskeidenheid voorstellings wat min of meer ooreenstem met wat Europeërs tradisioneel onder die siel verstaan. Gewoonlik word aangeneem dat die verskeidenheid van geestelike en liggaamlike funksies deur 'n verskeidenheid van oorsake teweeggebring word, sodat 'n mens verskeie selfstandige sielskragte of selfs verskeie siele het. Tussen die stoflike en die geestelike word geen prinsipiële onderskeid gemaak nie: die siel word gewoonlik as min of meer stoflik of fynstoflik gedink.<ref name="riviere">Claude Rivière: ''Soul: Concepts in Indigenous Religions''. In: Lindsay Jones (red.): ''Encyclopedia of Religion'', 2de uitgawe, Detroit 2005, band 12, bl. 8531-8534; Hans-Peter Hasenfratz: ''Seele I''. In: ''Theologische Realenzyklopädie'', band 30, Berlyn 1999, bl. 733-737.</ref> Volgens hulle funksie en hulle verhouding tot die liggaam word die volgende soorte siele onderskei:<ref name="hasenfratz1986">Hans-Peter Hasenfratz: ''Die Seele'', Zürich 1986, bl. 105-111.</ref>
* Die '''liggaamsiel''' of vitale siel reël die liggaamsfunksies. Dit kan aan 'n bepaalde orgaan of liggaamsdeel gebind wees, soos die kop, die keel, die hart, die bene, die hare of die bloed, en dit hou saam met die liggaam op om te bestaan.
* Die '''ek-siel''' reël die geestelike lewe in die wakker toestand en maak selfbewussyn moontlik. Dit is eweneens aan die liggaam gebind en sterflik.
* Die '''vry siel''' kan die liggaam in die slaap of in ekstase verlaat. By die dood word dit 'n dodesiel, wat na 'n dooderyk kan gaan, by die lewendes kan bly of volgens sommige tradisies na mekaar verskillende liggame kan bewoon.
* Die '''buitesiel''' vertoef buite die liggaam en verbind die mens met sy natuurlike omgewing of met 'n geestelike wêreld.
Die siel kan in menslike gestalte verskyn, as dier (veral as 'n voël), as lug, wind, asem, vuur, lig, water of rook, of as 'n skaduwee, 'n spieëlbeeld of 'n klank soos 'n naam.<ref name="hasenfratz1986" />
Die geloof in sieldualisme, dat 'n mens twee of meer siele het, is wydverspreid in die [[sjamanisme]] en is die grondslag van die begrip "sielsvlug", die reis wat die siel van 'n sjamaan in ekstase onderneem. Die "liggaamsiel" is aan die liggaamsfunksies en die wakker bewussyn verbonde, terwyl die "vry siel" tydens slaap of beswyming vrylik kan rondswerf.<ref name="Bock">{{cite thesis |last =Bock |first =Nona J.T. |date =2005 |title =Shamanic techniques: their use and effectiveness in the practice of psychotherapy |type =MSc |publisher =University of Wisconsin-Stout |url =http://www2.uwstout.edu/content/lib/thesis/2005/2005bockn.pdf |archive-date =25 Oktober 2022 |access-date =8 Maart 2021 |archive-url =https://web.archive.org/web/20221025110045/http://www2.uwstout.edu/content/lib/thesis/2005/2005bockn.pdf |url-status =dead }}</ref><ref name="Hoppal2007">{{cite book |last1 =Hoppál |first1 =Mihály |title =Shamans and Traditions |date =2007 |publisher=Akadémiai Kiadó |location =Budapest |isbn =978-963-05-8521-7 |pages =17-26}}</ref><ref name="Winkelman2">{{cite book |first1=Michael James |last1=Winkelman |editor1-first=Kasumi-Clements |editor1-last=Niki |title =Religion: Mental Religion |chapter =Shamanism and the Brain |publisher =Macmillan Reference USA |year =2016 |pages=355-372 |isbn =9780028663609 |url =https://www.researchgate.net/publication/323547873}}</ref> Sulke voorstellings kom onder meer voor by die Austronesiese volke, die Chinese, die Tibettane, die meeste volke van Afrika en van Noord-Amerika, Noord-Eurasiese volke en die antieke Egiptenare.<ref name="McClelland">{{cite book |last1 =McClelland |first1 =Norman C. |title =Encyclopedia of Reincarnation and Karma |date =2010 |publisher =McFarland & Company, Inc. |isbn =978-0-7864-4851-7 |pages =251, 258}}</ref><ref name="sumegi">{{Cite book |last= Sumegi |first= Angela |url= https://books.google.com/books?id=ZBtKf35fABEC |title=Dreamworlds of Shamanism and Tibetan Buddhism: The Third Place |date= 2008 |publisher= State University of New York Press |isbn= 978-0-7914-7826-4 |language =en}}</ref> By die Austronesiese sjamane word siekte as "sielsverlies" beskou: om die sieke te genees, moet die vry siel, wat moontlik deur 'n bose gees gesteel is of in die geesteswêreld verdwaal het, na die liggaam teruggebring word. As dit nie slaag nie, sterf die persoon of word hy blywend kranksinnig.<ref name="salazar">{{cite journal |author =Zeus A. Salazar |year=2007 |title=Faith healing in the Philippines: An historical perspective |url =http://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-43-02-2007/Faith%20Healing%20in%20the%20Philippines%20Zeus%20Salazar.pdf |url-status=live |journal=Asian Studies |volume=43 |issue=2v |pages=1-15 |archive-url =https://web.archive.org/web/20220917111325/https://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-43-02-2007/Faith%20Healing%20in%20the%20Philippines%20Zeus%20Salazar.pdf |archive-date=17 September 2022 |access-date=22 April 2019}}</ref>
Grafvelde met vroeë neolitiese lykverbrandings dui daarop dat mense in die [[Neolitikum|Jonger Steentydperk]] die siel, wat hulle blykbaar as fynstoflik beskou het, op pad na die hiernamaals wou help: die oorledene se besittings en vleis as padkos is saam op die brandstapel gelê.<ref>Ina Wunn: ''Die Religionen in vorgeschichtlicher Zeit'', Stuttgart 2005, bl. 293 e.v. en 340-346.</ref>
== Antieke Egipte ==
[[Lêer:Ba and mum.jpg|duimnael|regs|Die ''ba'' as 'n voël met 'n mensekop by die mummie, uit die Egiptiese Dodeboek]]
In [[Antieke Egipte]] is vir drie aspekte van die siel drie begrippe gebruik: ''ka'', ''ba'' en ''ach''. Die siel was baie nou aan die liggaam gebind, selfs ná die dood aan die lyk en die graf; daarom was die bewaring van die liggaam deur mummifisering vir die Egiptiese doodsgeloof van sentrale belang.<ref>Hellmut Brunner: ''Grundzüge der altägyptischen Religion'', Darmstadt 1983, bl. 138-141, 143 e.v.; Hermann Kees: ''Totenglauben und Jenseitsvorstellungen der alten Ägypter'', 2de uitgawe, Berlyn 1956, bl. 33 e.v.</ref> Die ''ka'' was die bron van lewenskrag, wat 'n lewende mens van 'n lyk onderskei het. Dit is van vader op seun oorgedra en het ná die dood in 'n standbeeld in die graf gewoon, waar spys en drank daarvoor neergesit is.<ref>Hellmut Brunner: ''Grundzüge der altägyptischen Religion'', Darmstadt 1983, bl. 138-140; Jan Assmann: ''Tod und Jenseits im Alten Ägypten'', München 2001, bl. 13-139.</ref> Die ''ba'', wat in die Middelryk op die voorgrond getree het, was 'n persoonlike lewenskrag wat die dood oorleef. Dit is meestal as 'n voël uitgebeeld, dikwels met 'n mensekop.<ref>Hellmut Brunner: ''Grundzüge der altägyptischen Religion'', Darmstadt 1983, bl. 140-141.</ref> Die ''ach'', die verheerlikte gees van 'n oorledene, het eers ná die dood ontstaan, deur rites by die graf, inskripsies op die graf of die doodskis en spreuke wat die dode moes opsê.<ref>Eberhard Otto: ''Ach''. In: Wolfgang Helck, Eberhard Otto (red.): ''Lexikon der Ägyptologie'', band 1, Wiesbaden 1975, kol. 49-51.</ref>
In die dodegerig is die oorledene se hart op 'n skaal teen die waarheid (''maat'') opgeweeg. Wie veroordeel is, is deur die ondier Ammit verslind en dus vernietig.<ref>Hellmut Brunner: ''Grundzüge der altägyptischen Religion'', Darmstadt 1983, bl. 132 e.v., 135-137; Klaus Koch: ''Geschichte der ägyptischen Religion'', Stuttgart 1993, bl. 321-325.</ref> Volgens die Egiptiese voorstellings was die siele dus nie immaterieel en ook nie in beginsel onvernietigbaar nie. Hulle het nie voor die liggaam bestaan nie, en reïnkarnasie is nie in aanmerking geneem nie.<ref>Hans Bonnet: ''Reallexikon der ägyptischen Religionsgeschichte'', Berlyn 1952, bl. 358; Siegfried Morenz: ''Religion und Geschichte des alten Ägypten'', Keulen 1975, bl. 214-224.</ref>
== Indiese godsdienste ==
Die tradisionele Indiese stelsels wat 'n siel of self aanneem, beskou die verbinding van die siel met 'n stoflike liggaam as 'n fout en 'n ongeluk. Dit word opgehef deur die onkunde te verdryf, en dié bevryding (''[[Moksja (begrip)|moksja]]'') uit die kringloop van wedergeboortes ([[samsara]]) is die einddoel van hulle filosofiese en godsdienstige strewe.<ref>Heinrich Zimmer: ''Philosophie und Religion Indiens'', Zürich 1961, bl. 35-38, 50-55.</ref> Anders as in die Westerse opvattings van Platoniese of Christelike oorsprong word die individuele siel in baie Indiese leerstellings nie as ewig beskou nie: dikwels word aangeneem dat dit eendag in 'n oorkoepelende, onpersoonlike werklikheid (Brahman) sal opgaan, waarmee dit wesenlik een is.<ref>Jan Gonda: ''Die Religionen Indiens: I. Veda und älterer Hinduismus'', Stuttgart 1960, bl. 201-213.</ref>
=== Hindoeïsme ===
''Atman'' is 'n [[Sanskrit]]woord wat die innerlike self of die siel beteken.<ref>{{cite dictionary |title=ātman |dictionary=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |year=2012 |url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/atman |archive-url=https://web.archive.org/web/20151223074014/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/atman |archive-date=23 Desember 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141230210157/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/atman |date=30 Desember 2014 }}</ref><ref name="davidlorenzenatman">{{cite book |first=D. |last=Lorenzen |year=2004 |title=The Hindu World |editor1-first=Sushil |editor1-last=Mittal |editor2-first=Gene |editor2-last=Thursby |publisher=Routledge |isbn=0-415-21527-7 |pages=208-209 |quote=Advaita and Nirguni movements, on the other hand, stress an interior mysticism in which the devotee seeks to discover the identity of individual soul (''Ātman'') with the universal ground of being (''Brahman'') or to find god within himself. }}</ref> In die [[Vedanta]]skool van die Hindoeïsme is die atman die eerste beginsel, die ware self van 'n individu buite sy vereenselwiging met die verskynsels.<ref>{{cite book |last1=Deussen |first1=Paul |title=The Philosophy of the Upanishads |last2=Geden |first2=A.S. |date=Junie 2010 |publisher=Cosimo Classics |isbn=978-1-61640-240-2 |page=86}}</ref> Volgens die Advaita Vedanta moet 'n mens, om bevryding te bereik, selfkennis verwerf: die besef dat 'n mens se ware self (atman) met die transendente self, Brahman, identies is.<ref name="davidlorenzenatman" /><ref>{{cite book |last=King |first=Richard |title=Early Advaita Vedanta and Buddhism |publisher=State University of New York Press |year=1995 |isbn=978-0-7914-2513-8 |page=64 |quote=''Ātman'' as the innermost essence or soul of man, and ''Brahman'' as the innermost essence and support of the universe. (...) Thus we can see in the Upanishads, a tendency towards a convergence of microcosm and macrocosm, culminating in the equating of ''Ātman'' with ''Brahman''.}}</ref> Die ses ortodokse skole van die Hindoeïsme glo dat daar 'n atman in elke wese is.<ref name="Jayatilleke-2010">{{cite book |last=Jayatilleke |first=K.N. |title=Early Buddhist Theory of Knowledge |publisher=Motilal Banarsidass |year=2010 |isbn=978-81-208-0619-1 |at=pp. 246-249, from note 85 onwards}}</ref><ref name="Collins-1994">{{cite book |last=Collins |first=Steven |title=Religion and Practical Reason |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-2217-5 |editor1-last=Reynolds |editor1-first=Frank |page=64 |quote=Central to Buddhist soteriology is the doctrine of not-self (Pali: ''anattā'', Sanskrit: ''anātman'', the opposed doctrine of ''Ātman'' is central to Brahmanical thought). Put very briefly, this is the [Buddhist] doctrine that human beings have no soul, no self, no unchanging essence. |editor2-last=Tracy |editor2-first=David}}</ref> Die Advaita-filosofie beskou alle veelheid as skyn, sodat die individuele siele nie as selfstandige entiteite bestaan nie. Die [[Samkhya]]-filosofie en die klassieke [[joga]] daarenteen beskou die oermaterie en die oersiel as twee ewige beginsels, en in die stelsels wat die radikale monisme verwerp, word 'n werklike individuele onsterflikheid van die siel aanvaar.<ref>Heinrich Zimmer: ''Philosophie und Religion Indiens'', Zürich 1961, bl. 255-299; Jan Gonda: ''Die Religionen Indiens: II. Der jüngere Hinduismus'', Stuttgart 1963, bl. 131-150.</ref>
'n ''Jiva'' is in die Hindoeïsme en die [[Djainisme]] 'n lewende wese, of enige entiteit wat met 'n lewenskrag besiel is.<ref>{{cite book |first=Matthew |last=Hall |year=2011 |title=Plants as Persons: A philosophical botany |publisher=State University of New York Press |isbn=978-1-4384-3430-8 |page=76 |url=https://books.google.com/books?id=SqzkqnETEVYC }}</ref> Sommige Hindoe-tradisies onderskei tussen die jiva as die individuele self en die atman as die universele, onveranderlike self wat in alle lewende wesens teenwoordig is.<ref name="varenne46">{{cite book |first=Jean |last=Varenne |title=Yoga and the Hindu Tradition |year=1989 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0543-9 |pages=45-47 |url=https://books.google.com/books?id=meUWxDDqzuAC&pg=PA46 }}</ref>
=== Boeddhisme ===
Die Boeddhisme verkondig die leer van ''anatta'', 'n [[Pali]]woord wat "nie-atman", dus "nie-self" of "nie-siel", beteken. Boeddhiste ontken dat daar 'n siel of 'n self bestaan as 'n eenvormige en bestendige werklikheid wat die dood oorleef. Wat die dood oorleef en die kringloop van wedergeboortes aan die gang hou, is volgens hulle niks meer nie as 'n verganklike bondel geestelike faktore waaragter geen kern van die persoon as selfstandige substansie skuil nie.<ref>Hans Wolfgang Schumann: ''Der historische Buddha'', Kreuzlingen 2004, bl. 162-170.</ref> Die Boeddha het sowel die eternaliste, wat die ewigheid van die siel verkondig het, as die annihilasioniste, volgens wie die siel saam met die liggaam sterf, verwerp. Albei sienings het hy aan begeerte toegeskryf: die begeerte na onsterflikheid lei tot die een, en die begeerte om nie voort te bestaan nie tot die ander.<ref name="Somaratne58">Somaratne, G. A. ''The Buddha's Teaching: A Buddhistic Analysis''. Singapoer: Springer Nature Singapore, 2021. bl. 58.</ref><ref>Somaratne, G. A. ''The Buddha's Teaching: A Buddhistic Analysis''. Singapoer: Springer Nature Singapore, 2021. bl. 63-64.</ref> Die vraag of die siel en die liggaam een ding is, was een van die tien vrae wat die Boeddha onbeantwoord gelaat het.<ref name="Somaratne298">Somaratne, G. A. ''The Buddha's Teaching: A Buddhistic Analysis''. Singapoer: Springer Nature Singapore, 2021. bl. 298.</ref>
In die vroeë Boeddhistiese teks ''Milinda se vrae'' verduidelik die monnik Nāgasena aan die Griekse koning Milinda dat daar in werklikheid geen Nāgasena is nie, omdat sy naam bloot 'n etiket is. Hy vra die koning of die wese van sy strydwa in die as, die wiele of die raamwerk lê. Milinda gee toe dat dit in geen enkele deel gevind word nie, maar dat die woord "strydwa" na die samestelling van al die dele verwys. Net so, sê Nāgasena, is daar geen Nāgasena buite die vyf ''skandha's'' waaruit hy saamgestel is nie: soos die strydwa is die persoon 'n konvensionele benaming vir 'n versameling onderling afhanklike dele.<ref name="Gethin139">Gethin, R. (1998). ''The Foundations of Buddhism''. Oxford University Press. bl. 139.</ref>
=== Djainisme ===
In die Djainisme het elke lewende wese, van plant of bakterie tot mens, 'n siel (''jiva''), en dié begrip vorm die grondslag van die godsdiens. Die siel het geen begin of einde nie; dit is ewig, en totdat dit bevryding bereik, neem dit telkens 'n nuwe vorm aan. ''Ajiva'', "nie-siel", is alles wat nie siel is nie: materie (die liggaam ingesluit), tyd, ruimte, beweging en rus.<ref name="jajinixxii">{{cite book|author=J Jaini|title=Outlines of Jainism|url=https://books.google.com/books?id=54A9AAAAIAAJ|year=1940|publisher=Cambridge University Press|pages=xxii–xxiii}}</ref> Die siel kan hom deur askese reinig, hom van sy verbinding met die stoflike bestaansvorme bevry en na 'n hiernamaals oorgaan, waar dit sonder enige kontak met die stoflike wêreld bly. Die Djains moet hulle verlossing op eie krag bewerkstellig, aangesien hulle as ateïste geen goddelike bystand vir moontlik hou nie.<ref>Paul Dundas: ''The Jains'', 2de uitgawe, Londen 2002, bl. 93-111; Walther Schubring: ''The Doctrine of the Jainas'', 2de uitgawe, Delhi 2000, bl. 152-203.</ref> Die bevryde siel (''siddha'') toon al sy eienskappe ten volle, omdat dit van alle karmiese gebondenheid vry is; by die siele wat nog nie bevry is nie, kom hulle net gedeeltelik tot uiting.<ref>{{cite book |last=Sangave |first=Vilas Adinath |title=Aspects of Jaina religion |url=https://books.google.com/books?id=I8RUPwAACAAJ |edition=3rd |publisher=Bharatiya Jnanpith |year=2001 |pages=15-16 |isbn=81-263-0626-2}}</ref>
=== Sikhisme ===
In die [[Sikhisme]] word die siel as 'n suiwer bewussyn sonder inhoud verstaan.<ref>{{Cite web |last=Virk |first=Hardev |date=2018 |title=Concept of Mind, Body and Soul in the Sikh Scripture (SGGS) |url=https://www.researchgate.net/publication/322622656}}</ref> Die wêreld en die siele daarin is werklik, maar nie ewig nie: hulle het deur emanasie uit God voortgekom en sal na hom terugkeer.<ref>''Adi Granth'', bl. 276 ([https://web.archive.org/web/20150924023503/http://www.granthsahib.com/main.php?page=276&lang=en aanlyn], met Engelse vertaling).</ref> Volgens die Sikh-skrif kan gehegtheid aan rykdom, familiebande of sinlike genot op die oomblik van die dood tot wedergeboorte in 'n laer lewensvorm lei, terwyl meditasie op God se naam die siel in staat stel om met die ewige waarheid saam te smelt en die kringloop van wedergeboortes te beëindig.<ref>{{Cite web |title=What Do Sikhs Believe About the Afterlife? |url=https://www.learnreligions.com/sikhs-believe-about-the-afterlife-2993490 |access-date=2025-04-16 |website=Learn Religions |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523065247/https://www.learnreligions.com/sikhs-believe-about-the-afterlife-2993490 |archive-date=2025-05-23 |url-status=dead}}</ref>
== Chinese tradisies ==
Soos baie ander vroeë volke het die Chinese in die vroeë geskiedenis in die mens twee siele onderskei: 'n liggaamsiel (''po'') en 'n asemsiel (''hun''). Die liggaamsiel was vir die liggaamsfunksies verantwoordelik en die asemsiel vir die bewussyn en die verstand. Die ''hun'' kon die liggaam al gedurende die lewe verlaat en het hom by die dood finaal daarvan geskei; die ''po'' het die liggaam na die graf vergesel, waar die grafgoedere vir sy welsyn moes sorg.<ref>Michael Loewe: ''Chinese Ideas of Life and Death'', Londen 1982, bl. 26 e.v., 114 e.v. en 120-122; Tu Wei-Ming: ''Soul: Chinese Concepts''. In: Lindsay Jones (red.): ''Encyclopedia of Religion'', 2de uitgawe, band 12, Detroit 2005, bl. 8554-8556.</ref> In die [[Taoïsme]] word die ''hun'' met lig, geestelike bewustheid en die gees verbind; dit is ''yang'', en ná die dood verlaat dit die liggaam. Die ''po'' is aan die liggaam, die instinkte en die sintuie gebind; dit is ''yin'', bly ná die dood by die liggaam en los mettertyd in die aarde op.<ref>{{Cite book |last=Robinet |first=Isabelle |url=https://books.google.com/books?id=9e7wzgEACAAJ |title=Taoism: Growth of a Religion |date=2022 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-6494-0 |language=en}}</ref> By 'n gewelddadige dood kon albei siele egter in die omgewing van die oorledene agterbly en as gierige of wraaksugtige geeste spook.<ref>Ulrich Unger: ''Grundbegriffe der altchinesischen Philosophie'', Darmstadt 2000, bl. 34, 119; Werner Eichhorn: ''Die Religionen Chinas'', Stuttgart 1973, bl. 66.</ref>
'n Filosofiese debat oor die siel het blykbaar eers laat begin, toe die Boeddhisme ten tyde van die Han-dinastie (206 v.C.-220 n.C.) in China begin versprei het. Skeptici en materialiste soos Wang Chong (1ste eeu n.C.) en Fan Zhen (5de en 6de eeu n.C.) het die gedagte van 'n selfstandige siel bestry en alle geestelike funksies tot liggaamlike funksies herlei. Fan Zhen het 'n ''Verhandeling oor die uitwissing van die siel'' geskryf, wat aan die hof van keiser Wu van Liang opspraak verwek het.<ref>Etienne Balazs: ''Chinese Civilization and Bureaucracy'', New Haven 1964, bl. 260-265.</ref>
== Judaïsme ==
Die [[Hebreeus|Hebreeuse]] woorde ''nefesj'' ("lewende wese"), ''roeach'' ("wind"), ''nesjama'' ("asem"), ''chaja'' ("lewe") en ''jechida'' ("enkelheid") word gebruik om die siel of gees te beskryf.<ref>''Zohar'', ''Rayah Mehemna'', ''Terumah'' 158b. See Leibowitz, Aryeh (2018). ''The Neshamah: A Study of the Human Soul''. Feldheim. pp. 27, 110. {{ISBN|1-68025-338-7}}.</ref> Die Bybelvertaler en Hebreeuse geleerde Robert Alter verwerp egter "siel" as vertaling van die Bybelteks, omdat dit 'n Christelike teologiese dualisme van gees en liggaam oproep wat nie in die Hebreeuse Bybel voorkom nie.<ref name="Alter">{{Cite book |last=Alter |first=Robert |title=The Art of Bible Translation |publisher=Princeton University Press |year=2019 |isbn=978-0691-18149-3 |location=Princeton New Jersey |pages=7-8,48}}</ref>
Die opvatting van 'n onsterflike siel wat los van die liggaam bestaan en die dood kan oorleef, was nie in die vroeë Joodse geloof aanwesig nie,<ref>Tabor, James, [http://clas-pages.uncc.edu/james-tabor/ancient-judaism/death-afterlife-future/ What the Bible says about Death, Afterlife, and the Future.] "The ancient Hebrews had no idea of an immortal soul living a full and vital life beyond death, nor of any resurrection or return from death. Human beings, like the beasts of the field, are made of "dust of the earth", and at death they return to that dust (Genesis 2:7; 3:19). The Hebrew word ''nephesh'', traditionally translated 'living soul' but more properly understood as 'living creature', is the same word used for all breathing creatures and refers to nothing immortal."</ref> maar het teen die begin van die gewone jaartelling algemeen geword. Anders as in die Griekse en later die Christelike geloof is die siel as 'n substansie beskou wat wesenlik onskeibaar van die menslike liggaam is.<ref>"Modern scholarship has underscored the fact that Hebrew and Greek concepts of soul were not synonymous. While the Hebrew thought world distinguished soul from body (as material basis of life), there was no question of two separate, independent entities. A person did not have a body but was an animated body, a unit of life manifesting itself in fleshly form—a psychophysical organism (Buttrick, 1962). Although Greek concepts of the soul varied widely according to the particular era and philosophical school, Greek thought often presented a view of the soul as a separate entity from body. Until recent decades Christian theology of the soul has been more reflective of Greek (compartmentalized) than Hebrew (unitive) ideas.", Moon, "Soul", in Benner & Hill (eds.), Baker encyclopedia of psychology & counseling, p. 1148 (2nd ed. 1999).</ref> In die [[Talmoed]] bly die Bybelse eenheid van siel en liggaam behoue, maar word die moontlikheid aanvaar dat die siel terselfdertyd op 'n fisieke en 'n geestelike vlak bestaan. Die presiese aard van die siel was vir die rabbynse gesaghebbendes van ondergeskikte belang, en is dit in die meeste moderne tradisies steeds.<ref name="JewSoul">{{cite book|title= The Concept of Soul in Judaism, Christianity and Islam|publisher=De Gruyter|year=2023|isbn= 9783110748239|pages=1-18}}</ref>
Die [[Kabbala]] verdeel die siel in vyf elemente, wat na dié woorde genoem word en met die vyf wêrelde ooreenstem: ''nefesj'', wat met die natuurlike instink verband hou; ''roeach'', met die emosie; ''nesjama'', met die intellek; ''chaja'', wat na die transendensie van God kyk; en ''jechida'', die wese van die siel, wat aan God gebind is.<ref>{{cite web |title=Neshamah: Levels of Soul Consciousness |url=https://www.chabad.org/kabbalah/article_cdo/aid/380651/jewish/Neshamah-Levels-of-Soul-Consciousness.htm |website=Chabad.org Kabbalah Online |access-date=24 April 2024 |archive-date=23 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423225245/https://www.chabad.org/kabbalah/article_cdo/aid/380651/jewish/Neshamah-Levels-of-Soul-Consciousness.htm |url-status=live }}</ref> Die Kabbala het ook 'n begrip van reïnkarnasie, ''gilgoel'', ontwikkel.<ref>Weiner, Rebecca [https://www.jewishvirtuallibrary.org/reincarnation-and-judaism Reincarnation and Judaism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230414065736/https://www.jewishvirtuallibrary.org/reincarnation-and-judaism |date=14 April 2023 }}. jewishvirtuallibrary.org. Retrieved 2 Julie 2024</ref>
== Christendom ==
[[Paulus van Tarsus|Paulus]] het die Griekse woorde ''psuchē'' en ''pneuma'' gebruik om tussen die Joodse begrippe ''nefesj'' (siel) en ''roeach'' (gees) te onderskei.<ref>{{cite book |last1=Αρχιμ. Βλάχος |first1=Ιερόθεος |title=Ορθόδοξη Ψυχοθεραπεία |date=30 September 1985 |location=Εδεσσα |publisher=Ιερά Μονή Τιμίου Σταυρού |page=Τι είναι η ψυχή |url=https://www.oodegr.com/oode/dogma/psyxi1.htm |access-date=25 Januarie 2023 |chapter-url=https://eclass.uoa.gr/modules/document/file.php/THEOL160/%CE%9A%CE%B5%CE%AF%CE%BC%CE%B5%CE%BD%CE%B1%20%CE%B3%CE%B9%CE%B1%20%CF%80%CF%81%CE%BF%CF%83%CF%89%CF%80%CE%B9%CE%BA%CE%AE%20%CE%B8%CE%B5%CE%BF%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%B9%CE%BA%CE%AE%20%CE%BA%CE%B1%CF%84%CE%AC%CF%81%CF%84%CE%B9%CF%83%CE%B7/%CE%9F%CE%A1%CE%98%CE%9F%CE%94%CE%9F%CE%9E%CE%97%20%CE%A8%CE%A5%CE%A7%CE%9F%CE%98%CE%95%CE%A1%CE%91%CE%A0%CE%95%CE%99%CE%91.pdf |language=el |chapter=Κεφάλαιο Γ' |archive-date=25 Januarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230125171147/https://www.oodegr.com/oode/dogma/psyxi1.htm |url-status=live }}</ref> Dit het sommige Christene tot 'n trigotomiese mensbeeld gelei, volgens wie die mens uit liggaam (''soma''), siel (''psuchē'') en gees (''pneuma'') bestaan.<ref name="newadvent">{{cite web |date=1 Julie 1912 |title=Soul |url=https://www.newadvent.org/cathen/14153a.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111128201145/https://www.newadvent.org/cathen/14153a.htm |archive-date=28 November 2011 |access-date=13 November 2011 |website=newadvent.org |quote=In St. Paul we find a more technical phraseology employed with great consistency. Psyche is now appropriated to the purely natural life; pneuma to the life of supernatural religion, the principle of which is the Holy Spirit, dwelling and operating in the heart. The opposition of flesh and spirit is accentuated afresh (Romans 1:18, etc.). This Pauline system, presented to a world already prepossessed in favour of a quasi-Platonic Dualism, occasioned one of the earliest widespread forms of error among Christian writers – the doctrine of the Trichotomy. According to this, man, perfect man (teleios) consists of three parts: body, soul and spirit (soma, psyche, pneuma).}}</ref> Ander meen dat "gees" en "siel" in baie Bybelgedeeltes uitruilbaar gebruik word, en hou daarom by die digotomie: die siening dat elke mens uit 'n liggaam en 'n siel bestaan.<ref>{{Cite web |last=Baker |first=Daniel |date=2015 |title=Are We Body-and-Soul or Body-Soul-and-Spirit? |url=https://cornerstoneapex.org/blog/are-we-body-and-soul-or-body-soul-and-spirit |access-date= |website=Cornerstone Fellowship Church of Apex |language=en-US |archive-date=15 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815175244/https://cornerstoneapex.org/blog/are-we-body-and-soul-or-body-soul-and-spirit |url-status=live }}</ref>
Die oorsprong van die siel was in die Christendom 'n netelige vraag. Volgens die kreasionisme skep God elke individuele siel direk, by die bevrugting of op 'n latere tydstip; volgens die traducianisme kom die siel deur natuurlike voortplanting van die ouers; en volgens die preëksistensieleer bestaan die siel al voor die bevrugting.<ref>{{Cite book |last=Givens |first=Terryl |url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=tiZZ4UO3KxcC&oi=fnd&pg=PR7&dq=pre-existence+theory+soul&ots=rqY0p3CMBR&sig=BN4aUe9s_MoFnUOkqRcx82um-AM#v=onepage&q=pre-existence%20theory%20soul&f=false |title=When Souls Had Wings: Pre-Mortal Existence in Western Thought |date=2010 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-531390-1 |pages=2 |language=en}}</ref> Daar is ook verskillende opvattings oor die vraag of 'n menslike [[embrio]] van die bevrugting af 'n siel het, en of daar 'n oomblik tussen bevrugting en geboorte is waarop die [[fetus]] 'n siel, bewussyn en persoonskap verkry.<ref>{{cite web |last=Pacholczyk |first=Tadeusz |title=Do embryos have souls? |url=http://www.catholiceducation.org/articles/medical_ethics/me0116.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629203818/http://www.catholiceducation.org/articles/medical_ethics/me0116.htm |archive-date=29 Junie 2011 |access-date=13 November 2011 |website=Catholiceducation.org |department=Catholic Education Resource Center}}</ref>
Volgens die korrupsionisme hou die mens by die fisieke dood (tot die opstanding) op om te bestaan, maar bly sy siel in die hiernamaals voortbestaan. Die survivalisme meen dat sowel die mens as sy siel in die hiernamaals bly voortbestaan, aangesien die siel die mens uitmaak.<ref name="oderberg">{{Cite journal |last=Oderberg |first=David S. |date=2012-12-22 |title=Survivalism, Corruptionism, and Mereology |url=https://philosophy-of-religion.eu/index.php/ejpr/article/view/257 |journal=European Journal for Philosophy of Religion |volume=4 |issue=4 |pages=1-26 |doi=10.24204/ejpr.v4i4.257 |issn=1689-8311}}</ref> Die meeste Thomiste hang die korrupsionisme aan, omdat hulle die mens as 'n samestelling van materie en siel beskou.<ref name="spencer">{{Cite journal |last=Spencer |first=Mark |date=2014 |title=The personhood of the separated soul |url=https://www.academia.edu/download/47972932/09NV12-3_Spencer_Personhood.pdf |journal=Nova et Vetera |volume=12 |issue=3 |pages=863-912}}</ref> Meer onlangs is 'n middeweg voorgestel, volgens wie die afgeskeide siel 'n onvolledige persoon is.<ref name="dehaan">{{Cite journal |last1=De Haan |first1=Daniel D. |last2=Dahm |first2=Brandon |date=2019 |title=Thomas Aquinas on Separated Souls as Incomplete Human Persons |url=https://muse.jhu.edu/article/761040 |journal=The Thomist: A Speculative Quarterly Review |language=en |volume=83 |issue=4 |pages=589-637 |doi=10.1353/tho.2019.0036 |issn=2473-3725 |archive-date=19 Julie 2024 |access-date=29 Maart 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719140208/https://muse.jhu.edu/article/761040 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref>
== Islam ==
Die Islam gebruik twee woorde vir die siel: ''ruh'' (vertaal as gees, bewussyn of siel) en ''nafs'' (vertaal as self, ego, psige of siel).<ref name="Talib">{{cite journal |last1 = Deuraseh |first1 = Nurdeen |last2 = Abu Talib |first2 = Mansor |year = 2005 |title = Mental health in Islamic medical tradition |journal = The International Medical Journal |volume = 4 |issue = 2 |pages = 76-79}}</ref> Die twee woorde word dikwels uitruilbaar gebruik, hoewel ''ruh'' meer dikwels die goddelike gees of die "asem van die lewe" aandui, terwyl ''nafs'' 'n mens se geaardheid of eienskappe aandui.<ref>{{cite book |title=Encyclopaedia of the Qurʾān |volume=5 |editor=Jane Dammen McAuliffe |year=2006 |publisher=Brill |chapter=Soul |author=Th. Emil Homerin}}</ref> In die [[Koran]] verwys ''nafs'' meestal na die persoon of die self, en dit word vir mense en [[djin]]s gebruik, maar nie vir engele nie. Waar dit na die siel verwys, is daar drie soorte: die gebiedende siel, wat altyd boos is en in toom gehou moet word; die beskuldigende siel; en die rustige siel, wat die paradys binnegaan. Dié indeling het die grondslag van latere Moslem-verhandelinge oor etiek en sielkunde gevorm.<ref name="calverley">Calverley, E.E., & Netton, (. (2012). Nafs. In P. Bearman (ed.), Encyclopaedia of Islam New Edition Online (EI-2 English). Brill. https://doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0833</ref>
Die meeste Moslem-filosowe het, soos hulle Griekse voorgangers, aanvaar dat die siel uit nie-rasionele en rasionele dele bestaan. Hulle was dit eens dat die nie-rasionele siel aan die liggaam gebind en sterflik is, maar oor die lot van die rasionele siel het hulle verskil: al-Farabi het die ewige voortbestaan daarvan onseker geag, [[Avicenna|Ibn Sina]] het geglo dat dit ongeskape en onsterflik is, en [[Averroes|Ibn Rushd]] het aangevoer dat die hele siel, met al sy dele, verganklik is.<ref name="inati">Inati, S. (1998). Soul in Islamic philosophy. In ''The Routledge Encyclopedia of Philosophy''. Taylor and Francis.</ref> Volgens [[Al-Ghazali]] bestaan die ''nafs'' uit drie elemente, 'n dierlike, 'n duiwelse en 'n engelagtige, en is die woord vir die self of siel eintlik die hart (''qalb'').<ref>Rassool, G. H., & Luqman, M. M. (2022). ''Foundations of Islāmic psychology: From classical scholars to contemporary thinkers''. Routledge. bl. 80.</ref>
== Bahá'í ==
In die [[Baha’i|Bahá'í-geloof]] is die siel 'n afsonderlike, nie-fisieke self wat nie voor die liggaam bestaan nie: dit ontstaan by die bevrugting, en het 'n begin maar geen einde nie.<ref name="gv2025">{{cite book |last1=Ghaemmaghami |first1=Omid |last2=Vafai |first2=Shahin |title=Exploring the Kitáb-i-Aqdas: The Laws and Teachings of the Bahá'í Faith |publisher=I.B. Tauris |location=London |date=2025 |isbn=978-0-7556-0625-2}}</ref>{{rp|109, 142}}<ref name="kluge2022">{{cite book |last=Kluge |first=Ian |chapter=The Physical and Spiritual Dimensions of Human Nature |editor-last=Stockman |editor-first=Robert H. |title=The World of the Bahá'í Faith |series=Routledge Worlds |publisher=Routledge |location=Abingdon |date=2022 |pages=230-239 |isbn=978-1-138-36772-2 |doi=10.4324/9780429027772-23}}</ref>{{rp|233}} Die Bahá'í-geskrifte onderskei tussen die plantgees, wat groei gee, die diergees, wat die sintuie verskaf, en die mensegees of rasionele siel, wat die liggaam oorleef en alleen die rede gee.<ref name="kluge2022" />{{rp|233-234}} Die siel word nie in 'n ander liggaam weergebore nie;<ref name="warburg2006">{{cite book |last=Warburg |first=Margit |title=Citizens of the World: A History and Sociology of the Baha'is from a Globalisation Perspective |series=Numen Book Series |volume=106 |publisher=Brill |location=Leiden |date=2006}}</ref>{{rp|13}} ná die dood vorder dit eindeloos na God toe, terwyl dit menslik bly en sy individualiteit en bewussyn behou.<ref name="kluge2022" />{{rp|233-234}}<ref name="gv2025" />{{rp|161}}
== Filosofie ==
=== Antieke Griekeland ===
[[Lêer:Socrates, Plato and Aristotle.jpg|duimnael|regs|Sokrates, Plato en Aristoteles het die grondslag van die tradisionele opvatting van die siel gelê.]]
Die Griekse woord ''psuchē'' (ψυχή) hang saam met die werkwoord ''psuchein'' ("blaas", "asemhaal") en het oorspronklik "asem" en daarom ook "lewe" beteken.<ref>Wilhelm Pape: ''Griechisch-deutsches Handwörterbuch'', 3de uitgawe, band 2, Graz 1954, bl. 1403 e.v.; Pierre Chantraine: ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Histoire des mots'', Parys 2009, bl. 1248.</ref> In die epos van [[Homeros]] dui dit op iets in mens en dier wat gewoonlik nie gedurende die lewe aktief lyk nie, maar waarvan die teenwoordigheid vir die lewe noodsaaklik is.<ref name="bremmer">Jan Bremmer: ''The Early Greek Concept of the Soul'', Princeton 1983, bl. 15-22.</ref> Die ''psuchē'' verlaat 'n mens wanneer hy flou word, en by die dood skei dit van die liggaam en daal dit as 'n skaduagtige beeld na die onderwêreld af. Die siel van 'n oorledene lyk so na die lewende mens dat [[Achilles]] tevergeefs probeer om die siel van die dooie [[Patroklos]] te omhels, wat aan hom verskyn.<ref>''[[Ilias]]'' 23, 97-104.</ref> Die bron van die emosies was vir Homeros nie die ''psuchē'' nie, maar die ''thumos'', wat in die borskas gesetel is.<ref>Jan Bremmer: ''The Early Greek Concept of the Soul'', Princeton 1983, bl. 54-57.</ref> In die 6de en 5de eeu v.C. het die begrip ''psuchē'' ook die betekenis van ''thumos'' opgeneem: die siel was nou ook vir die gevoelslewe verantwoordelik, maar om "besiel" te wees het steeds beteken om te lewe.<ref>Hans Schwabl: ''Frühgriechische Seelenvorstellungen''. In: Hans-Dieter Klein (red.): ''Der Begriff der Seele in der Philosophiegeschichte'', Würzburg 2005, bl. 29-64, hier bl. 46-48.</ref>
Die [[Orfisme|Orfici]] en die Pythagoreërs het die siel as onsterflik beskou, en by hulle is die onsterflikheidsleer met die sielsverhuising verbind. Die vroegste bekende persoon wat in die sielsverhuising geglo het, was Pherekydes van Siros, wat omstreeks 583 v.C. gebore is.<ref>Hermann S. Schibli: ''Pherekydes of Syros'', Oxford 1990, bl. 104 e.v., 121 e.v.</ref> Sy tydgenoot [[Pythagoras]] het dié leer in die suide van Italië versprei; die vroeë Pythagoreërs het gemeen dat menslike siele ook in diereliggame kan ingaan, omdat daar geen wesenlike verskil tussen die siele van mense en diere is nie.<ref>Carl Huffman: ''The Pythagorean conception of the soul from Pythagoras to Philolaus''. In: Dorothea Frede, Burkhard Reis (red.): ''Body and Soul in Ancient Philosophy'', Berlyn 2009, bl. 21-43.</ref>
=== Sokrates en Plato ===
In die verdedigingsrede van [[Sokrates]] soos Plato dit oorgelewer het, staan die gedagte voorop dat die sorg vir die siel 'n mens se eerste taak is.<ref>Michael Erler: ''Platon'' (= Hellmut Flashar (red.): ''Grundriss der Geschichte der Philosophie. Die Philosophie der Antike'', band 2/2), Basel 2007, bl. 99-103.</ref> Vir Plato is die siel immaterieel en onsterflik, en bestaan dit onafhanklik van die liggaam, dus ook al voor die liggaam ontstaan. Siel en liggaam is na hulle aard en hulle lot heeltemal verskillend; hulle verbintenis is net tydelik, en hulle skeiding is wenslik, want die liggaam is die "graf van die siel".<ref>Plato, ''Phaidon'' 64a-65a, 67b-68b; ''Gorgias'' 493a; ''Kratulos'' 400c.</ref> Hy het geglo dat die siel ná die dood van die liggaam in nuwe liggame weergebore word.<ref name="jones">{{cite book|title = The Gift of Logos: Essays in Continental Philosophy|last = Jones|first = David|publisher = Cambridge Scholars Publishing|year = 2009|isbn = 978-1-4438-1825-4|pages = 33-35|url = https://books.google.com/books?id=1RgaBwAAQBAJ&q=plato+soul+logos&pg=PA34|access-date = 2016-02-23}}</ref> Volgens Plato bestaan die siel uit drie dele, wat elk in 'n ander deel van die liggaam gesetel is: die ''logistikon'' (rede) in die kop, die ''thumoeidēs'' (moed of drif) in die borskas, en die ''epithumētikon'' (begeerte) in die maag.<ref name="jones" /><ref>Karfik, Filip. 2005. "What the Mortal Parts of the Soul Really Are". ''Rhizai: A Journal for Ancient Philosophy and Science'' 2: 197-217.</ref> Hy vergelyk die drie dele met die klasse van 'n staat: om goed te funksioneer, moet elke deel tot die geheel bydra, en die rede hou die ander dele in toom.<ref>{{Cite book |last=Welton |first=William A. |url=https://books.google.com/books?id=vbtbQk_A0YoC |title=Plato's Forms: Varieties of Interpretation |date=2002 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-0514-6 |language=en}}</ref> Volgens Francis Cornford is die teorie van die vorme en die leer van die onsterflikheid van die siel die twee pilare van die Platonisme.<ref>Cornford, Francis (1941). ''The Republic of Plato''. Oxford: Oxford University Press. pp. xxv.</ref> Plato was die eerste denker wat die verskillende funksies van die siel in een samehangende opvatting verenig het: die siel beweeg dinge deur middel van sy gedagtes, en is daarom tegelyk die beginsel van lewe en die denkende gees.<ref name="campbell">Campbell, Douglas (2021). "Self-Motion and Cognition: Plato's Theory of the Soul". ''The Southern Journal of Philosophy''. '''59''': 523-544.[https://philpapers.org/go.pl?aid=CAMSAC-13] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241210021051/https://philpapers.org/go.pl?aid=CAMSAC-13|date=10 Desember 2024}}</ref>
=== Aristoteles ===
[[Lêer:Aristotelian Soul.png|duimnael|regs|upright=1.5|Die struktuur van die siele van plante, diere en mense volgens Aristoteles]]
Aristoteles het die siel gedefinieer as die "eerste aktualiteit" van 'n natuurlik georganiseerde liggaam,<ref>{{cite book|last=Aristotle|title=On The Soul|page=412b5}}</ref> en betoog dat dit nie apart van die liggaam bestaan nie. Die liggaam is die mens se materie en die siel sy vorm. Aristoteles het drie vlakke van lewende wesens onderskei, met drie ooreenstemmende vlakke van die siel: plante, wat voeding, groei en voortplanting deel met alle lewe; diere, wat daarby ook beweging en sintuiglike waarneming het; en mense, wat alleen tot rede in staat is. Sy bespreking van die siel staan in sy werk ''De Anima'' (''Oor die siel'').<ref>{{Cite book |last=Aristotle |url=https://books.google.com/books?id=quCipxLxEzwC |title=De Anima |date=2008-12-01 |publisher=Cosimo, Inc. |isbn=978-1-60520-432-1 |language=en}}</ref> Hoewel hy gewoonlik as 'n teenstander van Plato se leer van die onsterflike siel gesien word, laat 'n duister gedeelte in die derde boek van ''De Anima'' die lesing toe dat 'n deel van die siel, die "aktiewe intellek", onsterflik en ewig is; dié twispunt sal waarskynlik nooit besleg word nie.<ref>{{cite book |chapter-url=http://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/active-mind.html |title=Aristotle's Psychology |chapter=supplement: The Active Mind of De Anima iii 5) |access-date=2013-12-12 |last=Shields |first=Christopher |year=2011 |publisher=The Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref>
=== Islamitiese en Middeleeuse filosofie ===
Avicenna het in navolging van Aristoteles geleer dat die onsterflikheid van die siel 'n gevolg van sy aard is, en nie 'n doel wat dit moet vervul nie.<ref>Nahyan A.G. Fancy (2006), [http://etd.nd.edu/ETD-db/theses/available/etd-11292006-152615 "Pulmonary Transit and Bodily Resurrection: The Interaction of Medicine, Philosophy and Religion in the Works of Ibn al-Nafīs (d. 1288)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404020329/http://etd.nd.edu/ETD-db/theses/available/etd-11292006-152615/ |date=4 April 2015 }}, pp. 209-10 (''Electronic Theses and Dissertations'', University of Notre Dame).</ref> In sy gedagte-eksperiment van die "swewende mens" vra hy sy lesers om hulle voor te stel dat hulle in die lug hang, afgesonder van alle sintuiglike indrukke, ook van hulle eie liggaam. Hy voer aan dat 'n mens in so 'n toestand steeds van homself bewus sou wees, sodat die self nie logies van enige fisieke ding afhang nie en die siel as 'n substansie gesien moet word. René Descartes het dié argument later verfyn.<ref>{{Cite book |last=Groff |first=Peter |title=Islamic Philosophy A-Z |date=2022 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-2216-0 |series=Philosophy A-Z PAZ |location=Edinburgh}}</ref><ref>Seyyed Hossein Nasr en Oliver Leaman (1996), ''History of Islamic Philosophy'', bl. 315, Routledge. {{ISBN|0-415-13159-6}}.</ref>
[[Thomas van Aquino]] het die siel soos Aristoteles en Avicenna as die eerste aktualiteit van die lewende liggaam verstaan, en drie ordes van lewe onderskei: plante, wat voed en groei; diere, wat sintuiglike waarneming byvoeg; en mense, wat die intellek byvoeg.<ref name="pasnau">{{Cite web |last=Pasnau |first=Robert |date=7 Desember 2022 |title=Thomas Aquinas |url=https://plato.stanford.edu/entries/aquinas/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> Omdat die siel 'n werking het wat nie van 'n liggaamsorgaan afhang nie, kan dit volgens hom sonder 'n liggaam bestaan, en omdat die rasionele siel 'n selfstandige vorm is en nie uit materie en vorm saamgestel is nie, kan dit deur geen natuurlike proses vernietig word nie.<ref>{{Cite web |last=Aquinas |first=Thomas |title=Does natural philosophy treat of what exists in motion and matter? |url=https://aquinas.cc/la/en/~DeTrin.C2.Q5.A2}}</ref> Die siel is volgens Thomas ''tota in toto corpore'': dit is in sy geheel in elke deel van die liggaam teenwoordig en kan dus nie in 'n enkele orgaan soos die hart of die brein geplaas word nie.<ref>{{Cite web |last=Aquinas |first=Thomas |title=Whether the soul exists in the whole body and in each of its parts |url=https://aquinas.cc/la/en/~QDeAn.Q9.Rep19}}</ref> Al [[Augustinus van Hippo]] het geskryf dat die siel in sy geheel in die hele liggaam en in elke deel daarvan is.<ref>{{cite book |first=Thomas |last=Aquinas |year= |title=Quaestiones Disputatae de Anima |language=la |trans-title=Contested Issues Regarding the Soul |section=quaestio 10 |quote=Augustinus dixit, in ''VI De Trinitate'', quod anima est tota in toto corpore, et tota in qualibet parte eius. |section-url=https://aquinas.cc/la/en/~QDeAn.Q10.Obj16 |archive-date=6 November 2023 |access-date=6 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106213526/https://aquinas.cc/la/en/~QDeAn.Q10.Obj16 |url-status=live }}</ref>
=== Descartes en die vroeë moderne filosofie ===
René Descartes (1596-1650) het die tradisionele Aristoteliese opvatting van die siel as lewensbeginsel, wat voeding, beweging, waarneming en die emosies beheer, verwerp. Hy het al die prosesse wat by mense en diere afspeel, as sielloos en suiwer meganies beskou; diere het volgens hom geen siel nie, maar is soos masjiene. Die siel het hy uitsluitlik met die gees (Latyn ''mens'') gelykgestel, wie se enigste funksie die denke is. Hy het streng onderskei tussen die materie (''res extensa''), wat deur ruimtelike uitgebreidheid gekenmerk word, en die onuitgebreide denkende siel (''res cogitans'').<ref>Michel Henry: ''The Soul According to Descartes''. In: Stephen Voss (red.): ''Essays on the Philosophy and Science of René Descartes'', Oxford 1993, bl. 40-51.</ref> Sy hoofargument, wat met wysigings tot vandag toe bespreek word, lui dat 'n mens hom helder en duidelik kan voorstel dat die denke onafhanklik van die liggaam plaasvind; wat 'n mens hom helder en duidelik kan voorstel, is minstens teoreties moontlik, en as siel en liggaam onafhanklik van mekaar kan bestaan, moet hulle verskillende entiteite wees.<ref>René Descartes: ''Meditationes de prima philosophia'' (1641); Ansgar Beckermann: ''Analytische Einführung in die Philosophie des Geistes'', 2de uitgawe, Berlyn 2001, bl. 29-32.</ref> [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] het soos Descartes immateriële siele aangeneem, maar die stelling dat diere masjiene is, verwerp: minstens sommige diere het volgens hom 'n siel, omdat hulle 'n geheue het, en ook hulle siele leef ná die dood voort.<ref>Herbert Breger: ''Die Seele bei Leibniz''. In: Peter Nickl, Georgios Terizakis (red.): ''Die Seele: Metapher oder Wirklichkeit?'', Bielefeld 2010, bl. 169-186.</ref>
=== Immanuel Kant ===
[[Immanuel Kant]] het die siel as die "ek" in die strengste sin beskou, en dit vir onmoontlik gehou om die bestaan van 'n onsterflike siel teoreties te bewys of te weerlê. In die ''Paralogismes van die suiwer rede'' kritiseer hy die "rasionele sielkunde", wat uit die stelling "ek dink" metafisiese gevolgtrekkings oor die aard van die siel probeer maak: dat die self 'n substansie is, dat dit ondeelbaar en dus onsterflik is, en dat dit van die buitewêreld geskei is. Volgens Kant berus sulke gevolgtrekkings op 'n denkfout, omdat kennis sowel aanskouing as begrippe vereis, terwyl die "ek" in "ek dink" bloot as abstrakte begrip gedink word. Hoewel 'n mens die "ek" onvermydelik as 'n sielagtige substansie dink, bly ware kennis van die siel se bestaan of aard buite sy bereik.<ref name="kantiep">{{Cite web |title=Immanuel Kant |url=https://iep.utm.edu/kantview/#SSH2gi |access-date=2025-04-11 |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en-US}}</ref> Los van dié kritiek het Kant die onsterflikheid van die siel op grond van sy morele filosofie as 'n postulaat van die praktiese rede aanvaar: 'n morele wese strewe noodwendig na volmaakte sedelikheid, wat in die sintuiglike wêreld onbereikbaar is en daarom 'n oneindig voortdurende bestaan vereis.<ref>Tobias Rosefeldt: ''Unsterblichkeit''. In: Marcus Willaschek e.a. (red.): ''Kant-Lexikon'', band 3, Berlyn/Boston 2015, bl. 2408-2410.</ref>
=== Hedendaagse filosofie ===
Die begrip siel berus dikwels op die dualisme van gees en liggaam, wat aanneem dat geestelike verskynsels nie-fisiek is.<ref>{{Cite web |title=Dualism and Mind |url=https://iep.utm.edu/dualism-and-mind/ |access-date=2025-04-17 |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en-US}}</ref> As liggaam en siel tot twee afsonderlike ryke behoort, ontstaan die vraag hoe hulle met mekaar verband hou. Die hedendaagse filosofie van die gees onderskei drie hoofsoorte dualisme: die interaksionisme, waarvolgens fisieke en geestelike gebeure op mekaar inwerk; die parallelisme, waarvolgens hulle nie op mekaar inwerk nie maar bloot saamval; en die epifenomenalisme, waarvolgens fisieke gebeure geestelike gebeure veroorsaak, maar geestelike gebeure self geen oorsaaklike krag het nie.<ref name="robinson">{{Cite web |last=Robinson |first=Howard |date=2023 |title=Dualism |url=https://plato.stanford.edu/entries/dualism/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref><ref name="iepmental">{{Cite web |title=Mental Causation |url=https://iep.utm.edu/mental-c/#SH1ci |access-date=2025-04-11 |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en-US}}</ref> Nie-dualistiese teorieë sluit die fisikalisme in, die siening dat alles fisiek is.<ref>{{Cite web |title=Physicalism |url=https://plato.stanford.edu/entries/physicalism/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|date=2024 }}</ref>
Rofweg word die volgende standpunte in die debat van die 20ste en 21ste eeu onderskei: 'n realisme wat die siel as 'n eie substansie verstaan, waarvan die denke en die gevoel uitgaan en wat net tydelik aan die liggaam gebind is; 'n materialisme wat die bestaan van 'n siel ontken en alle praat oor die siel tot praat oor liggaamlike en neurale toestande herlei; standpunte wat die materialisme verwerp en die geestelike as werklik en onherleibaar beskou, sonder om hulle op 'n siel in die tradisionele sin, en veral op sy onsterflikheid, vas te lê; en die opvatting van sommige Christelike teoloë en filosowe wat siel en liggaam in die sin van Aristoteles en Thomas van Aquino as 'n eenheid beskou, met die siel as die vorm van die liggaam.<ref>Hartmut Sommer: ''Unsterbliche Seele – Antworten der Philosophie'', Kevelaer 2016.</ref> Die mees uitgesproke verwerping van die begrip kom van die eliminatiewe materialisme van filosowe soos Patricia en Paul Churchland: die alledaagse sielkunde is volgens hulle 'n valse teorie, en daar bestaan in werklikheid net biologiese prosesse.<ref>Patricia Churchland: ''Neurophilosophy: Toward a Unified Science of the Mind-Brain'', Cambridge (Massachusetts) 1986.</ref> [[Richard Rorty]] het so 'n standpunt met die gedagte-eksperiment van 'n buiteaardse beskawing toegelig wat geen sielkundige woordeskat gebruik nie en net van biologiese toestande praat.<ref>Richard Rorty: ''Philosophy and the Mirror of Nature'', Princeton 1981.</ref>
== Sielkunde ==
Die "sielsgeloof" (''Seelenglaube'') staan sentraal in die werk van [[Otto Rank]], wat die belang van die onsterflikheid in die sielkunde van die primitiewe, klassieke en moderne belangstelling in lewe en dood ondersoek het.<ref name="sheets">{{cite journal |last=Sheets-Johnstone |first=Maxine |year=2003 |title=Death and immortality ideologies in Western philosophy |url=https://archive.org/details/sim_continental-philosophy-review_2003-07_36_3/page/n4 |journal=Continental Philosophy Review |volume=36 |issue=3 |pages=235-262 |doi=10.1023/B:MAWO.0000003937.47171.a9 |s2cid=143977431}}</ref> Hy skryf: "In die animistiese era was sielkunde 'n ''skep'' van die siel; in die godsdienstige era was dit 'n ''voorstelling'' van die siel aan jouself; in ons era van die natuurwetenskap is dit 'n ''ken'' van die individuele siel."<ref>{{cite book |last=Rank |first=Otto |title=Psychology and the Soul: Otto Rank's Seelenglaube und Psychologie |translator-first=William D.|translator-last=Turner |location=Philadelphia |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1950 |page=11 |oclc=928087}}</ref> Volgens die kognitiewe wetenskaplike Jesse Bering en die sielkundige Nicholas Humphrey is mense van nature geneig om in 'n siel te glo, en word hulle as dualiste van siel en liggaam gebore. Godsdienstige instellings het die begrip dus nie hoef uit te dink of by vroeëre tradisies te leen nie. Die Amerikaanse filosoof Stewart Goetz voer aan dat mense volgens antropoloë en sielkundiges oral en in alle tye tussen die siel en die liggaam onderskei het.<ref name="goetzvsr">{{Citation |last=Goetz |first=Stewart |title=Soul |work=Vocabulary for the Study of Religion Online |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/VSRO/COM-00000026.xml?rskey=EmQACQ&result=1 |access-date=2025-04-11 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004249707_vsr_COM_00000026 |language=en|url-access=subscription }}</ref>
== Gewig van die siel ==
[[Lêer:Duncan MacDougall physician.png|duimnael|regs|upright|Duncan MacDougall]]
Sommige parapsigoloë het eksperimenteel probeer vasstel of daar 'n siel bestaan wat los van die brein is.<ref>{{Cite journal |last=Alcock |first=James E. |date=1987 |title=Parapsychology: Science of the anomalous or search for the soul? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/behavioral-and-brain-sciences/article/abs/parapsychology-science-of-the-anomalous-or-search-for-the-soul/148CDBF5AF083F0048341FE81708F6BC |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=10 |issue=4 |pages=553-565 |doi=10.1017/S0140525X00054467 |issn=1469-1825|url-access=subscription }}</ref> Een poging het as die "21 gram-eksperiment" bekend geword.<ref>{{cite journal |last1=MacDougall |first1=Duncan |year=1907 |title=The Soul: Hypothesis Concerning Soul Substance Together with Experimental Evidence of the Existence of Such Substance |journal=American Medicine |series=New Series |volume=2 |pages=240-43}}</ref><ref>{{cite web |date=Desember 2012 |title=How much does the soul weigh? |url=http://www.livescience.com/32327-how-much-does-the-soul-weigh.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428081819/http://www.livescience.com/32327-how-much-does-the-soul-weigh.html |archive-date=28 April 2016 |website=Live Science}}</ref> In 1901 het [[Duncan MacDougall]], 'n dokter van Haverhill, Massachusetts, gepoog om die gewig van die siel te bepaal. Hy het ses pasiënte in versorgingsoorde gekies wie se dood op hande was: vier het aan tuberkulose gely, een aan diabetes en een aan 'n onbekende siekte. Hy het doelbewus mense gekies wat aan 'n uitputtende siekte gely het, omdat hulle stil moes lê wanneer hulle sterf. Hy het persone voor en ná die oomblik geweeg waarop die siel die liggaam verlaat het: wanneer 'n pasiënt naby die dood gelyk het, is sy hele bed op 'n industriële skaal geplaas wat tot op 5,6 g akkuraat was.<ref name="karl">{{cite book |last=Kruszelnicki |first=Karl |year=2006 |title=Great Mythconceptions: The Science Behind the Myths |url=https://books.google.com/books?id=YIfEO4nvvLUC |publisher=Andrews McMeel Publishing |pages=199-201 |isbn=9780740753640 }}</ref><ref>{{cite book |last=Roach |first=Mary |date=6 September 2012 |title=Stiff: The Curious Lives of Human Cadavers |publisher=Penguin |isbn=978-0241965016}}</ref> Een van die pasiënte het op die oomblik van sy dood 21,3 g verloor, waaruit MacDougall afgelei het dat die siel gewig het.<ref name="karl" /><ref>{{Cite web |last=Mikkelson |first=David |date=2003-10-27 |title=Was the Weight of a Human Soul Determined to Be 21 Grams? |url=https://www.snopes.com/fact-check/weight-of-the-soul/ |access-date=2025-04-16 |website=Snopes |language=en}}</ref> Die bevinding word as onbeduidend beskou: volgens die fisikus Robert L. Park het MacDougall se eksperimente "geen wetenskaplike meriete" nie, en die sielkundige Bruce Hood het geskryf dat sy bevindings onwetenskaplik was omdat die gewigsverlies nie betroubaar of herhaalbaar was nie.<ref>Park, Robert L. (2009). ''Superstition: Belief in the Age of Science''. Princeton University Press. p. 90. {{ISBN|978-0-691-13355-3}}.</ref><ref>Hood, Bruce. (2009). ''Supersense: From Superstition to Religion – The Brain Science of Belief''. Constable. p. 165. {{ISBN|978-1-84901-030-6}}.</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Bronne ==
* Batchelor, Stephen. (1998). ''Buddhism Without Beliefs''. Bloomsbury Publishing.
* {{Cite book |last=Bremmer |first=Jan |url=http://irs.ub.rug.nl/ppn/287753204 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261106133802/http://irs.ub.rug.nl/ppn/287753204 |archive-date=6 November 2026 |url-status=live |title=The Early Greek Concept of the Soul |publisher=Princeton University Press |year=1983 |isbn=978-0-691-03131-6 |location=Princeton |ref=none |access-date=16 Augustus 2007}}
* Chalmers, David. J. (1996). ''The Conscious Mind: In Search of a Fundamental Theory'', New York and Oxford: Oxford University Press.
* Milbourne Christopher|Christopher, Milbourne. (1979). ''Search for the Soul: An Insider's Report on the Continuing Quest By Psychics & Scientists For Evidence of Life After Death''. Thomas Y. Crowell, Publishers.
== Sien ook ==
* [[Gees]]
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Dood]]
[[Kategorie:Religie]]
4fg8rh8zck3ciag2tmss18sjhtql1de
Falkland-paleis
0
63403
3373237
3295655
2026-11-16T18:34:36Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373237
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Falkland Palace 11.jpg|duimnael|260px|Falkland-paleis]]
[[Lêer:Falkland Palace.jpg|duimnael|260px|Die paleis vanaf die tuin]]
'''Falkland-paleis''' ([[Engels]]: ''Falkland Palace'') in [[Fife]], [[Skotland]], is ’n voormalige koninklike paleis van die Skotse monarge. Dit is vandag ’n toeriste-attraksie.<ref>{{Verwys web |titel=National Trust Scotland "Falkland Palace" |url=http://www.nts.org.uk/Property/93/ |argief-url=https://web.archive.org/web/20110927092050/http://www.nts.org.uk/Property/93/ |argiefdatum=27 September 2011 |besoekdatum=25 Maart 2012 |url-status=dead}}</ref>
== Geskiedenis ==
Die Skotse koningshuis het Falkland-kasteel in die 14de eeu gekoop. Tussen 1501 en 1541 het [[Jakobus IV van Skotland|Jakobus IV]] en [[Jakobus V van Skotland|Jakobus V]] die ou kasteel in ’n pragtige paleis omskep en die tuin laat verbeter. Falkland met sy groot woude was daarna ’n gewilde rusplek vir al die Stewart-monarge.
Ná die vereniging van die Engelse en die Skotse kroon het [[Jakobus I van Engeland|Jakobus VI en I]], [[Karel I van Engeland|Karel I]] en [[Karel II van Engeland|Karel II]] almal Falkland besoek. [[Oliver Cromwell]] se leër het die paleis aan die brand gesteek tydens hul inval in Skotland, en dit het toe verwaarloos geraak. In 1887 het John Crichton-Stuart, die 3de Markies van Bute, herstelwerk aan die paleis laat doen.
Die Crichton-Stuarts, die opsigters van die paleis, het die Nasionale Trust van Skotland in die vroeë 1950's aangestel om die paleis te versorg. Die trust hou nou die paleis en tuin in stand.
== Beskrywing ==
Die paleis het twee vleuels wat in ’n L-vorm geleë is en wat die suidelike en oostelike vleuels genoem word. Die binnehof word bereik deur die hekhuis aan die westekant van die suidelike vleuel. Oos van die kapel is daar ’n klein reghoekige toring wat aavanklik ’n ronde trap gehuisves het.
Die oostelike vleuel, buiten die binnehof-fasade, is ’n ruïne. In die sentrale toring, die Crosshouse, is die koning en koningin se slaapkamers herskep. Die suidelike en oostelike binnehof-fasades is tussen 1537 en 1542 versier met pilare in die Franse renaissance-styl. Die plafon van die kapel dateer van die tyd van Jakobus V en is in 1633 herversier vir die besoek van Karel I.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* [http://www.rampantscotland.com/visit/blvisitfalkland.htm Rampant Scotland]
* [http://www.undiscoveredscotland.co.uk/falkland/falkland/index.html Undiscovered Scotland]
{{Commons-kategorie inlyn|Falkland Palace}}
* [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Falkland Palace|Engelse Wikipedia]]
{{Koninklike wonings VK}}
{{Koördinate|56|15|14|N|3|12|23|W|region:GB_type:landmark|aansig=titel}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Paleise in Skotland]]
[[Kategorie:Koninklike wonings in die Verenigde Koninkryk]]
mc868395bis42k0nhz95k7eg36k6pu4
Krim
0
65372
3373412
3295922
2026-11-17T10:37:49Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373412
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Land
| noemnaam = Krim
| volle_naam = Outonome Republiek die Krim<br />''Автономная Республика Крым''<br />''Qırım Muhtar Cumhuriyeti''
| algemene_naam =Krim
| beeld_vlag = Flag of Crimea.svg
| beeld_wapen = Emblem of Crimea.svg
| simbool_tipe = Wapen
| beeld_kaart = Crimea (orthographic projection).svg
| leuse = ''Процветание в единстве'' <br /> <small>("Welvaart in eenheid")</small>
| volkslied = ''Гімн Автономної Республіки Крим''<small><br />(Volkslied van die Outonome Republiek van Krim)</small>
| amptelike_tale = [[Russies]], [[Oekraïens]] en [[Krim-Tataars]]
| hoofstad = [[Simferopol]]
| latd = 45
| latm = 18
| latNS = N
| longd = 34
| longm = 24
| longEW = E
| grootste_stad = Hoofstad
| regeringsvorm = Russiese Republiek<ref>De facto; internasionaal as deel van Oekraïne erken</ref>
| leiertitels = Eerste minister
| leiername = Sergei Aksyonov
| oppervlak_rang =
| oppervlak_grootte =
| oppervlak = 26 081
| oppervlakmi² = 10 038
| persent_water = -
| bevolking_skatting = 1 962 663
| bevolking_rang = n.v.t.
| bevolking_skatting_jaar = 1 Maart 2012
| bevolking_sensus = 2 033 700
| bevolking_sensus_jaar = 2003
| bevolkingsdigtheid = 75.2
| bevolkingsdigtheidmi² =
| bevolkingsdigtheidrang =
| BBP_PPP =
| BBP_PPP_rang =
| BBP_PPP_jaar =
| BBP_PPP_per_kapita =
| BBP_PPP_per_kapita_rang =
| BBP =
| BBP_rang =
| BBP_jaar =
| BBP_per_kapita =
| BBP_per_kapita_rang =
| onafhanklikheidstipe = Krim Federale Distrik
| onafhanklikheidsgebeure =
| onafhanklikheidsdatums = <br />[[18 Maart]] [[2014]]
| MOI =
| MOI_rang =
| MOI_jaar =
| MOI_kategorie =
| Gini =
| Gini_rang =
| Gini_jaar =
| Gini_kategorie =
| geldeenheid = Russiese roebel<br /><small> (sedert 1 Junie 2014)</small>
| geldeenheid_kode = RUB
| land_kode =
| tydsone = Oos-Europese Tyd (OET)
| utc_afwyking = +2
| tydsone_somer = Oos-Europese Somertyd (OEST)
| utc_afwyking_DST = +3
| internet_domein = [[.crimea.ua]]
| skakelkode = 380
| voetskrif =
}}
Die '''Krim''', as politieke entiteit op subnasionale vlak die '''Outonome Republiek die Krim''' ([[Oekraïens]]: Автономна Республіка Крим, ''Avtonomna Respublika Krim''; [[Russies]]: Автономная Республика Крым, ''Avtonomnaja Respublika Krim''; Krim-Tataars: Qırım Muhtar Cumhuriyeti, Къырым Мухтар Джумхуриети), is 'n [[skiereiland]] aan die noordkus van die [[Swartsee]] en 'n outonome republiek in [[Oekraïne]] wat sedert 2014 deur [[Rusland]] opgeëis word.
[[Lêer:Закат (2517162534).jpg|duimnael|links|Sononder in Soedak.<br /> Krimlandskappe is van poëtiese intensiteit en het groot digters soos [[Aleksander Poesjkin]] en [[Adam Mickiewicz]] geïnspireer]]
[[Lêer:Demerdzhi A Chernykh 2013 01 29.jpg|duimnael|links|Skemertyd in die Demerdji-bergreeks]]
Die Krim-skiereiland verskil nie net in [[klimaat]] van die res van Oekraïne nie. Opvallend is die verskeidenheid kulturele invloede wat aan 'n lang lys van vreemde veroweraars te danke is. Die skiereiland se strategiese ligging in die Swartsee en sy vrugbare landbougrond het steeds weer die aandag van vreemde moondhede getrek. So is die gebied gedurende sy vroeë geskiedenis deur Cimmeriërs, [[Antieke Griekeland|Grieke]] en [[Romeinse Ryk|Romeine]] (wat dit Taurica genoem het), [[Skitiërs]], Krim-[[Gote]], [[Hunne]], [[Bulgare]], [[Chasare]], [[Kiëf-Roes]], [[Bisantynse Ryk|Bisantyne]], Kiptsjakke, [[Ottomaanse Turke]], die [[Tatare]] van die [[Goue Horde]] en die [[Mongoolse Ryk|Mongole]] ingeneem en oorheers.
In die 13de eeu is die Krim gedeeltelik deur die twee leidende Italiaanse stadstate, die [[Venesië|Republieke van Venesië]] en [[Genua]], oorheers en het later, van die 15de tot 18de eeu, deel uitgemaak van die Krim-Khanaat, 'n protektoraat van die [[Ottomaanse Ryk]]. In hierdie periode het dit die sentrum van 'n florerende slawehandel geword.
Vanaf die 18de tot die 20ste eeu was die skiereiland onder die bewind van die [[Russiese Ryk]]. Die Krim het ná die val van die Russiese Tsareryk in 1917 'n kort tyd lank as selfstandige staat bestaan, maar het vervolgens tydens die [[Russiese Burgeroorlog]] as 'n belangrike basis vir die Wit Leër in hul stryd teen die Bolsjewiste gedien. Die gebied is 'n tyd lank deur 'n reeks onstabiele regerings geadministreer voordat dit as 'n Outonome Sosialistiese Sowjetrepubliek in 1921 by die Sowjetunie ingelyf is.
Ná 'n kortstondige besetting deur [[Nazi-Duitsland]] gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]], waartydens die seehawe van Sewastopol byna volledig verwoes is, is die Krim in administratiewe opsig by die magtigste entiteit binne die [[Sowjetunie]], die [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek]] (RSFSR), ingelyf en later weer as deel van die [[Oekraïense Sosialistiese Sowjetrepubliek]] geadministreer.
Ná die verbrokkeling van die Sowjetunie het die Krim steeds deel van Oekraïne gebly en 'n outonome parlementêre republiek gevorm wat oor sy eie grondwet beskik en in ooreenstemming met Oekraïense wette geregeer is. In Maart 2014 het die plaaslike regering Krim eensydig onafhanklik verklaar. Ná 'n omstrede referendum, waartydens 'n meerderheid kiesers ten gunste van die aansluiting by die Russiese Federasie gestem het, is die skiereiland [[de facto]] by Rusland ingelyf.
Die stad Simferopol, wat reeds in die antieke tydperk bestaan het en as basis vir die Sowjet-Russiese Swartseevloot gedien het (tans is dit die hoofbasis vir die Russiese Swartseevloot), dien as hoofstad van die Krim en as administratiewe setel van die plaaslike regering. Die outonome republiek met 'n oppervlakte van 26 081 km² het 'n bevolking van twee miljoen, waaronder 60 persent etniese [[Russe]] en 25 persent etniese [[Oekraïners]]. 77 persent praat Russies as moedertaal en tien persent Oekraïens.<ref>''dpa (Deutsche Presse-Agentur), 1 Maart 2014''</ref>
== Geografie ==
=== Ligging en landskapsvorme ===
Die Krimskiereiland, vroeër ook Tauriese Skiereiland genoem, is in die suide van Oekraïne geleë en word deur twee groot waterliggame omring – die [[See van Azof]] in die noordooste en die Swartsee in die weste en suide. Die landengte van Perekop, wat net agt kilometer wyd is, vorm die enigste landverbinding met die Oekraïense vasteland in die noorde. Ná die Russiese anneksasie van die skiereiland is 'n padbrug, die sogenaamde [[Krimbrug]], oor die Seestraat van Kertsj gebou wat die Krim met die Russiese vasteland verbind.
[[Lêer:Crimea republic map.png|duimnael|links|Die Outonome Republiek Krim en die hawestad Sewastopol]]
[[Lêer:Romankosh.jpg|duimnael|links|'n Ortodokse kruis op die bergpiek Roman Kosj]]
Met 'n oppervlakte van 26 081 km² is die Krim effens kleiner as [[België]]. Dit strek oor 'n maksimumafstand van 205 kilometer in noord-suidelike en oor 325 kilometer in oos-westelike rigting. Die noorde van die skiereiland bestaan uit 'n plat steppe-landskap wat saam met die saggies golwende heuwelland op die Kertsj-skiereiland sowat vier-vyfdes van die totale oppervlakte beslaan.
Die suide is bergagtig met drie bergreekse wat saam die Krimgebergte vorm en almal parallel in oos-westelike rigting loop. Kenmerkend is die drie landskapsvorme wat deur al drie reekse gedeel word: sagte hellings in die noorde, hoë bergwande in die suide en lig beboste hoogplato's. Die hoogste bergpieke is Roman Kosj (1 545 meter bo seevlak), Tsjatirdag (1 527 meter) en Lapata (1 406 meter).
Die bergreekse vorm nie net 'n geografiese versperring met 'n wydte van sowat 50 kilometer nie, maar is ook 'n klimaat- en waterskeiding. Die gebied suid van die Krimgebergte het 'n Mediterreense klimaat wat uiters geskik vir wyn- en [[vrugte]]verbouing is. So staan die Krimskiereiland al lank vir sy vonkelwyn van hoë gehalte bekend. Die noordelike dele van die Krim word deur 'n gematigde klimaat gekenmerk waardeur winters heelwat kouer is as in die suide.
=== Waterliggame ===
[[Lêer:Simferopol Reservoire 1.jpg|duimnael|Die Salgirdam naby [[Simferopol]]]]
[[Lêer:Crimea Grand Canyon Waterfall Cr-9.jpg|duimnael|Waterval in die Krim se "Grand Canyon"]]
Water was nog altyd skaars op die Krim en is in die verlede dikwels as 'n heilige goed beskou. Ook vandag moet gedurende droë somers gereeld waterbeperkings ingestel word. Die kanaal, wat in die Sowjettydperk gebou is om water uit die Dniprorivier na die skiereiland om te lei, voorsien ekstra water aan die Krim, maar kan nie tred hou met die immer stygende vraag na water nie.
Die sowat 150 riviere, wat op die skiereiland vloei en almal in die Krimgebergte ontspring, is merendeels klein bergstroompies wat gedurende die somermaande opdroog. Die grootste hiervan, die Salgir, vloei grotendeels deur laer geleë gebiede. Noord van Simferopol neem sy waterafloop in die steppelandskap merkbaar af voordat dit in die noordooste van die Krim in die Siwasj-soutmeer uitmond. Gedurende warm somers droog ook dié rivier dikwels op.
'n Aantal riviere, wat teen die suidelike hellings van die bergreeks ontspring, begin as watervalle. Die meeste waterliggame in die noordelike steppelandskap is soutmere, veral by die landengte van Perekop, naby Kertsj, Jevpatorija en Saki), en mineraalryke warmwaterbronne. Die meeste soutmere het 'n diepte van slegs een meter en droog gedurende die warmste somermaande op.
=== Toeristegebiede langs die kus ===
[[Lêer:Widok na Jałtę ze statku 07.JPG|duimnael|'n Klipstrand in Jalta]]
Die bekende herstellings- en strandoorde van die Krim is op 'n nou kusstrook tussen die suidelike hellings van die hoofreeks en die Swartsee geleë. Hierdie smal kuslandskap met 'n wydte van tussen twee en agt kilometer word in geografiese opsig dikwels verder verdeel in die eintlike Krim-suidkus (met die bekende toeristestad Jalta), wat wes van Aloesjta geleë is, en die Suidooskus, wat ooswaarts tot by Feodosija strek. Die derde belangrike herstellings- en toeristegebied op die Krim is aan sy weskus geleë, met Jevpatorija as belangrikste nedersetting.
Die bekendste strand- en herstellingsoorde langs die suidkus is – in oos-westelike rigting – Aloesjta, Goersoef, Massandra, Jalta, Liwadia, Oreanda, Mischor (met die herstellingsoorde Gaspra en Koreis), Aloepka, Simeis en Foros. Behalwe vir Gaspra en Koreis (wat op 100 meter bo seevlak en 'n entjie van die strand af geleë is) is alle genoemde nedersettings aan die see geleë.<ref>Wladimir Tschernow: ''Bildreiseführer – Die Südküste der Krim''. Moskou: Planeta 1986, bl. 6-7</ref>
== Flora en fauna ==
=== Plantegroei ===
[[Lêer:Голіцинська стежка.jpg|duimnael|'n [[Denneboom]] (''Pinus brutia'') langs die Golitsinpad, 'n staproete wat in die rotswand van die Choba-Kaja-bergpiek gebeitel is]]
Vanweë sy besondere geografiese ligging vervul die Krim as planteryk in vele opsigte 'n soort brugfunksie en verbind die flora van verskillende streke met mekaar – die Oos-Europese Vlakte, die Mediterreense gebied, Klein-Asië en die [[Kaukasus]]. So word die plaaslike flora op plekke, veral in die Krimgebergte, deur 'n groot verskeidenheid spesies gekenmerk. Daarnaas word hier ook spesies aangetref wat in ander Europese bergstreke soos die [[Apennyne]], die [[Pireneë]] en die [[Balkan]]skiereiland lankal verdwyn het nadat die plantegroei in dié gebiede baie eeue lank aan menslike invloed soos byvoorbeeld intensiewe boerdery blootgestel was.
[[Lêer:Rosa Sole des Siwaschsees im westlichen Teil.jpg|duimnael|links|Mikroalge (''Dunaliella salina'') gee 'n [[pienk]] kleur aan die Siwasjmeer, 'n uitgestrekte stelsel van ondiep soutwater-strandmere aan die Krim se noordooskus]]
Gedurende die jongste geologiese tydperk het die Krim se landverbinding met die vasteland verbreek, en dit het in plant- en dierkundige opsig 'n eiland geword. Die Siwasj-soutmeer in die noorde van die skiereiland vorm sedertdien 'n onoorkombare versperring vir die meeste plant- en dierspesies sodat die Krim se plante- en diereryk 'n onafhanklike ontwikkelingsproses gevolg het.<ref>{{Cite web |url=http://fankytour.com.ua/en/crimea/flora.php |title=''Funky Tour: Flora on the Crimean peninsula'' |access-date=10 Julie 2014 |archive-date= 9 Maart 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309233919/http://fankytour.com.ua/en/crimea/flora.php |url-status=dead }}</ref>
Die natuurlike plantegroei op die Krim word op meer as 2 700 spesies beraam, waarvan 280 uitsluitlik op die skiereiland voorkom. Vir die beskerming van die inheemse flora en sy bedreigde spesies is ses natuurparke, 29 reservate en natuurmonumente asook 102 bykomende beskermingsgebiede opsygesit.
Afhangende van klimatiese besonderhede verskil die inheemse flora van streek tot streek. Die steppegebiede, waar veral graan, wyn en vrugte verbou word, is arm aan natuurlike plantspesies. Daarenteen is die laer geleë dele van die Krimgebergte met digte bosse bedek. Hier word hoofsaaklik eike-, beuke-, esse-, [[esdoring]]- en dennebome (''Pinus'') asook Europese haagbeuke (''Carpinus betulus'') aangetref.
Die suidkus met sy mediterreense klimaat is die natuurlike [[habitat]] van subtropiese plantspesies soos palms, sipresse, pistachio-, amandel-, jenewer-, magnolia-, seder-, oleander- en olyfbome. Hier is ook wingerde en tabakplantasies aangelê.
=== Dierelewe ===
[[Lêer:Carabus tauricus.jpg|duimnael|'n Wyfiekewer van ''Carabus scabrosus tauricus'']]
Die kusgebiede in die noorde van die Krim soos die Karkinitskibaai dien as broeiplekke vir 'n verskeidenheid watervoëlspesies, waaronder eende en seemeeue. Reiers maak hul neste in die digte riet. 'n Deel van die noordelike kusstrook is saam met 'n aantal eilande tot natuurbewaringsgebied verklaar. Swane, wat volop is in die gebied, was die naamgewers vir die eilandgroep wat as Swaaneilande bekend staan.
Slegs 'n beperkte aantal dierspesies is aangepas om in die steppegebiede te oorleef. Dit is die habitat van hase, muishonde, vosse, hamsters, rotte, verskillende muisspesies, [[lewerike]] en valke. Die berggebiede is die natuurlike habitat van bokke, vosse, marters, dassies, kraaie, spegte en uile.
Ondergrondse holtes is geskikte rusplekke vir 'n verskeidenheid dierspesies soos vlermuise, wurms, insekte en [[weekdiere]]. Vlermuise rus in kolonies van ses of meer spesies in rotsklowe, grotte en soms ook in dakkamertjies van huise. 'n Groot verskeidenheid akkedisse kom op die skiereiland voor, waarvan sommige spesies tot bepaalde streke beperk is. So is die inheemse Krimgekko se habitat beperk tot die suidelike kusstrook tussen Sewastopol en Aloesjta waar dit in laer geleë gebiede op hoogtes van maksimaal 300 meter bo seevlak aangetref word.
Endemiese dierspesies, wat uitsluitlik op die Krim voorkom, sluit Krimherte en kewerspesies soos ''Carabus scabrosus tauricus'' en ''Brachinus pectoralis'' en die [[houtluis]] ''Porcellionides approximatus'' in. Van die Krim se fauna word meer as die helfte – altesaam 196 spesies – as bedreig geklassifiseer, waaronder die swart ooievaar, enkele dolfynspesies, poue, kraanvoëls, seearende en boomsingertjies.<ref>''Red Data Book of Ukraine. Animal Kingdom. Derde uitgawe 2009''</ref>
== Geskiedenis ==
Die Krim se naam het sy etimologiese wortel vermoedelik in die Mongools-Tataarse ''kerim'' of "vesting", of die Krim-Tataarse ''qrim'' ("rots"). Alhoewel die skiereiland 'n lang en wisselvallige geskiedenis het, was daar – volgens moderne kategorieë – nooit 'n inheemse bevolking nie. Die Krim het in die verlede onder Kimmeriese, Tauriese, Skitiese, Griekse, Romeinse, Gotiese, Sarmatiese, Bisantynse, Hunniese, Chasariese, Kiptsjakiese, Mongools-Tataarse, Venesiaanse, Genuese, Osmaanse en uiteindelik Russiese bewind gestaan.
=== Antieke tydperk ===
[[Lêer:Національний заповідник «Херсонес Таврійський» 2.jpg|duimnael|Die bouvalle van Chersonesos, met die 19de eeuse Ortodokse Wladimirkatedraal in die agtergrond]]
In die antieke tydperk is die Krim aanvanklik deur Kimmeriërs en Tauriërs, later deur Skitiërs bewoon. Griekse setlaars het kolonies gestig wat die bakermat van die Bosporus-koninkryk sou vorm. Die skiereiland het in [[Grieks]] as ''Chersónesos Tauriké'' of Tauriese Skiereiland bekend gestaan, 'n naam wat na die destydse bewoners, die Tauriërs, verwys het. Chersonesos, 'n Griekse nedersetting naby die huidige Sewastopol, het tot die belangrikste antieke nedersetting ontwikkel.
In die 1ste eeu v.C. het die Krim onder Romeinse invloed gekom, alhoewel dit nooit 'n Romeinse provinsie geword het nie. So het die Bosporus-ryk ook in die Romeinse tyd sy onafhanklikheid formeel gehandhaaf, net soos die Griekse ''polis'' Chersonesos.
In die tyd van die Europese volksverhuising het Gotiese setlaars hulle in die 3de eeu n.C. op die Krim gevestig. Hierdie Germaanse stam, wat later as Krimgote bekend sou staan, het sy spore tot in die 16de eeu gelaat. So het die Italianers na die skiereiland nog in die 15de eeu as ''Gotia'' verwys.
Vanaf die 5de eeu het 'n reeks opeenvolgende veroweraars die Krim binnegeval – Hunne, Chasare, Kumare en Tatare. In die [[Middeleeue]] is na die Krim derhalwe as Chasariese Skiereiland of Gazaria verwys.
=== Middeleeue ===
[[Lêer:Крепость Антон Петрусь 8.jpg|duimnael|Die kasteel in Soedak is 'n indrukwekkende voorbeeld van die magtige vestings wat die Genuese handelsposte op die Krim beskerm het]]
In die [[13de eeu]] het [[Mongole]] van die [[Goue Horde]], wat die Krim by hul invloedsfeer ingelyf het, hul handelsbetrekkinge na verafgeleë gebiede uitgebrei. Die Krim se handelsbande met [[Egipte]] was so belangrik soos die Mongoolse betrekkinge met die [[Italië|Italiaanse]] stadstate [[Venesië]] en [[Genua]]. Dié twee Italiaanse [[Republiek|republieke]] het dikwels as middelmanne vir handel met [[Egipte]] opgetree en hiervoor hul handelsvlote as vervoergeriewe beskikbaar gestel.
Vir Genuese koopliede was die Krim die spilpunt van handel met die Ooste waar karavane met sy en [[Spesery|speserye]] aangekom het. Die Genuese handelsposte in die gebied is deur magtige vestings beskerm wat later deur Mongoolse aanvallers ingeneem en vernietig is. Die vesting Sudak is die enigste wat tot vandag toe bewaar gebly het.
[[Slawerny|Slawe]] was een van die vernaamste "uitvoergoedere" op die Egiptiese roete, maar is ook na [[Europa]] verkoop, net soos [[graan]], speserye, [[Vel|velle]] en huide. Die Krim het voordeel getrek uit sy strategiese ligging naby die noordelike eindpunt van die [[Syroete]] of "Mongoolse Roete". Die enigste mededinger van ekonomiese belang vir hawestede in die Krim was Tana, 'n Venesiaans-oorheerste seehawe by die [[Don]]rivier se monding in die [[Swartsee]].
Die Krim se politieke geskiedenis in die laat middeleeue is oorheers deur die strawwe mededinging en konflikte tussen [[Christendom|Christelike]] moondhede, waaronder Genua, Venesië en die [[Bisantynse Ryk]]; en hulle dikwels vertroebelde betrekkinge met die Mongoolse Goue Horde en [[Ottomaanse Ryk|Osmaanse Ryk]] wat sy magsgebied in dié tyd bestendig uitgebrei het. In die loop van die [[15de eeu]] het die Krim uiteindelik in sy geheel onder Osmaanse bewind gekom. Italiaanse koopmans, wat voor hierdie ontwikkeling die oorheersende faktor in die Krim se buitehandel was, is na [[Konstantinopel]] en [[Beyoğlu|Pera]] gedeporteer.
=== Khanaat van die Krimtatare ===
[[Lêer:CmentarzChanow 0.jpg|duimnael|Tataarse begraafplaas in die Bachtsjisarai-paleis]]
Die Goue Horde was al besig om te verbrokkel toe 'n sylyn van die Mongole-khane omstreeks 1430 die sogenaamde Krim-khanaat met die hoofstad Bachtsjyssaraj gevestig het, 'n ryk wat ook groot dele van die huidige Oekraïne oorheers het. Dié ryk het al in 1475 onder Osmaanse bewind gekom, maar het nogtans 'n mate van outonomie geniet en is in die volgende eeue, tot en met die Russiese verowering van die Krim, deur die Tataarse Giray-dinastie geregeer. In 1502 het die [[Krimtatare]] 'n oorwinning oor die laaste khan van die Goue Horde behaal en sodoende die weg gebaan vir die Russiese verowering van Kasan in 1552 en Astrachan in 1556.
Die Oekraïense binneland het in dié tyd steeds weer onder Krimtataarse rooftogte deurgeloop waarby baie Oekraïense gevangenes as slawe na die Midde-Ooste verkoop is. In 1571 het Krimtataarse magte so ver noord as Moskou beweeg en die stad aan die brand gesteek. Hulle het in die volgende jaar in die slag van Molodi 'n verpletterende nederlaag gely.
=== Russiese bewind ===
[[Lêer:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|duimnael|Die Russiese Eskader in Sewastopol.<br /><small>Skildery deur [[Iwan Aiwazofski|Iwan Konstantinowitsj Aiwazofski]] (1846)</small>]]
[[Lêer:Chersonesos Bell.jpg|duimnael|Die Chersonesos-klok, een van die hoofbesienswaardighede in Sewastopol, is in die laat 18de eeu as misklok gegiet]]
In 1774 het die Krim volgens 'n Russies-Osmaanse ooreenkoms van die Osmaanse Ryk onafhanklik geword en daarna gaandeweg onder Russiese invloed gekom. Die Russiese Ryk het druk op die Christelike bevolking – hoofsaaklik Oekraïners, Grieke en Armeniërs – uitgeoefen om die skiereiland te verlaat en sodoende die Krim se ekonomiese agteruitgang en 'n burgeroorlog tussen die verskillende khane bevorder.
Onder [[Grigori Potjomkin]] is die Krim deur Rusland geannekseer en deur tsarin [[Katharina II van Rusland|Katharina die Grote]] op 8 April 1783 formeel tot 'n gebied verklaar wat "van nou af en vir alle tye" onder Russiese bewind sou bly. In administratiewe opsig het die skiereiland deel uitgemaak van die Goewerment Taurië (Russies: Таврическая губерния), net soos 'n deel van die oostelike vastelandse kus wat tot die [[Dnjepr|Dnipro-rivier]] se benedeloop gestrek het. Die Russiese owerheid het vergeefse pogings onderneem om die Tataarse ''Krim'' deur die nuwe naam ''Taurië'' te vervang.
Ná die aansluiting by Rusland was die amptelike beleid daarop gemik om die Krimtataarse element terug te dring. So is die vestiging van ander etniese groepe, waaronder Duitse, Griekse, Bulgaarse, [[Baltiese lande|Baltiese]] en Russiese setlaars, bevorder. Die laasgenoemde was merendeels afgetrede soldate of [[Kosakke#Zaporozje-Kosakke|Zaporozje-kosakke]]. Tataarse boere, wat 96 persent van die Tataarse bevolking verteenwoordig het, is na die onvrugbare gebiede in die binneland teruggedring waar hulle in armoede verkeer en kultureel verarm het.<ref>Erhard Sölting: ''Eine Weltmacht zerbricht. Nationalitäten und Religionen in der UdSSR''. Derde uitgebreide en hersiene uitgawe. Frankfurt am Main: Eichborn 1991, bl. 158</ref>
Vrugbare landbougrond is vanaf 1784 onder die bevel van Potjomkin gekonfiskeer en aan Russiese adellikes oorhandig. As gevolg van dié beleid het 'n massavlug van Tatare begin. Na ramings is meer as 100 000 Tataarse bewoners verdryf, hoofsaaklik na [[Turkye]] waar hul nakomelinge steeds aangetref word.
Die reis van tsarin Katharina II deur die nuut verowerde suidelike gebiede in 1787, wat deur haar tydgenote gedokumenteer is, word algemeen as die historiese beginpunt van die Russiese "Krimmite" beskou. Russiese politici en militariste was bewus van die geostrategiese betekenis van die Krim, maar nogtans was die kennis oor die skiereiland se geografie en natuur indertyd nog baie beperk. Die tsaregesin het vooraf wetenskaplikes en diplomate as verkenners uitgestuur.
[[Lêer:Fireworks crimea.jpg|duimnael|links|'n Groot vuurwerkvertoning is ter geleentheid van tsarin Katharina II se besoek op die Krim gehou<br /><small>Skildery deur 'n onbekende kunstenaar</small>]]
Tsarin Katharina II se reisgeselskap het naas die Oostenrykse keiser Joseph II ook Franse, Engelse en Duitse gesante ingesluit waardeur die reis 'n besondere politieke betekenis gekry het – vir die Russiese Ryk was dit 'n welkome geleentheid om sy mag en invloed te demonstreer. Die legendariese "Potjomkin-dorpe" word steeds met dié rondreis verbind. Potjomkin het sekerlik nie die straattonele van vals fasades laat bou nie waarmee die term vandag geassosieer word, maar beslis moeite gedoen om vir die tsarin en haar begeleiers die indruk van 'n welvarende streek te skep – met nuut geverfde fasades, welgevoede boeregemeenskappe wat vrolik gesing het terwyl hulle hul werk op die velde verrig het, en Krimtatare wat hul lojaliteit aan die Russiese tsarin betoon het. Potjomkin het deeglik uit eie belang gehandel en met sy vertoning van natuurskoon, ekonomiese welvaart en vreedsame onderdane sy kritici in [[Sint Petersburg]] laat verstom nadat gerugte van sy beweerde onvermoë die rondte in die Russiese hoofstad gedoen het.
Die kusstad Sewastopol is in die eerste helfte van die 19de eeu onder leiding van admiraal Michail Lasaref tot die hoofbasis van die Russiese Swartseevloot uitgebou. Sewastopol en ander gebiede op die Krim is tussen 1853 en 1856 deur die Krimoorlog geraak. Dele van die skiereiland is tydelik deur geallieerde magte (waaronder Franse en Britse troepe as bondgenote van die Osmaanse Ryk, vanaf 1855 ook magte van die Koninkryk Sardinië). Die oorlogshandelinge het tot 'n verdere massavlug van Krimtatare gelei wat weens hul steun vir die Osmaanse saak Russiese vergelding gevrees het. In die 1870's en 1880's het die massa-emigrasie van Krimtatare voortgeduur sodat hulle teen die einde van die 19de eeu nog slegs 'n minderheid van sowat 187 000 (in vergelyking met 'n totale bevolking van 530 000) gevorm het.
Ná die Russiese Oktoberrewolusie is in 1917 die kortstondige "Tauriese Sosialistiese Sowjetrepubliek" (Russies: Советская Социалистическая Республика Тавриды) op die Krim uitgeroep. Dit is opgevolg deur die onafhanklike Krimtataarse "Volksrepubliek die Krim".
=== Tyd tussen die wêreldoorloë ===
Gedurende die Russiese Burgeroorlog is die Krim deur die anti-kommunistiese Wit Leër beset. Nadat hul aanvoerder, Pjotr Nikolajewitsj Wrangel, 'n militêre nederlaag gely het, is die skiereiland deur die [[Rooi Leër]] ingeneem. In 1921 is die Outonome Sosialistiese Sowjetrepubliek Krim geproklameer wat deel uitgemaak het van Sowjet-Rusland (die Russiese Sosialistiese Federatiewe Sowjetrepubliek) – en juis nie die Oekraïense Sosialistiese Sowjetrepubliek waaraan dit in die noorde gegrens het nie.
Stalin se geforseerde kollektivering van die landboubedryf het, net soos in die aangrensende Oekraïne, gepaard gegaan met hongersnood. Die Tataarse bevolking was bowendien die teiken van russifisering. So is die Krimtataarse politieke en kulturele elites tussen 1928 en 1939 geëlimineer.<ref>Alan W. Fisher: ''The Crimean Tatars''. Stanford, CA: Hoover Institution Press 1978, bl. xii</ref>
=== Tweede Wêreldoorlog ===
[[Lêer:Yalta Edit.jpg|duimnael|Die Britse premier [[Winston Churchill|Winston S. Churchill]], die Amerikaanse president [[Franklin D. Roosevelt]] en Sowjetleier [[Josef Stalin]] tydens die Jalta-konferensie in Februarie 1945]]
Gedurende die Tweede Wêreldoorlog is die Krim ná hewige gevegte tussen Duitse en Sowjet-troepe in Sewastopol – wat indertyd as die wêreld se sterkste vesting beskou is – tussen 1942 en 1944 deur die Duitse Weermag beset. Die Nasionaalsosialistiese het die skiereiland – met verwysing na die Germaanse Krimgote – as ''Gotengau'' geannekseer en voorsiening vir die vestiging van Suid-Tiroolse setlaars gemaak. Weens die militêre verloop van die oorlog is hierdie plan egter nooit verwesenlik nie.<ref>{{Cite web |url=http://www.welt.de/geschichte/zweiter-weltkrieg/article106676727/Raum-fuer-Suedtiroler-Hitlers-Sturm-auf-die-Krim.html |title=Berthold Seewald: ''Raum für Südtiroler – Hitlers Sturm auf die Krim''. In: ''Die Welt'', 2 Julie 2012. Besoek op 18 Maart 2014 |access-date=18 Maart 2014 |archive-date=28 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228095440/http://www.sf.ukrstat.gov.ua/ |url-status=dead }}</ref> In die [[katakombe]]s van Adjimoesjkai het duisende Sowjet-soldate en burgerlikes nog tot in die laat najaar van 1942 felle weerstand teen die Weermag gebied.
Op bevel van Josef Stalin is die Krimtatare op 18 Mei 1944, ná die Slag op die Krim, weens hul beweerde kollaborasie met die Duitse besetters – en ondanks die feit dat talle Krimtatare as soldate in die Rooi Leër geveg het – na Sentraal-Asië gedeporteer. Sowat die helfte van die Krimtataarse bannelinge, wat in veewaens vervoer is, het nog op pad na hul bestemmings gesterf. Ook Armeniërs en Krimduitsers het hierdie lot gedeel en is na ander streke verban. Die Krim se status as outonome gebied binne die Sowjetunie is deur Stalin herroep.
In Februarie 1945 is die Jalta-konferensie, waartydens die Geallieerde Magte belangrike besluite oor die na-oorlogse orde geneem het, op die Krim gehou.
=== Na-oorlogse tydperk en Russies-Oekraïense konflik ===
[[Lêer:Kanaka. Crimea. Urraine.jpg|duimnael|Swartseekus naby Kanaka]]
[[Lêer:Sevastopol Frigate Hetman Sahaydachniy IMG 3970 1725.jpg|duimnael|Die fregat ''Hetman Sahaidatsjni'', vlagskip van die Oekraïense Vloot, in Sewastopol-hawe. Volgens nuusberigte het die skip ná 'n muitery aan boord die Sint Andrieskruisvlag, simbool van die Russiese Vloot, gehys terwyl dit vroeg in Maart 2014 op pad na Sewastopol in Mediterreense waters gevaar het]]
[[Lêer:Шаан-Кая в облаках.jpg|duimnael|links|220px|Digte mis omhul die bergpiek Sjaän-Kaja in die Jalta-natuurreservaat]]
Vanaf 1946 was die Krim agt jaar lank 'n [[oblast]] van die Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek (RSFSR). Nadat [[Nikita Chroesjtsjof]], wat as nakomeling van Oekraïense boere in Rusland gebore is, as partyleier van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie verkies is, is die Krimskiereiland ter geleentheid van die 300-jarige jubileum van die Verdrag van Perejaslaf by die Oekraïense Sosialistiese Sowjetrepubliek ingelyf. Weens die militêre bedreiging deur Pole het die Oekraïense Kosakkestaat in 1654 met dié ooreenkoms die Russiese Tsareryk as beskermende moondheid erken.
Volgens Nikita Chroesjtsjof se seun Sergei, 'n ruimtevaart-ingenieur en politoloog wat hom in die Verenigde State gevestig het, is die Krim nie om politieke, morele of etniese redes aan Oekraïne afgestaan nie, maar eerder weens ekonomiese oorwegings. In die 1950's is kanale beplan om die [[Wolga]]rivier met die Krim en die Donetsbekken te verbind. Om administratiewe prosedures te vergemaklik (veral met die oog op watervoorsiening), is besluit om die Krim by die Oekraïense Sosialistiese Sowjetrepubiek in te sluit sodat slegs een – en nie twee – republieke by dié projek betrokke was. Vir Chroesjtstjof was die moontlike ontbinding van die Sowjetunie en die onafhanklikwording van Oekraïne indertyd nog feitlik ondenkbaar.<ref>[http://spravy.pravda.sk/svet/clanok/309592-vratit-krym-dobrovolne-sotva/ ''Vrátiť Krym? Dobrovoľne sotva'' (''Die Krim teruggee? Nie vrywillig nie.'') In: ''Pravda.sk'', 24 Februarie 2014. Besoek op 1 Maart 2014]</ref>
Met die ontbinding van die Sowjetunie het die Oekraïense Sosialistiese Sowjetrepubliek op 24 Augustus 1991 binne sy bestaande grense onafhanklik geword, met die Krimskiereiland as integrale bestanddeel van sy staatsgebied. In 'n referendum, wat in Desember 1991 gehou is, het 54 persent van die kiesers op die Krim die proklamasie van 'n onafhanklike Oekraïense republiek goedgekeur.<ref>{{Verwys web |titel=''Ukraine-Analysen 12/06, bl. 2'' |url=http://www.laender-analysen.de/ukraine/pdf/UkraineAnalysen12.pdf |argief-url=https://web.archive.org/web/20140807183447/http://www.laender-analysen.de/ukraine/pdf/UkraineAnalysen12.pdf |argiefdatum= 7 Augustus 2014 |besoekdatum= 1 Maart 2014 |url-status=dead}}</ref> Nogtans het die Oekraïense regering aanvanklik moeilikhede ondervind om sy gesag oor die gebied te vestig. 'n Beplande referendum oor die onafhanklikwording van die Krim is uiteindelik nie gehou nadat plaaslike politici onder die politieke druk uit Kiëf geswig het. Vervolgens het die strydende partye in 1992 'n kompromie aangegaan waarvolgens die Krim as selfregerende republiek binne die Oekraïense staat 'n hoë mate van outonomie sou geniet, onder meer ten opsigte van finansiële sake, administrasie en regswese. Die Krim se grondwet van 1998 het die taalregte van Oekraïens-, Russies- en Krimtataarssprekendes verskans.
Vir die Russiese Federasie was veral die verlies van Sewastopol, die tuishawe van die Russiese Swartseevloot, 'n probleem. Die stad is nie net die belangrikste Russiese vloothawe nie, maar het vanweë sy besondere rol in die Krimoorlog en die Tweede Wêreldoorlog byna mitiese status verwerf. In Julie 1993 het die Russiese parlement aanspraak op Sewastopol en sy omgewing as deel van die Russiese staatsgebied gemaak.
In 'n ooreenkoms, wat in Mei 1997 tussen die Russiese Federasie en Oekraïne gesluit is, is die Swartseevloot tussen die twee lande opgedeel. Die Russiese Vloot het die reg gekry om 'n verdere twintig jaar gebruik te maak van die hawegeriewe in Sewastopol, waarby Rusland as pagter van die vlootbasis optree. In die gewapende konflik tussen Georgië en Rusland in 2008 het die Oekraïense president Wiktor Joesjtsjenko die kant van Georgië gekies en gedreig om die vlootooreenkoms met Rusland nie meer te verleng nie. Eers tydens die presidentskap van Wiktor Janoekowitsj is die ooreenkoms in 2010 verleng tot 2042. In ruil hiervoor het Rusland ingestem om aardgas teen laer pryse as op die wêreldmark aan Oekraïne te verskaf.
Die politieke gebeure in Oekraïne vroeg in 2014, waartydens die regering van president Joesjtsjenko voor betogers moes swig, en die magsoorname van 'n nuwe koalisieregering wat lede van die anti-Russiese, regsgesinde Swoboda-party het daartoe gelei dat die plaaslike administrasie en groot dele van die bevolking weer separatistiese neigings getoon het. 'n Nuwe referendum oor die moontlike onafhanklikwording van die Krim is aangekondig, terwyl Moskou Russiese troepe na die skiereiland ontbied het. Hierdie stap is deur die Oekraïense en buitelandse regerings skerp veroordeel.
Terwyl Sewastopol reeds sedert die laat 18de eeu as Russiese vlootbasis dien, is hierdie seehawe nie van kardinale belang vir die Russiese Vloot nie. Die Swartseevloot is die kleinste van Rusland se vier vlote, en die land beskik oor sy eie seehawens langs die Swartseekus. So het Moskou reeds vroeër begin om die hawegeriewe in Noworossisk uit te brei en oorlogskepe na hierdie seehawe te verskuif.<ref>[http://edition.cnn.com/2014/02/27/world/europe/ukraine-crimea-5-things/ ''CNN International Edition: Ukraine's Crimea lives in Russia's shadow: 5 things to know, 28 Februarie 2014. Besoek op 2 Maart 2014'']</ref>
=== Onafhanklikheidsverklaring en referendum ===
[[Lêer:Лисяча бухта. Кінець негоди.jpg|duimnael|Krim, land met 'n onbesliste status: sonstrale breek deur reënwolke oor Lisiatsjabaai]]
Op 16 Maart 2014 het 83 persent van die stemgeregtigdes op die Krim-skiereiland by die stembus opgedaag om oor die toekomstige status van die gebied te stem. Byna 97 persent van die uitgebragte stemme was ten gunste van 'n aansluiting by die Russiese Federasie.<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-26608083 ''BBC News, 17 Maart 2014: Ukraine crisis: Do Crimea referendum figures add up? Besoek op 17 Maart 2014'']</ref> 'n Groot persentasie etniese Oekraïners en Krim-Tatare het die referendum, wat deur die Oekraïense regering en die internasionale gemeenskap as onwettig beskou word, geboikot.
Die Krim-regering het die skiereiland reeds voor die referendum eensydig onafhanklik verklaar en aangekondig dat hulle formeel aansoek sal doen om aansluiting by die Russiese Federasie. Ná die referendum is eerste stappe in dié verband gedoen. So het die regering aangekondig dat die Russiese [[roebel]] binne 'n maand as wettige betaalmiddel op die Krim ingevoer sal word en dat die Krim op 30 Maart na Moskouse Standaardtyd sal oorskakel. Die Russiese president [[Wladimir Poetin]] het op 17 Maart 'n dekreet onderteken waarin die Krim as "onafhanklike en soewereine staat" erken word.<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-26621726 ''BBC News, 17 Maart 2014: Russia's Vladimir Putin recognises Crimea as nation. Besoek op 17 Maart 2014'']</ref>
Een dag later, op 18 Maart, het die Russiese Federasie en die Krim-republiek 'n ooreenkoms onderteken waarvolgens die Krim by die Russiese Federasie ingelyf is. Hierdie ooreenkoms is binne enkele dae deur die laerhuis van die Russiese parlement, die [[Staatsdoema]] en die hoërhuis (Federasieraad) bekragtig en deur die Russiese konstitusionele hof goedgekeur. Op 21 Maart 2014 het president Poetin die wet oor die inlywing van die Krim-republiek as federale deelgebied en van Sewastopol as stad met federale status geteken.
== Demografie ==
=== Bevolking ===
[[Lêer:Первомай 2019 в Симферополе 2.jpg|duimnael|Straatoptop op 1 Mei 2019 (Werkersdag) in Simferopol]]
Die Krim het 'n bevolking van sowat twee miljoen, waarvan 380 000 in die grootste stad van die skiereiland, Sewastopol. Die stedelike bevolking word op sowat 1,2 miljoen beraam.<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.ua/en/about-ukraine/info/regions/1-crimea |title=''Oekraïense Departement van Buitelandse Sake: Outonome Republiek van Krim'' |access-date=19 Maart 2014 |archive-date=16 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180316012018/http://mfa.gov.ua/en/about-ukraine/info/regions/1-crimea |url-status=dead }}</ref> Die oorwegende meerderheid van die bewoners is van Russiese (58,5 persent) en Oekraïense afkoms (24,4 persent). Sedert die laat 1980's het steeds meer Krimtatare na die gebied teruggekeer. Die Krimtataarse bevolking word tans op 243 400 (12,1 persent) beraam. Krimtsjake en Karaïm, wat die Joodse geloof aanhang, vorm klein minderhede van 1 000 elk wat in groter stedelike nedersettings saamgetrek is. Daar is ook klein minderhede [[Armeniërs]], [[Wit-Russe]], Kasan-Tatare, [[Pole (volk)|Pole]], [[Moldawiërs]], [[Azerbeidjanners]], [[Oesbeke]], [[Koreane]], [[Grieke]], [[Italianers]] en Krimduitsers. Met altesaam 125 nasionaliteite was die Krim al in die Sowjettyd 'n etniese mikrokosmos van die land.
Die getal moedertaalsprekers van Russies, Oekraïens en [[Krim-Tataars]] kan nie met sekerheid vasgestel word nie aangesien statistieke sterk van mekaar verskil. In sensusopnames in 2001 het sowat tien persent van die bewoners Oekraïens as hul moedertaal aangedui, 77 persent Russies en 11 persent Krim-Tataars. Baie Krimtatare, wat uit ander dele van die voormalige Sowjetunie na die Krim teruggekeer het, beskik nie meer oor die nodige taalvaardighede om Krim-Tataars as skryftaal te gebruik nie. Dieselfde geld vir baie etniese Oekraïners.
Sosiaal-politiese spanninge op die Krim het dikwels 'n etniese dimensie, veral die konflik tussen Russe en Krimtatare. Weens die relatief hoë aandeel Krimtatare is die skiereiland 'n sentrum van [[Islam]] in Oekraïne.
=== Taal ===
[[Lêer:Crymean Tatar lang.png|duimnael|Verspreiding van [[Krim-Tataars]] op die Krim-skiereiland]]
Anders as in die [[Baltiese lande]] [[Estland]] en [[Letland]] was taalvaardighede in Oekraïens ná die verbrokkeling van die Sowjetunie en die onafhanklikwording van Oekraïne in 1991 geen voorvereiste vir die verwerwing van Oekraïense burgerskap nie (die woonplek was die belangrikste kriterium). So is Russies steeds die mees gesproke taal op die Krim, en byna die hele bevolking het kennis van die taal, ondanks alle pogings van die Oekraïense regering om die gebruik van Oekraïens te bevorder. In landelike gebiede en in die noorde van die skiereiland, waar 'n groter persentasie etniese Oekraïners saamgetrek is, toon die gesproke Russiese omgangstaal Oekraïense invloed. So word die Russiese ''g'' byvoorbeeld as 'n geaspireerde Oekraïense ''h'' uitgespreek.
Voor die eensydige onafhanklikwording van die Krim-skiereiland het Russies, net soos Krim-Tataars, nie die status van 'n ampstaal geniet nie. Die Krim se grondwet het na Russies as die taal van die meerderheid van die plaaslike bevolking verwys en sy gebruik vir inter-etniese kontak op alle lewensterreine toegestaan. Die nou verwantskap tussen Russies en Oekraïens maak die twee tale onderling redelik verstaanbaar, maar alhoewel Oekraïens ná 1991 as 'n verpligte skoolvak ingevoer is, het baie ouer Krimbewoners nie die moeite gedoen om dit as 'n tweede taal aan te leer nie. Hulle kan dit verstaan, maar nie vlot praat of skryf nie.
Die Universiteit van Simferopol was die enigste in Oekraïne waar Russies amptelik as onderrigmedium gebruik is, terwyl ander tersiêre instellings toenemend na Oekraïens oorgeskakel het.<ref>Dagmar Sonderegger, Norbert Rütsche, Gwendolyn Sasse, Stephan Hille en Jan Schimanski: ''Die Krim entdecken. Unterwegs auf der Sonneninsel im Schwarzen Meer''. Berlyn: Trescher 2007, bl. 87-88</ref>
=== Duitse en Switserse nedersettings ===
[[Lêer:Kronental-kostel 2.JPG|duimnael|Die vroeëre Lutherse kerk in Kronental]]
[[Lêer:Kronental 5.JPG|duimnael|'n Woonhuis in Kronental]]
In die 19de eeu het [[Duitsland|Duitse]] en [[Switserland|Switserse]] immigrante nedersettings op die Krim gevestig. Kronental, 'n dorp sowat 25 km wes van Simferopol, was een van die grootste Duitse kolonies op die skiereiland. Dit is in 1810 deur Duitse setlaars uit Württemberg gestig wat hier graanvelde, vrugteborde en wingerde aangelê het. Hul wynwinkel het vinnig bekendheid verwerf. Die dorp met enkele honderd bewoners het daarnaas oor twee skole asook twee kerkgeboue vir die Evangelies-Lutherse en Rooms-Katolieke gemeentes beskik. In 1941 is die bewoners saam met ander Krimduitsers op bevel van Josef Stalin na [[Kasakstan]] gedeporteer en die dorpsnaam teen die einde van die Tweede Wêreldoorlog gewysig tot Kol'čugino. Naas die Duitse begraafplaas het ook die twee kerkgeboue bewaar gebly, alhoewel hulle tans nie meer vir godsdienstige doeleindes gebruik word nie. Duitse tradisies leef ook voort in die plaaslike wynbedryf. Sowat twintig wynsoorte, waarvan een die naam ''Kronental'' dra, word tans in Simferopol en elders op die Krim bemark.<ref>Sonderegger en ander (2007), bl. 52</ref>
Naas Duitse koloniste is in die vroeë 19de eeu ook Switsers as immigrante gewerf. In die regeringstyd van tsaar [[Aleksander I van Rusland|Aleksander I]] (1801–1825) is veral Switserse sy- en katoenspinners, wewers en boere deur 'n ekonomiese krisis genoodsaak om 'n nuwe heenkome in die buiteland te vind. In 1805 het sowat vyftig Switserse gesinne naby Staryj Krym 'n nedersetting gestig. Die meeste van hulle was afkomstig uit Duitssprekende kantonne, veral Zürich, en het hul dorp derhalwe Zürichtal genoem.
Gaandeweg het ook immigrante uit Suid-Duitse vorstedomme hulle in die Switserse kolonie gevestig. Gaandeweg het die gemeenskap – ondanks siektes, sprinkaanplae en misoeste – daarin geslaag om boerderye te vestig. Graanproduksie en veeteelt, later ook vrugte- en wynverbouing het Zürichtal welvaart besorg. Die bewoners was net soos ander koloniste van diensplig vrygestel en het ekonomiese voordeel uit die Krimoorlog (1853–1856) getrek waartydens hulle die Russiese leër van landbouprodukte voorsien het. Die wins is aangewend om meer landbougrond te koop, en gaandeweg het Zürichtal die welvarendste kolonie op die Krim geword.
Die dorpsbevolking het van 590 in 1918 gestyg tot 738 in 1926. Die meeste van hulle was intussen immigrante uit Duitse gebiede soos Baden, Württemberg en Palts sodat die plaaslike Duitse dialek tot 'n Switsers-Swabiese mengtaal ontwikkel het waarin Suid-Duitse elemente uiteindelik 'n steeds belangriker rol gespeel het. Kinders van tweede- en derdegenerasie-setlaars het toenemend Russies en Krim-Tataars as tweede en derde taal aangeleer. Die onderrigmedium in skole was [[Duits|Hoogduits]].
Die plaaslike landboubedryf is vanaf 1929 deur die Bolsjewistiese kollektivering geraak. Sommige boere het weerstand gebied en is na die [[Oeralgebergte]] gedeporteer. In die vroeë 1930's is kerke gesluit en omgeskep tot kulturele sentra. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog is Duitssprekende Russiese burgers summier as staatsvyande bestempel en gedeporteer. So is ook die bewoners van Zürichtal in Kasakstan hervestig waar hulle in staatsboerderye moes werk. Baie het al op pad na Kasakstan gesterf, ander is in werkkampe oorlede. Zürichtal staan sedert die einde van die oorlog, toe Russe en Krimtatare in die leegstaande huise ingetrek het, as Zolotoe Pole bekend. Die Switserse ambassade in Oekraïne het in 2005 die stigting van 'n dorpsmuseum befonds wat aan die setlaars herinner.<ref>Sonderegger en ander (2007), bl. 53-56</ref>
== Ekonomie ==
=== Ekonomiese geskiedenis ===
[[Lêer:Crimea Nuclear Power Plant outside.jpg|duimnael|Die verlate Krim-kernkragaanleg in Sjtsjolkine aan die [[See van Azof]] maak deel uit van die Sowjetunie se industriële en ekologiese nalatenskap op die Krim]]
Selfs al is die toerismebedryf tradisioneel die bekendste ekonomiese sektor op die Krim, het dit gewoonlik nie meer as tussen tien en vyftien persent tot die skiereiland se bruto binnelandse produk bygedra nie. Gedurende die Sowjettydperk het masjienbou tot die belangrikste sektor ontwikkel. Sy produksie was hoofsaaklik bestem vir die Sowjetunie se militêr-industriële kompleks, 'n bedryf waarvan sowat 95 persent regstreeks deur Moskou beheer is. Dié kompleks se aandeel aan die totale nywerheidsproduksie op die Krim is in 1989 op sowat sestig persent beraam.<ref>Sonderegger en ander (2007), bl. 19</ref>
Benewens die militêre personeel, wat op die Krim gestasioneer was, was in die laaste jare van die Sowjetbewind ook tussen 35 en 40 persent van die siviele beroepsbevolking in die plaaslike wapenbedryf werksaam. Ná die verbrokkeling van die Sowjetunie het die Russiese vraag na krygstuig egter merkbaar afgeneem, terwyl geen nuwe markte ontsluit kon word nie. Sodoende is baie wapenfabrieke gesluit of omgeskep tot siviele aanlegte.
Omstreeks 1989 was die Krim een van die welvarendste streke in die destydse Oekraïense SSR. Gedurende die 1990's het plaaslike elites die Krim se strewe na selfregering as 'n geskikte middel beskou om die skiereiland se ekonomiese potensiaal selfstandig uit te bou. Die langdurige separatistiese fase onder die bewind van die Russies-nasionalisties gesinde Krimpresident Joeri Mesjkof vanaf 1994 en politieke geskille met ander politieke groeperings en die nasionale regering in Kiëf het ekonomiese hervormings egter vertraag. In 1996 was die nywerheidsproduksie op die Swartseeskiereiland reeds vyf keer laer as op die Oekraïense vasteland. Ook loon- en salarisvlakke kon nie tred hou met die ontwikkeling in ander dele van Oekraïne, terwyl die privatisering van staatsondernemings nouliks gevorder het.
'n Ongewenste newe-effek was die vestiging van kriminele strukture in die plaaslike ekonomie en politiek. Mafiaorganisasies het hulle tot die Krim aangetrokke gevoel waar korrupsie en misdaadvlakke gedreig het om handuit te ruk. Vanaf die middel van die negentigerjare het die Oekraïense regering 'n verskeidenheid veiligheidsmaatreëls ingestel en daarin geslaag om enkele kriminele families te verdring.
=== Ekonomiese struktuur ===
[[Lêer:Скелі із "Долини привидів" (урочище Демерджі).jpg|duimnael|Rotsformasies in die Demerdji-bergreeks]]
[[Lêer:Південне Демерджі на світанку.jpg|duimnael|Skemertyd in die Suidelike Demerdji-reeks naby Aloesjta]]
[[Lêer:Аэропорт Симферополь.jpg|duimnael|Die moderne lughawe van Simferopol]]
Die ekonomie op die Krimskiereiland word deur die dienstesektor, veral toerisme, oorheers. Die nywerheidsektor voorsien minder as 'n vyfde van alle werkgeleenthede. Voor die politieke krisis van 2014 het die Krim jaarliks ses miljoen besoekers gelok, waarvan 70 persent Oekraïners, 25 persent Russe en 5 persent ander.
Tans dra die landbousektor meer as veertig persent tot die Krim se BBP by. Landbouaktiwiteite is by die plaaslike klimaattoestande aangepas. So het boerderye in die noordelike steppegebiede hulle merendeels toegespits op veeteelt en graanverbouing, terwyl vrugte-, wyn- en tabakprodusente langs die suidkus saamgetrek is. Uitgestrekte tabakplantasies word naby Simferopol, Jalta en Feodosija aangetref. In Simferopol, Bachtsjisarai, Aloesjta en Soedak word daarnaas ook eteriese olies geproduseer. So het die Krim gedurende die Sowjettydperk meer as veertig persent van die Sowjet-Russiese [[roosolie]]- en die helfte van sy laventelolieproduksie opgelewer. Die berggebiede word deur bosbou en weivelde oorheers.
Die belangrikste nywerhede is voedselverwerking (met vleis, [[botter]], [[kaas]], plantolie, ingemaakte voedsel, lekkergoed, gorts, meel en alkoholiese dranke as die vernaamste produkte), [[tabak]], ligte nywerhede soos tekstiel-, skoen- en meubelvervaardiging, chemiese nywerhede (soda, skoonmaakmiddels, polimeriese pype vir gaspyplyne en ander produkte), glas- en masjienvervaardiging. Die verwerkende nywerhede is veral in die Noord-Krim saamgetrek. In Simferopol word hoofsaaklik nywerhede aangetref wat landbouprodukte verwerk en tekstiele en elektrotegniese goedere vervaardig.
Gepreserveerde kos soos vrugte en groente word in fabrieke in Simferopol, Bachtsjisarai, Djankoi en Sewastopol vervaardig. In Kertsj, Sewastopol, Jalta en Efpatorija is visverwerkende nywerhede gesetel. Neerslae van ystererts word op die Kertsj-skiereiland ontgin.
Die bruto binnelandse produk beloop VSA-$ 4,3 miljard per jaar, die gemiddelde maandelikse salaris van werknemers $ 290. Een van die grootste uitdagings van die gebied is sy afhanklikheid van water- en energie-invoere, alhoewel olievelde in die Swart See net suid van die Krim die potensiaal vir 'n jaarlikse olieproduksie van 7 miljoen ton het.<ref>[http://rt.com/business/crimea-economy-referendum-results-102/ ''RT.com, 15 Maart 2014: Crimea's economy in numbers and pictures. Besoek op 19 Maart 2014'']</ref>
=== Kragvoorsiening ===
[[Lêer:Perovosolarstation.jpg|duimnael|links|Een van die grootste sonenergieparke ter wêreld met 'n kapasiteit van 100 MW het naby die dorp Perovo ontstaan. Die projek is deur die [[Oostenryk]]se onderneming ''Aktiv Solar'' behartig en in 2011 voltooi]]
Laat in 2015 was die Krim vir sy elektrisiteitsvoorsiening nog aangewese op kraginvoere uit Oekraïne, alhoewel 'n elektrisiteitskontrak tussen die Oekraïense energieverskaffer Ukrenergo en Krim in Desember 2015 afgeloop het. Oorspronklik is 70 persent van alle elektrisiteit, wat op die skiereiland verbruik word, deur Ukrenergo voorsien.
Kragvoorsiening op die Krim is in November 2015 ernstig ontwrig nadat anti-Russiese aktiviste vier staaltorings van die oorhoofse Kachofski-Titan-kraglyn na die skiereiland gesaboteer het. Die kraglyn kon eers ná twee weke herstel word. Twee nuwe onderwaterkraglyne, wat deur die Seestraat van Kertsj loop en 400 MW se krag uit die Russiese Federasie na Krim bring, is in Desember 2015 in bedryf gestel, terwyl 'n verdere verhoging as deel van die sogenaamde «Energiebrug-projek» vir Mei 2016 beplan is.<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-35204304 ''BBC News, 31 Desember 2015: Crimea power cut: Ukraine police investigate 'explosion'. Besoek op 31 Desember 2015'']</ref> Tans is daar vier seekabels met 'n totale kapasiteit van 800 MW in bedryf waarmee krag vanuit die Krasnodar-streek na die Krim vervoer word.
Daarnaas is twee mobiele gasturbine-aanlegte opgerig wat krag in spitstye opwek. Twee termiese kragsentrales met 'n kapasiteit van 940 MW - waarvan een in Simferopol, die ander in Sewastopol - is vanaf 2015 gebou en op 18 Maart 2019 amptelik in bedryf gestel. Om die Krim ook van aardgas te kan voorsien, is in Desember 2016 die sogenaamde Krasnodar-Krim-pyplyn met 'n maksimale jaarlikse kapasiteit van vier miljard kubieke meter in bedryf gestel. Met hierdie infrastruktuurprojekte is die Krim se kragvoorsiening voorlopig verseker.<ref>{{de}} [https://www.bpb.de/internationales/europa/russland/analysen/289704/kommentar-russische-infrastrukturprojekte-auf-der-krim-Zwischenbilanz ''bpb.de, 17 April 2019: Kommentar: Russische Infrastrukturprojekte auf der Krim – Zwischenbilanz. Besoek op 3 Februarie 2020'']</ref>
=== Finansiële laste vir Rusland ===
[[Lêer:Крымский мост 21 декабря 2019 года.jpg|duimnael|links|Die Krimbrug (Крымский мост) in Desember 2019]]
[[Lêer:Крымский мост 23 августа 2019 (Росавтодор).jpg|duimnael|Die [[Krimbrug]], wat die Seestraat van Kertsj oorspan, in Augustus 2019]]
[[Lêer:Opening of the Crimean bridge (2018-05-15) 17.jpg|duimnael|Openingsdag van die Krimbrug op 15 Mei 2018. President Wladimir Poetin, geklee in 'n swart jas en jeans, onderneem 'n toetsrit in 'n vragwa]]
Die Krim se toetreding tot die Russiese Federasie is vir Moskou met finansiële laste verbonde. So is 70 persent van die Krim se begroting deur die Oekraïense regering gedra en is 90 persent van die benodigde [[drinkwater]], 80 persent van die [[elektrisiteit]] en 60 persent van die benodigde primêre goedere (waaronder landbouprodukte) van die vasteland
ingevoer. Die Moskouse regering het daarnaas aangekondig dat pensioene en salarisse van Krim-amptenare verdubbel sal word. Die omskakeling na die Russiese geldeenheid [[roebel]], die druk van nuwe paspoorte, die herstrukturering van die Krim se administratiewe stelsel en die opgradering van sy infrastruktuur sal verdere koste veroorsaak.<ref>[http://www.nachrichten.at/nachrichten/politik/aussenpolitik/Krim-Anschluss-verursacht-hohe-Kosten;art391,1335558 ''www.nachrichten.at, 19 Maart 2014: Krim-Anschluss verursacht hohe Kosten'']</ref>
Paaie, spoorlyne, seehawens en nywerhede op die Krim is dekades lank nie in stand gehou of deur nuwe aanlegte vervang nie. President Poetin het in 2014 aangekondig dat hy van voorneme is om oor 'n tydperk van ses jaar een miljard roebel (321 miljard ZAR) aan die instandhouding van die skiereiland se verouderde infrastruktuur te bestee.<ref>[http://www.spiegel.de/politik/ausland/krim-russen-spueren-die-folgen-der-annexion-in-der-lohntuete-a-979505.html ''www.spiegel.de, 6 Julie 2014: Putins Expansion: Russen leiden unter Belastung durch Krim-Kosten. Besoek op 6 Julie 2014'']</ref> Om 'n regstreekse padverbinding met Rusland te skep, is die bou van 'n brug oor die seestraat van Kertsj met 'n lengte van 18,1 km (waarvan meer as 7 km bo water) besluit. Die koste hiervoor het na raming meer as 50 miljard ZAR beloop.
Volgens nuusberigte in April 2014 het die Oekraïense owerheid die Noord-Krimkanaal se watertoevoer na die Krim-skiereiland van oorspronklik 50 kubieke meter per sekonde tot slegs 16 verminder. Die kanaal, wat water uit die Dnipro-rivier in die Suid-Oekraïense Cherson-Streek na die skiereiland vervoer, verskaf tagtig persent van die benodigde drinkwater en ook die water vir 120 000 hektaar se velde onder besproeiing. Sodoende is die Krim se [[druiwe]]-, [[rys]]-, [[mielies]]- en soja-oes ter waarde van vyf miljard roebel (ZAR 1,48 miljard) ernstig bedreig.<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-27155885 ''BBC News, 25 April 2014: Russia fears Crimea water shortage as supply drops'']</ref>
Volgens Krim-president Serghei Aksionof sal 'n dobbelsone van 16,8 hektaar naby Gaspa en Jalta in 2019 geopen word. Dobbelspel, ook aanlyn, is in Rusland onwettig en tans beperk tot die Russiese Verre Ooste en die Swartseehawestad Sotsji. Die Krim-dobbelsone is in 2014 deur die Russiese president Wladimir Poetin voorgestel. Volgens die nuusagentskap TASS sal die sone vanaf 2017 teen 'n koste van tussen VS-$100 miljoen en VS-$1 miljard gebou word. Die jaarlikse staatsinkomste daaruit word op VS-$387 miljoen beraam.<ref>[http://www.ostexperte.de/ausbau-der-krim-zur-zocker-zone-soll-2017-beginnen/ ''ostexperte.de, 24 Augustus 2016: Ausbau der Krim zur Zocker-Zone soll 2017 beginnen. Besoek op 5 Junie 2017'']</ref>
== Toerisme ==
=== Vroeë toerisme ===
[[Lêer:Widok na pałac Woroncowa w Ałupce ze statku 01.JPG|duimnael|Uitsig oor die Worontsof-paleis in Aloepka]]
[[Lêer:Crimea Laspi Sunset.jpg|duimnael|Die Laspi-strand aan die suidkus teen sononder]]
[[Lêer:Golden Sands in Kurpaty.JPG|duimnael|links|Die sjarme van Sowjet-modernisme: ''Golden Sands''-hotel en -sanatorium in Kurpaty]]
[[Lêer:Yalta view from Tsar's Path.jpg|duimnael|Jalta, soos gesien vanaf die Tsare- of Son-staproete]]
[[Lêer:Swallow's Nest.jpg|duimnael|Die "[[Swaelnes]]-kasteel" is tussen 1911 en 1912 vir die [[Baltiese Duitsers|Balties-Duitse]] oliemiljoenêr Baron von Steingel gebou]]
[[Lêer:Комплекс споруд Воронцовського палацу з півночі.jpg|duimnael|Worontsof-paleis in Aloepka]]
[[Lêer:Untitled - panoramio - Wolodymyr Lavrynenko (50).jpg|duimnael|Die eerste strale van die Junieson]]
Toe die Sowjetunie in die vroeë 20ste eeu gestig is, was die Krim een van min gebiede waar die toerismebedryf reeds oor 'n gevestigde basis met 'n lang tradisie beskik het.<ref>Matthias Heeke: ''Reisen zu den Sowjets''. Münster: LIT Verlag 2003, bl. 248</ref> In klimatiese en kulturele opsig het die skiereiland sterk van Sentraal-Rusland verskil: 'n groot aantal vreemde veroweraars het hier hul spore gelaat, Krim se ligging op dieselfde breedtegraad soos byvoorbeeld Venesië het vir 'n aangename droë klimaat gesorg, en ook die gebied se natuurskoon was 'n trekpleister vir besoekers uit ander dele van Rusland wat vir ontspanning en kulturele besoeke op reis gegaan het.
Graaf Michail S. Worontsof (1786–1852), een van die welvarendste burgers van Rusland wat in 1823 as goewerneur van die Krim benoem is, het as eerste besef watter groot ekonomiese potensiaal die streek juis vir toerisme ingehou het. Hy het nie net vir homself Aloepka, 'n paleis in 'n unieke argitektoniese styl, laat oprig nie, maar ook begin om die infrastruktuur stelselmatig uit te bou. Hawegeriewe en paaie is gebou en die plaaslike wynboubedryf ontwikkel.
Binnekort het Russiese landgoedeienaars en sakemans Worontsof se voorbeeld gevolg en vir hulself paleise laat oprig en wynplase en vrugteplantasies gestig. Nadat die skiereiland gedurende die [[Krimoorlog]] die belangstelling van Europese [[groot moondhede]] gewek het, het die Krim in die tweede helfte van die 19de eeu tot een van die gewildste reisbestemmings in die Russiese Ryk ontwikkel. Jalta het veral tydens die regentskap van tsaar [[Alexander II van Rusland|Alexander II]] as ontspannings- en herstellingsoord bekendheid verwerf nadat sy eggenote hier die hele somer lank verligting vir haar siekte probeer vind het, terwyl die tsaar en sy hofstaat elke jaar tenminste twee maande lank in die suide vertoef het. Twee tsare-kastele, Oreanda en Livadija, is as keiserlike vakansiewonings opgerig. Daarnaas het tussen Jalta en Aloepka talle somervilla's vir lede van die hofstaat en welvarende nyweraars ontstaan.
Welvarende besoekers uit die Russiese noorde het elke prys betaal wat deur hul Tataarse gashere gevra is, en prysvlakke was uiteindelik so hoog dat die Krim 'n ekslusiewe bestemming vir welgesteldes gebly het. Die bekende Duitse ''Baedeker''-toeristegids het na Jalta destyds as die deftigste en duurste stranddorp op die skiereiland verwys, maar nogtans sou dié nedersetting die bakermat van massatoerisme op die Krim word. Naby Jalta het in die vroeë 20ste eeu die eerste staproetes deur die Krimgebergte ontstaan. Die ekskursies, wat deur die plaaslike ''Krymsko-Kavkazkij gornij klub (KKGK)'' gereël is, het tussen 1896 en 1913 meer as 120 000 deelnemers gelok.<ref name="h249">Heeke (2003), bl. 249</ref>
Die Krim was desondanks voor die [[Eerste Wêreldoorlog]] nog nouliks vir buitelandse toerisme ontsluit. Naas enkele Duitse plesierbote, wat in Krim-hawens aangedoen het, was dit veral toergroepe van die Britse ''Thomas Cook''-reisagentskap wat vanuit [[Konstantinopel]] op uitstappies na Sebastopol en ander bestemmings op die skiereiland geneem is.
Tussen die wêreldoorloë het die Krim 'n sentrale rol in die reisliteratuur oor Rusland gespeel. Terwyl Noord-Rusland in die 1930's byna uitsluitlik in berigte van voormalige aangehoudenes van [[Goelag]]-kampe voorkom, was die Krim 'n toonvenster vir die Sowjetunie se ander kant – 'n streek wat selfs deur [[Josef Stalin]] in 1934 met 'n "vrolike, gelukkige lewe" geassosieer is.<ref name="h249" />
In reisberigte is die kuslandskap rondom Jalta in die Suid-Krim verskeie kere aan die [[Franse Riviera]] naby [[Nice]] gelykgestel. Vir Duitse toeriste in dié tyd, wat dikwels behalwe die kusgebiede van Noord- en Oossee min reiservarings beleef het, het die Krim se natuurskoon dikwels alle verwagtings oortref. Die uitsig vanaf die Krimgebergte oor die kuslandskap was vir baie reisigers 'n buitengewone ervaring.
=== Toerisme in die Sowjet-tydperk ===
Die adellike paleise en tsarekastele is ná die Oktoberrewolusie meestal tot sanatoria vir arbeiders en boere omgeskep. Die Krim, wat deur [[Lenin]] as sanatorium vir die hele Sowjetunie beskryf en deur die Sowjet-Russiese volkskommissaris vir gesondheidsorg Nikolai Alexandrowitsj Semasjko (1874–1949) selfs tot "sanatorium van die wêreldproletariaat" verhef is, het nou oop gestaan vir massatoerisme en tot die gewildste reisbestemming vir Sowjet-burgers ontwikkel. Dikwels is met trots na die rewolusionêre omwenteling verwys waardeur die luukse wêreld van adellikes en welgesteldes vir die Sowjet-Russiese werkersklas en boere ontsluit is, maar hierdie proses het baie moeilikhede ingehou en lank geneem. Die argitektoniese besonderhede van paleise het verhoed dat hulle sonder meer tot geneeskundige instellings omgeskep kon word. Dikwels moes hulle eers omgebou word.
Al het die Krim se toeristetrekpleisters as proletariese herstellingsoorde iets van hul voormalige glans verloor, was hulle nog steeds indrukwekkend genoeg vir buitelandse besoekers. Prysvlakke in Jalta, die meesbesoekte nedersetting, het in die 1930's weer die hoogte begin inskiet. Terwyl sommige westerse besoekers vol lof was vir die geriewe in herstellingsoorde en die positiewe trekke van die Sowjetstelsel beklemtoon het, het ander kritiek op die ontoereikende instandhouding van historiese monumente en die voorkeurbehandeling vir die party-elite gelewer.
=== Toerisme in die 21ste eeu ===
[[Lêer:29012014(024) Утро в лесу.jpg|duimnael|links|180px|'n Bos naby Jalta in die oggendson]]
Voor die afskeiding van Oekraïne en die toetreding tot die Russiese Federasie in 2014 het 60 persent van die Krim-toeriste (ses miljoen elk in 2012 en 2013) uit Oekraïne, 35 persent uit die Russiese Federasie en vyf persent uit westerse lande gekom. As gevolg van die politieke ontwikkeling het die aandeel Oekraïense besoekers gekrimp tot slegs vyf persent, terwyl die klein stroom toeriste uit die weste byna volledig opgedroog het.<ref>[http://www.rp-online.de/politik/ausland/die-krim-tut-sich-schwer-mit-russlands-liebe-aid-1.4355457 ''RP Online, 1 Julie 2014: Die Krim tut sich schwer mit Russlands Liebe. Besoek op 7 Julie 2014'']</ref> Weens die ekonomiese sanksies, wat die Europese Unie teen Rusland ingestel het, mag EU-plesierbote net in noodgevalle Krim-hawens aandoen en is EU-ondernemings verbied om toerismedienste op die skiereiland te lewer. Tans is dit ook nie moontlik om kredietkaarte as betaalmiddel te gebruik nie.
Terwyl die plaaslike hotelbedryf moeite doen om die belangstelling van Russiese toeriste te wek, word besoekers afgeskrik deur die Krim se verouderde en ontoereikende infrastruktuur en oornaggeriewe en relatief hoë pryse. Behalwe vir Jalta kan die meeste strandoorde nie meeding met ander toeristebestemmings in Europa of moderne Russiese toeristetrekpleisters soos [[Sotsji]] nie waar ter geleentheid van die [[Olimpiese Winterspele 2014]] miljarde belê is.
In Junie 2014 het die eerste Russiese [[laekostelugredery]], ''Dobrolet Airlines'', wat in die najaar van 2013 gestig is, begin om geskeduleerde vlugte na Simferopol te bedryf en groot getalle Russiese toeriste het na die Krim gevlieg. Sowat een miljoen besoekers het in die volgende weke 'n besoek aan die skiereiland gebring van wie baie kritiek uitgespreek het oor swak dienslewering en die lae standaard van oornaggeriewe.<ref>[http://www.spiegel.de/politik/ausland/krim-russen-spueren-die-folgen-der-annexion-in-der-lohntuete-a-979505.html ''www.spiegel.de, 6 Julie 2014'']</ref>
Volgens statistieke wat deur die amptelike Russiese toerisme-agentskap ''Rosturism'' in 2015 gepubliseer is, het in 2014 sowat 4,1 miljoen toeriste 'n besoek aan die Krim gebring. Die plaaslike toerismebedryf se omset het 107 miljard [[roebel]] (1,6 miljard €) beloop. Tans is sowat die helfte van die ekonomies aktiewe bevolking in die toerismesektor werksaam.<ref>[http://www.zeit.de/wirtschaft/2015-03/krim-tourismus-russland ''www.zeit.de, 15 Maart 2015: Putin-Rabatt für Urlaub auf der Krim. Besoek op 1 Januarie 2016'']</ref>
Met die sluiting van die grens met Oekraïne was Russiese besoekers aangewese op minder gerieflike veerbootverbindings en lugvervoer. Die kapasiteit van die Simferopol-lughawe bly nogtans ook ná die bou van 'n nuwe terminaal beperk tot jaarliks vyf miljoen passasiers. Aangesien pryse vir vliegkaartjies op die Krimroete merkbaar hoër was as na ander gewilde reisbestemmings soos Turkye, het eers die voltooing van die Krimbrug 'n groter opswaai in toerisme saamgebring sodat die getal toeriste in die toekoms die sewemiljoenkerf sal oorskry. Hoë prysvlakke en verouderde infrastruktuur, wat dikwels nog uit die Sowjettydperk dateer, bly 'n vraagstuk vir die toerismebedryf op die Krim. In 2019 moes Russiese toeriste vir 'n een-week-vakansie in 'n driesterhotel meer as ZAR 12 000 (€750) betaal. Vakansies in Griekeland, Turkye en Bulgarye is meestal goedkoper, terwyl hierdie bestemmings ook oor 'n moderne infrastruktuur beskik.<ref>[https://www.mdr.de/nachrichten/osteuropa/ukraine-krim-tourismus-100.html ''mdr Aktuell, 11 Junie 2019: Brücke retter Krim-Tourismus. Besoek op 4 Februarie 2020'']</ref>
== Wynbou ==
[[Lêer:Тоннель энотеки имени князя Голицына Л.С.jpg|duimnael|'n Wynkeldertonnel van die Nowi Swet-wynplaas]]
Die tradisie van wynbou op die Krim – een van min gebiede in Rusland en Oekraïne wat danksy sy klimaat geskik is vir dié bedryf – strek terug tot die antieke tydperk. Griekse setlaars, wat hier in die laaste eeue v.C. kolonies gestig het, en Romeine, wat in die 1ste eeu v.C. aanspraak op die skiereiland gemaak het, het begin om hier wingerde aan te lê.
Eeue lank is slegs klein hoeveelhede wyn op die Krim geproduseer. Ná die inlywing by Rusland was die wyngenot 'n voorreg vir die Tsarehof en 'n klein kring van Russiese adellikes. Die prentjie het eers verander nadat Lef Golitsin, 'n Russiese graaf en eienaar van die wyngoed Nowi Swet naby Jalta, tydens die Paryse Wêreldtentoonstelling in 1900 die ''Grand Prix'', 'n eersterangse internasionale prys, met sy skuimwyn gewen het. Krimwyn het skielik gewild geraak op internasionale markte sodat die produksiekapasiteit in die volgende jare grootliks uitgebrei is.
''Krimskoye''-[[vonkelwyn]], wat vir die eerste keer in 1799 in Soedak en Aloesjta volgens die voorbeeld van Franse [[sjampanje]] – indertyd een van die gewildste dranke van Russiese adellikes – geproduseer is, is tans die bekendste handelsmerk vir Krim-vonkelwyn. In die Sowjettydperk was dit een van die bekendste Russiese produkte wat wêreldwyd bemark is. Die belangrikste wynplase is naby Soedak, Sewastopol, Odessa, Kiëf, Charkif en Artemifsk geleë (en dus ook buite die naamgewende Krim).
''Krimskoye''-vonkelwyn word volgens die sjampanje-metode geproduseer, dit wil sê die wyn ondergaan 'n fermentasieproses van sowat nege maande in die bottel. Daarna word die gis verwyder en die vonkelwyn drie jaar lank in wynkelders gestoor voordat dit verkoop word. Ander handelsmerke ingesluit, produseer Oekraïense wynmakers jaarliks 50 miljoen bottels Krim-vonkelwyn. Anders as in die geval van Franse sjampanje word die benaming "Krim-vonkelwyn" nie deur wetgewing beskerm nie.<ref>Thomas Majhen: ''Die Barfibel. Getränke und Marken''. Berlyn: epubli 2012, bl. 377-378</ref>
== Verwysings ==
{{CommonsKategorie|Crimea|Krim}}
{{Verwysings|3}}
== Eksterne skakels ==
;Ekonomiese en sakenuus
----
* {{ru}} [http://business-crimea.com/ ''Business Crimea • Деловой Крым''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224162831/http://business-crimea.com/ |date=24 Desember 2019 }}
;Media
----
* [https://www.youtube.com/watch?v=-NWPvyB1v2Y ''YouTube.com: Krim in 4K'']
{{Deelgebiede van Oekraïne}}
{{Deelgebiede van Rusland}}
{{Voorbladster}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Krim| ]]
[[Kategorie:Omstrede skiereilande]]
[[Kategorie:Swartsee]]
2bi79k2p2wevx8iqd6vo8wdrpkinqer
Goudkus, Queensland
0
67396
3373322
3358999
2026-11-16T22:13:34Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373322
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Nedersetting
|amptelike_naam=Goudkus
|ander_naam=
|inheemse_naam=Gold Coast
|nedersetting_tipe=
|bynaam=
|slagspreuk=
|translit_taal1=
|translit_taal1_tipe=
|translit_taal1_inligting=
|translit_taal2=
|translit_taal2_tipe=
|translit_taal2_inligting=
|beeld_stadsilhoeët=Gold Coast,QLD.jpg
|beeldgrootte=250px
|beeldbyskrif=Die Goudkus se stadshorison
|beeld_vlag=
|vlaggrootte=
|vlagskakel=
|beeld_seël=
|seëlskakel=
|seëlgrootte=
|beeld_skild=
|skildskakel=
|skildgrootte=
|beeld_leë_embleem=
|leë_embleemtipe=
|leë_embleemgrootte=
|leë_embleemskakel=
|beeld_kaart=
|kaartgrootte=250px
|kaartbyskrif=
|beeld_kaart1=
|kaartgrootte1=
|kaartbyskrif1=
|beeld_punt_kaart=
|puntkaartgrootte=
|puntkaartbyskrif=
|punt-x=
|punt-y=
|duimdrukkerkaart=Queensland
|duimdrukkeretiketposisie=bokant
|duimdrukkerkaartgrootte=
|duimdrukkerkaartbyskrif=Ligging van die Goudkus in Queensland
|onderafdelingtipe=Administrasie
|onderafdelingnaam=
|onderafdelingtipe1=Staat
|onderafdelingtipe2=[[Deelstate en gebiede van Australië|Deelstaat]]
|onderafdelingtipe3=
|onderafdelingtipe4=
|onderafdelingnaam1={{vlagland|Australië}}
|onderafdelingnaam2=[[Lêer:Flag of Queensland.svg|22x22px]] [[Queensland]]
|onderafdelingnaam3=
|onderafdelingnaam4=
|regeringvoetnotas=
|regeringstipe=
|leiertitel=
|leiernaam=
|leiertitel1=
|leiertitel2=
|leiertitel3=
|leiertitel4=
|leiernaam1=
|leiernaam2=
|leiernaam3=
|leiernaam4=
|stigtingstitel=Stigting
|stigtingsdatum=1959
|stigtingstitel2=
|stigtingsdatum2=
|stigtingstitel3=
|stigtingsdatum3=
|eenheidvoorkeur=
|oppervlakvoetnotas=
|oppervlakgroottes=
|oppervlak_totaal_km2=414.3
|oppervlak_land_km2=
|oppervlak_water_km2=
|oppervlak_totaal_myl2=160
|oppervlak_land_myl2=
|oppervlak_water_myl2=
|oppervlak_water_persent=
|oppervlak_stedelik_km2=
|oppervlak_stedelik_myl2=
|oppervlak_metro_km2=
|oppervlak_metro_myl2=
|oppervlak_leeg1_titel=
|oppervlak_leeg1_km2l=
|oppervlak_leeg1_myl2=
|oppervlak_leeg2_titel=
|oppervlak_leeg2_km2l=
|oppervlak_leeg2_myl2=
|hoogtevoetnotas=
|hoogte_m=
|hoogte_voet=
|koördinaattipe=
|koördinate = {{Koördinate|28|01|0|S|153|24|0|O|aansig=inlyn,titel}}
|bevolking_soos_op=2016
|bevolkingnotas=
|bevolking_totaal=638090
|bevolkingsdigtheid_km2=972
|bevolkingsdigtheid_myl2=2520
|bevolking_metro=
|bevolkingsdigtheid_metro_km2=
|bevolkingsdigtheid_metro_myl2=
|bevolking_stedelik=
|bevolkingsdigtheid_stedelik_km2=
|bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2=
|bevolking_leeg1_titel=
|bevolking_leeg1=
|bevolkingsdigtheid_leeg1_km2=
|bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2=
|bevolking_leeg2_titel=
|bevolking_leeg2=
|bevolkingsdigtheid_leeg2_km2=
|bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2=
|bevolkingnota=
|tydsone=AEST
|utcafset=+10
|tydsone_DST=
|uctafset_DST=
|poskodetipe=
|poskode=
|skakelkode=
|leë_naam=
|leë_inligting=
|leë1_naam=
|leë1_inligting=
|leë2_naam=
|leë2_inligting=
|leë3_naam=
|leë3_inligting=
|voetnotas=
|webwerf=[http://www.goldcoast.qld.gov.au/default.html goldcoast.qld.gov.au]
}}
Die '''Goudkus''' ([[Engels]]: ''Gold Coast'') is ’n kusstad in Suidoos-[[Queensland]], [[Australië]]. Die stad is 94 km (58 myl) suid van [[Brisbane]], die deelstaat se hoofstad, geleë. Dit is die tweede digsbevolkte stad in die deelstaat, die sesde digsbevolkte in die land en die digsbevolkte stad in Australië wat nie ’n hoofstad is nie.<ref name="abs.gov.au">{{cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3218.0 |title=3218.0 – Streeksbevolkingsgroei, Australië, 2010-11 |publisher=Australiese Buro vir Statistiek |date=30 Maart 2012 |access-date=24 April 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511202015/https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3218.0 |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Goudkus het die grootste oorgrens metropolitaanse area in Australië as gevolg van die insluiting van Tweed Heads, [[Nieu-Suid-Wallis]] in die metropolitaanse gebied. Die Goudkus se metropolitaanse area konvergeer met dié van Groter Brisbane om deel uit te maak van ’n stedelike konurbasie van meer as 3 miljoen mense.<ref>{{en}} [http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Products/3218.0~2008-09~Main+Features~Queensland?OpenDocument#PARALINK5] Voorlopige bevolkingskattings vir plaaslike regeringsareas, 2009. Plaaslike regeringsareas wat by die berekening van Suidoos-Queensland se bevolking ingesluit is, is: [[Graafskap Beaudesert]], [[Graafskap Boonah]], [[Brisbane]], [[Graafskap Caboolture]], [[Stad Caloundra]], [[Graafskap Esk]], [[Graafskap Gatton]], [[Goudkusstad]], [[Stad Ipswich]], [[Graafskap Kilcoy]], [[Graafskap Laidley]], [[Logan-stad]], [[Graafskap Maroochy]], [[Graafskap Noosa]], [[Graafskap Pine Rivers]], [[Redcliffe-stad]] en [[Redland-stad]].</ref>
Hoewel die oorsprong van die stad se naam onbekend is, is die naam “Goudkus” aan die stad verleen deur eiendomsbeleggers. Die eerste nedersetting in wat nou Suidoos-Queensland is, was ’n strafkolonie by [[Redcliffe]]. Die Goudkus-streek het grootliks onbewoon gebly tot 1823 toe die ontdekkingsreisiger John Oxley aan Mermaid Beach geland het. Die binneland se rooisedervoorraad het mense in die middel van die 19de eeu daarheen gelok. In 1875 is Southport opgemeet en gevestig en die reputasie van ’n afgeleë vakansiebestemming vir die hoër stand van Brisbane gekry.
Die Goudkusstreek het aanmerklik gegroei na die totstandkoming van die Surfers Paradise-hotel in die laat 1920’s. In die 1980’s het die area ontplof as ’n toeristebestemming en in 1994 is die Goudkusstad plaaslike regeringsarea uitgebrei om die grootste deel van die Goudkus se metropolitaanse area te omsluit. Deur hierdie uitbreiding het die metropolitaanse area die tweede digsbevolkte plaaslike regeringsarea in Australië geword na dié van [[Brisbane]]. Vandag is die Goudkus ’n groot toeristebestemming met sy sonnige subtropiese klimaat, strande vir [[branderplankry]], kanale en waterweë, wolkekrabber-oorheerste luglyn, pretparke, naglewe en reënwoudagtige binneland. Dit beteken dat [[toerisme]] een van die belangrikste industrieë is. Die Goudkus het gasheer vir die 2018 [[Statebondspele]] gespeel.<ref>{{en}} [http://www.gamesbids.com/eng/other_news/1216135964.html Goudkus wen Hambantota vir die aanbieding van die Statebondspele in 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022060918/http://www.gamesbids.com/eng/other_news/1216135964.html |date=22 Oktober 2014 }}</ref>
== Geskiedenis ==
[[Lêer:Burleigh Heads beach 1930s.jpg|duimnael|Burleigh Heads ca. 1939]]
<!--[[Lêer:Gold Coast Australia Surfers Paradise.jpg|duimnael|Burleigh uitkykpunt, 2009]]-->
Luitenant [[James Cook]] was die eerste Europeër wat die gebied aangeteken het toe hy op 16 Mei 1770 in die [[HMS Endeavour|HM Bark Endeavour]] langs die kus verby geseil het. Kaptein Matthew Flinders, ’n ontdekkingsreisiger wat die kontinent noord van die kolonie van [[Nieu-Suid-Wallis]] gekarteer het, het in 1802 daar verby geseil. Ontsnapte misdadigers van die Moretonbaaistrafkolonie het in die omgewing weggekruip. Die gebied het tot 1823 grootliks onbewoon gebly deur Europeërs totdat die ontdekkingsreisiger John Oxley aan Mermaidstrand geland het. Die strand is benoem nadat ’n kotter genaamd ''Mermaid'' daar gewaar is. Die binneland se rooisedervoorraad het mense in die middel van die 18de eeu daarheen gelok. Die westelike voorstad Nerang is opgemeet en as basis vir die industrie gestig. Later, in 1875, is Southport opgemeet en gestig en het dit vinnig die reputasie van ’n versteekte vakansiebestemming vir Brisbane se hoërstand gekry.
In 1925 het [[toerisme]] snel toegeneem toe Jim Cavill die Surfers Paradise-hotel geopen het (dit is vandag ’n Hard Rock Cafe en die Paradise Towers, ’n oordwoonstelkompleks). Die bevolking het stadig maar seker gegroei om die toerismebedryf aan die gang te hou en teen die 1940’s het eiendomspekulante en joernaliste na die area as die “Goudkus” begin verwys. Die ware oorsprong van die naam word egter nog betwis. Die naam is in 1958 amptelik toegepas op die gebied toe die plaaslike regeringsarea wat Southport en Coolangatta dek, tot “Goudkus” hernoem is alhoewel die stedelike gebied en die plaaslike regeringsarea nooit dieselfde grense gehad het nie. Gedurende die 1970’s het eiendomsontwikkelaars ’n dominante rol in die plaaslike regering gekry en wolkekrabbers het die gebied wat nou bekend is as [[Surfers Paradise, Queensland|Surfers Paradise]] begin oorheers. In 1981 is die Coolangatta-lughawe gebou.
In 2007 het die Goudkus [[Newcastle, Nieu-Suid-Wallis|Newcastle]], [[Nieu-Suid-Wallis]], verbygesteek as die sesde grootste stad in Australië en die grootste stad wat nie ’n hoofstad is nie.<ref>{{cite web |url=http://www.couriermail.com.au/news/queensland/gold-coast-no-6-city/story-e6freoof-1111114852692 |title=Goudkus sesde grootste stad |authors=McCarthy, John; Stolz, Greg |publisher=The Courier-Mail |date=11 November 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120612032706/http://www.couriermail.com.au/news/queensland/gold-coast-no-6-city/story-e6freoof-1111114852692 |archive-date=12 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
== Geografie ==
[[Lêer:Goldcoast Queensland Australia aerial view.jpg|duimnael|links|Lugaansig van die voorstede Mermaid Waters (links) en Broadbeach Waters (regs)]]
[[Lêer:Pacific.hwy.nth.jpg|duimnael|Die Goudkus kan vanaf Brisbane via die Pasifiese Snelweg M1 (blou) en Pasifiese Hoofweg (Hoofweg 1) vanaf Sydney en Newcastle bereik word]]
[[Lêer:IMAG0310.jpg|duimnael|Uitsig vanaf ‘Best of All Lookout’, Springbrook Nasionale Park]]
Goudkusstad is geleë in die suidoostelike hoek van [[Queensland]], net suid van die staatshoofstad [[Brisbane]]. Dit word deur die Albertrivier geskei van Loganstad, ’n voorstedelike area van Brisbane. Daar strek Goudkusstad van Beenleigh en Russelleiland tot by die grens met [[Nieu-Suid-Wallis]], ongeveer 56 km suid en dit gaan wes tot by die voetheuwels van die [[Groot Skeidingsgebergte]] in die Lamington Nasionale Park, ’n [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]].
Die suidelikste dorpie van Goudkusstad is Coolangatta wat Point Danger en sy vuurtoring insluit. Coolangatta is ’n susterstad van Tweed Heads wat direk oorkant die grens lê. Dit is die mees oostelike punt op die Australiese vasteland (Point Lookout op Noord-Stradbroke-eiland is effens verder oos). Vanaf Coolangatta strek vakansieoorde en branderplankrystrande vir ongeveer veertig kilometer noord na die voorstad Main Beach en van daar af nog verder na Stradbroke-eiland. Die voorstede Southport en Surfers Paradise maak die kommersiële sentrum van die Goudkus uit. Die hoofrivier in die gebied is die Nerangrivier. ’n groot gedelte van die grondgebied tussen die kusstrook en die binneland was eens vleilande wat deur die rivier gedreineer is maar die moerasse is omskep in mensgemaakte waterkanale (meer as 260 km<ref>{{cite web |url=http://www.goldcoast.qld.gov.au/thegoldcoast/boating-969.html |title=Gouskus Stadsraad – Bootvaart |publisher=Goldcoastcity.com.au |date=17 Junie 2010 |access-date=27 Februarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009114446/http://www.goldcoast.qld.gov.au/thegoldcoast/boating-969.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> of meer as 9 keer dié van [[Venesië]], [[Italië]]) en kunsmatige eilande waarop luukse huise staan. Die volontwikkelde kusstrook is geleë op ’n smal versperringsandbank tussen hierdie waterweë en die see.
Aan die westekant is die stad begrens deur ’n deel van die Groot Skeidingsgebergte wat algemeen bekend staan die Binnelandse Goudkus. ’n 206 km² gedeelte van die bergreeks word deur die Lamington Nasionale Park beskerm en word as Wêrelderfenisgebied erken weens die “uitstekende geologiese eienskappe wat rondom die vulkaniese kraters en die groot aantal skaars en bedreigde reënwoudspesies voorkom.”<ref name="UNESCO">{{en}} [http://whc.unesco.org/en/list/368 UNESCO Wêrelderfenissentrum, Sentraal-oostelike Reënwoudreserves]</ref> Die area is gewild onder stappers en dagbesoekers.
== Klimaat ==
Die Goudkus het ’n vogtige subtropiese klimaat (''Cfa'' volgens die Klimaatklassifikasie van Koppen) met matige winters en vogtige somers. Die stad het noemenswaardige somerreënval, normaalweg gekonsentreer in donderstorms en swaar neerslae met reënbuie wat soms weke kan duur en waarvan inwoners die “somer-blues” kry, terwyl die winter sonnig, warm en redelik droog is. Dit is juis hierdie aangename winterweer waarna die stad en omliggende kusgebied, die Sonskynkus, vernoem en internasionaal bekend is.
{{Tabel weergemiddeldes
|locatie = Gold Coast Seaway (1992–2015)
|jan_a_max = 38.5
|feb_a_max = 40.5
|mrt_a_max = 36.3
|apr_a_max = 33.3
|mei_a_max = 29.4
|jun_a_max = 27.1
|jul_a_max = 26.8
|aug_a_max = 32.4
|sep_a_max = 33.0
|okt_a_max = 36.8
|nov_a_max = 35.5
|dec_a_max = 39.4
|jaar_a_max = 40.5
|jan_gem_max = 28.7
|feb_gem_max = 28.6
|mrt_gem_max = 27.8
|apr_gem_max = 25.9
|mei_gem_max = 23.5
|jun_gem_max = 21.3
|jul_gem_max = 21.1
|aug_gem_max = 21.9
|sep_gem_max = 23.9
|okt_gem_max = 25.3
|nov_gem_max = 26.7
|dec_gem_max = 27.8
|jaar_gem_max = 25.2
|jan_gem_min = 21.9
|feb_gem_min = 21.8
|mrt_gem_min = 20.8
|apr_gem_min = 18.3
|mei_gem_min = 15.3
|jun_gem_min = 13.1
|jul_gem_min = 12.0
|aug_gem_min = 12.5
|sep_gem_min = 14.8
|okt_gem_min = 16.9
|nov_gem_min = 18.8
|dec_gem_min = 20.5
|jaar_gem_min = 17.2
|jan_a_min = 17.2
|feb_a_min = 17.2
|mrt_a_min = 13.4
|apr_a_min = 8.9
|mei_a_min = 6.6
|jun_a_min = 3.8
|jul_a_min = 2.5
|aug_a_min = 4.2
|sep_a_min = 8.3
|okt_a_min = 9.5
|nov_a_min = 8.2
|dec_a_min = 14.7
|jaar_a_min = 2.5
|jan_gem_ns = 139.9
|feb_gem_ns = 177.7
|mrt_gem_ns = 110.8
|apr_gem_ns = 134.3
|mei_gem_ns = 111.8
|jun_gem_ns = 112.8
|jul_gem_ns = 48.8
|aug_gem_ns = 62.6
|sep_gem_ns = 44.4
|okt_gem_ns = 91.5
|nov_gem_ns = 119.0
|dec_gem_ns = 139.3
|jaar_gem_ns = 1292.7
|rdjan = 14.4
|rdfeb = 14.6
|rdmrt = 15.0
|rdapr = 12.1
|rdmei = 11.9
|rdjun = 10.8
|rdjul = 8.4
|rdaug = 7.1
|rdsep = 8.5
|rdokt = 9.8
|rdnov = 12.2
|rddec = 12.2
|rdjaar = 137.3
|bron =Australiese Buro vir Meteorologie<ref>{{cite web |url=http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_040764_All.shtml |title=Climate statistics for Australian locations – Gold Coast Seaway |publisher=[[Australiese Buro vir Meteorologie]] |date=24 Junie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325130216/http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_040764_All.shtml |archive-date=25 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|accessdate=Junie 2015}}
=== Stedelike struktuur ===
<!--{{Hoofartikel|Lys van voorstede van die Goudkus}}-->
Die Goudkus sluit voorstede, areas en landelike distrikte in.
[[Lêer:The Gold Coast, QLD skyline.jpg|duimnael|senter|600px|Die luglyn van die Goudkus en kuslyn van Burleigh Heads]]
=== Waterweë ===
[[Lêer:Surfers Paradise (158).JPG|duimnael|Surfers Paradise se luglyn vanuit Q1]]
[[Lêer:Chevron Islad in Surfers Paradise.jpg|duimnael|regs|Goudkuswaterweg en Chevron-eiland in [[Surfers Paradise, Queensland|Surfers Paradise]]]]
[[Lêer:Q deck day 4.JPG|duimnael|Uitsig oor die kanale vanuit [[Q1 (gebou)|Q1]]]]
’n Kenmerkende eienskap van die Goudkus is die kanale met die meeste huise wat aan die kanale geleë is wat ’n ponton het. Die Goudkusseeweg tussen Die Landtong (''The Spit'') en Suid-Stradbroke-eiland, bied direkte toegang tot die Stille Oseaan vanuit die Broadwater en talle van die stad se kanaallandgoedere. Keerwalle aan beide kante van die waterweg voorkom strandverskuiwing en keer dat die sandbank met slik opbou. ’n Sandpompoperasie op die landtong stuur sand onder die Waterweg deur sodat die natuurlike proses kan voortgaan.
Residensiële kanale is in die 1950’s vir die eerste keer aan die Goudkus gebou en daar word vandag steeds nuwes gebou. Die meeste kanale is uitbreidings van die Nerangrivier maar daar is ook verder suid langs die Tallebudgera en Currumbin-spruite en noord langs die Goudkus-hawe, Coomerarivier en suidelike Moretonbaai. Daar is meer as 890 km beboude waterfrontland in die stad, wat deur meer as 80 000 mense bewoon word.
=== Strande ===
[[Lêer:Surfers arch.JPG|duimnael|regs|Die ingang na Surfers Paradise-strand]]
Die stad bestaan uit 57 km se kuslyn met van die gewildste branderplankstrande in Australië en die wêreld, insluitend Suid-Stradbroke-eiland, Die Landtong, Hoofstrand, Surfers Paradise, Broadstrand, Mermaidstrand, Nobbystrand, Burleighstrand, Burleigh Heads, Tallebudgerastrand, Palmstrand, Currumbinstrand, Tugun, Bilinga, Kirra, Coolangatta, Greenmount, Reënboogbaai, Snapper Rocks en Froggiesstrand. Duranbahstrand is een van die wêreld se bekendste branderplankrystrande en word dikwels gereken as deel van Goudkusstad maar dit is eintlik oor die grens in [[Nieu-Suid-Wallis]] in Tweed Shire. Die amptelike naam vir die strand is Flagstaffstrand. Duranbah is ’n klein dorpie ongeveer 12 km suidwes van die strand maar die naam Duranbahstrand word deesdae as korrek aanvaar.
Daar is ook strande aan talle van die Goudkus se 860 km navigeerbare rivierwaterweë. Gewilde binnelandse strande sluit Southport, Buddsstrand, Marine Stadium, Currumbin Alley, die Tallebudgerariviermond, Jacobs Well, Jabiru-eiland, Paradisepunt, Harley Park Labrador, Santa Barbara, Boykambil en Evandalemeer in.
==== Strandveiligheid en -bestuur ====
Australië se grootste professionele seelewensreddingsdienste<ref>{{cite web |url=http://www.goldcoast.qld.gov.au/t_standard2.aspx?PID=50 |title=Goudkus Lewensreddingsdiens |publisher=Goldcoast.qld.gov.au |access-date=2 Julie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120327020539/https://www.goldcoast.qld.gov.au/t_standard2.aspx?pid=50 |archive-date=27 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> om mense op die strand te beskerm en seeveiligheid in die gemeenskap te bevorder, is in die Goudkus. Die Queensland se Departement van Primêre Industrieë voer die Queenslandse Haaibeheerprogram (HBP) uit om swemmers teen haaie te beskerm.<ref>{{en}} [http://www.dpi.qld.gov.au/28_15736.htm Queensland Shark Control Program] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120504160624/http://www.dpi.qld.gov.au/28_15736.htm |date= 4 Mei 2012 }}</ref> Haaie word aan die grootste swemstrande gevang deur nette en dryflyne met aas te gebruik. Selfs met die HBP in plek kom haaie soms op gepatrolleerde strande te lande. Lewensredders sal swemmers beveel om die water te verlaat indien hulle voel dat dit onveilig vir swemmers is.
Die Goudkus se strande het noemenswaardige kuserosie ondergaan. In 1967 het ’n reeks van 11 siklone die meeste van die sand van die Goudkus se strande verwyder. Die Regering van Queensland het ingenieurs van die Tegniese Universiteit Delft in [[Nederland]] aangestel om advies oor die stranderosie te gee. Die Delftverslag<ref>{{cite web |url=http://www.archives.qld.gov.au/1972cabdocs/beach.asp |title=Delftverslag |publisher=Archives.qld.gov.au |date=20 Mei 2004 |access-date=2 Julie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205233823/http://www.archives.qld.gov.au/1972cabdocs/beach.asp |archive-date=5 Februarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> is in 1971 gepubliseer en het ’n reeks werke vir die Goudkus se strande aanbeveel insluitend die Waterweg,<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20060830212521/http://www.gu.edu.au/centre/gccm/InfoSheet/Seaway.pdf Goudkuswaterweg]</ref> werke by Narrowneck wat uitgeloop het in die Noordelike Goudkusstrandbeskermingstrategie<ref>{{cite web |url=http://coastalmanagement.com.au/projects/NGCBPS/ |title=Noordelike Goudkusstrandbeskermingstrategie |publisher=Coastalmanagement.com.au |access-date=2 Julie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722070830/http://coastalmanagement.com.au/projects/NGCBPS/ |archive-date=22 Julie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en werke aan die Tweedrivier wat vergestalt het in die Tweedrivieringangsandomseilingsprojek.<ref>{{cite web |url=http://www.tweedsandbypass.nsw.gov.au/ |title=Tweedrivieringangsandomseilingsprojek |publisher=Tweedsandbypass.nsw.gov.au |access-date=2 Julie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314065326/https://www.tweedsandbypass.nsw.gov.au/ |archive-date=14 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Teen 2005 is die meeste van die aanbevelings van die Delftverslag van 1971 geïmplementeer. Goudkusstad het begin met die implementering van die Palmstrandbeskermingstrategie<ref>{{en}} [http://www.goldcoast.qld.gov.au/t_standard2.aspx?pid=651 Palmstrandbeskermingstrategie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212161927/http://www.goldcoast.qld.gov.au/t_standard2.aspx?pid=651 |date=12 Desember 2007 }}</ref> maar het heelwat opposisie vanuit die gemeenskap, wat ’n GEEN RIF protesveldtog gereël het, gekry.<ref>{{cite web |url=http://www.sargesdailysurf.com/archives/news/2004/0104/240104b.html |title=Geen Rif-veldtog |publisher=Sargesdailysurf.com |access-date=2 Julie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722070829/http://www.sargesdailysurf.com/archives/news/2004/0104/240104b.html |archive-date=22 Julie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die stadsraad van die Goudkus het hulle daartoe verbind om ’n oorsig van die strandbestuurspraktyke te voltooi om die Delftverslag op te dateer. Die Goudkus Kuslynbestuursplan<ref>{{en}} [http://www.griffith.edu.au/centre/gccm/gcsmp/ Goudkus Kuslynbestuursplan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070218074629/http://www.griffith.edu.au/centre/gccm/gcsmp/ |date=18 Februarie 2007 }}</ref> sal deur organisasies soos die Omgewingsbeskermingsagentskap, Goudkusstad en die Griffith Sentrum vir Kusbestuur aangebied word. Goudkusstad belê ook in die kwaliteit en kapasiteit van die Goudkusoseaanweg wat volhoubare vervoer aan die Goudkus se strande bied.
== Regering ==
[[Lêer:Gold Coast 3.jpg|duimnael|Die grens tussen Queensland en Nieu-Suid-Wallis kan gesien word waar die dennebome in die middel van die straat is]]
Die stad word op plaaslike vlak geregeer deur die Goudkusstad Stadsraad, die tweede grootste plaaslike regering in die land na dié van Brisbanestad. Die oorsprong lê in twee plaaslike regerings wat tydens die verkiesing op 10 Junie 1949 gestig is, nl. die Suidkus wat Coolangatta met Southport en ’n gedeelte van Nerang versmelt het, en Albert Shire wat ’n groot deel van die omliggende omgewing ingeneem het. Op 23 Oktober 1959 is die Suidkus herdoop tot Goudkus en op 16 Mei 1959 is dit tot stadstatus verhef. Die moderne Goudkusstad is in 1995 geskep toe die bestaande stad met die Albert Shire saamgesmelt het. In 2008 het die Goudkus effens gekrimp toe die Regering van Queensland sy plaaslike regeringsgrense geherorganiseer het. Deur daardie stap is die Beenleigh en Eagleby-areas noord van die Albertrivier aan Loganstad afgestaan. Die Goudkusstad Stadsraad het 14 raadslede wat elk ’n afdeling van die stad verteenwoordig. Die Olimpiese atleet Ron Clarke is in 2004 verkies tot burgemeester van die Goudkus. Voormalige burgemeesters sluit Gary Baildon, Lex Bell, Ray Stevens, Ern Harley en Sir Bruce Small in, wat verantwoordelik was vir die ontwikkeling van talle van die kanaallandgoedere wat nou die tuiste van duisende inwoners van die Goudkus is.
Die Goudkusarea word op staatsvlak deur tien lede in die Wetgewende Vergadering van Queensland verteenwoordig. Die setels is soos volg ingedeel: Albert, Broadwater, Burleigh, Coomera, Currumbin, Gaven, Mudgeebara, Robina, Southport en Surfers Paradise. In die Australiese federasie word die Goudkus verteenwoordig deur drie lede in die Huis van Verteenwoordigers waarvan die setels Fadden (noordelik), Moncrief (sentraal) en McPherson (suidelik) is. Sommige westelike areas is deel van die Forde wat in die Scenic Rim-streek geleë is.
<!--
Historically, Gold Coast has tilted conservative. The three Gold Coast federal divisions have returned only [[Liberal Party of Australia|Liberal Party]] representatives since 1986, and [[Australian Labor Party|Labor]] has historically only done well around Labrador and Coolangatta. At the state level, Labor has been fairly competitive in the Gold Coast for most of the early part of the 21st century. However, as part of its massive landslide in the [[Queensland state election, 2012|2012 state election]], the [[Liberal National Party of Queensland|Liberal National Party]] now holds every seat there.
[[Southport Courthouse]] is the city's major courthouse and has jurisdiction to hear petty criminal offences and civil matters up to [[A$]]250,000. Indictable offences, criminal sentencing and civil matters above A$250,000 are heard in the higher [[Supreme Court of Queensland]] which is located in Brisbane. There are subsidiary Magistrates Courts, also located at the northern and southern suburbs of [[Beenleigh, Queensland|Beenleigh]] and [[Coolangatta, Queensland|Coolangatta]].
-->
== Susterstede ==
{{columns-list|3|
* {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Beihai]] ([[Volksrepubliek China]]), sedert 1997
* {{vlagikoon|Verenigde Arabiese Emirate}} [[Doebai (stad)|Doebai]] ([[Verenigde Arabiese Emirate]]), sedert 2001
* {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Fort Lauderdale]] ([[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]), sedert 1980
* {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Horowhenua]] ([[Nieu-Seeland]])
* {{vlagikoon|Japan}} [[Kanagawa (prefectuur)|Kanagawa]] ([[Japan]]), sedert 1990
* {{vlagikoon|Griekeland}} [[Korfoe (stad)|Korfoe]] ([[Griekeland]])
* {{vlagikoon|Colombia}} [[Medellín]] ([[Columbia]])
* {{vlagikoon|Israel}} [[Netanya]] ([[Israel]])
* {{vlagikoon|Frankryk}} [[Nouméa]] ([[Nieu-Kaledonië]] ([[Frankryk]])), sedert 1992
* {{vlagikoon|Japan}} [[Takasu]] (Japan), sedert 1995
* {{vlagikoon|Republiek China}} [[Tainan]] ([[Republiek China]])
* {{vlagikoon|Republiek China}} [[Taipei]] (Republiek China), sedert 1982
* {{vlagikoon|Mongolië}} [[Ulaanbaatar]] ([[Mongolië]])
}}
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Gold Coast, Queensland|Goudkus}}
* {{en}} {{Wikivoyage|Gold_Coast|Goudkus}}
* {{en}} [http://www.goldcoast.qld.gov.au/ Amptelike webwerf]
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Kusstede]]
[[Kategorie:Nedersettings in Queensland]]
6a6ec2sj4bahjfvswpcu3tbtno16wu2
Kepler-20
0
70438
3373387
3359535
2026-11-17T08:37:55Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373387
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas ster
| naam= Kepler-20
| beeld= Kepler 20 - planet lineup.jpg
| onderskrif= Kepler-20e en 20f in vergelyking met die Aarde en Venus.
| sterrebeeld= [[Lier (sterrebeeld)|Lier]]
| bayernaam=
| RK= 19<sup>h</sup> 10<sup>m</sup> 47,524<sup>s</sup>
| Dek= +42° 20′ 19,30″
| magnitude=
| skynmagnitude= 12,51
| absolute magnitude=
| ouderdom= 8,8 miljard
| massa= 0,912
| radius= 0,944
| ligsterkte=
| spektraaltipe= G8
| soort = [[Hoofreeks]]ster
| temperatuur= 5 466
| afstand= 950
| veranderlik=
| veelvoudig=
| planete= 5
| name= KOI-070, KIC-6850504, 2MASSJ19104752+4220194
}}
'''Kepler-20''' is ’n [[ster]] sowat 950 [[ligjare]] van die [[Aarde]] af<ref name="Nature-20111220">{{cite journal |last=Hand |first=Eric |title=Kepler discovers first Earth-sized exoplanets |doi=10.1038/nature.2011.9688 |date=20 Desember 2011 |journal=Nature}}</ref> in die [[sterrebeeld]] [[Lier (sterrebeeld)|Lier]]. Dit het ’n stelsel van vyf bevestigde [[Planeet|planete]].<ref name="NASA-20111220">{{cite web |last=Johnson |first=Michele |title=NASA Discovers First Earth-size Planets Beyond Our Solar System |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-20-system.html |publisher=Nasa |date=20 Desember 2011 |access-date=20 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221115743/http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-20-system.html |archive-date=21 Desember 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die [[Magnitude|skynbare helderheid]] van die ster is 12,51 en dit kan dus nie met die blote oog gesien word nie. Dit is effens kleiner as die [[Son]], met ’n radius van 94% en ’n massa van 91% dié van die Son. Die [[effektiewe temperatuur]] van sy fotosfeer is teen 5 466 [[kelvin]] effens koeler as dié van die Son. Dit is egter ook ’n [[geel dwerg]] van [[spektraaltipe]] G8.<ref name=csiro />
In 2011 was dit nog nie bekend of dit ’n [[hoofreeksster]] is nie. Sy [[Metaal (astronomie)|metaalinhoud]] is waarskynlik dieselfde as die Son s’n. Dit kan ouer as die Son wees, maar die foutgrens is taamlik groot.<ref name=exoplanet />
== Planeetstelsel ==
Die span van die [[Kepler-ruimteteleskoop]] het op 20 Desember 2011 aangekondig dat ’n vyfplaneetstelsel ontdek is met drie klein [[gasreus]]e en die eerste twee aardgrootte-planete, Kepler-20e (die eerste bekende planeet kleiner as die Aarde wat om ’n hoofreeksster wentel)<ref name="Kepler20e-20111220">{{cite web |author=Nasa |title=Kepler: A Search For Habitable Planets – Kepler-20e |url=http://kepler.nasa.gov/Mission/discoveries/kepler20e/ |date=20 Desember 2011 |publisher=Nasa |access-date=23 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310175648/http://kepler.nasa.gov/Mission/discoveries/kepler20e/ |archive-date=10 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en Kepler-20f, wat om ’n Son-tipe ster wentel.<ref name="Kepler20f-20111220">{{cite web |author=Nasa |title=Kepler: A Search for Habitable Planets – Kepler-20f |url=http://kepler.nasa.gov/Mission/discoveries/kepler20f/ |date=20 Desember 2011 |publisher=Nasa |access-date=23 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310195733/http://kepler.nasa.gov/Mission/discoveries/kepler20f/ |archive-date=10 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hoewel hulle omtrent so groot soos die Aarde is, is hulle baie nader aan hul ster as die Aarde en hulle val dus nie in die bewoonbare sone nie;<ref name="Nature-20111220" /> hul verwagte oppervlaktemperatuur is 760 °C en 427 °C onderskeidelik. Die ander drie [[Neptunus (planeet)|Neptunus]]-tipe planete, Kepler-20b, c en d, is net so na aan die ster.<ref name="NYT-20111220">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |title=Two Earth-Size Planets Are Discovered |url=http://www.nytimes.com/2011/12/21/science/space/nasas-kepler-spacecraft-discovers-2-earth-size-planets.html |date=20 Desember 2011 |publisher=New York Times |access-date=21 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221005514/http://www.nytimes.com/2011/12/21/science/space/nasas-kepler-spacecraft-discovers-2-earth-size-planets.html |archive-date=21 Desember 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Space-20111220">{{cite web |last=Tate |first=Karl |url=http://www.space.com/13987-earth-size-alien-planets-kepler-22e-infographic.html |title=At Last, Earth-Sized Alien Worlds (Infographic) |publisher=Space.com |date=20 Desember 2011 |access-date=21 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106084343/http://www.space.com/13987-earth-size-alien-planets-kepler-22e-infographic.html |archive-date=6 Januarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Planete e en f se massa is onseker omdat dit te klein is om met huidige tegnologie deur middel van radiale snelheid vas te stel.<ref>{{Verwys web |url=http://arxiv.org/abs/1112.4550 |titel=[1112.4550] Two Earth-sized planets orbiting Kepler-20 |webwerf=arxiv.org |argief-url=https://web.archive.org/web/20251105194521/http://arxiv.org/abs/1112.4550 |argiefdatum=5 November 2025 |url-status=lewendig}}</ref>
{{Wentelkas begin
| name = Kepler-20
}}
{{Wentelkas
| exoplanet = b
| mass_earth = 8,7
| period = 3,6961219
| semimajor = 0,04537
| eccentricity = <0,32
| radius_earth = 1,91
}}
{{Wentelkas
| exoplanet = e
| mass_earth = 0,39–1,67
| period = 6,098493
| semimajor = 0,0507
| eccentricity = <0,28
| radius_earth = 0,868
}}
{{Wentelkas
| exoplanet = c
| mass_earth = 16,1
| period = 10,854092
| semimajor = 0,0930
| eccentricity = <0,40
| radius_earth = 3,07
}}
{{Wentelkas
| exoplanet = f
| mass_earth = 0,66–3,04
| period = 19,57706
| semimajor = 0,1104
| eccentricity = <0,32
| radius_earth = 1,034
}}
{{Wentelkas
| exoplanet = d
| mass_earth = <20,1
| period = 77,61184
| semimajor = 0,3453
| eccentricity = <0,60
| radius_earth = 2,75
}}
{{Wentelkas einde}}
== Verwysings ==
{{verwys
| column-count = |2|
| refs =
<ref name=exoplanet>{{citation | first1=Jean | last1=Schneider | title=Star : Kepler-20 | work=The Extrasolar Planets Encyclopaedia | publisher=CNRS/LUTH – Paris Observatory | url=http://exoplanet.eu/star.php?st=Kepler-20 | accessdate=2011-12-21 | archivedate=2012-01-19 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119135819/http://exoplanet.eu/star.php?st=Kepler-20 }}</ref>
<ref name=csiro>{{citation | title=The Colour of Stars | date=December 21, 2004 | work=Australia Telescope, Outreach and Education | publisher=Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation | url=http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_colour.html | accessdate=2012-01-16 | archivedate=2011-08-24 | archiveurl=https://www.webcitation.org/61BISbtHe?url=http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_colour.html }}</ref>
}}
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* Multimedia:
** [http://www.youtube.com/watch?v=kc4PuQ6tzKo Video (01:33)] Nasa Discovers First Earth-like Exoplanet Orbiting a Sun-like Star.
{{Commons-kategorie inlyn|Kepler-20}}
* [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Kepler-20|Engelse Wikipedia]]
{{Lug3|19|10|47.5|+|42|20|19.4|aansig=titel}}
{{Sterplanete}}
{{DEFAULTSORT:Kepler-020}}
[[Kategorie:Kepler-voorwerpe]]
[[Kategorie:Lier (sterrebeeld)]]
[[Kategorie:Planetêre stelsels]]
[[Kategorie:2MASS-voorwerpe]]
[[Kategorie:G-tipe hoofreekssterre]]
8jhkfoip6s4gaveekydbbygwybkxwa2
Kind
0
71722
3373396
3372127
2026-11-17T09:12:46Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373396
wikitext
text/x-wiki
{{Kantbalk Menslike ontwikkeling}}
[[Lêer:Braeden hacking.jpg|duimnael|links|200px|'n Kind gebruik 'n rekenaar.]]
[[Lêer:Nicholas 2.jpg|duimnael|links|200px|links|'n Pasgebore baba.]]
'n '''Kind''' (meervoud: '''kinders''') is 'n [[mens]] tussen [[geboorte]] en [[puberteit]],<ref name="Child">{{Verwys web |titel=Child |uitgewer=TheFreeDictionary.com |besoekdatum=5 Januarie 2013 |url=http://www.thefreedictionary.com/Child |argief-url=https://web.archive.org/web/20130117185033/http://www.thefreedictionary.com/Child |argiefdatum=17 Januarie 2013 |url-status=lewendig}}</ref><ref name="Mosby">{{Verwys boek|van=O'Toole|voornaam=MT|titel=Mosby's Dictionary of Medicine, Nursing & Health Professions|plek=St. Louis MO|oclc=800721165|isbn=978-0-323-07403-2|url=https://archive.org/details/mosbysdictionary09edunse/page/344/mode/2up?q=345|uitgewer=Elsevier Health Sciences|jaar=2013|bladsy=345}}</ref> of tussen die babastadium en puberteit.<ref name="Rathus">{{Verwys boek |vauthors=Rathus SA |titel=Childhood and Adolescence: Voyages in Development |isbn=978-1-285-67759-0 |uitgewer=Cengage Learning |jaar=2013 |bladsy=48 |url=https://books.google.com/books?id=OfIWAAAAQBAJ&pg=PT48 |argief-url=https://web.archive.org/web/20251123040319/https://books.google.com/books?id=OfIWAAAAQBAJ&pg=PT48 |argiefdatum=23 November 2025 |url-status=lewendig}}</ref> In die reg is 'n kind gewoonlik 'n [[Minderjarigheid|minderjarige]], iemand wat nog nie die meerderjarigheidsouderdom bereik het nie, ongeag hoe ver hy of sy liggaamlik, geestelik en seksueel al ontwikkel het.<ref name="Child"/><ref>{{Verwys web |titel=23.8: Adulthood |url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Human_Biology/Human_Biology_(Wakim_and_Grewal)/23%3A_Human_Growth_and_Development/23.8%3A_Adulthood |argief-url=https://web.archive.org/web/20231202222623/https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Human_Biology/Human_Biology_(Wakim_and_Grewal)/23%3A_Human_Growth_and_Development/23.8%3A_Adulthood |argiefdatum=2 Desember 2023 |url-status=lewendig |webwerf=LibreTexts - Biology |datum=31 Desember 2018 |aanhaling=A person may be physically mature and a biological adult by age 16 or so, but not defined as an adult by law until older ages. For example, in the U.S., you cannot join the armed forces or vote until age 18, and you cannot take on many legal and financial responsibilities until age 21.}}</ref> 'n Babatjie wat nog nie gebore is nie, word soms al 'n kind genoem. Iemand kan ook sy of haar ouers se kind genoem word, ongeag hoe oud die persoon is.
Kinders het oor die algemeen minder regte en verantwoordelikhede as [[volwassene]]s en word nie in staat geag om ernstige besluite te neem nie. Die kinderjare word in 'n vroeë, middel- en laat fase verdeel. Die opvatting van die kinderjare as 'n afsonderlike, beskermde lewensfase het oor eeue heen ontwikkel, en vandag gaan die sorg vir kinders veral oor hul gesondheid, hul onderwys en hul beskerming teen uitbuiting en geweld.
== Definisies ==
[[Lêer:Children games Louvre Ma99 n2.jpg|duimnael|Kinders speel balspeletjies; Romeinse kunswerk uit die 2de eeu n.C.]]
Die biologiese wetenskappe definieer 'n kind gewoonlik volgens die ontwikkeling van die liggaam. In die reg kan die woord egter na enigiemand onder die meerderjarigheidsouderdom of 'n ander ouderdomsgrens verwys.
Die [[Verenigde Nasies]] se Konvensie oor die Regte van die Kind omskryf 'n kind as "'n mens onder die ouderdom van 18 jaar, tensy meerderjarigheid ingevolge die wet wat op die kind van toepassing is, vroeër bereik word".<ref name="un">{{Verwys web|url=http://www.hakani.org/en/convention/Convention_Rights_Child.pdf|titel=Convention on the Rights of the Child|rubriek=General Assembly Resolution 44/25 of 20 November 1989|argief-url=https://web.archive.org/web/20101031104336/http://www.hakani.org/en/convention/Convention_Rights_Child.pdf|argiefdatum=31 Oktober 2010|uitgewer=The Policy Press, Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> 'n Wetlike ouderdomsgrens vir 'n kind hoef egter nie met meerderjarigheid saam te val nie. In [[Singapoer]] is 'n kind byvoorbeeld volgens die ''Children and Young Persons Act'' iemand jonger as 14, terwyl die meerderjarigheidsouderdom daar 21 is.<ref>{{Verwys web|titel=Children and Young Persons Act|url=http://statutes.agc.gov.sg/aol/search/display/view.w3p;page=0;query=DocId%3A911aba78-1d05-4341-96b7-ee334d4a06f0%20%20Status%3Ainforce%20Depth%3A0;rec=0|webwerf=Singapore Statutes Online|besoekdatum=20 Oktober 2017|argiefdatum=3 Februarie 2018|argief-url=https://web.archive.org/web/20180203075312/http://statutes.agc.gov.sg/aol/search/display/view.w3p;page=0;query=DocId:911aba78-1d05-4341-96b7-ee334d4a06f0%20%20Status:inforce%20Depth:0;rec=0|url-status=dood}}</ref><ref>{{Verwys web|titel=Proposal to lower the Age of Contractual Capacity from 21 years to 18 years, and the Civil Law (Amendment) Bill|uitgewer=Ministry of Law|plek=Singapore|url=http://www.mlaw.gov.sg/content/minlaw/en/news/public-consultations/proposal-to-lower-the-age-of-contractual-capacity-from-21-years-to-18-years-and-the-civil-law.html|besoekdatum=21 Oktober 2017|argief-url=https://web.archive.org/web/20180626054418/https://www.mlaw.gov.sg/content/minlaw/en/news/public-consultations/proposal-to-lower-the-age-of-contractual-capacity-from-21-years-to-18-years-and-the-civil-law.html|argiefdatum=26 Junie 2018|url-status=dood}}</ref>
== Ouers ==
Elke kind het 'n biologiese [[pa]] en 'n [[ma]] (die ouers). As die ouers ook ander kinders het, is hulle [[broer]]s en [[suster]]s van mekaar. Soms word peetouers vir kinders aangewys. Indien die ouers nie meer na die kind kan omsien nie, neem die peetouers die verantwoordelikheid (voogskap) oor.
'n Kind wat beide sy ouers verloor het is 'n ''weeskind''. Sulke kinders kan deur hulle peetouers of die res van die familie (soos 'n ouma, oupa, oom of tannie) grootgemaak word. Indien nie, word die kind in 'n weeshuis geplaas. Kinders kan ook deur 'n proses van aanneming na ander gesinne uitgeplaas word.
Wanneer twee mense [[trou]], en een (of beide) het voor die troue 'n kind by iemand anders, word die kind deur sy nie-biologiese ouer 'n ''stiefkind'' genoem. As beide ouers kinders het, is die kinders van elke ouer ''stiefbroers'' of ''stiefsusters'' van mekaar.
== Ontwikkelingsfases ==
=== Vroeë kinderjare ===
[[Lêer:Children Playing Violin Suzuki Institute 2011.JPG|duimnael|Kinders speel [[viool]] by 'n groepuitvoering in Ithaca, New York (2011).]]
Die vroeë kinderjare volg op die babastadium en begin met die peuterjare, wanneer die kind begin praat of op sy eie begin loop.<ref>{{Verwys boek|van=Alam|voornaam=Gajanafar|titel=Population and Society|datum=2014|uitgewer=K.K. Publications|isbn=978-8178441986}}</ref><ref>{{Verwys web |vauthors=Purdy ER |datum=18 Januarie 2019 |titel=Infant and toddler development |url=https://www.britannica.com/science/infant-and-toddler-development |argief-url=https://web.archive.org/web/20201027111647/https://www.britannica.com/science/infant-and-toddler-development |argiefdatum=27 Oktober 2020 |url-status=lewendig |webwerf=Encyclopedia Britannica |besoekdatum=27 Mei 2020}}</ref> Die peuterjare eindig omstreeks die ouderdom van drie, wanneer die kind vir sy basiese behoeftes minder van sy ouers afhanklik is, maar die vroeë kinderjare duur tot ongeveer vyf of ses. In dié fase leer kinders deur waarneming, eksperimentering en kommunikasie met ander, terwyl volwassenes toesig hou en die kind se ontwikkeling na selfstandigheid ondersteun. 'n Sterk emosionele band ontstaan ook tussen die kind en die mense wat vir hom of haar sorg.
=== Middelkinderjare ===
Die middelkinderjare begin omstreeks die ouderdom van sewe en eindig omstreeks nege of tien.<ref>{{Verwys boek|titel=Development In Middle Childhood|datum=26 Mei 2020|hoofstuk-url=https://uark.pressbooks.pub/hbse1/chapter/cognitive-development-in-middle-childhood_ch_17/|van=Tyler|voornaam=Susan|hoofstuk=Chapter 17: Cognitive Development in Middle Childhood|uitgewer=University of Arkansas Libraries|url=https://uark.pressbooks.pub/hbse1/chapter/cognitive-development-in-middle-childhood_ch_17/|argief-url=https://web.archive.org/web/20260516084217/https://uark.pressbooks.pub/hbse1/chapter/cognitive-development-in-middle-childhood_ch_17/|argiefdatum=16 Mei 2026|besoekdatum=26 Oktober 2026|url-status=bot: unknown}}</ref> Saam word die vroeë en middelkinderjare die vormingsjare genoem. Kinders ontwikkel in dié tyd sosiaal en verstandelik: hulle maak nuwe vriende en leer nuwe vaardighede aan wat hulle selfstandiger maak en hul individualiteit versterk.
In die middelkinderjare gaan kinders skool toe, 'n omgewing wat hulle met nuwe uitdagings te staan bring.<ref name="Collins_1984">{{Verwys boek |vauthors=Collins WA |collaboration=National Research Council (US) Panel to Review the Status of Basic Research on School-Age Children |titel=Development during Middle Childhood |jaar=1984 |plek=Washington D.C. |uitgewer=National Academies Press (US) |pmid=25032422 |doi=10.17226/56 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK216778/ |argief-url=https://web.archive.org/web/20250208203026/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK216778/ |argiefdatum=8 Februarie 2025 |url-status=lewendig |isbn=978-0-309-03478-4}}</ref> Met die skoolgang kom steurnisse aan die lig wat andersins dikwels nie opgemerk sou word nie, onder meer [[outisme]], [[disleksie]], diskalkulie en [[Aandaggebrek-hiperaktiwiteitsteuring|ADHD]].<ref name="Berger_2017">{{Verwys boek|vauthors=Berger K|titel=The Developing Person through the Lifespan|datum=2017|uitgewer=Worth Publishers|isbn=978-1-319-01587-9}}</ref>{{rp|303-309}} Spesiale onderwys en geïndividualiseerde onderwysplanne is daarop gemik om kinders met gestremdhede te help.<ref name="Berger_2017"/>{{rp|310-311}}
Kinders begin in hierdie fase verantwoordelikheid verstaan, en hul portuurgroep vorm hulle naas hul ouers. Hulle kry take by die huis en neem meer verantwoordelike besluite, en hulle begin hulself met ander vergelyk en saam met ander speel.<ref name="Berger_2017"/>{{rp|338}} In die sosiale spel leer kinders by mekaar, dikwels deur waarneming.<ref>{{Verwys boek|vauthors=Konner M|titel=The Evolution of Childhood|datum=2010|uitgewer=The Belknap Press of Harvard University Press|plek=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0-674-04566-8|bladsye=512-513|url-toegang=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780674045668/page/512}}</ref>
=== Laat kinderjare ===
Die laat kinderjare of preadolessensie volg op die middelkinderjare en gaan die [[adolessensie]] vooraf. Dié fase word gewoonlik as die ouderdom van 9 tot 12 omskryf en eindig wanneer puberteit met kenmerke soos die eerste menstruasie, die eerste saadstorting en die groeispurt werklik intree, gewoonlik tussen die ouderdom van 11 en 14. Dit kan ook as die twee jaar voor die intrede van puberteit omskryf word.<ref>{{Verwys web|url=https://dictionary.apa.org/childhood|titel=APA Dictionary of Psychology}}</ref>
Preadolessensie kan sy eie uitdagings en angste meebring. Preadolessente sien die lewe gewoonlik realistieser as jonger kinders, wie se wêreld intens en vol fantasie is, en hulle dink en tree volwassener op: dit is "die mees 'verstandige' fase van ontwikkeling … die kind is nou 'n baie ''minder emosionele wese''".<ref>Mavis Klein, ''Okay Parenting'' (1991) p. 13 en p. 78</ref> Hulle sien menseverhoudings dikwels anders raak (hulle merk byvoorbeeld die feilbare, menslike kant van gesagsfigure op), en hulle kan 'n eie identiteit en 'n sterker gevoel van onafhanklikheid begin ontwikkel: so 'n kind "voel dalk soos 'n individu, nie meer 'net een van die gesin' nie".<ref>E. Fenwick/T. Smith, ''Adolescence'' (Londen 1993) p. 29</ref>
Ná die kinderjare volg die adolessensie, wat gewoonlik van die begin van puberteit tot wetlike volwassenheid strek en grotendeels met die [[tiener]]jare saamval. Biologies is adolessente nie meer kinders nie,<ref name="Child"/><ref name="Mosby"/> maar in die reg word hulle meestal steeds as kinders beskou, omdat hulle in baie kulture nog nie die regte van volwassenes het nie en skoolplig nog op hulle van toepassing is.
== Geskiedenis ==
[[Lêer:Su Han Ch'en 001.jpg|upright|duimnael|''Spelende kinders'' deur die Chinese kunstenaar Su Hanchen uit die [[Song-dinastie]], omstreeks 1150 n.C.]]
Tydens die Europese [[Renaissance]] het kunstenaars kinders baie meer uitgebeeld as voorheen, hoewel dit die samelewing se houding teenoor kinders nie veel verander het nie.<ref>{{Verwys boek|vauthors=Pollock LA|titel=Forgotten children : parent-child relations from 1500 to 1900|datum=2000|uitgewer=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-25009-2|oclc=255923951}}</ref> Die Franse historikus Philippe Ariès het in sy boek ''Centuries of Childhood'' (1960) aangevoer dat die kinderjare nie 'n natuurlike verskynsel is nie, maar 'n skepping van die samelewing wat eers in die 17de eeu in Europa ontstaan het. In 'n studie van skilderye, grafstene, meubels en skoolrekords (1961) het hy bevind dat kinders voor die 17de eeu as klein volwassenes voorgestel is.<ref>{{Verwys boek|titel=Centuries of Childhood|vauthors=Ariès P|datum=1960}}</ref> Ander historici, soos Nicholas Orme, het dié siening betwis en aangevoer dat die kinderjare minstens sedert die [[Middeleeue]] as 'n afsonderlike fase beskou word.<ref>{{Verwys boek|titel=Medieval Children|van=Orme|voornaam=Nicholas|datum=2001|uitgewer=Yale University Press|isbn=0-300-08541-9}}</ref>
Volwassenes het kinders as afsonderlike wesens gesien wat onskuldig is en beskerming en opleiding nodig het. Die Engelse filosoof [[John Locke]] was veral invloedryk met sy leer van die ''[[tabula rasa]]'', waarvolgens die gees by geboorte 'n "skoon lei" is; dit was dus die ouers se plig om die kind die regte begrippe in te prent. Met die opkoms van 'n groot, handeldrywende middelklas in die vroeë [[kapitalisme]], veral in die [[Protestantisme|Protestantse]] lande soos die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]] en [[Engeland]], het 'n nuwe gesinsideologie ontstaan wat om die opvoeding van kinders gesentreer was. Die Puriteine het op individuele verlossing en op die geestelike welsyn van kinders klem gelê.<ref>{{Verwys vaktydskrif |vauthors=Fox VC |titel=Poor Children's Rights in Early Modern England. |vaktydskrif=The Journal of Psychohistory |datum=April 1996 |volume=23 |nommer=3 |bladsye=286-306 |url=https://www.proquest.com/openview/20f04350242eb7f2342f8b8bb8326d76/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1816657 |argief-url=https://web.archive.org/web/20241224185839/https://www.proquest.com/openview/20f04350242eb7f2342f8b8bb8326d76/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1816657 |argiefdatum=24 Desember 2024 |url-status=lewendig}}</ref>
[[Lêer:Fig 1 Sir Joshua Reynolds The Age of Innocence. Painted circa 1788. Frame contemporary with picture. From Houghton, 2005, 24.jpg|duimnael|links|upright|Joshua Reynolds se ''The Age of Innocence'' (omstreeks 1785-1788) beklemtoon die natuurlike grasie van die kind.]]
Die moderne opvatting van die kinderjare as 'n fase met sy eie selfstandigheid en doelwitte het in die 18de eeu tydens die [[Verligting]] en die daaropvolgende [[Romantiek]] ontstaan.<ref name="cohen">{{Verwys boek|vauthors=Cohen D|titel=The development of play|datum=1993|uitgewer=Routledge|plek=Londen|isbn=978-1-134-86782-0|uitgawe=2de|bladsy=20}}</ref><ref name="reeves">{{Verwys boek|vauthors=Reeves M|hoofstuk='A Prospect of Flowers', Concepts of Childhood and Female Youth in Seventeenth-Century British Culture|veditors=Cohen ES, Reeves M|titel=The Youth of Early Modern Women|uitgewer=Amsterdam University Press|jaar=2018|doi=10.2307/j.ctv8pzd5z|jstor=j.ctv8pzd5z|besoekdatum=11 Februarie 2018|hoofstuk-url=http://www.oapen.org/viewer/web/viewer.html?file=http://www.oapen.org/document/1004126|bladsy=40|isbn=978-90-485-3498-2|s2cid=189343394|url=https://openresearchlibrary.org/viewer/f69686a8-6316-46fa-a2fa-c260796f72ed|url-status=dood|argief-url=https://web.archive.org/web/20201212203301/https://openresearchlibrary.org/viewer/f69686a8-6316-46fa-a2fa-c260796f72ed|argiefdatum=12 Desember 2020}}</ref> [[Jean-Jacques Rousseau]] het in sy roman ''Emile: or, On Education'' (1762) die romantiese houding teenoor kinders geformuleer. Voortbouend op die idees van Locke en ander 17de-eeuse denkers het hy die kinderjare as 'n kort tyd van geborgenheid beskryf voordat 'n mens die gevare en ontberings van volwassenheid teëkom.<ref name="cohen"/> Die talle kinderportrette van die skilder Joshua Reynolds het die nuwe houding teenoor jong kinders weerspieël; sy skildery ''The Age of Innocence'' (1788), wat die onskuld en natuurlike grasie van die kind beklemtoon, het gou 'n gunsteling by die publiek geword.<ref name="postle">Postle, Martin. (2005) "''The Age of Innocence''" Child Portraiture in Georgian Art and Society", in ''Pictures of Innocence: Portraits of Children from Hogarth to Lawrence''. Bath: Holburne Museum of Art, pp. 7-8. {{ISBN|0903679094}}</ref>
[[William Wordsworth]] het die idee van die kinderjare as 'n plek van goddelikheid, reinheid en onskuld in sy gedig "Ode: Intimations of Immortality from Recollections of Early Childhood" verder uitgewerk. Die gedig se beeldspraak put uit pastorale estetika, panteïstiese opvattings van die goddelike en 'n Edeniese idee van geestelike reinheid, vermeng met neoplatoniese idees oor reïnkarnasie.<ref name="reeves"/> Volgens die historikus Margaret Reeves is hierdie romantiese opvatting ouer as wat algemeen aanvaar word: dit kan reeds in die neoplatoniese poësie van die 17de-eeuse metafisiese digter Henry Vaughan ("The Retreate", 1650; "Childe-hood", 1655) teruggevind word. Sulke sienings het skerp teen die didaktiese [[Calvinisme|Calvinistiese]] leer van die verdorwenheid van die kind afgesteek.<ref name="reeves"/>{{rp|41-42}}
Met die begin van die [[Industriële Revolusie]] in Engeland in 1760 het die kloof tussen die verhewe romantiese ideaal van die kinderjare en die groeiende uitbuiting van kinders in die werkplek al hoe duideliker geword. Teen die einde van die 18de eeu het Britse kinders in fabrieke en myne en as [[skoorsteenveër]]s gewerk,<ref name="Del_Col_1930">{{Verwys boek |vauthors=Del Col L |hoofstuk=The Life of the Industrial Worker in Ninteenth-Century [sic] England — Evidence Given Before the Sadler Committee (1831-1832) |veditors=Scott JF, Baltzly A |titel=Readings in European History |datum=September 1930 |uitgewer=Appleton-Century-Crofts |url=http://www.victorianweb.org/history/workers1.html |argief-url=https://web.archive.org/web/20261008145252/http://www.victorianweb.org/history/workers1.html |argiefdatum=8 Oktober 2026 |url-status=lewendig}}</ref> dikwels lang ure in gevaarlike werk teen 'n karige loon.<ref>{{Verwys web |vauthors=Daniels B |url=http://www.hiddenlives.org.uk/articles/poverty.html |argief-url=https://web.archive.org/web/20261005015643/http://www.hiddenlives.org.uk/articles/poverty.html |argiefdatum=5 Oktober 2026 |url-status=lewendig |titel=Poverty and Families in the Victorian Era |werk=hiddenlives.org}}</ref> Die teenstrydigheid tussen die omstandighede van arm kinders en die middelklas se beeld van die kinderjare as 'n tyd van eenvoud en onskuld het tot die eerste veldtogte vir die wetlike beskerming van kinders gelei. Vanaf die 1830's het Britse hervormers [[kinderarbeid]] aangeval, gesteun deur [[Charles Dickens]] se aangrypende beskrywings van die straatlewe in Londen.<ref>{{Verwys boek|vauthors=Malkovich A|titel=Charles Dickens and the Victorian child : romanticizing and socializing the imperfect child|datum=2013|uitgewer=Routledge|plek=New York|isbn=978-1-135-07425-8}}</ref> Die veldtog het uiteindelik tot die Britse fabriekswette gelei, wat die uitbuiting van kinders in die werkplek beperk het.<ref name="Del_Col_1930"/><ref>{{Verwys vaktydskrif|titel=The Factory and Workshop Act, 1901|vaktydskrif=British Medical Journal|volume=2|nommer=2139|bladsye=1871-1872|datum=Desember 1901|pmid=20759953|pmc=2507680|doi=10.1136/bmj.2.2139.1871|issn=0959-8138}}</ref>
=== Moderne opvattings ===
Teen die laat 19de eeu het die moderne houding teenoor kinders posgevat: die middel- en hoër klasse van die [[Victoriaanse tydperk]] het die rol van die gesin en die heiligheid van die kind beklemtoon, 'n houding wat sedertdien in Westerse samelewings oorheers.<ref>{{Verwys boek|vauthors=Jordan TE|titel=Victorian child savers and their culture : a thematic evaluation|datum=1998|uitgewer=Edwin Mellen Press|plek=Lewiston, New York|oclc=39465039|isbn=978-0-7734-8289-0}}</ref> Kinderliteratuur het met 'n stroom humoristiese boeke wat op die kind se verbeelding ingestel was, opgang gemaak; [[Lewis Carroll]] se fantasieverhaal ''[[Alice se avonture in Wonderland]]'', wat in 1865 in Engeland verskyn het, was 'n mylpaal in die genre.
In die tweede helfte van die 19de eeu is verpligte staatsonderwys regoor Europa ingestel, wat kinders beslissend uit die werkplek en na die skool verskuif het.<ref>Sagarra, Eda. (1977). ''A Social History of Germany 1648-1914'', pp. 275-84</ref><ref>Weber, Eugen. (1976). ''Peasants into Frenchmen: The Modernization of Rural France, 1870-1914'', pp. 303-38</ref> Die markekonomie van die 19de eeu het die kinderjare as 'n tyd van pret, geluk en verbeelding moontlik gemaak: fabrieksgemaakte poppe en pophuise het meisies verruklik, terwyl seuns georganiseerde sport beoefen het.<ref>{{Verwys boek|vauthors=Chudacoff HP|titel=Children at Play: An American History|datum=2007|uitgewer=New York University Press|isbn=978-0-8147-1665-6}}</ref> In 1908 het Robert Baden-Powell die [[Scouts (Padvinders)|padvindersbeweging]] gestig,<ref>{{Verwys boek|vauthors=Woolgar B, La Riviere S|jaar=2002|titel=Why Brownsea? The Beginnings of Scouting|uitgewer=Brownsea Island Scout and Guide Management Committee}}</ref><ref>{{Verwys boek|van=Hillcourt|voornaam=William|titel=Baden-Powell; the two lives of a hero|datum=1964|uitgewer=Putnam|plek=New York|url=https://archive.org/details/badenpowelltwoli0000unse/mode/2up?q=brownsea|oclc=1338723}}</ref> wat jong seuns buitelugaktiwiteite gebied het om hul karakter, burgersin en fiksheid te ontwikkel.<ref>{{Verwys boek|vauthors=Boehmer E|titel=Notes to 2004 edition of Scouting for Boys|jaar=2004|uitgewer=Oxford University Press|plek=Oxford}}</ref> Sedert die Amerikaanse filosoof George Boas se boek ''The Cult of Childhood'' in 1966 verskyn het, doen historici al hoe meer navorsing oor die kinderjare in die verlede.<ref>{{Verwys vaktydskrif|vauthors=Ulbricht J|datum=November 2005|titel=J.C. Holz Revisited: From Modernism to Visual Culture|vaktydskrif=Art Education|volume=58|nommer=6|bladsye=12-17|doi=10.1080/00043125.2005.11651564|s2cid=190482412|issn=0004-3125}}</ref>
Die kinderjare verander saam met leefstyle en die verwagtinge van volwassenes. Baie volwassenes glo vandag dat kinders geen sorge of werk behoort te hê nie, omdat die lewe gelukkig en onbekommerd behoort te wees. Die kinderjare word gesien as 'n mengsel van eenvoud, onskuld, geluk, pret, verbeelding en verwondering, 'n tyd van speel, leer, sosialisering en verkenning in 'n wêreld met weinig inmenging van volwassenes.<ref name="cohen"/><ref name="reeves"/> Die "verlies van onskuld", 'n ervaring wat die kind bewus maak van die kwaad, van pyn of van die wêreld om hom, word dikwels as 'n wesenlike deel van die oorgang na volwassenheid beskou. Dié tema kom in romans soos ''[[To Kill a Mockingbird]]'' en ''Lord of the Flies'' voor, terwyl die fiktiewe karakter Peter Pan 'n kinderjare beliggaam wat nooit eindig nie.<ref>{{Verwys nuus|van=Bloom|voornaam=Harold|titel=Major themes in Lord of the Flies|url=https://1.cdn.edl.io/DCZIfXm4z8XvzcRiCqTQbpSIBE3zLa6rhs0IuJCTkigqTLD9.pdf|argiefdatum=11 Desember 2019|argief-url=https://web.archive.org/web/20191211194237/https://1.cdn.edl.io/DCZIfXm4z8XvzcRiCqTQbpSIBE3zLa6rhs0IuJCTkigqTLD9.pdf|url-status=lewend}}</ref><ref>Barrie, J. M. ''Peter Pan''. Hodder & Stoughton, 1928, Bedryf V, Toneel 2.</ref>
[[Lêer:Group of Breaker boys. Smallest is Sam Belloma.jpg|duimnael|Steenkoolsorteerders, almal seuns, in Pittston, Pennsilvanië, in 1911.]]
Die houding teenoor kinders verskil ook van kultuur tot kultuur. 'n Studie oor Europese houdings het bevind dat kinders in Italië die meeste en in Nederland die minste in die middelpunt van die gesinslewe staan, met lande soos Oostenryk, Groot-Brittanje, Ierland en Wes-Duitsland tussenin.<ref>{{Verwys vaktydskrif|vauthors=Jones RK, Brayfield A|titel=Life's greatest joy?: European attitudes toward the centrality of children.|vaktydskrif=Social Forces|datum=Junie 1997|volume=75|nommer=4|bladsye=1239-1269|doi=10.1093/sf/75.4.1239}}</ref>
== Gesondheid ==
Die gesondheid van kinders sluit hul liggaamlike, geestelike en maatskaplike welstand in. Om kinders gesond te hou, beteken om hulle gesonde kos te gee, toe te sien dat hulle genoeg slaap en oefening kry, en hul veiligheid te beskerm.<ref>{{Verwys web |url=https://www.medlineplus.gov/childrenshealth.html |argief-url=https://web.archive.org/web/20261023084152/https://www.medlineplus.gov/childrenshealth.html |argiefdatum=23 Oktober 2026 |url-status=lewendig |titel=Children's Health |werk=MedlinePlus |uitgewer=U.S. National Library of Medicine, National Institutes of Health, U.S. Department of Health and Human Services}}</ref> In sekere wêrelddele ly kinders dikwels aan [[wanvoeding]], wat dikwels saam met ander toestande soos [[diarree]], [[longontsteking]] en [[malaria]] voorkom.<ref>{{Verwys vaktydskrif|vauthors=Caulfield LE, de Onis M, Blössner M, Black RE|titel=Undernutrition as an underlying cause of child deaths associated with diarrhea, pneumonia, malaria, and measles|vaktydskrif=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=80|nommer=1|bladsye=193-198|datum=Julie 2004|pmid=15213048|doi=10.1093/ajcn/80.1.193|doi-toegang=vry}}</ref> Wêreldwyd eet net 30,8% van kinders tussen 6 en 23 maande oud 'n dieet met die minimum verskeidenheid.<ref>{{Verwys boek |last1=FAO |last2=IFAD |last3=UNICEF |last4=WFP |last5=WHO |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8306en |argief-url=https://web.archive.org/web/20261105010559/https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8306en |argiefdatum=5 November 2026 |url-status=lewendig |titel=The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 |datum=2026 |uitgewer=FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO |isbn=978-92-5-140461-4 |doi=10.4060/cd8306en |issn=2663-8061}}</ref>
=== Kindersterfte ===
[[Lêer:2012 Infant mortality rate per 1000 live births, under-5, world map.svg|duimnael|360px|Sterftesyfer van kinders onder vyf per 1 000 lewendgeborenes wêreldwyd in 2012.]]
In die vroeë 17de eeu het omtrent twee derdes van alle kinders in Engeland voor die ouderdom van vier gesterf.<ref>{{Verwys boek|url=https://books.google.com/books?id=VL_6X5zWOokC&pg=PA47|titel=America's promise: a concise history of the United States (Volume 1: To 1877)|vauthors=Rorabaugh WJ, Critchlow DT, Baker PC|datum=2004|uitgewer=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-1189-7|bladsy=47}}</ref> Tydens die Industriële Revolusie het die lewensverwagting van kinders dramaties gestyg,<ref>{{Verwys web |datum=29 Oktober 2020 |titel=Modernization – Population Change |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/387301/modernization/12022/Population-change |argief-url=https://web.archive.org/web/20150225035314/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/387301/modernization/12022/Population-change |argiefdatum=25 Februarie 2015 |url-status=lewendig |werk=Encyclopædia Britannica |vauthors=Kumar K}}</ref> en in die 21ste eeu het kindersterfte regoor die wêreld gedaal. In 1990 het sowat 12,6 miljoen kinders onder vyf wêreldwyd gesterf, teenoor 6,6 miljoen in 2012. Die sterftesyfer het in dié tyd van 90 tot 48 per 1 000 lewendgeborenes gedaal. [[Afrika suid van die Sahara]] het met 98 sterftes per 1 000 lewendgeborenes die hoogste syfer, meer as dubbel die wêreldgemiddelde.<ref name="unicef2013">{{Verwys web|datum=2013|titel=Infant Mortality Rates in 2012|url=http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf|argief-url=https://web.archive.org/web/20140714153724/http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf|argiefdatum=14 Julie 2014|uitgewer=UNICEF}}</ref>
== Spel ==
[[Lêer:MOPC 60.png|duimnael|upright|Kinders dans by die Mother of Peace-weeshuis vir vigswesies in [[Zimbabwe]].]]
[[Spel]] is noodsaaklik vir die kognitiewe, liggaamlike, maatskaplike en emosionele welstand van kinders.<ref name="Ginsburg_2007">{{Verwys vaktydskrif|vauthors=Ginsburg KR|titel=The importance of play in promoting healthy child development and maintaining strong parent-child bonds|vaktydskrif=Pediatrics|volume=119|nommer=1|bladsye=182-191|datum=Januarie 2007|pmid=17200287|doi=10.1542/peds.2006-2697|bibcode=2007Pedia.119..182G|s2cid=54617427|doi-toegang=vry}}</ref> Dit bied kinders geleenthede vir liggaamlike ontwikkeling (hardloop, spring, klim), verstandelike ontwikkeling (sosiale vaardighede, gemeenskapsnorme, etiek en algemene kennis) en emosionele ontwikkeling (empatie, deernis en vriendskap). Ongestruktureerde spel bevorder kreatiwiteit en verbeelding, en deur met ander kinders en sommige volwassenes te speel, sluit kinders vriendskappe, gaan hulle met ander om en leer hulle konflik oplos. Volwassenes neem egter dikwels verkeerdelik aan dat feitlik alle sosiale aktiwiteite van kinders as "spel" verstaan kan word, en dat spel weinig vaardigheid of inspanning verg.<ref>{{Verwys vaktydskrif|vauthors=Björk-Willén P, Cromdal J|jaar=2009|titel=When education seeps into 'free play': How preschool children accomplish multilingual education|vaktydskrif=Journal of Pragmatics|volume=41|bladsye=1493-1518|nommer=8|doi=10.1016/j.pragma.2007.06.006}}</ref><ref>{{Verwys vaktydskrif|vauthors=Cromdal J|jaar=2001|titel=Can I be with?: Negotiating play entry in a bilingual school|vaktydskrif=Journal of Pragmatics|volume=33|bladsye=515-543|nommer=4|doi=10.1016/S0378-2166(99)00131-9}}</ref><ref>{{Verwys boek|vauthors=Butler CW|titel=Talk and social interaction in the playground|jaar=2008|uitgewer=Ashgate Publishing, Ltd.|plek=Aldershot|isbn=978-0-7546-7416-0}}</ref><ref>{{Verwys vaktydskrif|vauthors=Cromdal J|jaar=2009|titel=Childhood and social interaction in everyday life: Introduction to the special issue|vaktydskrif=Journal of Pragmatics|volume=41|bladsye=1473-76|nommer=8|doi=10.1016/j.pragma.2007.03.008}}</ref>
Deur spel raak kinders van baie jonk af by die wêreld om hulle betrokke. Spel laat kinders toe om 'n wêreld te skep en te verken wat hulle kan bemeester, en om hul vrese te oorwin terwyl hulle volwasse rolle oefen, soms saam met ander kinders of met volwassenes wat vir hulle sorg. In vrye spel leer kinders om in groepe te werk, te deel, te onderhandel, konflik op te los en vir hulself op te kom. Wanneer volwassenes die spel beheer, onderwerp kinders hulle aan die reëls en bekommernisse van volwassenes en verloor hulle sommige van die voordele van spel, veral wat die ontwikkeling van kreatiwiteit, leierskap en groepsvaardighede betref. Kinders wat haastig en onder druk grootgemaak word, kan van die beskermende voordele van spel wat van die kind self uitgaan, misloop.<ref name="Ginsburg_2007"/> Spel is so belangrik vir die ontwikkeling van kinders dat die Verenigde Nasies dit as 'n reg van elke kind erken.<ref name="un"/>
In die klaskamer laat spel onderwysers en leerders toe om speels met mekaar om te gaan terwyl hulle leer. Die benadering van "speelse struktuur" kombineer informele en formele leer om jong kinders 'n doeltreffende leerervaring te bied.<ref>{{Verwys vaktydskrif|vauthors=Walsh G, Sproule L, McGuinness C, Trew K|titel=Playful structure: a novel image of early years pedagogy for primary school classrooms.|vaktydskrif=Early Years|datum=Julie 2011|volume=31|nommer=2|bladsye=107-119|doi=10.1080/09575146.2011.579070|s2cid=154926596}}</ref> Die omgewing raak die spel en dus ook die ontwikkeling van kinders. Arm kinders kry met wydverspreide omgewingsongelykhede te doen: hulle kry minder maatskaplike ondersteuning, en hul ouers is minder ontvanklik en meer outoritêr. Kinders uit gesinne met 'n lae inkomste het ook minder toegang tot boeke en rekenaars wat hul ontwikkeling sou bevorder.<ref name="pmid14992634">{{Verwys vaktydskrif|vauthors=Evans GW|titel=The environment of childhood poverty|vaktydskrif=The American Psychologist|volume=59|nommer=2|bladsye=77-92|datum=2004|pmid=14992634|doi=10.1037/0003-066X.59.2.77}}</ref>
== Opvoeding ==
[[Lêer:Kuito class.jpg|duimnael|Kinders in 'n buiteklaskamer in Bié, [[Angola]].]]
In meeste lande word kinders op 'n voorafbepaalde ouderdom [[skool]] toe gestuur. Kleiner kinders kan na speelgroepe of [[kleuterskool|kleuterskole]] gestuur word terwyl hulle ouers werk. [[Onderwys]] is in die meeste plekke tot 'n sekere ouderdom verpligtend, al is skoolbywoning self nie altyd verpligtend nie: in sommige regsgebiede word tuisonderrig of e-leer as geldige vorme van onderwys erken. Sommige regerings erken 'n reg op onderwys, en artikel 13 van die Verenigde Nasies se Internasionale Verdrag oor Ekonomiese, Maatskaplike en Kulturele Regte van 1966 erken ieder se reg op onderwys.<ref>''ICESCR'', artikel 13.1</ref>
In ander lande (minder algemeen) werk kinders in fabrieke of saam met hulle ouers of voogde op lande. Veral in dele van Afrika en Asië word kinders dikwels uit die skool gehou of gaan hulle net vir kort tye skool toe. Volgens gegewens van [[UNICEF]] was 57 miljoen kinders in 2011 nie in die skool nie, en het meer as 20% van Afrikakinders nooit laerskool bygewoon nie of dit verlaat sonder om dit te voltooi.<ref>{{Verwys web|url=http://www.unicef.org/education/bege_61659.html|titel=Out-of-School Children Initiative | Basic education and gender equality|uitgewer=UNICEF|besoekdatum=3 Augustus 2014|argief-url=https://web.archive.org/web/20140806051617/http://www.unicef.org/education/bege_61659.html|argiefdatum=6 Augustus 2014|url-status=dood}}</ref> Volgens 'n VN-verslag het [[oorlog]] in 2011 wêreldwyd 28 miljoen kinders van onderwys weerhou weens die gevaar van seksuele geweld en aanvalle op skole.<ref>{{Verwys web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12606912 |argief-url=https://web.archive.org/web/20141211054533/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12606912 |argiefdatum=11 Desember 2014 |url-status=lewendig |titel=BBC News - Unesco: Conflict robs 28 million children of education |uitgewer=Bbc.co.uk |datum=1 Maart 2011 |besoekdatum=3 Augustus 2014}}</ref> [[Armoede]], kinderarbeid, maatskaplike houdings en lang afstande na die skool hou kinders ook uit die skool.<ref>{{Verwys nuus |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/4896302.stm |argief-url=https://web.archive.org/web/20140422231849/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/4896302.stm |argiefdatum=22 April 2014 |url-status=lewendig |titel=UK | Education | Barriers to getting an education |werk=BBC News |datum=10 April 2006 |besoekdatum=3 Augustus 2014}}</ref><ref>{{Verwys web |vauthors=Melik J |url=https://www.bbc.com/news/business-19870729 |argief-url=https://web.archive.org/web/20140703023326/https://www.bbc.com/news/business-19870729 |argiefdatum=3 Julie 2014 |url-status=lewendig |titel=Africa gold rush lures children out of school |uitgewer=Bbc.com – BBC News |datum=11 Oktober 2012 |besoekdatum=3 Augustus 2014}}</ref>
== Regte en beskerming ==
Die Konvensie oor die Regte van die Kind beskerm die fundamentele [[kinderregte|regte van kinders]]. Volgens UNICEF beteken die beskerming van kinders "die voorkoming van en reaksie op geweld, uitbuiting en mishandeling van kinders, insluitend kommersiële seksuele uitbuiting, handel in kinders, kinderarbeid en skadelike tradisionele praktyke soos [[vroulike genitale verminking]] en kinderhuwelike".<ref>{{Verwys web|titel=What is child Protection?|url=http://www.unicef.org/chinese/protection/files/What_is_Child_Protection.pdf|uitgewer=The United Nations Children’s Fund (UniCeF)|datum=Mei 2006|besoekdatum=7 Januarie 2021|argiefdatum=17 April 2021|argief-url=https://web.archive.org/web/20210417093417/https://www.unicef.org/chinese/protection/files/What_is_Child_Protection.pdf|url-status=dood}}</ref> Die beskerming van kinders teen [[kindermishandeling|mishandeling]] en uitbuiting, onder meer teen kinderarbeid, handel in en verkoop van kinders, seksuele misbruik, kinderprostitusie en kinderpornografie, die gebruik van kinders in gewapende magte en kinderhandel deur onwettige aanneming, word vandag as 'n belangrike doel beskou. Verskeie internasionale verdrae is hiervoor opgestel, onder meer oor die ergste vorme van kinderarbeid, die minimum werksouderdom, die verkoop en seksuele uitbuiting van kinders, kinders in gewapende konflik en interlandelike aanneming.
=== Toerekeningsvatbaarheid ===
Die ouderdom waarop kinders vir hul handelinge in die samelewing, soos die huwelik of die stemreg, verantwoordelik gehou word, het mettertyd verander, en dit is ook in die manier waarop die howe hulle behandel, te sien. In die Romeinse tyd is kinders nie aan misdade skuldig bevind nie, 'n standpunt wat die [[kerk]] later oorgeneem het. In die 19de eeu is aanvaar dat kinders jonger as sewe nie 'n misdaad kon pleeg nie. Kinders van sewe en ouer is egter vir hul dade verantwoordelik gehou: hulle kon aangekla word, na 'n tronk vir volwassenes gestuur word en soos volwassenes met lyfstraf, brandmerk of ophanging gestraf word. Die minimum ouderdom vir werk en vir die huwelik verskil ook, en die ouderdomsgrens vir vrywillige en verpligte militêre diens word internasionaal betwis.<ref>{{Verwys vaktydskrif|vauthors=Yun S|titel=BreakingImaginary Barriers: Obligations of Armed Non-State Actors Under General Human Rights Law – The Case of the Optional Protocol to the Convention on the Rights of the Child|vaktydskrif=Journal of International Humanitarian Legal Studies|datum=2014|volume=5|nommer=1-2|bladsye=213-257|doi=10.1163/18781527-00501008|s2cid=153558830}}</ref>
=== Kinderhuwelike ===
In 2013 was 75% van meisies in [[Niger]] voor die ouderdom van 18 getroud, 68% in die [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]] en [[Tsjad]], 66% in [[Bangladesj]] en 47% in [[Indië]].<ref>{{Verwys nuus|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/03/08/child-brides-sold/1972905/|titel=Child brides around the world sold off like cattle|agentskap=Associated Press|koerant=USA Today|argief-url=https://web.archive.org/web/20130308200221/https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/03/08/child-brides-sold/1972905/|argiefdatum=8 Maart 2013|datum=8 Maart 2013}}</ref> 'n UNICEF-verslag van 2019 het die volgende persentasies vroue gegee wat voor die ouderdom van 18 getroud is, terwyl die syfer in Wes-Europa en Noord-Amerika minimaal was:<ref>{{Verwys web |url=https://data.unicef.org/topic/child-protection/child-marriage/ |argief-url=https://web.archive.org/web/20200425015636/https://data.unicef.org/topic/child-protection/child-marriage/ |argiefdatum=25 April 2020 |url-status=lewendig |titel=Child marriage |webwerf=UNICEF DATA |besoekdatum=27 April 2020}}</ref>
{| class="wikitable"
! Streek !! Getroud voor 18
|-
| [[Afrika suid van die Sahara]] || 37%
|-
| Suid-Asië || 30%
|-
| Latyns-Amerika en die Karibiese gebied || 25%
|-
| Midde-Ooste en Noord-Afrika || 18%
|-
| Oos-Europa en Sentraal-Asië || 11%
|}
Kinderhuwelike kom meer by meisies voor, maar seuns word ook daardeur geraak. Volgens 'n studie van 2019 in die vaktydskrif ''Vulnerable Children and Youth Studies'' is 4,5% van mans wêreldwyd voor die ouderdom van 18 getroud, met die hoogste syfer, 27,9%, in die Sentraal-Afrikaanse Republiek.<ref>{{Verwys vaktydskrif|vauthors=Gastón CM, Misunas C, Cappa C|datum=3 Julie 2019|titel=Child marriage among boys: a global overview of available data|vaktydskrif=Vulnerable Children and Youth Studies|volume=14|nommer=3|bladsye=219-228|doi=10.1080/17450128.2019.1566584|issn=1745-0128|doi-toegang=vry}}</ref>
=== Noodtoestande en konflik ===
Noodtoestande en konflikte, soos [[oorlog]]e en [[natuurramp]]e, hou ernstige gevare vir die gesondheid, veiligheid en welstand van kinders in. In 2010 was sowat 13 miljoen kinders wêreldwyd deur gewapende konflik en geweld ontheem.<ref name="UNICEF_2010">{{Verwys boek |outeur=UNICEF |datum=2010 |titel=The State of the World's Children Report, Special Edition |url=http://crianca.mppr.mp.br/arquivos/File/publi/unicef_sowc/sit_mund_inf_2010_ed_especial_tabelas.pdf |plek=New York |uitgewer=UNICEF |isbn=978-92-806-4445-6 |argief-url=https://web.archive.org/web/20210414035727/http://crianca.mppr.mp.br/arquivos/File/publi/unicef_sowc/sit_mund_inf_2010_ed_especial_tabelas.pdf |argiefdatum=14 April 2021 |besoekdatum=28 Maart 2021 |url-status=dood}}</ref> Waar gewelddadige konflik die norm is, word die lewe van jong kinders ernstig ontwrig, en hul gesinne kan hulle moeilik die gevoelige en bestendige sorg gee wat hulle vir 'n gesonde ontwikkeling nodig het.<ref name="UNICEF_2010"/> Studies oor kinders tussen geboorte en die ouderdom van agt toon dat [[posttraumatiese stressteuring]] ná 'n natuurramp by enigiets van 3% tot 87% van die getroffe kinders voorkom,<ref name="Shannon_1994">{{Verwys vaktydskrif|vauthors=Shannon MP, Lonigan CJ, Finch AJ, Taylor CM|titel=Children exposed to disaster: I. Epidemiology of post-traumatic symptoms and symptom profiles|vaktydskrif=Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry|volume=33|nommer=1|bladsye=80-93|datum=Januarie 1994|pmid=8138525|doi=10.1097/00004583-199401000-00012}}</ref> en by kinders wat in voortdurende konflik leef by 15% tot 50%.<ref>{{Verwys boek|vauthors=De Jong JT|datum=2002|titel=Trauma, War, and Violence: Public Mental Health in Socio Cultural Context|plek=New York|uitgewer=Kluwer|isbn=978-0-306-47675-4}}</ref><ref name="Marope">{{Verwys boek|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002335/233558E.pdf|titel=Investing against Evidence: The Global State of Early Childhood Care and Education|vauthors=Marope PT, Kaga Y|uitgewer=UNESCO|plek=Parys|jaar=2015|isbn=978-92-3-100113-0|bladsye=118-125}}</ref>
== Aantal kinders per vrou ==
Voordat voorbehoedmiddels in die 20ste eeu algemeen beskikbaar geword het, het vroue weinig ander keuse gehad as onthouding of om dikwels baie kinders te hê. Kommer oor bevolkingsgroei het eers ontstaan toe kindersterfte drasties gedaal en die vrugbaarheid hoog gebly het. In 2017 is die wêreld se totale vrugbaarheidsyfer op 2,37 kinders per vrou geraam,<ref name="Vollset">{{Verwys vaktydskrif|vauthors=Vollset SE, Goren E, Yuan CW, Cao J, Smith AE, Hsiao T, Bisignano C, Azhar GS, Castro E, Chalek J, Dolgert AJ, Frank T, Fukutaki K, Hay SI, Lozano R, Mokdad AH, Nandakumar V, Pierce M, Pletcher M, Robalik T, Steuben KM, Wunrow HY, Zlavog BS, Murray CJ|vertoon-outeurs=6|titel=Fertility, mortality, migration, and population scenarios for 195 countries and territories from 2017 to 2100: a forecasting analysis for the Global Burden of Disease Study|vaktydskrif=Lancet|volume=396|nommer=10258|bladsye=1285-1306|datum=Oktober 2020|pmid=32679112|pmc=7561721|doi=10.1016/s0140-6736(20)30677-2}}</ref> wat jaarliks sowat 80 miljoen mense by die wêreldbevolking gevoeg het. Om die totale aantal kinders te meet, verkies wetenskaplikes dikwels die voltooide kohortvrugbaarheid op die ouderdom van 50 jaar (CCF50).<ref name="Vollset"/> Hoewel die aantal kinders ook deur kulturele norme, [[godsdiens]], [[groepsdruk]] en ander maatskaplike faktore beïnvloed word, hang die CCF50 klaarblyklik die sterkste af van vroue se opvoedingspeil: dit wissel van 5 tot 8 kinders by vroue sonder opvoeding tot minder as 2 by vroue met 12 of meer jaar opvoeding.<ref name="Vollset"/>
== Sien ook ==
* [[Lys van kinderspeletjies]]
* [[Kinderslawerny]]
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{wikt|kind}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Kinders| ]]
[[Kategorie:Verwantskap]]
rchrkc33zocsph9cm2n0fvhn4vszexv
Elopomorpha
0
72409
3373222
2434483
2026-11-16T16:30:17Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373222
wikitext
text/x-wiki
{{Taksoboks
| name = Elopomorpha
| image = Anguilla anguilla.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = ''[[Anguilla anguilla]]''
| domain = [[Eukaryota]]
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| subphylum = [[Vertebrata]]
| subphylum_authority = ([[Cuvier]], [[1812]])
| infraphylum = [[Gnathostomata]]
| superclassis = [[Osteichthyes]]
| superclassis_authority = ([[Thomas Henry Huxley|Huxley]], [[1880]])
| classis = [[Actinopterygii]]
| subclassis = [[Neopterygii]]
| infraclassis = [[Teleostei]]
| superordo = Elopomorpha
| Division =
| subdivision_ranks = Ordes
| subdivision =
[[Elopiformes]]<br />
[[Albuliformes]]<br />
[[Notacanthiformes]]<br />
[[Anguilliformes]]<br />
[[Saccopharyngiformes]]
}}
'''Elopomorpha''' is 'n superorde van die straalvinnige [[vis]]se (''[[Actinopterygii]]''). Die superorde bevat 'n groot verskeidenheid tipes visse wat wissel van die gewone silwer-kleurige spesies van die orde [[Elopiformes]] en die beenvisse van die orde [[Albuliformes]], tot die lang, maer en gladde aale van die [[Anguilliformes]]. Die een karaktereienskap wat die groep in gemeen het is die [[leptocephalus]]-stadium van die larwes. Geen ander visse het die tipe larwes nie.<ref>{{Verwys web |titel=Giant Leptocephali Blog Lord Geekington |url=http://www.thelordgeekington.com/2009/02/giant-leptocephali.html |argief-url=https://web.archive.org/web/20101104173338/http://www.thelordgeekington.com/2009/02/giant-leptocephali.html |argiefdatum= 4 November 2010 |besoekdatum= 4 November 2010 |url-status=dead}}</ref><ref>[http://rsnz.natlib.govt.nz/volume/rsnz_87/rsnz_87_01_001720.pdf Castle, P. H. J. 1959. A Large Leptocephalid (Teleosti, Apodes) from off South Westland, New Zealand. Transactions of the Royal Society Society of New Zealand 87, 179-184]</ref><ref>[http://www.mba.ac.uk/jmba/pdf/5580.pdf Figueroa, Daniel E. et al. 2007. The southernmost record of notacanthiform Tiluropsis leptocephali, with notes on possible species identity. JMBA2 - Biodiversity Records.]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Inoue, Jun G. et al. 2004. Mitogenomic evidence for the monophyly of elopomorph fishes (Teleostei) and the evolutionary origin of the leptocephalus larvae. Molecular Phylogenetics and Evolution 32, 274-286.</ref><ref>Smith, David G. 1970. Notacanthiform Leptocephali in the Western North Atlantic. Copeia 1970, 1-9.</ref>
== Taksonomie ==
Die ''Elopomorpha'' is 'n groep in die infraklas [[Teleostei]], en word histories as volg ingedeel:
* [[Elopiformes]]
** [[Elopidae]]
** [[Megalopidae]]
* [[Albuliformes]]
** [[Albulidae]]
* [[Notacanthiformes]]
** [[Halosauridae]]
** [[Notacanthidae]]
* [[Anguilliformes]]
** [[Anguilloidei]]
** [[Nemichthyoidei]]
** [[Congroidei]]
** [[Synaphobranchoidei]]
* [[Saccopharyngiformes]]
** [[Cyematidae]]
** [[Saccopharyngidae]]
** [[Eurypharyngidae]]
** [[Monognathidae]]
* [[Crossognathiformes]](†)
Onlangse genetiese analise het egter getoon dat die Notocanthiformes deel is van die Albuliformes, en die Saccopharyngiformes deel is van die Anguilliformes.
== Sien ook ==
* [[Alfabetiese lys van visse]]
* [[Lys van Suider-Afrikaanse visse volgens wetenskaplike name]]
* [[Lys van varswater visfamilies]]
* [[Lys van visfamilies]]
* [[Visordes van Suider-Afrika]]
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Saadjie}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Straalvinvisse]]
3rz4e40v9hnjnqtkutemy5oy4w4hco1
Internasionale Ruimtestasie
0
77195
3373259
3360892
2026-11-16T19:18:14Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373259
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:STS-134 International Space Station after undocking.jpg|250px|duimnael|Die Internasionale Ruimtestasie in Mei 2011, soos gesien vanaf die Endeavour-ruimtetuig.]]
Die '''Internasionale Ruimtestasie''' (IRS) is ’n [[ruimtestasie]] wat om die [[Aarde]] wentel en deur verskillende lande gebou, beman en onderhou word. Dit is die eerste ruimtestasie wat deur internasionale samewerking gebou, in stand gehou en beman is, en die grootste ruimtetuig wat die mens nog gebou het.<ref name=":5">{{Cite web |date=23 Mei 2023 |title=ISS |url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516133907/https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ |archive-date=16 Mei 2024 |access-date=9 Mei 2024 |website=nasa.gov}}</ref><ref name="z085">{{Cite web |title=International Space Station Cooperation |website=NASA |date=27 September 2023 |url=https://www.nasa.gov/international-space-station/space-station-international-cooperation/ |access-date=16 Maart 2026}}</ref> Dit word deur vyf vennootagentskappe bedryf: [[NASA]] (Verenigde State), Roskosmos (Rusland), die [[Europese Ruimtevaartorganisasie|ESA]] (Europa), [[JAXA]] (Japan) en die [[Kanadese Ruimteagentskap]] (Kanada).<ref name=":5" /> Saam met China se [[Tiangong-program|Tiangong]] is dit een van net twee ruimtestasies wat tans in bedryf is.<ref name="nsc">{{Cite web |title=Space Stations |url=https://www.spacecentre.co.uk/news/space-now-blog/space-stations |website=National Space Centre}}</ref>
Die eerste module is op [[20 November]] [[1998]] gelanseer en die stasie word sedert [[2 November]] [[2000]] permanent bewoon, die langste aaneenlopende menslike teenwoordigheid in die ruimte.<ref name="d504">{{Cite web |title=The International Space Station is a Unique Place |website=NASA |date=27 September 2023 |url=https://www.nasa.gov/international-space-station/the-international-space-station-is-a-unique-place/ |access-date=16 Maart 2026}}</ref> Dit is in die eerste tien jaar van die huidige eeu aanhoudend uitgebrei; die Amerikaanse deel van die stasie is in 2011 voltooi, maar Rusland het in 2021 nog twee modules bygevoeg. Teen Junie 2025 het die stasie uit 43 modules en elemente bestaan.<ref name="elemente">{{Cite web |last=Bowman |first=Abigail |editor=Mark Garcia |title=International Space Station Assembly Elements |website=NASA |date=6 Junie 2025 |url=https://www.nasa.gov/international-space-station/international-space-station-assembly-elements/ |access-date=25 Junie 2025}}</ref>
Die stasie wentel tussen 51,64° noord en suid op ongeveer 400 km bo die Aarde, onder die [[Van Allen-gordel|Van Allen-gordels]] en die grootste deel van die [[ruimterommel]].<ref name="nasa9">{{Cite web |title=The Threat of Orbital Debris and Protecting NASA Space Assets from Satellite Collisions |date=2009 |url=http://images.spaceref.com/news/2009/ODMediaBriefing28Apr09-1.pdf |access-date=18 Desember 2012 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20151223174746/http://images.spaceref.com/news/2009/ODMediaBriefing28Apr09-1.pdf |archive-date=23 Desember 2015 |url-status=live |publisher=Space Reference}}</ref> Dit beweeg teen 7,67 km/s en voltooi elke 93 minute ’n wenteling om die Aarde, 15,5 keer per dag.<ref name="tracking2">{{Cite web |date=15 Desember 2008 |title=Current ISS Tracking data |url=http://spaceflight.nasa.gov/realdata/tracking/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151225022741/http://spaceflight.nasa.gov/realdata/tracking/index.html |archive-date=25 Desember 2015 |access-date=28 Januarie 2009 |publisher=NASA}}</ref> Die stasie meet 109 m by 73 m, so groot soos ’n [[sokker]]veld, en het ’n binneruimte onder druk van 1 005 m³, vergelykbaar met dié van ’n [[Boeing 747]].<ref name="y955">{{Cite web |title=International Space Station Facts and Figures |website=NASA |date=16 Julie 2024 |url=https://www.nasa.gov/international-space-station/space-station-facts-and-figures/ |access-date=19 Maart 2026}}</ref><ref name="q020">{{Cite web |title=How big and heavy is the International Space Station (ISS)? |website=JAXA |url=https://iss.jaxa.jp/kids/en/station/03.html |access-date=19 Maart 2026}}</ref>
Die stasie is in twee hoofsegmente verdeel: die Russiese wentelsegment, wat deur Roskosmos ontwikkel is, en die Amerikaanse wentelsegment, wat deur NASA, die ESA, JAXA en die Kanadese Ruimteagentskap gebou is. ’n Geïntegreerde draagraam verbind die stasie se uitgestrekte stelsel van [[Sonpaneel|sonpanele]] en hitteverkoelers met sy sestien groot modules onder druk, waarin navorsing gedoen word, die bemanning woon, voorrade gebêre word en die stasie bestuur word. Bemannings kom met die Sojoez- en Crew Dragon-ruimtetuie by die stasie aan en vroeër ook met die Amerikaanse [[Pendeltuig|pendeltuig]]; vragtuie sluit Progress, Cargo Dragon, Cygnus en HTV-X in.
Die Internasionale Ruimtestasie dien as ’n mikrogravitasie- en ruimtenavorsings-laboratorium waarin bemannings eksperimente kan uitvoer in biologiese, menslike, fisika, astronomie, meteorologie en ander velde.<ref name=":5" /> Die stasie sal na verwagting tot aan die einde van 2030 in bedryf bly, waarna dele daarvan vir die beplande Axiom-stasie en ’n Russiese wentelstasie gebruik moet word en die res met ’n spesiaal ontwerpte sleeptuig uit sy [[wentelbaan]] gehaal sal word.<ref name=":2b">{{Cite web |date=26 Junie 2024 |title=NASA Selects International Space Station US Deorbit Vehicle |url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-selects-international-space-station-us-deorbit-vehicle/ |access-date=26 Junie 2024 |website=NASA}}</ref>
== Tegniese gegewens ==
{| class="wikitable"
|-
! Eerste lansering
| 20 November 1998 (die module ''Zarja'')<ref name="OnOrbit">{{Cite web |date=18 Februarie 2010 |title=On-Orbit Elements |url=http://www.nasa.gov/externalflash/ISSRG/pdfs/on_orbit.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029013438/http://www.nasa.gov/externalflash/ISSRG/pdfs/on_orbit.pdf |archive-date=29 Oktober 2009 |access-date=19 Junie 2010 |publisher=NASA}}</ref>
|-
! Permanent bewoon sedert
| 2 November 2000<ref name="d504" />
|-
! Modules en elemente
| 43<ref name="elemente" />
|-
! Massa
| ongeveer 450 000 kg<ref name="esa-iss">{{Cite web |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/International_Space_Station/ISS_International_Space_Station |title=ISS: International Space Station |publisher=Europese Ruimtevaartorganisasie |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810145735/https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/International_Space_Station/ISS_International_Space_Station |archive-date=10 Augustus 2023}}</ref>
|-
! Lengte en breedte
| 109 m by 73 m<ref name="y955" />
|-
! Binneruimte onder druk
| 1 005 m³<ref name="y955" />
|-
! Lugdruk aan boord
| 101,3 kPa (79% stikstof, 21% suurstof)
|-
! Kragopwekking
| 75 kW tot 90 kW<ref name="ISS_stats">{{Cite web |url=https://www.nasa.gov/feature/facts-and-figures |title=About the Space Station: Facts and Figures |last=Garcia |first=Mark |date=5 Januarie 2023 |publisher=NASA |access-date=13 Januarie 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230206183926/https://www.nasa.gov/feature/facts-and-figures/ |archive-date=6 Februarie 2023}}</ref>
|-
! Bemanning
| 7<ref name="y955" />
|-
! Wentelbaanhoogte
| 370 km tot 460 km<ref name="nasa-iss-overview">{{Cite web |url=https://www.nasa.gov/international-space-station/space-station-overview/ |title=International Space Station Overview |last=Garcia |first=Mark |date=28 April 2016 |publisher=NASA |access-date=28 Maart 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120175258/https://www.nasa.gov/international-space-station/space-station-overview/ |archive-date=20 November 2023}}</ref>
|-
! Wentelbaanhelling
| 51,64°<ref name="heavens-above">{{Cite web |last=Peat |first=Chris |date=21 Mei 2021 |title=ISS – Orbit |url=http://www.heavens-above.com/orbit.aspx?satid=25544 |access-date=21 Mei 2021 |website=Heavens-Above |archive-date=25 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225055512/https://www.heavens-above.com/orbit.aspx?satid=25544 |url-status=live}}</ref>
|-
! Omwentelingstyd
| 93 minute (15,5 wentelings per dag)<ref name="tracking2" />
|-
! Snelheid
| 7,67 km/s (ongeveer 28 000 km/h)<ref name="spotthestation">{{Cite web |url=https://spotthestation.nasa.gov/tracking_map.cfm |title=Live Space Station Tracking Map |publisher=NASA |access-date=2 Mei 2024 |archive-date=10 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510180547/https://spotthestation.nasa.gov/tracking_map.cfm |url-status=dead}}</ref>
|}
== Geskiedenis ==
=== Konsepsie ===
[[Lêer:ISS Agreements.jpg|duimnael|’n Gedenkplaat ter ere van die Internasionale Ruimtestasie-ooreenkoms tussen regerings wat in Januarie 1998 onderteken is.]]
Vroeg in die [[Ruimtewedloop|ruimtewedloop]] het die Verenigde State en die [[Sowjetunie]] al moontlikhede vir samewerking in die ruimte begin soek. Dit het in 1975 op die Apollo-Sojoez-toetsprojek uitgeloop, die eerste keer dat ruimtetuie van twee verskillende lande aanmekaar gekoppel het. Verdere gesamentlike sendings is oorweeg, onder meer een waarin die reserwe-[[Skylab]]-stasie met Apollo- en Sojoez-tuie besoek sou word en ’n ander waarin Skylab met ’n Sowjet-[[Saljoet-ruimteprogram|Saljoet]]-stasie sou koppel. Krimpende begrotings en toenemende spanning van die [[Koue Oorlog]] in die laat 1970's het dié planne laat verval.<ref name="wired-20120326">{{Cite magazine |last=Portree |first=David S. F. |date=26 Maart 2012 |title=Skylab-Salyut Space Laboratory (1972) |url=https://www.wired.com/2012/03/skylab-salyut-space-laboratory-1972/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810132230/https://www.wired.com/2012/03/skylab-salyut-space-laboratory-1972/ |archive-date=10 Augustus 2023 |magazine=Wired}}</ref>
In [[1982]] het die [[VSA|Amerikaanse]] president [[Ronald Reagan]] voorgestel dat ’n internasionale ruimtestasie met die naam Freedom gebou word. Die [[Europese Ruimtevaartorganisasie]] (ESA) is in 1984 genooi om aan die projek deel te neem en het die ''Columbus''-laboratorium teen 1987 goedgekeur;<ref name="esa-columbus">{{Cite web |title=From Spacelab to Columbus |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Human_Spaceflight/Space_Shuttle/From_Spacelab_to_Columbus |publisher=Europese Ruimtevaartorganisasie |access-date=25 Oktober 2026}}</ref> Japan het sy eie laboratorium, ''Kibō'', in 1985 aangekondig.
Daar het egter niks van gekom nie en in die begin van die 1990's is die konsep en die naam gewysig. Stygende koste het die planne in twyfel getrek: die Amerikaanse Kongres was onwillig om genoeg geld vir ''Freedom'' te gee en het geëis dat NASA meer buitelandse deelname kry om die koste te help dra, anders sou die hele projek gestaak word.<ref name="nyt-19930608">{{Cite news |last=Leary |first=Warren E. |date=8 Junie 1993 |title=Fate of Space Station Is in Doubt As All Options Exceed Cost Goals |url=https://www.nytimes.com/1993/06/08/science/fate-of-space-station-is-in-doubt-as-all-options-exceed-cost-goals.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150526085040/http://www.nytimes.com/1993/06/08/science/fate-of-space-station-is-in-doubt-as-all-options-exceed-cost-goals.html |archive-date=26 Mei 2015 |work=The New York Times}}</ref> [[Rusland]], wat besef het dat daar geen verdere toekoms in hul ruimtestasie, [[Mir]], was nie, het besluit om aan die projek deel te neem en sy eie planne vir Mir 2 op die ys gesit. Die Sowjetunie het sedert die middel 1980's al modules vir Mir 2 gebou, maar ná die uiteenval van die land was dié stasie in gevaar om nooit gelanseer te word nie.<ref name="astronautix-mir2">{{Cite web |title=Mir-2 |url=http://www.astronautix.com/m/mir-2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820191936/http://www.astronautix.com/m/mir-2.html |archive-date=20 Augustus 2016 |url-status=live |access-date=12 Februarie 2011 |publisher=Astronautix}}</ref> Met albei projekte in die gedrang het Amerikaanse en Russiese amptenare vergader en voorgestel dat die twee saamgevoeg word.<ref name="wp-19931105">{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1993/11/05/us-proposes-space-merger-with-russia/88a4b85e-ade1-4f53-9cf3-df97a5be891d/ |newspaper=The Washington Post |title=U.S. Proposes Space Station Merger with Russia |date=5 November 1993}}</ref>
Om ervaring op te doen met ruimtestasies (onder meer langdurige verblyf in die ruimte), het die VSA en Rusland ’n ooreenkoms aangegaan wat bekend was as Fase Een. Daarvoor is van die Mir-ruimtestasie omvattend gebruik gemaak.<ref name="SMB">{{Cite web |title=Shuttle–Mir History/Background/How "Phase 1" Started |publisher=NASA |date=4 April 2004 |first=Kim |last=Dismukes |url=http://spaceflight.nasa.gov/history/shuttle-mir/history/h-b-start.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20011116155733/http://spaceflight.nasa.gov/history/shuttle-mir/history/h-b-start.htm |url-status=dead |archive-date=16 November 2001 |access-date=12 April 2007}}</ref> In September 1993 het [[Al Gore]] en [[Wiktor Tsjernomirdin]] die planne van Fase Twee aangekondig. Dit was die daadwerklike bou van die Internasionale Ruimtestasie.<ref name="gao">{{Cite web |url=http://archive.gao.gov/t2pbat3/151975.pdf |title=Space Station: Impact of the Expanded Russian Role on Funding and Research |access-date=3 November 2006 |first=Donna |last=Heivilin |date=21 Junie 1994 |publisher=Government Accountability Office |archive-date=21 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721083656/http://archive.gao.gov/t2pbat3/151975.pdf |url-status=dead}}</ref>
=== Die 1998-ooreenkoms ===
Op [[29 Januarie]] [[1998]] is die ooreenkoms vir die ruimtestasie deur 15 regerings onderteken. Dit het die basis van die grootste internasionale wetenskaplike projek in die geskiedenis van [[ruimtevaart]] gevorm. Die eerste artikel van die ooreenkoms stel die doel daarvan so:<ref name="legal-framework">{{Cite web |date=20 Julie 2001 |url=http://www.esa.int/esaHS/ESAH7O0VMOC_iss_0.html |title=International Space Station Legal Framework |work=International Space Station |publisher=Europese Ruimtevaartorganisasie |access-date=16 September 2006}}</ref>
{{Aanhaling|Hierdie ooreenkoms is ’n langtermynraamwerk vir internasionale samewerking op die grondslag van ’n opregte vennootskap, vir die gedetailleerde ontwerp, ontwikkeling, bedryf en benutting van ’n permanent bewoonde burgerlike ruimtestasie vir vreedsame doeleindes, in ooreenstemming met die internasionale reg.|Artikel 1 van die Internasionale Ruimtestasie-ooreenkoms tussen regerings}}
Die ooreenkoms vorm die boonste van vier lae in ’n ingewikkelde regsraamwerk. Daaronder lê vier memorandums van ooreenkoms tussen NASA en elk van die vier ander vennote, want NASA is as bestuurder van die stasie aangewys; daarna kom ruilooreenkomste waarin die vennote regte en verpligtinge teen mekaar verhandel, soos die ooreenkoms van 2005 waarvolgens NASA sitplekke op Sojoez-tuie en vragruimte op Progress-tuie koop. ’n Vierde laag vul die memorandums aan en bevat onder meer die gedragskode van 2000, wat strafregtelike jurisdiksie en gedragsreëls vir die bemanning vasstel.
Fase Drie van die projek behels die volledige werking en permanente bewoning van die ruimtestasie.
=== Vervaardiging ===
[[Lêer:ISS from Atlantis - Sts101-714-016.jpg|duimnael|''Zarja'' en ''Unity'', die eerste twee modules van die stasie, in Mei 2000.]]
Die onderdele van die stasie is oor die hele wêreld gebou. Die modules van die Russiese segment, waaronder ''Zarja'' en ''Zvezda'', is by die Chroenitsjef-staatsnavorsings- en -produksieruimtesentrum in Moskou vervaardig; ''Zvezda'' is reeds in 1985 as ’n onderdeel van die Mir 2-stasie gebou, wat nooit gelanseer is nie.<ref name=":4">{{Cite web |title=Building ISS |url=https://nara.getarchive.net/collections/building-iss-timeline |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028222416/https://nara.getarchive.net/collections/building-iss-timeline |archive-date=28 Oktober 2021 |access-date=28 Oktober 2021 |website=U.S. National Archives & DVIDS}}</ref>
Groot dele van die Amerikaanse segment, onder meer die modules ''Destiny'' en ''Unity'', die geïntegreerde draagraam en die sonpanele, is by NASA se Marshall-ruimtevlugsentrum in [[Huntsville, Alabama]] en die Michoud-monteeraanleg in [[New Orleans]] gebou. Die Europese module ''Columbus'' is in Duitsland gebou en die Japannese module ''Kibō'' by die Tsukuba-ruimtesentrum, terwyl die robotarm Canadarm2 en die robothand Dextre ’n gesamentlike Kanadees-Amerikaanse projek was. Al dié onderdele is na die Kennedy-ruimtesentrum in Florida vervoer om vir lansering voorberei te word.<ref name=":4" />
=== Samestelling in die ruimte ===
Die samestelling van die stasie het in November 1998 begin.<ref name="OnOrbit" /> Die modules van die Russiese segment is outomaties gelanseer en gekoppel, met ''Rassvet'' as enigste uitsondering. Die ander modules en onderdele is deur die Amerikaanse [[Pendeltuig|pendeltuig]] afgelewer en moes deur ruimtevaarders ingebou word, hetsy met robotarms hetsy tydens [[Ruimtewandeling|ruimtewandelings]]. Teen 5 Junie 2011 het ruimtevaarders meer as 159 ruimtewandelings van altesaam meer as 1 000 uur onderneem om onderdele by die stasie te voeg.<ref name="ISStD">{{Cite web |date=9 Maart 2011 |title=The ISS to Date |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/isstodate.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611163133/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/isstodate.html |archive-date=11 Junie 2015 |access-date=21 Maart 2011 |publisher=NASA}}</ref><ref name="mcc">{{Cite web |last=Dismukes |first=Kim |date=1 Desember 2002 |title=Mission Control Answers Your Questions: STS-113 Q17 |url=http://spaceflight.nasa.gov/feedback/expert/answer/mcc/sts-113/11_23_20_01_179.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724020141/https://spaceflight.nasa.gov/feedback/expert/answer/mcc/sts-113/11_23_20_01_179.html |archive-date=24 Julie 2020 |access-date=14 Junie 2009 |website=spaceflight.nasa.gov |publisher=NASA}}</ref>
Die Russiese module ''Zarja'' is op 20 November 1998 met ’n Proton-vuurpyl gelanseer en het die stasie van stukrag, oriëntasiebeheer, kommunikasie en elektriese krag voorsien. Twee weke later, op 4 Desember 1998, is die Amerikaanse module ''Unity'' met die pendeltuig ''Endeavour'' afgelewer en aan ''Zarja'' gekoppel. Hoewel die verbinding van twee modules wat op verskillende vastelande deur voormalige aartsvyande gebou is ’n mylpyl was, het albei nog lewensondersteuningstelsels ontbreek en het die stasie die volgende twee jaar onbewoon gebly. Die keerpunt het in Julie 2000 met die lansering van ''Zvezda'' gekom, wat woonkwartiere en lewensondersteuning gehad het en permanente bewoning moontlik gemaak het. Die eerste bemanning, Ekspedisie 1, het in daardie November met Sojoez TM-31 aangekom.
[[Lêer:International Space Station after undocking of STS-132.jpg|duimnael|Die stasie in Mei 2010, soos gesien vanaf die pendeltuig ''Atlantis''.]]
Die stasie het daarna geleidelik gegroei. ’n Sojoez-vuurpyl het die koppelkompartement ''Pirs'' afgelewer, en die pendeltuie ''Discovery'', ''Atlantis'' en ''Endeavour'' het die Amerikaanse laboratorium ''Destiny'', die lugsluis ''Quest'', die robotarm Canadarm2 en verdere segmente van die draagraam gebring. Die verlies van die pendeltuig ''Columbia'' in 2003 het die res van die vloot aan die grond gehou en die bouwerk gestaak. Die samestelling het in 2006 hervat, toe ''Atlantis'' die tweede stel sonpanele afgelewer het. Met die stasie se groter kragvermoë kon meer modules gehuisves word, en die Amerikaanse module ''Harmony'' en die Europese laboratorium ''Columbus'' het gevolg, kort daarna deur die eerste twee dele van die Japannese laboratorium ''Kibō''. In Maart 2009 is die draagraam met die vierde en laaste stel sonpanele voltooi, in Julie 2009 die laaste deel van ''Kibō'' afgelewer en daarna die Russiese module ''Poisk''. Die Amerikaanse module ''Tranquility'' en die uitkykkoepel ''Cupola'' het in Februarie 2010 gevolg en die Russiese module ''Rassvet'' in Mei 2010. Die laaste module van die Amerikaanse segment, ''Leonardo'', is in Februarie 2011 op die finale vlug van ''Discovery'' afgelewer.<ref name="nasa-sts-133">{{Cite web |title=STS-133 |url=https://www.nasa.gov/mission/sts-133/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120173518/https://www.nasa.gov/mission/sts-133/ |archive-date=20 November 2023 |access-date=1 September 2014 |publisher=NASA}}</ref>
Rusland se nuwe navorsingsmodule ''Nauka'' het in Julie 2021 gekoppel,<ref name="tass-20210928">{{Cite news |date=28 September 2021 |title=Crewed spacecraft docked to ISS's module Nauka first time |url=https://tass.com/science/1343409 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810145340/https://tass.com/science/1343409 |archive-date=10 Augustus 2023 |access-date=11 Oktober 2021 |agency=TASS}}</ref> saam met die Europese robotarm, wat homself na verskillende dele van die Russiese segment kan verplaas.<ref name="tass-20190325">{{Cite news |date=25 Maart 2019 |title=Рогозин подтвердил, что на модуль "Наука" поставят баки от разгонного блока "Фрегат" |url=https://tass.ru/kosmos/6253886 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810144639/https://tass.ru/kosmos/6253886 |archive-date=10 Augustus 2023 |access-date=31 Maart 2019 |agency=TASS |language=ru}}</ref> Die jongste toevoeging, die koppelmodule ''Pritsjal'', het in November 2021 gekoppel.<ref name="roscosmos-20211126">{{Cite press release |title=Новый модуль вошел в состав российского сегмента МКС |date=26 November 2021 |publisher=Roskosmos |url=https://www.roscosmos.ru/33473/ |language=ru |access-date=6 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127013431/https://www.roscosmos.ru/33473/ |archive-date=27 November 2021}}</ref>
== Internasionale samewerking ==
Met vyf ruimteprogramme en vyftien lande betrokke, is die Internasionale Ruimtestasie die politiek en regtens ingewikkeldste ruimteverkenningsprogram in die geskiedenis.<ref name="z085" />
=== Deelnemende lande ===
Die deelnemende lande is:
* [[Kanada]]
* die [[Europese Ruimtevaartorganisasie]], namens elf lidlande:
** [[België]]
** [[Denemarke]]
** [[Duitsland]]
** [[Frankryk]]
** [[Italië]]
** [[Nederland]]
** [[Noorweë]]
** [[Spanje]]
** [[Swede]]
** [[Switserland]]
** [[Verenigde Koninkryk]]
* [[Japan]]
* [[Rusland]]
* [[VSA|Verenigde State van Amerika]]
[[Brasilië]] is ook genooi om deel te neem, die enigste ontwikkelende land wat so ’n uitnodiging ontvang het. Dit sou ses onderdele lewer en in ruil daarvoor gebruiksregte op die stasie kry, maar kon weens ’n gebrek aan geld en politieke steun niks lewer nie en het in 2007 amptelik uit die program getree.<ref name="silva-2005">{{Cite journal |last=Henriques da Silva |first=Darly |date=1 Februarie 2005 |title=Brazilian participation in the International Space Station (ISS) program: commitment or bargain struck? |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0265964604000797 |journal=Space Policy |volume=21 |issue=1 |pages=55-63 |doi=10.1016/j.spacepol.2004.11.006 |bibcode=2005SpPol..21...55H |issn=0265-9646}}</ref><ref name="ansdell-2011">{{Cite journal |last1=Ansdell |first1=M. |last2=Ehrenfreund |first2=P. |last3=McKay |first3=C. |date=1 Junie 2011 |title=Stepping stones toward global space exploration |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0094576510004169 |journal=Acta Astronautica |volume=68 |issue=11 |pages=2098-2113 |doi=10.1016/j.actaastro.2010.10.025 |bibcode=2011AcAau..68.2098A |issn=0094-5765}}</ref>
=== Spanning sedert 2022 ===
Ná die Russiese inval in [[Oekraïne]] in 2022 is voortgesette samewerking tussen Rusland en die ander lande op die stasie in twyfel getrek. Dmitri Rogosin, hoof van Roskosmos, het laat deurskemer dat ’n Russiese onttrekking die stasie se wentelbaan sou laat verval omdat die vermoë om die stasie op te stoot sou wegval, en het gevra wie die stasie van ’n onbeheerde terugkeer bo Amerikaanse of Europese gebied sou red.<ref name="arstechnica-20220225">{{Cite news |url=https://arstechnica.com/science/2022/02/the-russian-invasion-of-ukraine-will-have-myriad-impacts-on-spaceflight/ |title=The Russian invasion of Ukraine will have myriad impacts on spaceflight |last=Berger |first=Eric |date=25 Februarie 2022 |access-date=4 Maart 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230905025847/https://arstechnica.com/science/2022/02/the-russian-invasion-of-ukraine-will-have-myriad-impacts-on-spaceflight/ |archive-date=5 September 2023 |work=Ars Technica}}</ref> Sy bewering dat die stasie nie oor Rusland vlieg nie is onwaar: die stasie vlieg oor alle dele van die Aarde tussen 51,6 grade noord en suid, ongeveer die breedtegraad van Saratof. Rogosin het later getwiet dat normale verhoudinge tussen die vennote eers herstel kan word wanneer sanksies opgehef word, en aangedui dat Roskosmos voorstelle aan die Russiese regering sou doen om die samewerking te beëindig.<ref name="arstechnica-20220402">{{Cite news |url=https://arstechnica.com/science/2022/04/no-no-no-russia-is-not-halting-cooperation-on-the-space-station/ |title=Russia asked NASA to end sanctions to save the ISS, but the West didn't blink |last=Berger |first=Eric |date=2 April 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810130453/https://arstechnica.com/science/2022/04/no-no-no-russia-is-not-halting-cooperation-on-the-space-station/ |archive-date=10 Augustus 2023 |work=Ars Technica}}</ref> NASA het gesê dat die Amerikaanse maatskappy Northrop Grumman desnoods ’n stootvermoë kan verskaf om die stasie in sy wentelbaan te hou.<ref name="guardian-20220301">{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/science/2022/mar/01/nasa-explores-how-to-keep-international-space-station-in-orbit-without-russian-help |title=Nasa explores how to keep international space station in orbit without Russian help |date=1 Maart 2022 |access-date=30 April 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005203717/https://www.theguardian.com/science/2022/mar/01/nasa-explores-how-to-keep-international-space-station-in-orbit-without-russian-help |archive-date=5 Oktober 2023 |work=The Guardian |agency=Agence France-Presse}}</ref>
Op 26 Julie 2022 het Joeri Borisof, Rogosin se opvolger, aan president [[Wladimir Poetin]] planne voorgelê om ná 2024 uit die program te tree.<ref name="borisov">{{Cite news |last=Harwood |first=William |date=26 Julie 2022 |title=Russia says it will withdraw from the International Space Station after 2024 |publisher=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/russia-international-space-station-exit-2024/ |url-status=live |access-date=26 Julie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810131755/https://www.cbsnews.com/news/russia-international-space-station-exit-2024/ |archive-date=10 Augustus 2023}}</ref> Robyn Gatens, die NASA-amptenaar wat oor die stasie gaan, het geantwoord dat NASA geen formele kennisgewing van Roskosmos oor onttrekkingsplanne ontvang het nie.<ref name="roulette-2022">{{Cite news |last1=Roulette |first1=Joey |last2=Brunnstrom |first2=David |last3=Hunnicutt |first3=Trevor |last4=Gorman |first4=Steve |date=27 Julie 2022 |title=Russia signals space station pullout, but NASA says it's not official yet |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/technology/russia-has-not-signaled-space-station-withdrawal-nasa-us-official-says-2022-07-26/ |url-status=live |access-date=26 Julie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010212934/https://www.reuters.com/technology/russia-has-not-signaled-space-station-withdrawal-nasa-us-official-says-2022-07-26/ |archive-date=10 Oktober 2023}}</ref>
== Doel en navorsing ==
Die stasie is oorspronklik as ’n laboratorium, ’n sterrewag en ’n fabriek bedoel, en daarby as ’n vertrekpunt in ’n [[Lae aardwentelbaan|lae aardwentelbaan]] vir moontlike toekomstige sendings na die Maan, Mars en asteroïede. Nie al die gebruike wat in die oorspronklike memorandum tussen NASA en Roskosmos in die vooruitsig gestel is, is egter verwesenlik nie.<ref name="rsa-mou">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/nasa_rsa.html |title=Memorandum of Understanding Between the National Aeronautics and Space Administration of the United States of America and the Russian Space Agency Concerning Cooperation on the Civil International Space Station |publisher=NASA |access-date=19 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151215114755/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/nasa_rsa.html |archive-date=15 Desember 2015}}</ref> In die Amerikaanse nasionale ruimtebeleid van 2010 het die stasie kommersiële, diplomatieke<ref name="payette-2012">{{Cite journal |url=https://www.sciencediplomacy.org/article/2012/research-and-diplomacy-350-kilometers-above-earth |title=Research and Diplomacy 350 Kilometers above the Earth: Lessons from the International Space Station |last=Payette |first=Julie |date=10 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306143438/https://www.sciencediplomacy.org/article/2012/research-and-diplomacy-350-kilometers-above-earth |archive-date=6 Maart 2013 |issue=4 |journal=Science & Diplomacy |volume=1}}</ref> en opvoedkundige rolle bygekry.<ref name="usnsp">{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/sites/default/files/national_space_policy_6-28-10.pdf |title=National Space Policy of the United States of America |date=28 Junie 2010 |publisher=Die Withuis |access-date=20 Julie 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027102640/https://obamawhitehouse.archives.gov/sites/default/files/national_space_policy_6-28-10.pdf |archive-date=27 Oktober 2023}}</ref>
=== Wetenskaplike navorsing ===
[[Lêer:ISS-08 Michael Foale conducts an inspection of the Microgravity Science Glovebox.jpg|duimnael|Michael Foale ondersoek die handskoenkas vir mikrogravitasiewetenskap tydens Ekspedisie 8.]]
Die stasie bied ’n platform vir wetenskaplike navorsing waar krag, data, verkoeling en ’n bemanning beskikbaar is om eksperimente te ondersteun. Klein onbemande ruimtetuie kan ook as platforms vir eksperimente dien, veral vir werk wat gewigloosheid en blootstelling aan die ruimte verg, maar ’n ruimtestasie bied ’n langtermynomgewing waarin studies oor dekades heen voortgesit kan word, met navorsers byderhand.<ref name="10th">{{Cite press release |url=https://www3.nasa.gov/home/hqnews/2008/nov/HQ_08-296_ISS_10th_Anniversary.html |title=Nations Around the World Mark 10th Anniversary of International Space Station |last1=Trinidad |first1=Katherine |last2=Humphries |first2=Kelly |date=17 November 2008 |publisher=NASA |access-date=6 Maart 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521030300/https://www.nasa.gov/home/hqnews/2008/nov/HQ_08-296_ISS_10th_Anniversary.html |archive-date=21 Mei 2022}}</ref> Resultate word deur die nasionale laboratorium van die stasie beskikbaar gestel<ref name="h334">{{Cite web |title=Publications |website=ISS National Lab |date=20 Junie 2025 |url=https://issnationallab.org/publications/ |access-date=29 Augustus 2026}}</ref> en jaarliks deur NASA opgesom.<ref name="o432">{{Cite web |title=Space Station Research Results |website=NASA |date=21 April 2023 |url=https://www.nasa.gov/international-space-station/space-station-research-and-technology/space-station-research-results/ |access-date=29 Augustus 2026}}</ref>
Die stasie vereenvoudig eksperimente deurdat groepe eksperimente dieselfde lansering en dieselfde bemanningstyd kan deel. Navorsing word in ’n wye verskeidenheid velde gedoen, onder meer [[astrobiologie]], [[sterrekunde]], die fisiese wetenskappe, [[materiaalkunde]], ruimteweer, [[meteorologie]] en navorsing oor die mens, met inbegrip van ruimtegeneeskunde en die lewenswetenskappe.<ref name="nasa-navorsingsvelde">{{Cite web |date=26 Junie 2007 |title=Fields of Research |url=http://pdlprod3.hosc.msfc.nasa.gov/A-fieldsresearch/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080123150641/http://pdlprod3.hosc.msfc.nasa.gov/A-fieldsresearch/index.html |archive-date=23 Januarie 2008 |publisher=NASA}}</ref><ref name="nasa-doelwitte">{{Cite web |date=26 Junie 2007 |title=Getting on Board |url=http://pdlprod3.hosc.msfc.nasa.gov/B-gettingonboard/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208091537/http://pdlprod3.hosc.msfc.nasa.gov/B-gettingonboard/index.html |archive-date=8 Desember 2007 |publisher=NASA}}</ref> Wetenskaplikes op die Aarde het betyds toegang tot die data en kan veranderinge aan die bemanning se eksperimente voorstel; omdat voorraadtuie gereeld gelanseer word, kan nuwe toerusting ook maklik opgestuur word.<ref name="nasa-navorsingsvelde" /> Bemannings vlieg ekspedisies van etlike maande en lewer met ses lede ongeveer 160 mensure se arbeid per week, hoewel ’n aansienlike deel van die bemanning se tyd deur die instandhouding van die stasie in beslag geneem word.<ref name="science-in-school">{{Cite journal |url=https://www.scienceinschool.org/article/2009/the-international-space-station-life-in-space/ |title=The International Space Station: life in space |last1=Hartevelt-Velani |first1=Shamim |last2=Walker |first2=Carl |last3=Elmann-Larsen |first3=Benny |date=23 November 2009 |journal=Science in School |issue=10 |access-date=17 Februarie 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203232623/https://www.scienceinschool.org/article/2009/the-international-space-station-life-in-space/ |archive-date=3 Februarie 2023}}</ref>
Een van die bekendste eksperimente aan boord is die Alfa-magneetspektrometer, wat [[donker materie]] moet opspoor en ander grondliggende vrae oor die heelal moet help antwoord. Volgens NASA is die instrument so belangrik soos die [[Hubble-ruimteteleskoop]], en dit kon nie maklik op ’n vrystaande satelliet gehuisves word nie omdat dit te veel krag en datadeurset verg.<ref name="nasa-20110318">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/main/amsprocessing.html |title=AMS to Focus on Invisible Universe |date=18 Maart 2011 |publisher=NASA |access-date=8 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305123234/http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/main/amsprocessing.html |archive-date=5 Maart 2023}}</ref> Op 3 April 2013 het wetenskaplikes berig dat die instrument moontlik tekens van donker materie opgespoor het: die eerste resultate bevestig ’n onverklaarde oormaat hoë-energie-positrone in [[Kosmiese straling|kosmiese strale]] wat die Aarde bereik.<ref name="aps-20130403">{{Cite journal |title=First Result from the Alpha Magnetic Spectrometer on the International Space Station: Precision Measurement of the Positron Fraction in Primary Cosmic Rays of 0,5 tot 350 GeV |last=Aguilar, M. et al. (AMS Collaboration) |date=3 April 2013 |bibcode=2013PhRvL.110n1102A |doi=10.1103/PhysRevLett.110.141102 |journal=Physical Review Letters |volume=110 |issue=14 |pmid=25166975 |doi-access=free |issn=0031-9007}}</ref><ref name="bbc-20130403">{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-22016504 |title=Alpha Magnetic Spectrometer zeroes in on dark matter |last=Amos |first=Jonathan |date=3 April 2013 |access-date=3 April 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812222642/https://www.bbc.com/news/science-environment-22016504 |archive-date=12 Augustus 2023 |publisher=BBC News}}</ref>
Die ruimte is ’n vyandige omgewing vir die lewe. Onbeskermde blootstelling daaraan beteken intense bestraling, ’n [[vakuum]], uiterste temperature en mikrogravitasie.<ref name="space-microbiology">{{Cite journal |last1=Horneck |first1=Gerda |last2=Klaus |first2=David M. |last3=Mancinelli |first3=Rocco L. |date=Maart 2010 |title=Space Microbiology |journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews |publisher=American Society for Microbiology |volume=74 |issue=1 |pages=121-156 |bibcode=2010MMBR...74..121H |doi=10.1128/MMBR.00016-09 |pmc=2832349 |pmid=20197502}}</ref> Sommige eenvoudige lewensvorme, naamlik [[Ekstremofiel|ekstremofiele]]<ref name="bier-mikrobes">{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-11039206 |title=Beer microbes live 553 days outside ISS |last=Amos |first=Jonathan |date=23 Augustus 2010 |access-date=4 Junie 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811163449/https://www.bbc.com/news/science-environment-11039206 |archive-date=11 Augustus 2023 |publisher=BBC News}}</ref> en klein ongewerweldes soos [[Waterbeertjie|waterbeertjies]],<ref name="waterbeertjies">{{Cite journal |last=Ledford |first=Heidi |date=8 September 2008 |title=Spacesuits optional for 'water bears' |journal=Nature |doi=10.1038/news.2008.1087}}</ref> kan dit in ’n uiters uitgedroogde toestand oorleef.
Mediese navorsing verbreed die kennis van wat langdurige blootstelling aan die ruimte aan die menslike liggaam doen, onder meer spierverlies, beenverlies en die verskuiwing van liggaamsvloeistowwe. Dié data moet help bepaal of langdurige bemande ruimtevlug en die vestiging van mense in die ruimte haalbaar is. Data van 2006 oor been- en spierverlies het daarop gedui dat ruimtevaarders ’n aansienlike risiko van frakture en bewegingsprobleme sou loop as hulle ná ’n lang interplanetêre reis, soos die ses maande na [[Mars]], op ’n planeet moes land.<ref name="JCB">{{Cite book |first=Jay |last=Buckey |title=Space Physiology |date=23 Februarie 2006 |publisher=Oxford University Press USA |isbn=978-0-19-513725-5}}</ref>
Mediese studies word namens die Amerikaanse Nasionale Ruimtebiomediese Navorsingsinstituut aan boord gedoen. Een daarvan laat ruimtevaarders [[Ultraklank|ultraklankskanderings]] onder die leiding van kundiges op die Aarde doen, met die oog op die diagnose en behandeling van mediese toestande in die ruimte. Daar is gewoonlik geen geneesheer aan boord nie, wat diagnose bemoeilik. Daar word verwag dat sulke afstandsgeleide skanderings ook op die Aarde in noodgevalle en in afgeleë gebiede van nut sal wees waar ’n opgeleide geneesheer nie maklik bereikbaar is nie.<ref name="nasa-adum">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/science/experiments/ADUM.html |title=Advanced Diagnostic Ultrasound in Microgravity (ADUM) |last=Boen |first=Brooke |date=1 Mei 2009 |publisher=NASA |access-date=1 Oktober 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029061057/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/science/experiments/ADUM.html |archive-date=29 Oktober 2009}}</ref>
In Augustus 2020 het wetenskaplikes berig dat [[Bakterie|bakterieë]] van die Aarde, veral ''Deinococcus radiodurans'', wat baie weerstandig teen omgewingsgevare is, drie jaar lank in die ruimte kon oorleef. Die bevindings ondersteun die hipotese van [[panspermie]], naamlik dat die lewe deur die hele heelal voorkom en onder meer deur ruimtestof, [[Meteoroïed|meteoroïede]], [[Asteroïed|asteroïede]], [[Komeet|komete]] en besmette ruimtetuie versprei word.<ref name="fm-20200826">{{Cite journal |last=Kawaguchi |first=Yuko |date=26 Augustus 2020 |title=DNA Damage and Survival Time Course of Deinococcal Cell Pellets During 3 Years of Exposure to Outer Space |journal=Frontiers in Microbiology |volume=11 |doi=10.3389/fmicb.2020.02050 |pmid=32983036 |pmc=7479814 |doi-access=free |bibcode=2020FrMic..1102050K}}</ref>
Afstandswaarneming van die Aarde, sterrekunde en navorsing oor die diep ruimte het sedert die voltooiing van die Amerikaanse segment in 2011 aansienlik toegeneem. Navorsers het [[Aërosol|aerosole]], [[osoon]], [[weerlig]] en oksiede in die Aarde se atmosfeer ondersoek, en ook die [[Son]], kosmiese strale, kosmiese stof, antimaterie en donker materie in die heelal.<ref name="nasa-navorsingsvelde" /><ref name="eol-rss">{{Cite web |url=https://eol.jsc.nasa.gov/ESRS/ISS_Remote_Sensing_Systems/ |title=Earth Science & Remote Sensing Missions on ISS |publisher=NASA |access-date=9 Desember 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810131526/https://eol.jsc.nasa.gov/ESRS/ISS_Remote_Sensing_Systems/ |archive-date=10 Augustus 2023}}</ref>
=== Mikrogravitasie-omgewing ===
[[Lêer:Space Fire.jpg|duimnael|’n Vergelyking tussen ’n kers wat op die [[Aarde]] brand (links) en een wat in ’n toestand van vrye val brand, soos aan boord die stasie (regs).]]
Navorsers ondersoek wat die byna gewiglose omgewing van die stasie aan die evolusie, ontwikkeling, groei en inwendige prosesse van plante en diere doen. Na aanleiding van sommige van dié data wil NASA die uitwerking van mikrogravitasie op die groei van driedimensionele, mensagtige weefsel en op die ongewone [[Proteïen|proteïen]]kristalle wat in die ruimte kan vorm, ondersoek.<ref name="nasa-navorsingsvelde" />
Navorsing oor die fisika van vloeistowwe in mikrogravitasie lewer beter modelle van vloeistofgedrag. Omdat vloeistowwe in mikrogravitasie byna volledig kan meng, kan fisici vloeistowwe ondersoek wat op die Aarde swak meng. Reaksies wat deur lae swaartekrag en lae temperature vertraag word, verbeter op hul beurt die begrip van supergeleiding.<ref name="nasa-navorsingsvelde" />
[[Materiaalkunde]] is ’n belangrike navorsingsveld aan boord, met die doel om tegnieke wat op die Aarde gebruik word te verbeter.<ref name="nasa-materiaalkunde">{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/newhome/headlines/msad15sep99_1.htm |title=Materials Science 101 |date=15 September 1999 |publisher=NASA |access-date=18 Junie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614033947/http://science.nasa.gov/newhome/headlines/msad15sep99_1.htm |archive-date=14 Junie 2009}}</ref> ’n Ander belangstellingsveld is die invloed van lae swaartekrag op verbranding, waar die doeltreffendheid van brandstofgebruik en die beheer van uitlaatgasse en besoedelingstowwe ondersoek word.<ref name="nasa-navorsingsvelde" />
=== Verkenning ===
Die stasie bied ’n plek in die betreklike veiligheid van ’n lae aardwentelbaan waar die stelsels van ruimtetuie getoets kan word wat vir langdurige sendings na die Maan en Mars nodig sal wees. Dit lewer ervaring van bedryf, instandhouding, herstelwerk en die vervanging van onderdele in ’n wentelbaan, wat die vaardighede ontwikkel om ruimtetuie verder van die Aarde te bestuur, sendingrisiko's verminder en die vermoëns van interplanetêre ruimtetuie verbeter.<ref name="resprog">{{Cite web |title=ISS Research Program |url=http://spaceflightsystems.grc.nasa.gov/Advanced/ISSResearch/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213140014/http://spaceflightsystems.grc.nasa.gov/Advanced/ISSResearch/ |archive-date=13 Februarie 2009 |access-date=27 Februarie 2009 |publisher=NASA}}</ref> Volgens die ESA is die stasie onontbeerlik om vrae oor gewigloosheid, bestraling en ander ruimtespesifieke faktore te antwoord, terwyl die uitwerking van langdurige afsondering beter met nabootsings op die Aarde ondersoek kan word.<ref name="esa-mars500">{{Cite web |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/Mars500/Mars500_study_overview |title=Mars500: study overview |date=4 Junie 2011 |publisher=Europese Ruimtevaartorganisasie |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230819135747/https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/Mars500/Mars500_study_overview |archive-date=19 Augustus 2023}}</ref>
Sergei Krasnof, hoof van Rusland se bemande ruimtevlugprogramme, het in 2009 geskryf dat vennote wat aanvullende vermoëns en hulpbronne ontwikkel baie meer sekerheid oor die sukses en veiligheid van ruimteverkenning kan gee as vennote wat afsonderlik optree.<ref name="iaf2009">{{Cite web |title=The Sustainable Utilisation of the ISS Beyond 2015 |url=http://www.iafastro.org/docs/2009/ISS2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426051318/http://www.iafastro.org/docs/2009/ISS2015.pdf |archive-date=26 April 2012 |access-date=15 Desember 2011 |publisher=International Astronautical Congress}}</ref> ’n Bemande sending na Mars kan ’n veeltallige onderneming wees waarby ruimte-agentskappe en lande buite die huidige vennootskap betrokke is. Die ESA se destydse direkteur-generaal, Jean-Jacques Dordain, het in 2010 gesê sy agentskap is gereed om aan die ander vier vennote voor te stel dat China, [[Indië]] en [[Suid-Korea]] by die vennootskap aansluit.<ref name="esa-uitnodiging">{{Cite news |last=de Selding |first=Peter B. |date=3 Februarie 2010 |title=ESA Chief Lauds Renewed U.S. Commitment to Space Station, Earth Science |work=Space News |url=http://spacenews.com/esa-chief-lauds-renewed-us-commitment-space-station-earth-science/}}</ref> Amerikaanse wetgewing verhoed intussen dat NASA sonder die goedkeuring van die FBI en die Kongres met China aan ruimteprojekte saamwerk.<ref name="justice1">{{Cite web |last=Seitz |first=Virginia A. |title=Memorandum Opinion for the General Counsel, Office of Science and Technology Policy |date=19 September 2011 |url=https://www.justice.gov/olc/2011/conduct-diplomacy.pdf |website=justice.gov |publisher=Amerikaanse Departement van Justisie |archive-url=https://web.archive.org/web/20120713080223/http://www.justice.gov/olc/2011/conduct-diplomacy.pdf |access-date=23 Mei 2012 |archive-date=13 Julie 2012 |page=3}}</ref>
=== Onderwys en kulturele uitreik ===
[[Lêer:Crew in ATV with Jules Verne manuscript.jpg|duimnael|Oorspronklike manuskripte van [[Jules Verne]] wat deur die bemanning binne-in die vragtuig ''Jules Verne'' gewys word.]]
Die bemanning skep geleenthede vir leerders op die Aarde deur eksperimente uit te voer wat deur leerders ontwerp is, opvoedkundige demonstrasies te doen, leerders aan klaskamerweergawes van eksperimente te laat deelneem en met hulle oor die radio en per e-pos te praat.<ref name="ISSRG">{{Cite book |last=Kitmacher |first=Gary |title=Reference Guide to the International Space Station |publisher=Apogee Books |year=2006 |isbn=978-1-894959-34-6 |location=Kanada |pages=71-80 |issn=1496-6921}}</ref> Die ESA stel ’n groot verskeidenheid gratis onderwysmateriaal beskikbaar, onder meer ’n les waarin leerders ’n driedimensionele model van die binne- en buitekant van die stasie kan verken.<ref name="esa-iss-3d">{{Cite web |url=https://www.esa.int/Education/ISS_3-D_Teaching_Tool_Spaceflight_Challenge_I |title=ISS 3-D Teaching Tool: Spaceflight Challenge I |date=24 Mei 2011 |publisher=Europese Ruimtevaartorganisasie |access-date=8 Oktober 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811164504/https://www.esa.int/Education/ISS_3-D_Teaching_Tool_Spaceflight_Challenge_I |archive-date=11 Augustus 2023}}</ref><ref name="esa-onderwys">{{Cite web |url=https://www.esa.int/Education/Online_material |title=Online Materials |publisher=Europese Ruimtevaartorganisasie |access-date=3 April 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811162359/https://www.esa.int/Education/Online_material |archive-date=11 Augustus 2023}}</ref>
[[JAXA]] wil kinders inspireer om vakmanskap na te streef en hul bewustheid van die belang van die lewe en van hul verantwoordelikhede in die samelewing verhoog.<ref name="jaxa-vrede">{{Cite conference |url=https://www.unoosa.org/pdf/pres/copuos2010/tech-17E.pdf |title=Building Peace in Young Minds through Space Education |date=Junie 2010 |publisher=JAXA |location=Wene, Oostenryk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811162718/https://www.unoosa.org/pdf/pres/copuos2010/tech-17E.pdf |archive-date=11 Augustus 2023 |conference=Committee on the Peaceful Uses of Outer Space |volume=53}}</ref> In die agentskap se saadeksperimente word die uitwerking van ruimtevlug op plantsaad ondersoek deur sonneblomsaad te plant wat ongeveer nege maande aan boord was. Kulturele bedrywighede is ’n verdere hoofdoel van die program; Tetsuo Tanaka van JAXA het gesê daar is iets aan die ruimte wat selfs mense raak wat nie in die wetenskap belangstel nie.<ref name="jaxa2">{{Cite web |first=Tetsuo |last=Tanaka |title=Kibo: Japan's First Human Space Facility |url=http://www.jaxa.jp/article/special/kibo/tanaka01_e.html |access-date=8 Oktober 2011 |publisher=JAXA |archive-date=29 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111129145716/http://www.jaxa.jp/article/special/kibo/tanaka01_e.html}}</ref>
Die program vir [[amateurradio]] aan boord van die stasie is ’n vrywilligerprojek wat leerders wêreldwyd aanmoedig om loopbane in die wetenskap, tegnologie, ingenieurswese en wiskunde te volg deur hulle oor amateurradio met die bemanning te laat praat. Waar radiotoerusting nie gebruik kan word nie, word leerders oor luidsprekerfone met grondstasies verbind, wat die oproepe na die stasie deurskakel.
''First Orbit'' is ’n rolprentlengte-dokumentêr van 2011 oor Vostok 1, die eerste bemande ruimtevlug om die Aarde. Deur die stasie se wentelbaan so na as moontlik aan dié van Vostok 1 te pas, wat grondpad en tyd van die dag betref, kon die filmmaker Christopher Riley en die ESA-ruimtevaarder Paolo Nespoli die uitsig verfilm wat [[Joeri Gagarin]] op sy baanbrekersvlug gesien het. Die nuwe beeldmateriaal is met die oorspronklike klankopnames van Vostok 1 uit die Russiese staatsargief saamgesny.<ref name="guardian-20110411">{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2011/apr/11/yuri-gagarin-first-orbit-vostok |title=What Yuri Gagarin saw: First Orbit film to reveal the view from Vostok 1 |last=Riley |first=Christopher |date=11 April 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810132648/https://www.theguardian.com/science/blog/2011/apr/11/yuri-gagarin-first-orbit-vostok |archive-date=10 Augustus 2023 |work=The Guardian}}</ref>
In Mei 2013 het die bevelvoerder Chris Hadfield ’n musiekvideo van [[David Bowie]] se "Space Oddity" aan boord verfilm en op [[YouTube]] vrygestel.<ref name="bbc-20130513">{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/av/science-environment-22506395 |title=Astronaut bids farewell with Bowie cover version |date=13 Mei 2013 |access-date=24 September 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811163327/https://www.bbc.com/news/av/science-environment-22506395 |archive-date=11 Augustus 2023 |publisher=BBC News}}</ref> Dit was die eerste musiekvideo wat in die ruimte verfilm is.<ref name="gizmodo-20130512">{{Cite web |url=https://io9.gizmodo.com/chris-hadfield-sings-space-oddity-in-the-first-music-503764317 |title=Chris Hadfield sings 'Space Oddity' in the first music video in space |last=Davis |first=Lauren |date=12 Mei 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811163440/https://gizmodo.com/chris-hadfield-sings-space-oddity-in-the-first-music-503764317 |archive-date=11 Augustus 2023 |website=Gizmodo}}</ref>
In November 2017 het Paolo Nespoli twee opnames van sy stem gemaak, een in Engels en een in sy moedertaal [[Italiaans]], om in artikels op [[Wikipedia]] gebruik te word. Dit was die eerste inhoud wat in die ruimte spesifiek vir Wikipedia geskep is.<ref name="mabbett">{{Cite web |url=https://blog.wikimedia.org/2017/11/29/astronaut-spoken-voice/ |title=Close encounters of the Wikipedia kind: Astronaut is first to specifically contribute to Wikipedia from space |last=Mabbett |first=Andy |date=29 November 2017 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=4 Desember 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604132523/https://diff.wikimedia.org/2017/11/29/astronaut-spoken-voice/ |archive-date=4 Junie 2023 |website=Diff}}</ref><ref name="petris">{{Cite news |url=https://www.meteoweb.eu/2017/12/primo-contributo-extraterrestre-wikipedia-nespoli/1009617/ |title=Primo contributo 'extraterrestre' su Wikipedia: è di Nespoli |last=Petris |first=Antonella |date=1 Desember 2017 |language=it |access-date=4 Desember 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811173118/https://www.meteoweb.eu/2017/12/primo-contributo-extraterrestre-wikipedia-nespoli/1009617/ |archive-date=11 Augustus 2023 |work=Meteo Web}}</ref>
== Struktuur ==
[[Lêer:Node 2 - STS-134.jpg|duimnael|Die verbindingsknoop ''Harmony'' (middel), met ''Columbus'', ''Kibō'' en ''Destiny'' daaraan gekoppel.]]
Die stasie werk as ’n modulêre ruimtestasie, wat beteken dat modules by die struktuur gevoeg of daarvan verwyder kan word.
=== Modules onder druk ===
Die stasie het sestien groot modules onder druk, waarvan die bemanning sonder ruimtepakke gebruik kan maak.
{| class="wikitable"
|-
! Module !! Segment !! Afgelewer !! Funksie
|-
| ''Zarja'' (Заря, "dagbreek") || Russies || November 1998 || Oorspronklik krag, stukrag, oriëntasiebeheer en kommunikasie; nou hoofsaaklik berging
|-
| ''Unity'' (Knoop 1) || Amerikaans || Desember 1998 || Verbinding tussen die Russiese en Amerikaanse segmente, met ses koppelplekke
|-
| ''Zvezda'' (Звезда, "ster") || Russies || Julie 2000 || Kern van die Russiese segment: woonkwartiere, lewensondersteuning, bevel en beheer
|-
| ''Destiny'' || Amerikaans || Februarie 2001 || Hooflaboratorium van die Amerikaanse segment
|-
| ''Quest'' || Amerikaans || Julie 2001 || Lugsluis vir ruimtewandelings met Amerikaanse en Russiese ruimtepakke
|-
| ''Harmony'' (Knoop 2) || Amerikaans || Oktober 2007 || Sentrale knoop wat die Amerikaanse, Europese en Japannese laboratoriums verbind; slaapplek vir vier
|-
| ''Columbus'' || Europees || Februarie 2008 || Laboratorium; die ESA se grootste enkele bydrae
|-
| ''Kibō'' (きぼう, "hoop") || Japannees || 2008 tot 2009 || Die grootste enkele module: laboratorium, blootgestelde werkplek, twee bergplekke en ’n robotarm
|-
| ''Poisk'' || Russies || November 2009 || Lugsluis en koppelplek; sedert 2021 die enigste lugsluis van die Russiese segment
|-
| ''Tranquility'' (Knoop 3) || Amerikaans || Februarie 2010 || Omgewingsbeheer, lewensondersteuning, toilet en oefentoerusting
|-
| ''Cupola'' || Europees || Februarie 2010 || Uitkykkoepel met sewe vensters
|-
| ''Rassvet'' (Рассвет, "eerste lig") || Russies || Mei 2010 || Berging en koppelplek
|-
| ''Leonardo'' || Amerikaans || Februarie 2011 || Berging van onderdele, voorrade en afval; higiëne-area
|-
| BEAM || Amerikaans || April 2016 || Opblaasbare proefmodule
|-
| Bishop || Amerikaans || Desember 2020 || Kommersiële lugsluis vir die uitplasing van kleinsatelliete
|-
| ''Nauka'' (Наука, "wetenskap") || Russies || Julie 2021 || Hoofnavorsingsmodule van die Russiese segment
|-
| ''Pritsjal'' (Причал, "kaai") || Russies || November 2021 || Bolvormige koppelknoop met ses koppelplekke
|}
[[Lêer:Zarya from STS-88.jpg|duimnael|''Zarja'' soos vanaf die pendeltuig ''Endeavour'' gesien.]]
''Zarja'' was die eerste onderdeel van die stasie. Dit is ’n afstammeling van die TKS-ruimtetuig van die Saljoet-program, is in Rusland gebou maar behoort aan die Verenigde State, en sy naam, wat NASA en Roskosmos as "sonsopkoms" vertaal, dui op die begin van ’n nuwe tydperk van internasionale samewerking in die ruimte.<ref name="NASA2">{{Cite web |url=https://www.nasa.gov/international-space-station/zarya-module/ |title=Zarya Module |publisher=NASA |access-date=19 April 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118134120/https://www.nasa.gov/international-space-station/zarya-module/ |archive-date=18 November 2023}}</ref><ref name="rsw-enterprise">{{Cite web |url=https://www.russianspaceweb.com/iss_enterprise.html |title=Russian Segment: Enterprise |last=Zak |first=Anatoly |date=15 Oktober 2008 |access-date=4 Augustus 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811163146/https://www.russianspaceweb.com/iss_enterprise.html |archive-date=11 Augustus 2023 |website=RussianSpaceWeb}}</ref>
''Unity'' was die eerste Amerikaanse onderdeel. Die silindriese module is 4,57 m in deursnee en 5,47 m lank, is deur [[Boeing]] van staal gebou en het ses koppelplekke waaraan verdere modules en ruimtetuie kan vasmaak. Dit was die eerste van drie verbindingsknope, saam met ''Harmony'' en ''Tranquility'', wat die struktuurgeraamte van die Amerikaanse segment vorm.<ref name="nssdca-1998-069f">{{Cite web |title=NASA – NSSDCA – Spacecraft – Details |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1998-069F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423215409/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1998-069F |archive-date=23 April 2023 |access-date=6 Mei 2022 |website=nssdc.gsfc.nasa.gov |publisher=NASA |id=1998-069F}}</ref><ref name="nasa-roy-20091020">{{Cite web |url=https://blogs.nasa.gov/sailing_with_nasa/2009/10/20/post_1256076937193/ |title=ET-134's Mission, STS-130: Launching Tranquility |last=Roy |first=Steve |date=20 Oktober 2009 |publisher=NASA |access-date=23 November 2023 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322123432/https://blogs.nasa.gov/sailing_with_nasa/2009/10/20/post_1256076937193/ |archive-date=22 Maart 2023}}</ref>
''Zvezda'' is deur RKK Energia as ’n afstammeling van die Saljoet-program se DOS-ruimtetuie gebou en met ’n Proton-vuurpyl gelanseer. Dit bly die bevel- en beheersentrum van die Russiese segment en is die plek waar die bemanning in ’n noodgeval bymekaarkom.<ref name="ruspace">{{Cite web |title=Service Module – RuSpace |url=http://suzymchale.com/ruspace/sm.html |access-date=10 November 2020 |website=suzymchale.com |archive-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921234759/http://suzymchale.com/ruspace/sm.html}}</ref>
[[Lêer:ISS Destiny Lab.jpg|duimnael|Die module ''Destiny'' word by die stasie ingebou.]]
''Destiny'' is NASA se eerste permanente navorsingstasie in ’n wentelbaan sedert Skylab. Dit is deur Boeing gebou, met die pendeltuig ''Atlantis'' afgelewer en oor vyf dae in Februarie 2001 aan ''Unity'' gekoppel. Ruimtevaarders doen daar eksperimente in onder meer [[geneeskunde]], ingenieurswese, biotegnologie, [[fisika]], materiaalkunde en aardwetenskap, en die module huisves ook lewensondersteuningstelsels soos die suurstofopwekker.<ref name="boeing-destiny">{{Cite web |url=http://www.boeing.com/defense-space/space/spacestation/components/us_laboratory.html |title=Destiny Laboratory Module |last=Boeing |year=2008 |publisher=Boeing |access-date=7 Oktober 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011150013/http://www.boeing.com/defense-space/space/spacestation/components/us_laboratory.html |archive-date=11 Oktober 2008}}</ref><ref name="nasa-destiny">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/destiny.html |title=U.S. Destiny Laboratory |year=2003 |publisher=NASA |access-date=7 Oktober 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070709153924/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/elements/destiny.html |archive-date=9 Julie 2007}}</ref>
Die lugsluis ''Quest'' maak ruimtewandelings met óf die Amerikaanse ruimtepak óf die Russiese Orlan-pak moontlik. Voor dit ingebou is, was ruimtewandelings vanaf die stasie moeilik, want die Orlan-pak kon net uit die oorgangskamer van ''Zvezda'' gebruik word en die Amerikaanse pak net uit die lugsluis van ’n besoekende pendeltuig, wat nie ’n Orlan-pak kon huisves nie.<ref name="nasa-questairlock">{{Cite web |title=Quest Airlock |url=https://www.nasa.gov/international-space-station/quest-airlock/ |publisher=NASA |access-date=24 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024152123/https://www.nasa.gov/international-space-station/quest-airlock/ |archive-date=24 Oktober 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="usaf-2010">{{Cite web |last1=Stockman |first1=Bill |last2=Boyle |first2=Joe |last3=Bacon |first3=John |title=International Space Station Systems Engineering Case Study |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA538763.pdf |publisher=Amerikaanse Lugmag |access-date=24 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231124095002/https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA538763.pdf |archive-date=24 November 2023 |pages=36-38 |year=2010 |url-status=live}}</ref> ''Quest'' is 6,1 m lank en 4,0 m wyd en bevat ’n bemanningsluis, ’n toerustingsluis waar pakke gebêre word, en fasiliteite waarin ruimtevaarders die nag voor ’n ruimtewandeling suiwer suurstof kan inasem om duikersiekte te voorkom.<ref name="nasa-20210714">{{Cite web |last=Uri |first=John |title=Space Station 20th: STS-104 Brings Quest Joint Airlock to the Space Station |url=https://www.nasa.gov/history/space-station-20th-sts-104-brings-quest-joint-airlock-to-the-space-station/ |publisher=NASA |access-date=24 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231124093812/https://www.nasa.gov/history/space-station-20th-sts-104-brings-quest-joint-airlock-to-the-space-station/ |archive-date=24 November 2023 |date=14 Julie 2021 |url-status=live}}</ref><ref name="usaf-2010" /> Die Russiese lugsluis ''Poisk'' word gebruik om die Orlan-pakke in stand te hou en het twee luike wat na binne oopgaan, ’n ontwerpverandering ná ’n gevaarlike voorval op Mir, waar die bietjie lug wat in die sluis agtergebly het ’n luik wat na buite oopgaan te vinnig laat oopruk het.<ref name="rsw-mir">{{Cite web |url=https://www.russianspaceweb.com/mir_close_calls.html |title=Mir close calls |last=Zak |first=Anatoly |access-date=1 Mei 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811162132/https://www.russianspaceweb.com/mir_close_calls.html |archive-date=11 Augustus 2023 |website=RussianSpaceWeb}}</ref>
[[Lêer:Columbus module - cropped.jpg|duimnael|Die Europese laboratorium ''Columbus''.]]
Die laboratorium ''Columbus'' is net soos ''Harmony'' en ''Tranquility'' deur [[Thales Alenia Space]] in [[Turyn]] gebou, terwyl die toerusting en programmatuur in [[Bremen]] ontwerp en geïntegreer is. Dit is met die pendeltuig ''Atlantis'' gelanseer, is vir tien jaar se bedryf ontwerp en word vanuit die Duitse ruimtebedryfsentrum in Oberpfaffenhofen naby [[München]] beheer. Die ESA het €1,4 miljard aan die module bestee, met inbegrip van die eksperimente wat dit dra en die grondinfrastruktuur om hulle te bedryf.<ref name="sfn-20080211">{{Cite news |url=http://spaceflightnow.com/shuttle/sts122/080211fd5/index3.html |title=Station arm pulls Columbus module from cargo bay |last=Harwood |first=William |date=11 Februarie 2008 |access-date=7 Augustus 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507224754/http://spaceflightnow.com/shuttle/sts122/080211fd5/index3.html |archive-date=7 Mei 2016 |work=Spaceflight Now}}</ref>
''Kibō'', wat ook as die Japannese eksperimentmodule bekend staan, is die grootste enkele module op die stasie en is oor drie pendeltuigsendings in die ruimte saamgestel.<ref name="japantimes-20090630">{{Cite news |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2009/06/30/reference/japan-a-low-key-player-in-space-race/ |title=Japan a low-key player in space race |last=Kamiya |first=Setsuko |date=30 Junie 2009 |work=The Japan Times |page=3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813092804/http://www.japantimes.co.jp/news/2009/06/30/reference/japan-a-low-key-player-in-space-race/ |archive-date=13 Augustus 2013}}</ref>
[[Lêer:STS130 cupola view1.jpg|duimnael|Die vensters van die ''Cupola'' met die luike oop.]]
Die ''Cupola'' is ’n sterrewagmodule wat deur die ESA gebou is en sy naam aan die Italiaanse woord vir ’n koepel ontleen. Sy sewe vensters word vir eksperimente, koppelwerk en waarnemings van die Aarde gebruik; die middelste venster is 80 cm in deursnee. Met die ''Cupola'' se aankoms was die stasie 85% voltooi.<ref name="cupola">{{Cite web |url=http://www.thalesaleniaspace-issmodules.com/cupola |title=Thales Alenia Space and ISS modules – Cupola: a window over the Earth |date=26 Julie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100726075315/http://www.thalesaleniaspace-issmodules.com/cupola |archive-date=26 Julie 2010}}</ref>
''Rassvet'' word hoofsaaklik vir berging en as koppelplek gebruik. ''Atlantis'' het dit afgelewer in ruil daarvoor dat Rusland die Amerikaans gefinansierde ''Zarja'' in 1998 gelanseer het.<ref name="nsf-20090409">{{Cite news |url=https://www.nasaspaceflight.com/2009/04/sts-132-prcb-baselines-mission-to-deliver-russias-mrm-1/ |title=STS-132: PRCB baselines Atlantis' mission to deliver Russia's MRM-1 |last=Gebhardt |first=Chris |date=9 April 2009 |access-date=12 November 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412103414/https://www.nasaspaceflight.com/2009/04/sts-132-prcb-baselines-mission-to-deliver-russias-mrm-1/ |archive-date=12 April 2023 |work=NASASpaceFlight.com}}</ref> ''Leonardo'' was voor 2011 een van twee veeldoelige logistiekmodules waarmee vrag met die pendeltuig na en van die stasie vervoer is, en is toe in ’n permanente bergmodule omskep. Dit is na die Italiaanse veelsydige kunstenaar en wetenskaplike [[Leonardo da Vinci]] vernoem.
Die opblaasbare proefmodule BEAM is deur Bigelow Aerospace onder kontrak vir NASA ontwikkel en in Mei 2016 aan ''Tranquility'' opgeblaas en onder druk geplaas. Bigelow het sy bedrywighede gestaak en die eienaarskap van die module in Desember 2021 aan NASA oorgedra.<ref name="space20160410">{{Cite news |url=https://www.space.com/32528-spacex-dragon-delivers-inflatable-room-space-station.html |title=SpaceX Dragon Arrives at Space Station, Delivers Inflatable Room Prototype |last=Pearlman |first=Robert |date=10 April 2016 |access-date=11 April 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611082951/https://www.space.com/32528-spacex-dragon-delivers-inflatable-room-space-station.html |archive-date=11 Junie 2023 |work=Space.com}}</ref> Die Bishop-lugsluis, wat deur NanoRacks, Thales Alenia Space en Boeing gebou is, word gebruik om kleinsatelliete en ander vragte buite die stasie uit te plaas.<ref name="thales-milestone">{{Cite press release |url=https://www.thalesgroup.com/en/worldwide/space/press-release/thales-alenia-space-reaches-key-milestone-nanoracks-airlock-module |title=Thales Alenia Space reaches key milestone for NanoRacks' airlock module |date=20 Maart 2019 |publisher=Thales Alenia Space |location=Turyn, Italië |access-date=22 Augustus 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810130710/https://www.thalesgroup.com/en/worldwide/space/press-release/thales-alenia-space-reaches-key-milestone-nanoracks-airlock-module |archive-date=10 Augustus 2023}}</ref>
[[Lêer:Russian Spacewalkers dwarfed by the Nauka and Prichal modules 2 (cropped).jpg|duimnael|''Nauka'' en ''Pritsjal'' aan die stasie gekoppel.]]
''Nauka'' het op 29 Julie 2021 aan die onderkant van ''Zvezda'' gekoppel en so die plek van ''Pirs'' ingeneem.<ref name="rsw-ms17">{{Cite web |url=http://russianspaceweb.com/progress-ms-17.html |title=Progress MS-17 lifts off to prepare Prichal module arrival |last=Zak |first=Anatoly |date=9 Februarie 2021 |access-date=21 Oktober 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811171304/https://russianspaceweb.com/progress-ms-17.html |archive-date=11 Augustus 2023 |website=RussianSpaceWeb}}</ref> ''Pritsjal'' is ’n bolvormige module van 4 t wat as koppelknoop vir die Russiese segment dien en ses koppelplekke het. Een daarvan, met ’n aktiewe hibriede koppelstelsel, is gebruik om aan ''Nauka'' te koppel; die oorblywende vyf is passief en kan Sojoez- en Progress-tuie sowel as swaarder modules huisves. Die module was oorspronklik bedoel as deel van die intussen gekanselleerde Russiese wentelkompleks OPSEK.<ref name="rsw-um">{{Cite web |url=https://www.russianspaceweb.com/iss_node.html |title=Prichal Node Module, UM |last=Zak |first=Anatoly |date=22 Junie 2020 |access-date=23 Junie 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120175425/https://www.russianspaceweb.com/iss_node.html |archive-date=20 November 2023 |website=RussianSpaceWeb}}</ref>
''Pirs'' is die enigste module wat weer verwyder is. Dit is in September 2001 afgelewer en het as die Russiese segment se belangrikste lugsluis gedien, waar die Orlan-pakke gebêre en opgeknap is. Op 26 Julie 2021 is dit deur ’n Progress-tuig losgemaak en dieselfde dag uit sy wentelbaan gehaal om vir ''Nauka'' plek te maak.
=== Elemente sonder druk ===
[[Lêer:Truss breakdown.png|duimnael|Die onderdele van die geïntegreerde draagraam, met al die ruilbare eenhede op hul plekke.]]
Die stasie het ’n groot aantal buitenste onderdele wat nie onder druk hoef te wees nie. Die grootste daarvan is die geïntegreerde draagraam, waarteen die stasie se hoofsonpanele en hitteverkoelers gemonteer is<ref name="arrays">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/behindscenes/truss_segment.html |title=Spread Your Wings, It's Time to Fly |date=26 Julie 2006 |publisher=NASA |access-date=21 September 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111135544/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/behindscenes/truss_segment.html |archive-date=11 Januarie 2023}}</ref> en wat uit tien afsonderlike segmente bestaan.<ref name="OnOrbit" /> Die platforms daarop laat eksperimente toe om in die vakuum van die ruimte uitgevoer te word deur krag en plaaslike dataverwerking te verskaf, maar hul hoofdoel is om die ruilbare eenhede te berg waarmee gebreekte of verouderde onderdele vervang word.<ref name="nsf-20111223">{{Cite news |url=https://www.nasaspaceflight.com/2011/12/soyuz-tma-03m-docks-iss-returns-station-six-crewmembers-future-ops/ |title=Soyuz TMA-03M docks to ISS, returns station to six crewmembers for future ops |date=23 Desember 2011 |access-date=1 Mei 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811170248/https://www.nasaspaceflight.com/2011/12/soyuz-tma-03m-docks-iss-returns-station-six-crewmembers-future-ops/ |archive-date=11 Augustus 2023 |work=NASASpaceFlight.com}}</ref>
Kleiner blootstellingsfasiliteite is direk aan die laboratoriummodules gemonteer. Die blootgestelde werkplek van ''Kibō'' dien as ’n buitestoep vir dié kompleks, en ’n fasiliteit aan ''Columbus'' verskaf krag en dataverbindings vir eksperimente. Die grootste wetenskaplike vrag buite die stasie is die Alfa-magneetspektrometer, wat in Mei 2011 gelanseer is en teen die draagraam gemonteer is.<ref name="ams-cern">{{Cite web |url=http://ams.cern.ch/ |title=The Alpha Magnetic Spectrometer Experiment |date=21 Januarie 2009 |publisher=CERN |access-date=6 Maart 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811162236/https://ams.cern.ch/ |archive-date=11 Augustus 2023}}</ref> Die kommersiële platform ''Bartolomeo'', wat deur [[Airbus]] gebou is, is in Maart 2020 aan ''Columbus'' geheg en bied twaalf verdere plekke vir vragte buite die stasie, wat robotties bedien word en dus geen ruimtewandelings verg nie.
=== Robotarms en vragkrane ===
[[Lêer:Iss017e011097.jpg|duimnael|Die bevelvoerder Sergei Volkof op ''Pirs'' terwyl hy die handbediende Strela-kraan bedryf, wat die fotograaf Oleg Kononenko vashou.]]
Die draagraam dien as basis vir die stasie se belangrikste manipuleerstelsel, wat uit drie dele bestaan:
* Canadarm2, die grootste robotarm op die stasie, met ’n massa van 1 800 kg, wat ruimtetuie en modules van die Amerikaanse segment hanteer, bemanningslede en toerusting tydens ruimtewandelings vashou en Dextre na sy werkplekke beweeg.
* Dextre, ’n manipuleerder van 1 560 kg met twee arms en ’n draaibare bolyf, met kragtoerusting, ligte en video om ruilbare eenhede te vervang en ander werk te doen wat fyn beheer verg.<ref name="csa-dextre">{{Cite web |url=https://www.asc-csa.gc.ca/eng/iss/dextre/ |title=Dextre, the International Space Station's Robotic Handyman |date=18 April 2011 |publisher=Kanadese Ruimteagentskap |access-date=22 Junie 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405001741/https://www.asc-csa.gc.ca/eng/iss/dextre/ |archive-date=5 April 2023}}</ref>
* ’n Mobiele basisstelsel wat op spore langs die draagraam ry en as beweegbare basis vir Canadarm2 en Dextre dien, sodat die arms elke deel van die Amerikaanse segment kan bereik.<ref name="csa-mbs">{{Cite web |url=https://www.asc-csa.gc.ca/eng/iss/mobile-base/ |title=Mobile Base System |publisher=Kanadese Ruimteagentskap |access-date=22 Junie 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327123655/http://www.asc-csa.gc.ca/eng/iss/mobile-base/ |archive-date=27 Maart 2023}}</ref>
Die Europese robotarm, wat die Russiese segment bedien, is saam met ''Nauka'' gelanseer.<ref name="tass-20200402">{{Cite news |url=https://tass.com/science/1139385 |title=Russia postpones launch of Nauka research module to orbital outpost to 2021 |date=2 April 2020 |agency=TASS |access-date=1 Maart 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810143935/https://tass.com/science/1139385 |archive-date=10 Augustus 2023}}</ref> Die Russiese segment het nie arms nodig om ruimtetuie of modules te hanteer nie, want dié koppel outomaties en word op dieselfde manier weggedoen. Die bemanning gebruik wel die twee Strela-vragkrane (Стрела, "pyl"), elk met ’n massa van 45 kg, om bemanningslede en toerusting tydens ruimtewandelings in die Russiese segment rond te skuif.
=== Beplande en gekanselleerde modules ===
NASA het Axiom Space in Januarie 2020 ’n kontrak gegee om ’n kommersiële module vir die stasie te bou, wat aan die voorste koppelplek van ''Harmony'' sal vasmaak. Axiom het ’n hele segment van vyf modules beplan wat ná die ontmanteling van die stasie in ’n selfstandige stasie omskep sou word, maar het dié plan in Desember 2024 hersien sodat net een module, die vrag-, krag- en hittemodule, aan die stasie sal koppel.<ref name="sn-20241218">{{Cite web |last=Foust |first=Jeff |url=https://spacenews.com/axiom-space-revises-space-station-assembly-plans/ |title=Axiom Space revises space station assembly plans |work=SpaceNews |date=18 Desember 2024 |access-date=18 Desember 2024}}</ref> Dié module sal na verwagting nie voor 2027 gelanseer word nie en sowat ’n jaar later van die stasie losmaak om by Axiom se eie woonmodule aan te sluit.<ref name="sn-20241218" />
Verskeie modules wat vir die stasie ontwikkel of beplan is, is in die loop van die program gekanselleer, onder meer weens begrotingsbeperkings, omdat hulle onnodig geword het, of weens die herontwerp van die stasie ná die ''Columbia''-ramp van 2003. ’n Amerikaanse sentrifugemodule sou eksperimente by verskillende vlakke van kunsmatige swaartekrag gehuisves het en ’n Amerikaanse woonmodule sou as die stasie se woonkwartiere gedien het; die woonkwartiere is nou oor die hele stasie versprei.<ref name="spacecom-20060214">{{Cite news |url=https://www.space.com/2050-nasa-recycles-iss-module-life-support-research.html |title=NASA Recycles Former ISS Module for Life Support Research |last=Malik |first=Tariq |date=14 Februarie 2006 |access-date=11 Maart 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812225629/https://www.space.com/2050-nasa-recycles-iss-module-life-support-research.html |archive-date=12 Augustus 2023 |work=Space.com}}</ref> ’n Tussentydse beheermodule en ’n stukragmodule sou die funksies van ''Zvezda'' kon oorneem as die lansering daarvan misluk het,<ref name="navy-icm">{{Cite web |url=http://code8200.nrl.navy.mil/icm.html |title=ICM Interim Control Module |publisher=U.S. Naval Center for Space Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208164211/http://code8200.nrl.navy.mil/icm.html |archive-date=8 Februarie 2007}}</ref> en twee Russiese navorsingsmodules<ref name="boeing-russiese-modules">{{Cite web |url=http://www.boeing.com/defense-space/space/spacestation/components/russian_laboratory.html |title=Russian Research Modules |publisher=Boeing |access-date=21 Junie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100208034625/http://www.boeing.com/defense-space/space/spacestation/components/russian_laboratory.html |archive-date=8 Februarie 2010}}</ref> met ’n universele koppelmodule is vir wetenskaplike werk beplan.<ref name="rsw-russiese-segment">{{Cite web |url=https://www.russianspaceweb.com/iss_russia.html |title=Russian segment of the ISS |last=Zak |first=Anatoly |access-date=3 Oktober 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406134221/https://russianspaceweb.com/iss_russia.html |archive-date=6 April 2023 |website=RussianSpaceWeb}}</ref> Die Russiese kragplatform sou die Russiese segment onafhanklik van die Amerikaanse sonpanele van krag voorsien het.
== Stelsels aan boord ==
=== Lewensondersteuning ===
[[Lêer:SpaceStationCycle.svg|duimnael|upright=1.6|alt=’n Vloeidiagram van die onderdele van die stasie se lewensondersteuningstelsel.|Die samewerking tussen die onderdele van die stasie se stelsel vir omgewingsbeheer en lewensondersteuning.]]
Die kritieke stelsels aan boord is dié wat die atmosfeer beheer, water verskaf, kos voorsien, sanitasie en higiëne hanteer en brand opspoor en blus. Die Russiese segment se lewensondersteuningstelsels sit in die diensmodule ''Zvezda'' en word deels deur toerusting in die Amerikaanse segment aangevul; die laboratorium ''Nauka'' het sy eie volledige lewensondersteuningstelsels.
Die atmosfeer aan boord stem met dié van die Aarde ooreen. Die normale lugdruk is 101,3 kPa, dieselfde as op seevlak, want hoewel die bemanning by ’n laer druk gesond sou bly, is party toerusting baie druksensitief.<ref name="pressure">{{Cite web |title=5-8: The Air Up There |url=http://nasaexplores.com/show2_5_8a.php?id=04-032&gl=58 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714122324/http://www.nasaexplores.com/show2_5_8a.php?id=04-032&gl=58 |archive-date=14 Julie 2007 |access-date=16 September 2026 |url-status=dead |website=NASAexplores |publisher=NASA}}</ref> Aardagtige atmosferiese toestande is op al die Russiese en Sowjet-ruimtetuie gehandhaaf, terwyl Amerikaanse ruimtetuie ná lansering suiwer [[suurstof]] by ’n derde van die lugdruk op seevlak gebruik het.<ref name="spacemed">{{Cite book |last1=Davis |first1=Jeffrey R. |title=Fundamentals of Aerospace Medicine |last2=Johnson |first2=Robert |last3=Stepanek |first3=Jan |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2008 |volume=XII |place=Philadelphia, Pennsylvanië |pages=261-264}}</ref>
Die Elektron-stelsel in ''Zvezda'' en ’n soortgelyke stelsel in ''Destiny'' wek suurstof aan boord op.<ref name="OGS">{{Cite news |url=https://www.space.com/2052-air-apparent-oxygen-systems-iss.html |title=Air Apparent: New Oxygen Systems for the ISS |last=Malik |first=Tariq |date=15 Februarie 2006 |access-date=21 November 2008 |work=Space.com}}</ref> As rugsteun het die bemanning suurstof in bottels en chemiese suurstofopwekkers. [[Koolstofdioksied]] word deur die Vozdoech-stelsel in ''Zvezda'' uit die lug verwyder, en ander afvalprodukte van die menslike metabolisme, soos [[metaan]] uit die ingewande en ammoniak uit sweet, deur filters van geaktiveerde koolstof.<ref name="nasa-20001113">{{Cite web |first=Patrick L. |last=Barry |date=13 November 2000 |title=Breathing Easy on the Space Station |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast13nov_1 |publisher=NASA |access-date=8 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311204439/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast13nov_1 |archive-date=11 Maart 2019}}</ref>
Die Amerikaanse segment het ’n dubbele suurstofvoorraad: ’n druktenk op die lugsluis ''Quest'', wat in 2001 afgelewer is, en tien jaar later ’n geslote-kringstelsel van die ESA in ''Tranquility'', wat suurstof deur [[elektrolise]] opwek. Die [[waterstof]] wat daarby ontstaan, word met koolstofdioksied uit die kajuitlug gekombineer en in water en metaan omgeskakel.<ref name="nasa-20001113" />
=== Krag en temperatuurbeheer ===
[[Lêer:P4 deployed.jpg|duimnael|Een van die agt pare sonpanele wat teen die draagraam gemonteer is.]]
Dubbelsydige [[Sonpaneel|sonpanele]] voorsien die stasie van elektriese krag. Dié selle vang direkte sonlig aan die een kant en lig wat van die Aarde af weerkaats word aan die ander kant op, is doeltreffender as die enkelsydige selle wat op die Aarde gebruik word, en hul werktemperatuur is laer.<ref name="cuevas-2005">{{Cite conference |url=http://wenku.baidu.com/view/a815121ffc4ffe473368ab7a.html |title=The early history of bifacial solar cell |last=Cuevas |first=Andrés |date=Januarie 2005 |publisher=WIP Renewable Energies |access-date=14 Augustus 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405131511/https://wenku.baidu.com/view/a815121ffc4ffe473368ab7a.html |archive-date=5 April 2023 |conference=European Photovoltaic Solar Energy Conference |hdl=1885/84487 |volume=20}}</ref>
Die Russiese segment gebruik, soos die meeste ruimtetuie, 28 [[Volt|V]] gelykstroom van twee draaiende sonpanele op ''Zvezda''. Die Amerikaanse segment gebruik 130 V tot 180 V gelykstroom van sy eie panele; die krag word by 160 V gestabiliseer en versprei en dan na die 124 V omgeskakel wat die gebruikers verg. Die hoër verspreidingsspanning laat kleiner en ligter geleiers toe, maar ten koste van die bemanning se veiligheid. Die twee segmente deel krag deur omsetters. Die Amerikaanse panele is in vier pare vlerke gerangskik en lewer altesaam 75 kW tot 90 kW.<ref name="ISS_stats" />
Die stasie het oorspronklik herlaaibare nikkel-waterstofbatterye gebruik om krag te lewer gedurende die 45 minute van elke wenteling van 90 minute wat dit in die Aarde se skaduwee deurbring; die batterye word aan die dagkant van die wentelbaan herlaai. Hulle het ’n lewe van 6,5 jaar gehad, oor 37 000 laai- en ontlaaisiklusse, en is gereeld vervang. Sedert 2016 is hulle met litium-ioonbatterye vervang, wat na verwagting tot aan die einde van die program sal hou.<ref name="sfn-20161213">{{Cite news |url=https://spaceflightnow.com/2016/12/13/japanese-htv-makes-battery-delivery-to-international-space-station/ |title=Japanese HTV makes battery delivery to International Space Station |last=Clark |first=Stephen |date=13 Desember 2016 |access-date=29 Januarie 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810132031/https://spaceflightnow.com/2016/12/13/japanese-htv-makes-battery-delivery-to-international-space-station/ |archive-date=10 Augustus 2023 |work=Spaceflight Now}}</ref>
Die groot sonpanele wek ’n hoë spanningsverskil tussen die stasie en die [[ionosfeer]] op, wat vonkoorslag deur isolerende oppervlakke en die wegspatting van geleidende oppervlakke kan veroorsaak wanneer [[Ioon|ione]] deur die [[Plasma (fisika)|plasma]] om die stasie versnel word. Om dit te beperk, skep plasmakontakeenhede stroombane tussen die stasie en die omringende ruimteplasma.
[[Lêer:EATCS.png|duimnael|upright=1.6|Diagram van die stasie se aktiewe buitehittebeheerstelsel.]]
Die stasie se stelsels en eksperimente verbruik baie elektriese krag, waarvan byna alles in hitte omgeskakel word. ’n Passiewe stelsel van buitenste materiale, isolasie en hittepype hou die binnetemperatuur binne werkbare grense; wanneer dit nie kan byhou nie, neem ’n aktiewe buitehittebeheerstelsel oor. Dié stelsel gebruik ’n binnekring van nietoksiese waterverkoelmiddel om die lug te verkoel en te ontvog en dra die hitte na ’n buitekring van vloeibare [[ammoniak]] oor. Uit die hittewisselaars word die ammoniak na buiteverkoelers gepomp, wat die hitte as [[Infrarooi|infrarooistraling]] uitstraal, waarna dit terug na die stasie gesirkuleer word.<ref name="nasa-stayingcool">{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast21mar_1/ |title=Staying Cool on the ISS |last1=Price |first1=Steve |last2=Phillips |first2=Tony |last3=Knier |first3=Gil |date=21 Maart 2001 |publisher=NASA |access-date=22 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203012526/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast21mar_1/ |archive-date=3 Februarie 2023}}</ref> Die stelsel verkoel al die Amerikaanse modules onder druk, ook ''Kibō'' en ''Columbus'', en kan tot 70 kW aan hitte afgee, veel meer as die 14 kW van die vroeë stelsel wat dit vervang het.<ref name="atcs">{{Cite web |url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2021/02/473486main_iss_atcs_overview.pdf |title=Active Thermal Control System (ATCS) Overview |publisher=Boeing |access-date=8 Oktober 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016111319/https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2021/02/473486main_iss_atcs_overview.pdf |archive-date=16 Oktober 2023}}</ref>
=== Kommunikasie en rekenaars ===
[[Lêer:ISS-38 EVA-1 Laptops.jpg|duimnael|Skootrekenaars in die Amerikaanse laboratorium.]]
Die stasie maak van verskeie radiostelsels gebruik om telemetrie en wetenskaplike data tussen die stasie en die sendingbeheersentrums te stuur. Radioverbindings word ook tydens nader- en koppelwerk gebruik en vir klank- en videogesprekke tussen bemanningslede, vlugbeheerders en familielede, sodat die stasie met binne- sowel as buitekommunikasiestelsels toegerus is.<ref name="BoeingComm">{{Cite web |url=http://www.boeing.com/defense-space/space/spacestation/systems/communications_tracking.html |title=Communications and Tracking |publisher=Boeing |access-date=30 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611115319/http://www.boeing.com/defense-space/space/spacestation/systems/communications_tracking.html |archive-date=11 Junie 2008 |website=Integrated Defense Systems}}</ref> Die Russiese segment kan die Loetsj-dataherleidingsatelliete gebruik, wat met die lanserings van Loetsj-5A en Loetsj-5B in 2011 en 2012 weer bedryfsgereed geword het; daarby voorsien die Voschod-M-stelsel interne telefoonverbindings en VHF-radioverbindings met grondbeheer.<ref name="ISSRG" />
Die Amerikaanse segment gebruik twee afsonderlike radioverbindings: ’n S-bandstelsel vir klank, telemetrie en opdragte, en ’n Ku-bandstelsel vir klank, video en data. Die seine loop deur die Amerikaanse stelsel van opsporings- en dataherleidingsatelliete in ’n [[geostasionêre wentelbaan]], wat byna deurlopende kommunikasie in reële tyd met die sendingbeheersentrum in [[Houston]] moontlik maak.<ref name="ISSRG" /><ref name="BoeingComm" /> [[Radio|UHF-radio]] word deur ruimtevaarders tydens ruimtewandelings en deur ruimtetuie wat koppel of losmaak gebruik.<ref name="ISSRG" />
Die Amerikaanse segment is met ongeveer 100 kommersiële [[Skootrekenaar|skootrekenaars]] toegerus wat [[Microsoft Windows|Windows]] of [[Linux]] laat loop.<ref name="techrepublic-20160523">{{Cite news |last=Heath |first=Nick |date=23 Mei 2016 |title=From Windows 10, Linux, iPads, iPhones to HoloLens: The tech astronauts use on the ISS |url=https://www.techrepublic.com/article/from-windows-10-linux-ipads-iphones-to-hololens-the-tech-space-station-astronauts-use/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526014418/https://www.techrepublic.com/article/from-windows-10-linux-ipads-iphones-to-hololens-the-tech-space-station-astronauts-use/ |archive-date=26 Mei 2016 |access-date=29 Junie 2018 |work=TechRepublic}}</ref> Hulle is aangepas om die stasie se 28 V-gelykstroomstelsel te gebruik en kry ekstra ventilasie, want die hitte wat hulle voortbring kan in die gewiglose omgewing om hulle bly hang. NASA hou die rekenaars doelbewus so eenvormig as moontlik en bêre onderdele aan boord sodat die bemanning hulle self kan herstel.<ref name="esa-20130813">{{Cite web |last1=Zell |first1=Martin |last2=Suenson |first2=Rosita |date=13 Augustus 2013 |title=ESA ISS Science & System – Operations Status Report #150 Increment 36 |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/Columbus/ESA_ISS_Science_System_-_Operations_Status_Report_150_Increment_36_13_26_July_2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812203259/https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/Columbus/ESA_ISS_Science_System_-_Operations_Status_Report_150_Increment_36_13_26_July_2013 |archive-date=12 Augustus 2023 |access-date=11 Julie 2018 |publisher=Europese Ruimtevaartorganisasie}}</ref>
Die rekenaars val in twee groepe. Dié van die draagbare rekenaarstelsel laat Linux loop en word gebruik om met die stasie se hoofbevel- en beheerrekenaar te skakel, wat [[Debian]] laat loop nadat dit in 2013 ter wille van betroubaarheid en buigsaamheid van Windows oorgeskakel het.<ref name="register-20130510">{{Cite news |last=Thomson |first=Iain |date=10 Mei 2013 |title=Penguins in spa-a-a-ce! ISS dumps Windows for Linux on laptops |url=https://www.theregister.co.uk/2013/05/10/iss_linux_debian_deployment/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811162138/https://www.theregister.com/2013/05/10/iss_linux_debian_deployment/ |archive-date=11 Augustus 2023 |access-date=15 Mei 2013 |work=The Register}}</ref> Die hoofrekenaar hou toesig oor die kritieke stelsels wat die stasie in sy wentelbaan en die bemanning aan die lewe hou, en het in 2001, 2007 en 2017 gefaal; die laaste keer moes buitenste onderdele tydens ’n ruimtewandeling vervang word.<ref name="techrepublic-20160523" /> Die stasie se steunrekenaars word vir alles anders gebruik, van die nagaan van prosedures en die bestuur van eksperimente tot e-pos, videogesprekke en vermaak in rustyd. NASA het die stelsel in 2019 opgradeer en die spoed tot 600 Mbit/s verhoog;<ref name="universetoday-20190825">{{Cite news |last=Williams |first=Matt |date=25 Augustus 2019 |title=Upgraded ISS Now Has a 600 Megabit per Second Internet Connection |url=https://www.universetoday.com/143221/upgraded-iss-now-has-a-600-megabit-per-second-internet-connection/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906210636/https://www.universetoday.com/143221/upgraded-iss-now-has-a-600-megabit-per-second-internet-connection/ |archive-date=6 September 2023 |access-date=23 Junie 2020 |work=Universe Today}}</ref> die bemanning het toegang tot die [[internet]].
== Bedryf ==
=== Ekspedisies ===
[[Lêer:Soyuz tm-31 transported to launch pad.jpg|duimnael|Sojoez TM-31 word in Oktober 2000 vir lansering voorberei om die eerste vaste bemanning na die stasie te neem.]]
Elke vaste bemanning kry ’n ekspedisienommer. ’n Ekspedisie duur tot ses maande, van lansering tot losmaak. Ekspedisies 1 tot 6 het uit bemannings van drie bestaan. Ná die verlies van die pendeltuig ''Columbia'' is Ekspedisies 7 tot 12 tot opsigbemannings van twee verklein, wat die stasie kon onderhou, omdat ’n groter bemanning nie deur die klein Russiese Progress-vragtuie van genoeg voorrade voorsien kon word nie. Toe die pendeltuigvloot weer begin vlieg, het bemannings van drie van Ekspedisie 13 af teruggekeer, en namate die pendeltuie die stasie uitgebrei het, het die bemanningsgrootte teen ongeveer 2010 tot ses gegroei.<ref name="ISSEx">{{Cite web |date=10 April 2009 |title=International Space Station Expeditions |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/index.html |access-date=13 April 2009 |publisher=NASA |archive-date=14 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814024250/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/index.html}}</ref> Met die aankoms van bemannings op groter Amerikaanse kommersiële ruimtetuie van 2020 af<ref name="bbc-20200119">{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-51169705 |title=SpaceX completes emergency crew escape manoeuvre |date=19 Januarie 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811163510/https://www.bbc.com/news/science-environment-51169705 |archive-date=11 Augustus 2023 |publisher=BBC News}}</ref> is die bemanning tot sewe vergroot, die getal waarvoor die stasie oorspronklik ontwerp is.<ref name="airandspace-201104">{{Cite magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/assembly-nearly-complete-2091210/ |title=Assembly (Nearly) Complete |last=Hoversten |first=Paul |date=April 2011 |publisher=Smithsonian Institution |access-date=8 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607224549/https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/assembly-nearly-complete-2091210/ |archive-date=7 Junie 2023 |magazine=Air & Space}}</ref>
Oleg Kononenko van Roskosmos hou die rekord vir die langste tyd in die ruimte en op die stasie, met byna 1 111 dae oor die loop van vyf langtermynsendings, en was drie keer bevelvoerder.<ref name="kononenko">{{Cite web |title=Cosmonaut Biography: Oleg D. Kononenko |url=http://spacefacts.de/bios/cosmonauts/english/kononenko_oleg_d.htm |access-date=5 November 2024 |website=spacefacts.de}}</ref> Peggy Whitson het meer tyd in die ruimte deurgebring as enige ander Amerikaner, met meer as 675 dae oor drie ekspedisies en twee privaat Axiom-sendings.<ref name="whitson">{{Cite web |title=Peggy Whitson |url=https://www.nasa.gov/people/peggy-a-whitson/ |publisher=NASA |access-date=25 Oktober 2026}}</ref>
Teen Februarie 2026 het 294 mense uit 26 lande die stasie besoek, ruimtevaarders van die vennootagentskappe sowel as privaat befondsde deelnemers. Die Verenigde State het 172 van die besoekers gelewer, Rusland 65, Japan 11 en Kanada 9; [[Italië]] het 6 gelewer, [[Frankryk]] 5 en [[Duitsland]] 4. [[Saoedi-Arabië]], [[Swede]] en die [[Verenigde Arabiese Emirate]] het elk 2 gelewer, en [[Belarus]], [[België]], [[Brasilië]], [[Denemarke]], [[Hongarye]], [[Indië]], [[Israel]], [[Kasakstan]], [[Maleisië]], [[Nederland]], [[Pole]], [[Suid-Afrika]], [[Suid-Korea]], [[Spanje]], [[Turkye]] en die [[Verenigde Koninkryk]] elk een.<ref name="besoekers">{{Cite web |last=Garcia |first=Mark A. |title=Visitors to the Station by Country |website=NASA |url=https://www.nasa.gov/international-space-station/space-station-visitors-by-country/ |access-date=14 Februarie 2026}}</ref>
=== Privaat vlugte ===
Teen Junie 2023 het 13 mense self vir hul reis na die stasie betaal. In die nuus word hulle dikwels ruimtetoeriste genoem, maar baie van hulle het teen die term beswaar gemaak, omdat hulle gewoonlik professionele opleiding ondergaan en in die ruimte wetenskaplike, opvoedkundige of uitreikwerk doen; onder hulle is Dennis Tito, [[Mark Shuttleworth]], Gregory Olsen, Richard Garriott en Anousheh Ansari.<ref name="rfe-20060915">{{Cite news |last=Maher |first=Heather |date=15 September 2006 |title=U.S.: Iranian-American To Be First Female Civilian in Space |url=https://www.rferl.org/a/1071358.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906105719/https://www.rferl.org/a/1071358.html |archive-date=6 September 2023 |access-date=1 Mei 2012 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty}}</ref> Roskosmos en NASA klassifiseer hulle dan ook as ruimtevlugdeelnemers.
Privaat toegang tot die stasie is eers uitsluitlik deur Roskosmos verskaf, met sitplekke op Sojoez-tuie wat teen ongeveer $40 miljoen bemark is.<ref name="space-adventures">{{Cite web |last=Jefferson |first=Mark |date=9 Januarie 2018 |title=Space Station Experience |url=https://spaceadventures.com/experiences/space-station/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925164032/http://www.spaceadventures.com/experiences/space-station |archive-date=25 September 2018 |access-date=18 Junie 2023 |publisher=Space Adventures}}</ref><ref name="tass-20200219">{{Cite news |date=19 Februarie 2019 |title=Roscosmos signs new contract on flight of two space tourists to ISS |url=https://tass.com/science/1045321 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810132826/https://tass.com/science/1045321 |archive-date=10 Augustus 2023 |agency=TASS}}</ref> NASA en die ESA het die praktyk aanvanklik gekritiseer en NASA het hom teen die opleiding van Dennis Tito, die eerste mens wat vir ’n verblyf op die stasie betaal het, verset. Van 2021 af het NASA kommersieel georganiseerde privaat ruimtevaardersendings begin goedkeur. Dié vlugte moet van ’n Amerikaanse kommersiële tuig gebruik maak wat deur NASA gesertifiseer is en moet ’n bevelvoerder insluit wat ’n voormalige NASA-ruimtevaarder is. Die eerste sodanige sending het in 2022 met een bevelvoerder en drie privaat passasiers gevlieg en die tweede in 2023 met een privaat passasier en twee ruimtevaarders van die Saoedi-Arabiese ruimte-agentskap. NASA bied tot twee sulke geleenthede per jaar aan, wat ook gereeld deur die ESA en ander regerings gebruik word om ruimtevaarders op korttermynsendings te stuur.
=== Vlootbedrywighede ===
Verskeie bemande en onbemande ruimtetuie ondersteun die stasie se bedryf. Vrag is histories met die Russiese Progress-tuie, die Europese en Japannese vragtuie en die Amerikaanse Dragon- en Cygnus-tuie afgelewer; verskeie Russiese modules is ook op onbemande vuurpyle gelanseer en het outomaties aan die stasie gekoppel. Onbemande vlugte bring bemanningsvoorrade, wetenskaplike eksperimente, toerusting vir ruimtewandelings, onderdele, brandstof, water en gasse.
Die stasie het agt koppelplekke vir besoekende ruimtetuie en nog vier wat ingebou is maar nog nie in gebruik geneem is nie.<ref name="her">{{Cite conference |url=https://ntrs.nasa.gov/api/citations/20110010964/downloads/20110010964.pdf |title=ISS Interface Mechanisms and their Heritage |last1=Cook |first1=John |last2=Aksamentov |first2=Valery |last3=Hoffman |first3=Thomas |last4=Bruner |first4=Wes |date=September 2011 |publisher=Boeing |location=Houston, Texas |access-date=31 Maart 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810133110/https://ntrs.nasa.gov/api/citations/20110010964/downloads/20110010964.pdf |archive-date=10 Augustus 2023 |conference=AIAA Space}}</ref> Vragtuie wat die stasie se wentelbaan weer moet opstoot, koppel gewoonlik aan ’n agter-, voor- of onderplek.
=== Aankoppeling en vasmeer ===
Russiese ruimtetuie kan sonder menslike ingryping met die stasie saamkom en daaraan koppel. Sodra ’n tuig binne ongeveer 200 km is, aktiveer dit sy Koers-koppelnavigasiestelsel, wat radioseine met die stasie se radiobaken uitruil om die wentelmaneuvers te stuur; nader aan die stasie rig fyner sender-ontvangers die tuig met die koppelplek op en beheer die laaste nadering. Die bemanning hou toesig oor die proses en kan desnoods met die TORU-stelsel ingryp. Outomatiese koppeling is sedert 1967 in die Sowjet-program gebruik, met Koers wat in 1986 op Mir ingevoer is en sedertdien verfyn is. Hoewel die ontwikkeling duur was, het die betroubaarheid en die gestandaardiseerde onderdele aansienlike langtermynbesparings gelewer.
Die Amerikaanse Dragon-vrag- en -bemanningstuie kan ook outomaties koppel, maar op bemande vlugte kan die ruimtevaarders ingryp en die tuig met die hand vlieg. Ander outomatiese vragtuie gebruik ’n halfoutomatiese proses: die tuig word nader geroep en naby die stasie geparkeer, en sodra die bemanning gereed is, word dit tot naby die stasie beveel sodat ’n ruimtevaarder dit met die robotarm kan gryp en aan die stasie kan vasmeer. Cygnus en die Japannese HTV-X gebruik dié proses, net soos die intussen afgetrede Dragon 1, die Europese vragtuig en die HTV.
Voor ’n ruimtetuig koppel, word die stasie se navigasie- en oriëntasiebeheer aan die grondbeheer van die tuig se land van herkoms oorgedra. Die stasie word dan toegelaat om in die ruimte te dryf eerder as om sy stuwers af te vuur of met giroskope te draai, en die sonpanele word met die rand na die naderende tuig gedraai sodat afval uit sy stuwers nie die selle beskadig nie.
=== Herstelwerk ===
[[Lêer:STS-120 EVA Scott Parazynski.jpg|duimnael|alt=Twee swart en oranje sonpanele, ongelyk en met ’n groot skeur. ’n Bemanningslid in ’n ruimtepak, vas aan die punt van ’n robotarm, hou ’n raamwerk tussen twee paneelvlerke.|Die ruimtevaarder Scott Parazynski, vas aan die punt van ’n robotarm, herstel ’n Amerikaanse sonpaneel wat tydens die uitvou geskeur het.]]
Ruilbare eenhede is onderdele wat maklik vervang kan word wanneer hulle breek of hul ontwerplewe verbygaan, soos pompe, tenks, beheerkaste, antennes en batterye. Party kan met robotarms vervang word. Die meeste word buite die stasie gebêre, óf op klein palette óf op groter platforms wat ook wetenskaplike eksperimente dra. Albei soorte palette verskaf krag aan onderdele wat deur die koue van die ruimte beskadig kan word en verhit moet word.
Onverwagte probleme en mislukkings het die stasie se bouskedule en werkprogramme ontwrig, tye van verminderde vermoë meegebring en kon in party gevalle die stasie om veiligheidsredes laat verlaat. Ernstige probleme sluit ’n luglek in die Amerikaanse segment in 2004 in,<ref name="nbc-20040106">{{Cite news |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna3882962 |title=Crew finds 'culprit' in space station leak |last=Oberg |first=James |date=6 Januarie 2004 |access-date=22 Augustus 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812204804/https://www.nbcnews.com/id/wbna3882962 |archive-date=12 Augustus 2023 |publisher=NBC News}}</ref> die ontsnapping van dampe uit ’n Elektron-suurstofopwekker in 2006<ref name="sfn-20060918">{{Cite news |url=https://spaceflightnow.com/station/exp13/060918elektron.html |title=Oxygen Generator Problem Triggers Station Alarm |last=Harwood |first=William |date=18 September 2006 |access-date=24 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811173756/https://spaceflightnow.com/station/exp13/060918elektron.html |archive-date=11 Augustus 2023 |work=Spaceflight Now}}</ref> en die faling van die Russiese segment se rekenaars in 2007, wat die stasie sonder stuwers en sonder omgewingsbeheer gelaat het. Die oorsaak was kondensasie binne elektriese verbindings, wat ’n kortsluiting veroorsaak het.<ref name="toledo-blade-20081004">{{Cite news |last=Reindl |first=J. C. |date=4 Oktober 2008 |title=University of Toledo alumnus had role in rescue of space station |url=https://www.toledoblade.com/local/education/2008/10/04/University-of-Toledo-alumnus-had-role-in-rescue-of-space-station/stories/200810040061 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811162936/https://www.toledoblade.com/local/education/2008/10/04/University-of-Toledo-alumnus-had-role-in-rescue-of-space-station/stories/200810040061 |archive-date=11 Augustus 2023 |access-date=31 Julie 2019 |website=Toledo Blade |location=Toledo, Ohio}}</ref>
Toe die P6-draagraam en sy sonpanele in 2007 verplaas is, is tydens die uitvou opgemerk dat ’n paneel geskeur het en nie behoorlik oopgaan nie.<ref name="skeur">{{Cite news |url=https://www.redorbit.com/news/space/1123767/astronauts_notice_tear_in_solar_panel |title=Astronauts notice tear in solar panel |last=Savage |first=Sam |date=30 Oktober 2007 |access-date=30 Oktober 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230813201109/https://www.redorbit.com/news/space/1123767/astronauts_notice_tear_in_solar_panel/ |archive-date=13 Augustus 2023 |agency=Associated Press |work=redOrbit.com}}</ref> Scott Parazynski het dit tydens ’n ruimtewandeling herstel, bygestaan deur Douglas Wheelock, met besondere voorsorg teen elektriese skok omdat die paneel in die sonlig herstel moes word. In dieselfde jaar het probleme met die draaigewrig wat die panele aan die stuurboordkant draai gevolg: oormatige vibrasie en hoë stroompieke is opgemerk en die gewrig is uiteindelik vasgesluit nadat inspeksies uitgebreide besmetting met metaalskaafsels en skade aan die laeroppervlakke uitgewys het. Die gewrigte is later gesmeer en 11 van die 12 rollaers vervang.
In September 2008 is skade aan ’n verkoeler van die S1-draagraam op foto's uit ’n Sojoez-tuig opgemerk. Een subpaneel se oppervlak het van die onderliggende struktuur weggeskil, moontlik weens ’n inslag deur ’n mikrometeoroïed of ruimterommel. Op 15 Mei 2009 is die beskadigde paneel se ammoniakpype deur ’n rekenaarbeheerde ventiel van die res van die verkoelstelsel afgesluit en die ammoniak daaruit gelaat om ’n lek uit te skakel.<ref name="verkoeler">{{Cite news |url=https://www.nasaspaceflight.com/2009/04/iss-concern-s1-radiator-may-require-replacement-shuttle-mission/ |title=ISS concern over S1 Radiator – may require replacement via shuttle mission |last=Bergin |first=Chris |date=1 April 2009 |access-date=3 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811165211/https://www.nasaspaceflight.com/2009/04/iss-concern-s1-radiator-may-require-replacement-shuttle-mission/ |archive-date=11 Augustus 2023 |work=NASASpaceFlight.com}}</ref> Die probleem was in die pompmodule wat die ammoniak laat sirkuleer, en verskeie substelsels is afgeskakel. ’n Reeks ruimtewandelings in Augustus 2010 was nodig om die pompmodule te vervang en die verkoelkring se normale werking te herstel.
Die verlies van een van die hoofskakelkaste het die stasie tot 75% van sy normale kragvermoë beperk totdat die ruimtevaarders Sunita Williams en Akihiko Hoshide dit op 5 September 2012 tydens ’n ruimtewandeling van ses uur vervang en die volle kragvermoë herstel het.<ref name="spaceref-20120905">{{Cite news |url=https://spaceref.com/space-stations/critical-space-station-spacewalk-a-success/ |title=Critical Space Station Spacewalk a Success |last=Boucher |first=Marc |date=5 September 2012 |work=SpaceRef}} {{Dooie skakel|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Op 24 Desember 2013 het ruimtevaarders ’n nuwe ammoniakpomp vir die verkoelstelsel ingebou. Die stelsel het vroeër dié maand gefaal en baie van die stasie se eksperimente laat stilstaan; die ruimtevaarders moes deur ’n "mini-sneeustorm" van ammoniak werk om die nuwe pomp in te bou.
Op 5 Junie 2026 het ’n luglek in die Russiese segment al hoe erger geword en het NASA die bemanning beveel om in die gekoppelde Crew Dragon-tuig ''Freedom'' te gaan skuil. Ná ’n kort tydjie het NASA hulle toegelaat om na die stasie terug te keer nadat Roskosmos die strukturele herstelwerk onderbreek het om verdere metings te doen.<ref name="bbc-20260605">{{Cite web |last=Moloney |first=Marita |date=5 Junie 2026 |title=Astronauts told to return to International Space Station after sheltering over air leak repairs |url=https://www.bbc.com/news/live/c4g44ew3g1kt |access-date=5 Junie 2026 |website=BBC News}}</ref>
=== Sendingbeheersentrums ===
Die onderdele van die stasie word deur die onderskeie ruimte-agentskappe vanuit sendingbeheersentrums oor die hele wêreld bedryf en gemonitor, hoofsaaklik die Christopher C. Kraft jr.-sendingbeheersentrum in [[Houston]] en die Russiese sendingbeheersentrum in [[Moskou]], met steun van die Tsukuba-ruimtesentrum in Japan, die vragbedryf- en integrasiesentrum in [[Huntsville, Alabama]], die ''Columbus''-beheersentrum in [[München]] en die beheer van die mobiele diensstelsel by die hoofkwartier van die [[Kanadese Ruimteagentskap]] in Saint-Hubert, Quebec.
== Wentelbaan ==
[[Lêer:Altitude of International Space Station.svg|duimnael|upright=1.4|Die stasie se veranderende wentelbaanhoogte van November 1998 tot November 2018.]]
=== Hoogte en helling ===
Die stasie word in ’n byna sirkelvormige wentelbaan met ’n helling van 51,6 grade teenoor die Aarde se [[ewenaar]] gehou. Dié helling is gekies omdat dit die laagste is wat Russiese Sojoez- en Progress-tuie van die Baikonoer-ruimtehawe op 46° noorderbreedte direk kan bereik sonder om oor China te vlieg of uitgebrande vuurpyltrappe in bewoonde gebiede te laat val.<ref name="MCC-Answer">{{Cite web |last=Cooney |first=Jim |title=Mission Control Answers Your Questions |url=http://spaceflight.nasa.gov/feedback/expert/answer/mcc/sts-112/09_04_12_54_17.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627185009/http://spaceflight.nasa.gov/feedback/expert/answer/mcc/sts-112/09_04_12_54_17.html |archive-date=27 Junie 2009 |access-date=12 Junie 2011 |location=Houston, Texas}}</ref> Die gevolg is dat meer poolwaartse breedtegrade bereikbaar en waarneembaar is; die Chinese ruimtestasie wentel met ’n helling van 41,47° meer ekwatoriaal. Die stasie beweeg in dieselfde rigting as die Aarde se rotasie, van wes na oos, teen ’n gemiddelde snelheid van ongeveer 28 000 km/h, en voltooi 15,5 wentelings per dag.<ref name="heavens-above" />
Die stasie wentel in ’n [[Lae aardwentelbaan|lae aardwentelbaan]] op ’n gemiddelde hoogte van minstens 370 km en hoogstens 460 km, in die middel van die [[termosfeer]].<ref name="nasa-iss-overview" /> Die hoogte is in die verlede voor elke pendeltuigvlug laat sak sodat swaarder vragte na die stasie oorgedra kon word. Nadat die pendeltuigvloot afgetree het, is die nominale wentelbaan van ongeveer 350 km tot ongeveer 400 km verhoog; die ander voorraadtuie het nie dié aanpassing nodig nie omdat hulle aansienlik beter kan presteer.<ref name="nsf-20110620">{{Cite news |url=https://www.nasaspaceflight.com/2011/06/europes-atv-2-depart-iss-make-way-russias-progress-m-11m/ |title=Europe's ATV-2 departs ISS to make way for Russia's Progress M-11M |date=20 Junie 2011 |access-date=1 Mei 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811170911/https://www.nasaspaceflight.com/2011/06/europes-atv-2-depart-iss-make-way-russias-progress-m-11m/ |archive-date=11 Augustus 2023 |work=NASASpaceFlight.com}}</ref><ref name="popular-mechanics">{{Cite magazine |first=Rand |last=Simberg |date=29 Julie 2008 |title=The Uncertain Future of the International Space Station: Analysis |url=http://www.popularmechanics.com/science/air_space/4275571.html |magazine=Popular Mechanics |archive-url=https://web.archive.org/web/20090331140838/http://www.popularmechanics.com/science/air_space/4275571.html |archive-date=31 Maart 2009 |access-date=6 Maart 2009}}</ref>
Atmosferiese sleur laat die hoogte met gemiddeld ongeveer 2 km per maand daal. Om die sleur te verminder, draai die stasie sy sonpanele met die rand na die vlugrigting wanneer dit aan die donker kant van die Aarde is.<ref name="glider">{{Cite journal |author1=G. Landis |author2=C-Y. Lu |year=1991 |title=Solar Array Orientation Options for a Space Station in Low Earth Orbit |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-propulsion-and-power_january-february-1991_7_1/page/123 |journal=Journal of Propulsion and Power |volume=7 |issue=1 |pages=123-125 |doi=10.2514/3.23302}}</ref> Die stasie kan met die twee hoofenjins op die diensmodule ''Zvezda'', of met Russiese of Europese ruimtetuie wat aan ''Zvezda'' se agterste koppelplek vasgemaak is, weer opgestoot word. Die brandstof daarvoor kos sowat $210 miljoen per jaar.<ref name="adastra">{{Cite web |date=24 Januarie 2010 |title=Executive summary |url=http://www.adastrarocket.com/EXECUTIVE%20SUMMARY240110.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331171616/http://www.adastrarocket.com/EXECUTIVE%20SUMMARY240110.pdf |archive-date=31 Maart 2010 |access-date=27 Februarie 2010 |publisher=Ad Astra Rocket Company}}</ref>
Die Russiese segment bevat die databestuurstelsel wat die leiding, navigasie en beheer van die hele stasie hanteer.<ref name="navigation">{{Cite web |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/International_Space_Station/DMS-R_ESA_s_Data_Management_System |title=DMS-R: ESA's Data Management System |publisher=Europese Ruimtevaartorganisasie |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811163127/https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/International_Space_Station/DMS-R_ESA_s_Data_Management_System |archive-date=11 Augustus 2023}}</ref> ''Zarja'' het die stasie aanvanklik beheer totdat die beheer kort ná die koppeling van ''Zvezda'' oorgedra is. ''Zvezda'' bevat die databestuurstelsel wat die ESA gebou het en bereken die stasie se posisie en wentelbaan met oortollige Aardhorison- en sonhorisonsensors sowel as son- en sterspeurders. Elk van die twee foutverdraagsame rekenaars bevat drie identiese verwerkingseenhede wat parallel werk en foute deur meerderheidstemming maskeer.<ref name="esacomputer">{{Cite magazine |url=https://www.esa.int/esapub/onstation/onstation17/os17_chapter6.pdf |title=Exercising Control: 49 months of DMS-R Operations |last1=Reimers |first1=Claus |last2=Guyomard |first2=Daniel |date=Augustus 2004 |publisher=Europese Ruimtevaartorganisasie |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811162355/https://www.esa.int/esapub/onstation/onstation17/os17_chapter6.pdf |archive-date=11 Augustus 2023 |magazine=on Station |volume=17}}</ref>
=== Oriëntasie ===
''Zvezda'' gebruik [[Giroskoop|giroskope]] en stuwers om die stasie te draai. Die giroskope verg geen brandstof nie: hulle gebruik elektrisiteit om momentum in [[Vliegwiel|vliegwiele]] te "bêre" deur in die teenoorgestelde rigting as die stasie se beweging te draai. Die Amerikaanse segment het sy eie rekenaarbeheerde giroskope om sy bykomende massa te hanteer. Wanneer die giroskope versadig raak, word stuwers gebruik om die gebêrde momentum op te hef. In Februarie 2005 is ’n verkeerde opdrag na die stasie se rekenaar gestuur, wat ongeveer 14 kg brandstof verbruik het voordat die fout opgemerk en herstel is. Wanneer die oriëntasierekenaars in die twee segmente nie behoorlik met mekaar kommunikeer nie, kan ’n seldsame "kragstryd" ontstaan waarin die Russiese rekenaar sy Amerikaanse teenhanger moet ignoreer, wat self geen stuwers het nie.
Gekoppelde ruimtetuie kan ook gebruik word om die stasie se oriëntasie te handhaaf, byvoorbeeld tydens foutopsporing of tydens die inbou van ’n draagraamsegment.
=== Ruimterommel ===
[[Lêer:SDIO KEW Lexan projectile.jpg|duimnael|’n Voorwerp van 7 gram (in die middel) wat teen 7 km/s, die stasie se wentelsnelheid, afgevuur is, het hierdie krater van 15 cm in ’n soliede blok [[aluminium]] gemaak.]]
Die lae hoogtes waar die stasie wentel, is ook die tuiste van allerlei [[ruimterommel]]: uitgebrande vuurpyltrappe, afgetrede satelliete, ontploffingsfragmente (met inbegrip van materiaal uit toetse van antisatellietwapens), verfskilfers, slak uit vastebrandstofmotors en verkoelmiddel wat deur kernaangedrewe satelliete vrygelaat is. Saam met natuurlike mikrometeoroïede is dit ’n aansienlike gevaar. Voorwerpe groot genoeg om die stasie te vernietig kan opgespoor word en is dus minder gevaarlik as kleiner rommel.<ref name="nsf-debris">{{Cite news |url=https://www.nasaspaceflight.com/2011/06/sts-135-frr-july-8-atlantis-debris-misses-iss/ |title=STS-135: FRR sets 8 July Launch Date for Atlantis – Debris misses ISS |last=Bergin |first=Chris |date=28 Junie 2011 |access-date=28 Junie 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811180427/https://www.nasaspaceflight.com/2011/06/sts-135-frr-july-8-atlantis-debris-misses-iss/ |archive-date=11 Augustus 2023 |work=NASASpaceFlight.com}}</ref> Voorwerpe te klein om met optiese en radarinstrumente opgespoor te word, van ongeveer 1 cm af tot mikroskopiese grootte, loop in die biljoene. Ten spyte van hul klein formaat is party van hulle gevaarlik weens hul kinetiese energie en hul rigting ten opsigte van die stasie. Bemanningslede wat in ruimtepakke buite werk, loop ook die risiko dat hul pakke beskadig word en hulle aan die vakuum blootgestel word.<ref name="debrisdecomp">{{Cite web |title=Space Suit Punctures and Decompression |url=http://www.asi.org/adb/04/03/08/suit-punctures.html |access-date=20 Julie 2011 |publisher=The Artemis Project |archive-date=15 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170615061834/http://www.asi.org/adb/04/03/08/suit-punctures.html}}</ref>
Ballistiese panele, ook mikrometeorietskilde genoem, is in die stasie ingebou om die dele onder druk en die kritieke stelsels te beskerm. Die tipe en dikte van die panele hang af van hoeveel skade op ’n bepaalde plek verwag word, en die ontwerp verskil tussen die twee segmente. Die Amerikaanse modules het ’n binnelaag van [[aluminium]] 1,5 cm tot 5,0 cm dik, tussenlae van Kevlar en ’n keramiekweefsel 10 cm dik<ref name="nasa-20040716">{{Cite web |url=https://www.nasa.gov/missions/science/spinoff9_nextel_f.html |title=Superhero Ceramics! |last=Plain |first=Charlie |date=16 Julie 2004 |publisher=NASA |archive-url=https://web.archive.org/web/20080123170947/https://www.nasa.gov/missions/science/spinoff9_nextel_f.html |archive-date=23 Januarie 2008}}</ref> en ’n buitelaag van [[vlekvrye staal]], wat voorwerpe laat uiteenspat in ’n wolk voordat hulle die romp tref en so die slagenergie versprei. Op die Russiese segment is ’n skerm van koolstofveselversterkte polimeer op ’n afstand van die romp gemonteer, met ’n aluminiumskerm daarvoor, ’n vakuumtermiese isolasie en ’n [[Glasvesel|glasvesel]]doek bo-op.<ref name="roscosmos-iss">{{Cite web |url=http://en.roscosmos.ru/202/ |title=International Space Station |publisher=Roskosmos |access-date=14 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627235737/http://en.roscosmos.ru/202/ |archive-date=27 Junie 2021}}</ref>
Ruimterommel word van die grond af opgespoor en die bemanning kan gewaarsku word.<ref name="nasa-debris-package">{{Cite web |url=http://www.orbitaldebris.jsc.nasa.gov/library/EducationPackage.pdf |title=Orbital Debris Education Package |last1=Jorgensen |first1=Kira |last2=Johnson |first2=Nicholas |publisher=NASA |access-date=1 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080408183946/http://www.orbitaldebris.jsc.nasa.gov/library/EducationPackage.pdf |archive-date=8 April 2008}}</ref> Indien nodig kan die stuwers op die Russiese segment die stasie se hoogte verander om die rommel te ontduik. Sulke ontwykingsmaneuvers is nie ongewoon nie en word uitgevoer sodra modelle wys dat die rommel binne ’n sekere gevaarafstand sal kom; teen die einde van 2009 was daar al tien uitgevoer. Gewoonlik word ’n snelheidstoename van ongeveer 1 m/s gebruik om die wentelbaan met een of twee kilometer te verhoog, hoewel die hoogte desnoods ook verlaag kan word, wat egter brandstof mors.<ref name="odoct08">{{Cite journal |date=Oktober 2008 |title=ISS Maneuvers to Avoid Russian Fragmentation Debris |url=http://www.orbitaldebris.jsc.nasa.gov/newsletter/pdfs/ODQNv12i4.pdf |journal=Orbital Debris Quarterly News |volume=12 |issue=4 |pages=1-2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527134134/http://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/newsletter/pdfs/ODQNv12i4.pdf |archive-date=27 Mei 2010 |access-date=20 April 2010}}</ref> As die gevaar te laat raakgesien word om ’n maneuver veilig uit te voer, maak die bemanning al die luike toe en trek hulle in hul ruimtetuie terug om die stasie te kan verlaat as dit ernstig beskadig word. Sulke gedeeltelike ontruimings het op 13 Maart 2009, 28 Junie 2011, 24 Maart 2012, 16 Junie 2015,<ref name="bbc-20120324">{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-17497766 |title=ISS crew take to escape capsules in space junk alert |date=24 Maart 2012 |access-date=24 Maart 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107060517/https://www.bbc.com/news/science-environment-17497766 |archive-date=7 November 2023 |publisher=BBC News}}</ref> November 2021<ref name="reuters-20211203">{{Cite news |last=Tétrault-Farber |first=Gabrielle |date=3 Desember 2021 |title=International Space Station swerves to dodge space junk |url=https://www.reuters.com/lifestyle/science/international-space-station-swerves-dodge-space-junk-2021-12-03/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810131607/https://www.reuters.com/lifestyle/science/international-space-station-swerves-dodge-space-junk-2021-12-03/ |archive-date=10 Augustus 2023 |access-date=3 Desember 2021 |work=Reuters}}</ref> en 27 Junie 2024 plaasgevind.<ref name="cnbc-20240627">{{Cite news |title=Russian satellite blasts debris in space, forces ISS astronauts to shelter |url=https://www.cnbc.com/2024/06/27/russian-satellite-blasts-debris-in-space-forces-iss-astronauts-to-shelter.html |access-date=27 Junie 2024 |publisher=CNBC |date=27 Junie 2024}}</ref>
Die ontruiming van November 2021 is deur ’n Russiese toets van ’n antisatellietwapen veroorsaak.<ref name="verge-20211115">{{Cite news |last=Grush |first=Loren |date=15 November 2021 |title=Russia blows up a satellite, creating a dangerous debris cloud in space |url=https://www.theverge.com/2021/11/15/22782946/russia-asat-test-satellite-international-space-station-debris |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005233548/https://www.theverge.com/2021/11/15/22782946/russia-asat-test-satellite-international-space-station-debris |archive-date=5 Oktober 2023 |work=The Verge}}</ref> Bill Nelson, die destydse hoof van NASA, het gesê dit is ondenkbaar dat Rusland die lewens van almal op die stasie, ook sy eie ruimtevaarders, in gevaar sou stel.<ref name="cnn-20211115">{{Cite news |last1=Atwood |first1=Kylie |last2=Sciutto |first2=Jim |last3=Fisher |first3=Kristin |last4=Gaouette |first4=Nicole |title=US says it "won't tolerate" Russia's "reckless and dangerous" anti-satellite missile test |url=https://edition.cnn.com/2021/11/15/politics/russia-anti-satellite-weapon-test-scn/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211119112659/https://edition.cnn.com/2021/11/15/politics/russia-anti-satellite-weapon-test-scn/index.html |archive-date=19 November 2021 |access-date=20 November 2021 |publisher=CNN}}</ref>
== Waarneembaarheid ==
[[Lêer:The ISS passing nearly overhead shortly after sunset in June 2014.jpg|duimnael|Die stasie as ’n ligspoor in die lug kort ná sonsondergang, op ’n foto met ’n lang blootstellingstyd geneem.]]
Vanweë die grootte van die Internasionale Ruimtestasie, veral van die [[Sonpaneel|sonpanele]], is dit maklik met die blote oog sigbaar van die Aarde af. Dit verskyn as ’n helder wit kol wat sigbaar beweeg terwyl dit die lug oorsteek en deur die Son verlig word, in die [[skemer|skemeruur]] ná sonsondergang en voor sonsopkoms, wanneer die stasie nog in die son is maar die grond en die lug donker is.<ref name="price2005">{{Cite book |last=Price |first=Pat |title=The Backyard Stargazer: An Absolute Beginner's Guide to Skywatching With and Without a Telescope |publisher=Quarry Books |year=2005 |isbn=978-1-59253-148-6 |location=Gloucester, Massachusetts |page=140}}</ref> Na gelang van die pad wat dit oor die lug volg, kan dit van ’n paar oomblikke tot tien minute neem om van die een horison na die ander te beweeg, en dit is gewoonlik net ’n deel van dié tyd sigbaar omdat dit in of uit die Aarde se skaduwee beweeg. Daarna kom dit ongeveer elke 90 minute terug, met die tyd van die dag waarop dit die lug oorsteek wat oor ’n paar weke verskuif.
Weens die grootte van sy weerkaatsende oppervlak is die stasie die helderste kunsmatige voorwerp in die lug, met ’n maksimum skynmagnitude van ongeveer −4 wanneer dit in die sonlig en oorhoofs is, soos dié van [[Venus]], en ’n maksimum hoekgrootte van 63 [[Boogsekonde|boogsekondes]].<ref name="hoekgrootte">{{Cite web |url=https://spacemath.gsfc.nasa.gov/weekly/7Page1.pdf |title=Problem 346: The International Space Station and a Sunspot: Exploring angular scales |date=19 Augustus 2018 |access-date=20 Mei 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810130645/https://spacemath.gsfc.nasa.gov/weekly/7Page1.pdf |archive-date=10 Augustus 2023 |website=Space Math @ NASA}}</ref>
Verskeie webwerwe en slimfoontoepassings gebruik wentelbaandata en die waarnemer se lengte- en breedtegraad om aan te dui wanneer die stasie sigbaar sal wees, waar dit sal opkom, hoe hoog bo die horison dit sal kom en hoe lank die verbyvlug sal duur. [[NASA]] het ’n lys met besonderhede wanneer die IRS van [[Suid-Afrika]] af sigbaar is.<ref>{{Cite web |url=http://spotthestation.nasa.gov/sightings/index.cfm?country=South_Africa®ion=South_Africa_None#.Ubi7hedmiSp |title=Die IRS van Suid-Afrika af gesien |access-date=12 Junie 2013 |archive-date=19 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151019035956/http://spotthestation.nasa.gov/sightings/index.cfm?country=South_Africa®ion=South_Africa_None#.Ubi7hedmiSp |url-status=dead }}</ref> Die agentskap het die diens in November 2012 begin, wat mense per SMS en e-pos waarsku wanneer die stasie oor hul dorp gaan vlieg. Die stasie is van 95% van die bewoonde land op die Aarde sigbaar, maar nie van die uiterste noordelike of suidelike breedtegrade nie.<ref name="MCC-Answer" /> Met ’n [[teleskoop]] of ’n veldkyker kan dit ook in die dag gesien word.
[[Lêer:Composite of 6 photos of the ISS transiting the gibbous Moon.jpg|duimnael|’n Samestelling van ses foto's van die stasie wat voor die Maan verbybeweeg.]]
Oorgange van die stasie voor die Son, veral tydens ’n [[sonsverduistering]], wanneer die Aarde, die Son, die Maan en die stasie min of meer in een lyn staan, is vir amateursterrekundiges van besondere belang.
== Omgewing, veiligheid en gesondheid ==
=== Mikrogravitasie ===
Die swaartekrag op die stasie se hoogte is ongeveer 90% so sterk as op die Aarde se oppervlak, maar voorwerpe in ’n wentelbaan is in ’n toestand van voortdurende vrye val, wat die [[gewigloosheid]] meebring wat as mikrogravitasie bekend staan.<ref name="nasa-mikrogravitasie">{{Cite web |last=May |first=Sandra |date=15 Februarie 2012 |title=What Is Microgravity? |url=https://www.nasa.gov/learning-resources/for-kids-and-students/what-is-microgravity-grades-5-8/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107174300/https://www.nasa.gov/learning-resources/for-kids-and-students/what-is-microgravity-grades-5-8/ |archive-date=7 November 2023 |access-date=3 September 2018 |publisher=NASA}}</ref> Dié skynbare gewigloosheid word deur vyf dinge gesteur:<ref name="lae-swaartekrag">{{Cite web |date=6 Desember 2005 |title=European Users Guide to Low Gravity Platforms |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Human_Spaceflight/Human_Spaceflight_Research/European_User_Guide_to_Low-Gravity_Platforms |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402225556/http://www.esa.int/Our_Activities/Human_Spaceflight/Human_Spaceflight_Research/European_User_Guide_to_Low-Gravity_Platforms |archive-date=2 April 2013 |access-date=22 Maart 2013 |publisher=Europese Ruimtevaartorganisasie}}</ref>
* sleur van die oorblywende atmosfeer;
* vibrasie van meganiese stelsels en van die bemanning se bewegings;
* die werking van die giroskope aan boord;
* die afvuur van stuwers vir oriëntasie- of wentelbaanveranderings;
* swaartekraggradiënt-effekte, ook getywerking genoem. Voorwerpe op verskillende plekke in die stasie sou, as hulle nie daaraan vas was nie, effens verskillende wentelbane volg; omdat hulle meganies verbind is, ondervind hulle klein kragte wat die stasie as ’n starre liggaam laat beweeg.
=== Bestraling ===
Die Aarde se [[magnetosfeer]] beskerm die stasie gedeeltelik teen die ruimteomgewing: vanaf ’n gemiddelde afstand van ongeveer 70 000 km bo die aardoppervlak begin dit die [[sonwind]] om die Aarde en die stasie wegbuig. [[Sonvlam|Sonvlamme]] bly ’n gevaar vir die bemanning, wat soms net ’n paar minute se waarskuwing kry. In 2005 het die bemanning van Ekspedisie 10 tydens die protonstorm van ’n sonvlam van klas X3 in ’n swaarder beskermde deel van die Russiese segment gaan skuil wat spesiaal daarvoor ontwerp is.<ref name="spacecom-20060223">{{Cite news |url=https://www.space.com/2080-solar-flare-hits-earth-mars.html |title=Solar Flare Hits Earth and Mars |last=Than |first=Ker |date=23 Februarie 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811164550/https://www.space.com/2080-solar-flare-hits-earth-mars.html |archive-date=11 Augustus 2023 |work=Space.com}}</ref>
Subatomiese gelaaide deeltjies, hoofsaaklik [[Proton|protone]] uit kosmiese strale en die sonwind, word normaalweg deur die Aarde se atmosfeer geabsorbeer; wanneer genoeg van hulle daarmee wisselwerk, is die gevolg met die blote oog sigbaar as ’n [[Aurora (astronomie)|poollig]]. Buite die atmosfeer word bemannings aan ongeveer een millisievert per dag blootgestel, omtrent soveel as ’n jaar se natuurlike blootstelling op die Aarde, wat ’n hoër risiko van [[kanker]] meebring. Bestraling kan lewende weefsel binnedring en die [[DNS]] en [[Chromosoom|chromosome]] van limfosiete beskadig; omdat dié selle sentraal in die [[immuunstelsel]] staan, kan skade daaraan bydra tot die laer immuniteit wat ruimtevaarders ondervind. Bestraling is ook met ’n hoër voorkoms van [[katarak|katarakte]] by ruimtevaarders verbind. Beskermende skilde en medisyne kan die risiko's tot ’n aanvaarbare vlak verlaag.<ref name="JCB" />
=== Mikrobiologiese gevare ===
Skadelike swamme wat lug- en waterfilters kan verstop, kan aan boord van ruimtestasies ontwikkel. Hulle kan sure voortbring wat metaal, glas en rubber aantas en kan ook die bemanning se gesondheid skaad. Die gevaar het gelei tot die ontwikkeling van ’n draagbare toetsstelsel wat algemene bakterieë en swamme vinniger identifiseer as die gewone metode om kulture te laat groei, wat soms beteken dat ’n monster na die Aarde teruggestuur moet word. Navorsers het in 2018, nadat hulle vyf stamme van die bakterie ''Enterobacter bugandensis'' op die stasie opgespoor het waarvan nie een vir mense patogenies is nie, berig dat [[Mikroörganisme|mikroörganismes]] op die stasie noukeurig gemonitor moet word om ’n medies gesonde omgewing vir die bemanning te verseker.<ref name="biomed-2018">{{Cite press release |url=https://www.biomedcentral.com/about/press-center/science-press-releases/23-11-18 |title=ISS microbes should be monitored to avoid threat to astronaut health |last=Korn |first=Anne |date=23 November 2018 |publisher=BioMed Central |access-date=11 Januarie 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810145840/https://www.biomedcentral.com/about/press-center/science-press-releases/23-11-18 |archive-date=10 Augustus 2023}}</ref>
Besmetting kan beperk word deur die lugvogtigheid te verlaag, deur verf te gebruik wat swamdodende stowwe bevat en deur antiseptiese oplossings te gebruik. Alle materiale wat in die stasie gebruik word, word vir hul weerstand teen [[Swam|swamme]] getoets. Sedert 2016 het ’n reeks eksperimente wat deur die ESA geborg word die antibakteriese eienskappe van verskillende materiale getoets met die oog op "slim oppervlakke" wat bakteriese groei op meer as een manier teenwerk. Klein plaatjies met ’n reeks glasvierkante wat met verskillende proeflae bedek is, word ses maande lank op die stasie gelaat voordat hulle vir ontleding terug Aarde toe kom. Die laaste eksperiment van die reeks, wat in Junie 2023 gelanseer is, gebruik kwartsglas van suiwer [[Silikondioksied|silika]], wat [[spektroskopie|spektroskopiese]] ontleding moontlik maak, waar vroeër eksperimente tot [[mikroskopie|ligmikroskopie]] beperk was.
=== Geraas, brand en giftige gasse ===
Ruimtevlug is nie van nature stil nie: die geraasvlakke het reeds tydens die Apollo-sendings die akoestiese standaarde oorskry. NASA en die vennote het daarom doelwitte vir geraasbeheer en die voorkoming van gehoorverlies as deel van die gesondheidsprogram vir die bemanning ontwikkel. Dit is sedert die begin van die stasie se samestelling die hooftaak van die akoestiekwerkgroep van die veelsydige mediese bedryfspaneel, waarin akoestiese ingenieurs, oudioloë, bedryfshigiëniste en geneeshere van NASA, Roskosmos, die ESA, JAXA en die Kanadese Ruimteagentskap saamwerk.<ref name="mmop">{{Cite web |date=Mei 2003 |title=International Space Station Medical Operations Requirements Documents (ISS MORD), SSP 50260 Revision B |url=http://emits.sso.esa.int/emits-doc/ESTEC/AO6216-SoW-RD9.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220193031/http://emits.sso.esa.int/emits-doc/ESTEC/AO6216-SoW-RD9.pdf |archive-date=20 Februarie 2020 |website=emits.sso.esa.int |publisher=NASA}}</ref>
Teenoor omgewings op die Aarde lyk die geraasvlakke wat die bemanning ondervind gering: hulle bereik selde 85 dBA. Die bemanning word egter 24 uur per dag daaraan blootgestel en sendings duur gemiddeld ses maande, en die vlakke hou risiko's in vir hul gesondheid en prestasie, in die vorm van versteurde [[slaap]] en belemmerde kommunikasie sowel as alarms wat slegter hoorbaar is. Oor die stasie se geskiedenis is baie moeite gedoen om die geraas te beperk: die akoestiekwerkgroep het akoestiese perke en keuringsvereistes neergelê, raad gegee oor die keuse van die stilste beskikbare vragte en akoestiese toetse voor lansering uitgevoer.<ref name="mmop" />
’n Brand aan boord of ’n lek van giftige gas is verdere gevare. Ammoniak word in die stasie se buiteverkoelers gebruik en kan in beginsel in die modules onder druk lek.
=== Gesondheidseffekte ===
[[Lêer:Frank De Winne on treadmill cropped.jpg|duimnael|alt=’n Man hardloop op ’n trapmeul en glimlag na die kamera, met rekkoorde wat van sy gordel na die kante van die trapmeul strek.|Die ruimtevaarder Frank De Winne, met rekkoorde aan die trapmeul vas.]]
Die fisiologiese gevolge van langdurige gewigloosheid sluit spierverlies, die agteruitgang van die skelet, die herverdeling van liggaamsvloeistowwe, ’n stadiger kardiovaskulêre stelsel, die laer aanmaak van [[Rooibloedsel|rooibloedselle]], balansversteurings en ’n swakker immuunstelsel in. Minder ernstige simptome is ’n verlies aan liggaamsmassa en ’n geswolle gesig.<ref name="JCB" /> Elke ruimtevaarder bring daarom minstens twee uur per dag met oefening op ’n trapmeul en ’n staanfiets deur.<ref name="ESALife">{{Cite web |date=19 Julie 2004 |title=Daily life |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/Astronauts/Daily_life |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812210927/https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/Astronauts/Daily_life |archive-date=12 Augustus 2023 |access-date=28 Oktober 2009 |publisher=Europese Ruimtevaartorganisasie}}</ref>
NASA het op 12 April 2019 die mediese uitslae van sy tweelingstudie bekend gemaak. Die ruimtevaarder Scott Kelly het ’n jaar op die stasie deurgebring terwyl sy identiese tweelingbroer Mark op die Aarde gebly het. Verskeie langdurige veranderings is by die een broer teenoor die ander opgemerk, onder meer wat DNS en kognisie betref.<ref name="nyt-20190412">{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2019/04/11/science/scott-mark-kelly-twins-space-nasa.html |title=Scott Kelly Spent a Year in Orbit. His Body Is Not Quite the Same |last=Zimmer |first=Carl |date=11 April 2019 |access-date=12 April 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522170617/https://www.nytimes.com/2019/04/11/science/scott-mark-kelly-twins-space-nasa.html |archive-date=22 Mei 2020 |work=The New York Times}}</ref> In November 2019 het navorsers berig dat ruimtevaarders ernstige probleme met bloedvloei en bloedklonte aan boord ondervind het, op grond van ’n studie van ses maande onder 11 gesonde ruimtevaarders. Die uitslae kan ’n invloed op langdurige ruimtevlug hê, ook op ’n sending na Mars.<ref name="cnn-20191115">{{Cite news |url=https://www.cnn.com/2019/11/15/health/astronaut-blood-flow-clot-scn-trnd/index.html |title=Astronauts experienced reverse blood flow and blood clots on the space station, study says |last=Strickland |first=Ashley |date=15 November 2019 |access-date=16 November 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811175409/https://edition.cnn.com/2019/11/15/health/astronaut-blood-flow-clot-scn-trnd/index.html |archive-date=11 Augustus 2023 |publisher=CNN}}</ref>
Daar is aansienlike bewyse dat psigososiale stressors van die belangrikste struikelblokke vir die bemanning se moraal en prestasie is. Die ruimtevaarder Valeri Rjoemin het tydens ’n moeilike tydperk op die ruimtestasie Saljoet 6 in sy joernaal geskryf dat al die voorwaardes vir moord teenwoordig is as jy twee mans in ’n kajuit van 5,5 m by 6 m toesluit en hulle twee maande lank saam laat. Algemene oorsake van [[stres]] in die vroeë Amerikaanse sendings was die handhawing van hoë prestasie onder die oog van die publiek en afsondering van kollegas en familie. Die laaste is steeds dikwels ’n bron van stres op die stasie, soos toe die moeder van die NASA-ruimtevaarder Daniel Tani in ’n motorongeluk dood is en toe Michael Fincke die geboorte van sy tweede kind moes misloop.
’n Studie van die langste ruimtevlug het bevind dat die eerste drie weke ’n kritieke tydperk is waarin aandag ly weens die eise van aanpassing by die uiterste verandering van omgewing. Die werkomgewing bring verdere stres mee, want die bemanning woon en werk in beknopte toestande met mense uit baie verskillende kulture wat ander tale praat. Ruimtevaarders moet Engels en Russies kan praat, en meer tale is nog beter. Weens die gebrek aan swaartekrag ontstaan daar dikwels verwarring: hoewel daar in die ruimte geen bo of onder is nie, voel party bemanningslede of hulle onderstebo is, en hulle kan ook moeilikheid hê om afstande te skat. Dit kan tot probleme lei soos om binne die stasie te verdwaal, skakelaars in die verkeerde rigting te trek of die snelheid van ’n naderende ruimtetuig verkeerd te skat.<ref name="bbc-20141007">{{Cite news |url=https://www.bbc.com/future/article/20141007-why-astronauts-get-space-stupid |title=Why astronauts get the 'space stupids' |last=Robson |first=David |date=7 Oktober 2014 |publisher=BBC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811164510/https://www.bbc.com/future/article/20141007-why-astronauts-get-space-stupid |archive-date=11 Augustus 2023}}</ref>
== Lewe aan boord ==
=== Slaapkwartiere ===
[[Lêer:Nikolai Budarin in a sleep station in Zvezda.jpg|duimnael|Die ruimtevaarder Nikolai Boedarin aan die werk in die bemanningskwartiere van die diensmodule ''Zvezda''.]]
Die woon- en werkruimte aan boord is groter as ’n huis met ses slaapkamers, met sewe private slaapkwartiere, drie badkamers, twee eetkamers, ’n gimnasium en ’n panoramiese uitkykvenster.
Vaste bemanningslede het elkeen ’n eie kwartier: twee in ''Zvezda'', een in ''Nauka'' en vier in ''Harmony''.<ref name="roscosmos-20210811">{{Cite web |date=11 Augustus 2021 |title=Космонавт рассказал, кто может первым заселиться в модуль "Наука" на МКС |url=https://www.roscosmos.ru/32150/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822052138/https://www.roscosmos.ru/32150/ |archive-date=22 Augustus 2022 |access-date=12 Augustus 2021 |publisher=Roskosmos |language=ru}}</ref> Dié geluiddigte hokkies ter grootte van ’n mens bied privaatheid, ventilasie en eenvoudige gerief soos ’n slaapsak, ’n leeslamp en bergplek vir persoonlike besittings. Dié in ''Zvezda'' het ’n klein venster, maar minder ventilasie en swakker geluiddigting.<ref name="ESALife" /><ref name="CSALife">{{Cite web |title=Living and Working on the International Space Station |url=http://www.asc-csa.gc.ca/pdf/educator-liv_wor_iss.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090419045323/http://www.asc-csa.gc.ca/pdf/educator-liv_wor_iss.pdf |archive-date=19 April 2009 |access-date=28 Oktober 2009 |publisher=Kanadese Ruimteagentskap}}</ref>
Besoekende bemanningslede gebruik slaapsakke wat aan beskikbare wandruimte of binne-in hul ruimtetuie vasgemaak word. Hoewel dit moontlik is om vryweg te slaap, word dit vermy om teen gevoelige toerusting vas te stamp.<ref name="SRLife">{{Cite news |last=Malik |first=Tariq |date=27 Julie 2009 |title=Sleeping in Space is Easy, But There's No Shower |url=https://www.space.com/7060-sleeping-space-easy-shower.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812222844/https://www.space.com/7060-sleeping-space-easy-shower.html |archive-date=12 Augustus 2023 |access-date=29 Oktober 2009 |work=Space.com}}</ref> Behoorlike ventilasie is noodsaaklik, want ruimtevaarders kan ’n suurstoftekort kry as uitgeaseme koolstofdioksied in ’n borrel om hul koppe opbou.<ref name="ESALife" />
=== Dagprogram ===
[[Lêer:Exp18home nasa big.jpg|duimnael|links|Die ingenieur Gregory Chamitoff kyk deur ’n venster.]]
Die stasie werk volgens [[Gekoördineerde Universele Tyd]].<ref name="tydsone">{{Cite magazine |last=Mitchell |first=Gareth |title=What time zone do they use on the International Space Station? |url=https://www.sciencefocus.com/space/what-time-zone-do-they-use-on-the-international-space-station/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324101052/https://www.sciencefocus.com/space/what-time-zone-do-they-use-on-the-international-space-station/ |archive-date=24 Maart 2023 |access-date=26 Mei 2021 |magazine=BBC Science Focus}}</ref> ’n Tipiese dag begin om 06:00 met opstaan, oggendroetine en ’n inspeksie van die stasie. Ná ontbyt hou die bemanning ’n daaglikse beplanningsgesprek met sendingbeheer en begin hulle teen 08:10 werk. Die oggendtake sluit oefening, wetenskaplike eksperimente, instandhouding en bedryfstake in. Ná ’n uur se middagete om 13:05 word die middagprogram van werk en oefening voortgesit. Die voorslaapbedrywighede, met inbegrip van aandete en ’n bemanningsgesprek, begin om 19:30 en die slaaptyd om 21:30.<ref name=":3">{{Cite web |date=5 November 2008 |title=ISS Crew Timeline |url=http://www.nasa.gov/pdf/287386main_110508_tl.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160730044854/http://www.nasa.gov/pdf/287386main_110508_tl.pdf |archive-date=30 Julie 2016 |access-date=5 November 2008 |publisher=NASA}}</ref>
Die bemanning werk ongeveer tien uur per weeksdag en vyf uur op Saterdae, en die res van die tyd is vir ontspanning of om agterstande in te haal. Vrye tyd word dikwels aan stokperdjies, gesprekke met familie of die uitsig op die Aarde deur die stasie se vensters bestee.<ref name=":3" /> Omdat die stasie se wentelsnelheid 16 sonsopkomste en sonsondergange per dag meebring, word die vensters gedurende die slaaptyd toegemaak om nagtoestande na te boots.
=== Kos en higiëne ===
[[Lêer:ISS-43 Food table in the Unity module.jpg|duimnael|Die hoofeettafel in ''Unity''.]]
Kos aan boord word so verpak en bewaar dat dit lank gebêre kan word, dat daar min afval is en dat die stasie se stelsels nie besmet word nie. Omdat mikrogravitasie die smaak verdoof, word maaltye dikwels swaarder gekruie as op die Aarde.<ref name="ESALife" />
Daar is ook eksperimente gedoen om vars groente in ’n wentelbaan te kweek. Dié studies moet die bemanning se dieet met bykomende voedingstowwe aanvul, sielkundige voordele inhou en die landboutegnieke vir langdurige ruimtevlug ontwikkel.<ref name="semp">{{Cite web |last=Sempsrotti |first=Danielle |date=8 Desember 2023 |title=Growing Plants in Space |url=https://www.nasa.gov/exploration-research-and-technology/growing-plants-in-space/ |access-date=21 September 2025 |website=NASA}}</ref>
In die afval- en higiënekompartemente maak die gebruiker hom of haar met veerbelaste stange aan die toiletsitplek vas om ’n behoorlike seël te verseker.<ref name="ESALife" /> Vloeibare afval word deur ’n pyp met anatomies gevormde tregters ingesamel, sodat mans en vroue dieselfde stelsel kan gebruik, en die urine word na die waterherwinningstelsel gelei, waar dit tot drinkwater verwerk word.<ref name="CSALife" /> Die stasie het geen stortbad nie; die bemanning maak hulle met nat doekies skoon of met ’n waterstraal en seep wat uit ’n tube soos dié van tandepasta gedruk word. Haarsjampoe wat nie uitgespoel hoef te word nie en eetbare tandepasta help om water te spaar.<ref name="SRLife" />
== Einde van die sending ==
[[Lêer:Jules Verne Automated Transfer Vehicle re-enters Earth's atmosphere.jpg|duimnael|Baie van die stasie se voorraadtuie het die atmosfeer al weer binnegegaan, soos hier die Europese vragtuig ''Jules Verne''.]]
Die stasie is oorspronklik vir ’n sending van 15 jaar bedoel, maar die sending is weens die stasie se sukses en die steun daarvoor herhaaldelik verleng,<ref name="s750">{{Cite web |title=Future Plans for the International Space Station |website=NASA |date=24 Julie 2022 |url=https://www.nasa.gov/missions/station/iss-research/ad-astra-future-plans-for-the-international-space-station/ |access-date=20 Julie 2024}}</ref><ref name="q972">{{Cite web |title=The ISS was never supposed to end like this |publisher=NBC News |date=22 Februarie 2018 |url=https://www.nbcnews.com/mach/science/iss-was-never-supposed-end-ncna848771 |access-date=20 Julie 2024}}</ref> met die gevolg dat die oudste modules al meer as 25 jaar in ’n wentelbaan is.
Die Verenigde State het in 2009 nog beplan om die stasie in 2016 uit sy wentelbaan te haal.<ref name="q972" /> ’n Wetsontwerp van Julie 2018 wat die bedryf tot 2030 sou verleng, is eenparig deur die Senaat goedgekeur maar het in die Huis van Verteenwoordigers geval.<ref name="spacenews-20181222">{{Cite web |date=22 Desember 2018 |title=Commercial space bill dies in the House |url=https://spacenews.com/commercial-space-bill-dies-in-the-house/ |access-date=18 Maart 2019 |website=SpaceNews}}</ref> ’n Tweede wetsontwerp met dieselfde doel is in September 2018 ingedien en in Desember 2018 bekragtig, en die Kongres het soortgelyke bepalings later in die CHIPS- en Wetenskapwet opgeneem, wat president Joe Biden op 9 Augustus 2022 onderteken het.<ref name="politico-20220809">{{Cite news |url=https://www.politico.com/news/2022/08/09/biden-ends-slog-on-semiconductor-bill-with-signature-00050530 |title=Biden ends slog on semiconductor bill with signature |last=Johnson |first=Lamar |date=9 Augustus 2022 |access-date=24 Augustus 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621192521/https://www.politico.com/news/2022/08/09/biden-ends-slog-on-semiconductor-bill-with-signature-00050530 |archive-date=21 Junie 2023 |work=Politico}}</ref>
NASA het laat blyk dat die bedryf ná 2030 verleng kan word as kommersiële stasies in ’n lae aardwentelbaan nie betyds in sy behoeftes kan voorsien nie.<ref name="2024DV">{{Cite web |url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2024/06/iss-deorbit-analysis-summary.pdf |title=International Space Station Deorbit Analysis Summary |date=Julie 2024 |publisher=NASA |access-date=21 Julie 2024}}</ref> In Februarie 2026 het lede van die Amerikaanse Huiskomitee vir Wetenskap, Ruimte en Tegnologie ’n amendement ingedien wat NASA sou verplig om die haalbaarheid te ondersoek daarvan om die stasie ná sy diensjare na ’n veiliger wentelbaan te verskuif en dit so vir moontlike hergebruik te bewaar, eerder as om dit in die atmosfeer te laat vernietig.<ref name="store">{{Cite web |url=https://arstechnica.com/space/2026/02/congress-advances-bill-requiring-nasa-to-reconsider-deorbiting-space-station/ |title=Lawmakers ask what it would take to "store" the International Space Station |author=Stephen Clark |date=7 Februarie 2026 |website=Ars Technica |archive-url=https://web.archive.org/web/20260207063243/https://arstechnica.com/space/2026/02/congress-advances-bill-requiring-nasa-to-reconsider-deorbiting-space-station/ |archive-date=7 Februarie 2026 |url-status=live}}</ref> Luglekke en swamgroei laat ook toenemend vrae oor die stasie se veiligheid ontstaan, en die geld wat die handhawing van sy wentelbaan verg, kan volgens sommige elders beter aangewend word, terwyl ander weer vra dat die stasie as instelling of baken bewaar word.<ref name="q972" />
=== Deorbiteringsplanne ===
NASA het oorspronklik verskeie moontlikhede vir die stasie se lot oorweeg: om die wentelbaan natuurlik te laat verval met ’n onbeheerde terugkeer, soos met Skylab; om die stasie na ’n hoër wentelbaan te stoot en die terugkeer so uit te stel; en ’n beheerde terugkeer wat op ’n afgeleë deel van die see gemik is.<ref name="iss-eis">{{Cite web |url=https://ntrs.nasa.gov/api/citations/19960053133/downloads/19960053133.pdf |title=Final Tier 2 Environmental Impact Statement for International Space Station |date=Mei 1996 |publisher=NASA |id=TM-111720 |access-date=12 Julie 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407113700/https://ntrs.nasa.gov/api/citations/19960053133/downloads/19960053133.pdf |archive-date=7 April 2023}}</ref> Die agentskap het bevind dat ’n onbeheerde terugkeer ’n onaanvaarbare risiko inhou dat gevaarlike brokstukke mense of eiendom kan tref, en dat ’n hoër wentelbaan duur sou wees en self gevare kon meebring. Die stasie sal dus uiteindelik uit sy wentelbaan gehaal word sodat dit in die see kan neerstort.<ref name=deo>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/pdf/578543main_asap_eol_plan_2010_101020.pdf|title=ISS End-of-Life Disposal Plan|last=Suffredini|first=Michael|date=2010-10-01|publisher=NASA|accessdate=7 Maart 2012|archive-date= 5 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405163025/http://www.nasa.gov/pdf/578543main_asap_eol_plan_2010_101020.pdf|url-status=dead}}</ref> Voor 2010 is beoog om ’n effens aangepaste Progress-tuig daarvoor te gebruik, maar NASA het bevind dat dié tuig nie vir die taak sou deug nie en op ’n ruimtetuig besluit wat spesiaal daarvoor ontwerp is.
In Januarie 2022 het NASA Januarie 2031 as die beplande datum aangekondig waarop die stasie met ’n Amerikaanse deorbiteringstuig uit sy wentelbaan gehaal sal word, met die oorblyfsels wat na ’n afgeleë deel van die suidelike [[Stille Oseaan]] gelei sal word wat as die ruimtetuigbegraafplaas bekend geword het, min of meer om [[Punt Nemo]], die oseaniese pool van onbereikbaarheid.<ref name="sky-20220201">{{Cite news |url=https://news.sky.com/story/nasa-plans-to-take-international-space-station-out-of-orbit-in-january-2031-by-crashing-it-into-spacecraft-cemetery-12530194 |title=NASA plans to take International Space Station out of orbit in January 2031 by crashing it into 'spacecraft cemetery' |date=1 Februarie 2022 |access-date=1 Februarie 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010112515/https://news.sky.com/story/nasa-plans-to-take-international-space-station-out-of-orbit-in-january-2031-by-crashing-it-into-spacecraft-cemetery-12530194 |archive-date=10 Oktober 2023 |publisher=Sky News}}</ref> Die tuig moet in 2030 gelanseer word, aan die voorste koppelplek van ''Harmony'' vasmaak en ongeveer ’n jaar daar bly terwyl die stasie se wentelbaan natuurlik tot 220 km verval. Daarna sal dit een of meer brande uitvoer om die perigeum tot 150 km te verlaag, gevolg deur ’n finale brand wat die stasie uit sy wentelbaan haal.<ref name="sn-20230509">{{Cite web |last=Foust |first=Jeff |date=9 Mei 2023 |title=NASA proposes 'hybrid' contract approach for space station deorbit vehicle |url=https://spacenews.com/nasa-proposals-hybrid-contract-approach-for-space-station-deorbit-vehicle/ |access-date=10 Mei 2023 |website=SpaceNews}}</ref>
Uit vrees dat Rusland skielik uit die program sou tree en die ander vennote met min goeie keuses vir ’n beheerde terugkeer sou laat, het NASA die ontwikkeling van ’n eie deorbiteringstuig begin beplan.<ref name="nelson">{{Cite web |last=Foust |first=Jeff |date=1 Mei 2024 |title=Nelson lobbies Congress to fund ISS deorbit vehicle in supplemental spending bill |url=https://spacenews.com/nelson-lobbies-congress-to-fund-iss-deorbit-vehicle-in-supplemental-spending-bill/ |access-date=3 Mei 2024 |website=SpaceNews}}</ref> In Junie 2024 is [[SpaceX]] gekies om die tuig te ontwikkel, ’n kontrak wat tot $843 miljoen werd kan wees. Die tuig bestaan uit ’n bestaande Cargo Dragon-ruimtetuig wat aan ’n aansienlik verlengde rompmodule met 46 stuwers in plaas van die gewone 16 en met 30 000 kg brandstof, byna ses keer die normale lading, gekoppel word.<ref name=":2b" />
=== Opvolgplanne ===
NASA se opvolgstrategie is ’n program waarin die private bedryf sy eie stasies bou en in stand hou en NASA toegang daartoe as kliënt koop, van 2028 af.<ref name="f400">{{Cite web |title=How NASA plans to deorbit the International Space Station |publisher=The Planetary Society |date=21 November 2023 |url=https://www.planetary.org/articles/how-nasa-plans-to-deorbit-the-international-space-station |access-date=20 Julie 2024}}</ref> Die ESA soek eweneens nuwe private stasies om dienste in ’n wentelbaan te lewer en materiaal van die stasie af te herwin.<ref name="s075">{{Cite web |last=Lea |first=Robert |title=European Space Agency signs on to upcoming 'Starlab' space station |website=Space.com |date=14 November 2023 |url=https://www.space.com/starlab-space-station-esa-airbus-voyager-space |access-date=20 Julie 2024}}</ref> Die Axiom-stasie moet in 2027 as ’n enkele module begin wat tydelik aan die Internasionale Ruimtestasie gehuisves word,<ref name="sn-20241218" /> en Canadarm2 moet ná die aftrede van die stasie in 2030 sy werk op die Axiom-stasie voortsit.<ref name="axiom-assembly">{{Cite web |url=https://www.axiomspace.com/axiom-station/assembly-sequence |title=Axiom Station Assembly Sequence |publisher=Axiom Space |access-date=9 Augustus 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810145840/https://www.axiomspace.com/axiom-station/assembly-sequence |archive-date=10 Augustus 2023}}</ref> Aan die einde van 2011 is ook voorgestel dat oorblywende Amerikaanse toerusting en ’n tweede ''Zvezda'' as ’n brandstofdepot en diensstasie by een van die Aarde-Maan-Lagrangepunte gebruik word; die Amerikaanse segment is egter nie vir ontmanteling ontwerp nie en sal weggedoen word.
In 2022 het maatskappye voorgestel dat die stasie as platform gebruik word om die vermoë te ontwikkel om voorwerpe in ’n wentelbaan te herwin, deur onderdele van die stasie te hergebruik of ten minste die ruimterommel vir sy roumateriaal of brandstof te benut, eerder as om dit in die see te laat val.<ref name="g664">{{Cite web |last=Manov |first=Elyse |title=Neumann Drive to fuel US Space Force project |website=SASIC |date=16 Mei 2023 |url=https://sasic.sa.gov.au/events-news-media/news/neumann-drive-to-fuel-us-space-force-project/ |access-date=21 Julie 2024}}</ref><ref name="y941">{{Cite web |last=O'Callaghan |first=Jonathan |title=A fiery end? How the ISS will end its life in orbit |publisher=BBC |date=3 Mei 2023 |url=https://www.bbc.com/future/article/20230502-a-fiery-end-how-the-iss-will-end-its-life-in-orbit |access-date=20 Julie 2024}}</ref> NASA het in Julie 2024 gesê dat dit nog geen haalbare voorstel vir die hergebruik van die stasie of dele daarvan gesien het nie.<ref name="2024DV" />
== Koste ==
Die totale koste van die program was teen 2010 ongeveer $150 miljard. Dit sluit NASA se begroting van $58,7 miljard vir die stasie van 1985 tot 2015 in, Rusland se $12 miljard, Europa se $5 miljard, Japan se $5 miljard, Kanada se $2 miljard en die koste van die 36 pendeltuigvlugte wat die stasie gebou het, wat teen ’n beraamde $1,4 miljard elk op $50,4 miljard te staan kom. As daar van 20 000 mensdae se gebruik tussen 2000 en 2015 uitgegaan word, kos elke mensdag $7,5 miljoen, minder as die helfte van die $19,6 miljoen per mensdag van [[Skylab]] in dieselfde geldwaarde.<ref name="lafleur-20100308">{{Cite news |url=https://www.thespacereview.com/article/1579/1 |title=Costs of US piloted programs |last=Lafleur |first=Claude |date=8 Maart 2010 |access-date=18 Februarie 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801132840/https://www.thespacereview.com/article/1579/1 |archive-date=1 Augustus 2023 |work=The Space Review}}</ref> NASA bestee ongeveer $3 miljard per jaar aan bedryfskoste.
== In die kultuur ==
Die stasie het ’n internasionale simbool van menslike vermoëns geword, in besonder van menslike samewerking en van die wetenskap,<ref name="w619">{{Cite web |title=The International Space Station (ISS), humanity's shared orbital outpost |publisher=The Planetary Society |date=14 Maart 2019 |url=https://www.planetary.org/space-missions/international-space-station |access-date=22 Julie 2024}}</ref> en verteenwoordig ’n tydperk van internasionale samewerking eerder as ’n gekommersialiseerde en gemilitariseerde interplanetêre wêreld.
Die dokumentasie van dekades se bedryf is deur ’n interaktiewe webwerf, ''ISS in Real Time'', toeganklik gemaak.<ref name="c889">{{Cite web |title=ISS in Real Time |website=ISS in Real Time |url=https://issinrealtime.org/ |access-date=13 April 2026}}</ref>
Benewens talle dokumentêre rolprente is die stasie ook die onderwerp van speelfilms soos ''The Day After Tomorrow'' (2004), ''Love'' (2011), ''Gravity'' (2013), waarin dit saam met die Chinese stasie Tiangong 1 verskyn, ''Life'' (2017) en ''I.S.S.'' (2023). In 2022 is die rolprent ''The Challenge'' aan boord verfilm, die eerste speelfilm waarvoor beroepsakteurs en ’n regisseur saam in die ruimte gewerk het.<ref name="nyt-20210916">{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2021/09/16/world/europe/russia-movie-space.html |title=Russia to Open New Frontier in Space, Shooting First Full-Length Movie |last=Kramer |first=Andrew E. |date=16 September 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810145219/https://www.nytimes.com/2021/09/16/world/europe/russia-movie-space.html |archive-date=10 Augustus 2023 |work=The New York Times}}</ref>
[[Neal Stephenson]] se roman ''Seveneves'' van 2015 speel in sy eerste twee dele grootliks op die stasie af, wat daar afgebeeld word soos dit was toe die boek geskryf is, maar met ’n groot asteroïed wat daaraan vasgemaak is. Die Engelse skrywer Samantha Harvey se roman ''Orbital'' van 2023, wat op die stasie afspeel, het die [[Booker-prys]] van 2024 gewen. Ceridwen Dovey se kortverhaalbundel ''Only the Astronauts'' van 2024, waarin die verteller van elke verhaal ’n lewelose voorwerp in die ruimte is, sluit ook die stasie in.
Die stasie word in die videospeletjie ''[[Call of Duty]]: Modern Warfare 2'' opgeblaas deur die skokgolf van ’n interkontinentale ballistiese missiel, en in ''Far Cry New Dawn'' verskyn dit as ’n ekspedisieplek nadat dit tydens ’n kernoorlog op die Aarde geval het.
== Sien ook ==
* [[Portaal:Sterrekunde|Sterrekunde-portaal]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|30em}}
== Eksterne skakels ==
* [http://www.nasa.gov/station IRS op die Nasa-webtuiste]
* [http://www.esa.int/esaHS/iss.html IRS op die ESA-webtuiste]
* [http://spaceflight.nasa.gov/realdata/tracking/ Ligging van die IRS t.o.v. die Aarde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070408165613/http://spaceflight.nasa.gov/realdata/tracking/ |date= 8 April 2007 }}
* [https://issinrealtime.org/ ''ISS in Real Time'']
{{Commons-kategorie inlyn|International Space Station}}
* [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:nl:Internationaal ruimtestation ISS|Nederlandse Wikipedia]]
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Ruimtevaart]]
ay7ideplalz7iaqepydwlz43s620cu7
Kepler-ruimteteleskoop
0
82970
3373388
3359539
2026-11-17T08:38:37Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373388
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas2
|naam = Kepler-ruimteteleskoop
|kleur = #CEDAF2
|titel = '' ''
|beeld = Telescope-KeplerSpacecraft-20130103-717260main pia11824-full.jpg
|beeld_wydte = 260px
|beeld_onderskrif = ’n Kunstenaarsvoorstelling van Kepler.
|beeld2_wydte =
|beeld2_onderskrif =
|opskrif1 = Operateur
|1 = [[Nasa]]
|opskrif2 = Soort tuig
|2 = [[Teleskoop]]/[[sterrewag]]
|opskrif3 = Gelanseer
|3 = [[7 Maart]] [[2009]]
|opskrif4 = Hoogte
|4 = 1 [[AE]]
|opskrif5 = Periode
|5 = 372,5 dae
|opskrif6 = Lanseringsvuurpyl
|6 = Delta II (7925-10L)
|opskrif7 = Duur van sending
|7 = ≥ 7,5 jaar <br />Verstreke: {{Vir jaar maand dag| jaar=2009| maand=03 | dag=07}}
|opskrif8 = Massa
|8 = {{val|1052|ul=kg}}
|opskrif9 = Deursnee
|9 = {{val|0.95|ul=m}}
|opskrif10 = Webtuiste
|10 = [http://kepler.nasa.gov/ Kepler]
|opskrif11 = Status
|11 = Aktief
|opskrif12 =
|12 =
|opskrif13 =
|13 =
}}
'''Kepler''' is ’n [[Teleskoop|ruimteteleskoop]] wat deur [[Nasa]] gelanseer is om [[Aarde|Aardtipe]]-[[Planeet|planete]] om ander [[ster]]re te vind.<ref>{{cite web |last1=Koch |first1=David |last2=Gould |first2=Alan |title=Kepler Mission |url=http://www.kepler.arc.nasa.gov/ |publisher=Nasa |date=Maart 2009 |access-date=14 Maart 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20040917180602/http://www.kepler.arc.nasa.gov/ |archive-date=17 September 2004 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Die ruimtetuig, wat na die [[sterrekundige]] [[Johannes Kepler]] genoem is,<ref>{{cite news |last=DeVore |first=Edna |title=Closing in on Extrasolar Earths |url=http://www.space.com/searchforlife/080619-seti-extrasolar-earths.html |work=SPACE.com |date=9 Junie 2008 |access-date=14 Maart 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716004442/http://www.space.com/searchforlife/080619-seti-extrasolar-earths.html |archive-date=16 Julie 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> is op [[7 Maart]] [[2009]] gelanseer.<ref name="KeplerLaunch">{{cite web |author=Nasa-personeel |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/launch/index.html |title=Kepler Launch |publisher=Nasa |access-date=18 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716054139/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/launch/index.html |archive-date=16 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Die tuig is ontwerp om ’n deel van ons omgewing van die [[Melkweg]] te verken en duisende [[Eksoplaneet|eksoplanete]] te ontdek wat soortgelyk aan die Aarde is en binne of naby die [[bewoonbare sone]] van sterre voorkom. Dit moet ook meet hoeveel miljarde sterre in ons [[sterrestelsel]] sulke planete het.<ref>{{cite web |author=Nasa-personeel |title=Kepler Mission/QuickGuide |url=http://kepler.nasa.gov/Mission/QuickGuide/ |publisher=Nasa |access-date=20 April 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330191656/https://kepler.nasa.gov/Mission/QuickGuide/ |archive-date=30 Maart 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Kepler se enigste instrument is ’n [[fotometer]] wat die helderheid van meer as 145 000 [[hoofreeks]]sterre in ’n vaste sigveld voortdurend meet.<ref>{{cite web |author=AAS-personeel |title=Meeting Program and Block Schedule |url=http://aas.org/node/651 |publisher=American Astronomical Society |access-date=20 April 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225064101/http://aas.org/node/651 |archive-date=25 Februarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dié data word na die Aarde gestuur, waar dit bestudeer word om periodieke verdowwings in sterre waar te neem wat veroorsaak word deur eksoplanete wat voor die sterre verbybeweeg.
== Sending ==
Kepler is deel van Nasa se laekoste-ruimteverkenning. Die bou en aanvanklike werking van die teleskoop was die werk van Nasa se Jet Propulsion Laboratory, terwyl die Ames-navorsingsentrum verantwoordelik is vir die ontwikkeling van die grondstelsels en ontledings. Die aanvanklike duur van die sending was 3,5 jaar,<ref name= Name="BBC7March">{{cite news |author=BBC |title=Nasa launches Earth hunter probe |work=BBC News |date=7 Maart 2009 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7926277.stm |access-date=14 Maart 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516230514/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7926277.stm |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> maar weens versteurings in die data was ekstra tyd nodig om al die doelwitte van die sending te bereik. In 2012 is verwag dat dit tot in 2016 sou duur,<ref name="Space.com2016">[http://www.space.com/15160-alien-planet-kepler-mission-2016.html "NASA Extends Planet-Hunting Kepler Mission Through 2016"]. Space.com. 4 April 2012. Besoek op 2012-05-02.</ref> maar dit sal net moontlik wees as al die oorblywende reaksiewiele wat die tuig reg ingestel hou, bly werk.<ref>{{cite news |author=Stephen Clark |title=Kepler's exoplanet survey jeopardized by two issues |publisher=Spaceflight Now |date=16 Oktober 2012 |url=http://spaceflightnow.com/news/n1210/16kepler/ |access-date=17 Oktober 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509012754/https://spaceflightnow.com/news/n1210/16kepler/ |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 11 Mei 2013 het die tweede van die vier reaksiewiele ingegee, en dit het die invordering van data bemoeilik<ref name=prs>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20130521.html#.UeWGjcqfh-g |title=NASA – Kepler Mission Manager Update (21 Mei 2013) |access-date=23 Desember 2013 |archive-date=11 Julie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230711172415/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20130521.html#.UeWGjcqfh-g |url-status=dead }}</ref> en die voortbestaan van die sending bedreig.<ref name="nytimes.com">{{cite web |url=http://www.nytimes.com/2013/05/16/science/space/equipment-failure-may-cut-kepler-mission-short.html?_r=0 |title=Equipment Failure May Cut Kepler Mission Short |date=15 Mei 2013 |access-date=15 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118170933/http://www.nytimes.com/2013/05/16/science/space/equipment-failure-may-cut-kepler-mission-short.html?_r=0 |archive-date=18 Januarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Tot in Julie 2013 het Kepler 134 bevestigde eksoplanete in 76 sterrestelsels ontdek, met nog 3 277 moontlike kandidate.<ref name=wall-2013>{{cite news |url=http://www.space.com/21570-nasa-kepler-alien-planet-candidates.html |title=Ailing NASA Telescope Spots 503 New Alien Planet Candidates |work=Space.com |date=14 Junie 2013 |agency=TechMediaNetwork |access-date=15 Junie 2013 |author=Wall, Mike |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508041632/https://www.space.com/21570-nasa-kepler-alien-planet-candidates.html |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In November 2013 het sterrekundiges berig dat daar in die Melkweg volgens Kepler se data tot 40 miljard Aardgrootte-planete in die bewoonbare sones van [[Son]]tipe- en [[rooi dwerg]]sterre kan wees.<ref name="NYT-20131104">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |title=Far-Off Planets Like the Earth Dot the Galaxy |url=http://www.nytimes.com/2013/11/05/science/cosmic-census-finds-billions-of-planets-that-could-be-like-earth.html |date=4 November 2013 |work=New York Times |access-date=5 November 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509030547/https://www.nytimes.com/2013/11/05/science/cosmic-census-finds-billions-of-planets-that-could-be-like-earth.html |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="PNAS-20131031">{{cite journal|last1=Petigura |first1=Eric A. |last2=Howard |first2=Andrew W. |last3=Marcy |first3=Geoffrey W. |title=Prevalence of Earth-size planets orbiting Sun-like stars|url=http://www.pnas.org/content/early/2013/10/31/1319909110 |date=31 Oktober 2013 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|doi=10.1073/pnas.1319909110 |accessdate=5 November 2013 }}</ref><ref name="Space-20130107">{{cite web |title=17 Billion Earth-Size Alien Planets Inhabit Milky Way |url=http://www.space.com/19157-billions-earth-size-alien-planets-aas221.html |date=7 Januarie 2013 |publisher=Space.com |access-date=8 Januarie 2013 |author=Personeel |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516230259/https://www.space.com/19157-billions-earth-size-alien-planets-aas221.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sowat 11 miljard van dié eksoplanete kan om Sontipe-sterre voorkom.<ref name="LATimes-20131104">{{cite news |last=Khan |first=Amina |title=Milky Way may host billions of Earth-size planets |url=http://www.latimes.com/science/la-sci-earth-like-planets-20131105,0,2673237.story |date=4 November 2013 |work=Los Angeles Times |accessdate=5 November 2013 }}</ref> Die naaste sodanige eksoplaneet kan volgens hulle 12 [[ligjare]] van die Aarde af wees.<ref name="NYT-20131104" /><ref name="PNAS-20131031" />
Op 15 Augustus 2013 het Nasa aangekondig dat hulle nie meer die twee defektiewe reaksiewiele gaan probeer herstel nie. Dit beteken die sending sal aangepas, maar nie noodwendig gestaak word nie. Op 18 November 2013 is verslag gedoen van ’n voorstel dat Kepler steeds gebruik sal word om bewoonbare planete om dowwer rooi dwerge op te spoor.<ref name="NYT-20131118">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |title=New Plan for a Disabled Kepler |url=http://www.nytimes.com/2013/11/19/science/space/new-plan-for-a-disabled-kepler.html |date=18 November 2013 |work=New York Times |access-date=18 November 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510023931/https://www.nytimes.com/2013/11/19/science/space/new-plan-for-a-disabled-kepler.html |archive-date=10 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="NASA-20131125">{{cite web |last1=Johnson |first1=Michele |last2=Dunbar |first2=Brian |title=A Sunny Outlook for NASA Kepler's Second Light |url=http://www.nasa.gov/kepler/a-sunny-outlook-for-nasa-keplers-second-light |date=25 November 2013 |work=Nasa |access-date=12 Desember 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508150756/https://www.nasa.gov/kepler/a-sunny-outlook-for-nasa-keplers-second-light/ |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="NASA-20131211a">{{cite web |last1=Johnson |first1=Michele |last2=Dunbar |first2=Brian |title=Kepler's Second Light: How K2 Will Work |url=http://www.nasa.gov/kepler/keplers-second-light-how-k2-will-work/ |date=11 Desember 2013 |work=Nasa |access-date=12 Desember 2013 |language=no |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510142926/https://www.nasa.gov/kepler/keplers-second-light-how-k2-will-work/ |archive-date=10 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="NASA-20131211b">{{cite web |last1=Johnson |first1=Michele |last2=Dunbar |first2=Brian |title=Kepler Mission Manager Update: Invited to 2014 Senior Review |url=http://www.nasa.gov/kepler/kepler-mission-manager-update-invited-to-2014-senior-review |date=11 Desember 2013 |work=Nasa |access-date=12 Desember 2013 |language=sl |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511000908/https://www.nasa.gov/kepler/kepler-mission-manager-update-invited-to-2014-senior-review/ |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
== Werking ==
[[Lêer:MilkywaykeplerfovbyCRoberts.jpg|duimnael|links|240px|Die fotometer se sigveld in die sterrebeelde Swaan, Lier en Draak.]]
Die ruimtetuig het ’n massa van 1 039 kg en sy hoofspieël het ’n deursnee van 1,4 meter – toe dit gelanseer is, was dit die grootste spieël in ’n teleskoop buite die Aarde se wentelbaan.<ref>{{cite web |last=Atkins |first=William |title=Exoplanet Search Begins with French Launch of Corot Telescope Satellite |url=http://www.itwire.com/content/view/8299/1066/ |publisher=iTWire |date=28 Desember 2008 |access-date=6 Mei 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927215910/http://www.itwire.com/content/view/8299/1066 |archive-date=27 September 2011 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die tuig het ’n sigveld van 115 grade<sup>2</sup> (’n deursnee van sowat 12 grade), wat rofweg so groot is soos ’n mens se vuis wat teen armlengte gehou word. Die fotometer het ’n sagte fokus om uitstekende fotometrie te verskaf eerder as skerp beelde.
Die kamera het ’n lensopening van 0,95 m. Sy [[brandvlak]] bestaan uit 42 [[CCD]]-sensors teen 2200×1024 [[beeldelement]]e (pieksels) en dit was in dié tyd die grootste kamera wat nog gelanseer is.<ref>{{cite web |author=NASA Staff |title=Kepler: Spacecraft and Instrument |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/spacecraft/index.html |publisher=Nasa |access-date=1 Mei 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017125641/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/spacecraft/index.html |archive-date=17 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |author=NASA Staff |title=Kepler's Diamond Mine of Stars |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/multimedia/images/fullFFINoCalloutsHot300.html |publisher=Nasa |date=16 April 2009 |access-date=1 Mei 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180417221334/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/multimedia/images/fullFFINoCalloutsHot300.html |archive-date=17 April 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Kepler wentel om die Son,<ref name="keplerlaunch1">{{cite web |last1=Koch |first1=David |last2=Gould |first2=Alan |title=Kepler Mission: Launch Vehicle and Orbit |url=http://kepler.nasa.gov/sci/design/orbit.html |publisher=Nasa |date=Maart 2009 |access-date=14 Maart 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029165353/http://kepler.nasa.gov/sci/design/orbit.html |archive-date=29 Oktober 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="keplerlaunch1" /> en dit skakel baie van die aardverduisterings en lig- en swaartekragsteurings uit wat kenmerkend is van ’n wentelbaan om die Aarde. Die fotometer wys na ’n gebied in die noordelike [[sterrebeeld]]e [[Swaan (sterrebeeld)|Swaan]], [[Lier (sterrebeeld)|Lier]] en [[Draak (sterrebeeld)|Draak]], wat buite die [[ekliptika]] val, en daarom skyn sonlig nooit by die fotometer in terwyl die tuig om die Son wentel nie. Voorwerpe in die [[Kuiper-gordel|Kuiper-]] en [[Asteroïdegordel]] verberg ook nie die sigveld nie.<ref name=presskit>{{cite journal |author=NASA Staff |url=http://www.nasa.gov/pdf/314125main_Kepler_presskit_2-19_smfile.pdf |title=Kepler: NASA's First Mission Capable of Finding Earth-Size Planets |publisher=[[NASA]] |date=February 2009 |accessdate=2009-03-14 |archive-date=2009-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310212449/http://www.nasa.gov/pdf/314125main_Kepler_presskit_2-19_smfile.pdf |url-status=dead }}</ref>
Dit is ook rofweg die rigting van die [[Sonnestelsel]] se beweging om die middel van die Melkweg; daarom is die sterre binne Kepler se sigveld min of meer ewe ver van die galaktiese middelpunt af as die Son en ook naby die galaktiese vlak. Dit is belangrik as ’n mens die teorie in ag neem dat bewoonbaarheid afhang van die posisie in die Melkweg.
Die wetenskaplike doel van die ruimtetuig is om die struktuur en verskeidenheid van planeetstelsels te ondersoek.<ref>{{cite web |last1=Koch |first1=David |last2=Gould |first2=Alan |title=Overview of the Kepler Mission | url=http://www.cfa.harvard.edu/kepler/papers/2004/SPIE.Glasgow.Koch.pdf | publisher=SPIE |year=2004 |accessdate=2010-12-09}}</ref> Die tuig neem ’n groot aantal sterre waar met die volgende hoofdoeleindes:
* Om te bepaal hoeveel Aardtipe- en groter eksoplanete daar is in of naby die bewoonbare sone van sterre van ’n groot verskeidenheid [[spektraaltipe]]s.
* Om die groote en vorm van hierdie planete se wentelbane te bepaal.
* Om te bepaal hoeveel eksoplanete daar in [[Dubbelster|dubbel-]] en [[Veelvoudige ster|veelvoudige sterstelsels]] is.
* Om die omvang, grootte, helderheid, massa, digtheid en wentelbane van kortperiode-reuseplanete te bepaal.
* Om bykomende lede van elke ontdekte planeetstelsel te vind deur middel van ander tegnieke.
* Om die eienskappe te bepaal van sterre wat planeetstelsels het.
[[Lêer:Kepler orbit.png|duimnael|280px|Kepler se wentelbaan.]]
Die meeste van die eksoplanete wat voorheen op ander maniere ontdek is, was reuseplanete soos [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] en groter. Kepler soek planete met ’n massa van 30 tot 600 keer laer, nader aan die massa van die Aarde (Jupiter se massa is 318 keer dié van die Aarde). Die metode behels die waarneming van ’n effense afname in die [[skynbare magnitude]] van die ster, wat dui op ’n planeet wat voor die ster verbybeweeg. Die omvang van dié verdowwing kan gebruik word om die grootte van die eksoplaneet te bepaal, en die tydperk tussen verdowwings kan gebruik word om die eksoplaneet se wentelbaan te bepaal.
Die waarskynlikheid dat ’n planetêre wentelbaan voor ’n ster sal verbyloop soos van ’n sekere punt af gesien, is die deursnee van die ster gedeel deur die deursnee van die wentelbaan.<ref name="geomprob">{{cite web |last1=Koch |first1=David |last2=Gould |first2=Alan |title=Kepler Mission: Characteristics of Transits (section "Geometric Probability") |url=http://jwleaf.org/docs/probability-of-planetary-transit.html |publisher=Nasa |date=Maart 2009 |accessdate=2009-09-21 |archive-date=2011-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110325070538/http://jwleaf.org/docs/probability-of-planetary-transit.html |url-status=dead }}</ref> Vir ’n Aardgrootte-planeet op ’n afstand van 1 [[AE]] van ’n Songrootte-ster af is die waarskynlikheid 0,465%, of sowat 1 uit 215. Op 0,72 AE (die afstand van [[Venus (planeet)|Venus]] van die Son af) is die waarskynlikheid effens groter: sowat 0,65%; sulke planete kan Aardtipe-planete wees as die ster ’n [[Sterreklassifikasie#Klas G|klas G]]-tipe-ster is soos [[Tau Ceti]]. Omdat planete in ’n spesifieke stelsel geneig is om op dieselfde vlak om ’n ster te wentel, is die waarskynlikheid baie groot dat nog planete om ’n ster gevind sal word as een planeet gevind word. As bewoners van ’n ander planeet byvoorbeeld die Aarde om die Son sien wentel, is die kans 12% dat hulle ook Venus sal sien.
Kepler se sigveld van 115 grade<sup>2</sup> maak dat dit Aardtipe-planete baie makliker sal opspoor as die [[Hubble-ruimteteleskoop]] met sy sigveld van net 10 vierkante [[boogminuut|boogminute]]. Verder is Kepler ontwerp vir dié doel, terwyl Hubble meer doeleindes het en selde op net een sigveld gerig is. Van die halfmiljoen sterre in Kepler se sigveld is sowat 150 000 uitgesonder vir waarneming.<ref>{{cite arXiv |last1=Batalha |first1=Natalie M. |coauthors=''et al.'' |year=2010 |title=Selection, Prioritization, and Characteristics of Kepler Target Stars |class=astro-ph.SR |eprint=1001.0349}}</ref> Hulle word tegelykertyd waargeneem en Kepler meet wisselings in hul helderheid elke 30 minute. Dit het dus ’n baie groter kans om ’n planeet se [[Oorgang (sterrekunde)|oorgang]] voor ’n ster waar te neem.
Die waarskynlikheid van 1 uit 215 beteken dat as 100% van die sterre wat waargeneem word dieselfde deursnee as die Son het en elkeen het een Aardtipe-planeet waarvan die wentelbaan met die Aarde s’n ooreenstem, sal Kepler sowat 465 van hulle vind; as net 10% van die sterre dieselfde deursnee as die Son het, sal Kepler net 46 planete vind.
Kepler moet minstens drie verdowwings waarneem om te bevestig dat dit wel deur ’n planeet veroorsaak is. Daarna moet opvolgtoetse gedoen word.<ref>{{cite arXiv |last1=Batalha |first1=Natalie M. |coauthors=''et al.'' |year=2010 |title=Pre-Spectroscopic False Positive Elimination of Kepler Planet Candidates |class=astro-ph.EP |eprint=1001.0392}}</ref> Doppler-[[spektroskopie]] is een metode om sulke opvolgtoetse te doen. Dit kan ook gebruik word om eksoplanete op te spoor wat nie voor ’n geteikende ster verbybeweeg nie. Nog ’n metode om opvolgtoetse te doen is [[astrometrie]], waarvoor Kepler goeie data kan versamel hoewel dit nie spesifiek ontwerp is om dit te doen nie.<ref>{{cite arXiv |last1=Monet |first1=David G. |coauthors=''et al.'' |year=2010 |title=Preliminary Astrometric Results from Kepler |class=astro-ph.IM |eprint=1001.0305}}</ref> In stelsels met meer as een planeet kan planete dikwels bevestig word deur na wisselings in die verdowwing te kyk wat veroorsaak sal word as planete se swaartekrag ’n invloed op mekaar uitoefen. Dit is veral waardevol om planete met ’n redelike lae massa om ’n verafgeleë ster te bevestig.<ref>{{Cite web |url=http://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=226 |title=argiefkopie |access-date= 1 Januarie 2014 |archive-date=30 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330233300/https://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=226 |url-status=dead }}</ref> Planete wat om meer as een ster wentel, kan bevestig word deur te kyk na wisselings in die tydsduur van die planeet se oorgang, wat deur die wentelbeweging van die sterre veroorsaak word.<ref>{{cite arXiv |eprint=1009.5905 |author1=Nascimbeni |author2=Piotto |author3=Bedin |author4=Damasso |title=TASTE: The Asiago Survey for Timing transit variations of Exoplanets |class=astro-ph.EP |year=2008}}</ref> As die planeet groot genoeg is, kan dit ook effense afwykings van die sterre se wentelperiodes veroorsaak.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2011Sci...333.1602D Kepler-16: A Transiting Circumbinary Planet]</ref>
== Resultate tot dusver ==
[[Lêer:NGC 6791 cluster.jpg|duimnael|Detail van die gebied wat Kepler fynkam, wys die [[sterreswerm|oop sterreswerm]] [[NGC 6791]].]]
Die Kepler-ruimteteleskoop se eerste resultate is op 4 Januarie 2010 aangekondig. Soos verwag is, was die eerste eksoplanete wat ontdek is kortperiodeplanete. Namate die sending voortgeduur het, is kandidate met langer periodes ontdek.
=== 2009 ===
[[Nasa]] het op 6 Augustus ’n nuuskonferensie gehou om Kepler se vroeë resultate te bespreek.<ref name="KeplerBriefing20090806">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2009/M09-94AR.html |author=NASA Staff |title=NASA Announces Briefing About Kepler's Early Science Results |date=3 Augustus 2009 |publisher=Nasa |access-date=23 April 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511182808/https://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2009/M09-94AR.html |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar is bekend gemaak Kepler het die bestaan van ’n voorheen bekende eksoplaneet, [[HAT-P-7b]], bevestig en dat die teleskoop goed werk.<ref name="KeplerPressConf20090806">{{cite web |author=NASA Staff |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-discovery.html |title=NASA's Kepler Spies Changing Phases on a Distant World |date=6 Augustus 2009 |publisher=Nasa |access-date=6 Augustus 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418042038/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-discovery.html |archive-date=18 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="HATP7bScience">{{cite journal|title=Kepler's Optical Phase Curve of the Exoplanet HAT-P-7b|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-08-07_325_5941/page/709|journal=Science |date=7 Augustus 2009 |last1=Borucki |first1=W. J. |volume=325 |issue=5941 |page=709 |doi= 10.1126/science.1178312 |pmid=19661420|bibcode=2009Sci...325..709B}}</ref>
In die eerste ses weke is vyf voorheen onbekende eksoplanete ontdek wat almal baie naby aan hul sterre gewentel het.<ref name="sciencenews.org">{{cite web |author=ScienceNews Staff |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/52465/title/Kepler_space_telescope_finds_its_first_extrasolar_planets |title=Kepler space telescope finds its first extrasolar planets |publisher=Sciencenews.org |date=30 Januarie 2010 |access-date=5 Februarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120925002416/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/52465/title/Kepler_space_telescope_finds_its_first_extrasolar_planets |archive-date=25 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |last=MacRobert |first=Robert |title=Kepler's First Exoplanet Results – News Blog |url=http://www.skyandtelescope.com/community/skyblog/newsblog/80621797.html |publisher=Sky & Telescope |date=4 Januarie 2010 |access-date=21 April 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224101409/http://www.skyandtelescope.com/community/skyblog/newsblog/80621797.html |archive-date=24 Desember 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Van die interessantste ontdekkings was een van die planete met die laagste digtheid wat nog ontdek is,<ref name="centauri-dreams.org">{{cite web |last=Gilster |first=Paul |url=http://www.centauri-dreams.org/?p=16640 |title=The Remarkable Kepler-11 |publisher=Tau Zero Foundation |date=2 Februarie 2011 |access-date=21 April 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630031706/https://www.centauri-dreams.org/?p=16640 |archive-date=30 Junie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> twee [[wit dwerg]]sterre met ’n lae massa<ref name="vanKerkwijk2010">{{cite journal |last1=van Kerkwijk |first1=Martin H.|title=Observations of Doppler Boosting in Kepler Light Curves |date=20 Mei 2010 |journal=The Astrophysical Journal |volume=715|issue=1 |pages=51–58 |bibcode=2010ApJ...715...51V |doi=10.1088/0004-637X/715/1/51|arxiv = 1001.4539 }}</ref> wat volgens eerste berigte ’n nuwe klas sterre was,<ref name="hotter">{{cite web |last=Villard |first=Ray |title=Blazing Stellar Companion Defies Explanation |url=http://news.discovery.com/space/blazing-stellar-companion-defies-explanation.html |publisher=Discovery.com |access-date=20 April 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302113859/http://news.discovery.com/space/blazing-stellar-companion-defies-explanation.html |archive-date=2 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en ’n planeet om ’n [[dubbelster]].
=== 2010 ===
Op 15 Junie het die Kepler-sending data oor al die sowat 156 000 sterre (buiten 400) gepubliseer wat geteiken is vir waarneming. Altesaam 706 sterre van dié eerste stel data het moontlike planete gehad, met groottes wat wissel van dié van die Aarde tot groter as Jupiter. Data oor die oorblywende 400 sterre is in Februarie 2011 bekend gemaak (sien 2011 hier onder). Die Kepler-resultate het daarop gedui dat klein kandidaatplanete met wentelpriodes van minder as 30 dae heelwat meer volop is as groot kandidaatplanete met langer periodes.<ref name="Borucki2010">{{cite arXiv |last1=Borucki |first1=William J. |coauthors=''et al.'' (Kepler Team) |title=Characteristics of Kepler Planetary Candidates Based on the First Data Set: The Majority are Found to be Neptune-Size and Smaller |eprint=1006.2799 |class=astro-ph.EP |date=2010 }}</ref> Dit was in teenstelling met ouer teorieë dat daar min Aardgrootte-planete is,<ref name="history">{{cite journal |last1=Woolfson |first1=M. M. |title=The Solar System: Its Origin and Evolution |journal=Royal Astronomical Society |volume=34 |pages=1–20 |year=1993 |bibcode=1993QJRAS..34....1W }}</ref> waarskynlik omdat groter planete makliker is om van die Aarde af op te spoor. Ramings wat op dié data gebaseer is, het daarop gedui dat daar sowat 100 miljoen bewoonbare planete in ons sterrestelsel kan wees.<ref>{{cite web |url=http://www.ted.com/talks/dimitar_sasselov_how_we_found_hundreds_of_earth_like_planets.html |last1=Sasselov |first1=Dimitar |title=How we found hundreds of Earth-like planets |publisher=Ted.com |date=Julie 2010 |access-date=5 Februarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727211015/http://www.ted.com/talks/dimitar_sasselov_how_we_found_hundreds_of_earth_like_planets.html |archive-date=27 Julie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
Later in 2010 het die Kepler-span data oor 312 kandidaat-eksoplanete om 306 aparte sterre uitgereik. Net 33,5 dae se data was egter vir die meeste kandidate beskikbaar.<ref name=Borucki2010 /> Volgens Nasa is data oor nog 400 kandidate weerhou tot die Kepler-span tyd gehad het om opvolgwaarnemings te doen.<ref>{{cite web |author=NASA Staff |title=Kepler News: First 43 Days of Kepler Data Released |url=http://kepler.arc.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=42 |publisher=Nasa |date=15 Mei 2010 |accessdate=2011-04-24 |archive-date=11 Februarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110211232526/http://www.kepler.arc.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=42 |url-status=dead }}</ref> Dié data is op 2 Februarie 2011 bekend gemaak.<ref name=borucki />
=== 2011 ===
Op 2 Februarie het die Kepler-span data bekend gemaak oor waarnemings wat tussen 2 Mei en 16 September 2009 gedoen is.<ref name="borucki">{{cite arXiv |last1=Borucki |first1=William J. |coauthors=''et al.'' |year=2011 |title=Characteristics of planetary candidates observed by Kepler, II: Analysis of the first four months of data |class=astro-ph.EP |eprint=1102.0541 }}</ref> Hulle het 1 235 kandidaatplanete gevind wat om 997 sterre wentel. (Die getalle wat hier onder genoem word, veronderstel dat dit regte panete was, hoewel hulle kandidaatplanete genoem is in die nuusvrystelling. Onafhanklike ontledings dui daarop dat minstens 90% van hulle wel regte planete is.)<ref>{{cite arXiv |last1=Morton |first1=Timothy D. |last2=Johnson |first2=John Asher |year=2011 |title=On the Low False Positive Probabilities of Kepler Planet Candidates |class=astro-ph.EP |eprint=1101.5630 |author2=John Asher Johnson}}</ref> Van die planete was 68 min of meer so groot soos die Aarde, 288 soos [[Super-aarde]]s, 662 soos [[Neptunus (planeet)|Neptunus]], 165 soos Jupiter en 19 tot twee keer so groot soos Jupiter.
Van hulle is 54 moontlik in die [[bewoonbare sone]] van hul sterre, onder meer vyf wat minder as twee keer so groot soos die Aarde is.<ref name="5earths">{{cite web |author=NASA Staff |title=NASA Finds Earth-size Planet Candidates in Habitable Zone, Six Planet System |url=http://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=98 |date=2 Februarie 2011 |publisher=Nasa |accessdate=2011-04-24 |archive-date=30 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330225334/https://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=98 |url-status=dead }}</ref><ref name="Overbye">{{cite news |last1=Overbye |first1=Dennis |title=Kepler Planet Hunter Finds 1,200 Possibilities |publisher=New York Times |date=2 Februarie 2011 |url=http://www.nytimes.com/2011/02/03/science/03planet.html |access-date=24 April 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516230858/https://www.nytimes.com/2011/02/03/science/03planet.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Voorheen was daar net twee planete wat na verwagting in die bewoonbare sone was, dus waar vloeibare water kan voorkom, en die Kepler-data was ’n belangrike vroeë aanduiding van hoeveel sulke planete wel kan bestaan.<ref name="Borenstein">{{cite news |last1=Borenstein |first1=Seth |title=NASA spots scores of potentially livable worlds |publisher=MSNBC News |date=2 Februarie 2011 |url=http://msnbc.msn.com/id/41387915/ns/technology_and_science-space |access-date=24 April 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105192316/http://www.msnbc.msn.com/id/41387915/ns/technology_and_science-space/ |archive-date=5 November 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Al die bewoonbare planete wat tot in daardie stadium gevind is, het gewentel om sterre wat aansienlik kleiner en koeler as die Son is (bewoonbare kandidate om Sontipe-sterre sal langer neem om te bevestig vanweë die drie vereiste oorgange wat benodig word).<ref name="Alexander">{{cite web |last1=Alexander |first1=Amir |title=Kepler Discoveries Suggest a Galaxy Rich in Life |work=The Planetary Society |publisher=The Planetary Society |date=3 Februarie 2011 |url=http://www.planetary.org/news/2011/0203_Kepler_Discoveries_Suggest_a_Galaxy.html |access-date=4 Februarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401234318/http://www.planetary.org/news/2011/0203_Kepler_Discoveries_Suggest_a_Galaxy.html |archive-date=1 April 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Teen 5 Desember het die Kepler-span aangekondig dat hulle 2 326 kandidaatplanete ontdek het, waarvan 207 min of meer so groot soos die Aarde was, 680 soos [[Super-aarde]]s, 1 181 soos [[Neptunus (planeet)|Neptunus]], 203 soos Jupiter en 55 groter as Jupiter. In vergelyking met die Februarie-verslag het die getal Aard- en Super-aardgrootte-planete met onderskeidelik 200% en 140% toegeneem. Altesaam 48 van hulle was in die bewoonbare sone, wat ’n afname was van Februarie af – moontlik vanweë die strenger kriterie wat vir die Desember-data gebruik is.<ref name="KeplerDec2011Results">{{cite web |url=http://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=165 |title=Kepler-22b, Super-Earth in the habitable zone of a Sun-like Star |work=Kepler |publisher=NASA |date=5 Desember 2011 |access-date= 1 Januarie 2014 |archive-date=18 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018142200/http://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=165 |url-status=dead }}</ref>
Op 20 Desember het die Kepler-span die ontdekking aangekondig van die eerste Aardgroote-eksoplanete, [[Kepler-20e]]<ref name="Kepler20e-20111220">{{cite web |author=Nasa |title=Kepler: A Search For Habitable Planets – Kepler-20e |url=http://kepler.nasa.gov/Mission/discoveries/kepler20e/ |date=20 Desember 2011 |publisher=Nasa |access-date=23 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170331081504/https://kepler.nasa.gov/Mission/discoveries/kepler20e/ |archive-date=31 Maart 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en [[Kepler-20f]],<ref name="Kepler20f-20111220">{{cite web |author=Nasa |title=Kepler: A Search For Habitable Planets – Kepler-20f |url=http://kepler.nasa.gov/Mission/discoveries/kepler20f/ |date=20 Desember 2011 |publisher=Nasa |access-date=23 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170331125125/https://kepler.nasa.gov/Mission/discoveries/kepler20f/ |archive-date=31 Maart 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> rondom ’n Sontipe-ster, [[Kepler-20]].<ref name="NASA-20111220">{{cite web |last=Johnson |first=Michele |title=NASA Discovers First Earth-size Planets Beyond Our Solar System |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-20-system.html |publisher=Nasa |date=20 Desember 2011 |access-date=20 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516230313/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-20-system.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Die sterrekundige [[Seth Shostak]] het na aanleiding van dié stel data voorspel daar is sowat 30 000 bewoonbare planete "binne 1 000 ligjare van die Aarde af".<ref name="Shostak">{{cite news |last1=Shostak |first1=Seth |title=A Bucketful of Worlds |work=Huffington Post |date=3 Februarie 2011 |url=http://www.huffingtonpost.com/seth-shostak/a-bucketful-of-worlds_b_817921.html |accessdate=2011-04-24 }}</ref> Die Kepler-span het geraam dat daar in die Melkweg "minstens 50 miljard planete" is, waarvan "minstens 500 miljoen" in die bewoonbare sone van sterre voorkom.<ref name="BorensteinS">{{cite news |last1=Borenstein |first1=Seth |title=Cosmic census finds crowd of planets in our galaxy |agency=Associated Press |date=19 Februarie 2011 |url=http://apnews.excite.com/article/20110219/D9LG45NO0.html |access-date=24 April 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212161831/http://apnews.excite.com/article/20110219/D9LG45NO0.html |archive-date=12 Februarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In Maart het sterrekundiges by Nasa se Jet Propulsion Laboratory (JPL) aangekondig dat "1,4 tot 2,7 persent" van alle Sontipe-sterre na verwagting Aardtipe-planete in hul bewoonbare sone het; dit dui op 2 miljard net in die Melkweg. Volgens die JPL-sterrekundiges is daar "50 miljard ander sterrestelsels", en dit dui op ’n moontlikheid van ’n triljard ([[Engels]]: ''sextillion'') Aardtipe-planete indien al die sterrestelsels dieselfde aantal planete as die Melkweg het.<ref name="ChoiCQ">{{cite web |last1=Choi |first1=Charles Q. |url=http://www.space.com/11188-alien-earths-planets-sun-stars.html |title=New Estimate for Alien Earths: 2 Billion in Our Galaxy Alone |date=21 Maart 2011 |publisher=Space.com |access-date=24 April 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511172519/https://www.space.com/11188-alien-earths-planets-sun-stars.html |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
=== 2012 ===
In Januarie het ’n internasionale span sterrekundiges aangekondig elke ster in die Melkweg kan "gemiddeld 1,6 planete" hê, wat dui op minstens 160 miljard planete in ons sterrestelsel.<ref name="Space-20120111">{{cite web |last=Wall |first=Mike |title=160 Billion Alien Planets May Exist in Our Milky WayGalaxy |url=http://www.space.com/14200-160-billion-alien-planets-milky-galaxy.html |date=11 Januarie 2012 |publisher=Space.com |access-date=11 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516230251/https://www.space.com/14200-160-billion-alien-planets-milky-galaxy.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Nature-20120111">{{cite journal|title=One or more bound planets per Milky Way star from microlensing observations |url=http://www.nature.com/nature/journal/v481/n7380/full/nature10684.html |doi=10.1038/nature10684 |date=11 Januarie 2012 |journal=Nature |volume=481 |pages=167–169 |accessdate=2012-01-11 |bibcode = 2012Natur.481..167C |pmid=22237108 |issue=7380|arxiv = 1202.0903 |last1=Cassan|first1=A.|last2=Kubas |first2=D. |last3=Beaulieu |first3=J.-P. |last4=Dominik |first4=M. |last5=Horne |first5=K. |last6=Greenhill |first6=J. |last7=Wambsganss |first7=J. |last8=Menzies |first8=J. |last9=Williams |first9=A. }}</ref> Kepler het ook veraf [[Sonvlam|stervlamme]] waargeneem waarvan sommige tot 10 000 keer sterker was as die enorme [[Carrington-sonvlam]] van 1859.<ref name="bbc1">{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18089695 |title=Kepler telescope studies star superflares |publisher=BBC News |date=17 Mei 2012 |access-date=31 Mei 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510025932/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18089695 |archive-date=10 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die stervlamme kan veroorsaak word deur Jupitergrootte-planete na aan die ster.<ref name=bbc1 /> ’n Planeet in ’n stelsel met vier sterre is ook bevestig – die eerste in sy soort wat ontdek is.<ref>[http://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=233 Planet Hunters Find Circumbinary Planet in 4-Star System – 10.16.2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513012959/http://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=233 |date=13 Mei 2013 }}.</ref>
=== 2013 ===
[[Lêer:Kepler 20 - planet lineup.jpg|duimnael|links|220px|’n Vergelyking tussen die groottes van die eksoplanete Kepler-20e en Kepler-20f en die planete Venus en Aarde.]]
Volgens ’n studie deur [[Caltech]]-sterrekundiges wat in Januarie gepubliseer is, kan die Melkweg net soveel planete as sterre hê: sowat 100–400 miljard.<ref name="NASA-20130103">{{cite web |last=Claven |first=Whitney |title=Billions and Billions of Planets |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler20130103.html |date=3 Januarie 2013 |publisher=Nasa |access-date=3 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421135903/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler20130103.html |archive-date=21 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="Space-20130102">{{cite web |title=100 Billion Alien Planets Fill Our Milky Way Galaxy: Study |url=http://www.space.com/19103-milky-way-100-billion-planets.html |date=2 Januarie 2013 |publisher=pace.com |access-date=3 Januarie 2013 |author=Staff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509093058/https://www.space.com/19103-milky-way-100-billion-planets.html |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 7 Januarie is die ontdekking van nog 461 kandidate aangekondig.<ref name=kep>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-461-new-candidates.html |title=NASA's Kepler Mission Discovers 461 New Planet Candidates |access-date= 1 Januarie 2014 |archive-date= 1 Maart 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301094017/http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-461-new-candidates.html |url-status=dead }}</ref> Volgens Nasa was dit ’n toename van 20 persent en is daar nou altesaam 2 740 moontlike eksoplanete om 2 036 sterre.<ref name=kep />
Een van die bevestigde eksoplanete is [[Kepler-69c]], ’n Aardtipe-planeet in die bewoonbare sone van ’n Sontipe-ster en ’n "groot kandidaat om buiteruimtelike lewe te huisves".<ref name="Space-20130109">{{cite web |last=Moskowitz |first=Clara |title=Most Earth-Like Alien Planet Possibly Found |url=http://www.space.com/19201-most-earth-like-alien-planet.html |date=9 Januarie 2013 |publisher=Space.com |access-date=9 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516230326/https://www.space.com/19201-most-earth-like-alien-planet.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In April het Nasa die ontdekking van nog drie Aardtipe-planete aangekondig: [[Kepler-62e]], [[Kepler-62f]] en [[Kepler-69c]]. Hulle kom voor in die bewoonbare sone van hul onderskeie sterre, [[Kepler-62]] en [[Kepler-69]].<ref name="NASA-20130418">{{cite web |last1=Johnson |first1=Michele |last2=Harrington |first2=J.D. |title=NASA's Kepler Discovers Its Smallest 'Habitable Zone' Planets to Date |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-62-kepler-69.html |date=18 April 2013 |publisher=Nasa |access-date=18 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508010029/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-62-kepler-69.html |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="NYT-20130418">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |title=2 Good Places to Live, 1,200 Light-Years Away |url=http://www.nytimes.com/2013/04/19/science/space/2-new-planets-are-most-earth-like-yet-scientists-say.html |date=18 April 2013 |work=New York Times |access-date=18 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510195728/https://www.nytimes.com/2013/04/19/science/space/2-new-planets-are-most-earth-like-yet-scientists-say.html |archive-date=10 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=P8PJt-R5NxI |title=NASA's Kepler Discovers Its Smallest 'Habitable Zone' Planets to Date |publisher=YouTube |date=18 April 2013 |access-date=19 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228195255/http://www.youtube.com/watch?v=P8PJt-R5NxI |archive-date=28 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Meer onlangse studie het gewys Kepler 69c is dalk meer soos Venus en dus waarskynlik nie bewoonbaar nie.<ref name="supervenus">{{cite journal |last=Kane |first=Stephen |title=A Potential Super-Venus in the Kepler-69 System |journal=arXiv|arxiv=1305.2933 |year=2013 |bibcode=2013ApJ...770L..20K |volume=770 |pages=L20 |doi=10.1088/2041-8205/770/2/L20 |issue=2}}</ref>
Op 15 Mei 2013 het Nasa aangekondig dat die ruimtetuig ’n defektiewe reaksiewiel het wat keer dat dit in die regte rigting wys. Dit was die tweede wiel wat ingee, en die tuig het drie van sy vier wiele nodig om reg te werk. Dit kan steeds inligting wat voorheen versamel is, na die Aarde stuur, maar kan nie verdere data versamel volgens sy huidige konfigurasie nie.<ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/content/kepler-mission-manager-update-pointing-test-results |title=Kepler Mission Manager Update: Pointing Test Results |date=19 Augustus 2013 |publisher=Nasa |access-date=9 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507172827/https://www.nasa.gov/content/kepler-mission-manager-update-pointing-test-results/ |archive-date=7 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar kan dus uit die inligting wat nou gestuur word, vir nog ’n paar jaar nuwe ontdekkings gedoen word.<ref>{{cite news| url= http://www.3news.co.nz/Planet-hunting-Kepler-broken-mission-may-be-over/tabid/1160/articleID/298431/Default.aspx| work= 3 News NZ| title= Kepler broken – mission may be over| date= 20 Mei 2013| access-date= 1 Januarie 2014| archive-date= 5 Julie 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20140705045849/http://www.3news.co.nz/Planet-hunting-Kepler-broken-mission-may-be-over/tabid/1160/articleID/298431/Default.aspx| url-status= dead}}</ref> In Julie is die ontdekking van nog 63 kandidate uit dié data aangekondig.<ref name=recovery>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/content/kepler-mission-manager-update-preparing-for-recovery/#.UeWBCsqfh-g |title=NASA – Kepler Mission Manager Update: Preparing for Recovery |access-date= 1 Januarie 2014 |archive-date=26 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200826003256/https://www.nasa.gov/content/kepler-mission-manager-update-preparing-for-recovery/#.UeWBCsqfh-g |url-status=dead }}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Eksterne skakels ==
* {{cite web | title=Star : Kepler-10 | work=EPE | publisher=Extrasolar Planets Encyclopaedia | url=http://exoplanet.eu/star.php?st=Kepler-10 | accessdate=2011-01-11 | archive-date=2012-06-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120616124516/http://exoplanet.eu/star.php?st=Kepler-10 | url-status=dead }}
* {{Commons-kategorie inlyn|Kepler Mission}}
* [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Kepler Mission|Engelse Wikipedia]]
== Sien ook ==
* [[Portaal:Sterrekunde|Sterrekundeportaal]]
[[Kategorie:Ruimteteleskope]]
681wzy7vxb3ukgopcp5dcu0u4dx0lk5
Emirates
0
84465
3373223
3356518
2026-11-16T16:41:58Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373223
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Lugredery
|airline = Emirates Airline
|image = Emirates logo.svg
|image_size = 160px
|IATA = EK
|ICAO = UAE
|callsign = EMIRATES
|parent = Die Emirates-groep
|lounge = Emirates Lounge
|founded = {{Begin datum en ouderdom|1985}}
|commenced = 25 Oktober 1985
|frequent_flyer = Emirates Skywards
|company_slogan = ''Fly Emirates, Hello Tomorrow''<br />
''Fly Emirates. Keep Discovering'' (oud)<br />
''Fly Emirates. To over 140 destinations''<br />
''Fly Emirates, in six continents''
|headquarters = Garhoud, [[Doebai (stad)|Doebai]], [[Verenigde Arabiese Emirate|V.A.E.]]
|key_people = <div>
* Ahmed bin Saeed Al Maktoum <br />(Voorsitter en H.U.B.)
* Tim Clark <br />(President)</div>
| num_employees = 102 379 (Maart 2023)<ref name="about2020"/>
| revenue = {{increase}} VS$ 32,6 miljard (Maart 2023)<ref name=EM>{{cite web|url=https://www.emirates.com/media-centre/download/867829/fy19-20-fastfacts.docx|title=Annual Report 2019-20 Highlights
| publisher=Emirates Group|date=10 Mei 2020}}</ref>
| net_income = {{increase}} VS$ 3,2 miljard (Maart 2023)<ref name=EM/>
| hubs = [[Doebai Internasionale Lughawe]]
| focus_cities=
| fleet_size = 264<ref name="planespotters">{{Cite web |url=https://www.planespotters.net/airline/Emirates |title=Emirates Vloot by Planespotters - Aug 2023 |access-date=24 Januarie 2023 |archive-date= 1 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401230903/https://www.planespotters.net/airline/Emirates |url-status=dead }}</ref> + 11 vrag
| destinations = 133<ref name="about2020">{{Cite web|url=https://www.emirates.com/za/english/about-us/?article=1403528&offset=0|title=Emirates: About us|access-date=24 Desember 2020}}</ref>
| subsidiaries = <div>
* Arabian Adventures
* Congress Solutions International
* Emirates Holidays
* Emirates Tours</div>
|website = http://www.emirates.com/
}}
[[Lêer:A380 Emirates A6-EDC.jpg|duimnael|links|280px|Een van Emirates se 119 [[Airbus A380]]'s]]
[[Lêer:Emirates Boeing 777-200LR A6-EWD IAD.jpg|duimnael|300px|'n Emirates [[Boeing 777]]-200LR land op [[George Bush Interkontinentale Lughawe]] in [[Houston]].]]
'''Emirates Airlines Limited''' ([[Arabies]]: طيران الإمارات DMG: Ṭayarān Al- Imārāt) ([[IATA-kode|IATA]]: '''EK''', [[ICAO]]: '''UAE''') is 'n [[lugredery]] gebaseer in [[Doebai (stad)|Doebai]], [[Verenigde Arabiese Emirate]]. Die lugredery is 'n filiaal van die Emirates Groep, wat geheel en al deur die regering van Doebai se "Investment Corporation of Dubai" besit word.<ref>GulfNews.com – [http://www.gulfnews.com/business/Aviation/10271373.html Emirates and Dnata now under ICD] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130103040416/http://www.gulfnews.com/business/Aviation/10271373.html |date= 3 Januarie 2013 }}</ref> Dit is die grootste lugredery in die Midde-Ooste, wat byna 3 600 vlugte per week bedryf<ref>{{cite web |url=http://www.emirates.com/de/german/about/news/news_detail.aspx?article=1403528&offset=0 |title=Emirates to Fly 70 Million Passengers in 2020 | News | Emirates Deutschland |publisher=Emirates.com |date=23 Oktober 2013 |access-date=6 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402151043/http://www.emirates.com/de/german/about/news/news_detail.aspx?article=1403528 |archive-date=2 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=Airfleets: Emirates |publisher=Airfleets.com |url=http://airfleets.net/flightlog/?file=result&opp=Emirates |access-date=1 Julie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080210070433/http://www.airfleets.net/flightlog/?file=result |archive-date=10 Februarie 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> van sy middelpunt by [[Doebai Internasionale Lughawe]], na meer as 150 stede in 80 lande regoor ses vastelande.<ref>{{cite web|url=http://www.emirates.com/media-centre/emirates-aircraft-cover-432-million-kilometres-across-the-globe-in-six-months |title=Emirates aircraft cover 432 million kilometres across the globe in six months |publisher=Emirates.com |date=28 Julie 2016 |accessdate=18 Januarie 2018}}</ref><ref>{{cite web|title=Emirates destinations|url=http://www.emirates.com/ae/english/destinations_offers/destinations/index.aspx}}</ref> Vragverskeping word onderneem deur die Emirates Groep se "Emirates SkyCargo"-afdeling.<ref>{{cite web |url=http://www.theemiratesgroup.com/english/our-brands/air-transportation/emirates-skycargo.aspx |title=Emirates SkyCargo |publisher=The Emirates Group |access-date=26 Augustus 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171127040223/http://www.theemiratesgroup.com/english/our-brands/air-transportation/emirates-skycargo.aspx |archive-date=27 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
Die lugredery is in die geledere van die top 5 wêreldwyd in terme van kilometers gevlieg, en is die grootste lugredery in die [[Midde-Ooste]] wat betref inkomste, vlootgrootte en passasiers gekarwei in 2018.<ref>{{cite web |url=http://www.iata.org/docx/WATS_2016-infographic.pdf |title=2016 Infographic |accessdate=3 Julie 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160705112926/http://www.iata.org/docx/WATS_2016-infographic.pdf |archivedate=5 Julie 2016}}</ref> In 2018 was die lugredery die vierde grootste lugredery ter wêreld in terme van internasionale passasiers vervoer <ref>{{Cite web |url=http://www.iata.org/publications/Pages/wats-passenger-carried.aspx |title=IATA – WATS 57th – Schedlued Passengers Carried – 2012 |access-date= 3 Februarie 2014 |archive-date=28 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151028233310/https://www.iata.org/publications/pages/wats-passenger-carried.aspx |url-status=dead }}</ref> en geskeduleerde passasierskilometers gevlieg.<ref>{{Cite web |url=http://www.iata.org/publications/pages/wats-passenger-km.aspx |title=IATA – 57th – Scheduled Passengers-Kilometres flown – 2018 |access-date= 3 Februarie 2014 |archive-date=11 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311003725/https://www.iata.org/publications/pages/wats-passenger-km.aspx |url-status=dead }}</ref> Die redery was die tweede grootste in terme van geskeduleerde vrag ton-kilometers gevlieg.<ref>{{Cite web |url=http://www.iata.org/publications/Pages/wats-freight-km.aspx |title=IATA – 57th – Scheduled Freight-Tonne-Kilometres flown – 2018 |access-date= 3 Februarie 2014 |archive-date=15 Desember 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215045020/http://www.iata.org/publications/Pages/wats-freight-km.aspx |url-status=dead }}</ref> Die maatskappy bedryf ook vier van die wêreld se langste direkte kommersiële vlugte van Doebai na [[Los Angeles]], [[San Francisco]], [[Dallas|Dallas/Fort Worth]], en [[Houston]].<ref>{{cite web |author=Advanced Digital Technology |url=http://www.gulfnews.com/BUSINESS/Aviation/10254770.html |title=Emirates' longest flight makes inaugural touchdown in LA |publisher=Gulfnews |access-date=15 Julie 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090510131514/http://www.gulfnews.com/business/Aviation/10254770.html |archive-date=10 Mei 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.abtn.co.uk/press-releases/emirates-airline-launches-san-francisco-service-with-worlds-longest-green-flight-trial|title=Emirates Launches San Francisco Service With World's Longest Green Flight Trial|publisher=ABTN|url-status=dead|access-date=15 Julie 2009}}</ref>
Gedurende die middel-1980's het Gulf Air begin om sy dienste na Doebai af te skaal. As gevolg hiervan is Emirates op die been gebring in Maart 1985 met steun van Doebai se koninklike familie, met [[Pakistan International Airlines]] wat twee van die lugredery se eerste vliegtuie op 'n volhuurkontrak verskaf het. Dit was nodig om onafhanklik te funksioneer van regeringsubsidies, afgesien van $10 miljoen wat in aanvangskapitaal voorgeskiet is. Die redery het ontstaan onder leiding van Ahmed bin Saeed Al Maktoum, steeds die huidige voorsitter. In die jare na sy stigting het die lugredery sterk uitgebrei in beide sy vloot en bestemmings. In Oktober 2008 skuif Emirates al sy operasies by Doebai Internasionale Lughawe na Terminaal 3 om sy vinnige uitbreiding en groeiplanne vol te hou.<ref>{{Cite press release|title=Emirates Announces 2009 Expansion Plan|publisher=Emirates|date=18 Februarie 2009|url=http://www.emirates.com/english/about/news/news_detail.aspx?article=411638&offset=0|accessdate=3 Augustus 2010}}</ref>
Emirates besit 'n groot vloot [[Airbus]] en [[Boeing]] wyerompvliegtuie en is een van 'n paar rederye wat slegs 'n wyerompvloot bedryf, die staatmaker hier is die [[Boeing 777|Boeing 777-300ER]]. Emirates het die tweede operateur van die [[Airbus A380]] geword na [[Singapore Airlines]]. Hulle het ook die laaste eksemplaar A380 aangekoop voordat die model gestaak is. Emirates is 'n toonaangewende aankoper van vliegtuie, hy bekom nog 200 nuwe vliegtuie slegs in 2013.<ref>[http://www.emirates.com/english/about/news/news_detail.aspx?article=1443077 www.emirates.com]</ref>
Emirates het 'n sterk handelsnaam as 'n leier in die lugvaartbedryf, veral in terme van uitstekende diens en sy baie vinnige groei, tesame met volgehoue winsgewendheid. Emirates het verskeie toekennings gewen – dit was in die agtste posisie geplaas deur Air Transport World vir "Lugredery van die Jaar" in 2012. Die toekenning is gedoen op grond van die erkenning van sy verbintenis tot veiligheid en operasionele uitmuntendheid, kliëntediens, finansiële gesondheid, insluitend 'n 25-jaar agtereenvolgende jaarlikse wins.<ref>{{cite web |url=http://www.etravelblackboard.com/article/114762/emirates-named-airline-of-the-year-for-2011-by-air-transport-world |title=Emirates Named Airline of the Year for 2011 by Air Transport World – Airline News |publisher=etravelblackboard.com |access-date=5 Maart 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306145135/http://etravelblackboard.com/article/114762/emirates-named-airline-of-the-year-for-2011-by-air-transport-world |archive-date=6 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Emirates is aangewys as 'n viersterlugredery deur die lugvaartkonsultantgroep ''Skytrax''. Die lugredery is bekroon as "Lugredery van die Jaar" in 2013.<ref>{{cite web |url=http://www.airlinequality.com/Airlines/EK.htm |title=Emirates 4-Star Airline Ranking | SKYTRAX |publisher=Airlinequality.com |access-date=14 Oktober 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512091426/http://www.airlinequality.com/Airlines/EK.htm |archive-date=12 Mei 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
== Passasiersvloot ==
In Augustus 2026 bedryf Emirates die volgende vliegtuie:
{| class="toccolours" border="1" cellpadding="3" style="border-collapse:collapse;text-align:center"
|- style="background:#f00;"
! rowspan="2" | {{Kleur|white|Soort}}
! rowspan="2" | {{Kleur|white|Aantal}}
! rowspan="2" | {{Kleur|white|Bestel}}
! colspan="4" | {{Kleur|white|Passasiers}}
! rowspan="2" | {{Kleur|white|Notas}}
|- style="background:#f00;"
! style="width:33px;" | <abbr title="Eersteklas">{{Kleur|white|F}}</abbr>
! style="width:33px;" | <abbr title="Besigheidsklas">{{Kleur|white|B}}</abbr>
! style="width:33px;" | <abbr title="Ekonomieklas">{{Kleur|white|E}}</abbr>
! style="width:33px;" | {{Kleur|white|Totaal}}
|-
| [[Airbus A350|Airbus A350-900]]
| 27
| 46
| colspan=4 |
| Lewering in 2024.
|-
| rowspan=6 | [[Airbus A380|Airbus A380-800]]
| rowspan=6 | 116<ref name="dubai-flights">{{cite web |url=https://www.dubai-flights.com/emirates-booking |title=Emirates Fleet |access-date=8 Maart 2019 |work=dubai-flights.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615141925/https://www.dubai-flights.com/emirates-booking |archive-date=15 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
| rowspan=6 | 0
| rowspan=5 | 14
| rowspan=5 | 76
| 399
| 489
| rowspan=6 | Grootste operateur van Airbus A380-800.
|-
| 401 || 491
|-
| 426 || 516
|-
| 427 || 517
|-
| 429 || 519
|-
| 0 || 58 || 557 || 615
|-
| [[Boeing 777|Boeing 777-200LR]]
| 10<ref name="dubai-flights" />
| —
| —
| 38<!-- plus 24 -->
| 214
| 276
| Word in 'n 3-klaskonfigurasie herkonfigureer.
|-
| rowspan=5 | [[Boeing 777|Boeing 777-300ER]]
| rowspan=5 | 134<ref name="dubai-flights" />
| rowspan=5 | —
| rowspan=3 | 8
| rowspan=5 | 42
| 310
| 360
| rowspan=5 | Grootste operateur van Boeing 777-300ER.
|-
| 304 || 354
|-
| 306 || 356
|-
| 6 || 306 || 354
|-
| 0 || 386 || 428
|-
| [[Boeing 777|Boeing 777X]]
| —
| 115
| colspan=4 |
| Lewering begin in 2025.
|-
| [[Boeing 787|Boeing 787-9]]
| —
| 30
| colspan=4 |
| Lewering begin in 2025.
|-
! Totaal
! 264
! 195
! colspan="5" class="unsortable"|
|}
<br />
'''Emirates''' bedryf 'n vloot uitsluitlik gebaseer op langafstand-vliegtuie met hoë passasierskapasiteit. Die gebrek aan alternatiewe binnelandse bestemmings vereis nie die ontwikkeling van 'n nutsdraer, of dat 'n deel van die vloot klein vliegtuie hoef te wees nie. Dit blyk egter, ten spyte van die gebruik van groter vliegtuie op kort- en mediumafstandroetes ('n Airbus A380 word byvoorbeeld gebruik op die roete Doebai – [[Djedda]], slegs 1700 km), dat Emirates steeds sukses behaal met 'n goeie laaifaktor vir sy vloot vliegtuie.
== Eksterne skakels ==
{{Commonskat|Emirates Airline}}
* [http://travel.theemiratesnetwork.com/airlines/emirates_airlines.php Emirates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090721115356/http://travel.theemiratesnetwork.com/airlines/emirates_airlines.php |date=21 Julie 2009 }}
* [https://www.planespotters.net/airline/Emirates Vloot]
* [http://www.flightinternational.com/Articles/2005/11/16/Navigation/355/203634/Flanagan+the+elder+statesman+of+Emirates.html Emirates Chairman Interview]
* [http://www.theemiratesgroup.com/english/facts-figures/annual-reports.aspx Emirates Jaarverslag]
* [http://www.theemiratesgroup.com/english/news-events/news-releases/news-releases.aspx Emirates persvrystelling]
* [http://www.sky-cargo.com/ Emirates Skycargo]
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
{{en-vertaal|Emirates Airline}}
[[Kategorie:Doebai]]
[[Kategorie:Lugrederye]]
[[Kategorie:Vervoer in die Verenigde Arabiese Emirate]]
gp49ozo9uror3c03ltf8dki26fidtm1
Delta Air Lines
0
84624
3373136
3338762
2026-11-16T12:00:38Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373136
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="float:right;margin:0 0 1em 1em;font-size:90%;clear:right;" cellspacing="5"
|+ style="text-align:center; font-size:larger;" | '''Delta Air Lines'''
|-
| colspan="2" style="padding-bottom:1em;text-align:center;" | [[Lêer:Delta logo.svg|duimnael|280px]]
|-
| colspan="2" style="padding-bottom:1em;text-align:center;" | [[Lêer:Delta Air Lines A330-323 (N809NW) landing at Amsterdam Airport Schiphol (1).jpg|duimnael|280px|'n Delta A330 in die huidige kleure geverf]]
|-
| style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''IATA:'''
| style="vertical-align: top; text-align: left;" | DL
|-
| style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''ICAO:'''
| style="vertical-align: top; text-align: left;" | DAL
|-
| style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Roepsein:'''
| style="vertical-align: top; text-align: left;" | DELTA
|-
| style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Gestig:'''
| style="vertical-align: top; text-align: left;" |30 Mei 1924<ref name=NAAH>{{cite book|last1=Norwood |first1=Tom |last2=Wegg |first2=John |title=North American Airlines Handbook |publisher=Airways International |location=Sandpoint, Idaho |year=2002 |edition=3rd |isbn=0-9653993-8-9 |page=40}}</ref>
|-
| style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Ondernemingsvorm:'''
| style="vertical-align: top; text-align: left;" | Aandelemaatskappy
|-
| style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Hoofkwartier:'''
| style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Atlanta]], [[VSA]]
|-
| style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Hooflughawe:'''
| style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe|Hartsfield-Jackson Atlanta]]
|-
| style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''[[HUB]]:'''
| style="vertical-align: top; text-align: left;" | Ed Bastian
|-
| style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''President:'''
| style="vertical-align: top; text-align: left;" | Glen Hauenstein
|-
| style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Werknemers:'''
| style="vertical-align: top; text-align: left;" | 83 000 (Des. 2021)
|-
| style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Alliansie:'''
| style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[SkyTeam]]
|-
| style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Bestemmings:'''
| style="vertical-align: top; text-align: left;" | 325 (2019)
|-
| style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Vloot:'''
| style="vertical-align: top; text-align: left;" | 877 vliegtuie
|-
| style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Webtuiste:'''
| style="vertical-align: top; text-align: left;" | http://www.delta.com/
|}
'''Delta Air Lines, Inc.''', gewoonlik na verwys as '''Delta''', is een van die belangrikste [[lugredery]]e van die Verenigde State<ref>{{Cite web|url=https://www.delta.com/us/en/flight-deals/overview|title=Deals & Destinations|publisher=Delta Air Lines|archive-url=https://web.archive.org/web/20190727152026/https://www.delta.com/us/en/flight-deals/overview|archive-date=July 27, 2019|access-date=July 27, 2019}}</ref><ref name="statsfacts">{{Cite web|url=http://news.delta.com/corporate-stats-and-facts/|title=Corporate Stats and Facts|publisher=Delta Air Lines|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801131900/http://news.delta.com/corporate-stats-and-facts|archive-date=August 1, 2015|access-date=August 7, 2015}}</ref> en 'n sogenaamde erfenisdiensverskaffer. Delta is een van die oudste lugrederye ter wêreld, met sy hoofkwartier in [[Atlanta]], [[Georgia]].<ref>{{Webaanhaling|url=http://av-info.faa.gov/detail.asp?DSGN_CODE=DALA&OPER_FAR=121&OPER_NAME=DELTA+AIR+LINES+INC|titel=Federal Aviation Administration – Airline Certificate Information – Detail View|uitgewer=FAA.gov|toegangsdatum=1 Mei 2012}}</ref> Delta Air Lines en sy filiale bedryf meer as 5 400 vlugte daagliks en bedien 325 bestemmings in 52 lande op ses vastelande, en het ongeveer 83 000 werknemers in diens.
Die lugredery se [[spil (lughawe)|spilpunt]] by [[Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe]] is die wêreld se besigste lughawe wat passasiersverkeer betref (dit hanteer meer as 91 miljoen passasiers per jaar). Dit is ook die tuiste van Delta se tegniese bedryfsentrum.<ref>[http://www.deltatechops.com/ Delta TechOps]</ref> Delta is die sesde oudste lugredery en die oudste lugredery nog wat in die Verenigde State opereer. Delta Air Lines is een van die vier stigterslede van die [[SkyTeam]]-alliansie,<ref name="statsfacts" /> die ander drie synde [[Korean Air]], [[Air France]] en [[Aeroméxico]]. Die lojaliteitsprogram van Delta Air Lines is SkyMiles. Delta Air Lines was die wêreld se grootste lugredery in terme van vlootgrootte in 2011<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/business/slide-show/slide-show-1-the-worlds-largest-airlines/20110915.htm#1 |title=The world's 10 largest airlines |date=15 September 2011 |work=Rediff.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329222422/https://www.rediff.com/business/slide-show/slide-show-1-the-worlds-largest-airlines/20110915.htm |archive-date=29 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en geskeduleerde passasiersverkeer in 2012.<ref name="WATS_pax_carried">{{cite web |url=http://www.iata.org/publications/pages/wats-passenger-carried.aspx |title=Scheduled passengers carried |work=[[IATA]] World Air Transport Statistics (WATS), 57th edition |access-date=5 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151028233310/https://www.iata.org/publications/pages/wats-passenger-carried.aspx |archive-date=28 Oktober 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
[[Lêer:Delta Express Boeing 737-200 KvW.jpg|duimnael|300px|Delta Express Boeing 737-200]]
Delta het nege spilpunte, met [[Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe|Atlanta]] as die grootste in terme van totale passasiers en aantal vertrekpunte.<ref name="statsfacts" /> Dit is tweede onder die wêreld se grootste lugrederye volgens die aantal geskeduleerde passasiers wat vervoer word, inkomste- passasierskilometers wat gevlieg word en vlootgrootte.<ref name="WATS_pax-km">{{cite web |url=http://www.iata.org/publications/Pages/wats-passenger-km.aspx |title=Scheduled passenger-kilometres flown |work=IATA World Air Transport Statistics, 57ste uitgawe |access-date=5 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311003725/https://www.iata.org/publications/pages/wats-passenger-km.aspx |archive-date=11 Maart 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit is as 69ste gelys op die Fortune 500.<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/fortune500/delta-air-lines/|title=Fortune 500: Delta Airlines|publisher=Fortune|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721014954/https://fortune.com/fortune500/delta-air-lines/|archive-date=July 21, 2019|access-date=28 Julie 2019}}</ref> Die lugredery se streeksdiens word deur Delta Connection bedien.
== Geskiedenis ==
=== Vroeë geskiedenis ===
Die geskiedenis van Delta Air Lines begin met die wêreld se eerste gewaslugspuitoperasie genaamd Huff Daland Dusters, Inc. Die maatskappy is op 2 Maart 1925 in Macon, Georgia, gestig voordat dit in die somer van 1925 na Monroe, Louisiana verhuis het.<ref name="Founding">{{Cite web|url=https://www.deltamuseum.org/exhibits/delta-history/founding|title=Founding|website=www.deltamuseum.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001235928/https://www.deltamuseum.org/exhibits/delta-history/founding|archive-date=October 1, 2019|access-date=October 2, 2019}}</ref> Dit het 'n Huff-Daland Duster gevlieg, die eerste ware gewasspuiter, wat ontwerp is om die bolkalanderbesmetting van katoengewasse te bestry.<ref>{{Cite web|url=https://www.deltamuseum.org/exhibits/delta-history/aircraft-by-type/crop-duster/Huff-Daland-Duster|title=Huff Daland Duster, 1925-ca.1948|website=www.deltamuseum.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002171508/http://www.deltamuseum.org/exhibits/delta-history/aircraft-by-type/crop-duster/Huff-Daland-Duster|archive-date=October 2, 2019|access-date=October 2, 2019}}</ref> CE Woolman, hoofbestuurder en later Delta se eerste HUB, het 'n groep plaaslike beleggers gelei om die maatskappy se bates te bekom. Delta Air Service is op 3 Desember 1928 opgeneem en vernoem na die [[Mississippi Delta]]streek.<ref>{{Cite book|title=Delta: The History of an Airline|last=Lewis and Newton|publisher=University of Georgia Press|year=1979|location=Athens, Ga.|pages=20–21}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.deltamuseum.org/exhibits/delta-history/leaders|title=C.E. Woolman|website=Delta Flight Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414091209/http://www.deltamuseum.org/exhibits/delta-history/leaders|archive-date=April 14, 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://news.delta.com/founder%E2%80%99s-vision-resonates-today|title=Founder's vision resonates today|date=August 19, 2015|publisher=Delta Air Lines|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705234208/https://news.delta.com/founder%E2%80%99s-vision-resonates-today|archive-date=July 5, 2018|access-date=July 5, 2018|url-status=live}}</ref><ref name="journey2">{{cite web|url=https://news.delta.com/deltas-journey-timeline|title=Delta's journey: A timeline|last=Gay|first=Charles|date=April 23, 2016|publisher=Delta Air Lines|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717125757/https://news.delta.com/deltas-journey-timeline|archive-date=July 17, 2019|access-date=July 17, 2019}}</ref>
Passasiersoperasies het op 17 Junie 1929 begin,
<ref name="NAAH2">{{cite book|last1=Norwood|first1=Tom|last2=Wegg|first2=John|title=North American Airlines Handbook|publisher=Airways International|location=Sandpoint, Idaho|year=2002|edition=3rd|isbn=0-9653993-8-9|page=40}}</ref> vanaf [[Dallas]], [[Texas]], na [[Jackson, Mississippi]], met 'n oorstop by [[Shreveport]] en Monroe, [[Louisiana]]. Teen Junie 1930 het diens oos na [[Atlanta]] en wes na [[Fort Worth|Fort Worth, Texas,]] uitgebrei.<ref name="First Flights">{{Cite web|url=https://www.deltamuseum.org/exhibits/delta-history/first-flights|title=First Flights|website=www.deltamuseum.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001235937/http://www.deltamuseum.org/exhibits/delta-history/first-flights|archive-date=October 1, 2019|access-date=October 2, 2019}}</ref> Passasiersdiens is in Oktober 1930 gestaak toe die lugposkontrak vir die roete wat Delta gebaan het, aan 'n ander lugredery toegeken is, wat die bates van Delta Air Service gekoop het.
Delta Air Corporation het 'n lugposkontrak in 1934 verkry, en het sake begin doen as Delta Air Lines oor Mail Route 24, wat strek van Fort Worth, Texas, na Charleston, Suid-Carolina.<ref name="First Flights2">{{cite web|url=https://www.deltamuseum.org/exhibits/delta-history/first-flights|title=First Flights|website=www.deltamuseum.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001235937/http://www.deltamuseum.org/exhibits/delta-history/first-flights|archive-date=October 1, 2019|access-date=October 2, 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|title=Delta: The History of an Airline|last=Lewis and Newton|publisher=University of Georgia Press|year=1979|location=Athens, Ga.|pages=28–29, 43}}</ref><ref name="Founding2">{{cite web|url=https://www.deltamuseum.org/exhibits/delta-history/founding|title=Founding|website=www.deltamuseum.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001235928/https://www.deltamuseum.org/exhibits/delta-history/founding|archive-date=October 1, 2019|access-date=October 2, 2019|url-status=dead}}</ref> Delta het sy hoofkwartier van Monroe, Louisiana, na sy huidige ligging in Atlanta in 1941 verskuif.<ref>{{Cite news|url=http://www.deltamuseum.org/docs/site/brochure/headquarters_booklet_2019edits.pdf?sfvrsn=2db8be21_2|title=Historic Aerospace Site: Delta Air Lines Headquarters, Atlanta, Georgia|work=American Institute of Aeronautics and Astronautics|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001235958/http://www.deltamuseum.org/docs/site/brochure/headquarters_booklet_2019edits.pdf?sfvrsn=2db8be21_2|archive-date=October 1, 2019|url-status=dead}}</ref> Die maatskappy se naam het amptelik Delta Air Lines in 1945 geword.<ref>{{Cite web|url=https://www.deltamuseum.org/exhibits/delta-history/timeline/decades/1940|title=1940s|website=www.deltamuseum.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001235925/https://www.deltamuseum.org/exhibits/delta-history/timeline/decades/1940|archive-date=October 1, 2019|access-date=October 2, 2019}}</ref> In 1946 het die maatskappy met gereelde geskeduleerde vragvervoer begin. In 1949 het die maatskappy die eerste afslagpryse tussen [[Chicago]] en [[Miami]] bekendgestel. In 1953 het die maatskappy sy eerste internasionale roetes bekendgestel ná die verkryging van Chicago en Southern Air Lines.<ref>{{Cite web|url=https://www.deltamuseum.org/exhibits/delta-history/family-tree/chicago-southern-air-lines|title=Chicago & Southern Air Lines|website=www.deltamuseum.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190428062154/http://www.deltamuseum.org/exhibits/delta-history/family-tree/chicago-southern-air-lines|archive-date=April 28, 2019|access-date=October 2, 2019}}</ref> In 1959 was dit die eerste lugredery wat met die Douglas DC-8 gevlieg het. In 1960 was dit die eerste lugredery wat Convair 880 -stralers gevlieg het. In 1964 het dit die Deltamatic-besprekingstelsels bekendgestel deur rekenaars in die IBM 7070 -reeks te gebruik. In 1965 was Delta die eerste lugredery wat met die McDonnell Douglas DC-9 gevlieg het.
=== Verkryging van Northwest Airlines ===
Die verkryging van Northwest Airlines is op 14 April 2008 aangekondig. Dit is op 29 Oktober 2008 goedgekeur en voltooi. Northwest het voortgegaan om as 'n volfiliaal van Delta te funksioneer tot 31 Desember 2009, toe die Northwest Airlines-bedryfsertifikaat saamgesmelt is in dié van Delta.<ref>{{cite news|title=Delta, Northwest approved to fly under single operating certificate|url=https://travel.usatoday.com/flights/post/2009/12/delta-northwest-approved-to-fly-under-single-operating-certificate/13205/1|first=Rebecca|last=Heslin|work=[[USA Today]]|date=December 31, 2009|access-date=April 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413073916/http://travel.usatoday.com/flights/post/2009/12/delta-northwest-approved-to-fly-under-single-operating-certificate/13205/1|archive-date=April 13, 2014|url-status=dead}}</ref> Delta het integrasie met Northwest op 31 Januarie 2010 voltooi, toe hul rekenaarbesprekingstelsel en webwerwe gekombineer is, en die Northwest Airlines-handelsmerk amptelik afgesluit is.<ref name="mouawad2">{{cite news|title=Delta-Northwest Merger's Long and Complex Path|url=https://www.nytimes.com/2011/05/19/business/19air.html|author=Jad Mouawad|work=[[The New York Times]]|date=May 18, 2011|url-access=subscription|access-date=February 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331010155/http://www.nytimes.com/2011/05/19/business/19air.html|archive-date=March 31, 2017|url-status=live}}</ref>
== Bestemmings ==
Delta en sy wêreldwye alliansievennote bedryf meer as 15 000 vlugte per dag. Delta is die enigste Amerikaanse lugdiens wat na [[Dakar]] en [[Kopenhagen]] vlieg, en saam met sy mededinger [[United Airlines]], die enigste twee Amerikaanse lugrederye wat na [[Stockholm]] vlieg.<ref>{{Cite web|url=https://www.aviation24.be/airlines/united-airlines/united-airlines-nonstop-service-between-stockholm-and-new-york-returns-for-2022/|title=United Airlines nonstop service between Stockholm and New York returns for 2022|last=Noëth|first=Bart|date=2021-11-25|website=Aviation24.be|language=en-GB|access-date=2023-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.flightsfrom.com/JFK-DSS|title=Direct (non-stop) flights from New York to Dakar – schedules – FlightsFrom.com|website=www.flightsfrom.com|language=en|access-date=2023-01-16}}</ref>
Weens [[Covid-19]] het Delta in Maart 2020 alle vlugte na die vasteland van Europa vir 30 dae opgeskort en 40% van sy kapasiteit besnoei.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/delta-air-lines-cutting-40-of-capacity-11584119024?mod=business_lead_pos3|title=Delta Air Lines Cutting 40% of Capacity|newspaper=The Wall Street Journal|url-access=subscription|location=Atlanta|publisher=Dow Jones & Company|date=March 13, 2020|access-date=March 13, 2020|archive-date=July 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200730003811/https://www.wsj.com/articles/delta-air-lines-cutting-40-of-capacity-11584119024?mod=business_lead_pos3|url-status=live}}</ref>
== Vloot ==
[[Lêer:N647DL-2008-08-15-YVR.jpg|duimnael| Delta Air Lines het die grootste Boeing 757-vloot van enige lugredery.]]
Teen Desember 2020 het Delta 'n vloot van 750 vliegtuie bedryf wat deur Airbus en Boeing vervaardig is. Delta bedryf die grootste Boeing 717, Boeing 757 en Boeing 767 vloot in die wêreld, en die grootste Airbus A330 vloot van enige Amerikaanse lugredery. Voor sy 2008-samesmelting met Northwest Airlines, het Delta se vloot uitsluitlik uit Boeing- en McDonnell Douglas-vliegtuie bestaan. Airbus-vliegtuie van Northwest het ná die samesmelting by die vloot aangesluit, en meer is intussen bygevoeg.
Delta poog dikwels om ouer vliegtuie, veral nourompe, te bekom en te gebruik, en dit het 'n uitgebreide MRO (onderhoud, herstel en opknapping) organisasie, genaamd TechOps, geskep om hulle te ondersteun. Vroeg in 2011 het Delta egter gesprekke gevoer met Airbus, Boeing en Bombardier Aerospace om die vervanging van sy McDonnell Douglas DC-9's, McDonnell Douglas MD-88's en ouer [[Airbus A320|A320-]] en 757-200-vliegtuie te bespreek.<ref>{{Cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2010/12/17/351072/delta-prepares-for-full-narrowbody-analysis-in-early.html|title=Delta prepares for full narrowbody analysis in early 2011|last=Ranson|first=Lori|date=December 17, 2011|website=Flight International|publisher=Reed Business Information|archive-url=https://web.archive.org/web/20101220043430/http://www.flightglobal.com/articles/2010/12/17/351072/delta-prepares-for-full-narrowbody-analysis-in-early.html|archive-date=December 20, 2010|access-date=January 15, 2011|quote=...Delta president Ed Bastian said: "We clearly need to get the DC-9s retired. We clearly need to start to build a replenishment strategy for our older MD-88s and some of our Airbus narrow bodies as well as the [Boeing] 757-200s.}}</ref> Op 22 Augustus 2011 het Delta 'n bestelling vir 100 Boeing 737-900ER- vliegtuie geplaas<ref>{{Cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2011/08/22/361106/delta-to-cap-its-narrowbody-order-at-100-737-900ers.html|title=Delta to cap its narrowbody order at 100 737-900ERs|date=August 22, 2011|website=Flightglobal|publisher=Air Transport Intelligence news|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105184838/http://www.flightglobal.com/news/articles/delta-to-cap-its-narrowbody-order-at-100-737-900ers-361106/|archive-date=November 5, 2012|access-date=August 22, 2011}}</ref> en 'n bestelling van 100 klein nourompvliegtuie tot 2012 uitgestel.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2011-08-24/delta-air-said-to-defer-order-of-100-small-single-aisle-jets-until-2012|title=Delta Said to Defer Order of 100 Small Narrow-Body Jets to 2012|first1=Mary Jane|last1=Credeur|first2=Jose Sergio|last2=Osse|location=[[Atlanta]]|agency=Bloomberg News|publisher=Bloomberg L.P.|date=August 25, 2011|access-date=July 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721161851/https://www.bloomberg.com/news/articles/2011-08-24/delta-air-said-to-defer-order-of-100-small-single-aisle-jets-until-2012|archive-date=July 21, 2019|url-status=live}}</ref>
In Julie 2021 het Delta Air Lines ingestem om 29 gebruikte 737-900ER's te koop en sewe gebruikte A350-900's te huur aangesien dit daarop gemik is om sy vloot te moderniseer en die kompleksiteit daarvan te verminder.<ref>{{Cite web|url=https://newsroom.aviator.aero/delta-to-add-airbus-boeing-aircraft-to-fleet-amid-travel-demand-recovery/|title=Delta to add Airbus, Boeing aircraft to fleet amid travel demand recovery|date=2021-07-13|website=AVIATOR|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210726164015/https://newsroom.aviator.aero/delta-to-add-airbus-boeing-aircraft-to-fleet-amid-travel-demand-recovery/|archive-date=July 26, 2021|access-date=2021-07-26}}</ref>
== Kajuit ==
[[Lêer:Delta One Suites (41341308490).jpg|duimnael| Delta One Suite op 'n ouer Boeing 777]]
[[Lêer:A350- Interior - Premium Select (37095459120).jpg|duimnael| Delta Premium Select op 'n Airbus A350-900]]
[[Lêer:A220 First Class (44703804685).jpg|duimnael| Eersteklas op 'n Delta A220-100]]
[[Lêer:Interior of Delta Air Lines Airbus A321.jpg|duimnael| Delta Comfort+ op 'n Airbus A321]]
Delta het in 2015 'n kajuithandelsmerkopgradering ondergaan.<ref name="CabinRefresh2">{{cite news|title=Delta offers redefined cabin, premium amenity options|url=https://news.delta.com/delta-offers-redefined-cabin-premium-amenity-options|publisher=Delta Air Lines|date=December 8, 2014|access-date=July 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021201758/https://news.delta.com/delta-offers-redefined-cabin-premium-amenity-options|archive-date=October 21, 2019|url-status=live}}</ref> Beskikbaarheid en presiese besonderhede verskil volgens roete en vliegtuigtipe.
=== Delta One ===
Delta One is die lugredery se voorste besigheidsklasproduk, beskikbaar op langafstand internasionale vlugte, sowel as transkontinentale diens vanaf [[John F. Kennedy Internasionale Lughawe|New York–Kennedy]] na [[Los Angeles Internasionale Lughawe|Los Angeles]], [[San Francisco Internasionale Lughawe|San Francisco]] en Seattle/Tacoma.<ref name="CabinRefresh3">{{cite news|title=Delta offers redefined cabin, premium amenity options|url=https://news.delta.com/delta-offers-redefined-cabin-premium-amenity-options|publisher=Delta Air Lines|date=December 8, 2014|access-date=July 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021201758/https://news.delta.com/delta-offers-redefined-cabin-premium-amenity-options|archive-date=October 21, 2019|url-status=live}}</ref>
Delta One beskik oor platlê-sitplekke op alle vliegtuigtipes, en direkte gangtoegang vanaf elke sitplek op alle tipes behalwe die Boeing 757-200.<ref>{{Cite web|url=https://www.delta.com/us/en/aircraft/boeing/757-200|title=Boeing 757-200 Aircraft Seat Maps, Specs & Amenities: Delta Air Lines|website=www.delta.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402175107/https://www.delta.com/us/en/aircraft/boeing/757-200|archive-date=April 2, 2019|access-date=August 5, 2019}}</ref> Die [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]]-sitplekke, ontwerp deur James Thompson, beskik oor 'n ruimtebesparende ontwerp waardeur die sitplekke sodanig verspring dat wanneer dit heeltemal plat is, die voet van elke bed onder die armleunings van die sitplek voor dit insteek. Op die Airbus A330-kajuite beskik Delta One oor die ''Cirrus''-platbedslaapstel van Zodiac Seats US, wat in 'n omgekeerde visgraatpatroon gekonfigureer is.<ref>{{Cite web|url=http://multivu.prnewswire.com/mnr/delta/45973/|title=Delta Revitalizing Boeing 747-400 Fleet with New Interiors|date=September 2, 2010|publisher=Multivu.prnewswire.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110425165206/http://multivu.prnewswire.com/mnr/delta/45973/|archive-date=April 25, 2011|access-date=July 7, 2011}}</ref>
Alle sitplekke is ook toegerus met 'n persoonlike, op-aanvraag-in-vlug-vermaakstelsel, universele kragpunte, 'n verskuifbare leeslig en 'n opvoubare werktafel. Passasiers ontvang ook komplimentêre maaltye wat deur die sjef voorberei is, verversings, alkoholiese drankies, 'n geriefstel, premium beddegoed en Sky Club-toegang voor die vlug.<ref name="CabinDetails" />
In Augustus 2016 het Delta die bekendstelling van Delta One Suites op van sy uitgesoekte wyerompvloot aangekondig. Die suites het elk 'n deur na die gang vir verbeterde privaatheid, sowel as verbeterde stoorplek, 'n groter vermaakskerm en opgedateerde ontwerp. Die suites is eerste op die [[Airbus A350]]-vloot uitgerol in Julie 2017, gevolg deur installasie op die Boeing 777-vloot.<ref>{{cite news|last=Savadelis|first=Liz|title=World's first all-suite business class introduced in Delta One|url=https://news.delta.com/worlds-first-all-suite-business-class-introduced-delta-one|publisher=Delta Air Lines|date=August 16, 2016|access-date=July 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721015506/https://news.delta.com/worlds-first-all-suite-business-class-introduced-delta-one|archive-date=July 21, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Thomas|first=Michael|title=Delta takes delivery of first flagship Airbus A350-900|url=https://news.delta.com/delta-takes-delivery-first-flagship-airbus-a350-900|publisher=Delta Air Lines|date=July 13, 2017|access-date=July 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801023855/https://news.delta.com/delta-takes-delivery-first-flagship-airbus-a350-900|archive-date=August 1, 2019|url-status=live}}</ref> Delta se Airbus A330-900 bevat ook sedert Julie 2019 Delta One Suites.<ref>{{Cite web|url=https://www.delta.com/us/en/aircraft/airbus/a330-900,%20https://www.delta.com/us/en/aircraft/airbus/a330-900|title=Airbus A330-900neo Seat Maps, Specs & Amenities {{!}} Delta Air Lines|website=www.delta.com|language=en|access-date=2022-04-11}}</ref> Terselftertyd het Delta begin om nuwe sitplekke op die [[Boeing 767|767-400ER]] te pas, wat groter privaatheid en ontwerp soortgelyk aan Delta One Suites het, maar sonder 'n privaatheidsdeur, weens die 767 se smaller kajuitwydte.<ref>{{cite web|url=https://news.delta.com/delta-rolls-out-latest-cabins-europe-and-south-america|title=Delta rolls out latest cabins to Europe and South America|website=Delta News Hub|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220428074355/https://news.delta.com/delta-rolls-out-latest-cabins-europe-and-south-america|archive-date=April 28, 2022|access-date=2022-04-11|url-status=live}}</ref>
=== Premium Select ===
In April 2016 het Ed Bastian, uitvoerende hoof van Delta, aangekondig dat 'n nuwe Premium Economy-kajuit bygevoeg gaan word. Sedert dit herdoop is na Premium Select, het hierdie kajuit ekstra beenruimte; verstelbare beenstutte; ekstra sitplekbreedte en -leun; en 'n nuwe premium diens. Delta het dit op sy nuwe [[Airbus A350]] bekendgestel, wat die eerste keer in die herfs van 2017 afgelewer is, gevolg deur die nou afgelegde [[Boeing 777]].<ref>{{Cite press release|title=Delta Premium Select to debut in 2017|url=https://news.delta.com/delta-premium-select-debut-2017|location=Atlanta|date=November 3, 2016|access-date=July 27, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190729172838/https://news.delta.com/delta-premium-select-debut-2017|archivedate=July 29, 2019}}</ref> In Oktober 2018 het Delta aangekondig dat hy eersteklas-sitplekke sal bied op binnelands-gekonfigureerde Boeing 757-vliegtuie wat transatlantiese roetes vlieg as Premium Select.<ref>{{Cite web|url=https://runwaygirlnetwork.com/2017/11/22/delta-starts-selling-757-recliners-as-international-premium-economy/|title=Delta starts selling 757 recliners as international premium economy|date=November 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204195156/https://runwaygirlnetwork.com/2017/11/22/delta-starts-selling-757-recliners-as-international-premium-economy/|archive-date=December 4, 2018|access-date=December 4, 2018}}</ref> Delta se A330-900, wat in 2019 afgelewer is, bied ook Premium Select.<ref>{{Cite press release|title=Delta orders 10 additional A330-900neos to replace older widebody jets, facilitate measured growth|url=https://news.delta.com/delta-orders-10-additional-a330-900neos-replace-older-widebody-jets-facilitate-measured-growth|access-date=2022-04-11|location=Atlanta|archivedate=May 10, 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220510122226/https://news.delta.com/delta-orders-10-additional-a330-900neos-replace-older-widebody-jets-facilitate-measured-growth}}</ref> In 2021 het Delta begin om baie van sy 767-300ER en ouer [[Airbus A330|A330]]-vliegtuie met Premium Select aan te pas.<ref>{{Cite press release|title=Elevated experiences await: Delta Premium Select coming to more aircraft|url=https://news.delta.com/elevated-experiences-await-delta-premium-select-coming-more-aircraft|access-date=2022-04-11|location=Atlanta|archivedate=April 11, 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220411125726/https://news.delta.com/elevated-experiences-await-delta-premium-select-coming-more-aircraft}}</ref>
=== Eersteklas ===
Eersteklas word aangebied op hooflyn binnelandse vlugte (behalwe dié met Delta One-diens), uitgesoekte kort- en mediumafstand internasionale vlugte, en Delta Connection-vliegtuie. Sitplekke wissel van 47 tot 53 cm wyd met 'n helling van 94 tot 102 cm. Passasiers in hierdie klas ontvang 'n groter verskeidenheid gratis versnaperinge in vergelyking met die hoofkajuit, sowel as gratis alkoholiese en ander drankies, en 'n volledige maaltyddiens op vlugte van 1400 km en verder. Eersteklas-passasiers kom ook in aanmerking vir voorkeurinstap.<ref name="CabinDetails" />
=== Delta Comfort+ ===
Delta Comfort+-sitplekke is op alle vliegtuie geïnstalleer en het 860-910 mm van toonhoogte; op alle Delta One-gekonfigureerde vliegtuie, 890-910 mm helling en 50 persent meer leun oor standaard hoofkajuitsitplekke.<ref>{{Cite web|url=https://www.delta.com/content/www/en_US/traveling-with-us/onboard-experience/delta-comfort-plus.html|title=It's Simple, Plus Means More|publisher=Delta Air Lines|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728032634/https://www.delta.com/content/www/en_US/traveling-with-us/onboard-experience/delta-comfort-plus.html|archive-date=July 28, 2019|access-date=July 27, 2019}}</ref> Bykomende geriewe sluit in: voorkeurinstap, toegewyde oorhoofse spasie, komplimentêre bier, wyn en sterk drank op vlugte 400 km of meer, en komplimentêre premium versnaperinge op vlugte van 1400 km of meer. Komplimentêre premium vermaak is beskikbaar via Delta Studio, met gratis oorfone beskikbaar op die meeste vlugte.<ref name="CabinDetails">{{Cite web|url=https://news.delta.com/customer-experience-fact-sheet|title=Customer Experience Fact Sheet|date=October 6, 2017|publisher=Delta Air Lines|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721015057/https://news.delta.com/customer-experience-fact-sheet|archive-date=July 21, 2019|access-date=July 27, 2019}}</ref>
=== Hoofkajuit ===
Hoofkajuit (ekonomieklas) is beskikbaar op alle vliegtuie met sitplekke wat wissel van 43 tot 47 cm breed en 76 tot 84 cm toonhoogte. Die hoofkajuit op sommige vliegtuie het 'n artikulerende sitplekonderkant waar die sitplekonderkant vorentoe beweeg, benewens die rugleuning wat agtertoe kantel wanneer jy terugleun.<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=http://news.delta.com/index.php?s=43&item=870|title=Delta to Invest in Customer Experience, Fleet Efficiency|date=January 25, 2010|publisher=News.delta.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716012123/http://news.delta.com/index.php?s=43&item=870|archive-date=July 16, 2011|access-date=July 7, 2011}}</ref>
Hoofkajuitpassasiers ontvang komplimentêre versnaperinge en nie-alkoholiese drankies op alle vlugte 400 km of langer. Alkoholiese drankies is ook te koop beskikbaar. Komplimentêre maaltye en alkoholiese drankies word verskaf op langafstand internasionale vlugte sowel as geselekteerde transkontinentale binnelandse vlugte, soos tussen New York–JFK en Seattle, San Francisco, Los Angeles en San Diego.<ref name="delta.com-main-cabin-features2">{{cite web|url=http://www.delta.com/content/www/en_US/traveling-with-us/onboard-experience/main-cabin-economy-class.html|title=Economy Class Flights: Main Cabin|website=Delta.com|publisher=Delta Air Lines|archive-url=https://web.archive.org/web/20170513073135/http://www.delta.com/content/www/en_US/traveling-with-us/onboard-experience/main-cabin-economy-class.html|archive-date=May 13, 2017|access-date=May 20, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://news.delta.com/delta-debuts-free-main-cabin-meals-12-markets|title=Delta debuts free Main Cabin meals in 12 markets|first=Catherine|last=Simmons|publisher=Delta Air Lines|date=February 16, 2017|access-date=July 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721161635/https://news.delta.com/delta-debuts-free-main-cabin-meals-12-markets|archive-date=July 21, 2019|url-status=live}}</ref> As deel van Delta se Flight Fuel Koop aan boord -program, is etes beskikbaar vir aankoop op ander Noord-Amerikaanse vlugte 1400 km of langer.<ref name="delta.com-main-cabin-features">{{Cite web|url=http://www.delta.com/content/www/en_US/traveling-with-us/onboard-experience/main-cabin-economy-class.html|title=Economy Class Flights: Main Cabin|website=Delta.com|publisher=Delta Air Lines|archive-url=https://web.archive.org/web/20170513073135/http://www.delta.com/content/www/en_US/traveling-with-us/onboard-experience/main-cabin-economy-class.html|archive-date=May 13, 2017|access-date=May 20, 2017}}</ref>
=== Basiese ekonomie ===
Basic Economy is 'n basiese weergawe van Main Cabin, wat dieselfde dienste bied met minder buigsaamheidopsies teen 'n laer prys.<ref name="CabinRefresh4">{{cite news|title=Delta offers redefined cabin, premium amenity options|url=https://news.delta.com/delta-offers-redefined-cabin-premium-amenity-options|publisher=Delta Air Lines|date=December 8, 2014|access-date=July 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021201758/https://news.delta.com/delta-offers-redefined-cabin-premium-amenity-options|archive-date=October 21, 2019|url-status=live}}</ref> Voorbeelde hiervan sluit in geen kaartjieveranderings nie, geen betaalde of komplimentêre opgraderings, ongeag die gereelde-vlieënier-status, en dat 'n sitplek slegs toegeken word tydens inklok.<ref>{{Cite web|url=http://www.delta.com/content/www/en_US/traveling-with-us/onboard-experience/main-cabin/basic-economy.html|title=Basic Economy: Delta Air Lines|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408095522/http://www.delta.com/content/www/en_US/traveling-with-us/onboard-experience/main-cabin/basic-economy.html|archive-date=April 8, 2015|access-date=April 9, 2015}}</ref> Vanaf Desember 2021 verdien reisigers in die basiese ekonomie ook nie meer gereelde vlieërmyle nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/travel/airline-news/2021/12/10/delta-basic-economy-skymiles-changes/6460217001/|title=Delta Air Lines makes big changes to Basic Economy fares, impacting SkyMiles|last=Chen|first=Eve|website=USA TODAY|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220411130002/https://www.usatoday.com/story/travel/airline-news/2021/12/10/delta-basic-economy-skymiles-changes/6460217001/|archive-date=April 11, 2022|access-date=2022-04-11}}</ref>
== Beloningsprogramme ==
=== SkyMiles ===
SkyMiles is die gereelde vliegprogram van Delta Air Lines. Myle verval nie maar rekeninge kan in sekere gevalle gedeaktiveer word, soos die dood van 'n programlid of bedrieglike aktiwiteit.<ref>{{Cite web|url=https://www.delta.com/content/www/en_US/skymiles/program-resources/program-rules.html|title=Membership Guide & Program Rules|publisher=Delta Air Lines|archive-url=https://web.archive.org/web/20190206011531/https://www.delta.com/content/www/en_US/skymiles/program-resources/program-rules.html|archive-date=February 6, 2019|access-date=February 6, 2019}}</ref>
[[Lêer:New Delta Sky Club (29840678206).jpg|duimnael|'n SkyClub in Gang B by [[Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe]]]]
=== Delta Sky Club ===
Delta Sky Club is die handelsnaam van Delta se lughawe-sitkamers. Lidmaatskap is beskikbaar deur middel van 'n jaarlikse lidmaatskap wat met geld of myle gekoop kan word. Internasionale passasiers wat in Delta One-klas reis, kry gratis toegang. Lidmaatskap kan ook toegestaan word deur middel van topvlak Delta-status of deur 'n American Express-kaarthouer te wees, met sekere uitsonderings. Vanaf Januarie 2019 het Delta nie meer eendagpasse aangebied nie.<ref>{{Cite web|url=http://www.odysseymediagroup.com/nan/Editorial-Airlines-And-Airports.asp?ReportID=30419|title=Delta's Sky Bonus|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015308/http://www.odysseymediagroup.com/nan/Editorial-Airlines-And-Airports.asp?ReportID=30419|archive-date=February 7, 2019|access-date=February 6, 2019}}</ref>
Oorspronklik is Delta se lidmaatskapgebaseerde lughaweklubs Crown Room-sitkamers genoem, met Northwest s'n genaamd WorldClubs.
== Korporatiewe sake ==
=== Finansies ===
Vir die fiskale jaar 2018 het Delta Air Lines verdienste van VS$5,1 miljard gerapporteer, met 'n jaarlikse inkomste van VS$44,438 miljard, 'n toename van 8,02% teenoor die vorige fiskale siklus. Sy aandele het teen meer as $48 per aandeel verhandel, en sy markkapitalisasie is in April 2019 op meer as VS$39,182 miljard gewaardeer.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.macrotrends.net/stocks/charts/DAL/delta-air-lines/financial-statements|title=Delta Air Lines Financial Statements 2009–2022 {{!}} DAL|website=www.macrotrends.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405050604/https://www.macrotrends.net/stocks/charts/DAL/delta-air-lines/financial-statements|archive-date=April 5, 2022|access-date=2022-03-22}}</ref>
=== Personeel ===
Tussen sy hooflynbedrywighede en filiale, en vanaf Maart 2015, het Delta byna 80 000 mense in diens.<ref name="statsfacts" /> Ed Bastian is die huidige [[hoof- uitvoerende beampte]] en dien sedert 2 Mei 2016 in hierdie pos.<ref>{{Cite web|url=https://news.delta.com/bio-ed-bastian-chief-executive-officer|title=Bio: Ed Bastian, Chief Executive Officer|website=Delta News Hub|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143459/https://news.delta.com/bio-ed-bastian-chief-executive-officer|archive-date=June 12, 2018|access-date=June 7, 2018}}</ref> Joanne Smith is uitvoerende vise-president en verantwoordelik vir die toesig en ondersteuning van personeelbehoeftes by Delta. Sy is op 1 Oktober 2014 aangestel in die plek van Mike Campbell.<ref name="WSJ2">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/delta-human-resources-and-labor-executive-to-retire-1409165875|title=Delta Human Resources and Labor Executive to Retire|last=Carey|first=Susan|work=[[The Wall Street Journal]]|date=August 27, 2014|url-access=subscription|access-date=March 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709134947/https://www.wsj.com/articles/delta-human-resources-and-labor-executive-to-retire-1409165875|archive-date=July 9, 2017|url-status=live}}</ref>
Delta se 14 500 hooflynvlieëniers word verteenwoordig deur die Air Line Pilots Association, International en is die vakbond se grootste vlieëniersgroep.<ref name="WSJESTERL2">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702304474804576369762641111264#articleTabs%3Darticle|last=Esterl|first=Mike|title=Labor Board Broadens Delta Probe|work=[[The Wall Street Journal]]|date=June 6, 2011|url-access=subscription|access-date=August 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805100641/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702304474804576369762641111264#articleTabs%3Darticle|archive-date=August 5, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.alpa.org/Home/WhoWeAre/PilotGroups/tabid/2239/Default.aspx|title=ALPA's Pilot Groups|date=January–February 2012|publisher=Air Line Pilots Association, International|archive-url=https://web.archive.org/web/20121228084326/http://www.alpa.org/Home/WhoWeAre/PilotGroups/tabid/2239/Default.aspx|archive-date=December 28, 2012|access-date=January 2, 2013|url-status=dead}}</ref> Die maatskappy se ongeveer 180 vlugversenders word verteenwoordig deur die Professional Airline Flight Control Association (PAFCA).<ref>{{Cite web|url=http://www.pafca.org/faq.asp|title=PAFCA – Professional Airline Flight Control Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20180416085033/http://www.pafca.org/faq.asp|archive-date=April 16, 2018|access-date=July 29, 2018}}</ref>
In Augustus 2020, as gevolg van die [[Covid-19-pandemie]], het Delta Air Lines aangekondig dat hy 1 941 vlieënierposte sou besnoei as dit nie 'n kosteverminderingsooreenkoms met sy vakbond kon bereik nie.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/american-airlines-to-cut-19-000-jobs-11598367869?mod=business_lead_pos3|title=American Airlines to Cut 19,000 Jobs by Oct. 1 When Federal Stimulus Ends|work=The Wall Street Journal|last=Sider|first=Alison|date=August 26, 2020|access-date=August 26, 2020|archive-date=August 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200826101920/https://www.wsj.com/articles/american-airlines-to-cut-19-000-jobs-11598367869?mod=business_lead_pos3|url-status=live}}</ref> In Januarie 2021 het Delta gesê dat, danksy die federale ondersteuning, dit 400 vlieëniers voltyds sal kan terugbring.<ref>{{Cite news|author=Reuters Staff|date=2021-01-25|title=Delta Air to bring back 400 pilots by this summer – memo|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-delta-air-job-idUSKBN29U1X9|access-date=2021-01-25|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125200737/https://www.reuters.com/article/us-delta-air-job-idUSKBN29U1X9|url-status=live}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
{{CommonsKategorie|Delta Air Lines}}
{{en-vertaal|Delta Air Lines}}
{{Gesagsrekords}}
{{Voorbladster}}
[[Kategorie:Amerikaanse maatskappye]]
[[Kategorie:Lugrederye]]
cvdm0y043ly72s3jg1310o1i603xdq9
Eikel
0
85266
3373218
3298451
2026-11-16T16:06:15Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373218
wikitext
text/x-wiki
{{Sybalk manlike geslagsorgane}}
Die '''eikel''' ([[Engels]]: ''glans'') is in die [[mens]]like [[anatomie]] die sensitiewe voorste bol van die [[penis]]. Dit is meer algemeen bekend as die "kop van die penis". Dit word gedeeltelik of heeltemal bedek deur die [[voorhuid]], na gelang van of die man [[besny]] is of nie, maar die voorhuid kan gewoonlik heeltemal teruggetrek word sodat die eikel ontbloot is.
== Anatomie ==
[[Lêer:Penis_shaft_veins.jpg|duimnael|links|Die skag en eikel van die manlike penis.]]
Die eksterne opening van die manlike [[uretra]] (urienbuis) is op die punt van die eikel geleë. Aan die basis van die eikel is ’n ronde, uitstaande rand, die [[corona glandis]]. Die grootte van die eikel wissel grootliks. Dié van sommige penisse is baie wyer as die skag en dit gee die penis ’n [[sampioen]]agtige voorkoms; by ander penisse is dit nouer.
Die voorhuid hou die eikel klam.<ref name="prakash">{{cite journal | last = Prakash | first = Satya | coauthors = Raghuram Rao, K. Venkatesan & S. Ramakrishnan |date=Julie 1982 | title = Sub-Preputial Wetness--Its Nature | journal = Annals of National Medical Science (India) | volume = 18 | issue = 3 | pages = 109–112 | url =http://www.cirp.org/library/anatomy/prakash/}}</ref> Besnyde mans se eikel is permanent ontbloot en droog. Volgens verskeie studies is die eikel van besnyde en onbesnyde penisse ewe sensitief,<ref name="masters">{{cite book | last = Masters | first = William H. | first2 = Virginia E. |last2= Johnson | title = Human Sexual Response | url = https://archive.org/details/humansexualrespo0000whma | year = 1966 | publisher = Little, Brown & Co | location = Boston | isbn = 0-316-54987-8 | pages = [https://archive.org/details/humansexualrespo0000whma/page/189 189]–91}} (hier te sien [http://www.circs.org/library/masters/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050204053758/http://www.circs.org/library/masters/ |date= 4 Februarie 2005 }})</ref><ref name="bleustein">{{cite journal | last = Bleustein | first = Clifford B. | coauthors = James D. Fogarty, Haftan Eckholdt, Joseph C. Arezzo and Arnold Melman |date=April 2005 | title = Effect of neonatal circumcision on penile neurologic sensation | url = https://archive.org/details/sim_urology_2005-04_65_4/page/773 | journal = Urology | volume = 65 | issue = 4 | pages = 773–7 | doi = 10.1016/j.urology.2004.11.007 | pmid = 15833526 }}</ref><ref name = "bleustein2003">{{cite conference | last = Bleustein | first = Clifford B. | coauthors = Haftan Eckholdt, Joseph C. Arezzo and Arnold Melman | title = Effects of Circumcision on Male Penile Sensitivity | booktitle = American Urological Association 98th Annual Meeting | place = Chicago, Illinois | date = 26 April – 1 Mei 2003 | url = http://www.circs.org/library/bleustein/ }}</ref><ref name="payne2007">{{cite journal | last = Payne | first = Kimberley | coauthors = Thaler, Lea; Kukkonen, Tuuli; Carrier, Serge; and Binik, Yitzchak |date=Mei 2007 | title = Sensation and Sexual Arousal in Circumcised and Uncircumcised Men | journal = Journal of sexual medicine | volume = 4 | issue = 3 | pages = 667–674 | url = http://www.doi.org/10.1111/j.1743-6109.2007.00471.x | pmid = 17419812 | doi = 10.1111/j.1743-6109.2007.00471.x}}</ref> terwyl in ander studies bevind is onbesnyde mans s’n is meer sensitief.<ref name="sorrels">{{cite journal | last = Sorrells | date = April 2007 | title = Fine-touch pressure thresholds in the adult penis | journal = British Journal of Urology International | volume = 99 | issue = 4 | pages = 864–869 | url = http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/118508429/PDFSTART | doi = 10.1111/j.1464-410X.2006.06685.x | first1 = Morris L. | last2 = Snyder | first2 = James L. | last3 = Reiss | first3 = Mark D. | last4 = Eden | first4 = Christopher | last5 = Milos | first5 = Marilyn F. | last6 = Wilcox | first6 = Norma | last7 = Van Howe | first7 = Robert S. | pmid = 17378847 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="yang">{{cite journal | last = Yang | first = DM | last2 = Lin |first2=H. |last3=Zhang |first3=B. |last4=Guo |first4=W. |date=April 2008 | title = Circumcision affects glans penis vibration perception threshold | journal = Zhonghua Nan Ke Xue | volume = 14 | issue = 4 | pages = 328–330 | pmid = 18481425 }}</ref>
== Evolusie ==
Daar is al voorgestel dat die unieke en ongewone vorm van die menslike penis so ontwikkel het sodat ’n man die [[semen]] van ’n ander een kon "uitskep" uit die dieper dele van die [[vagina]] en so die kans van die ander man sou verklein om die vrou swanger te maak.<ref name="gallup">{{cite journal | last = Gallup | first = Gordon | coauthors = Rebecca L. Burch, Mary L. Zappieri, Rizwan A. Parvez, Malinda L. Stockwell, Jennifer A. Davis | date = July 2003 | title = The human penis as a semen displacement device | journal = Evolution and Human Behavior | volume = 24 | issue = 4 | pages = 277–289 | url = http://www.journals.elsevierhealth.com/periodicals/ens/article/PIIS1090513803000163/abstract | doi = 10.1016/S1090-5138(03)00016-3 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Daar word ook gereken dit het ontwikkel om die vrou se plesier te verhoog tydens seks.
== Diere ==
’n Groot verskeidenheid vorms word by die eikel van diere aangetref. Sommige beslaan feitlik die helfte van die penis, terwyl ander klein en stekelrig is.<ref name="1986Köhncke">{{cite journal | last1 = Köhncke | first1 = M. | last2 = Leonhardt | first2 = K. | title = ''Cryptoprocta ferox'' | journal = Mammalian Species | issue = 254 | pages = 1–5 | year = 1986 | url = http://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/i0076-3519-254-01-0001.pdf | format = PDF | accessdate = 19 May 2010 | archive-date = 21 Junie 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100621003457/http://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/i0076-3519-254-01-0001.pdf | url-status = dead }}</ref>
== Sien ook ==
* [[Penis]]
* [[Voorhuid]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn|Human glans penis}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Bekken]]
[[Kategorie:Andrologie]]
[[Kategorie:Geslagsorgane]]
r00xn53lbuj3cuox1hgh69pjhl3lw6k
Ethiopian Airlines
0
86056
3373229
3298577
2026-11-16T17:50:13Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373229
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Lugredery
| airline = Ethiopian Airlines<br />የኢትዮጵያ አየር መንገድ
| image = Ethiopian Airlines Logo.svg
| image_size = 200
| alt =
| IATA = ET
| ICAO = ETH
| callsign = ETHIOPIAN
| founded = {{Begin datum en ouderdom|1945|12|21|df=yes}}
| commenced = {{Begin datum en ouderdom|1946|4|8|df=yes}}
| ceased =
| aoc =
| bases =
| hubs = [[Addis Abeba Bole Internasionale Lughawe|Bole Internasionale Lughawe]]
| secondary_hubs =
| focus_cities =
| frequent_flyer = ShebaMiles
| lounge = Cloud Nine Lounge<br />ShebaMiles Lounge
| alliance = [[Star Alliance]]
| subsidiaries =
| fleet_size = 134
| destinations = 138 (Passasiers)<br />36 (Vrag)
| company_slogan = The New Spirit of Africa
| parent = [[Ethiopië|Ethiopiese Regering]] (100%)
| headquarters = [[Addis Abeba Bole Internasionale Lughawe|Bole Internasionale Lughawe]], [[Addis Abeba]], [[Ethiopië]]
| key_people = Yilma Merdassa<ref>{{Cite web |last=Presse |first=AFP-Agence France |title=Air Force Chief Appointed Chairman Of Ethiopian Airlines |url=https://www.barrons.com/news/air-force-chief-appointed-chairman-of-ethiopian-airlines-98db196a |access-date=2023-08-21 |website=www.barrons.com |language=en-US}}</ref> <small>(Voorsitter)</small><br />Mesfin Tasew <small>(HUB)</small><br />Meseret Bitew <small>(HFO)</small><br />Esayas WoldeMariam <small>(HHO)</small><br />Retta Melaku <small>(HOO)</small>
| revenue = {{Increase}} (VS$6,1 miljard)
[[birr|ETB]] 330 miljard (''FJ2023'')<ref>{{Cite
web|url=https://www.thereporterethiopia.com/34753/|title=Ethiopian airlines revenues, profit jump in FY 21/22|access-date=15 June 2023|archive-date=16 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616051105/https://www.thereporterethiopia.com/34753/|url-status=live}}</ref>
| net_income = {{increase}} [[birr|ETB]] 1,049 miljard (''FJ2012'')<ref name="Ethiopian Airlines operating profit up 154% in FY2012" />
| profit = {{increase}} [[birr|ETB]] 49,2 miljard (''FJ 2022'')<ref>{{Cite web|url=https://simpleflying.com/ethiopian-airlines-lifts-profit-cargo-revenues/#:~:text=Ethiopian%20Airlines%20Lifts%20Profit%20By%2090%25%20On%20Surging,has%20boosted%20profit%20by%2090%25%20compared%20to%202021|title=Ethiopian Airlines Lifts Profit By 90% On Surging Cargo Revenues|date=4 September 2022 |access-date=4 September 2022|archive-date=4 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904091101/https://simpleflying.com/ethiopian-airlines-lifts-profit-cargo-revenues|url-status=live}}</ref>
| assets = {{Increase}} [[birr|ETB]] 26,368 miljard (''FJ2012'')<ref name="Ethiopian Airlines operating profit up 154% in FY2012">{{cite news |title=Ethiopian Airlines operating profit up 154% in FY2012 |publisher=Centre for Aviation |date=6 August 2013 |url=http://centreforaviation.com/news/ethiopian-airlines-operating-profit-up-154-in-fy2012-252629 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131025235936/http://centreforaviation.com/news/ethiopian-airlines-operating-profit-up-154-in-fy2012-252629 |archive-date=25 October 2013 |url-status=dead }}</ref>
| equity = {{decrease}} [[birr|ETB]] 2,772 miljard (''FJ2012'')<ref name="Ethiopian Airlines operating profit up 154% in FY2012" />
| num_employees = 13 942 <small>(Desember 2017)</small><ref name="Ethiopian-fact-sheet">{{cite web |title=Ethiopian short Fact Sheet Dec, 2017 |url=https://www.ethiopianairlines.com/Cms_Data/Contents/EthiopianAirlines/Media/Corporate/Company/EthiopianFactsheet/Ethiopian-short-FactSheet-December-2017.pdf |access-date=13 Desember 2017 |format=pdf |date=Desember 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171213201013/https://www.ethiopianairlines.com/Cms_Data/Contents/EthiopianAirlines/Media/Corporate/Company/EthiopianFactsheet/Ethiopian-short-FactSheet-December-2017.pdf |archive-date=13 Desember 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
| website = www.ethiopianairlines.com
}}
'''Ethiopian Airlines''' is [[Ethiopië]] se vlagdraer-[[lugredery]] en word ten volle besit deur die land se regering.<ref name="CompanyProfile">[http://centreforaviation.com/profiles/airlines/ethiopian-airlines-et Ethiopian Airlines-profiel]</ref> Ethiopian Air Lines is gestig op 21 Desember 1945, sy bedrywighede het op 8 April 1946 begin en is uitgebrei met internasionale vlugte in 1951. Die firma word 'n aandeelmaatskappy in 1965, en sy naam verander van Ethiopië Air Lines na Ethiopian Airlines. Ethiopian is 'n lid van die [[IATA|International Air Transport Association]] sedert 1959 en van die African Airlines Association (AFRAA) sedert 1968.<ref>{{Cite web |url=http://www.afraa.org/index.php/membership/current-members/item/70 |title=AFRAA |access-date= 1 April 2014 |archive-date=19 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219203113/http://www.afraa.org/index.php/membership/current-members/item/70 |url-status=dead }}</ref> Die lugredery is 'n Star Alliance-lid sedert Desember 2011.
Sy [[spil (lughawe)|spilpunt]] <ref name="CompanyProfile" /> en hoofkantoor is by [[Addis Abeba Bole Internasionale Lughawe|Bole Internasionale Lughawe]] in [[Addis Abeba]],<ref>{{Cite web |url=http://www.ethiopianairlines.com/en/corporate/default.aspx |title=Hoofkantoor by Bole Internasionale Lughawe |access-date= 1 April 2014 |archive-date= 5 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005083446/http://www.ethiopianairlines.com/en/corporate/default.aspx |url-status=dead }}</ref> vanwaar dit 'n netwerk van 138 passasiersbestemmings – 19 van hulle plaaslik – en 36 vragbestemmings bedien.<ref>{{Cite web |url=http://www.ventures-africa.com/2013/09/ethiopian-airlines-ceo-credits-dreamliner-planes-profits/ |title="Ventures Africa" |access-date=31 Maart 2014 |archive-date=28 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140628165527/http://www.ventures-africa.com/2013/09/ethiopian-airlines-ceo-credits-dreamliner-planes-profits/ |url-status=dead }}</ref> Ethiopian vlieg na meer bestemmings in Afrika as enige ander lugdiens. Dit is een van die vinnigsgroeiende maatskappye in die bedryf,<ref>[http://edition.cnn.com/2012/09/03/world/africa/ethiopian-airlines-ceo/index.html Ethiopian Airlines – Bringing the Dreamliner to Africa]</ref> en is een van die grootste op die vasteland van Afrika.<ref>[http://centreforaviation.com/analysis/ethiopian-airlines-aims-to-become-the-largest-carrier-in-africa-by-2025-62041 Ethiopian Airlines aims to become the largest carrier in Africa by 2025]</ref> Dit is ook een van die min winsgewende rederye in die Sub-Saharastreek.<ref>[http://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=255 www.ethiopianairlines Argief]</ref> Die lugredery se vragafdeling is bekroon as "The African Cargo Airline of the Year" vroeg in 2011.<ref>[http://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=219Ethiopian Airlines distinguished with African Cargo Airline Award]</ref>
== Kodedeelooreenkomste ==
Ethiopian Airlines het kodedeelooreenkomste met die volgende lugrederye:<ref name="CAPA Ethiopian profile">{{cite web|url=http://centreforaviation.com/profiles/airlines/ethiopian-airlines-et |title=Profile on Ethiopian Airlines |website=CAPA|publisher=Centre for Aviation|access-date=31 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031191620/http://centreforaviation.com/profiles/airlines/ethiopian-airlines-et |archive-date=31 October 2016|url-status=live}}</ref>
{{div col|colwidth=12em}}
* [[Aegean Airlines]]
* [[Air Canada]]
* [[Air China]]<ref name="Ethiopian, Air China move forward on codeshare">{{cite news |title=Ethiopian, Air China move forward on codeshare |publisher=Air Transport World |url=http://atwonline.com/airline-finance-data/news/ethiopian-air-china-move-forward-codeshare-1216 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326023640/http://atwonline.com/airline-finance-data/news/ethiopian-air-china-move-forward-codeshare-1216 |date=17 December 2010 |archive-date=26 March 2012 |quote=Ethiopian Airlines and Air China signed an agreement under which the carriers will codeshare on their 14 weekly services between Addis Ababa on the one hand and Guangzhou and Beijing on the other. |url-status=dead }}</ref><ref name="Air China">{{cite press release |title=Ethiopian Signs Code Share Deal with Air China |publisher=Ethiopian Airlines |date=15 December 2010 |url=https://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=210 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322010114/http://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=210 |archive-date=22 March 2012 |url-status=dead }}</ref>
* [[Air Côte d'Ivoire]]<ref name="Ethiopian Airlines, Air Côte d'Ivoire to codeshare on Newark route">{{cite news|last= Hofmann|first= Kurt|title= Ethiopian Airlines, Air Côte d'Ivoire to codeshare on Newark route|url= http://atwonline.com/airports-routes/ethiopian-airlines-air-c-te-divoire-codeshare-newark-route|publisher= Air Transport World|date= 10 May 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180511150423/http://atwonline.com/airports-routes/ethiopian-airlines-air-c-te-divoire-codeshare-newark-route|archive-date= 11 May 2018}}</ref>
* [[Air Europa]]<ref>{{cite web |title=Ethiopian Signs Codeshare Agreement with Air Europa |url=https://www.ethiopianairlines.com/corporate/media/media-relations/press-release/detail/800 |publisher=Ethiopian Airlines Press Release |date=10 April 2017 |access-date=16 April 2017 |archive-date=17 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417154920/https://www.ethiopianairlines.com/corporate/media/media-relations/press-release/detail/800 |url-status=live }}</ref>
* [[Air India]]<ref name="Ethiopian and Air India Expand Codeshare">{{cite press release|title=Ethiopian and Air India Expand Codeshare |publisher=Ethiopian Airlines |date=11 January 2015 |url=https://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=573 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508015210/http://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=573 |archive-date=8 May 2015 }} </ref>
* [[All Nippon Airways]]<ref name="Airline Routes-Oct. 27, 2014">{{cite news|title=Airline Routes-Oct. 27, 2014 |work=Air Transport World |date=27 October 2014 |url=http://atwonline.com/airports-routes/airline-routes-oct-27-2014 |quote=All Nippon Airways and Ethiopian Airlines, both member of the Star Alliance, began codesharing Oct. 26. ANA passengers can book connecting flights on Ethiopian between Addis Ababa and Bangkok, Hong Kong, Frankfurt, Paris, London, Nairobi and Mombasa. Ethiopian will place its code on ANA Bangkok and Hong Kong services. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028102312/http://atwonline.com/airports-routes/airline-routes-oct-27-2014 |archive-date=28 October 2014}}</ref><ref name="Star Alliance Members, Ethiopian and ANA, Launch Code-Share">{{cite press release|url=https://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=551 |title=Star Alliance Members, Ethiopian and ANA, Launch Code-Share |publisher=Ethiopian Airlines |date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150212203132/http://ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=551 |archive-date=12 February 2015 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ethiopianairlines.com/corporate/media/media-relations/latest-press |title=Ethiopian Airlines Corporate website |access-date=1 March 2017 |archive-date=2 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302030134/https://www.ethiopianairlines.com/corporate/media/media-relations/latest-press |url-status=live }}</ref>
* [[Asiana Airlines]]<ref name="Asiana Airlines">{{cite press release |title=Ethiopian Signs Code Share Agreement with Asiana Airlines |publisher=Ethiopian Airlines |date=29 August 2011 |url=https://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=266 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322010415/http://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=266 |archive-date=22 March 2012 |url-status=dead }}</ref>
* [[ASKY Airlines]]
* [[Austrian Airlines]]<ref name="Austrian">{{cite news|title= Ethiopian and Austrian sign codeshare|first= Oliver|last= Clark|location= [[Londen]]|work= Flightglobal|date= 4 June 2014|url= http://www.flightglobal.com/news/articles/ethiopian-and-austrian-sign-codeshare-400063/|archive-url= https://web.archive.org/web/20140728142257/http://www.flightglobal.com/news/articles/ethiopian-and-austrian-sign-codeshare-400063/|archive-date= 28 July 2014 }}</ref><ref name="Star Alliance Members, Ethiopian and Austrian Airlines, Enter into Codeshare Agreement">{{cite press release|title= Star Alliance Members, Ethiopian and Austrian Airlines, Enter into Codeshare Agreement|publisher= Ethiopian Airlines|date= 4 June 2014|url= https://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=526|archive-url= https://web.archive.org/web/20140605105346/https://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=526|archive-date= 5 June 2014 }}</ref>
* [[Azul Brazilian Airlines|Azul]]<ref name="Azul Brazilian Airlines">{{cite web|url=http://www.ethiosports.com/2017/09/25/ethiopian-and-azul-brazilian-airlines-enter-codeshare-agreement/|title=Ethiopian And Azul Brazilian Airlines Enter Codeshare Agreement|publisher=EthioSports|access-date=25 September 2017|archive-date=27 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927001551/http://www.ethiosports.com/2017/09/25/ethiopian-and-azul-brazilian-airlines-enter-codeshare-agreement/|url-status=live}}</ref><ref name="Ethiopian and Azul Brazilian Airlines Enter Codeshare Agreement (ET Press)">{{cite web|url=https://www.ethiopianairlines.com/corporate/media/media-relations/press-release/detail/852|title=Ethiopian and Azul Brazilian Airlines Enter Codeshare Agreement|publisher=Ethiopian Airlines Press Release|access-date=25 September 2017|archive-date=27 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927111800/https://www.ethiopianairlines.com/corporate/media/media-relations/press-release/detail/852|url-status=live}}</ref>
* [[EgyptAir]]
* [[El Al Israel Airlines|El Al]]
* [[Kuwait Airways]]
* [[LAM Mozambique Airlines]]<ref>{{cite press release |publisher=Ethiopian Airlines |date=4 May 2011 |title=Ethiopian Code Share with Mozambique Airlines |url=https://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=228 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322010056/http://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=228 |archive-date=22 March 2012 |access-date=10 May 2012 |url-status=dead}}</ref>
* [[Lufthansa]]<ref>{{cite press release |publisher=Ethiopian Airlines |date=18 November 2009 |title=Ethiopian Enhances Cooperation with Lufthansa |url=http://www.flyethiopian.com/en/news/prarchive.aspx?id=134 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320233408/http://www.flyethiopian.com/en/news/prarchive.aspx?id=134 |archive-date=20 March 2012 |access-date=10 May 2012 |url-status=dead |archivedate=20 Maart 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120320233408/http://www.flyethiopian.com/en/news/prarchive.aspx?id=134 }}</ref><ref>{{cite press release |publisher=Ethiopian Airlines |date=1 December 2008 |title=Ethiopian Strengthens Codeshare with Lufthansa |url=http://www.flyethiopian.com/en/news/prarchive.aspx?id=107 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320233411/http://www.flyethiopian.com/en/news/prarchive.aspx?id=107 |archive-date=20 March 2012 |access-date=10 May 2012 |url-status=dead |archivedate=20 Maart 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120320233411/http://www.flyethiopian.com/en/news/prarchive.aspx?id=107 }}</ref>
* [[Malawian Airlines]]
* [[Malaysia Airlines]]
* [[Oman Air]]<ref name="Oman Air">{{cite press release |title=Ethiopian Airlines and Oman Air Enter in to Code Share Agreement |publisher=Ethiopian Airlines |date=2 April 2013 |url=https://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=424 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705020107/http://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=424 |archive-date=5 July 2013 |url-status=dead }}</ref>
* [[RwandAir]]
* [[Scandinavian Airlines]]<ref name="Scandinavian Airlines">{{cite press release |publisher=Ethiopian Airlines |title=Ethiopian Code share with Scandinavian Airlines |date=28 March 2010 |url=https://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=166 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322010140/http://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=166 |archive-date=22 March 2012 |access-date=31 July 2012 |url-status=dead }}</ref>
* [[Shenzhen Airlines]]
* [[Singapore Airlines]]<ref name="Singapore airlines">{{cite news|last1=Blachly|first1=Linda|title=Ethiopian, Singapore airlines to expand codeshare|url=http://atwonline.com/airports-routes/ethiopian-singapore-airlines-expand-codeshare|publisher=Air Transport World|date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406190344/http://atwonline.com/airports-routes/ethiopian-singapore-airlines-expand-codeshare|archive-date=6 April 2017}}</ref>
* [[South African Airways]]<ref name="Ethiopian Airlines and South African Airways Enhance Cooperation">{{cite press release |title=Ethiopian Airlines and South African Airways Enhance Cooperation |publisher=Ethiopian Airlines |date=9 September 2010 |url=https://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=191 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322010148/http://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=191 |archive-date=22 March 2012 |url-status=dead }}</ref>
* [[TAP Air Portugal]]<ref name="Tap and Ethiopian">{{cite press release |title=Tap and Ethiopian enter into Code-share Agreement |publisher=Ethiopian Airlines |date=15 April 2015 |url=https://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=592 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427183436/http://www.ethiopianairlines.com/en/news/prarchive.aspx?id=592 |archive-date=27 April 2015 }} </ref>
* [[Turkish Airlines]]
* [[United Airlines]]<ref name="Ethiopian Enters into Codeshare Agreement with United Airlines">{{cite press release|title=Ethiopian Enters into Codeshare Agreement with United Airlines |publisher=Ethiopian Airlines |date=13 August 2014 |url=https://www.ethiopianairlines.com/en/news/pressreleases.aspx?hl=543 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403145335/http://www.ethiopianairlines.com/en/news/pressreleases.aspx?hl=543 |archive-date=3 April 2015 }}</ref>
{{div col end}}
== Bedryfstendense ==
Die belangrikste tendense vir Ethiopian Airlines in onlangse jare word hier vertoon (teen die jaareinde op 30 Junie):
{| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;"
!style="background: #CE2029;" |
!style="background: #CE2029;" | {{Kleur|white|2010}}
!style="background: #CE2029;" | {{Kleur|white|2011}}
!style="background: #CE2029;" | {{Kleur|white|2012}}
!style="background: #CE2029;" | {{Kleur|white|2013}}
!style="background: #CE2029;" | {{Kleur|white|2014}}
!style="background: #CE2029;" | {{Kleur|white|2015}}
!style="background: #CE2029;" | {{Kleur|white|2016}}
!style="background: #CE2029;" | {{Kleur|white|2017}}
!style="background: #CE2029;" | {{Kleur|white|2018}}
!style="background: #CE2029;" | {{Kleur|white|2019}}
!style="background: #CE2029;" | {{Kleur|white|2020}}
|-
| Omset (ETBm)
| align=center|16,816
| align=center|24,759
| align=center|33,815
| align=center|38,498
| align=center|46,576
| align=center|49,458
| align=center|54,442
| 60,919
| 89,100
| 114,639
! 120,131
|-
| Netto Wins (ETBm)
| align=center|1,626
| align=center|1,232
| align=center|1,025
| align=center|2,054
| align=center|3,147
| align=center|3,531
| align=center|6,129
| 5,381
| 6,870
| 8,900
! 6,830
|-
| Getal werknemers (30 Jun.)
| align=center|5,555
| align=center|6,286
| align=center|6,559
| align=center|7,000+
| align=center|8,764
| align=center|10,514
| align=center|10,176
| 11,284
| 12,994
| 13,958
! 14,104
|-
| Getal passasiers (milj)
| align=center|3.15
| align=center|3.73
| align=center|4.64
| align=center|5.92
| align=center|6.91
| align=center|7.39
| align=center|7.60
| 8.76
| 10.63
| 12.10
! 9.66
|-
| Passasierlaaifaktor (%)
| align=center|72.0
| align=center|71.5
| align=center|72.2
| align=center|71.6
| align=center|70.8
| align=center|n/a
| align=center|68.5
| n/a
| n/a
| n/a
! n/a
|-
| Vrag vervoer (000e ton)
| align=center|134
| align=center|160
| align=center|181
| align=center|175
| align=center|187
| align=center|n/a
| align=center|270
| 338
| 400
| 432
! 525
|-
| Aantal vliegtuie (jaareinde)
| align=center|41
| align=center|51
| align=center|48
| align=center|58
| align=center|66
| align=center|76
| align=center|77
| 87
| 108
| 116
! 126
|-
| ''Bronne''
| align=center|<ref name=ethiopianairlines>{{cite web |url=http://www.ethiopianairlines.com/en/corporate/annualreport.aspx |title=Jaarverslag 2007 |publisher=Ethiopian Airlines |access-date=3 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129123616/https://www.ethiopianairlines.com/en/corporate/annualreport.aspx |archive-date=29 November 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
| align=center|<ref>{{cite web |title=Jaarverslag 2010–2011 |work=Centre for Aviation |date=22 Maart 2012 |url=http://centreforaviation.com/files/analysis/70348/FY2011.pdf |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140628174429/http://centreforaviation.com/files/analysis/70348/FY2011.pdf |archive-date=28 Junie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=12 April 2015 }}</ref>
| align=center|<ref name="Ethiopian Airlines operating profit up 154% in FY2012" /><ref>{{cite web |title=Jaarverslag 2011-12 |work=Centre for Aviation |url=https://centreforaviation.com/files/analysis/122107/FY2012.pdf |language=en |archive-url=https://www.webcitation.org/6JG4Ur2eJ?url=https://centreforaviation.com/files/analysis/122107/FY2012.pdf |archive-date=30 Augustus 2013 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date= 1 April 2014 }}</ref>
| align=center|<ref name="Dreamliner">{{cite web |url=http://www.usatoday.com/story/todayinthesky/2013/09/04/dreamliner-lauded-as-ethiopian-air-reports-record-profit/2761489/ |title=Dreamliner lauded as Ethiopian Air reports record profit |publisher=USA Today |access-date=29 Oktober 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200302172146/https://www.usatoday.com/story/todayinthesky/2013/09/04/dreamliner-lauded-as-ethiopian-air-reports-record-profit/2761489/ |archive-date=2 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="FY13">{{cite web |url=http://www.anna.aero/2014/09/03/ethiopian-airlines-grows-by-13-in-fy2013/ |title=Ethiopian Airlines grows 13% in FY13; nine European points served |publisher=anna.aero|accessdate=29 Oktober 2014}}</ref><br /><ref name=ethiopianairlines />
|align=center|<ref>http://www.2merkato.com/news/alerts/3524-ethiopian-airlines-made-315-billion-birr-profit</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ethiopianairlines.com/Cms_Data/Contents/EthiopianAirlines/Media/Corporate/Company/Reports/EAL-REPORT_2013_14-oct-21.pdf |title=Annual Report 2013/14 |publisher=Ethiopian Airlines |access-date=5 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063452/https://www.ethiopianairlines.com/Cms_Data/Contents/EthiopianAirlines/Media/Corporate/Company/Reports/EAL-REPORT_2013_14-oct-21.pdf |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
| align=center|<ref>{{cite web |url=https://www.ethiopianairlines.com/Cms_Data/Contents/EthiopianAirlines/Media/Corporate/Company/Reports/EAL%20_Annual_Report_2014_15.pdf |title=Annual Report 2014/15 |publisher=Ethiopian Airlines |access-date=24 April 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426101342/http://www.ethiopianairlines.com/Cms_Data/Contents/EthiopianAirlines/Media/Corporate/Company/Reports/EAL%20_Annual_Report_2014_15.pdf |archive-date=26 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
| align=center|<ref>{{cite web |url=https://www.ethiopianairlines.com/Cms_Data/Contents/EthiopianAirlines/Media/Corporate/Company/Reports/Annual-Report-2015-16.pdf |title=Annual Report 2015/16 |publisher=Ethiopian Airlines |access-date=20 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170921001442/https://www.ethiopianairlines.com/Cms_Data/Contents/EthiopianAirlines/Media/Corporate/Company/Reports/Annual-Report-2015-16.pdf |archive-date=21 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theeastafrican.co.ke/business/Ethiopian-airlines-doubles-profits-/2560-4085128-8qwtef/index.html |title=Ethiopian carrier flies high, doubling profits |work=The East African |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009121130/https://www.theeastafrican.co.ke/business/Ethiopian-airlines-doubles-profits-/2560-4085128-8qwtef/index.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
| <ref name="fact_1218">{{cite web |title=Ethiopian Factsheet, December 2018 |url=https://www.ethiopianairlines.com/Cms_Data/Contents/EthiopianAirlines/Media/Corporate/Company/EthiopianFactsheet/Ethiopian-Factsheet-December-2018.pdf |publisher=Ethiopian Airlines |access-date=14 February 2019 |archive-date=15 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190215050543/https://www.ethiopianairlines.com/Cms_Data/Contents/EthiopianAirlines/Media/Corporate/Company/EthiopianFactsheet/Ethiopian-Factsheet-December-2018.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ethiopianairlines.com/Cms_Data/Contents/EthiopianAirlines/Media/Corporate/Company/Reports/Annual-Report-2016-17.pdf |title=Annual Report 2016/17 |publisher=Ethiopian Airlines |access-date=14 February 2019 |archive-date=19 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219135931/https://www.ethiopianairlines.com/Cms_Data/Contents/EthiopianAirlines/Media/Corporate/Company/Reports/Annual-Report-2016-17.pdf |url-status=live }}</ref>
| <ref name="fact_0219">{{cite web |title=Ethiopian Factsheet, February 2019 |url=https://www.ethiopianairlines.com/Cms_Data/Contents/EthiopianAirlines/Media/Corporate/Company/EthiopianFactsheet/Ethiopian-Factsheet-February-2019.pdf |publisher=Ethiopian Airlines |access-date=14 February 2019 |archive-date=15 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190215050448/https://www.ethiopianairlines.com/Cms_Data/Contents/EthiopianAirlines/Media/Corporate/Company/EthiopianFactsheet/Ethiopian-Factsheet-February-2019.pdf |url-status=live }}</ref>
| <ref name="fact_0819">{{cite web |title=Ethiopian Factsheet, August 2019 |url=https://www.ethiopianairlines.com/Cms_Data/Contents/EthiopianAirlines/Media/Corporate/Company/EthiopianFactsheet/Ethiopian-Factsheet-August-2019.pdf |publisher=Ethiopian Airlines |access-date=8 October 2019 |archive-date=8 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191008205538/https://www.ethiopianairlines.com/Cms_Data/Contents/EthiopianAirlines/Media/Corporate/Company/EthiopianFactsheet/Ethiopian-Factsheet-August-2019.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="rep102019">{{cite news |last1=Bekele |first1=Kaleyesus |title=260 million reasons to smile |url=https://www.thereporterethiopia.com/article/260-million-reasons-smile |access-date=8 October 2019 |work=[[The Reporter (Ethiopia)|The Reporter]] |date=5 October 2019 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126182026/https://www.thereporterethiopia.com/article/260-million-reasons-smile |url-status=live }}</ref>
|<ref name="fact_0122">{{cite news |title=Ethiopian Factsheet, January 2022 |url=https://corporate.ethiopianairlines.com/docs/default-source/ethiopian-factsheet/et-fact-sheet--in-january-2021.pdf?sfvrsn=99e148f_4 |access-date=2 February 2022 |publisher=Ethiopian Airlines |date=January 2022}}</ref><ref name="report2020">{{cite web |title=Annual Report 2019/2020 |url=https://corporate.ethiopianairlines.com/docs/default-source/annual-performance-reports/ethiopian-annual-report-2019-20.pdf?sfvrsn=95a767d2_2 |publisher=Ethiopian Airlines |access-date=2 February 2022}}</ref>
|}
</center>
[[Lêer:Ethiopian Airlines Boeing 757-200 ET-AJX DXB 2004-4-26.png|duimnael|'n Ethiopian Airlines Boeing 757-200 in die ou kleurskema by [[Dubai Internasionale Lughawe]] in 2004.]]
[[Lêer:Ethiopian Airlines Boeing 767-200ER ET-AIF DXB 2006-11-4.png|duimnael|'n Ethiopian Airlines Boeing 767-200ER kort voor landing te [[Dubai Internasionale Lughawe]] in 2006.]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Ethiopië]]
[[Kategorie:Lugrederye]]
9ffn5769po1rk9qtpkaf3g59uegpf4h
Korean Air
0
86079
3373409
3359728
2026-11-17T10:19:37Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373409
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox airline
|airline = Korean Air<br />대한항공 <br />大韓航空<br />''Daehan Hanggong''
|image = Korean Air 2025.svg
|logo_size = 230px
|IATA = KE
|ICAO = KAL
|callsign = KOREANAIR
|parent = Hanjin Group
|subsidiary = Jin Air <br /> Czech Airlines (44%)
|company_slogan = ''Excellence in Flight''
|founded = 1946 (as "Korean National Airlines")
|commenced = 1969
|headquarters = Gonghang-dong, Gangseo-gu, [[Seoul]], [[Suid-Korea]]
|key_people = Cho Yangho (Voorsitter & [[HUB]])
|hubs =<div>
* Seoul Gimpo Internasionale Lughawe
* [[Incheon Internasionale Lughawe]] </div>
|focus_cities =<div>
* Gimhae Internasionale Lughawe
* Jeju Internasionale Lughawe
* [[Kansai Internasionale Lughawe]] ([[Osaka]], Japan) </div>
|frequent_flyer = SKYPASS
|lounge = KAL Lounge
|alliance = [[SkyTeam]]
|fleet_size = 158
|destinations = 129
|website = http://www.koreanair.com
}}
'''Korean Air Lines Co., Ltd.''' ([[IATA]]: '''KE''', [[ICAO]]: '''KAL''') handeldrywend as '''Korean Air''', is die vlagdraer en grootste [[lugredery]] van [[Suid-Korea]], met sy hoofkwartier in Gonghang-dong, Gangseo-gu, [[Seoel]], Suid-Korea.
Korean Air se internasionale passasiersafdeling en verwante filiaalvragafdeling bedien saam 130 stede in 45 lande, terwyl die binnelandse afdeling 20 bestemmings bedien. Dit is een van die top 20 lugrederye in die wêreld in terme van passasiers vervoer en is ook onder die top internasionale vraglugrederye.
[[Incheon Internasionale Lughawe]] dien as Korean Air se internasionale [[spil (lughawe)|spil]]. Korean Air het ook 'n satelliet-hoofkwartier op Incheon. Dit is aangewys as [[Asië]] se beste lugredery deur "Business Traveler"-lesers in 2012. <ref>{{cite web |url=http://www.traveldailynews.asia/news/article/51174/seoul-voted-ldquo-best-international-meetings |author=Tatiana Rokou |title=Seoul voted "Best International Meetings Destination" for 2012 |date=13 Desember 2012 |access-date=18 Februarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620194007/http://www.traveldailynews.asia/news/article/51174/seoul-voted-ldquo-best-international-meetings |archive-date=20 Junie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
==Huidige vloot==
Teen Mei 2022 het Korean Air die volgende vliegtuie bedryf:<ref>{{cite web|url=https://www.koreanair.com/global/en/traveling/aircraft-info.html|title=Fleet Information|website=Korean Air|access-date=17 Januarie 2017|archive-date=18 Januarie 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118051332/https://www.koreanair.com/global/en/traveling/aircraft-info.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.koreanair.com/global/en/traveling/business-jet-services.html#_|title=Business Jet Services|publisher=Korean Air|access-date=18 Augustus 2016|archive-date=26 Augustus 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826123359/https://www.koreanair.com/global/en/traveling/business-jet-services.html#_|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://atis.koca.go.kr/ATIS/aircraft/forwardPage.do?pageUrl=aircraftRegStat01|title=항공기 등록현황|language=ko|website=Ministry of Land, Infrastructure and Transport of Korea|access-date=7 Augustus 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929010059/http://atis.koca.go.kr/ATIS/aircraft/forwardPage.do?pageUrl=aircraftRegStat01|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.planespotters.net/airline/Korean-Air-Lines|title=Korean Air Lines Fleet Details and History|website=planespotters.net|date=30 Desember 2016|access-date=30 Desember 2016|archive-date=September 24, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924041612/https://www.planespotters.net/airline/Korean-Air-Lines|url-status=dead}}</ref>
{| class="wikitable" style="border-collapse:collapse;text-align:center;margin: auto;"
|+ Korean Air vloot
|-
! rowspan="2" | Vliegtuig
! rowspan="2" style="width:15px;" | In diens
! rowspan="2" style="width:15px;" | Bestellings
! colspan="4" | Passasiers
|-
! style="width:25px;" | <abbr title="First Class">F</abbr>
! style="width:25px;" | <abbr title="Prestige Class">P</abbr>
! style="width:25px;" | <abbr title="Economy Class">E</abbr>
! style="width:25px;" | Totaal
|-
|Airbus A220-300
|10
|—
|—
|—
|140
|140
|-
|[[Airbus A320neo-familie|Airbus A321neo]]
|—
|30
|-
|[[Airbus A330]]-200
|8
|—
|—
|<abbr title="Prestige Sleeper">30</abbr>
|188
|218
|-
|rowspan="3"|[[Airbus A330]]-300
|rowspan="3"|22
|rowspan="3"|—
|rowspan="3"|—
|<abbr title="Prestige Suite">24</abbr>
|248
|272
|rowspan="3"|
|-
|<abbr title="Prestige Sleeper">24</abbr>
|252
|276
|-
|<abbr title="Prestige Sleeper">24</abbr>
|260
|284
|-
|[[Airbus A380]]-800
|10
|—
|<abbr title="Kosmo Suites">12</abbr>
|<abbr title="Prestige Sleeper">94</abbr>
|301
|407
|-
|[[Boeing 737|Boeing 737-800]]
|2
|—
|—
|12
|126
|138
|-
|[[Boeing 737|Boeing 737-900]]
|10
|—
|—
|8
|180
|188
|-
|[[Boeing 737|Boeing 737-900ER]]
|6
|—
|—
|8
|165
|173
|-
|[[Boeing 737|Boeing 737 MAX 8]]
|3
|27
|—
|8
|138
|146
|-
|Boeing 747-8I
|9
|—
|<abbr title="Kosmo Suites 2.0">6</abbr>
|<abbr title="Prestige Suites">48</abbr>
|314
|368
|-
|[[Boeing 777]]-200ER
|12
|—
|<abbr title="Kosmo Sleeper">8</abbr>
|<abbr title="Prestige Plus">28</abbr>
|225
|261
|-
|[[Boeing 777]]-300
|4
|—
|<abbr title="Sleeper">6</abbr>
|<abbr title="Prestige Sleeper">35</abbr>
|297
|338
|-
|rowspan="2"|[[Boeing 777-300ER]]
|rowspan="2"|25
|rowspan="2"|—
|<abbr title="Kosmo Suites 2.0">8</abbr>
|<abbr title="Prestige Suites">42</abbr>
|227
|277
|-
|<abbr title="Kosmo Suites">8</abbr>
|<abbr title="Prestige Sleeper">56</abbr>
|227
|291
|-
|[[Boeing 787 Dreamliner|Boeing 787-9]]
|10
|10<ref name=787addorder>{{cite press release|url=https://www.koreanair.com/global/en/about/news/press_release/2019_06_B787-10/|title=Korean Air to introduce Boeing 787-10 for first time in Korea|publisher=Korean Air|date=19 Junie 2019|access-date=16 Januarie 2020|archive-date=16 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116034247/https://www.koreanair.com/global/en/about/news/press_release/2019_06_B787-10/|url-status=live|archivedate=16 Januarie 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200116034247/https://www.koreanair.com/global/en/about/news/press_release/2019_06_B787-10/}}</ref>
|—
|<abbr title="Prestige Suites">24</abbr>
|245
|269
|-
|Boeing 787-10
|—
|20<ref name=787addorder/>
|colspan="4" class="unsortable" |<abbr title="To Be Announced">TBA</abbr>
|-
! colspan="8" |Korean Air Vragvloot
|-
|[[Boeing 747-400|Boeing 747-400ERF]]
|4
|—
|colspan="4" class="unsortable" |<abbr title="No Seats, Cargo Configuration">Vrag</abbr>
|-
|[[Boeing 747-400|Boeing 747-8F]]
|7
|—
|colspan="4" class="unsortable" |<abbr title="No Seats, Cargo Configuration">Vrag</abbr>
|-
|[[Boeing 777|Boeing 777F]]
|12
|—
|colspan="4" class="unsortable" |<abbr title="No Seats, Cargo Configuration">Vrag</abbr>
|
|-
! colspan="8" |Korean Air Besigheidstralervloot<ref>{{cite web|url=https://kr.koreanair.com/global/en/business-jet-services.html|title=Korean Air business jet fleets|publisher=Korean Air|access-date=27 Junie 2018|archive-date=27 Junie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627115659/https://kr.koreanair.com/global/en/business-jet-services.html|url-status=live}}</ref><ref name="KALexpands">{{cite news|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/korean-air-expands-business-jet-charter-unit-430466/|date=18 Oktober 2016|author=Greg Waldron|title=Korean Air expands business jet charter unit|work=FlightGlobal|access-date=23 Februarie 2017|archive-date=24 Februarie 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224054740/https://www.flightglobal.com/news/articles/korean-air-expands-business-jet-charter-unit-430466/|url-status=live}}</ref>
|-
|AgustaWestland AW139
|4
|—
|colspan="4" class="unsortable" |8–14
|-
|Boeing 737-700/BBJ1<!-- Boeing Business Jet -->
|1
|—
|colspan="4" class="unsortable" |16–26
|-
|Bombardier Global Express XRS
|1
|—
|colspan="4" class="unsortable" |13
|-
|Gulfstream G650ER
|1
|—
|colspan="4" class="unsortable" |13
|-
|Sikorsky S-76
|1
|—
|colspan="4" class="unsortable" |5–6
|-
! scope="row" | Totaal
! scope="row" | 163
! scope="row" | 86
|}
{{multiple image
| align = center
| direction = horizontal
| total_width = 960px
| image1 = Korean Air Airbus A380-861; HL7611@LAX;11.10.2011 623br (6643811363).jpg
| caption1 = Korean Air [[Airbus A380-800]]
| image2 = Boeing 747-8I, Korean.jpg
| caption2 = Korean Air [[Boeing 747-400|Boeing 747-8I]]
| image3 = Korean Air Boeing 787-9 Dreamliner HL7208 on takeoff roll at JFK Airport.jpg
| caption3 = Korean Air [[Boeing 787 Dreamliner|Boeing 787-9]]
| image4 = HL7724 B737-900 Korean Air (7567040400).jpg
| caption4 = Korean Air [[Boeing 737]]-900
| image5 = Bombardier CS300 ‘HL8311’ Korean Air (48594782072).jpg
| caption5 = Korean Air Airbus A220-300
}}
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
{{en-vertaal|Korean Air}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Lugrederye]]
[[Kategorie:Suid-Koreaanse maatskappye]]
dbwv64fgdbza7uv2hvux38zlup0r5fw
George Lucas
0
87466
3373314
3298910
2026-11-16T20:59:52Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373314
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas2
|naam = George Lucas
|kleur =
|titel = '' ''
|beeld = George Lucas cropped 2009.jpg
|beeld_wydte = 240px
|beeld_onderskrif = Lucas in 2009.
|beeld2 =
|beeld2_wydte =
|beeld2_onderskrif =
|opskrif1 = Beroep
|1 = Rolprentregisseur, draaiboekskrywer, vervaardiger
|opskrif2 = Gebore
|2 = {{Geboortedatum en ouderdom|1944|5|14}}, Modesto, [[Kalifornië]], [[VSA]]
|opskrif3 = Belangrike werke
|3 = ''THX 1138''<br />''American Graffiti''<br />''Star Wars''<br />''Indiana Jones''
|opskrif4 =
|4 =
|opskrif5 =
|5 =
|opskrif6 =
|6 =
}}
'''George Walton Lucas jr.''' (geb. 14 Mei 1944) is ’n [[VSA|Amerikaanse]] rolprentregisseur, draaiboekskrywer, vervaardiger en entrepreneur. Hy het [[Lucasfilm]] gestig en was voorsitter van die maatskappy voordat hy dit op 30 Oktober 2012 aan die Walt Disney Company verkoop het.<ref>{{Verwys web |titel=Breaking News: Disney Acquires Lucasfilm for $4.05 Billion – STAR WARS: Episode 7 in 2015! |url=http://movies.broadwayworld.com/article/Breaking-News-Disney-Acquires-Lucasfilm-for-405-Billion-STAR-WARS-Episode-7-in-2015-20121030 |argief-url=https://web.archive.org/web/20121101232535/http://movies.broadwayworld.com/article/Breaking-News-Disney-Acquires-Lucasfilm-for-405-Billion-STAR-WARS-Episode-7-in-2015-20121030 |argiefdatum= 1 November 2012 |besoekdatum=30 Oktober 2012 |url-status=dead}}</ref> Hy is die bekendste as skepper van die ''[[Star Wars]]''- en die ''[[Indiana Jones]]''-reeks. Lucas is een van die Amerikaanse rolprentbedryf se finansieel suksesvolste rolprentvervaardigers en is vir vier [[Oscar]]s benoem.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* [http://www.lucasfilm.com/inside/bio/georgelucas.html George Lucas-biografie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040405085412/http://www.lucasfilm.com/inside/bio/georgelucas.html |date= 5 April 2004 }} by Lucasfilm.com
* {{imdb naam|id=184|naam=George Lucas}}
{{Commons-kategorie inlyn|George Lucas}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Lucas, George}}
[[Kategorie:Amerikaanse rolprentregisseurs]]
[[Kategorie:Star Wars]]
[[Kategorie:Geboortes in 1944]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Amerikaanse rolprentvervaardigers]]
sr1opwknj03uwal59esluidghugrf40
Geestesteuring
0
87487
3373302
3357924
2026-11-16T20:22:14Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373302
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas siekte
|naam = Geestesteuring
|beeld = Gautier - Salpetriere.JPG
|beeldgrootte = 200px
|onderskrif = Agt vroue wat bekende geestesteurings van die 19de eeu voorstel (Armand Gautier).
|DiseasesDB =
|ICD10 = {{ICD10|F|99||f|99}}
|ICD9 =
|ICDO =
|DSMIV =
|OMIM =
|MedlinePlus =
|eMedicineSubj =
|eMedicineTopic =
|eMedicine_mult =
|MeshID = D001523
}}
’n '''Geestesteuring''' of '''geestesversteuring''', ook onder baie ander name bekend, van '''sielsiekte''' tot '''geestesongesteldheid''', is ’n geestelike gedragspatroon of aandoening wat lei tot óf lyding óf ’n mindere vermoë om in die alledaagse lewe te funksioneer, en wat nie as "normaal" beskou word wat betref persoonlikheidsontwikkeling of sosiale aanvaarbaarheid nie. Geestesteurings word gewoonlik gedefinieer deur ’n kombinasie van hoe ’n persoon voel, optree, dink of dinge waarneem. Dit kan verbind word met sekere streke of funksies van die [[brein]] of die res van die [[senustelsel]], gewoonlik in ’n sosiale konteks. Geestesteurings is een aspek van [[geestesgesondheid]]. Die wetenskaplike studie daarvan word [[psigopatologie]] genoem.
Die oorsake van geestesteurings is uiteenlopend en in sommige gevalle onduidelik, en teorieë kan bevindinge van ’n verskeidenheid terreine insluit. Dienste word in psigiatriese hospitale of as deel van gemeenskapsdienste aangetref en ondersoeke word gedoen deur [[psigiater]]s, [[Sielkundige|kliniese sielkundiges]] en [[maatskaplike werk|kliniese maatskaplike werkers]] met die gebruik van verskeie metodes soos veral waarneming en ondervraging. Behandelings word verskaf deur verskeie professionele geestesgesondheidswerkers. [[Psigoterapie]] en [[medikasie]] is twee belangrike behandelingsopsies, asook maatskaplike ingryping, steun deur vriende en familie, en selfhelp. In ’n minderheid gevalle kan daar ook onvrywillige opneming in ’n instelling of onvrywillige behandeling wees as die reg dit toelaat. ’n Stigma en diskriminasie kan bydra tot die lyding en beperkings wat met geestesteurings verbind word, daarom is daar verskeie sosiale bewegings wat ’n begrip daarvoor aanwakker. Voorkoming is nou deel van sommige gesondheidstrategieë.
== Klassifikasie ==
Die definisie en klassifikasie van geestesteurings is ’n sleutelkwessie vir navorsers en diensverskaffers, asook vir dié wat daarmee gediagnoseer word. Vir ’n geestestoestand om as ’n steuring geklassifiseer te word, moet dit gewoonlik ’n disfunksie veroorsaak.<ref>{{cite journal|last=Stein|first=DJ|title=What is a mental disorder? A perspective from cognitive-affective science.|journal=Canadian journal of psychiatry. Revue canadienne de psychiatrie|date=Des. 2013|volume=58|issue=12|pages=656–62|pmid=24331284}}</ref>
Daar is tans twee algemeen gevestigde stelsels wat geestesteurings klassifiseer:
* [[ICD-10 Hoofstuk V: Gedrags- en geestesteurings|Hoofstuk V]] van die [[Internasionale Statistiese Klassifikasie van Siektes en Verwante Gesondheidsprobleme]] (huidige uitgawe [[ICD-10]]), sedert 1949 deel van die internasionale klassifikasie van die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] (WGO),
* Die [[Diagnostiese en Statistiese Handleiding van Geestesteurings]] (tans DSM-5), wat sedert 1952 deur die Amerikaanse Psigiatriese Vereniging (APA) opgestel word.
Albei lys kategorieë van steurings en verskaf gestandaardiseerde kriteria vir diagnose. Die twee handleidings se kodes is in onlangse hersienings by mekaar aangepas sodat maklike vergelykings moontlik is, hoewel daar steeds aansienlike verskille is. Ander klassifikasies word soms in nie-Westerse beskawings gebruik, soos die ''Chinese Klassifikasie van Geestesteurings'', en ander gidse bestaan vir alternatiewe terreine, soos die ''Psigodinamiese Diagnostiese Handleiding''. In die algemeen word geestesteurings apart geklassifiseer van [[neurologie]]se steurings, leerprobleme en intellektuele aandoenings.
=== Soorte steurings ===
Daar is baie verskillende kategorieë geestesteurings en baie verskillende fasette van menslike gedrag en persoonlikhede wat ’n steuring kan word.<ref name=Gazzaniga>Gazzaniga, M.S., & Heatherton, T.F. (2006). ''Psychological Science''. New York: W.W. Norton & Company, Inc.</ref><ref name=WebMDTypesIllness>WebMD Inc (1 Julie 2005). ''Mental Health: Types of Mental Illness''. Besoek op 19 April 2007, by http://www.webmd.com/mental-health/mental-health-types-illness</ref><ref name=USDHHS>United States Department of Health & Human Services. (1999). ''[http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter2/sec2.html Overview of Mental Illness]''. Besoek op 19 April 2007</ref><ref>NIMH (2005) [http://science-education.nih.gov/supplements/nih5/Mental/guide/info-mental-c.htm Teacher's Guide: Information about Mental Illness and the Brain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012140052/http://science-education.nih.gov/supplements/nih5/Mental/guide/info-mental-c.htm |date=12 Oktober 2007 }} Curriculum byvoegsel tot The NIH Curriculum Supplements Series</ref><ref>{{cite web |author=Phillip W. Long M.D. |title=Disorders |url=http://www.mentalhealth.com/p20-grp.html |publisher=Internet Mental Health |date=1995–2008 |access-date=5 Oktober 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200503031038/https://www.mentalhealth.com/p20-grp.html |archive-date=3 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Angstigheid of vrees wat inmeng met normale werksaamheid kan as ’n [[angssteuring]] geklassifiseer word.<ref name=webMD_types>{{cite web |url=http://www.webmd.com/mental-health/mental-health-types-illness |title=Mental Health: Types of Mental Illness |access-date=29 September 2009 |publisher=WebMD |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511040137/https://www.webmd.com/mental-health/mental-health-types-illness |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Algemeen erkende kategorieë sluit in spesifieke [[fobie]]s, algemene angssteuring, sosiale angssteuring, panieksteuring, [[agorafobie]], [[obsessief-kompulsiewe steuring|obsessief-kompulsiewe]] en [[posttraumatiese stressteuring]].
Ander gemoedsprosesse kan ook ’n steuring word. ’n [[Gemoedsteuring]] wat ongewoon intense en langdurige hartseer, swaarmoedigheid of wanhoop insluit, is unipolêre gemoedsteurnis (ook bekend as [[kliniese depressie]]). ’n Minder intense depressie wat ook lank aanhou, kan gediagnoseer word as [[distimie]]. [[Bipolêre gemoedsteuring]] (ook bekend as maniese depressie) sluit in abnormale "hoë" gemoedstoestande (bekend as manie of hipomanie), afgewissel deur normale of depressiewe gemoedstoestande. Die mate waarin unipolêre en bipolêre gemoedsteuring verskillende kategorieë verteenwoordig of vermeng in ’n spektrum van gemoedsteurnisse, is die onderwerp van wetenskaplike bespreking.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.jad.2005.12.035 |title=The DSM-IV and ICD-10 categories of recurrent \major] depressive and bipolar II disorders: Evidence that they lie on a dimensional spectrum |year=2006 |last1=Akiskal |first1=Hagop S. |last2=Benazzi |first2=Franco |journal=Journal of Affective Disorders |volume=92 |pages=45–54 |pmid=16488021 |issue=1}}</ref>
[[Lêer:Cloth embroidered by a schizophrenia sufferer.jpg|duimnael|links|Borduurwerk deur ’n pasiënt met skisofrenie.]]
Patrone van geloof, taalgebruik en die persepsie van die werklikheid kan ’n steuring word (bv. delusie, denksteurnis of hallusinasies). Psigotiese steurnisse in hierdie domein sluit in [[skisofrenie]] en waansteuring.
Persoonlikheidsontwikkeling – die fundamentele karaktertrekke van ’n persoon wat sy gedagtes en gedrag beïnvloed in verskillende situasies en oor tye – kan as ’n steuring beskou word as daar gereken word dit is abnormaal rigied of wanaangepas. ’n Aantal verskillende [[persoonlikheidsteuring]]s word gelys, insluitende dié wat gewoonlik as "eksentriek" beskryf word soos paranoïese, skisoïede en skisotipiese persoonlikheidsteurings; soorte wat as "dramaties" of "emosioneel" beskryf word soos antisosiale, histrioniese (melodramatiese) en [[Narsistiese persoonlikheidsteuring|narsistiese]] steurings; en dié wat as angsverwant beskryf word soos angsvermydende, onafhanklike of obsessief-kompulsiewe steurings. Die persoonlikheidsteurings ontstaan gewoonlik in die kinderjare, of minstens teen adolessensie of vroeë volwassenheid.
Daar is toenemende konsensus dat dié steurings, in ooreenstemming met persoonlikhede in die algemeen, eintlik ’n mengsel insluit van akute disfunksionele gedrag wat in ’n kort tyd kan verdwyn en wanaangepaste temperamentele eienskappe wat meer blywend is.<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.psych.57.102904.190200 |title=Assessment and Diagnosis of Personality Disorder: Perennial Issues and an Emerging Reconceptualization |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_2007_58/page/227 |year=2007 |last1=Clark |first1=Lee Anna |journal=Annual Review of Psychology |volume=58 |pages=227–57 |pmid=16903806}}</ref>
[[Eetsteuring]]s behels ’n belangstelling in kos en gewig wat buite verhouding is.<ref name=webMD_types /> Kategorieë sluit in [[anoreksie]], [[bulimie]], ’n beheptheid met oefening en ooreet. Slaapsteurings soos [[slapeloosheid]] behels ’n steuring in gewone slaappatrone of ’n gevoel van moegheid al lyk die slaappatroon normaal.
Seksuele en gendersteurings sluit in dispareunie, [[gender-identiteitsteuring]], [[egodistoniese seksuele oriëntasie]] en seksuele stimulering deur voorwerpe, situasies of individue wat skadelik of abnormaal is.
Mense met ’n besondere onvermoë om sekere impulse en drange te onderdruk wat vir hulle of vir ander skadelik kan wees, kan gediagnoseer word met impulsbeheersteuring, of steurings soos kleptomanie (steel) of piromanie (brandstigting). Verskeie soorte gedrag soos dobbelverslawing kan as ’n steuring geklassifiseer word. Obsessief-kompulsiewe steurings is soms ’n onvermoë om sekere gedrag te weerstaan, maar word apart geklassifiseer as ’n angssteuring.
Die gebruik van [[dwelmmiddel]]s (wettig of onwettig, insluitende [[alkohol]]) kan as ’n steuring geklassifiseer word as dit voortduur ondanks aansienlike probleme wat daardeur veroorsaak word. Die woord "dwelmverslawing" word nie tans gebruik nie, eerder middelafhanklikheid en middelmisbruik.
Mense wat kwaai steurnisse ondervind met betrekking tot selfidentiteit, geheue of algemene bewustheid van die self en die omgewing, kan gediagnoseer word met dissosiatiewe steurings soos ontverpersoonlikingsteuring of [[dissosiatiewe steuring]] self (wat ook al "gesplete persoonlikheid" genoem is). Ander geheuesteurings sluit in geheueverlies of verskeie soorte ouderdomsdemensie.
’n Verskeidenheid ontwikkelingsteurings wat aanvanklik in die kinderjare ontstaan, kan gediagnoseer word soos [[outisme]]spektrumsteurings, teenstanduitdagingsteuring, gedragsteuring en aandaggebrek-hiperaktiwiteitsteuring (AGHS), wat tot in volwassenheid kan voortduur.
Gedragsteurings wat tot in volwassenheid voortduur, kan gediagnoseer word as antisosiale of dissosiale persoonlikheidsteuring. Etikette wat dikwels gebruik word soos "[[psigopaat]]" (of "sosiopaat") word nie in die DSM of ICD gebruik nie, maar word deur sommige verbind met hierdie steurings.
Somatoforme steurings behels probleme wat lyk of dit in die liggaam ontstaan en vermoedelik manifestasies van ’n geestesteuring is soos [[somatisasiesteuring]]. Daar is ook steurings met betrekking tot die manier waarop ’n persoon sy liggaam beskou soos liggaamsdismorfiesteuring. Neurastenie is ’n ou diagnose wat somatiese klagtes behels, asook moegheid en depressie. Dit word nie meer erken nie.<ref>{{cite journal |doi=10.1007/s00406-006-0699-6 |title=The spectra of neurasthenia and depression: Course, stability and transitions |year=2006 |last1=Gamma |first1=Alex |last2=Angst |first2=Jules |last3=Ajdacic |first3=Vladeta |last4=Eich |first4=Dominique |last5=Rössler |first5=Wulf |journal=European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience |volume=257 |issue=2 |pages=120–7 |pmid=17131216}}</ref>
Faktiewe steurings soos Munchausensteuring het te doen met simptome wat met opset geskep (voorgegee) word vir persoonlike gewin.
Daar is pogings om ’n kategorie vir verhoudingsteurings te skep, waar die diagnose van ’n verhouding gemaak word eerder as van ’n individu in ’n verhouding. Die verhouding kan tussen kinders en hul ouers wees, tussen pare of tussen ander mense. Daar is reeds onder die kategorie psigose ’n diagnose van gedeelde psigotiese steuring, waar twee of meer individue ’n sekere delusie deel weens hul hegte verhouding.
Daar is ’n aantal ongewone psigiatriese sindrome wat dikwels genoem is na die persoon wat dit die eerste beskryf het, soos Capgras-, De Clerambault-, Othello-, Ganser-, Cotard- en Ekbom-sindroom.<ref>{{cite journal |doi=10.1136/jnnp.73.2.211-c |title=Uncommon psychiatric syndromes, 4th edn |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_2002-08_73_2/page/211 |year=2002 |last1=Trimble |first1=Michael |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry |volume=73 |issue=2 |pages=211–c |pmc=1738003}}</ref>
Verskeie nuwe soorte geestesteurings word gereeld voorgestel. Onder die omstrede voorstelle wat tans deur die amptelike komitees van die diagnostiese handleidings oorweeg word, is selfverydelingsteuring, sadistiese persoonlikheidsteuring, passief-aggressiewe steuring en premenstruele disforiesteuring.
== Tekens en simptome ==
=== Verloop ===
Die waarskynlike verloop en gevolge van geestesteurings verskil. Dit hang af van verskeie faktore wat op die steuring self betrekking het, die individu as geheel en die sosiale omgewing. Sommige steurings is van verbygaande aard, terwyl ander meer chronies is.
Selfs die steurings wat dikwels as die ernstigste en minste beheerbaar beskou word, verloop verskillend, soos skisofrenie, psigotiese steurings en persoonlikheidsteurings. Internasionale langtermynstudies van skisofrenie het bevind meer as die helfte van die individue het herstel wat simptome betref en sowat ’n vyfde tot ’n derde wat simptome en funksionering betref; van hulle het geen medikasie nodig gehad nie. Terselfdertyd het baie van hulle jare lank ernstige probleme en ondersteuningsbehoeftes gehad, hoewel ’n "laat" herstel steeds moontlik was. Die Wêreldgesondheidsorganisasie het tot die gevolgtrekking gekom dat die studies se bevindings saamwerk met ander studies "om pasiënte, versorgers en kliniekwerkers te verlig van die chronisiteitsparadigma wat denke deur die grootste deel van die 20ste eeu oorheers het."<ref>{{cite journal |doi=10.1192/bjp.178.6.506 |title=Recovery from psychotic illness: A 15- and 25-year international follow-up study |year=2001 |last1=Harrison |first1=G. |journal=The British Journal of Psychiatry |volume=178 |issue=6 |pages=506–17 |pmid=11388966 |last2=Hopper |first2=K |last3=Craig |first3=T |last4=Laska |first4=E |last5=Siegel |first5=C |last6=Wanderling |first6=J |last7=Dube |first7=KC |last8=Ganev |first8=K |last9=Giel |first9=R |last10=An Der Heiden |first10=W |last11=Holmberg |first11=SK |last12=Janca |first12=A |last13=Lee |first13=PW |last14=León |first14=CA |last15=Malhotra |first15=S |last16=Marsella |first16=AJ |last17=Nakane |first17=Y |last18=Sartorius |first18=N |last19=Shen |first19=Y |last20=Skoda |first20=C |last21=Thara |first21=R |last22=Tsirkin |first22=SJ |last23=Varma |first23=VK |last24=Walsh |first24=D |last25=Wiersma |first25=D}}</ref><ref name="Jobe2005">{{cite journal |pmid=16494258 |year=2005 |last1=Jobe |first1=TH |last2=Harrow |first2=M |title=Long-term outcome of patients with schizophrenia: A review |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-psychiatry_2005-12_50_14/page/892 |volume=50 |issue=14 |pages=892–900 |journal=Canadian journal of Psychiatry}}</ref>
Sowat die helfte van mense wat aanvanklik met bipolêre gemoedsteuring gediagnoseer word, herstel binne ses weke wat simptome betref (en voldoen dus nie meer aan die kriteria vir die diagnose nie), en feitlik almal binne twee jaar. Feitlik die helfte kry hul beroeps- en woonstatus in dié tyd terug. Amper die helfte ondervind egter ’n nuwe episode van manie of ernstige depressie binne die volgende twee jaar.<ref>{{cite journal |doi=10.1176/appi.ajp.160.12.2099 |title=The McLean-Harvard First-Episode Mania Study: Prediction of Recovery and First Recurrence |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2003-12_160_12/page/2099 |year=2003 |last1=Tohen |first1=Mauricio |journal=American Journal of Psychiatry |volume=160 |issue=12 |pages=2099–107 |pmid=14638578 |last2=Zarate Jr |first2=Carlos A. |last3=Hennen |first3=John |last4=Khalsa |first4=Hari-Mandir Kaur |last5=Strakowski |first5=Stephen M. |last6=Gebre-Medhin |first6=Priscilla |last7=Salvatore |first7=Paola |last8=Baldessarini |first8=Ross J.}}</ref> Funksionering verskil; dit is swak tydens periodes van ernstige depressie of manie, maar andersins redelik tot goed, en moontlik uitstekend tydens periodes van hipomanie in Bipolêr II.<ref>{{cite journal |doi=10.1001/archpsyc.62.12.1322 |title=Psychosocial Disability in the Course of Bipolar I and II Disorders: A Prospective, Comparative, Longitudinal Study |year=2005 |last1=Judd |first1=Lewis L. |journal=Archives of General Psychiatry |volume=62 |issue=12 |pages=1322–30 |pmid=16330720 |last2=Akiskal |first2=HS |last3=Schettler |first3=PJ |last4=Endicott |first4=J |last5=Leon |first5=AC |last6=Solomon |first6=DA |last7=Coryell |first7=W |last8=Maser |first8=JD |last9=Keller |first9=MB |displayauthors=9}}</ref>
=== Ongeskiktheid ===
[[Lêer:Neuropsychiatric conditions world map - DALY - WHO2004.svg|duimnael|Die voorkoms van neuropsigiatriese toestande wêreldwyd per 100 000 inwoners in 2004.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
{{legend|#ffff65|<2200}}
{{legend|#fff200|2200–2400}}
{{legend|#ffdc00|2400–2600}}
{{legend|#ffc600|2600–2800}}
{{legend|#ffb000|2800-3000}}
{{legend|#ff9a00|3000-3200}}
{{Col-break}}
{{legend|#ff8400|3200-3400}}
{{legend|#ff6e00|3400-3600}}
{{legend|#ff5800|3600-3800}}
{{legend|#ff4200|3800–4000}}
{{legend|#ff2c00|4000–4200}}
{{legend|#cb0000|>4200}}
{{Col-end}}]]
[[Lêer:Bipolar disorder world map - DALY - WHO2002.svg|duimnael|Die voorkoms van bipolêre gemoedsteuring wêreldwyd per 100 000 inwoners in 2009.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
{{legend|#ffff65|<180}}
{{legend|#fff200|180-186}}
{{legend|#ffdc00|186-190}}
{{legend|#ffc600|190-195}}
{{legend|#ffb000|195-200}}
{{legend|#ff9a00|200-205}}
{{Col-break}}
{{legend|#ff8400|205-210}}
{{legend|#ff6e00|210-215}}
{{legend|#ff5800|215-220}}
{{legend|#ff4200|220-225}}
{{legend|#ff2c00|225-230}}
{{legend|#cb0000|230-235}}
{{Col-end}}]]
Sommige steurings het ’n beperkte invloed op funksionering, terwyl ander uiters beperkend is en groot ondersteuning verg. Die graad van ongeskiktheid kan wissel oor tyd of verskillende lewensvlakke. Verder word voortdurende ongeskiktheid verbind met opneming in ’n instelling, diskriminasie en sosiale uitsluiting, sowel as die inherente uitwerking van die steuring. Funksionering kan ook beïnvloed word deur onder meer die stres daarvan om ’n toestand by die werk of skool weg te steek of deur die nadelige uitwerking van medikasie of ander middels.<ref>Center for Psychiatric Rehabilitation [http://www.bu.edu/cpr/reasaccom/whatis-psych.html What is Psychiatric Disability and Mental Illness?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104041024/http://www.bu.edu/cpr/reasaccom/whatis-psych.html |date= 4 Januarie 2012 }} Boston University. Besoek in Januarie 2012</ref>
Hoewel steurings in die algemeen in ’n negatiewe lig beskou word, kan sommige eienskappe of toestande wat as steurings geklassifiseer word, lei tot bogemiddelde kreatiwiteit, doelgerigtheid, nougesetheid en meelewing.<ref name="Rogers&Pilgram05">{{cite book |author=Pilgrim, David; Rogers, Anne |title=A sociology of mental health and illness |publisher=Open University Press |location=Milton Keynes |year=2005 |isbn=0-335-21583-1 |edition=3de}}</ref> Die publiek se persepsie van die vlak van ongeskiktheid wat met geestesteurings verbind word, kan ook verander.<ref>Ferney, V. (2003) [http://www.nycvoices.org/article.php?article_id=585 The Hierarchy of Mental Illness: Which diagnosis is the least debilitating?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117044557/http://www.nycvoices.org/article.php?article_id=585 |date=17 Januarie 2013 }} ''New York City Voices'' Ja./Ma.</ref>
Mense rapporteer wêreldwyd dieselfde of groter ongeskiktheid weens algemene geestestoestande as weens fisieke toestande, veral in hul sosiale rolle en persoonlike verhoudings. Die deel wat toegang het tot professionele hulp vir geestesteurings is egter baie kleiner, selfs onder dié wat volgens die ondersoekers ’n uiters stremmende toestand gehad het.<ref>{{cite journal |doi=10.1192/bjp.bp.107.039107 |title=Disability and treatment of specific mental and physical disorders across the world |year=2008 |last1=Ormel |first1=Johan |last2=Petukhova |first2=Maria |last3=Chatterji |first3=Somnath |last4=Aguilar-Gaxiola |first4=Sergio |last5=Alonso |first5=Jordi |last6=Angermeyer |first6=Matthias C. |last7=Bromet |first7=Evelyn J. |last8=Burger |first8=Huibert |last9=Demyttenaere |first9=Koen |journal=The British Journal of Psychiatry |volume=192 |issue=5 |pages=368–75 |pmid=18450663 |pmc=2681238 |last10=De Girolamo |first10=G. |last11=Haro |first11=J. M. |last12=Hwang |first12=I. |last13=Karam |first13=E. |last14=Kawakami |first14=N. |last15=Lépine |first15=J. P. |last16=Medina-Mora |first16=M. E. |last17=Posada-Villa |first17=J. |last18=Sampson |first18=N. |last19=Scott |first19=K. |last20=Ustün |first20=T. B. |last21=Von Korff |first21=M. |last22=Williams |first22=D. R. |last23=Zhang |first23=M. |last24=Kessler |first24=R. C.}}</ref> Ongeskiktheid in hierdie verband kan dinge soos die volgende insluit, of nie:
* Basiese, alledaagse bedrywighede, wat behels om hulself te versorg (gesondheidsorg, algemene versorging, aantrek, inkopies doen, kook, ens.) of na hul blyplek om te sien (gewone en selfdoentake, ens.).
* Interpersoonlike verhoudings, insluitende kommunikasievermoëns, die vermoë om verhoudings te vorm en hulle te onderhou, die vermoë om die huis te verlaat en in ’n skare of spesifieke opset te funksioneer.
* Beroepslewe, wat insluit om ’n werk te kry en te behou, kognitiewe en sosiale vermoëns vir die werk, om die werkplekkultuur te hanteer, of om te studeer as dit ’n student is.
In terme van die jare nodig vir ongeskiktheidsaanpassing, wat ’n raming is van hoeveel jaar van ’n lewe verlore gaan ná die voortydige dood van ’n geliefde of weens swak gesondheid of ongeskiktheid, tel geestesteurings onder die mees stremmende toestande. Unipolêre gemoedsteuring is die derde grootste oorsaak van ongeskiktheid wêreldwyd, onder geestes- én fisieke toestande. Dit veroorsaak altesaam 65,5 miljoen verlore jare. Die syfers neem nie net individuele ongeskiktheid in ag nie, maar ook hoe algemeen die toestand is. Skisofrenie is byvoorbeeld die individueel stremmendste geestesteuring, maar is minder algemeen.
Alkoholmisbruik is ook hoog op die algehele lys; dit is wêreldwyd verantwoordelik vir 23,7 miljoen verlore jare, terwyl die telling vir ander dwelmmisbruik 8,4 miljoen is. Skisofrenie sorg vir 16,8 miljoen en bipolêre steuring vir 14,4 miljoen verlore jare. Die telling vir panieksteurings is 7 miljoen, vir obsessief-kompulsiewe steuring 5,1 miljoen, vir slaaploosheid 3,6 miljoen en vir post-traumatiese stressteuring 3,5 miljoen.<ref>{{cite journal |doi=10.1038/475027a |title=Grand challenges in global mental health |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-07-07_475_7354/page/27 |year=2011 |last1=Collins |first1=Pamela Y. |last2=Patel |first2=Vikram |last3=Joestl |first3=Sarah S. |last4=March |first4=Dana |last5=Insel |first5=Thomas R. |last6=Daar |first6=Abdallah S. |last7=Bordin |first7=Isabel A. |last8=Anderson |first8=E. Jane |last9=Dhansay |first9=Maureen |journal=Nature |volume=475 |issue=7354 |pages=27–30 |pmid=21734685 |pmc=3173804 |last10=Phillips |first10=Christopher |last11=Shurin |first11=Roger I. |last12=Walport |first12=Wayne |last13=Ewart |first13=Yueqin |last14=Savill |first14=Steven E. |last15=Bordin |first15=Kay |last16=Costello |first16=Sylvia |last17=Durkin |first17=Shitij |last18=Fairburn |first18=Arthur |last19=Glass |first19=Adesola |last20=Hall |first20=Angel |last21=Huang |first21=Mu-Ming |last22=Hyman |first22=Vijayalakshmi |last23=Jamison |first23=Barbara J. |last24=Kaaya |first24=Shekhar |last25=Kapur |first25=Peter A. |last26=Kleinman |first26=Dan J. |last27=Ogunniyi |first27=Warwick |last28=Otero-Ojeda |first28=Muhammad A. |last29=Poo |first29=Wendy |last30=Ravindranath |first30=Anthony |displayauthors=31 |author31=Scientific Advisory Board the Executive Committee of the Grand Challenges on Global Mental Health}}</ref>
Die heel eerste sistematiese beskrywing van wêreldwye ongeskiktheid onder die jeug, wat in 2011 gepubliseer is, het bevind feitlik die helfte van alle ongeskiktheid onder 10- tot 24-jariges (tans en volgens voorspelling ook in die toekoms) is weens geestes- en neurologiese toestande, insluitende middelgebruik en toestande wat selfskending insluit. Daarna volg beserings weens ongelukke (meestal verkeersongelukke), 12%, en aansteeklike siektes, 10%. In die hoë-inkomstelande was dit unipolêr (20%) en alkoholmisbruik (11%), in die [[Middellandse See]]-gebied unipolêr (12%) en skisofrenie (7%) en in [[Afrika]] unipolêr (7%) en bipolêr (5%).<ref>{{cite journal |doi=10.1016/S0140-6736(11)60512-6 |title=Global burden of disease in young people aged 10–24 years: A systematic analysis |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-18-24-2011_377_9783/page/2093 |year=2011 |last1=Gore |first1=Fiona M |last2=Bloem |first2=Paul JN |last3=Patton |first3=George C |last4=Ferguson |first4=Jane |last5=Joseph |first5=Véronique |last6=Coffey |first6=Carolyn |last7=Sawyer |first7=Susan M |last8=Mathers |first8=Colin D |journal=The Lancet |volume=377 |issue=9783 |pages=2093–102 |pmid=21652063}}</ref>
[[Selfmoord]], wat dikwels toegeskryf word aan ’n onderliggende geestesteuring, is die grootste oorsaak van die dood onder tieners en volwassenes onder 35.<ref>{{cite web |url=http://www.rferl.org/content/article/1071203.html |title=CIS: UN Body Takes On Rising Suicide Rates – Radio Free Europe / Radio Liberty 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225433/http://www.rferl.org/content/article/1071203.html |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name= understanding_suicidal_behaviour_a02>{{cite book |last1=O'Connor |first1=Rory |last2=Sheehy |first2=Noel |title=Understanding suicidal behaviour |url=http://books.google.com/?id=79hEYGdDA3oC |date=29 Jan 2000 |publisher=BPS Books |location=Leicester |isbn=978-1-85433-290-5 |pages=33–37}}</ref> Daar is elke jaar ’n geraamde 10 miljoen tot 20 miljoen onsuksesvolle selfmoordpogings wêreldwyd.<ref>{{cite journal |pmid=16946849 |year=2002 |last1=Bertolote |first1=José Manoel |last2=Fleischmann |first2=Alexandra |title=Suicide and psychiatric diagnosis: A worldwide perspective |volume=1 |issue=3 |pages=181–5 |pmc=1489848 |journal=World Psychiatry}}</ref>
== Oorsake ==
=== Navorsing ===
Risikofaktore vir geestesiektes sluit in oorerflikheid, soos ouers met depressie.<ref>{{cite journal |doi=10.1192/bjp.bp.111.104984 |title=Risk of psychopathology in adolescent offspring of mothers with psychopathology and recurrent depression |year=2012 |last1=Sellers |first1=R. |last2=Collishaw |first2=S. |last3=Rice |first3=F. |last4=Thapar |first4=A. K. |last5=Potter |first5=R. |last6=Mars |first6=B. |last7=Harold |first7=G. T. |last8=Smith |first8=D. J. |last9=Owen |first9=M. J. |journal=The British Journal of Psychiatry |volume=202 |issue=2 |pages=108–14 |pmid=23060622 |last10=Craddock |first10=N. |last11=Thapar |first11=A.}}</ref> Ouerskapsredes sluit in ongelyke behandeling,<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1741-3737.2010.00703.x |title=Mothers' Differentiation and Depressive Symptoms Among Adult Children |year=2010 |last1=Pillemer |first1=Karl |last2=Suitor |first2=J. Jill |last3=Pardo |first3=Seth |last4=Henderson Jr |first4=Charles |journal=Journal of Marriage and Family |volume=72 |issue=2 |pages=333–345 |pmid=20607119 |pmc=2894713}}</ref> en daar is ook ’n verband met groot [[dagga]]gebruik.<ref name="rcpsych.ac.uk">http://www.rcpsych.ac.uk/mentalhealthinfo/problems/alcoholanddrugs/cannabis.aspx</ref>
Risikofaktore vir skisofrenie en psigose sluit in migrasie en diskriminasie, kindertydtrauma, verlies of skeiding in gesinne en dwelmmisbruik,<ref name="schizophreniacommission.org.uk">{{cite web |url=http://www.schizophreniacommission.org.uk/the-report/ |title=The Report |publisher=The Schizophrenia Commission |date=13 November 2012 |access-date=23 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810115129/http://www.schizophreniacommission.org.uk/the-report/ |archive-date=10 Augustus 2014 |url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> insluitende dagga.<ref name="rcpsych.ac.uk" />
Die risikofaktore vir angssteurings sluit in familiegeskiedenis (bv. van angstigheid), temperament en houdings (bv. pessimisme),<ref name="Bienvenu Ginsburg 2007">{{cite journal |doi=10.1080/09540260701797837 |title=Prevention of anxiety disorders |year=2007 |last1=Bienvenu |first1=O. Joseph |last2=Ginsburg |first2=Golda S. |journal=International Review of Psychiatry |volume=19 |issue=6 |pages=647–54 |pmid=18092242}}</ref> asook ouerskapfaktore soos verwerping, die gebrek aan warmte, vyandigheid, uiters streng dissipline, angstige leweskenking, disfunksionele gedrag of middelmisbruik, en kindermishandeling (emosioneel, fisiek en suksueel).<ref>{{cite book |chapterurl=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=12480&page=530 |chapter=Table E-4 Risk Factors for Anxiety |page=530 |editor1-first=Mary Ellen |editor1-last=O'Connell |editor2-first=Thomas |editor2-last=Boat |editor3-first=Kenneth E. |editor3-last=Warner |publisher=National Academies Press |title=Prevention of Mental Disorders, Substance Abuse, and Problem Behaviors: A Developmental Perspective |year=2009 |isbn=978-0-309-12674-8}}</ref>
In Februarie 2013 het ’n studie ’n algemene genetiese verband gevind tussen vyf groot geestesteurings: outisme, AGHS, bipolêre en unipolêre steuring en skisofrenie.<ref>{{cite web |title=Five Very Different and Major Psych Disorders Have Shared Genetics |author=Catherine Griffin |url=http://www.scienceworldreport.com/articles/5266/20130228/five-very-different-major-psych-disorders-shared-genetics.htm |work=Science World Report |date=28 Februarie 2013 |access-date=28 Februarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190909012934/http://www.scienceworldreport.com/articles/5266/20130228/five-very-different-major-psych-disorders-shared-genetics.htm |archive-date=9 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Studies het aangedui verskeidenheid in gene kan ’n belangrike rol speel in die ontwikkeling van geestesteurings, hoewel die betroubare identifikasie van ’n verband tussen spesifieke gene en spesifieke kategorieë steurings moeiliker blyk te wees. Omgewingsgebeure tydens [[swangerskap]] en [[geboorte]] is ook dalk faktore. Traumatiese breinbeskadiging kan die risiko verhoog vir die ontwikkeling van sekere steurings. Tentatiewe, teenstrydige bewyse is ook gevind vir ’n verband met sekere [[virus]]infeksies, middelmisbruik en algehele gesondheid.
Die oorsake van geestesteurings kan uit verskeie bronne kom, en in baie gevalle is daar nie tans ’n enkele aanvaarde of konsekwente oorsaak nie. ’n Mengsel van modelle kan gebruik word om spesifieke steurings te verduidelik. Die primêre patroon van moderne Westerse psigiatrie is ’n biopsigososiale model, wat insluit [[biologie]]se, [[sielkunde|psigologiese]] en sosiale faktore, hoewel dit dalk nie altyd in die praktyk toegepas word nie.
== Diagnose ==
Psigiaters streef daarna om ’n mediese diagnose van individue te maak deur ’n ontleding van die simptome en tekens wat met ’n spesifieke soort geestesteuring verbind word. Ander geestesgesondheidswerkers, soos kliniese sielkundiges, kan dieselfde metodes gebruik om ’n pasiënt se probleme en omstandighede te ontleed.<ref>{{cite journal |doi=10.1017/S1352465800003118 |title=Evolving Formulations: Sharing Complex Information with Clients |year=2000 |last1=Kinderman |first1=Peter |last2=Lobban |first2=Fiona |journal=Behavioural and Cognitive Psychotherapy |volume=28 |issue=3 |pages=307–10}}</ref> Die meeste geestesgesondheidsprobleme word minstens aanvanklik deur algemene praktisyns ondersoek en behandel, en hulle kan die pasiënt in akute of chroniese gevalle verwys vir ’n meer gespesialiseerde diagnose.
Die roetinepraktyk om ’n diagnose te maak sluit gewoonlik ’n onderhoud in wat bekend is as ’n geestestoestandondersoek, waartydens gekyk word na voorkoms en gedrag, selfgerapporteerde simptome, die persoon se geestesgesondheidsgeskiedenis en huidige lewensomstandighede. Die menings van ander kenners, asook familielede en ander derde partye kan ook oorweeg word. ’n Fisieke ondersoek kan volg waar uitgekyk word vir swak gesondheid of die uitwerking van medisyne of ander middels. Psigologiese toetse word soms gedoen deur middel van vraelyste waarop gestandaardiseerde diagnostiese kriteria afgemerk word, en in seldsame gevalle kan neurobeeldvormingstoetse volg.<ref>HealthWise (2004) [http://health.yahoo.com/topic/mentalhealth/symptoms/medicaltest/healthwise/tp16780 Mental Health Assessment.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060626070720/http://health.yahoo.com/topic/mentalhealth/symptoms/medicaltest/healthwise/tp16780 |date=26 Junie 2006 }} Yahoo! Health</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1136/bmj.314.7093.1536 |title=ABC of mental health: Mental health assessment |year=1997 |last1=Davies |first1=T. |journal=BMJ |volume=314 |issue=7093 |pages=1536–9 |pmid=9183204 |pmc=2126757}}</ref>
Die Amerikaanse sielkundige en menseregteaktivis [[Paula Caplan]] bevraagteken sedert die 1980's die subjektiwiteit van psigiatriese diagnose en die idee dat mense na willekeur ’n "psigiatriese etiket" kry. Omdat psigiatriese diagnose nie beheer word nie, word daar volgens haar nie van dokters verwag om baie tyd te bestee om die pasiënt te ondervra of ’n tweede mening te kry nie. Die DSM-handleiding kan meebring dat ’n psigiater op ’n kort lys van simptome fokus en nie in ag neem wat werklik die pasiënt se probleme veroorsaak nie. Volgens Caplan staan die psigiatriese diagnose en etiket dus dikwels in die pad van herstel.<ref>{{cite web |url=http://www.washingtonpost.com/opinions/psychiatrys-bible-the-dsm-is-doing-more-harm-than-good/2012/04/27/gIQAqy0WlT_story.html |title=Psychiatry’s bible, the DSM, is doing more harm than good |author=Paula J. Caplan |date= 28 April 2012 |work=Washington Post }}</ref>
In 2013 het die psigiater [[Allen Frances]] ’n artikel, "The New Crisis of Confidence in Psychiatric Diagnosis", geskryf waarin hy sê psigiatriese diagnose "maak steeds uitsluitlik staat op feilbare, subjektiewe beoordelings eerder as objektiewe biologiese toetse". Hy was ook bekommerd oor "onvoorspelbare oordiagnose".<ref name=frana>{{cite web |url=http://annals.org/article.aspx?articleid=1688399 |title=The New Crisis in Confidence in Psychiatric Diagnosis |author=Allen Frances |date=17 Mei 2013 |work=Annals of Internal Medicine |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020150955/http://annals.org/article.aspx?articleid=1688399 |archive-date=20 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Jare lank al beskuldig psigiaters soos [[Peter Breggin]] en [[Thomas Szasz]] asook ander kritici soos [[Stuart A. Kirk]] psigiatrie van die "stelselmatige vermedikalisering van normaliteit". Meer onlangs het sulke kritiek gekom van mense in die binnekring wat vir die Amerikaanse Psigiatriese Vereniging gewerk en hulle ondersteun het, soos [[Robert Spitzer]] en [[Allen Frances]].<ref name=stuarta>{{cite book |author= Kirk, S. A., Gomory, T., & Cohen, D. |title=Mad Science: Psychiatric Coercion, Diagnosis, and Drugs |url= https://archive.org/details/madsciencepsychi0000kirk_g2n6 |year=2013 |publisher=Transaction Publishers |page= [https://archive.org/details/madsciencepsychi0000kirk_g2n6/page/185 185]}}</ref> ’n Artikel in 2002 in die ''British Medical Journal'' waarsku teen misplaaste vermedikalisering wat lei tot siekteskepping, waar die grense van siektedefinisies verskuif word om persoonlike probleme in te sluit by mediese probleme, of waar klem gelê word op die risiko's van siektes om die mark vir medikasie te vergroot.<ref name=Moynihan>{{cite journal|last1=Moynihan|first1=Ray|last2=Heath|first2=Iona|last3=Henry|first3=David|title=Selling sickness: the pharmaceutical industry and disease mongering|journal=BMJ|date=13 April 2002|volume=324|pages=886–891|pmid=11950740|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1122833|accessdate=22 Maart 2012|pmc=1122833|doi=10.1136/bmj.324.7342.886|issue=7342}}</ref>
== Voorkoming ==
Volgens die 2004-verslag "Voorkoming van Geestesteurings" van die WGO is voorkoming van geestesteurings "een van die doeltreffendste maniere om die siektelas te verklein".<ref>http://www.who.int/mental_health/evidence/en/prevention_of_mental_disorders_sr.pdf</ref> Die 2011-riglyne van die Europese Psigiatriese Vereniging (EPA) vir die voorkoming van geestesteurings verklaar daar is aansienlike getuienis dat die voorkoming van verskeie psigiatriese toestande moontlik is.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.eurpsy.2011.10.004 |title=European Psychiatric Association (EPA) guidance on prevention of mental disorders |year=2012 |last1=Campion |first1=J. |last2=Bhui |first2=K. |last3=Bhugra |first3=D. |journal=European Psychiatry |volume=27 |issue=2 |pages=68–80 |pmid=22285092 |last4=European Psychiatric |first4=Association}}</ref>
Die Britse departement van gesondheid sê in ’n 2011-verslag oor die finansiële aspekte van voorkoming dat baie maniere van ingryping besonder goeie waarde vir geld en mettertyd selffinansierend is, met die gevolg dat openbare uitgawes verminder.<ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/businessAndConsultancy/LSEEnterprise/news/2011/healthstrategy.aspx |title=Mental health promotion and mental illness prevention: The economic case |publisher=London School of Economics and Political Science |date=2 Februarie 2011 |access-date=17 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629180538/http://www.lse.ac.uk/businessAndConsultancy/LSEEnterprise/news/2011/healthstrategy.aspx |archive-date=29 Junie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Ouerskapmetodes het ’n groot invloed op geestesgesondheid en daar is getuienis dat geestesgesondheidsprobleme verminder kan word deur ouers te help om hul kinders doeltreffender te hanteer.<ref>{{cite journal |first=Richard P. |last=Barth |title=Preventing Child Abuse and Neglect with Parent Training: Evidence and Opportunities |journal=The Future of Children |doi=10.1353/foc.0.0031 |pmid=19719024 |jstor=27795049 |url=http://futureofchildren.org/futureofchildren/publications/docs/19_02_05.pdf |year=2009 |volume=19 |issue=2 |pages=95–118 |access-date= 8 Junie 2014 |archive-date=12 Maart 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312213536/http://futureofchildren.org/futureofchildren/publications/docs/19_02_05.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|author=Sarah L. Stewart-Brown* and Anita Schrader-Mcmillan |url=http://m.heapro.oxfordjournals.org/content/26/suppl_1/i10.long?view=long&pmid=22079931 |title=Hea Promo Int |publisher=M.heapro.oxfordjournals.org |date= |accessdate=2014-04-15}}</ref>
Ondersoeke wys daar is ’n vermindering in nuwe gevalle van depressiesteurings wanneer mense betrokke is by ingrypingsmetodes, byvoorbeeld met 22% en 38% in meta-ontledings.<ref name="Schoevers et al 2006">{{cite journal |doi=10.1176/appi.ajp.163.9.1611 |title=Prevention of Late-Life Depression in Primary Care: Do We Know Where to Begin? |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2006-09_163_9/page/1611 |year=2006 |last1=Schoevers |first1=R. A. |last2=Smit |first2=F. |last3=Deeg |first3=D. J.H. |last4=Cuijpers |first4=P. |last5=Dekker |first5=J. |last6=Van Tilburg |first6=W. |last7=Beekman |first7=A. T.F. |journal=American Journal of Psychiatry |volume=163 |issue=9 |pages=1611–21 |pmid=16946188}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://congres.efpa.eu/downloads/Pim-Cuijpers_Prevention-and-early-treatment-of-mental-ill-health-EFPASep%202012.pdf |title=argiefkopie |access-date= 8 Junie 2014 |archive-date=12 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512015105/http://congres.efpa.eu/downloads/Pim-Cuijpers_Prevention-and-early-treatment-of-mental-ill-health-EFPASep%202012.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1176/appi.ajp.2008.07091422 |title=Preventing the Onset of Depressive Disorders: A Meta-Analytic Review of Psychological Interventions |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2008-10_165_10/page/1272 |year=2008 |last1=Cuijpers |first1=Pim |journal=American Journal of Psychiatry |volume=165 |issue=10 |pages=1272–80 |pmid=18765483 |last2=Van Straten |first2=A |last3=Smit |first3=F |last4=Mihalopoulos |first4=C |last5=Beekman |first5=A}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1001/jama.2012.271 |title=Preventing Depression: A Global Priority |year=2012 |last1=Cuijpers |first1=Pim |journal=JAMA |volume=307 |issue=10 |pages=1033–4 |pmid=22416097 |last2=Beekman |first2=AT |last3=Reynolds Cf |first3=CF |pmc=3397158}}</ref><ref name="Muñoz et al 2010">{{cite journal |doi=10.1146/annurev-clinpsy-033109-132040 |title=Prevention of Major Depression |year=2010 |last1=Muñoz |first1=Ricardo F. |last2=Cuijpers |first2=Pim |last3=Smit |first3=Filip |last4=Barrera |first4=Alinne Z. |last5=Leykin |first5=Yan |journal=Annual Review of Clinical Psychology |volume=6 |pages=181–212 |pmid=20192789}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1097/00004583-200405000-00007 |title=A Randomized Placebo-Controlled Trial of a School-Based Depression Prevention Program |url=https://archive.org/details/sim_journal-american-academy-child-adolescent-psychiatry_2004-05_43_5/page/538 |year=2004 |last1=Merry |first1=Sally |last2=McDowell |first2=Heather |last3=Wild |first3=Chris J. |last4=Bir |first4=Julliet |last5=Cunliffe |first5=Rachel |journal=Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry |volume=43 |issue=5 |pages=538–47 |pmid=15100560}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1037/0022-006X.75.1.9 |title=School-based prevention of depressive symptoms: A randomized controlled study of the effectiveness and specificity of the penn resiliency program |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-consulting-and-clinical-psychology_2007-02_75_1/page/9 |year=2007 |last1=Gillham |first1=Jane E. |last2=Reivich |first2=Karen J. |last3=Freres |first3=Derek R. |last4=Chaplin |first4=Tara M. |last5=Shatté |first5=Andrew J. |last6=Samuels |first6=Barbra |last7=Elkon |first7=Andrea G. L. |last8=Litzinger |first8=Samantha |last9=Lascher |first9=Marisa |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |volume=75 |pages=9–19 |pmid=17295559 |issue=1 |last10=Gallop |first10=Robert |last11=Seligman |first11=Martin E. P.}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1037/0022-006X.75.5.693 |title=Prevention of depressive symptoms in adolescents: A randomized trial of cognitive-behavioral and interpersonal prevention programs |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-consulting-and-clinical-psychology_2007-10_75_5/page/693 |year=2007 |last1=Horowitz |first1=Jason L. |last2=Garber |first2=Judy |last3=Ciesla |first3=Jeffrey A. |last4=Young |first4=Jami F. |last5=Mufson |first5=Laura |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |volume=75 |issue=5 |pages=693–706 |pmid=17907851}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1001/jama.2009.788 |title=Prevention of Depression in At-Risk Adolescents: A Randomized Controlled Trial |year=2009 |last1=Garber |first1=Judy |journal=JAMA |volume=301 |issue=21 |pages=2215–24 |pmid=19491183 |last2=Clarke |first2=GN |last3=Weersing |first3=VR |last4=Beardslee |first4=WR |last5=Brent |first5=DA |last6=Gladstone |first6=TR |last7=Debar |first7=LL |last8=Lynch |first8=FL |last9=d'Angelo |first9=E |pmc=2737625 |last10=Hollon |first10=Steven D. |last11=Shamseddeen |first11=Wael |last12=Iyengar |first12=Satish}}</ref><ref name="Muñoz et al 2012">{{cite journal |doi=10.1037/a0027666 |title=Major depression can be prevented |url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_may-june-2012_67_4/page/285 |year=2012 |last1=Muñoz |first1=Ricardo F. |last2=Beardslee |first2=William R. |last3=Leykin |first3=Yan |journal=American Psychologist |volume=67 |issue=4 |pages=285–95 |pmid=22583342}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archpsyc.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=1733254 |title=JAMA Network | JAMA Psychiatry | Prevention of Depression in At-Risk Adolescents: Longer-term Effects |publisher=Archpsyc.jamanetwork.com |date= |accessdate=2013-12-04}}</ref> In ’n ondersoek van pasiënte met onderdrempeldepressie was die voorkoms van ’n ernstige depressiesteuring ’n jaar later onder dié wat minimale-kontak-psigoterapie ontvang het, ’n derde minder as by die kontrolegroep (12% eerder as 18%).<ref>{{cite journal |doi=10.1192/bjp.185.5.416 |title=Minimal-contact psychotherapy for sub-threshold depression in primary care: Randomised trial |year=2004 |last1=Willemse |first1=G. R. W. M. |journal=The British Journal of Psychiatry |volume=185 |issue=5 |pages=416–21 |pmid=15516551 |last2=Smit |first2=F |last3=Cuijpers |first3=P |last4=Tiemens |first4=BG}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1192/bjp.188.4.330 |title=Cost-effectiveness of preventing depression in primary care patients: Randomised trial |year=2006 |last1=Smit |first1=F. |journal=The British Journal of Psychiatry |volume=188 |issue=4 |pages=330–6 |pmid=16582059 |last2=Willemse |first2=G |last3=Koopmanschap |first3=M |last4=Onrust |first4=S |last5=Cuijpers |first5=P |last6=Beekman |first6=A}}</ref> Sulke ingrypings bespaar ook koste.<ref>{{cite journal |doi=10.1001/archpsyc.63.3.290 |title=Opportunities for Cost-effective Prevention of Late-Life Depression: An Epidemiological Approach |year=2006 |last1=Smit |first1=Filip |journal=Archives of General Psychiatry |volume=63 |issue=3 |pages=290–6 |pmid=16520434 |last2=Ederveen |first2=A |last3=Cuijpers |first3=P |last4=Deeg |first4=D |last5=Beekman |first5=A}}</ref>
Die [[Nederland]]se gesondheidsorgstelsel maak voorsiening vir voorkomende ingrypings, soos ’n kursus [[bewussyn]]sgedragsterapie vir mense met onderdrempeldepressie. ’n Meta-ontleding wys dat mense wat dié kursus gevolg het, ’n 38% kleiner kans gehad het om ’n ernstige depressiesteuring te ontwikkel as die kontrolegroep.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.cpr.2009.04.005 |title=Psychoeducational treatment and prevention of depression: The "coping with depression" course thirty years later |url=https://archive.org/details/sim_clinical-psychology-review_2009-07_29_5/page/n62 |year=2009 |last1=Cuijpers |first1=Pim |last2=Muñoz |first2=Ricardo F. |last3=Clarke |first3=Gregory N. |last4=Lewinsohn |first4=Peter M. |journal=Clinical Psychology Review |volume=29 |issue=5 |pages=449–58 |pmid=19450912}}</ref> In een ondersoek oor depressie is egter bevind die uitwerking van bewussynsgedragsterapie is neutraal in vergelyking met persoonlike, sosiale en gesondheidsopvoeding. Hulle het ook genoem dat depressiegetalle kan toeneem omdat mense wat dié soort terapie ontvang, meer geneig kan wees om bestaande simptome van depressie en negatiewe denkpatrone self te herken en erken.<ref>{{cite journal |doi=10.1136/bmj.e6058 |title=Classroom based cognitive behavioural therapy in reducing symptoms of depression in high risk adolescents: Pragmatic cluster randomised controlled trial |year=2012 |last1=Stallard |first1=P. |last2=Sayal |first2=K. |last3=Phillips |first3=R. |last4=Taylor |first4=J. A. |last5=Spears |first5=M. |last6=Anderson |first6=R. |last7=Araya |first7=R. |last8=Lewis |first8=G. |last9=Millings |first9=A. |journal=BMJ |volume=345 |pages=e6058 |pmid=23043090 |pmc=3465253 |last10=Montgomery |first10=A. A.}}</ref> Ook in ander studies is bevind die doeltreffendheid van bewussynsgedragsterapie stem ooreen met dié van ander ingrypings,<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04166.x |title=Cognitive Behavioral Therapy for Depression in Older People: A Meta-Analysis and Meta-Regression of Randomized Controlled Trials |url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_2012-10_60_10/page/1817 |year=2012 |last1=Gould |first1=Rebecca L. |last2=Coulson |first2=Mark C. |last3=Howard |first3=Robert J. |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=60 |issue=10 |pages=1817–30 |pmid=23003115}}</ref> of is neutraal.<ref>{{cite journal |doi=10.1177/074355489382004 |title=School-Based Primary Prevention of Depressive Symptomatology in Adolescents: Findings from Two Studies |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-adolescent-research_1993-04_8_2/page/183 |year=1993 |last1=Clarke |first1=Gregory N. |last2=Hawkins |first2=Wesley |last3=Murphy |first3=Mary |last4=Sheeber |first4=Lisa |journal=Journal of Adolescent Research |volume=8 |issue=2 |pages=183–204}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.journalslibrary.nihr.ac.uk/__data/assets/pdf_file/0007/87082/FullReport-hta17470.pdf |title=argiefkopie |access-date= 8 Junie 2014 |archive-date=20 Maart 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320171905/http://www.journalslibrary.nihr.ac.uk/__data/assets/pdf_file/0007/87082/FullReport-hta17470.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thementalelf.net/mental-health-conditions/depression/the-dark-side-of-universal-prevention-limited-effectiveness-and-harmful-effects-of-classroom-based-cbt-in-preventing-adolescent-depression/ |title=The dark side of universal prevention: Limited effectiveness and harmful effects of classroom-based CBT in preventing adolescent depression |publisher=The Mental Elf |date=5 Maart 2014 |access-date=15 April 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503081005/http://www.thementalelf.net/mental-health-conditions/depression/the-dark-side-of-universal-prevention-limited-effectiveness-and-harmful-effects-of-classroom-based-cbt-in-preventing-adolescent-depression/ |archive-date= 3 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
Bewussynsgedragsterapie vir mense met ’n risiko van angssteurings het die voorkoms van algemene angssteuring en ander angssimptome aansienlik verminder.<ref name="Bienvenu Ginsburg 2007" /><ref>{{cite journal |doi=10.1037/1522-3736.2.1.28a |title=The prevention of depression and anxiety |year=1999 |last1=Seligman |first1=Martin E. P. |last2=Schulman |first2=Peter |last3=Derubeis |first3=Robert J. |last4=Hollon |first4=Steven D. |journal=Prevention & Treatment |volume=2 |issue=1}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.janxdis.2006.06.002 |title=Anxiety Sensitivity Amelioration Training (ASAT): A longitudinal primary prevention program targeting cognitive vulnerability |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-anxiety-disorders_2007_21_3/page/302 |year=2007 |last1=Schmidt |first1=Norman B. |last2=Eggleston |first2=A. Meade |last3=Woolaway-Bickel |first3=Kelly |last4=Fitzpatrick |first4=Kathleen Kara |last5=Vasey |first5=Michael W. |last6=Richey |first6=J. Anthony |journal=Journal of Anxiety Disorders |volume=21 |issue=3 |pages=302–19 |pmid=16889931}}</ref> Ander maatreëls soos beter ouerskapmetodes, probleemoplossings en kommunikasievermoëns het ook groot voordele ingehou.<ref name="Bienvenu Ginsburg 2007" /> Ook lyers aan onderdrempel-panieksteurings het groot voordeel getrek uit bewussynsgedragsterapie.<ref>{{cite journal |doi=10.1192/bjp.bp.109.072504 |title=Early intervention in panic: Pragmatic randomised controlled trial |url=https://archive.org/details/bj-psych_2010-04_196_4/page/326 |year=2010 |last1=Meulenbeek |first1=P. |last2=Willemse |first2=G. |last3=Smit |first3=F. |last4=Van Balkom |first4=A. |last5=Spinhoven |first5=P. |last6=Cuijpers |first6=P. |journal=The British Journal of Psychiatry |volume=196 |issue=4 |pages=326–31 |pmid=20357312}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/S0005-7894(01)80017-4 |title=Prevention of panic disorder |year=2001 |last1=Gardenswartz |first1=Cara Ann |last2=Craske |first2=Michelle G. |journal=Behavior Therapy |volume=32 |issue=4 |pages=725–37}}</ref>
In die geval van psigose en skisofrenie is bevind die gebruik van ’n aantal dwelmmiddels hou verband met die ontwikkeling van dié steurings, onder meer [[dagga]], [[kokaïen]] en [[amfetamien]]e.<ref name="Picchioni et al 2007">{{cite journal |doi=10.1136/bmj.39227.616447.BE |title=Schizophrenia |year=2007 |last1=Picchioni |first1=M. M |last2=Murray |first2=R. M |journal=BMJ |volume=335 |issue=7610 |pages=91–5 |pmid=17626963 |pmc=1914490}}</ref> Studies het gedui op ’n verlaging in die ontwikkeling van die steurings deur middel van voorkomende bewussynsgedragsterapie,<ref>{{cite journal |doi=10.1017/S0033291713000354 |title=Cognitive behavioural therapy for psychosis prevention: A systematic review and meta-analysis |year=2013 |last1=Hutton |first1=P. |last2=Taylor |first2=P. J. |journal=Psychological Medicine |pages=1–20 |pmid=23521867}}</ref><ref name="DoibmjfMissing">{{cite journal |doi=10.1136/bmj.f185 |title=Early interventions to prevent psychosis: Systematic review and meta-analysis |year=2013 |last1=Stafford |first1=M. R. |last2=Jackson |first2=H. |last3=Mayo-Wilson |first3=E. |last4=Morrison |first4=A. P. |last5=Kendall |first5=T. |journal=BMJ |volume=346 |pages=f185 |pmid=23335473 |pmc=3548617}}</ref><ref name="DoibmjfMissing" /><ref>{{cite journal |doi=10.4088/JCP.12m07785 |title=Randomized Controlled Trial of Interventions for Young People at Ultra-High Risk of Psychosis |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_2013-04_74_4/page/349 |year=2013 |last1=McGorry |first1=Patrick D. |last2=Nelson |first2=Barnaby |last3=Phillips |first3=Lisa J. |last4=Yuen |first4=Hok Pan |last5=Francey |first5=Shona M. |last6=Thampi |first6=Annette |last7=Berger |first7=Gregor E. |last8=Amminger |first8=G. Paul |last9=Simmons |first9=Magenta B. |journal=The Journal of Clinical Psychiatry |volume=74 |issue=4 |pages=349–56 |pmid=23218022 |last10=Kelly |first10=Daniel |last11=Dip |first11=Andrew D. |last12=Thompson |first12=Alison R. |last13=Yung |first13=AR}}</ref> hoewel steeds daaroor gedebatteer word.<ref name="thementalelf.net">http://www.thementalelf.net/treatment-and-prevention/medicines/antipsychotics/psychosis-and-schizophrenia-in-adults-updated-nice-guidance-for-2014/</ref> Nog ’n studie het getoon die voorkoms van skisofrenie by mense met ’n groot genetiese risiko is aansienlik beïnvloed deur die ouerskap- en gesinsomgewing.<ref>{{cite journal |doi=10.1192/bjp.184.3.216 |title=Genotype-environment interaction in schizophrenia-spectrum disorder: Long-term follow-up study of Finnish adoptees |year=2004 |last1=Tienari |first1=P. |journal=The British Journal of Psychiatry |volume=184 |issue=3 |pages=216–22 |pmid=14990519 |last2=Wynne |first2=LC |last3=Sorri |first3=A |last4=Lahti |first4=I |last5=Läksy |first5=K |last6=Moring |first6=J |last7=Naarala |first7=M |last8=Nieminen |first8=P |last9=Wahlberg |first9=KE |displayauthors=9}}</ref> Volgens ’n meta-ontleding kan dit moontlik wees om die oorgang na psigose by mense met ’n hoë risiko te vertraag of voorkom.<ref>{{cite journal |title=Early interventions to prevent psychosis: systematic review and meta-analysis |doi=10.1111/acps.12028 |publisher=Ncbi.nlm.nih.gov |date=2013-01-08|pmc=3548617 |last1=Stafford |first1=MR |last2=Van Os |first2=H |last3=Mayo-Wilson |first3=E |last4=Morrison |first4=AP |last5=Kendall |first5=T |volume=346 |pages=f185 |journal=BMJ : British Medical Journal |issue=3}}</ref>
Wat bipolêre steuring betref, is bevind stres (weens rampspoed in die kinderjare of konflik in families) veroorsaak dit nie spesifiek nie, maar verhoog geneties en biologies kwesbare persone se risiko vir ’n ernstiger verloop van die steuring.<ref>{{cite journal |doi=10.1017/S0954579408000424 |title=Prevention of bipolar disorder in at-risk children: Theoretical assumptions and empirical foundations |url=https://archive.org/details/sim_development-and-psychopathology_summer-2008_20_3/page/881 |year=2008 |last1=Miklowitz |first1=David J. |last2=Chang |first2=Kiki D. |journal=Development and Psychopathology |volume=20 |issue=3 |pmid=18606036 |pages=881–97 |pmc=2504732}}</ref> Daar is al heelwat gedebatteer oor die verband tussen die gebruik van dagga en die voorkoms van bipolêre steuring.<ref>{{cite journal |pmid=20104292 |year=2009 |last1=Khan |first1=MA |last2=Akella |first2=S |title=Cannabis-induced bipolar disorder with psychotic features: A case report |volume=6 |issue=12 |pages=44–8 |pmc=2811144 |journal=Psychiatry}}</ref>
Verdere navorsing is nodig oor die oorsake van steurings sowel as die doeltreffendheid van voorkomingsprogramme.<ref name="Bienvenu Ginsburg 2007" /><ref name="Muñoz et al 2012" /><ref>{{cite journal |doi=10.1136/bmj.e6720 |title=Preventing depression in adolescents |year=2012 |last1=Merry |first1=S. N. |last2=Stasiak |first2=K. |journal=BMJ |volume=345 |pages=e6720 |pmid=23044782}}</ref>
== Bestuur van steurings ==
[[Lêer:R212F1.jpeg|duimnael|'n Vroeë kleurillustrasie van psigiatriese behandelingsmetodes.]]
Behandeling en ondersteuning vir geestesteurings word verskaf in psigiatriese hospitale en klinieke en deur ’n verskeidenheid gemeenskapsgesondheidsdienste. ’n Aantal beroepe het ontwikkel wat spesialiseer in behandeling. Dit sluit in psigiatrie,<ref name=AJP154Editorial>{{cite journal |pmid=9137110 |year=1997 |last1=Andreasen |first1=NC |title=What is psychiatry? |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1997-05_154_5/page/591 |volume=154 |issue=5 |pages=591–3 |journal=The American Journal of Psychiatry}}</ref><ref name=UM>{{cite web |publisher=University of Melbourne |date=19 Augustus 2005 |title=What is Psychiatry? |access-date=19 April 2007 |url=http://www.psychiatry.unimelb.edu.au/info/what_is_psych.html |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100702233541/http://www.psychiatry.unimelb.edu.au/info/what_is_psych.html |archive-date=2 Julie 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=CPA>{{cite web |publisher=California Psychiatric Association |date=28 Februarie 2007 |title=Frequently Asked Questions About Psychiatry & Psychiatrists |accessdate=19 April 2007 |url=http://www.calpsych.org/publications/cpa/faqs.html |archive-date=16 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070416210423/http://www.calpsych.org/publications/cpa/faqs.html |url-status=dead }}</ref> kliniese sielkunde<ref>American Psychological Association, Division 12, http://www.apa.org/divisions/div12/aboutcp.html</ref> en maatskaplike werk.<ref>Golightley, M. (2004) Social work and Mental Health Learning Matters, UK</ref> Daar is ook ’n groot verskeidenheid psigoterapeute, beraders en openbaregesondheidswerkers, asook ondersteuningsnetwerke waar persoonlike ondervindings van soortgelyke probleme die primêre bron van kundigheid is.<ref>{{cite journal |doi=10.1007/s10488-005-0019-x |title=National Estimates for Mental Health Mutual Support Groups, Self-Help Organizations, and Consumer-Operated Services |year=2005 |last1=Goldstrom |first1=Ingrid D. |last2=Campbell |first2=Jean |last3=Rogers |first3=Joseph A. |last4=Lambert |first4=David B. |last5=Blacklow |first5=Beatrice |last6=Henderson |first6=Marilyn J. |last7=Manderscheid |first7=Ronald W. |journal=Administration and Policy in Mental Health and Mental Health Services Research |volume=33 |pages=92–103 |pmid=16240075 |issue=1}}</ref><ref>The Joseph Rowntree Foundation (1998) [http://www.jrf.org.uk/knowledge/findings/socialcare/SCR488.asp The experiences of mental health service users as mental health professionals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928073754/http://www.jrf.org.uk/knowledge/findings/socialcare/SCR488.asp |date=28 September 2007 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1017/S1121189X00001871 |title=User/consumer involvement in mental health service delivery |year=2011 |last1=Chamberlin |first1=Judi |journal=Epidemiologia e Psichiatria Sociale |volume=14 |pages=10–4 |pmid=15792289 |issue=1}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1447-0349.2006.00432.x |title=Beliefs about using consumer consultants in inpatient psychiatric units |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-mental-health-nursing_2006-12_15_4/page/258 |year=2006 |last1=McCann |first1=Terence V. |last2=Baird |first2=John |last3=Clark |first3=Eileen |last4=Lu |first4=Sai |journal=International Journal of Mental Health Nursing |volume=15 |issue=4 |pages=258–65 |pmid=17064322}}</ref>
In sommige lande is dienste veral ingestel op herstel: steun vir elke individu se persoonlike reis na die soort lewe wat hy wil hê. Daar is verskillende soorte behandeling, en die regte soort hang af van die spesifieke steuring en die persoon self. In ’n minderheid gevalle kan behandeling teen die pasiënt se wil wees, en dit kan probleme veroorsaak wat afhang van hoe die behandeling uitgevoer en waargeneem word.
=== Psigoterapie ===
Psigoterapie is ’n belangrike opsie vir baie geestesteurings. Verskeie soorte bestaan. Bewussynsgedragsterapie word algemeen gebruik en is geskoei op die verandering van die denk- en gedragspatrone wat met die spesifieke steuring verbind word. Psigoanalise, wat onderliggende psigiese konflikte en verdedigings behandel, is al lank ’n dominante skool van psigoterapie. Sistemiese of familieterapie word soms gebruik, wat ook mense na aan die pasiënt betrek.
=== Medikasie ===
’n Belangrike opsie vir baie steurings is psigiatriese [[medikasie]], waarvan daar verskeie soorte is. [[Antidepressant]]e word gebruik vir die behandeling van unipolêre gemoedsteuring (kliniese depressie), sowel as vir angs en ’n klomp ander steurings. Middels teen paniek, onder meer kalmeermiddels, help vir angsverwante steurings soos slaaploosheid. Gemoedstabiliseerders word veral vir bipolêre gemoedsteuring gebruik. Antipsigotiese middels word vir psigotiese steurings ingespan, veral vir skisofrenie, maar al hoe meer vir ander steurings ook. Stimulante word ook gebruik, veral vir AGHS.
Ondanks die algemene name vir die onderskeie medisynegroepe is daar ’n oorvleueling van die steurings waarvoor hulle gebruik word. Daar kan probleme wees met newe-effekte van die middels en die nakoming van die voorskrifte, en daar is ook kritiek oor die bemarking van die middels en die botsing van professionele belange.
=== Ander ===
Elektrokonvulsieterapie word soms in erge gevalle gebruik wanneer ander behandelingsmetodes misluk het. Psigochirurgie word as eksperimenteel beskou, maar word deur sekere neuroloë gesteun vir sekere uitsonderlike gevalle.<ref>Mind Disorders Encyclopedia [http://www.minddisorders.com/Ob-Ps/Psychosurgery.html Psychosurgery] [Retrieved on August 5th 2008]</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.brainresrev.2004.09.002 |title=Psychosurgery: Past, present, and future |url=https://archive.org/details/sim_brain-research-reviews_2005-06_48_3/page/409 |year=2005 |last1=Mashour |first1=George A. |last2=Walker |first2=Erin E. |last3=Martuza |first3=Robert L. |journal=Brain Research Reviews |volume=48 |issue=3 |pages=409–19 |pmid=15914249}}</ref>
Berading (professioneel en tussen pasiënte) kan gebruik word. Psigo-opvoedingsprogramme kan help om mense van inligting te voorsien sodat hulle hul probleme beter kan verstaan en bestuur. Kreatiewe terapie word soms ingespan, soos musiek-, kuns- en dramaterapie. Maatreëls vir leefstylaanpassings en ondersteuning word dikwels gebruik. Sommige mense staan ook dieetaanvullings voor.<ref>{{cite journal |doi=10.1186/1475-2891-7-2 |title=Nutritional therapies for mental disorders |year=2008 |last1=Lakhan |first1=Shaheen E |last2=Vieira |first2=Karen F |journal=Nutrition Journal |volume=7 |page=2 |pmid=18208598 |pmc=2248201}}</ref>
== Voorkoms wêreldwyd ==
Geestesteurings is algemeen. In die meeste lande rapporteer meer as een uit drie mense die een of ander tyd in hul lewe voldoende kriteria vir minstens een steuring. In die [[VSA]] kwalifiseer 46% die een of ander tyd vir ’n geestesteuring.<ref name="DoiarchpsycMissing">{{cite journal |doi=10.1001/archpsyc.62.6.593 |title=Lifetime Prevalence and Age-of-Onset Distributions of DSM-IV Disorders in the National Comorbidity Survey Replication |year=2005 |last1=Kessler |first1=Ronald C. |journal=Archives of General Psychiatry |volume=62 |issue=6 |pages=593–602 |pmid=15939837 |last2=Berglund |first2=P |last3=Demler |first3=O |last4=Jin |first4=R |last5=Merikangas |first5=KR |last6=Walters |first6=EE}}</ref> ’n Voortgesette opname dui daarop dat angssteuring die algemeenste in alle lande behalwe een is, gevolg deur gemoedsteuring in alle lande behalwe twee. Middelmisbruik- en impulsbeheersteuring was oral minder algemeen.<ref>{{cite web |url=http://www.hcp.med.harvard.edu/wmh/index.php |title=The World Mental Health Survey Initiative |year=2005 |publisher=Harvard School of Medicine |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420000335/https://www.hcp.med.harvard.edu/wmh/index.php |archive-date=20 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
In die VSA is angssteuring die volopste (28,8%), gevolg deur gemoedsteuring (20,8%), impulsbeheersteuring (24,8%) en middelmisbruiksteuring (14,6%).<ref name="DoiarchpsycMissing" /><ref>{{cite journal |doi=10.1001/archpsyc.62.6.617 |title=Prevalence, Severity, and Comorbidity of 12-Month DSM-IV Disorders in the National Comorbidity Survey Replication |year=2005 |last1=Kessler |first1=Ronald C. |journal=Archives of General Psychiatry |volume=62 |issue=6 |pages=617–27 |pmid=15939839 |last2=Chiu |first2=WT |last3=Demler |first3=O |last4=Merikangas |first4=KR |last5=Walters |first5=EE |pmc=2847357}}</ref><ref>{{cite web |publisher=National Institute of Mental Health |url=http://www.nimh.nih.gov/health/publications/the-numbers-count-mental-disorders-in-america/index.shtml |title=The Numbers Count: Mental Disorders in America |date=24 Mei 2013 |access-date=27 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730192749/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/the-numbers-count-mental-disorders-in-america/index.shtml |archive-date=30 Julie 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Volgens ’n studie in 2004 is die volgorde in [[Europa]] gemoedsteuring (13,9%), angssteuring (13,6%) en alkoholsteuring (5,2%). Sowat een uit tien het in ’n periode van twaalf maande aan kriteria voldoen. ’n Oorsig oor opnames in 16 Europese lande het in 2005 getoon 27% van volwasse Europeërs word in ’n periode van 12 maande deur minstens een steuring geraak.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.euroneuro.2005.04.012 |title=Size and burden of mental disorders in Europe—a critical review and appraisal of 27 studies |year=2005 |last1=Wittchen |first1=Hans-Ulrich |last2=Jacobi |first2=Frank |journal=European Neuropsychopharmacology |volume=15 |issue=4 |pages=357–76 |pmid=15961293}}</ref>
’n Internasionale oorsig van studies oor die voorkoms van skisofrenie het in 2005 gedui op ’n gemiddelde syfer van 0,4% vir lewenslange skisofrenie; dit was konsekwent laer in armer lande.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pmed.0020141 |title=A Systematic Review of the Prevalence of Schizophrenia |year=2005 |last1=Saha |first1=Sukanta |last2=Chant |first2=David |last3=Welham |first3=Joy |last4=McGrath |first4=John |journal=PLoS Medicine |volume=2 |issue=5 |pages=e141 |pmid=15916472 |pmc=1140952}}</ref>
Studies oor die voorkoms van persoonlikheidsteurings is kleiner en minder algemeen, maar een [[Noorweë|Noorweegse]] studie het bevind daar was oor vyf jaar ’n voorkoms van byna 1 uit 7 (13,4%). Die syfers vir spesifieke steurings het gewissel van 0,8% tot 2,8%, en dit het verskil tussen lande, geslagte, opvoedingsvlakke en ander faktore.<ref>{{cite journal |doi=10.1001/archpsyc.58.6.590 |title=The Prevalence of Personality Disorders in a Community Sample |year=2001 |last1=Torgersen |first1=S. |journal=Archives of General Psychiatry |volume=58 |issue=6 |pages=590–6 |pmid=11386989 |last2=Kringlen |first2=E |last3=Cramer |first3=V}}</ref>
Hoewel die voorkoms van geestesteurings by mans en vroue dieselfde is, kom depressie meer by vroue voor. Elke jaar word 73 miljoen vroue deur ernstige depressie geraak, en selfmoord is die 7de grootste oorsaak van die dood by vroue tussen 20 en 59. Depressiesteurings sorg vir 41,9% van die ongeskiktheid weens neuropsigiatriese steurings onder vroue, in vergelyking met 29,3% onder mans.<ref>{{cite web |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/mental_health/prevention/genderwomen/en/ |title=Gender disparities and mental health: The Facts |access-date=12 Januarie 2012 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513075022/https://www.who.int/mental_health/prevention/genderwomen/en/ |archive-date=13 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Situasie in Suid-Afrika ==
Baie faktore, onder meer siektes, armoede, mishandeling, politieke geweld en die agteruitgang van die tradisionele waardestelsel, dra by tot die hoë voorkoms van geestesgesondheidsprobleme in [[Suid-Afrika]]. In ’n studie deur die Geestesgesondheid-en-armoede-navorsingsprogram is bevind sowat 16,5% van die volwasse bevolking ly aan geestesteurings, met 1% wat ’n ernstige belemmerende steuring het.<ref name="Inge141">Inge, P., Arvin, B., Victoria, C., Sithembile, M., Crick, L., Sharon, K., & … the Mental Health and Poverty Research Programme, C. (2009). Planning for district mental health services in South Africa: a situational analysis of a rural district site. Health Policy & Planning, 24(2), 140. Besoek by EBSCOhost. bl. 141</ref><ref name="Okasha">Okasha, A. (2002). Mental health in Africa: the role of the WPA. World Psychiatry 1(1), 32–35. Web. Besoek by PubMed.</ref> Dié statistieke word egter as ’n onderskatting beskou. Onder die inheemse bevolking klou baie mense nog vas aan die tradisionele geloof dat geestesteurings die gevolg van duiwelbesetenheid is. Daarom hou baie families ’n steuring geheim uit vrees vir sosiale verwerping in plaas daarvan om mediese hulp te soek.<ref name="Okasha" /> Dié mense word nie in die statistieke verteenwoordig nie.
Politieke geweld is waarskynlik een van die grootste redes vir geestesteuring in Suid-Afrika. Daar is bevind 23% van volwassenes tussen 16 en 64 is in die vorige jaar blootgestel aan traumatiese gebeure in verband met politieke geweld. Onder hulle was die voorkoms van geestesteurings soos [[posttraumatiese stressteuring]] 8,5 keer so hoog as onder die algemene bevolking.<ref name="Hirschowitz169">Hirschowitz, R., & Orkin, M. (1997). Trauma and mental health in South Africa. Social Indicators Research, 41(1–3), 169. Besoek by EBSCOhost. bl. 169</ref>
Nog ’n faktor is die hoë voorkoms van [[middelmisbruik]]. Omdat die regering nie die nodige geld het om die verspreiding van onwettige [[dwelmmiddel]]s te keer nie, is dit geredelik beskikbaar.<ref name="Okasha" /> Veral [[dagga]]gebruik is algemeen onder alle ouderdomsgroepe. Daar is bevind 52% van straatkinders rook daagliks dagga.<ref name="Kilonzo422">Kilonzo, G.P., & Simmons, N.N. (1998). Development of Mental Health Services in Tanzania: A Reappraisal for the Future. Social Science & Medicine, 47(4), 419. Besoek by EBSCOhost. bl. 422</ref> Die gebruik van [[tik]] neem ook kommerwekkende afmetings aan, veral onder jongmense. Hulle besef dikwels nie die gevaar van middelmisbruik nie omdat opvoedingsprogramme skaars is.
Siektes soos [[malaria]], [[ingewandskoors]] en [[MIV/vigs in Suid-Afrika]] dra ook aansienlik by tot geestesprobleme. Van die siektes het ’n direkte psigologiese uitwerking op die pasiënt. Erger is egter die sielkundige letsel wat ’n siekte kan laat. Die voorkoms van geestesteurings onder mense met MIV/vigs is byvoorbeeld 43,7% in vergelyking met 16,5% in die algemene bevolking.<ref name="Freeman489">Freeman, M., Nkomo, N., Kafaar, Z., & Kelly, K., 2008. Mental disorder in people living with HIV/AIDS in South Africa. South African Journal of Psychology, 38, bl. 489–500.</ref>
’n Oorsaak wat dikwels misgekyk word, is verstedeliking. Finansiële en sosiale vooruitsigte lok mense uit die tradisionele omgewings en so word families en dorpies opgebreek. Die familienetwerk, wat eens beskou is as die emosionele, morele en sosiale middelpunt van die gemeenskap, word ondermyn.<ref name="Fleck327">Fleck, F. (2011). Mental health beyond the crises … Dr Mustafa Elmasri. Bulletin of the World Health Organization, 89(5), 326–327. {{DOI|10.2471/BLT.11.040511}} bl. 327</ref>
== Geskiedenis ==
=== Antieke beskawings ===
Antieke beskawings het ’n aantal geestesteurings beskryf en behandel. In Antieke Griekeland en Rome is kranksinnigheid vereenselwig met ’n doellose ronddwaling en geweld. [[Sokrates]] het erken hy beleef wat nou bekend is as "beheerde hallusinasies" (hy het dit sy "demoon" genoem). [[Pythagoras]] het ook stemme gehoor.<ref name="Pilgrim2007">{{cite journal | last1 = Pilgrim | first1 = D | title = The survival of psychiatric diagnosis. | journal = Social science & medicine (1982) | volume = 65 | issue = 3 | pages = 536–47 | year = 2007 | pmid = 17470381 | doi = 10.1016/j.socscimed.2007.03.054 }}</ref> [[Hippokrates]] het steurings geklassifiseer, soos paranoia, melancholie (swaarmoedigheid), manie en [[epilepsie]].<ref>Stephen Hinshaw, The Mark of Shame, p57</ref> Die teorie van [[humorale patologie]] is ook in dié tyd ontwikkel; dit is die idee dat ’n wanbalans in die mens se liggaamsvloeistowwe temperament en gesondheid nadelig beïnvloed.
Vanweë hul lang kontak met die Grieke en eindelike oorname van Griekeland het die Romeine baie Griekse (en ander) idees oor geneeskunde aanvaar.<ref>Von Staden, "Liminal Perils: Early Roman Receptions of Greek Medicine," in ''Tradition, Transmission, Transformation'', red. F. Jamil Ragep en Sally P. Ragep met Steven Livesey (Leiden: Brill, 1996), bl. 369–418.</ref> Die Griekse dokter [[Asklepiades]], wat tot 40 v.C. in Rome gepraktiseer het, het die idee van humorale patologie verwerp en steurings begin behandel met natuurlike terapie soos diëte en masserings.
Skrywers soos [[Homeros]], [[Sophokles]] en [[Euripides]] het geskryf oor mense wat tot waansin gedryf is deur die gode, ongebalanseerde humores en omstandighede. Die geneesheer [[Celsus]] het gemeen kranksinnigheid word veroorsaak deur die verbeelding en het voorgestel mense heel hulself deur filosofie en persoonlike krag. Hy het algemene praktyke van dié tyd beskryf soos diëte, [[bloedlating]], medikasie, praatterapie, opneming in tempels, duiweluitdrywing en behandeling met voorwerpe met toorkrag, asook "martelings", soos om die persoon uit te honger, skielik skrik te maak, te stenig of te slaan. Die meeste mense het egter nie behandeling gekry nie en het by familie gebly of is toegelaat om deur die strate te dwaal.
Steurings is ook beskryf en behandelings ontwikkel in [[Persië]], Arabië en die [[Middeleeuse]] [[Islam]]itiese wêreld.
=== Middeleeue ===
[[Lêer:Hieronymus Bosch 053 detail.jpg|duimnael|Detail van ''The Extraction of the Stone of Madness'', ’n skildery deur [[Jheronimus Bosch]] wat skedelboring uitbeeld (omstreeks 1488 tot 1516).]]
Die siening van kranksinnigheid in die [[Middeleeue]] in [[Christendom|Christelike]] [[Europa]] was ’n mengsel van goddelike, duiwelse en magiese idees. [[Humorale patologie]] is in dié tyd ook weer toegepas – soms apart (’n kwessie van "fisika") en soms saam met teorieë van bose geeste (’n kwessie van "geloof"). [[Arnaldus de Villanova]] (1235–1313) het "bose geeste" en die vier humores gekombineer en skedelboring vir behandeling aanbeveel, waar ’n gat in die skedel geboor is om demone en die oormaat humores te laat ontsnap.
In die 16de eeu was sommige mense met geestesteurings die slagoffers van heksejagte, en daarna is hulle al hoe meer opgeneem in plaaslike arbeidsplekke en tronke of soms private inrigtings. "Behandelings" het ingesluit bloedlating en geseling. Kranksinnigheid is dikwels beskou as ’n morele kwessie – óf as ’n straf vir sonde óf as ’n toets vir geloof en karakter. In die Christelike teologie is verskeie soorte terapie voorgestaan soos vas, gebed en duiweluitdrywing.<ref name="Laffey2003">{{cite journal | doi = 10.1017/S0033291703008109 | last1 = Laffey | first1 = P | title = Psychiatric therapy in Georgian Britain | url = https://archive.org/details/sim_psychological-medicine_2003-10_33_7/page/1285 | journal = Psychological Medicine | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1285–1297 | year = 2003 | pmid = 14580082 }}</ref>
Ander verklarings vir steurings sluit in te veel alhohol of werk asook droefheid<ref name=Kroll>{{cite journal | doi = 10.1017/S0033291700015105 | last1 = Kroll | first1 = J. | last2 = Bachrach | first2 = B. | year = 1984 | title = Sin and mental illness in the Middle Ages | url =https://archive.org/details/sim_psychological-medicine_1984-08_14_3/page/507| journal = Psychological Medicine | volume = 14 | issue = 3| pages = 507–514 | pmid = 6387755 }}</ref> en die invloed van die [[maan]]<ref name=SaludMental>{{cite journal | last1 = Delgado | first1 = J.M. | last2 = Doherty | first2 = A.M.S. | last3 = Ceballos | first3 = R.M. | last4 = Erkert | first4 = H.G. | year = 2000 | title = Moon Cycle Effects on Humans: Myth or Reality? | url = http://redalyc.uaemex.mx/redalyc/pdf/582/58262305.pdf | journal = Salud Mental | volume = 23 | issue = | pages = 33–39 }}</ref><ref>Online Etymology Dictionary [http://www.etymonline.com/index.php?term=lunatic Lunatic (Adj)]</ref> of van die maangodin [[Selene|Luna]]<ref name="Reaume2002">{{cite journal | doi = 10.1016/S0160-2527(02)00130-9 | last1 = Reaume | first1 = G | title = Lunatic to patient to person: nomenclature in psychiatric history and the influence of patients' activism in North America | url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-law-and-psychiatry_july-august-2002_25_4/page/405 | journal = International journal of law and psychiatry | volume = 25 | issue = 4 | pages = 405–26 | year = 2002 | pmid = 12613052 }}</ref>
Baie terme vir steurings wat alledaags geword het, het in die 16de en 17de eeu ontstaan.
=== 18de eeu ===
Teen die einde van die 17de eeu en aan die begin van die [[Verligting]] is kranksinnigheid toenemend beskou as ’n organiese fisieke verskynsel met geen geestelike verbintenis en geen morele verantwoordelikheid nie. Die lewe in inrigtings was ongenaakbaar en mense is soos wilde diere behandel; sommige is in kettings gehou om hulle te beheer. Teen die einde van die 18de eeu het die idee van morele behandeling begin ontwikkel en meer menslike en persoonlike benaderings is aanvaar. Duidelike beskrywings van geestestoestande was egter skaars tot met die 19de eeu.
=== 19de eeu ===
Industrialisasie en bevolkingsgroei het in die 19de eeu gelei tot ’n groot toename in die getal en grootte van inrigtings in elke Westerse land. Wette is aanvaar om owerhede te dwing om mense te behandel wat deur hul familie en deur dokters kranksinnig verklaar is. Hoewel morele behandeling die grondslag daarvan was, was die inrigtings groot en onpersoonlik. Hulle is gevul met ’n groot aantal mense met ’n verskeidenheid geestelike en sosiaal-ekonomiese probleme.<ref name="Wright1997">{{cite journal | last1=Wright | first1=D | title=Discussion point. Getting out of the asylum: understanding the confinement of the insane in the nineteenth century | url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=2872487 | journal=Social History of Medicine | volume=10 | issue=1 | pages=137–55 | year=1997 | pmid=11619188 |doi =10.1093/shm/10.1.137 }}</ref> Die sukses van morele behandeling het twyfel gewerp op die mediese benadering en baie mense het dit teengestaan, maar teen die middel van die 19de eeu het die idee posgevat dat albei benaderings nodig is. Min terapeutiese aktiwiteite het egter in die inrigtings plaasgevind en die mediese versorgers was dikwels nie veel meer as administrateurs wat min vir die pasiënte gedoen het nie.<ref name="Crossley2006">Crossley, N. (2006) [http://books.google.com/books?id=RuGQSN6sBA8C Contesting Psychiatry: Social Movements in Mental Health] Chapter: contextualizing contention. Routledge {{ISBN|0-415-35417-X}}</ref>
Verskeie klassifikasies en diagnostiese terme soos skisofrenie is ontwikkel deur verskillende owerhede, en die term [[psigiatrie]] het ontstaan.
=== 20ste eeu ===
Aan die begin van die 20ste eeu is psigoanalise ontwikkel, asook [[Kraepelin]] se klassifikasiestelsel. Daar is toenemend na mense in inrigtings verwys as "pasiënte" en na die inrigtings self as "hospitale".
[[Lêer:Insulin shock therapy.jpg|duimnael|links|Insulienskokterapie.]]
’n Geesteshigiëne-beweging het in die 20ste eeu in Amerika ontstaan in ’n poging om geestesteurings te voorkom. Kliniese sielkunde en maatskaplike werk het as beroepe ontwikkel. Ná die [[Eerste Wêreldoorlog]] was daar ’n enorme toename in toestande wat die naam [[bomskok]] gekry het.
Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is ’n nuwe psigiatriese handleiding ontwikkel om geestesteurings te klassifiseer. Saam met bestaande stelsels vir sensusopnames en hospitaalstatistieke het dit gelei tot die eerste Diagnostiese en Statistiese Handleiding van Geestesteurings (DSM). Die Internasionale Klassifikasie van Siektes (ICD) het ook ’n afdeling vir geestestoestande geskep. Die term "[[stres]]" is al hoe meer gebruik vir geestesteurings.
Elektrokonvulsie- en insulienskokterapie, breinlobsnyding en teenpsigose-medikasie is teen die middel van die eeu gebruik. In die 1960's was daar baie kritiek teen die begrip geestesiekte. Psigiaters soos [[Thomas Szasz]] het gereken geestesiektes was ’n mite wat gebruik is om morele konflikte weg te steek; sosioloë soos [[Erving Goffman]] het gesê geestesiektes is bloot ’n voorbeeld van hoe die gemeenskap nie-konformiste etiketteer en beheer; gedragsielkundiges het psigiatrie se basiese vertroue op onwaarneembare verskynsels gekritiseer; en [[gay]]regte-aktiviste het beswaar gemaak teen die APA se opname van homoseksualiteit as ’n geestesteuring.
De-institusionalisering het in die Weste begin toeneem, met verafgeleë psigiatriese hospitale wat gesluit is ten gunste van gemeenskapsdienste vir geestesgesondheid. Ander soorte psigiatriese medisyne is ook ontwikkel.
Vorderings in neurowetenskap, genetika en sielkunde het gelei tot nuwe navorsingsagendas. Bewussynsgedragsterapie en ander soorte behandeling is ontwikkel. Die DSM en ICD het nuwe kriteria-gebaseerde klassifikasies aanvaar, en die getal "amptelike" diagnoses het baie toegeneem. In die 1990's het nuwe soorte antidepressante die middels geword wat wêreldwyd die meeste voorgeskyf is, nes teenpsigose-middels later. Ook ’n herstelbenadering is in die 1990's aanvaar.
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Eksterne skakels ==
* [http://www.nimh.nih.gov/ NIMH.NIH.gov] – National Institute of Mental Health
* [http://www.cartercenter.com/health/mental_health/intl_women.html International Committee of Women Leaders on Mental Health]
* [http://www.miwatch.org/ Mental Illness Watch]
* [http://metapsychology.mentalhelp.net/poc/center_index.php?id=392 ''Metapsychology Online Reviews'': Mental Health] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015115002/http://metapsychology.mentalhelp.net/poc/center_index.php?id=392 |date=15 Oktober 2013 }}
* [http://topics.nytimes.com/topics/news/health/diseasesconditionsandhealthtopics/mentalhealthanddisorders/index.html The New York Times: Mental Health & Disorders]
* [http://www.guardian.co.uk/society/mental-health The Guardian: Mental Health]
* [http://plato.stanford.edu/entries/mental-illness/ Mental Illness (Stanford Encyclopedia of Philosophy)]
{{Commons-kategorie inlyn|Mental and behavioural diseases and disorders}}
* [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Mental disorder|Engelse Wikipedia]]
{{Voorbladster}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geestesteurings| ]]
pkh74uvdfuef8rqx4fpvyh5nevp3ciw
Ebola
0
89930
3373282
3362232
2026-11-16T19:51:36Z
InternetArchiveBot
131157
Add 2 books for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373282
wikitext
text/x-wiki
{{Mediese vrywaringsnota}}
{{Inligtingskas siekte
| naam = Ebola
| beeld = Ebola virus em.png
| onderskrif = 'n Elektronmikrografie van 'n ebolavirusdeeltjie
| DiseasesDB = 18043
| ICD10 = {{ICD10|A|98|4|a|90}}
| ICD9 = {{ICD9|065.8}}
| MedlinePlus = 001339
| eMedicineSubj = med
| eMedicineTopic = 626
| MeshID = D019142
}}
'''Ebola''', ook bekend as '''ebolavirussiekte''' of '''Ebola hemorragiese koors''', is 'n ernstige [[virus]]siekte van mense en ander [[primaat|primate]] wat deur vier van die ses bekende ebolavirusse veroorsaak word.<ref name="WHO2014" /> Die siekte veroorsaak 'n hoë sterftesyfer en kos gemiddeld sowat die helfte van die bekende gevalle die lewe.<ref name="WHO2014" /> Die siekte is skaars en kom in die vorm van uitbrekings in die tropiese dele van [[Afrika suid van die Sahara]] voor, veral in [[Sentraal-Afrika]] en [[Wes-Afrika]].<ref name="WHO2014" /> Die naam kom van die Ebolarivier in die noorde van die destydse [[Zaïre]], naby die plek waar 'n uitbraak in 1976 plaasgevind het en die virus vir die eerste keer uitgeken is.<ref name="Feldmann2011">{{cite journal |vauthors=Feldmann H, Geisbert TW |date=Maart 2011 |title=Ebola haemorrhagic fever |journal=Lancet |volume=377 |issue=9768 |pages=849-862 |doi=10.1016/S0140-6736(10)60667-8 |pmc=3406178 |pmid=21084112 |bibcode=2011Lanc..377..849F }}</ref>
[[Lêer:7042 lores-Ebola-Zaire-CDC Photo.jpg|duimnael|links|Twee verpleegsters by Mayinga N'Seka, wat twee dae later weens ernstige inwendige bloeding oorlede is.]]
Die siekte word deur direkte kontak met die bloed of liggaamlike vloeistowwe van 'n besmette dier (tipies [[aap|ape]] of [[vrugtevlermuis]]e) of mens opgedoen, en ook deur kontak met voorwerpe wat pas daarmee besmet is.<ref name="WHO2014" /> Dit word nie natuurlik deur die lug oorgedra nie: daar is geen gedokumenteerde geval, in die natuur of in die laboratorium, van oordrag deur die lug tussen mense of ander primate nie.<ref name=WHOAir2014>{{cite web |title=2014 Ebola Virus Disease (EVD) outbreak in West Africa |url=http://www.who.int/ith/updates/20140421/en/ |website=WHO |access-date=3 Augustus 2014 |date=21 April 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140729034008/http://www.who.int/ith/updates/20140421/en/ |archive-date=29 Julie 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar word geglo dat vrugtevlermuise die virus versprei sonder om self daardeur beïnvloed te word.<ref name="WHO2014" /> Sodra menslike besmetting voorkom, kan die siekte verder tussen mense versprei. Die [[semen]] of die moedersmelk van iemand wat herstel het, kan die virus nog weke tot maande lank saamdra.<ref name="WHO2014" /><ref name="cdc9months">{{cite web |date=14 Oktober 2015 |title=Preliminary study finds that Ebola virus fragments can persist in the semen of some survivors for at least nine months |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2015/p1014-ebola-virus.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015124950/https://www.cdc.gov/media/releases/2015/p1014-ebola-virus.html |archive-date=15 Oktober 2015 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref><ref name="CDCBreast2014">{{cite web |date=19 September 2014 |title=Recommendations for Breastfeeding/Infant Feeding in the Context of Ebola |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/hcp/recommendations-breastfeeding-infant-feeding-ebola.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141024235607/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/hcp/recommendations-breastfeeding-infant-feeding-ebola.html |archive-date=24 Oktober 2014 |access-date=26 Oktober 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref>
Ten einde 'n diagnose te maak, moet ander siektes met soortgelyke simptome soos [[malaria]], [[cholera]] en ander virale hemorragiese koors eers geëlimineer word. Bloedmonsters kan dan vir virale [[teenliggaampies]], virale [[RNS]], of vir die virus self getoets word om die diagnose te bevestig.<ref name="WHO2014" /><ref name="Bro2016">{{cite journal |vauthors=Broadhurst MJ, Brooks TJ, Pollock NR |date=13 Julie 2016 |title=Diagnosis of Ebola Virus Disease: Past, Present, and Future |journal=Clinical Microbiology Reviews |publisher=American Society for Microbiology |volume=29 |issue=4 |pages=773-793 |doi=10.1128/cmr.00003-16 |issn=0893-8512 |oclc=38839512 |pmc=5010747 |pmid=27413095}}</ref>
Om 'n uitbraak te beheer, verg gekoördineerde mediese dienste en die samewerking van die gemeenskap: die vinnige opsporing van gevalle, die [[kontakopsporing]] van dié wat blootgestel is, laboratoriumdienste, sorg vir die besmettes en 'n veilige hantering van die dooies.<ref name="WHO2014" /> Die behandeling is hoofsaaklik ondersteunend, en 'n vroeë rehidrasie verbeter die kans op oorlewing aansienlik.<ref name="WHO2014" /> 'n Entstof teen die siekte is in 2019 in die [[Verenigde State van Amerika]] goedgekeur,<ref name="FDA2019Vac">{{cite press release |title=First FDA-approved vaccine for the prevention of Ebola virus disease, marking a critical milestone in public health preparedness and response |date=20 Desember 2019 |publisher=U.S. Food and Drug Administration (FDA) |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/first-fda-approved-vaccine-prevention-ebola-virus-disease-marking-critical-milestone-public-health |access-date=22 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220052152/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/first-fda-approved-vaccine-prevention-ebola-virus-disease-marking-critical-milestone-public-health |archive-date=20 Desember 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191220052152/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/first-fda-approved-vaccine-prevention-ebola-virus-disease-marking-critical-milestone-public-health |archivedate=20 Desember 2019}}</ref> en in 2020 twee behandelings met monoklonale teenliggaampies vir besmettings deur die Zaïre-ebolavirus.<ref name="FDAPR2020">{{cite press release |title=FDA Approves First Treatment for Ebola Virus |date=14 Oktober 2020 |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-treatment-ebola-virus |access-date=14 Oktober 2020 |website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) |archive-date=15 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015021206/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-treatment-ebola-virus |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201015021206/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-treatment-ebola-virus |archivedate=15 Oktober 2020 }}</ref>
== Tekens en simptome ==
=== Aanvang ===
Simptome begin twee dae tot drie weke nadat die virus opgedoen is, maar meestal tussen vier en tien dae daarna.<ref name="WHO2014" /><ref>{{cite web |date=28 Januarie 2014 |title=Ebola Hemorrhagic Fever Signs and Symptoms |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/symptoms/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140801015854/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/symptoms/index.html |archive-date=1 Augustus 2014 |access-date=2 Augustus 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) }}</ref><ref name="Goeijenbier2014">{{cite journal |vauthors=Goeijenbier M, van Kampen JJ, Reusken CB, Koopmans MP, van Gorp EC |date=November 2014 |title=Ebola virus disease: a review on epidemiology, symptoms, treatment and pathogenesis |url=http://www.njmonline.nl/getpdf.php?t=a&id=10001148 |url-status=live |journal=Neth J Med |volume=72 |issue=9 |pages=442-448 |pmid=25387613 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129144852/http://www.njmonline.nl/getpdf.php?t=a&id=10001148 |archive-date=29 November 2014}}</ref> Wiskundige modelle skat dat sowat 5% van die gevalle langer as 21 dae neem om simptome te ontwikkel.<ref>{{cite journal |vauthors=Haas CN |date=14 Oktober 2014 |title=On the Quarantine Period for Ebola Virus |journal=PLOS Currents Outbreaks |volume=6 |doi=10.1371/currents.outbreaks.2ab4b76ba7263ff0f084766e43abbd89 |pmc=4205154 |pmid=25642371 |doi-access=free |issn=2157-3999}}</ref>
In die begin lyk die siekte soos [[griep]]: moegheid, koors, swakheid, 'n verlies aan aptyt, spierpyn, gewrigspyn, hoofpyn en seerkeel kom voor.<ref name="WHO2014" /><ref name="Goeijenbier2014" /> Die koors is gewoonlik hoër as 38,3 °C.<ref name=Hoenen2006>{{cite journal |vauthors=Hoenen T, Groseth A, Falzarano D, Feldmann H | title = Ebola virus: unravelling pathogenesis to combat a deadly disease | journal = Trends in Molecular Medicine | volume = 12 | issue = 5 | pages = 206-215 | date = Mei 2006 | pmid = 16616875 | doi = 10.1016/j.molmed.2006.03.006 }}</ref> Naarheid, braking, [[diarree]], buikpyn en soms die hik volg meestal, en die kombinasie van ernstige braking en diarree lei dikwels tot swaar [[dehidrasie]].<ref>{{cite journal |vauthors=Brown CS, Mepham S, Shorten RJ |date=Junie 2017 |title=Ebola Virus Disease: An Update on Epidemiology, Symptoms, Laboratory Findings, Diagnostic Issues, and Infection Prevention and Control Issues for Laboratory Professionals |journal=Clinical Laboratory Medicine |type=Review |volume=37 |issue=2 |pages=269-284 |doi=10.1016/j.cll.2017.01.003 |pmid=28457350}}</ref><ref name="Sharma2015">{{cite journal |vauthors=Sharma N, Cappell MS |date=September 2015 |title=Gastrointestinal and Hepatic Manifestations of Ebola Virus Infection |journal=Digestive Diseases and Sciences |type=Review |volume=60 |issue=9 |pages=2590-2603 |doi=10.1007/s10620-015-3691-z |pmid=25972150 |s2cid=5674317|doi-access=free }}</ref> Kortasem, pyn op die bors, swelling en verwardheid kan bykom, en by sowat die helfte van die gevalle ontwikkel 'n plat rooi veluitslag met klein bultjies vyf tot sewe dae ná die eerste simptome.<ref name="Goeijenbier2014" /><ref name="Hoenen2006" /> Die werking van die [[lewer]] en [[nier]]e begin terselfdertyd afneem.<ref name=Hun2012>{{cite book|last1=Magill|first1=Alan|title=Hunter's tropical medicine and emerging infectious diseases|date=2013|publisher=Saunders|location=New York|isbn=978-1-4160-4390-4|page=332|edition=9th|url=https://books.google.com/books?id=UgvdM8WRld4C&pg=PA332|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160320072816/https://books.google.com/books?id=UgvdM8WRld4C&pg=PA332|archivedate=20 March 2016|df=dmy-all}}</ref> Op daardie punt begin sommige mense probleme met bloeding te ondervind.<ref name=WHO2014>{{cite web |title=Ebola virus disease Fact sheet N°103 |url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs103/en/ |work=World Health Organization |access-date=12 April 2014 |date=Maart 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140414014506/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs103/en/ |archive-date=14 April 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
=== Bloeding ===
In sommige gevalle kom in- en uitwendige bloeding voor, gewoonlik vyf tot sewe dae ná die eerste simptome.<ref name="WHO2014" /><ref>{{cite book |title=Marburg and Ebola virus infections: a guide for their diagnosis, management, and control |vauthors=Simpson DI |publisher=World Health Organization |year=1977 |isbn=92-4-170036-X |page=10f |hdl=10665/37138 |id=WHO offset publication; no. 36 |hdl-access=free}}</ref> Almal wat besmet is, toon 'n mate van verswakte bloedstolling.<ref name="Hoenen2006" /> Bloeding uit die slymvliese of uit die plekke waar naalde ingedruk is, is in 40-50% van die gevalle aangeteken, en dit kan bloed in die braaksel, in die hoes of in die stoelgang meebring.<ref>{{cite web | vauthors = King JW, Rafeek H | date = 14 Januarie 2021 | veditors = Chandrasekar PH |title=Ebola Virus, Clinical Presentation |url=http://emedicine.medscape.com/article/216288-clinical#showall |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120101205843/http://emedicine.medscape.com/article/216288-clinical#showall |archive-date=1 Januarie 2012 |access-date=30 Julie 2012 |publisher=Medscape }}</ref><ref>{{cite web |title=Appendix A: Disease-Specific Chapters – Chapter: Hemorrhagic fevers caused by: i) Ebola virus and ii) Marburg virus and iii) Other viral causes including bunyaviruses, arenaviruses, and flaviviruses |url=http://www.health.gov.on.ca/en/pro/programs/publichealth/oph_standards/docs/hemorrhagic_fevers_chapter.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141015081924/http://www.health.gov.on.ca/en/pro/programs/publichealth/oph_standards/docs/hemorrhagic_fevers_chapter.pdf |archive-date=15 Oktober 2014 |access-date=9 Oktober 2014 |publisher=Ministry of Health and Long-Term Care}}</ref> Bloeding in die vel laat klein rooi kolletjies, kneusplekke of bloedversamelings agter, en bloeding in die wit van die oog kom ook voor.<ref name="Feldmann2011" /><ref>{{cite journal | vauthors = Shantha JG, Yeh S, Nguyen QD | title = Ebola virus disease and the eye | journal = Current Opinion in Ophthalmology | volume = 27 | issue = 6 | pages = 538-544 | date = November 2016 | pmid = 27585217 | doi = 10.1097/ICU.0000000000000313 | type = Review | s2cid = 34367099 }}</ref> Swaar bloeding is ongewoon; waar dit voorkom, is dit meestal in die [[Spysverteringstelsel|spyskanaal]].<ref>{{cite journal | vauthors = West TE, von Saint André-von Arnim A | title = Clinical presentation and management of severe Ebola virus disease | journal = Annals of the American Thoracic Society | volume = 11 | issue = 9 | pages = 1341-1350 | date = November 2014 | pmid = 25369317 | doi = 10.1513/AnnalsATS.201410-481PS | type = Review }}</ref> In die uitbraak van 2001 in [[Gaboen]] is bloeding in die spyskanaal in sowat 58% van die gevalle aangeteken, teenoor sowat 18% onder dié wat in 2014 en 2015 in die Verenigde State van Amerika behandel is, moontlik danksy 'n beter beheer van verspreide bloedstolling.<ref name="Sharma2015" /><ref>{{cite web |date=6 Januarie 2020 |title=Ebola virus disease Information for Clinicians in U.S. Healthcare Settings - For Clinicians - Ebola (Ebola Virus Disease) - Ebola Hemorrhagic Fever - CDC |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/clinicians/evd/clinicians.html |access-date=22 Maart 2020 |website=www.cdc.gov |language=en |archive-date=1 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401143748/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/clinicians/evd/clinicians.html |url-status=live }}</ref>
=== Herstel en sterftes ===
Herstel kan sewe tot 14 dae ná die eerste simptome begin.<ref name="Hun2012" /> Sterftes volg gewoonlik ses tot 16 dae ná die eerste simptome en word dikwels deur 'n lae bloeddruk weens vloeistofverlies veroorsaak.<ref name=Ruz2014>{{cite book|veditors=Singh SK, Ruzek D|title=Viral hemorrhagic fevers|date=2014|publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group|location=Boca Raton|isbn=978-1-4398-8429-4|page=444|url=https://books.google.com/books?id=l5MtJdDhie0C&pg=PA444|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160429192429/https://books.google.com/books?id=l5MtJdDhie0C&pg=PA444|archivedate=29 April 2016|df=dmy-all}}</ref> Bloeding dui oor die algemeen op 'n slegter uitkoms, en bloedverlies kan tot die dood lei.<ref name="Gatherer 2014">{{cite journal|author=Gatherer D|title=The 2014 Ebola virus disease outbreak in West Africa|journal=J Gen Virol|volume=95|issue=Pt 8|pages=1619-1624|date=Augustus 2014|pmid=24795448|doi=10.1099/vir.0.067199-0}}</ref> Mense gaan naby die einde gewoonlik in 'n [[koma]] in.<ref name="Hun2012" />
Oorlewendes ontwikkel teenliggaampies teen Ebola wat minstens 10 jaar duur, maar dit is onduidelik of hulle immuun teen verdere infeksies is.<ref name=CDC2014QAT>{{cite web |title=Q&A on Transmission, Ebola |website=CDC |date=September 2014 |access-date=3 Oktober 2014 |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/transmission/qas.html |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141002134634/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/transmission/qas.html |archive-date=2 Oktober 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Oorsaak ==
Ebola by mense word deur vier van die ses virusse in die geslag ''Orthoebolavirus'' veroorsaak: die Bundibugyo-ebolavirus (BDBV), die Soedan-ebolavirus (SUDV), die Taï-woud-ebolavirus (TAFV) en die Zaïre-ebolavirus (EBOV).<ref name="Hoenen2012">{{cite journal |vauthors=Hoenen T, Groseth A, Feldmann H |date=Julie 2012 |title=Current Ebola vaccines |journal=Expert Opin Biol Ther |volume=12 |issue=7 |pages=859-872 |doi=10.1517/14712598.2012.685152 |pmc=3422127 |pmid=22559078}}</ref> Die Zaïre-ebolavirus is die gevaarlikste van hulle en is vir die grootste aantal uitbrekings verantwoordelik.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Kuhn JH, Becker S, Ebihara H, Geisbert TW, Johnson KM, Kawaoka Y, Lipkin WI, Negredo AI, Netesov SV, Nichol ST, Palacios G, Peters CJ, Tenorio A, Volchkov VE, Jahrling PB |date=Desember 2010 |title=Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: Classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations |journal=Archives of Virology |volume=155 |issue=12 |pages=2083-2103 |doi=10.1007/s00705-010-0814-x |pmc=3074192 |pmid=21046175}}</ref> Die vyfde en sesde virus, die Reston-virus (RESTV) en die Bombali-virus (BOMV), veroorsaak sover bekend nie siekte by mense nie, maar wel by ander primate.<ref>{{cite web | vauthors = Spickler A |title=Ebolavirus and Marburgvirus Infections |url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/viral_hemorrhagic_fever_filovirus.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430165458/http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/viral_hemorrhagic_fever_filovirus.pdf |archive-date=30 April 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=About Ebola Virus Disease |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016080233/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html |archive-date=16 Oktober 2014 |access-date=18 Oktober 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref><ref>{{cite web |vauthors=Branswell H |date=27 Julie 2018 |title=New Ebola species is reported for first time in a decade |url=https://www.statnews.com/2018/07/27/ebola-virus-discovery/ |access-date=8 Julie 2022 |website=Stat |language=en |archive-date=3 Julie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703215034/https://www.statnews.com/2018/07/27/ebola-virus-discovery/ |url-status=live}}</ref> Al ses is naby verwant aan die marburgvirusse.<ref name="Hoenen2012" />
=== Virologie ===
[[Lêer:Ebola virus virion.jpg|duimnael|'n Elektronmikrografie van 'n ebolavirusdeeltjie]]
Ebolavirusse het 'n enkelstring-RNS-[[genoom]] wat self nie besmetlik is nie.<ref name="Fauquet2005">{{cite book | vauthors = Pringle CR |title=Virus Taxonomy – Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses |publisher=Elsevier/Academic Press |year=2005 |isbn=978-0-12-370200-5 | veditors = Fauquet CM, Mayo MA, Maniloff J, Desselberger U, Ball LA |location=San Diego |pages=609-614 |chapter=Order Mononegavirales }}</ref> Die genoom bevat sewe [[Geen (genetika)|gene]], en die genome van die verskillende ebolavirusse verskil in volgorde sowel as in die aantal en die plek van die oorvleuelings tussen die gene.<ref name="Feldmann2011" /><ref name="Stahelin2014">{{cite journal |vauthors=Stahelin RV |date=Junie 2014 |title=Membrane binding and bending in Ebola VP40 assembly and egress |journal=Front Microbiol |volume=5 |page=300 |doi=10.3389/fmicb.2014.00300 |pmc=4061899 |pmid=24995005 |doi-access=free}}</ref> Soos by al die filovirusse is die virusdeeltjies draadagtig en kan hulle die vorm van 'n harderstaf, 'n U of 'n 6 aanneem, en hulle kan opgerol, ringvormig of takkig wees.<ref name="Stahelin2014" /><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Ascenzi P, Bocedi A, Heptonstall J, Capobianchi MR, Di Caro A, Mastrangelo E, Bolognesi M, Ippolito G |date=Junie 2008 |title=Ebolavirus and Marburgvirus: insight the Filoviridae family |url=https://air.unimi.it/retrieve/handle/2434/53604/1077822/Ebola_2008%29_Proofs.pdf |journal=Mol Aspects Med |volume=29 |issue=3 |pages=151-185 |doi=10.1016/j.mam.2007.09.005 |pmid=18063023 |hdl-access=free |hdl=2434/53604 |access-date=20 Augustus 2019 |archive-date=28 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428114528/https://air.unimi.it/retrieve/handle/2434/53604/1077822/Ebola_2008%29_Proofs.pdf |url-status=live}}</ref> 'n Deeltjie is sowat 80 nanometer breed en kan tot 14 000 nanometer lank wees.<ref name="Chippaux2014">{{cite journal |vauthors=Chippaux JP |date=Oktober 2014 |title=Outbreaks of Ebola virus disease in Africa: the beginnings of a tragic saga |journal=J Venom Anim Toxins Incl Trop Dis |volume=20 |issue=1 |page=44 |doi=10.1186/1678-9199-20-44 |pmc=4197285 |pmid=25320574 |doi-access=free }}</ref>
Die lewensiklus begin vermoedelik wanneer 'n virusdeeltjie aan bepaalde reseptore op die seloppervlak vasheg, waarna die virusmembraan met die selmembrane saamsmelt.<ref name="Misasi2014">{{cite journal |vauthors=Misasi J, Sullivan NJ |date=Oktober 2014 |title=Camouflage and Misdirection: The Full-On Assault of Ebola Virus Disease |journal=Cell |volume=159 |issue=3 |pages=477-486 |doi=10.1016/j.cell.2014.10.006 |pmc=4243531 |pmid=25417101}}</ref> Die deeltjies wat die sel opneem, beweeg na suur blasies waar die glikoproteïen GP van die virusmembraan geknip word; dié verwerking laat die virus blykbaar aan selproteïene bind, met die binneste selmembrane saamsmelt en sy genetiese materiaal vrystel.<ref name="Misasi2014" /> Die glikoproteïen GP1,2 is verantwoordelik vir die virus se vermoë om aan die teikenselle te bind en hulle te besmet.<ref name="Kuhl2012">{{cite journal |vauthors=Kühl A, Pöhlmann S |date=September 2012 |title=How Ebola virus counters the interferon system |journal=Zoonoses Public Health |volume=59 |issue=Supplement 2 |pages=116-131 |doi=10.1111/j.1863-2378.2012.01454.x |pmc=7165950 |pmid=22958256}}</ref>
Die virus se RNS-polimerase, wat deur die ''L''-geen gekodeer word, skryf die gene na boodskapper-RNS oor, wat dan na die struktuur- en nie-struktuurproteïene vertaal word. Die proteïen wat in die grootste hoeveelheid gemaak word, is die nukleoproteïen, en sy konsentrasie in die gasheersel bepaal wanneer die polimerase van die oorskryf van die gene na die verdubbeling van die genoom oorslaan.<ref name="Olejnik2011">{{cite journal |vauthors=Olejnik J, Ryabchikova E, Corley RB, Mühlberger E |date=Augustus 2011 |title=Intracellular events and cell fate in filovirus infection |journal=Viruses |volume=3 |issue=8 |pages=1501-1531 |doi=10.3390/v3081501 |pmc=3172725 |pmid=21927676 |doi-access=free}}</ref> Nuwe struktuurproteïene en genome kom aan die binnekant van die selmembraan bymekaar, en die virusdeeltjies knop van die sel af met 'n membraan wat hulle van die sel self kry. Die genetika van die virus is moeilik om te studeer juis omdat dit so gevaarlik is.<ref name="Fauquet2005" />
=== Van dier tot mens ===
[[Lêer:Bushmeat - Buschfleisch Ghana.JPG|duimnael|Gerookte [[wildsvleis]] in [[Ghana]]. Wilde diere, vrugtevlermuise inbegrepe, word in Afrika vir die pot gejag,<ref>{{cite web |date=12 Oktober 2014 |title=Risk of Exposure |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/exposure/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016205158/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/exposure/index.html |archive-date=16 Oktober 2014 |access-date=18 Oktober 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref> en in ekwatoriale Afrika is die eet daarvan al met die oordrag van siektes van dier na mens, Ebola inbegrepe, in verband gebring.<ref>{{cite news |title=African monkey meat that could be behind the next HIV |url=https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/african-monkey-meat-that-could-be-behind-the-next-hiv-7786152.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170622133307/http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/african-monkey-meat-that-could-be-behind-the-next-hiv-7786152.html |archive-date=22 Junie 2017 |work=The Independent |quote=25 people in Bakaklion, Cameroon killed due to eating of ape |vauthors=Williams E}}</ref>]]
Dit is nie heeltemal duidelik hoe die siekte aan die begin van 'n uitbraak van diere na mense oorslaan nie, maar dit gebeur vermoedelik deur direkte kontak met 'n besmette wilde dier of vrugtevlermuis.<ref name="CDC2014T">{{cite web |date=17 Oktober 2014 |title=Transmission |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/transmission/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141019024316/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/transmission/ |archive-date=19 Oktober 2014 |access-date=18 Oktober 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref> Buiten vlermuise word verskeie soorte ape, onder hulle [[bobbejaan|bobbejane]], [[sjimpansee]]s en [[gorilla]]s, asook duikers, 'n soort klein [[wildsbok]], soms met die virus besmet.<ref name="PHAC2001">{{cite web |date=17 September 2001 |title=Ebolavirus – Pathogen Safety Data Sheets |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/lab-bio/res/psds-ftss/ebola-eng.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140820211755/http://www.phac-aspc.gc.ca/lab-bio/res/psds-ftss/ebola-eng.php |archive-date=20 Augustus 2014 |access-date=22 Augustus 2014 |publisher=Public Health Agency of Canada}}</ref> Diere kan besmet raak wanneer hulle vrugte eet wat deur besmette vlermuise aangebyt is; die vrugteopbrengs, die gedrag van die diere en ander faktore kan uitbrekings onder dierebevolkings aan die gang sit.<ref>{{cite book |title=Wildlife and Emerging Zoonotic Diseases: The Biology, Circumstances and Consequences of Cross-Species Transmission |vauthors=Gonzalez JP, Pourrut X, Leroy E |year=2007 |isbn=978-3-540-70961-9 |series=Current Topics in Microbiology and Immunology |volume=315 |pages=363-387 |chapter=Ebolavirus and Other Filoviruses |doi=10.1007/978-3-540-70962-6_15 |pmc=7121322 |pmid=17848072}}</ref>
Daar is getuienis dat ook huishonde en varke met die virus besmet kan raak.<ref name="Weingartl2013">{{cite journal |vauthors=Weingartl HM, Nfon C, Kobinger G |date=Mei 2013 |title=Review of Ebola virus infections in domestic animals |journal=Dev Biol (Basel) |series=Developments in Biologicals |volume=135 |pages=211-218 |doi=10.1159/000178495 |pmid=23689899 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/SW2IVQXP |archive-url=https://web.archive.org/web/20261103215035/https://zotero.org/groups/5435545/items/SW2IVQXP |archive-date=3 November 2026 |url-status=live}}</ref> [[Hond]]e toon blykbaar geen simptome nie, en varke kan die virus aan minstens sommige primate oordra.<ref name="Weingartl2013" /> Hoewel sommige honde in 'n gebied waar 'n menslike uitbraak voorgekom het, teenliggaampies teen die virus gehad het, is dit onduidelik of hulle 'n rol in die verspreiding na mense gespeel het.<ref name="Weingartl2013" />
Gebiede waar [[ontbossing]] plaasvind, is van die plekke waar uitbrekings die waarskynlikste is, omdat die veranderde landskap wilde diere nader aan mense bring; die eerste gevalle van 'n uitbraak was dikwels naby grond wat pas ontbos is.<ref name="Christensen2019">{{cite web |date=15 Oktober 2019 |title=Climate crisis raises risk of more Ebola outbreaks |url=https://www.cnn.com/2019/10/15/health/climate-crisis-ebola-risks/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222041057/https://www.cnn.com/2019/10/15/health/climate-crisis-ebola-risks/index.html |archive-date=22 Desember 2019 |url-status=live |access-date=6 Mei 2020 |website=CNN |vauthors=Christensen J}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Telford |first1=Carson T. |last2=Amman |first2=Brian R. |last3=Towner |first3=Jonathan S. |last4=Montgomery |first4=Joel M. |last5=Lessler |first5=Justin |last6=Shoemaker |first6=Trevor |date=April 2025 |title=Predictive Model for Estimating Annual Ebolavirus Spillover Potential |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/31/4/24-1193_article |archive-url=https://web.archive.org/web/20261014073420/https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/31/4/24-1193_article |archive-date=14 Oktober 2026 |url-status=live |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=31 |issue=4 |pages=689-698 |doi=10.3201/eid3104.241193 |issn=1080-6040 |pmc=11950271 |pmid=40133032}}</ref><ref>{{cite web |date=10 April 2018 |title=Did deforestation cause the Ebola outbreak? |url=https://newint.org/features/web-exclusive/2018/04/10/deforestation-ebola-outbreak |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626001604/https://newint.org/features/web-exclusive/2018/04/10/deforestation-ebola-outbreak |archive-date=26 Junie 2018 |access-date=10 Julie 2018 |website=New Internationalist}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Olivero J, Fa JE, Real R, Márquez AL, Farfán MA, Vargas JM, Gaveau D, Salim MA, Park D, Suter J, King S, Leendertz SA, Sheil D, Nasi R |date=30 Oktober 2017 |title=Recent loss of closed forests is associated with Ebola virus disease outbreaks |journal=Scientific Reports |volume=7 |issue=1 |bibcode=2017NatSR...714291O |doi=10.1038/s41598-017-14727-9 |doi-access=free|issn=2045-2322 |pmc=5662765 |pmid=29085050 |article-number=14291}}</ref> [[Klimaatsverandering]] kan indirek tot meer gevalle bydra, aangesien droogtes, sterk winde, hittegolwe, vloede en wisselende reënpatrone die trek van wilde diere ontwrig en hulle nader aan menslike nedersettings dryf.<ref>{{cite web |title=Ebola and Climate Change: How Are They Connected? |url=https://www.ecowatch.com/ebola-and-climate-change-how-are-they-connected-1881942860.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331141718/https://www.ecowatch.com/ebola-and-climate-change-how-are-they-connected-1881942860.html |archive-date=31 Maart 2020 |url-status=live |website=EcoWatch |date=14 Augustus 2014 |access-date=6 Mei 2020}}</ref> 'n Swaar droogte in Sentraal-Afrika het byvoorbeeld voedselonsekerheid vererger, wat party gemeenskappe in Wes-Afrika laat jag en besmette diere soos vlermuise laat eet het, en dit het vermoedelik 'n uitbraak aangehelp.<ref name="Christensen2019" />
=== Natuurlike gasheer ===
Die natuurlike gasheer van die virus is nog nie bevestig nie, maar [[vlermuis]]e word as die waarskynlikste kandidaat beskou.<ref name="Chowell2014">{{cite journal |vauthors=Chowell G, Nishiura H |date=Oktober 2014 |title=Transmission dynamics and control of Ebola virus disease (EVD): a review |journal=BMC Med |volume=12 |issue=1 |bibcode=2014BMCM...12..196C |doi=10.1186/s12916-014-0196-0 |pmc=4207625 |pmid=25300956 |doi-access=free |article-number=196}}</ref> Drie soorte vrugtevlermuise kan die virus moontlik sonder om self siek te word, saamdra.<ref>{{cite journal |vauthors=Laupland KB, Valiquette L |date=Mei 2014 |title=Ebola virus disease |journal=Can J Infect Dis Med Microbiol |volume=25 |issue=3 |pages=128-129 |doi=10.1155/2014/527378 |pmc=4173971 |pmid=25285105 |doi-access=free}}</ref> Of ander diere by die verspreiding betrokke is, is onbekend,<ref name="Weingartl2013" /> en [[knaagdier]]e is ook as moontlike gashere beskou.<ref name="WHO2014" /><ref name="Sharma2015" />
Vlermuise het in die katoenfabriek oornag waar die eerste gevalle van die uitbrekings van 1976 en 1979 opgemerk is, en hulle is ook met marburgvirusbesmettings in 1975 en 1980 in verband gebring.<ref name="Pourrut2005">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Pourrut X, Kumulungui B, Wittmann T, Moussavou G, Délicat A, Yaba P, Nkoghe D, Gonzalez JP, Leroy EM |date=Junie 2005 |title=The natural history of Ebola virus in Africa |journal=Microbes Infect |volume=7 |issue=7-8 |pages=1005-1014 |doi=10.1016/j.micinf.2005.04.006 |pmid=16002313 |doi-access=free}}</ref> Van 24 plantsoorte en 19 soorte werweldiere wat in 'n proef met die virus ingeënt is, het net vlermuise besmet geraak, en hulle het geen kliniese tekens van siekte getoon nie.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Swanepoel R, Leman PA, Burt FJ, Zachariades NA, Braack LE, Ksiazek TG, Rollin PE, Zaki SR, Peters CJ |date=Oktober 1996 |title=Experimental inoculation of plants and animals with Ebola virus |journal=Emerg. Infect. Dis. |volume=2 |issue=4 |pages=321-325 |doi=10.3201/eid0204.960407 |issn=1080-6040 |pmc=2639914 |pmid=8969248}}</ref> In 'n opname van 1 030 diere, waaronder 679 vlermuise, wat tussen 2002 en 2003 in [[Gaboen]] en die [[Republiek die Kongo|Republiek van die Kongo]] gedoen is, is tussen 2,2% en 22,6% van die vlermuise met tekens van 'n ebolabesmetting gevind.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Leroy EM, Kumulungui B, Pourrut X, Rouquet P, Hassanin A, Yaba P, Délicat A, Paweska JT, Gonzalez JP, Swanepoel R |date=Desember 2005 |title=Fruit bats as reservoirs of Ebola virus |journal=Nature |volume=438 |issue=7068 |pages=575-576 |bibcode=2005Natur.438..575L |doi=10.1038/438575a |pmid=16319873 |s2cid=4403209 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/D9PQYYXJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20261103215119/https://zotero.org/groups/5435545/items/D9PQYYXJ |archive-date=3 November 2026 |url-status=live}}</ref> Teenliggaampies teen die Zaïre- en die Reston-virus is ook in vrugtevlermuise in [[Bangladesj]] gevind, wat daarop dui dat die filovirusse ook in Asië voorkom.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Olival KJ, Islam A, Yu M, Anthony SJ, Epstein JH, Khan SA, Khan SU, Crameri G, Wang LF, Lipkin WI, Luby SP, Daszak P |date=Februarie 2013 |title=Ebola virus antibodies in fruit bats, Bangladesh |journal=Emerg. Infect. Dis. |volume=19 |issue=2 |pages=270-273 |doi=10.3201/eid1902.120524 |pmc=3559038 |pmid=23343532}}</ref>
Tussen 1976 en 1998 is 30 000 [[soogdier]]e, [[voël]]s, [[reptiel]]e, [[Amfibieë|amfibieë]] en [[Geleedpotiges|geleedpotiges]] uit die gebiede van uitbrekings ondersoek sonder dat die virus gevind is, buiten genetiese spore in ses knaagdiere en een skeerbek uit die [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]].<ref name="Pourrut2005" /><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Morvan JM, Deubel V, Gounon P, Nakouné E, Barrière P, Murri S, Perpète O, Selekon B, Coudrier D, Gautier-Hion A, Colyn M, Volehkov V |date=Desember 1999 |title=Identification of Ebola virus sequences present as RNA or DNA in organs of terrestrial small mammals of the Central African Republic |journal=Microbes and Infection |volume=1 |issue=14 |pages=1193-1201 |doi=10.1016/S1286-4579(99)00242-7 |pmid=10580275 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/6P84HP69 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261103215144/https://zotero.org/groups/5435545/items/6P84HP69 |archive-date=3 November 2026 |url-status=live}}</ref> Verdere navorsing het knaagdiere nie as gasheer bevestig nie.<ref>{{cite journal |vauthors=Groseth A, Feldmann H, Strong JE |date=September 2007 |title=The ecology of Ebola virus |journal=Trends Microbiol |volume=15 |issue=9 |pages=408-416 |bibcode=2007TrMic..15..408G |doi=10.1016/j.tim.2007.08.001 |pmid=17698361 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/XU9ZJTDB |archive-url=https://web.archive.org/web/20261103215213/https://zotero.org/groups/5435545/items/XU9ZJTDB |archive-date=3 November 2026 |url-status=live}}</ref> Spore van die virus is tydens die uitbrekings van 2001 en 2003 in die karkasse van gorillas en sjimpansees gevind, en dié diere was die bron van menslike besmettings; die hoë sterftes onder hulle maak dit egter onwaarskynlik dat hulle die natuurlike gasheer is.<ref name="Pourrut2005" />
== Oordrag ==
Tussen mense versprei die siekte sover bekend net deur direkte kontak met die bloed of ander liggaamsvloeistof van iemand wat die simptome al ontwikkel het.<ref name="Funk2014">{{cite journal |vauthors=Funk DJ, Kumar A |date=November 2014 |title=Ebola virus disease: an update for anesthesiologists and intensivists |journal=Can J Anaesth |volume=62 |issue=1 |pages=80-91 |doi=10.1007/s12630-014-0257-z |pmc=4286619 |pmid=25373801}}</ref><ref>{{cite web |date=5 November 2014 |title=Ebola (Ebola Virus Disease) Transmission |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/transmission/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106022141/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/transmission/index.html |archive-date=6 November 2014 |access-date=7 November 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Drazen JM, Kanapathipillai R, Campion EW, Rubin EJ, Hammer SM, Morrissey S, Baden LR |date=November 2014 |title=Ebola and quarantine |journal=N Engl J Med |volume=371 |issue=21 |pages=2029-2030 |doi=10.1056/NEJMe1413139 |pmid=25347231|doi-access=free }}</ref> Die vloeistowwe wat die virus kan bevat, is onder meer spoeg, slym, braaksel, ontlasting, sweet, trane, moedersmelk, urine en semen.<ref name="cdc9months" /><ref name="CDC2014QAT" /> Volgens die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] kan net mense wat baie siek is, die virus in hul spoeg versprei, en oordrag deur sweet is nog nie aangeteken nie; die meeste mense versprei die virus deur bloed, ontlasting en braaksel.<ref>{{cite news | vauthors = McNeil Jr DG |name-list-style=vanc |date=3 Oktober 2014 |title=Ask Well: How Does Ebola Spread? How Long Can the Virus Survive? |work=The New York Times |url=http://well.blogs.nytimes.com/2014/10/03/ebola-ask-well-spread-public-transit/ |url-status=live |access-date=24 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141024061521/http://well.blogs.nytimes.com/2014/10/03/ebola-ask-well-spread-public-transit/ |archive-date=24 Oktober 2014 }}</ref>
Die virus kom deur die neus, die mond, die oë en oop wonde of skrape in die liggaam in.<ref name="CDC2014QAT" /> Groot druppels kan die virus oordra, maar dit gebeur vermoedelik net wanneer iemand baie siek is en 'n ander mens daarmee bespat word.<ref>{{cite web |date=1 November 2014 |title=How Ebola Is Spread |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/pdf/infections-spread-by-air-or-droplets.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101074223/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/pdf/infections-spread-by-air-or-droplets.pdf |archive-date=1 November 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref> Kontak met oppervlakke en voorwerpe wat met die virus besmet is, veral naalde en spuite, kan ook die besmetting oordra.<ref name="CDC2014T" /><ref name="Chowell2014" /> Die virus kan 'n paar uur lank in 'n droë toestand op voorwerpe oorleef, en 'n paar dae lank in liggaamsvloeistowwe buite die liggaam.<ref name="CDC2014QAT" /><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Osterholm MT, Moore KA, Kelley NS, Brosseau LM, Wong G, Murphy FA, Peters CJ, LeDuc JW, Russell PK, Van Herp M, Kapetshi J, Muyembe JJ, Ilunga BK, Strong JE, Grolla A, Wolz A, Kargbo B, Kargbo DK, Sanders DA, Kobinger GP |date=19 Februarie 2015 |title=Transmission of Ebola viruses: what we know and what we do not know |journal=mBio |volume=6 |issue=2 |article-number=e00137 |doi=10.1128/mBio.00137-15 |doi-access=free|pmc=4358015 |pmid=25698835}}</ref>
Die virus kan langer as drie maande ná die herstel in die semen bly en so deur geslagsomgang oorgedra word; in 'n nasionale toetsprogram is dit selfs ná meer as 'n jaar nog gevind.<ref name="cdc9months" /><ref>{{cite web |date=4 April 2015 |title=Sexual transmission of the Ebola Virus: evidence and knowledge gaps |url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/rtis/ebola-virus-semen/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414084657/https://www.who.int/reproductivehealth/topics/rtis/ebola-virus-semen/en/ |archive-date=14 April 2015 |access-date=16 April 2015 |publisher=World Health Organization (WHO)}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Soka MJ, Choi MJ, Baller A, White S, Rogers E, Purpura LJ, Mahmoud N, Wasunna C, Massaquoi M, Abad N, Kollie J, Dweh S, Bemah PK, Christie A, Ladele V, Subah OC, Pillai S, Mugisha M, Kpaka J, Kowalewski S, German E, Stenger M, Nichol S, Ströher U, Vanderende KE, Zarecki SM, Green HH, Bailey JA, Rollin P, Marston B, Nyenswah TG, Gasasira A, Knust B, Williams D |year=2016 |title=Prevention of sexual transmission of Ebola in Liberia through a national semen testing and counselling programme for survivors: an analysis of Ebola virus RNA results and behavioural data |journal=Lancet Global Health |volume=4 |issue=10 |pages=e736–e743 |doi=10.1016/S2214-109X(16)30175-9 |pmid=27596037 |doi-access=free}}</ref> Dit kan ook in die moedersmelk van vroue ná hul herstel voorkom, en dit is onbekend wanneer dit weer veilig is om te soog.<ref name="CDCBreast2014" /> In 2014 is die virus in die [[oog]] van een pasiënt gevind, twee maande nadat dit uit sy bloed verdwyn het.<ref name="VarkeyShantha2015">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Varkey JB, Shantha JG, Crozier I, Kraft CS, Lyon GM, Mehta AK, Kumar G, Smith JR, Kainulainen MH, Whitmer S, Ströher U, Uyeki TM, Ribner BS, Yeh S |date=7 Mei 2015 |title=Persistence of Ebola Virus in Ocular Fluid during Convalescence |journal=The New England Journal of Medicine |volume=372 |issue=25 |pages=2423-2427 |doi=10.1056/NEJMoa1500306 |issn=0028-4793 |pmc=4547451 |pmid=25950269 |hdl=2328/35704}}</ref> Andersins is mense wat herstel het, nie meer besmetlik nie.<ref name="CDC2014T" />
Lyke bly besmetlik, en daarom loop mense wat met menslike oorskot werk, soos by tradisionele begrafnisrituele of by die balsem van lyke, 'n risiko.<ref name="CDCPress2014">{{cite web |date=28 Julie 2014 |title=CDC Telebriefing on Ebola outbreak in West Africa |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2014/t0728-ebola.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802025607/https://www.cdc.gov/media/releases/2014/t0728-ebola.html |archive-date=2 Augustus 2014 |access-date=3 Augustus 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref> Van die besmettings in [[Guinee]] tydens die uitbraak van 2014 is sowat 69% vermoedelik tydens sekere Guinese begrafnisrituele opgedoen, deur onbeskermde kontak met besmette lyke.<ref>{{cite journal |vauthors=Chan M |date=September 2014 |title=Ebola virus disease in West Africa – no early end to the outbreak |journal=N Engl J Med |volume=371 |issue=13 |pages=1183-1185 |doi=10.1056/NEJMp1409859 |pmid=25140856|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web |title=Sierra Leone: a traditional healer and a funeral |url=https://www.who.int/csr/disease/ebola/ebola-6-months/sierra-leone/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082559/https://www.who.int/csr/disease/ebola/ebola-6-months/sierra-leone/en/ |archive-date=6 Oktober 2014 |access-date=6 Oktober 2014 |publisher=World Health Organization (WHO) }}</ref>
Gesondheidsorgwerkers wat mense met Ebola behandel, loop die grootste risiko, veral waar hulle nie die regte beskermende klere het of dit nie reg gebruik nie.<ref name="CDC2014T" /> Dié risiko is besonder groot in die dele van Afrika waar die siekte meestal voorkom en die gesondheidstelsels swak werk.<ref>{{cite web | vauthors = Salaam-Blyther T |date=26 Augustus 2014 |title=The 2014 Ebola Outbreak: International and U.S. Responses |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R43697.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903122230/http://fas.org/sgp/crs/row/R43697.pdf |archive-date=3 September 2014 |access-date=9 September 2014}}</ref> In sommige Afrikalande waar inspuitnaalde hergebruik word, het oordrag in [[hospitaal|hospitale]] plaasgevind, en sommige sentrums wat die siekte behandel, het nie lopende water nie.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=fsaWlKQ4OjcC&pg=PA141 |title=Emerging infectious diseases trends and issues |date=2007 |publisher=Springer |isbn=978-0-8261-0350-5 | veditors = Lashley FR, Durham JD |edition=2nd |location=New York |page=141 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509224252/https://books.google.com/books?id=fsaWlKQ4OjcC&pg=PA141 |archive-date=9 Mei 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=x15umovaD08C&pg=PA170 |title=Hunter's tropical medicine and emerging infectious disease |publisher=Elsevier |year=2013 |isbn=978-1-4557-4043-7 | veditors = Magill AJ, Strickland GT, Maguire JH, Ryan ET, Solomon T |edition=9th |location=London; New York |pages=170-172 |oclc=822525408 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160520120141/https://books.google.com/books?id=x15umovaD08C&pg=PA170 |archive-date=20 Mei 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=22 Mei 2018 |title=Questions and Answers on Ebola Hemorrhagic Fever |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/outbreaks/guinea/qa.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728032458/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/outbreaks/guinea/qa.html |archive-date=28 Julie 2017 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref>
Oordrag van die virus tussen mense deur die lug is nog nie tydens 'n uitbraak aangeteken nie<ref name="WHOAir2014" /> en is net onder streng laboratoriumtoestande aangetoon, en wel van varke na primate en tussen primate.<ref name="Funk2014" /><ref name="Chowell2014" /> Varke met die siekte kry baie hoë virusvlakke in hul [[long]]e eerder as in hul bloed en kan die siekte daarom versprei wanneer hulle nies of hoes, terwyl mense en ander primate die virus deur die hele liggaam en veral in die bloed versamel, maar nie juis in die longe nie.<ref name="virology1">{{cite web |date=27 September 2014 |title=Transmission of Ebola virus |url=http://www.virology.ws/2014/09/27/transmission-of-ebola-virus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129111738/http://www.virology.ws/2014/09/27/transmission-of-ebola-virus/ |archive-date=29 Januarie 2016 |access-date=22 Januarie 2016 |website=virology.ws}}</ref><ref name="Weingartl2012">{{cite journal |vauthors=Weingartl HM, Embury-Hyatt C, Nfon C, Leung A, Smith G, Kobinger G |date=November 2012 |title=Transmission of Ebola virus from pigs to non-human primates |journal=Scientific Reports |volume=2 |article-number=811 |bibcode=2012NatSR...2..811W |doi=10.1038/srep00811 |doi-access=free|pmc=3498927 |pmid=23155478}}</ref> Selfs in proewe waar besmette en onbesmette primate dieselfde lug gedeel het, is geen besmetting sonder werklike kontak gevind nie.<ref name="virology1" /><ref name="Weingartl2012" /> Verspreiding deur water of deur ander kos as wildsvleis is nie waargeneem nie, en verspreiding deur muskiete of ander insekte is nog nooit aangeteken nie.<ref name="CDC2014T" /><ref name="Chowell2014" />
Die kans op wye verspreiding in lande waar die mediese stelsel die regte isolasieprosedures kan volg, word as klein beskou, en iemand met die simptome van die siekte kan gewoonlik nie sonder hulp reis nie.<ref name="CDCPress2014" /><ref name="WHO2014T">{{cite web |date=14 Augustus 2014 |title=Air travel is low-risk for Ebola transmission |url=https://www.who.int/mediacentre/news/notes/2014/ebola-travel/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119231747/https://www.who.int/mediacentre/news/notes/2014/ebola-travel/en/ |archive-date=19 Januarie 2015 |publisher=World Health Organization (WHO)}}</ref>
== Patofisiologie ==
Soos ander filovirusse verdubbel die virus baie doeltreffend in baie soorte selle en lewer groot hoeveelhede virus in [[witbloedsel|witbloedselle]], in lewerselle, in [[bindweefsel]]selle en in die selle van die [[bynier]]e.<ref name="Ansari2014">{{cite journal |vauthors=Ansari AA |date=September 2014 |title=Clinical features and pathobiology of Ebolavirus infection |journal=J Autoimmun |volume=55 |pages=1-9 |doi=10.1016/j.jaut.2014.09.001 |pmid=25260583}}</ref> Die verdubbeling wek hoë vlakke van ontstekingseine op en lei tot 'n toestand soos [[bloedvergiftiging]].<ref name="Tosh2014" />
Die virus besmet mense vermoedelik deur die slymvliese of deur bresse in die vel.<ref name="Funk2014" /> Daarna is die selle wat die binnekant van die bloedvate uitvoer, saam met die lewer- en die immuunselle, die hoofteikens, en die immuunselle dra die virus na die naaste limfkliere waar dit verder verdubbel.<ref name="Funk2014" /> Van daar kan dit in die bloedstroom en die limfstelsel kom en deur die hele liggaam versprei.<ref name="Funk2014" /> Makrofage is die eerste selle wat besmet raak, en die besmetting laat hulle doodgaan; ander witbloedselle gaan ook dood, wat die aantal daarvan in die bloed abnormaal laag laat en die immuunreaksie verswak.<ref name="Chippaux2014" /><ref name="Funk2014" />
Die selle van die bloedvatwande kan binne drie dae ná die blootstelling besmet raak.<ref name="Chippaux2014" /> Die glikoproteïen wat die virus maak, verminder die beskikbaarheid van die molekules waarmee die selle aan die omringende struktuur vashou, wat die bloedvate beskadig en die bloedstolling ontwrig; die wye bloeding wat daarop volg, veroorsaak swelling en 'n skok weens die verlies aan bloedvolume.<ref name="Smith2005">{{cite book | vauthors = Smith T |url=https://archive.org/details/ebola0000smit |title=Ebola (Deadly Diseases and Epidemics) |publisher=Chelsea House Publications |year=2005 |isbn=978-0-7910-8505-9 |url-access=registration}}</ref> Die ontwrigte bloeding en stolling word aan 'n oormaat weefselfaktor toegeskryf wat die makrofage en die monosiete maak.<ref name="Goeijenbier2014" /> Die virus kan ook die sel se metabolisme oorneem: virusagtige deeltjies kan die metabolisme van bloedvat- sowel as immuunselle herprogrammeer.<ref>{{cite journal | vauthors = Tang H, Abouleila Y, Saris A, Shimizu Y, Ottenhoff TH, Mashaghi A | title = Ebola virus-like particles reprogram cellular metabolism | journal = Journal of Molecular Medicine | volume = 101 | issue = 5 | pages = 557-568 | date = Mei 2023 | pmid = 36959259 | pmc = 10036248 | doi = 10.1007/s00109-023-02309-4 }}</ref>
=== Ontduiking van die immuunstelsel ===
'n Besmetting met 'n filovirus steur ook die werking van die aangebore [[immuunstelsel]].<ref name="Misasi2014" /><ref name="Olejnik2011" /> Proteïene van die virus demp die reaksie van die menslike immuunstelsel deur die selle se vermoë te steur om interferone te maak en daarop te reageer.<ref name="Kuhl2012" /><ref name="Ramanan2011">{{cite journal |vauthors=Ramanan P, Shabman RS, Brown CS, Amarasinghe GK, Basler CF, Leung DW |date=September 2011 |title=Filoviral immune evasion mechanisms |journal=Viruses |volume=3 |issue=9 |pages=1634-1649 |doi=10.3390/v3091634 |pmc=3187693 |pmid=21994800 |doi-access=free}}</ref> Die struktuurproteïene VP24 en VP35 speel hierin die sleutelrol: VP24 keer dat die seinproteïen STAT1 in 'n naburige sel se kern inkom, wat die maak van antivirale proteïene stuit, en VP35 onderdruk die maak van interferon-beta regstreeks.<ref name="Kuhl2012" /><ref name="Ramanan2011" /> Deur dié reaksies te onderdruk, kan die virus vinnig deur die liggaam versprei.<ref name="Chippaux2014" />
== Diagnose ==
Wanneer die siekte vermoed word, is die pasiënt se reise, werk en blootstelling aan wilde diere belangrike aanwysings vir die verdere ondersoek.<ref>{{cite web |date=5 Mei 2021 |title=Screening Patients - For Clinicians - Ebola Virus Disease - CDC |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/clinicians/evaluating-patients/index.html |access-date=20 September 2022 |website=www.cdc.gov |language=en |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174419/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/clinicians/evaluating-patients/index.html |url-status=live }}</ref>
Laboratoriumtekens wat op die siekte kan dui sonder dat hulle dit bewys, is 'n lae [[bloedplaatjie]]telling, 'n witbloedseltelling wat eers daal en dan styg, verhoogde vlakke van die lewerensieme ALT en AST, en afwykings in die bloedstolling.<ref>{{cite journal |vauthors=Kortepeter MG, Bausch DG, Bray M |date=November 2011 |title=Basic clinical and laboratory features of filoviral hemorrhagic fever |journal=J Infect Dis |volume=204 |issue=Supplement 3 |pages=S810-16 |doi=10.1093/infdis/jir299 |pmid=21987756 |doi-access=free }}</ref> Die virusdeeltjies kan ook aan hul eiesoortige draadvorm in selkulture onder 'n [[elektronmikroskopie|elektronmikroskoop]] uitgeken word.<ref>{{cite journal |vauthors=Goldsmith CS, Miller SE |date=Oktober 2009 |title=Modern uses of electron microscopy for detection of viruses |journal=Clinical Microbiology Reviews |type=Review |volume=22 |issue=4 |pages=552-563 |doi=10.1128/CMR.00027-09 |pmc=2772359 |pmid=19822888}}</ref>
Die diagnose word bevestig deur die virus te isoleer of deur sy RNS, sy proteïene of die teenliggaampies daarteen in die bloed op te spoor.<ref name="CDC2014Diag">{{cite web |date=28 Januarie 2014 |title=Ebola Hemorrhagic Fever Diagnosis |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/diagnosis/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140924150049/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/diagnosis/index.html |archive-date=24 September 2014 |access-date=3 Augustus 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref> Die isolasie van die virus in 'n selkultuur, die opspoor van sy RNS met die polimerasekettingreaksie en die opspoor van sy proteïene met 'n ELISA-toets werk die beste in die vroeë stadiums van die siekte en ook op menslike oorskot, al is 'n selkultuur tydens 'n uitbraak dikwels nie haalbaar nie en is die polimerasekettingreaksie en die ELISA-toets in veldhospitale die algemeenste en die sensitiefste metodes.<ref name="Bro2016" /><ref name="Goeijenbier2014" /><ref name="CDC2014Diag" /><ref name="Grolla2005">{{cite journal |vauthors=Grolla A, Lucht A, Dick D, Strong JE, Feldmann H |date=September 2005 |title=Laboratory diagnosis of Ebola and Marburg hemorrhagic fever |journal=Bull Soc Pathol Exot |volume=98 |issue=3 |pages=205-209 |pmid=16267962}}</ref> Die opspoor van teenliggaampies is die betroubaarste in die later stadiums en by dié wat herstel: IgM-teenliggaampies is twee dae ná die begin van die simptome opspoorbaar en IgG-teenliggaampies ses tot 18 dae daarna.<ref name="CDC2014Diag" /><ref name="Goeijenbier2014" />
Met nuwe mobiele laboratoriums in dele van [[Liberië]] is die uitslae in 2014 binne drie tot vyf uur ná die indien van 'n monster verkry.<ref>{{cite web |date=Oktober 2014 |title=Liberia: New Ebola mobile lab speeds up diagnosis and improves care |url=https://www.who.int/features/2014/liberia-mobile-ebola-lab/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141024235048/http://who.int/features/2014/liberia-mobile-ebola-lab/en/ |archive-date=24 Oktober 2014 |access-date=26 Oktober 2014 |publisher=World Health Organization (WHO)}}</ref> In 2015 het die Wêreldgesondheidsorganisasie 'n vinnige antigeentoets goedgekeur wat die uitslag binne 15 minute gee: dit gee 'n korrekte positiewe uitslag by 92% van dié wat die siekte het en 'n korrekte negatiewe uitslag by 85% van dié wat dit nie het nie.<ref>{{cite web |title=First Antigen Rapid Test for Ebola through Emergency Assessment and Eligible for Procurement |url=https://www.who.int/medicines/ebola-treatment/1st_antigen_RT_Ebola/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220203131/https://www.who.int/medicines/ebola-treatment/1st_antigen_RT_Ebola/en/ |archive-date=20 Februarie 2015 |access-date=20 Februarie 2015 |publisher=World Health Organization (WHO)}}</ref> Omdat die toetse gespesialiseerde toerusting en opgeleide personeel verg en daar min geskikte laboratoriums in Wes-Afrika is, bly die diagnose dikwels laat.<ref>{{cite news | vauthors = Butler D |title=Ebola Experts Seek to Expand Testing |url=http://www.scientificamerican.com/article/ebola-experts-seek-to-expand-testing/ |url-status=live |magazine=Scientific American |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213012943/http://www.scientificamerican.com/article/ebola-experts-seek-to-expand-testing/ |archive-date=13 Desember 2014 |access-date=11 Desember 2014}}</ref> Die Amerikaanse voedsel- en geneesmiddelowerheid het in Desember 2014 'n polimerasekettingreaksietoets vir die Zaïre-virus goedgekeur.<ref>{{cite news | vauthors = Falconi M |date=29 Desember 2014 |title=Roche Secures Emergency Approval by U.S. Regulators for Ebola Test |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/roche-secures-emergency-approval-by-u-s-regulators-for-ebola-test-1419840858 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=29 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141229163045/http://www.wsj.com/articles/roche-secures-emergency-approval-by-u-s-regulators-for-ebola-test-1419840858 |archive-date=29 Desember 2014}}</ref>
=== Soortgelyke siektes ===
Die vroeë simptome kan na dié van ander siektes lyk wat algemeen in Afrika voorkom, soos malaria en denguekoors.<ref name="Gatherer 2014" /> Hulle lyk ook na dié van ander virale hemorragiese koorse soos marburgvirussiekte, Krim-Kongo-hemorragiese koors en [[Lassakoors]].<ref>{{cite book | veditors = Longo DL, Kasper DL, Jameson JL, Fauci AS, Hauser SL, Loscalzo J |title=Harrison's Principles of Internal Medicine |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |isbn=978-0-07-174889-6 |edition=18th |chapter=Chapter 197 }}</ref> Die volle lys van siektes wat oorweeg moet word, is lank en sluit onder meer [[Ingewandskoors|buiktifus]], [[Breinvliesontsteking|breinvliesontsteking]], bloedvergiftiging, [[masels]] en virushepatitis in.<ref>{{cite web |date=Julie 2008 |title=Viral Hemorrhagic Fever |url=https://www.sfcdcp.org/document.html?id=316 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130420174306/http://www.sfcdcp.org/document.html?id=316 |archive-date=20 April 2013 |access-date=17 Augustus 2014 |publisher=S.F. Dept Public Health – Infectious Disease Emergencies |format=PDF}}</ref> Siektes wat nie besmetlik is nie maar soortgelyke simptome kan gee, is onder andere akute promielositiese [[leukemie]], slangbyt, tekorte in die stollingsfaktore en warfarienvergiftiging.<ref name="Grolla2005" /><ref>{{cite journal |vauthors=Gear JH |date=Mei–Junie 1989 |title=Clinical aspects of African viral hemorrhagic fevers |journal=Rev Infect Dis |volume=11 |issue=Supplement 4 |pages=S777-82 |doi=10.1093/clinids/11.supplement_4.s777 |pmid=2665013}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Bogomolov BP |year=1998 |title=Differential diagnosis of infectious diseases with hemorrhagic syndrome |journal=Terapevticheskii Arkhiv |volume=70 |issue=4 |pages=63-68 |pmid=9612907}}</ref>
== Voorkoming ==
=== Entstowwe ===
'n [[Entstof]] teen Ebola, rVSV-ZEBOV, is in Desember 2019 in die Verenigde State van Amerika goedgekeur. Dit blyk tien dae ná die [[inenting]] volkome beskermend te wees en is tussen 2014 en 2016 in Guinee ondersoek.<ref name="FDA2019Vac" /> Teen 2019 is meer as 100 000 mense teen die siekte ingeënt,<ref>{{cite news |last1=Mahamba |first1=Fiston |last2=Nebehay |first2=Stephanie |date=3 Mei 2019 |title=Congo Ebola deaths surpass 1,000 as attacks on treatment centers go on |url=https://www.reuters.com/article/us-health-ebola-who/congo-ebola-death-toll-to-hit-1000-new-vaccine-planned-who-idUSKCN1S9161 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508094044/https://www.reuters.com/article/us-health-ebola-who/congo-ebola-death-toll-to-hit-1000-new-vaccine-planned-who-idUSKCN1S9161 |archive-date=8 Mei 2019 |access-date=8 Mei 2019 |work=Reuters}}</ref> en die Wêreldgesondheidsorganisasie het berig dat sowat 345 000 mense die entstof tydens die epidemie in Kivu van 2018 tot 2020 gekry het.<ref>{{cite web |title=Ebola virus disease: Vaccines |url=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/ebola-vaccines |access-date=29 Maart 2023 |website=www.who.int |language=en |archive-date=29 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329030714/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/ebola-vaccines |url-status=live }}</ref>
=== Infeksiebeheer ===
[[Lêer:Donna Wood, Nurse and NHS Ebola volunteer (15652582937).jpg|duimnael|'n Britse verpleegster in beskermende klere]]
Mense wat vir dié met die siekte sorg, behoort beskermende klere te dra: 'n masker, [[handskoen]]e, 'n oortrekpak en oogbeskerming wat geen vel oop laat nie.<ref name="CDC2014P">{{cite web |date=31 Julie 2014 |title=Ebola Hemorrhagic Fever Prevention |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/prevention/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140904125431/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/prevention/index.html |archive-date=4 September 2014 |access-date=2 Augustus 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref><ref name="Oct2014CDC">{{cite web |date=20 Oktober 2014 |title=Guidance on Personal Protective Equipment To Be Used by Healthcare Workers During Management of Patients with Ebola Virus Disease in U.S. Hospitals, Including Procedures for Putting On (Donning) and Removing (Doffing) |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/hcp/procedures-for-ppe.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022024557/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/hcp/procedures-for-ppe.html |archive-date=22 Oktober 2014 |access-date=22 Oktober 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref> Dieselfde geld vir almal wat voorwerpe hanteer wat met 'n besmette mens se liggaamsvloeistowwe besmet kan wees.<ref name="CDCBook1998">{{cite book |author=Centers for Disease Control and Prevention and World Health Organization |url=https://www.cdc.gov/vhf/abroad/pdf/african-healthcare-setting-vhf.pdf |title=Infection Control for Viral Haemorrhagic Fevers in the African Health Care Setting |date=Desember 1998 |location=Atlanta |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708093022/https://www.cdc.gov/vhf/abroad/pdf/african-healthcare-setting-vhf.pdf |archive-date=8 Julie 2017}}</ref> Die Amerikaanse sentrums vir siektebeheer het in 2014 begin aanbeveel dat mediese personeel geleer word hoe om die toerusting reg aan en uit te trek, en dat 'n opgeleide persoon elke stap daarvan dophou.<ref name="Oct2014CDC" /> In [[Sierra Leone]] duur die opleiding in die gebruik van sulke toerusting sowat 12 dae.<ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/ebola/11155840/Ebola-medics-better-trained-in-Sierra-Leone-than-Spain.html |title=Ebola medics 'better trained in Sierra Leone than Spain' |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012163257/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/ebola/11155840/Ebola-medics-better-trained-in-Sierra-Leone-than-Spain.html |archive-date=12 Oktober 2014 |work=The Telegraph |vauthors=Govan F |date=11 Oktober 2014}}</ref> In [[Uganda]] was ligter beskermende toerusting in 2022 beskikbaar, saam met die moontlikheid om pasiënte deur vensters in die behandelingstente te monitor en met hulle te praat totdat dit nodig word om in te gaan.<ref name="Guiliani2022">Ebola in Uganda: {{cite web | vauthors = Guiliani R |title=Our game-changing treatment centres will save more lives |url=https://msf.org.uk/article/ebola-uganda-our-game-changing-treatment-centres-will-save-more-lives |archive-url=https://web.archive.org/web/20221115224626/https://msf.org.uk/article/ebola-uganda-our-game-changing-treatment-centres-will-save-more-lives |archive-date=15 November 2022 |access-date=15 November 2022 |publisher=msf.org.urk}}</ref> Dat 'n gemeenskap verstaan hoeveel 'n vroeë opname die kans op oorlewing verbeter, is vir die pasiënt sowel as vir die infeksiebeheer belangrik.<ref name="Guiliani2022" />
Die besmette persoon behoort van ander mense afgesonder te word, en alle toerusting, mediese afval, pasiëntafval en oppervlakke wat met liggaamsvloeistowwe in aanraking kon kom, moet gedesinfekteer word.<ref name="CDC2014P" /><ref name="CDCBook1998" /> Tydens die uitbraak van 2014 is pakkette saamgestel om families te help om die siekte in hul eie huise te behandel, met beskermende klere, chloorpoeier en ander skoonmaakware daarin.<ref>{{cite web | url = https://time.com/3481394/equipping-homes-to-treat-ebola-patients/ | title = This Is How Ebola Patients Are Equipping Their Homes | archive-url = https://web.archive.org/web/20150305172616/http://time.com/3481394/equipping-homes-to-treat-ebola-patients/ | archive-date=5 Maart 2015 | work = Time Magazine | vauthors = Sifferlin A | url-status = live | date = 9 Oktober 2014 }}</ref> Die virus kan met hitte uitgewis word, naamlik 30 tot 60 minute lank by 60 °C of vyf minute se kook, en oppervlakke kan met alkohol, skoonmaakmiddels, [[bleikmiddel]] of ander geskikte desinfektante behandel word.<ref name="PHAC2001" /><ref>{{cite journal |date=Augustus 2014 |title=Interim infection prevention and control guidance for care of patients with suspected or confirmed filovirus haemorrhagic fever in health-care settings, with focus on Ebola |publisher=World Health Organization (WHO) |id=WHO/HIS/SDS/2014.4 Rev. 1 |hdl-access=free |hdl=10665/130596 |periodical=WHO Technical Documents |last1=Organization |first1=World Health }}</ref>
Die Wêreldgesondheidsorganisasie beveel aan dat die publiek oor die risikofaktore en die beskermende maatreëls voorgelig word, onder meer om direkte kontak met besmette mense te vermy en om gereeld met seep en water [[handewas|hande te was]].<ref name="WHO2014" /><ref>{{cite web |date=6 September 2014 |title=Ebola – 5 tips to avoid the deadly disease |url=https://plan-international.org/about-plan/resources/news/ebola-outbreak-5-tips-to-avoid-the-deadly-disease/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150324061050/http://plan-international.org/about-plan/resources/news/ebola-outbreak-5-tips-to-avoid-the-deadly-disease/ |archive-date=24 Maart 2015 |publisher=Plan International }}</ref> [[Wildsvleis]], 'n belangrike bron van proteïene in die dieet van party Afrikane, moet met beskermende klere hanteer en voorberei en deeglik gaargemaak word voordat dit geëet word.<ref name="WHO2014" /> Uitbrekings onder die wilde diere wat geëet word, kan 'n ooreenstemmende menslike uitbraak voorafgaan, en sulke uitbrekings onder diere word sedert 2003 gemonitor om menslike uitbrekings te voorspel en te voorkom.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Rouquet P, Froment JM, Bermejo M, Kilbourn A, Karesh W, Reed P, Kumulungui B, Yaba P, Délicat A, Rollin PE, Leroy EM |date=Februarie 2005 |title=Wild animal mortality monitoring and human Ebola outbreaks, Gabon and Republic of Congo, 2001-2003 |journal=Emerg. Infect. Dis. |volume=11 |issue=2 |pages=283-290 |doi=10.3201/eid1102.040533 |issn=1080-6040 |pmc=3320460 |pmid=15752448 |bibcode=2005EIDis..11..283R }}</ref>
Waar iemand van die siekte sterf, moet direkte kontak met die lyk vermy word, en [[begrafnis]]rituele waarby mense die lyk aanraak, moet so herontwerp word dat daar 'n beskermende grens tussen die dooie en die lewendes bly.<ref name="CDC2014P" /><ref name="CDCBook1998" /><ref>{{cite web |date=1 Junie 2014 |title=Section 7: Use Safe Burial Practices |url=https://www.who.int/csr/resources/publications/ebola/whoemcesr982sec7-9.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226091100/https://www.who.int/csr/resources/publications/ebola/whoemcesr982sec7-9.pdf |archive-date=26 Februarie 2015 |website=Information resources on Ebola virus disease |publisher=World Health Organization (WHO) }}</ref> Sosiale antropoloë kan help om alternatiewe vir die tradisionele reëls te vind.<ref>{{cite web | vauthors = Fassassi A |date=September 2014 |title=How anthropologists help medics fight Ebola in Guinea |url=http://www.scidev.net/global/cooperation/feature/anthropologists-medics-ebola-guinea.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006112752/http://www.scidev.net/global/cooperation/feature/anthropologists-medics-ebola-guinea.html |archive-date=6 Oktober 2014 |access-date=3 Oktober 2014 |publisher=SciDev.Net }}</ref> In laboratoriums waar die diagnostiese toetse gedoen word, is 'n insluiting op bioveiligheidsvlak 4 nodig, en die navorsers moet daarvoor opgelei wees.<ref>{{cite web |title=Ebola: Control and Prevention |url=https://www.osha.gov/SLTC/ebola/control_prevention.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109145135/https://www.osha.gov/SLTC/ebola/control_prevention.html |archive-date=9 November 2014 |access-date=9 November 2014 |publisher=Occupational Safety and Health Administration (OSHA) }}</ref>
=== Afsondering en kontakopsporing ===
Afsondering beteken dat dié wat siek is, van dié wat nie siek is nie geskei word, terwyl kwarantyn beteken dat dié wat blootgestel kon word, geskei word totdat hulle tekens van die siekte toon of nie meer 'n risiko loop nie.<ref>{{cite web |date=28 Augustus 2014 |title=About Quarantine and Isolation |url=https://www.cdc.gov/quarantine/quarantineisolation.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020041517/https://www.cdc.gov/quarantine/quarantineisolation.html |archive-date=20 Oktober 2014 |access-date=26 Oktober 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref> Kwarantyn verminder die verspreiding gewoonlik doeltreffend, en regerings plaas dikwels die gebiede waar die siekte voorkom, of die mense wat dit buite so 'n gebied kan oordra, onder kwarantyn.<ref>{{cite book | vauthors = Sompayrac L |url=https://archive.org/details/howpathogenicvir0000somp |title=How pathogenic viruses work |date=2002 |publisher=Jones and Bartlett Publishers |isbn=978-0-7637-2082-7 |edition=3rd |location=Boston |page=[https://archive.org/details/howpathogenicvir0000somp/page/87 87] |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Alazard-Dany N, Ottmann Terrangle M, Volchkov V |date=April 2006 |title=[Ebola and Marburg viruses: the humans strike back] |url=https://www.medecinesciences.org/articles/medsci/pdf/2006/05/medsci2006224p405.pdf |journal=Med Sci (Paris) |language=fr |volume=22 |issue=4 |pages=405-410 |doi=10.1051/medsci/2006224405 |pmid=16597410 |doi-access=free |access-date=20 Augustus 2019 |archive-date=22 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222201753/https://www.medecinesciences.org/articles/medsci/pdf/2006/05/medsci2006224p405.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=19 Augustus 2014 |title=Ebola virus disease update – west Africa |url=https://www.who.int/csr/don/2014_08_19_ebola/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022110953/https://www.who.int/csr/don/2014_08_19_ebola/en/ |archive-date=22 Oktober 2014 |access-date=26 Oktober 2014 |publisher=World Health Organization (WHO)}}</ref>
Kontakopsporing word as belangrik beskou om 'n uitbraak te beheer. Dit kom daarop neer dat elkeen wat naby kontak met 'n besmette persoon gehad het, opgespoor en 21 dae lank vir tekens van die siekte dopgehou word; wie van hulle siek word, word afgesonder, getoets en behandel, en die proses word met daardie mense se kontakte herhaal.<ref>{{cite journal |vauthors=Frieden TR, Damon I, Bell BP, Kenyon T, Nichol S |date=25 September 2014 |title=Ebola 2014 – New Challenges, New Global Response and Responsibility |journal=New England Journal of Medicine |volume=371 |issue=13 |pages=1177-1180 |doi=10.1056/NEJMp1409903 |pmid=25140858|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web |title=What is Contact Tracing? |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/pdf/contact-tracing.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912114723/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/pdf/contact-tracing.pdf |archive-date=12 September 2014 |access-date=15 September 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref> Die Wêreldgesondheidsorganisasie het in Augustus 2014 bevind dat 'n verbod op reise nie help om die verspreiding te verminder nie.<ref name="WHO2014T" /> Die Amerikaanse sentrums vir siektebeheer het in Oktober 2014 vier risikovlakke omskryf waarvolgens besluit word of iemand 21 dae lank gemonitor word en of sy openbare bedrywighede beperk word.<ref>{{cite web |date=27 Oktober 2014 |title=Monitoring Symptoms and Controlling Movement to Stop Spread of Ebola |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2014/fs1027-monitoring-symptoms-controlling-movement.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028032016/https://www.cdc.gov/media/releases/2014/fs1027-monitoring-symptoms-controlling-movement.html |archive-date=28 Oktober 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref>
== Behandeling ==
[[Lêer:Ebola outbreak in Gulu Municipal Hospital.jpg|duimnael|'n Afsonderingsaal in die munisipale hospitaal van Gulu in Uganda tydens die uitbraak van Oktober 2000]]
Die behandeling is hoofsaaklik ondersteunend.<ref name="Clark2012">{{cite journal |vauthors=Clark DV, Jahrling PB, Lawler JV |date=September 2012 |title=Clinical management of filovirus-infected patients |journal=Viruses |volume=4 |issue=9 |pages=1668-1686 |doi=10.3390/v4091668 |pmc=3499825 |pmid=23170178 |doi-access=free}}</ref> Vroeë ondersteunende sorg met rehidrasie en die behandeling van die simptome verbeter die kans op oorlewing aansienlik.<ref name="WHO2014" /><ref name="Guiliani2022" /> Die rehidrasie kan deur die mond of in die bloedvate gegee word, en die sorg kan die behandeling van pyn, naarheid, koors en angs insluit.<ref name="Clark2012" /> Die Wêreldgesondheidsorganisasie beveel aan dat [[aspirien]] en ibuprofen vir pyn vermy word, omdat dié middels die risiko van bloeding verhoog.<ref>{{cite web |title=Ebola messages for the general public |url=https://www.who.int/csr/disease/ebola/messages/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141025120028/https://www.who.int/csr/disease/ebola/messages/en/ |archive-date=25 Oktober 2014 |access-date=26 Oktober 2014 |publisher=World Health Organization (WHO)}}</ref>
Bloedprodukte soos rooibloedselle, bloedplaatjies en [[bloedplasma]] kan ook gebruik word, en ander middels wat die bloedstolling reël, onder hulle heparien, is al probeer.<ref name="Clark2012" /> Middels teen malaria en [[Antibiotikum|antibiotika]] word dikwels gegee voordat die diagnose bevestig is, al is daar geen getuienis dat dit help nie.<ref name="Clark2012" /> In die ontwikkelde wêreld word intensiewe sorg dikwels gebruik, wat die bloedvolume en die soutbalans in stand hou en enige bakteriese infeksies behandel; dialise kan vir nierversaking nodig wees en 'n meganiese suurstofvoorsiening vir longprobleme.<ref name="Feldmann2011" /> Waar hospitaalsorg nie moontlik is nie, was die organisasie se riglyne vir sorg tuis redelik suksesvol: handdoeke wat in 'n bleikmiddeloplossing gedoop is, word gebruik om besmette mense of lyke te beweeg, en dié wat sorg gee, word aangeraai om hul hande met 'n bleikmiddeloplossing te was en hul mond en neus met 'n lap te bedek.<ref>{{cite web |title=Annex 18. Transmission risk reduction of filoviruses in home-care settings |url=https://www.who.int/csr/disease/ebola/Annex_18_risk_reduction_home_care.pdf?ua=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141026092619/https://www.who.int/csr/disease/ebola/Annex_18_risk_reduction_home_care.pdf?ua=1 |archive-date=26 Oktober 2014 |access-date=26 Oktober 2014 |publisher=World Health Organization (WHO)}}</ref>
Twee behandelings met monoklonale teenliggaampies verbeter die uitkoms bewysbaar.<ref>{{cite web |title=Ebola Treatment Research |url=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/ebola-treatment |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190820100501/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/ebola-treatment |archive-date=20 Augustus 2019 |access-date=20 Augustus 2019 |publisher=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases}}</ref><ref>{{cite web |title=Independent Monitoring Board Recommends Early Termination of Ebola Therapeutics Trial in DRC Because of Favorable Results with Two of Four Candidates |date=12 Augustus 2019 |url=https://www.niaid.nih.gov/news-events/independent-monitoring-board-recommends-early-termination-ebola-therapeutics-trial-drc |access-date=20 Augustus 2019 |publisher=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases |archive-date=19 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819184035/https://www.niaid.nih.gov/news-events/independent-monitoring-board-recommends-early-termination-ebola-therapeutics-trial-drc }}</ref> Die Amerikaanse voedsel- en geneesmiddelowerheid het atoltivimab/maftivimab/odesivimab (Inmazeb) in Oktober 2020 vir die behandeling van besmettings deur die Zaïre-ebolavirus goedgekeur,<ref name="FDAPR2020" /> en ansuvimab (Ebanga) in Desember 2020 vir dieselfde virus, saam met ondersteunende sorg; daar is geen gedokumenteerde bewys dat ansuvimab teen ander ebolavirusse, soos die Soedan-virus, werk nie.<ref>{{cite journal |last1=Mulangu |first1=Sabue |last2=Dodd |first2=Lori E. |last3=Davey |first3=Richard T. |last4=Mbaya |first4=Olivier Tshiani |last5=Proschan |first5=Michael |last6=Mukadi |first6=Daniel |last7=Manzo |first7=Mariano Lusakibanza |last8=Nzolo |first8=Didier |last9=Oloma |first9=Antoine Tshomba |last10=Ibanda |first10=Augustin |last11=Ali |first11=Rosine |last12=Coulibaly |first12=Sinaré |last13=Levine |first13=Adam C. |last14=Grais |first14=Rebecca |last15=Diaz |first15=Janet |date=2019-12-12 |title=A Randomized, Controlled Trial of Ebola Virus Disease Therapeutics |journal=New England Journal of Medicine |volume=381 |issue=24 |pages=2293-2303 |doi=10.1056/NEJMoa1910993 |pmid=31774950 |pmc=10680050 |issn=0028-4793}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Rojek |first1=Amanda |last2=Fieggen |first2=Joshua |last3=Apiyo |first3=Paska |last4=Caluwaerts |first4=Séverine |last5=Fowler |first5=Robert A |last6=Kaleebu |first6=Pontiano |last7=Kojan |first7=Richard |last8=Lado |first8=Marta |last9=Lambe |first9=Teresa |last10=Dunning |first10=Jake |last11=Horby |first11=Peter |date=Maart 2025 |title=Ebola disease: bridging scientific discoveries and clinical application |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S147330992400673X |journal=The Lancet Infectious Diseases |language=en |volume=25 |issue=3 |pages=e165–e176 |doi=10.1016/S1473-3099(24)00673-X |pmid=39675368 |url-access=subscription }}</ref> Die owerheid waarsku ook teen advertensies wat onbewese of bedrieglike voordele vir allerlei middels teen Ebola voorhou.<ref>{{cite press release |title=FDA warns consumers about fraudulent Ebola treatment products |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm410086.htm |access-date=20 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118091309/http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm410086.htm |archive-date=2017-01-18 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/7993/20170111194035/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm410086.htm |archivedate=11 Januarie 2017}}</ref><ref>{{cite web |date=22 September 2014 |title=Natural Solutions Foundation Warning Letter |url=https://www.fda.gov/inspections-compliance-enforcement-and-criminal-investigations/warning-letters/natural-solutions-foundation-09222014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008213137/https://www.fda.gov/ICECI/EnforcementActions/WarningLetters/2014/ucm416051.htm |archive-date=8 Oktober 2014 |access-date=9 Oktober 2014 |publisher=U.S. Food and Drug Administration (FDA)}}</ref>
== Prognose ==
Uitbrekings het 'n sterftesyfer van tussen 25% en 90% onder die besmettes gehad, met 'n gemiddeld van sowat 50% in 2014.<ref name="WHO2014" /> Die hoogste syfer, 90%, was dié van die uitbraak van 2002 en 2003 in die Republiek van die Kongo.<ref>{{cite web |title=More or Less behind the stats Ebola |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p0244jdt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903044359/http://www.bbc.co.uk/programmes/p0244jdt |archive-date=3 September 2014 |access-date=8 Oktober 2014 |publisher=BBC World Service}}</ref> Die virussoort en die tydsberekening van die behandeling speel 'n deurslaggewende rol, en 'n vroeë opname in 'n behandelingsentrum verhoog die oorlewingsyfer aansienlik.<ref name="Guiliani2022" />
=== Post-ebolasindroom ===
Wie die siekte oorleef, kan vinnig en volkome herstel, maar 'n groot deel van die oorlewendes ontwikkel ná die akute fase die sogenaamde post-ebolasindroom.<ref name="Goeijenbier2014" /><ref name="Shantha2017">{{cite journal |vauthors=Shantha JG, Crozier I, Yeh S |date=November 2017 |title=An update on ocular complications of Ebola virus disease |journal=Current Opinion in Ophthalmology |volume=28 |issue=6 |pages=600-606 |doi=10.1097/ICU.0000000000000426 |pmc=5988239 |pmid=28872492}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rojas M, Monsalve DM, Pacheco Y, Acosta-Ampudia Y, Ramírez-Santana C, Ansari AA, Gershwin ME, Anaya JM |date=Januarie 2020 |title=Ebola virus disease: An emerging and re-emerging viral threat |url= |journal=Journal of Autoimmunity |volume=106 |issue= |article-number=102375 |doi=10.1016/j.jaut.2019.102375 |pmid=31806422|doi-access=free }}</ref> Diegene wat oorleef, het gereeld spier- en gewrigspyn, 'n ontsteking van die lewer, verminderde gehoor, moegheid, swakheid, verminderde aptyt en moeilikheid om gewig op te tel.<ref name="Hun2012" /><ref name="Tosh2014">{{cite journal|vauthors=Tosh PK, Sampathkumar P |title=What Clinicians Should Know About the 2014 Ebola Outbreak|journal=Mayo Clin Proc|volume=89|issue=12|pages=1710-1717|date=Desember 2014|pmid=25467644|doi=10.1016/j.mayocp.2014.10.010}}</ref> Langdurige gevalle word dikwels ook deur 'n ontsteking van die testikels, versteurings van die gemoed en die slaap, buikpyn, afwykings in die [[menstruasie]], [[miskraam|miskrame]], afskilferende vel of haarverlies gekompliseer.<ref name="Goeijenbier2014" /><ref name="Shantha2017" /> Probleme met die sig kan ontwikkel: 'n ontsteking en swelling van die middelste laag van die oog is die algemeenste oogprobleem onder oorlewendes, en 'n sensitiwiteit vir lig, oormatige trane en 'n verlies aan sig is al beskryf.<ref>{{cite web |title=An emergency within an emergency: caring for Ebola survivors |url=http://www.afro.who.int/en/sierra-leone/press-materials/item/7908-an-emergency-within-an-emergency-caring-for-ebola-survivors.html |website=World Health Organization |access-date=12 Augustus 2015 |date=7 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813163313/http://www.afro.who.int/en/sierra-leone/press-materials/item/7908-an-emergency-within-an-emergency-caring-for-ebola-survivors.html |archive-date=13 Augustus 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="Shantha2017" /><ref>{{cite journal |vauthors=Wiwanitkit S, Wiwanitkit V |date=2015 |title=Ocular problem in Ebola virus infection: A short review |journal=Saudi Journal of Ophthalmology |volume=29 |issue=3 |pages=225-226 |doi=10.1016/j.sjopt.2015.02.006 |pmc=4487942 |pmid=26155084}}</ref>
Die virus kan ná die besmetting in dele van die liggaam soos die oë, die borste en die [[Testikel|testikels]] agterbly.<ref name="VarkeyShantha2015" /><ref name="cdc9months" /><ref>{{cite journal |vauthors=Mackay IM, Arden KE |year=2015 |title=Ebola virus in the semen of convalescent men |journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=15 |issue=2 |pages=149-150 |doi=10.1016/S1473-3099(14)71033-3 |issn=1473-3099 |pmid=25467652}}</ref> Oordrag deur geslagsomgang ná die herstel word vermoed, maar word as selde beskou.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogstad KE, Tunbridge A |date=Februarie 2015 |title=Ebola virus as a sexually transmitted infection |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |volume=28 |issue=1 |pages=83-85 |doi=10.1097/qco.0000000000000135 |pmid=25501666 |s2cid=7538665}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Christie A, Davies-Wayne GJ, Cordier-Lassalle T, Blackley DJ, Laney AS, Williams DE, Shinde SA, Badio M, Lo T, Mate SE, Ladner JT, Wiley MR, Kugelman JR, Palacios G, Holbrook MR, Janosko KB, de Wit E, van Doremalen N, Munster VJ, Pettitt J, Schoepp RJ, Verhenne L, Evlampidou I, Kollie KK, Sieh SB, Gasasira A, Bolay F, Kateh FN, Nyenswah TG, De Cock KM, ((Centers for Disease Control and Prevention (CDC))) |date=8 Mei 2015 |title=Possible sexual transmission of Ebola virus – Liberia, 2015 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=64 |issue=17 |pages=479-481 |pmc=4584553 |pmid=25950255}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Sprecher, A |date=14 Oktober 2015 |title=Handle Survivors with Care |journal=The New England Journal of Medicine |volume=377 |issue=15 |pages=1480-1482 |doi=10.1056/NEJMe1512928 |pmid=26465064 |doi-access=free|hdl=10144/619038 |hdl-access=free }}</ref>
'n Studie van 148 oorlewendes en 81 onbesmette naby kontakte in Liberië het in 2026 bevind dat die oorlewendes beduidend hoër langtermynsyfers van kognitiewe inkorting, moegheid en afwykings van die breinnerwe as die kontrolegroep gehad het. Slegter uitkomste het met 'n erger akute siekte en, onverwags, met hoër oorblywende vlakke van teenliggaampies saamgehang, wat daarop dui dat 'n voortgaande immuunproses tot die blywende simptome kan bydra. Soortgelyke bevindings uit 'n studie van die oorlewendes van die uitbraak in Uganda van 2022 en 2023 dui daarop dat Ebola as 'n siekte van die senuweestelsel beskou kan word.<ref>{{cite journal |vauthors=Billioux BJ, Reilly C, Van Ryn C, ((et al.)) |title=Neurological Manifestations in Adult Survivors of Ebola Virus Disease |journal=JAMA Neurology |date=10 Junie 2026 |volume=83 |issue=8 |pages=739-748 |doi=10.1001/jamaneurol.2026.2112 |pmid=42268636 |pmc=13254803 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Muwonge H, Nasimiyu C, Bakamutumaho B, ((et al.)) |title=Long-term clinical sequelae among Sudan ebolavirus disease survivors 2 years post-infection: a matched cohort study |journal=BMC Medicine |date=18 Julie 2025 |volume=23 |issue=1 |article-number=432 |doi=10.1186/s12916-025-04271-z |doi-access=free |pmid=40682158 |pmc=12275283 }}</ref>
== Geskiedenis en uitbrekings ==
Van 1976, toe die siekte die eerste keer uitgeken is, tot 2013 het die Wêreldgesondheidsorganisasie 2 387 bevestigde gevalle met 1 590 sterftes in 24 uitbrekings aangeteken.<ref name="WHO2014" /><ref>{{cite journal |vauthors=Dixon MG, Schafer IJ |date=Junie 2014 |title=Ebola viral disease outbreak – West Africa, 2014 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/pdf/wk/mm6325.pdf |url-status=live |journal=MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep. |volume=63 |issue=25 |pages=548-551 |pmc=5779383 |pmid=24964881 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023224947/https://www.cdc.gov/mmwr/pdf/wk/mm6325.pdf |archive-date=23 Oktober 2020 |access-date=7 April 2020}}</ref> Die grootste uitbraak tot dusver was die epidemie in Wes-Afrika van 2013 tot 2016.<ref>{{cite web |date=31 Julie 2014 |title=CDC urges all US residents to avoid nonessential travel to Liberia, Guinea and Sierra Leone because of an unprecedented outbreak of Ebola |url=https://wwwnc.cdc.gov/travel/notices/warning/ebola-liberia |archive-url=https://web.archive.org/web/20140809181737/https://wwwnc.cdc.gov/travel/notices/warning/ebola-liberia |archive-date=9 Augustus 2014 |access-date=2 Augustus 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref><ref>{{cite web |date=4 Augustus 2014 |title=2014 Ebola Outbreak in West Africa |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/outbreaks/2014-west-africa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141002134254/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/outbreaks/2014-west-africa/ |archive-date=2 Oktober 2014 |access-date=5 Augustus 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref>
=== Die uitbrekings van 1976 ===
[[Lêer:Cotton Factory in Nzara, South Sudan.jpg|duimnael|Die katoenfabriek in Nzara in Suid-Soedan, waar die eerste uitbraak begin het]]
Die eerste bekende uitbraak is pas ná die tyd uitgeken. Dit het tussen Junie en November 1976 in Nzara in die destydse [[Soedan]], vandag [[Suid-Soedan]], voorgekom en is deur die Soedan-ebolavirus veroorsaak. Dit het 284 mense besmet en 151 van hulle doodgemaak, en die eerste geval wat uitgeken kon word, was 'n winkelbestuurder in 'n katoenfabriek in Nzara wat op 27 Junie siek geword het, op 30 Junie in die hospitaal opgeneem is en op 6 Julie gesterf het.<ref name="Feldmann2011" /><ref name="WHOSudan1976">{{cite web |title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976 |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013194802/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf |archive-date=13 Oktober 2014 |access-date=8 Oktober 2014}}</ref> Die personeel van die Wêreldgesondheidsorganisasie het geweet dat hulle met 'n onbekende siekte te doen het, maar die virus is pas 'n paar maande later in Zaïre uitgeken en benoem.<ref name="WHOSudan1976" />
Die tweede uitbraak het op 26 Augustus 1976 in Yambuku, 'n klein plattelandse dorpie in die noorde van Zaïre, begin en is deur 'n ander virus in dieselfde geslag veroorsaak, die Zaïre-ebolavirus.<ref>{{cite book |vauthors=Hewlett B, Hewlett B |url=https://books.google.com/books?id=aboFAAAAQBAJ&pg=PA103 |title=Ebola, Culture and Politics: The Anthropology of an Emerging Disease |date=2007 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-111-79731-7 |page=103 |access-date=31 Julie 2014 |archive-date=21 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521144049/https://books.google.com/books?id=aboFAAAAQBAJ&pg=PA103 |url-status=live }}</ref><ref name="Feldmann2003">{{cite journal |vauthors=Feldmann H, Jones S, Klenk HD, Schnittler HJ |date=Augustus 2003 |title=Ebola virus: from discovery to vaccine |journal=Nature Reviews Immunology |volume=3 |issue=8 |pages=677-685 |doi=10.1038/nri1154 |pmid=12974482 |s2cid=27486878|doi-access=free }}</ref> Die eerste besmette mens was die dorpskool se hoof, Mabalo Lokela, wat op 26 Augustus 1976 die eerste simptome gekry het. Hy het van 'n reis na die noorde van Zaïre teruggekom waar hy tussen 12 en 22 Augustus die Ebolarivier besoek het. Daar is eers gedink dat hy malaria het en hy het kinien gekry, maar sy toestand het vererger, hy is op 5 September in die Yambuku-sendinghospitaal opgeneem en hy het op 8 September gesterf.<ref name="WHOZaire1976">{{cite journal |last=Report of an International Commission |year=1978 |title=Ebola haemorrhagic fever in Zaire, 1976 |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_271-293.pdf |journal=Bull. World Health Organ. |volume=56 |issue=2 |pages=271-293 |pmc=2395567 |pmid=307456 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808213715/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56%282%29_271-293.pdf |archive-date=8 Augustus 2014 |access-date=14 Augustus 2014 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Centers for Disease Control Prevention (CDC) |year=1995 |title=Outbreak of Ebola Viral Hemorrhagic Fever – Zaire, 1995 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00037078.htm |url-status=live |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=44 |issue=19 |pages=381-382 |pmid=7739512 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625191457/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00037078.htm |archive-date=25 Junie 2017 }}</ref>
Kort ná Lokela se dood het ander mense wat met hom in aanraking was ook gesterf, en paniek het in Yambuku uitgebreek. Die land se minister van gesondheid en president [[Mobutu Sese Seko]] het die hele streek, Yambuku en die hoofstad [[Kinshasa]] inbegrepe, tot 'n kwarantyngebied verklaar: niemand kon in- of uitgaan nie, die paaie, waterweë en vliegvelde is onder krygswet geplaas en die skole, ondernemings en organisasies is gesluit.<ref name="Stimola">{{cite book | vauthors = Stimola A |url=https://archive.org/details/ebola0000stim/page/31 |title=Ebola |publisher=Rosen Pub. |year=2011 |isbn=978-1-4358-9433-4 |edition=1st |location=New York |pages=[https://archive.org/details/ebola0000stim/page/31 31, 52] |url-access=registration}}</ref> Die eerste reaksie is deur Kongolese dokters gelei, onder hulle Jean-Jacques Muyembe-Tamfum, een van die ontdekkers van die virus; hy het 'n bloedmonster van 'n Belgiese non geneem wat Peter Piot uiteindelik gebruik het om die onbekende virus uit te ken, en hy was ook die eerste wetenskaplike wat regstreeks met die siekte in aanraking gekom en dit oorleef het.<ref>{{cite news |title=This Congolese Doctor Discovered Ebola But Never Got Credit For It – Until Now |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2019/11/04/774863495/this-congolese-doctor-discovered-ebola-but-never-got-credit-for-it-until-now |access-date=5 November 2019 |archive-date=5 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105012037/https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2019/11/04/774863495/this-congolese-doctor-discovered-ebola-but-never-got-credit-for-it-until-now |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |vauthors=McNeish H |date=24 Maart 2017 |title=He Treated The Very First Ebola Cases 40 Years Ago. Then He Watched The World Forget. |url=https://www.huffpost.com/entry/ebola-neglected-tropical-diseases_n_58d2ac02e4b0f838c62e9e0d |access-date=5 November 2019 |website=HuffPost |archive-date=25 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725203823/https://www.huffpost.com/entry/ebola-neglected-tropical-diseases_n_58d2ac02e4b0f838c62e9e0d |url-status=live }}</ref> Navorsers van die Amerikaanse sentrums vir siektebeheer, Piot inbegrepe, het later aangekom en opgemerk dat "die hele streek in paniek" was.<ref>{{cite book |title=No time to lose: a life in pursuit of deadly viruses |vauthors=Piot P, Marshall R |publisher=W.W. Norton & Co. |year=2012 |isbn=978-0-393-06316-5 |edition=1st |location=New York |pages=30, 90}}</ref><ref>{{cite news | vauthors = Piot P |date=11 Augustus 2014 |title=Part one: A virologist's tale of Africa's first encounter with Ebola |work=ScienceInsider |url=https://www.science.org/content/article/part-one-virologists-tale-africas-first-encounter-ebola |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009050901/http://news.sciencemag.org/africa/2014/08/part-one-virologists-tale-africas-first-encounter-ebola |archive-date=9 Oktober 2014 }}</ref><ref>{{cite news | vauthors = Piot P |date=13 Augustus 2014 |title=Part two: A virologist's tale of Africa's first encounter with Ebola |work=ScienceInsider |url=https://www.science.org/content/article/part-two-virologists-tale-africas-first-encounter-ebola |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141116233325/http://news.sciencemag.org/africa/2014/08/part-two-virologists-tale-africas-first-encounter-ebola |archive-date=16 November 2014 }}</ref> Piot het bevind dat Belgiese nonne die epidemie per ongeluk aan die gang gesit het deur swanger vroue onnodige vitamien-inspuitings met ongesteriliseerde spuite en naalde te gee. Die uitbraak het 26 dae geduur en die kwarantyn twee weke.<ref name="Stimola" />
Tydens dié uitbraak het Ngoy Mushola die eerste kliniese beskrywing van die siekte in Yambuku aangeteken: "Die siekte word gekenmerk deur 'n hoë temperatuur van sowat 39 °C, bloed in die braaksel, diarree met bloed, buikpyn agter die borsbeen, uitputting met 'swaar' gewrigte en 'n vinnige verloop na die dood ná gemiddeld drie dae."<ref>{{cite web | vauthors = Bardi JS |title=Death Called a River |url=http://www.scripps.edu/newsandviews/e_20020114/ebola1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802170848/http://www.scripps.edu/newsandviews/e_20020114/ebola1.html |archive-date=2 Augustus 2014 |access-date=9 Oktober 2014 |website=The Scripps Research Institute}}</ref>
Die virus is eers vir die marburgvirus aangesien, maar is later as 'n nuwe soort uitgeken wat daaraan verwant is. Dit is na die Ebolarivier naby die plek van die uitbraak in Zaïre genoem, en die berigte stem nie saam oor wie die naam bedink het nie.<ref name="Feldmann2011" /><ref name="Preston1995">{{cite book |vauthors=Preston R |title=The Hot Zone |publisher=Anchor Books |year=1995 |location=New York |isbn=978-0-385-47956-1 |oclc=32052009}}</ref><ref>{{cite web | vauthors = von Bredow R, Hackenbroch V |date=4 Oktober 2014 |title=In 1976 I Discovered Ebola – Now I Fear an Unimaginable Tragedy |url=https://www.theguardian.com/world/2014/oct/04/ebola-zaire-peter-piot-outbreak |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170103105318/https://www.theguardian.com/world/2014/oct/04/ebola-zaire-peter-piot-outbreak |archive-date=3 Januarie 2017 |website=The Guardian}}</ref> In Zaïre was daar altesaam 318 gevalle en 280 sterftes, 'n sterftesyfer van 88%, byna almal rondom die Yambuku-sendinghospitaal of onder die naby kontakte van 'n ander geval.<ref name="WHOZaire1976" /><ref name="King2008">{{cite web | vauthors = King JW |date=2 April 2008 |title=Ebola Virus |url=http://www.emedicine.com/MED/topic626.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080928063653/http://www.emedicine.com/med/TOPIC626.HTM |archive-date=28 September 2008 |access-date=6 Oktober 2008 |website=eMedicine |publisher=WebMD }}</ref> Hoewel die twee uitbrekings eers as verbonde beskou is, het wetenskaplikes later besef dat hulle deur twee verskillende virusse veroorsaak is.<ref name="Feldmann2003" />
=== Uitbrekings sedert 1976 ===
{| class="wikitable"
|+ Bekende uitbrekings van Ebola onder mense
! Jaar !! Plek !! Virus !! Gevalle !! Sterftes
|-
| 1976 || Nzara, Soedan (vandag Suid-Soedan) || Soedan || 284 || 151<ref name="Hoenen2012" /><ref name="WHOSudan1976" />
|-
| 1976 || Yambuku, Zaïre || Zaïre || 318 || 280<ref name="WHOZaire1976" /><ref name="King2008" />
|-
| 1995 || Zaïre || Zaïre || 315 || 254<ref name="WHO2014" />
|-
| 2000 || Uganda || Soedan || 425 || 224<ref name="WHO2014" />
|-
| 2003 || Republiek van die Kongo || Zaïre || 143 || 128<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Formenty P, Libama F, Epelboin A, Allarangar Y, Leroy E, Moudzeo H, Tarangonia P, Molamou A, Lenzi M, Ait-Ikhlef K, Hewlett B, Roth C, Grein T |year=2003 |title=[Outbreak of Ebola hemorrhagic fever in the Republic of the Congo, 2003: a new strategy?] |journal=Med Trop (Mars) |language=fr |volume=63 |issue=3 |pages=291-295 |pmid=14579469}}</ref>
|-
| 2007 || Demokratiese Republiek van die Kongo || Zaïre || 264 || 187<ref name="WHO2014" />
|-
| 2007 || Bundibugyo, Uganda || Bundibugyo || 149 || 37<ref name="WHO2014" />
|-
| 2012 || Uganda || Soedan || 7 || 4<ref name="WHO2014" />
|-
| 2012 || Uganda || Soedan || 24 || 17<ref name="WHO2014" />
|-
| 2012 || Isiro, Demokratiese Republiek van die Kongo || Bundibugyo || 57 || 29<ref name="WHO2014" /><ref name="Castillo2012">{{cite news | vauthors = Castillo M |year=2012 |title=Ebola virus claims 31 lives in Democratic Republic of the Congo |work=CBS News |location=United States |url=https://www.cbsnews.com/news/ebola-virus-claims-31-lives-in-democratic-republic-of-the-congo/ |url-status=live |access-date=14 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120914015301/http://www.cbsnews.com/8301-504763_162-57512216-10391704/ebola-virus-claims-31-lives-in-democratic-republic-of-the-congo/ |archive-date=14 September 2012 }}</ref>
|-
| 2013-2016 || Guinee, Liberië en Sierra Leone || Zaïre || 28 646 || 11 323<ref name="CDCCaseCounts">{{cite web |date=2014 |title=2014 Ebola Outbreak in West Africa – Case Counts |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/outbreaks/2014-west-africa/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806135144/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/outbreaks/2014-west-africa/index.html |archive-date=6 Augustus 2017 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) }}</ref>
|-
| 2014 || Demokratiese Republiek van die Kongo || Zaïre || 66 || 49<ref name="ReutersDRK2014">{{cite news |date=15 November 2014 |title=Congo declares its Ebola outbreak over |work=Reuters |url=http://uk.reuters.com/article/health-ebola-congodemocratic-idUKL6N0T50F720141115 |access-date=15 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129065140/http://uk.reuters.com/article/2014/11/15/health-ebola-congodemocratic-idUKL6N0T50F720141115 |archive-date=29 November 2014}}</ref>
|-
| 2017 || Demokratiese Republiek van die Kongo || Zaïre || 8 || 4<ref name="EbolaNet2017">{{cite web |title=Ebola Epidemiology |url=http://www.ebolavirusnet.com/epidemiology.html |access-date=26 Mei 2020 |website=www.ebolavirusnet.com |language=en |archive-date=31 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200531182238/http://ebolavirusnet.com/epidemiology.html }}</ref>
|-
| 2018 || Équateur, Demokratiese Republiek van die Kongo || Zaïre || 39 (13 Mei 2018) || 19 (13 Mei 2018)<ref name="WHOEquateur2018">{{cite web |title=WHO says 19 dead, 39 infected so far in Congo Ebola outbreak |url=https://www.msn.com/en-us/health/medical/who-says-19-dead-39-infected-so-far-in-congo-ebola-outbreak/ar-AAxfhX9?ocid=ientp |access-date=14 Mei 2018 |agency=Reuters |publisher=MSN |archive-date=15 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180515043721/http://www.msn.com/en-us/health/medical/who-says-19-dead-39-infected-so-far-in-congo-ebola-outbreak/ar-AAxfhX9?ocid=ientp |url-status=live }}</ref>
|-
| 2018-2020 || Noord-Kivu, Demokratiese Republiek van die Kongo || Zaïre || 2 025 (4 Junie 2019) || 1 357 (4 Junie 2019)<ref name="WHOKivuJunie2019">{{cite web |date=6 Junie 2019 |title=Ebola virus disease – Democratic Republic of the Congo – Disease outbreak news: Update 6 June 2019 |url=https://www.who.int/csr/don/06-june-2019-ebola-drc/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607113738/https://www.who.int/csr/don/06-june-2019-ebola-drc/en/ |archive-date=7 Junie 2019 |access-date=7 Junie 2019 |publisher=World Health Organization (WHO)}}</ref>
|-
| 2020 || Équateur, Demokratiese Republiek van die Kongo || Zaïre || 130 || 55<ref name="CNNEquateurEnd2020">{{cite web |date=19 November 2020 |title=Democratic Republic of the Congo declares the end to its 11th Ebola outbreak |url=https://edition.cnn.com/2020/11/18/health/drc-ebola-outbreak-over-intl-hnk/index.html |access-date=19 November 2020 |website=www.cnn.com |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119032337/https://edition.cnn.com/2020/11/18/health/drc-ebola-outbreak-over-intl-hnk/index.html |url-status=live }}</ref>
|-
| 2021 || Noord-Kivu, Demokratiese Republiek van die Kongo || Zaïre || 12 || 6<ref name="ECDC2021">{{cite web |date=7 Mei 2021 |title=Communicable Disease Threats Report |url=https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/Communicable-disease-threats-report-8-may-2021.pdf |access-date=10 Mei 2021 |website=European Centre for Disease Prevention and Control |archive-date=7 Mei 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507225232/https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/Communicable-disease-threats-report-8-may-2021.pdf |url-status=live }}</ref>
|-
| 2021 || Guinee || Zaïre || 23 || minstens 3<ref name="ECDC2021" /><ref name="BBCGuinee2021">{{cite web |date=14 Februarie 2021 |title=Guinea records first Ebola deaths since 2016 |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-56060728 |access-date=14 Februarie 2021 |website=BBC News |archive-date=14 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210214104857/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-56060728 |url-status=live }}</ref>
|-
| 2022 || Équateur, Demokratiese Republiek van die Kongo || Zaïre || 5 || 5<ref name="WHODON398">{{cite web |title=Ebola virus disease – Democratic Republic of the Congo |date=4 Julie 2022 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON398 |work=World Health Organization |language=en |access-date=15 September 2022 |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922205524/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON398 |url-status=live }}</ref>
|-
| 2022-2023 || Uganda || Soedan || minstens 63 || sowat 80<ref name="GuardianUganda2022">{{cite web |date=10 Oktober 2022 |title=Uganda is battling Ebola again – and the world doesn't have a vaccine - Devi Sridhar |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/oct/10/uganda-ebola-vaccine |access-date=12 Oktober 2022 |website=the Guardian |language=en |archive-date=10 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010155732/https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/oct/10/uganda-ebola-vaccine |url-status=live }}</ref><ref name="BNOUganda2023">{{cite web |date=10 Januarie 2023 |title=Ebola outbreak in Uganda declared over |url=https://bnonews.com/index.php/2023/01/ebola-outbreak-in-uganda-declared-over/ |access-date=12 Januarie 2023 |website=BNO News |language=en |archive-date=26 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326170025/https://bnonews.com/index.php/2023/01/ebola-outbreak-in-uganda-declared-over/ |url-status=live }}</ref>
|-
| 2026 || Ituri, Demokratiese Republiek van die Kongo, en Uganda || Bundibugyo || meer as 900 vermoedelik (Mei 2026) || minstens 80 (Mei 2026)<ref name="Guardian2026">{{cite news |date=2026-05-24 |title=Number of suspected Ebola cases in DR Congo passes 900 as health workers face attacks and shortages |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/24/suspected-ebola-cases-congo-health-workers-attacks |access-date=2026-05-25 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref name="WHOPHEIC2026">{{cite web |title=Epidemic of Ebola Disease caused by Bundibugyo virus in the Democratic Republic of the Congo and Uganda determined a public health emergency of international concern |url=https://www.who.int/news/item/17-05-2026-epidemic-of-ebola-disease-in-the-democratic-republic-of-the-congo-and-uganda-determined-a-public-health-emergency-of-international-concern |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517000853/https://www.who.int/news/item/17-05-2026-epidemic-of-ebola-disease-in-the-democratic-republic-of-the-congo-and-uganda-determined-a-public-health-emergency-of-international-concern |archive-date=2026-05-17 |url-status=live |access-date=2026-05-17 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
|}
Die uitbraak van 1995 in Zaïre, vandag die [[Demokratiese Republiek die Kongo|Demokratiese Republiek van die Kongo]], was die tweede groot uitbraak, en in 2000 was die Soedan-virus vir 'n uitbraak in Uganda verantwoordelik.<ref name="WHO2014" /> Tussen April en Augustus 2007 het 'n koorsepidemie in 'n streek van vier dorpies in die Demokratiese Republiek van die Kongo gewoed wat in September as Ebola bevestig is; baie van die mense wat 'n plaaslike dorpshoof se begrafnis bygewoon het, het gesterf.<ref>{{cite news |date=11 September 2007 |title=Ebola Outbreak Confirmed in Congo |work=NewScientist.com |url=https://www.newscientist.com/article/dn12624-ebola-outbreak-confirmed-in-congo.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070922165545/https://www.newscientist.com/article/dn12624-ebola-outbreak-confirmed-in-congo.html |archive-date=22 September 2007}}</ref> Op 30 November 2007 het Uganda se ministerie van gesondheid 'n uitbraak in die distrik Bundibugyo bevestig, en die Wêreldgesondheidsorganisasie het 'n nuwe virussoort bekendgemaak wat voorlopig Bundibugyo genoem is.<ref>{{cite news |date=30 November 2007 |title=Uganda: Deadly Ebola Outbreak Confirmed – UN |publisher=UN News Service |url=http://allafrica.com/stories/200711301070.html |url-status=live |access-date=25 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303200540/http://allafrica.com/stories/200711301070.html |archive-date=3 Maart 2008}}</ref> Dit was, buiten sy ontdekking in 2007, die enigste keer dat dié soort as die oorsaak van 'n uitbraak uitgeken is: in Augustus 2012 het die ministerie van die Demokratiese Republiek van die Kongo 'n uitbraak daarvan in die ooste van die land aangemeld, waarvan die vermoedelike oorsaak besmette wildsvleis was wat plaaslike dorpenaars rondom Isiro gejag het.<ref name="Castillo2012" /> Volgens 'n ontleding van die virus se genoom het die uitbraak van 2014 in dieselfde land nie met die epidemie in Wes-Afrika saamgehang nie, al was dit dieselfde virussoort.<ref name="ReutersDRK2014" /> Die uitbraak van 2017 het vier mense laat sterf en vier oorleef, en 583 kontakte is gemonitor.<ref name="EbolaNet2017" />
=== Die epidemie in Wes-Afrika, 2013 tot 2016 ===
[[Lêer:2014 ebola virus epidemic in West Africa.svg|duimnael|Ebola-epidemie in Wes-Afrika 2014]]
In Maart 2014 het die Wêreldgesondheidsorganisasie 'n groot uitbraak in Guinee aangemeld,<ref name="CDC2014Out">{{cite web |date=1 Augustus 2014 |title=Guidelines for Evaluation of US Patients Suspected of Having Ebola Virus Disease |url=https://stacks.cdc.gov/view/cdc/24830 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808075214/http://emergency.cdc.gov/han/han00364.asp |archive-date=8 Augustus 2014 |access-date=5 Augustus 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref> en navorsers het dit na 'n kind van een jaar teruggevoer wat in Desember 2013 gesterf het.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Baize S, Pannetier D, Oestereich L, Rieger T, Koivogui L, Magassouba N, Soropogui B, Sow MS, Keïta S, De Clerck H, Tiffany A, Dominguez G, Loua M, Traoré A, Kolié M, Malano ER, Heleze E, Bocquin A, Mély S, Raoul H, Caro V, Cadar D, Gabriel M, Pahlmann M, Tappe D, Schmidt-Chanasit J, Impouma B, Diallo AK, Formenty P, Van Herp M, Günther S |date=Oktober 2014 |title=Emergence of Zaire Ebola Virus Disease in Guinea |url=http://pdfs.semanticscholar.org/2fac/85d09a91e4b0f670afda192af30d9620498b.pdf |journal=New England Journal of Medicine |volume=371 |issue=15 |pages=1418-1425 |doi=10.1056/NEJMoa1404505 |pmid=24738640 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221224737/http://pdfs.semanticscholar.org/2fac/85d09a91e4b0f670afda192af30d9620498b.pdf |archive-date=21 Februarie 2019 |s2cid=34198809}}</ref><ref>{{cite web |name-list-style=vanc |year=2014 |title=The first cases of this Ebola outbreak traced by WHO |url=http://who.int/csr/disease/ebola/ebola-6-months/guinea-chart-big.png?ua=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006092047/http://who.int/csr/disease/ebola/ebola-6-months/guinea-chart-big.png?ua=1 |archive-date=6 Oktober 2014 |publisher=World Health Organization (WHO) |format=png |ref=1st-chain}}</ref> Die siekte het vinnig na die buurlande Liberië en Sierra Leone versprei. Dit was die grootste uitbraak wat ooit aangeteken is en die eerste in dié streek.<ref name="CDC2014Out" />
Op 8 Augustus 2014 het die organisasie die epidemie 'n internasionale openbare gesondheidsnood verklaar en die wêreld om hulp gevra: "Die lande wat tot dusver geraak is, het eenvoudig nie die vermoë om 'n uitbraak van dié omvang en ingewikkeldheid op hul eie te hanteer nie," het die direkteur-generaal gesê.<ref>{{cite news |title=WHO raises global alarm over Ebola outbreak |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/ebola-outbreak-international-public-health-emergency-who/ |url-status=live |access-date=2 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808095616/http://www.cbsnews.com/news/ebola-outbreak-international-public-health-emergency-who/ |archive-date=8 Augustus 2014 }}</ref> Teen middel-Augustus 2014 het Dokters Sonder Grense die toestand in [[Monrovia]], die hoofstad van Liberië, as "katastrofies" en "daagliks slegter" beskryf: vrees onder die personeel en die pasiënte het 'n groot deel van die stad se gesondheidstelsel laat stilstaan, sodat baie mense ook vir ander toestande sonder behandeling gebly het.<ref>{{cite web | vauthors = Fulton D |date=18 Augustus 2014 |title=In Liberia's Ebola-Stricken Villages, Residents Face 'Stark' Choices |url=http://www.commondreams.org/news/2014/08/18/liberias-ebola-stricken-villages-residents-face-stark-choices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140820041111/http://www.commondreams.org/news/2014/08/18/liberias-ebola-stricken-villages-residents-face-stark-choices |archive-date=20 Augustus 2014 |access-date=20 Augustus 2014 |publisher=Common Dreams }}</ref> In 'n verklaring op 26 September het die organisasie dit "die ernstigste akute openbare gesondheidsnood van die moderne tyd" genoem: nog nooit in die aangetekende geskiedenis het 'n patogeen van bioveiligheidsvlak 4 so baie mense so vinnig oor so 'n groot gebied en vir so lank besmet nie.<ref>{{cite press release |title=Experimental therapies: growing interest in the use of whole blood or plasma from recovered Ebola patients (convalescent therapies) |date=26 September 2014 |publisher=World Health Organization (WHO) |url=https://www.who.int/mediacentre/news/ebola/26-september-2014/en/ |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140928143036/https://www.who.int/mediacentre/news/ebola/26-september-2014/en/ |archive-date=28 September 2014 }}</ref>
[[Lêer:Ebola Map from Guinea, Liberia and Sierra Leone in summer 2014 (animated).gif|duimnael|Epidemiese verspreiding van Ebola in Guinee, Liberië en Sierra Leone in die somer van 2014<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/vhf/ebola/resources/distribution-map-guinea-outbreak.html |title=2014 Ebola Outbreak in West Africa – Outbreak Distribution Map |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |date=14 September 2014 |access-date=21 September 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042842/http://www.cdc.gov/vhf/ebola/resources/distribution-map-guinea-outbreak.html |archive-date=24 September 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>]]
Noukeurige kontakopsporing en streng afsondering het die verspreiding in die lande wat gevalle ingevoer het, grotendeels gekeer. Teen 8 Mei 2016 is 28 646 vermoedelike gevalle en 11 323 sterftes aangemeld, hoewel die organisasie gesê het dat dié getalle te laag kan wees.<ref name="CDCCaseCounts" /><ref>{{cite web |date=1 Oktober 2014 |title=Ebola Response Roadmap Situation Report |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/135600/1/roadmapsitrep_1Oct2014_eng.pdf?ua=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141002142707/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/135600/1/roadmapsitrep_1Oct2014_eng.pdf?ua=1 |archive-date=2 Oktober 2014 |publisher=World Health Organization (WHO) }}</ref> Gesondheidsorgwerkers was besonder blootgestel omdat hulle naby die liggaamsvloeistowwe van besmette pasiënte werk: in Augustus 2014 het die organisasie berig dat 10% van die dooies gesondheidsorgwerkers was.<ref>{{cite web |date=25 Augustus 2014 |title=Unprecedented number of medical staff infected with Ebola |url=https://www.who.int/mediacentre/news/ebola/25-august-2014/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140828123825/https://www.who.int/mediacentre/news/ebola/25-august-2014/en/ |archive-date=28 Augustus 2014 |access-date=29 Augustus 2014 |publisher=World Health Organization (WHO)}}</ref>
In September 2014 is bereken dat die lande se vermoë om pasiënte te behandel, met die ekwivalent van 2 122 beddens te min was; teen Desember was daar genoeg beddens vir al die aangemelde gevalle, al het die ongelyke verspreiding van die gevalle in sommige gebiede ernstige tekorte veroorsaak.<ref>{{cite web |date=10 Desember 2014 |title=Ebola response roadmap – Situation report |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/145198/1/roadmapsitrep_10Dec2014_eng.pdf?ua=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141210214551/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/145198/1/roadmapsitrep_10Dec2014_eng.pdf?ua=1 |archive-date=10 Desember 2014 |access-date=11 Desember 2014 |publisher=World Health Organization (WHO) |format=PDF}}</ref> Op 28 Januarie 2015 het die organisasie vir die eerste keer sedert die week wat op 29 Junie 2014 geëindig het, minder as 100 nuwe bevestigde gevalle in 'n week in die drie lande wat die swaarste gely het, aangemeld, en die reaksie het na 'n tweede fase oorgegaan waarin die doel nie meer was om die oordrag te vertraag nie maar om die epidemie te beëindig.<ref>{{cite web |date=28 Januarie 2015 |title=Ebola Situation Report |url=http://apps.who.int/ebola/en/ebola-situation-report/situation-reports/ebola-situation-report-28-january-2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203214717/http://apps.who.int/ebola/en/ebola-situation-report/situation-reports/ebola-situation-report-28-january-2015 |archive-date=3 Februarie 2015 |access-date=5 Februarie 2015 |publisher=World Health Organization (WHO) }}</ref>
Guinee is op 29 Desember 2015 vry van die oordrag van die virus verklaar, 42 dae nadat die laaste persoon 'n tweede keer negatief getoets het; dit was die eerste keer dat al drie lande die oorspronklike kettings van oordrag gestuit het.<ref>{{cite news |date=29 Desember 2015 |title=Ebola gone from Guinea |publisher=CBC News |agency=Thomson Reuters |url=http://www.cbc.ca/news/health/ebola-guinea-1.3382945 |url-status=live |access-date=30 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151230001240/http://www.cbc.ca/news/health/ebola-guinea-1.3382945 |archive-date=30 Desember 2015}}</ref><ref>{{cite press release |title=UN declares end to Ebola virus transmission in Guinea; first time all three host countries free |publisher=United Nations |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52913 |access-date=30 Desember 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101115517/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52913 |archive-date=1 Januarie 2016 |author=<!-- no by-line. --> |name-list-style=vanc}}</ref> 'n Nuwe geval is op 14 Januarie 2016 in Sierra Leone opgespoor,<ref>{{cite web |date=15 Januarie 2016 |title=New Ebola case in Sierra Leone. WHO continues to stress risk of more flare-ups |url=https://www.who.int/mediacentre/news/statements/2016/new-ebola-case/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127143222/https://www.who.int/mediacentre/news/statements/2016/new-ebola-case/en/ |archive-date=27 Januarie 2016 |access-date=25 Januarie 2016 |publisher=World Health Organization (WHO)}}</ref> maar die uitbraak is op 29 Maart 2016 nie meer as 'n noodtoestand beskou nie.<ref>{{cite web |date=29 Maart 2016 |title=Statement on the 9th meeting of the IHR Emergency Committee regarding the Ebola outbreak in West Africa |url=https://www.who.int/mediacentre/news/statements/2016/end-of-ebola-pheic/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331231040/https://www.who.int/mediacentre/news/statements/2016/end-of-ebola-pheic/en/ |archive-date=31 Maart 2016 |access-date=30 Maart 2016 |publisher=World Health Organization (WHO)}}</ref>
=== Uitbrekings sedert 2018 ===
Die uitbraak wat in April 2018 in die provinsie Équateur begin het, is op 24 Julie 2018 beëindig verklaar.<ref name="WHOEquateur2018" /><ref>{{cite web |title=Ebola outbreak in DRC ends: WHO calls for international efforts to stop other deadly outbreaks in the country |url=https://www.who.int/news-room/detail/24-07-2018-ebola-outbreak-in-drc-ends-who-calls-for-international-efforts-to-stop-other-deadly-outbreaks-in-the-country |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180725190657/http://www.who.int/news-room/detail/24-07-2018-ebola-outbreak-in-drc-ends-who-calls-for-international-efforts-to-stop-other-deadly-outbreaks-in-the-country |archive-date=25 Julie 2018 |access-date=26 Julie 2018 |publisher=World Health Organization (WHO)}}</ref>
Op 1 Augustus 2018 is die wêreld se tiende Ebola-uitbraak in die provinsie Noord-Kivu in die Demokratiese Republiek van die Kongo verklaar. Dit was die eerste Ebola-uitbraak in 'n gebied waar 'n oorlog aan die gang was, met duisende vlugtelinge in die omgewing.<ref>{{cite news |vauthors=Beaubien J |date=2 Augustus 2018 |title=Ebola In A Conflict Zone |work=NPR |publisher=National Public Radio (NPR) |url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2018/08/02/635016034/ebola-in-a-conflict-zone |access-date=5 Augustus 2018 |archive-date=5 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805074044/https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2018/08/02/635016034/ebola-in-a-conflict-zone |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |vauthors=Specia M |date=2 Augustus 2018 |title=The Latest Ebola Outbreak Is Centered in a War Zone |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/08/02/world/africa/ebola-outbreak-congo-war-zone.html |access-date=5 Augustus 2018 |archive-date=4 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804143145/https://www.nytimes.com/2018/08/02/world/africa/ebola-outbreak-congo-war-zone.html |url-status=live }}</ref> Teen November 2018 het byna 200 mense gesterf, sowat die helfte van hulle in die stad Beni, waar gewapende groepe oor die streek se minerale rykdom geveg het en die mediese hulp daardeur gehinder is.<ref>{{cite web |date=13 November 2018 |title=DRC: Ebola Outbreak Worst in Country's History, Kills Almost 200 |url=https://www.democracynow.org/2018/11/13/headlines/drc_ebola_outbreak_worst_in_countrys_history_kills_almost_200 |access-date=14 November 2018 |publisher=Democracy Now |archive-date=13 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181113195520/https://www.democracynow.org/2018/11/13/headlines/drc_ebola_outbreak_worst_in_countrys_history_kills_almost_200 |url-status=live }}</ref> Teen Maart 2019 was dit die tweede grootste Ebola-uitbraak wat ooit aangeteken is, met meer as 1 000 gevalle, en die onveiligheid het die grootste struikelblok vir 'n behoorlike reaksie gebly.<ref>{{cite press release |title=Ebola outbreak in eastern Democratic Republic of Congo tops 1,000 cases |date=29 Maart 2019 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2019/s0322-ebola-congo.html |access-date=12 Mei 2019 |archive-date=15 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615140028/https://www.cdc.gov/media/releases/2019/s0322-ebola-congo.html |url-status=live }}</ref><ref name="WHOKivuJunie2019" /> In Junie 2019 het twee mense in die buurland Uganda van Ebola gesterf.<ref>{{cite news |date=13 Junie 2019 |title=Ebola outbreak: Grandmother dies in Uganda |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-48622635 |access-date=15 Junie 2019 |archive-date=14 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190614131151/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-48622635 |url-status=live }}</ref>
In Julie 2019 het 'n besmette man na [[Goma]] gereis, 'n stad van meer as twee miljoen mense,<ref>{{cite web |vauthors=Larson K |date=15 Julie 2019 |title=Congo tracing contacts of first Ebola case in eastern city |url=https://apnews.com/7ae99b8b4e414467b9139abde98684ee |access-date=17 Julie 2019 |website=AP News |archive-date=16 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716160349/https://apnews.com/7ae99b8b4e414467b9139abde98684ee |url-status=live }}</ref> en op 17 Julie 2019 het die Wêreldgesondheidsorganisasie die uitbraak 'n wêreldwye gesondheidsnood verklaar, die vyfde keer dat die organisasie so 'n verklaring gemaak het.<ref>{{cite web |vauthors=Cheng M, Keaten J |date=17 Julie 2019 |title=Ebola outbreak in Congo declared a global health emergency |url=https://apnews.com/204fc739fc5846cdba4093ee65c4f7db |access-date=17 Julie 2019 |website=AP News |archive-date=17 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717200951/https://apnews.com/204fc739fc5846cdba4093ee65c4f7db |url-status=live }}</ref> 'n Regeringswoordvoerder het gesê dat die helfte van die gevalle nie opgespoor is nie en dat die uitbraak tot drie jaar kon duur.<ref>{{cite news |date=2 Augustus 2019 |title=Half of Ebola cases in DR Congo 'unidentified' |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-49212116 |access-date=3 Augustus 2019 |archive-date=3 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803001148/https://www.bbc.com/news/world-africa-49212116 |url-status=live }}</ref> Die uitbraak is op 25 Junie 2020 beëindig verklaar.<ref>{{cite web |date=25 Junie 2020 |title=DR Congo's deadliest Ebola outbreak declared over |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-53179323 |access-date=25 Junie 2020 |website=BBC News |archive-date=31 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201231180943/https://www.bbc.com/news/world-africa-53179323 |url-status=live }}</ref>
Op 1 Junie 2020 het die Kongolese ministerie van gesondheid 'n nuwe uitbraak in [[Mbandaka]] in die provinsie Équateur aangekondig, die elfde sedert die virus in 1976 in die land ontdek is; die virus se genetiese kode het gewys dat dit nie met dié in Noord-Kivu of met die vroeëre uitbraak in dieselfde gebied saamhang nie.<ref>{{cite web |date=5 Junie 2020 |title=Ebola virus disease case in Equateur Province, DRC is a new spillover |url=https://virological.org/t/ebola-virus-disease-case-in-equateur-province-drc-is-a-new-spillover/504 |access-date=8 Junie 2020 |website=Virological.org |archive-date=8 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608145842/https://virological.org/t/ebola-virus-disease-case-in-equateur-province-drc-is-a-new-spillover/504 |url-status=live }}</ref> Dié uitbraak is op 19 November 2020 beëindig verklaar.<ref name="CNNEquateurEnd2020" /> 'n Volgende uitbraak in Noord-Kivu, wat in Februarie 2021 begin het, is op 3 Mei 2021 beëindig verklaar,<ref>{{cite web |title=New Ebola case detected in eastern DRC |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/7/new-ebola-case-detected-in-eastern-dr-congo-health-ministry |access-date=17 Februarie 2021 |website=www.aljazeera.com |language=en |archive-date=16 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210216115744/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/7/new-ebola-case-detected-in-eastern-dr-congo-health-ministry |url-status=live }}</ref><ref name="ECDC2021" /> en een in die provinsie Équateur op 4 Julie 2022.<ref name="WHODON398" /> In Februarie 2021 het Guinee ook sy eerste gevalle sedert 2016 aangemeld, moontlik nadat 'n sluimerende besmetting in 'n oorlewende van 'n vroeëre uitbraak weer wakker geword het.<ref name="BBCGuinee2021" /> In September 2022 het Uganda gevalle van die Soedan-virus aangemeld, en dié uitbraak is op 10 Januarie 2023 beëindig verklaar nadat daar 42 dae lank geen nuwe geval was nie.<ref name="GuardianUganda2022" /><ref name="BNOUganda2023" />
=== Die epidemie van 2026 ===
Op 15 Mei 2026 het die ministerie van gesondheid van die Demokratiese Republiek van die Kongo die land se sewentiende Ebola-epidemie verklaar, in die provinsie Ituri.<ref>{{cite web |author=Ministère de la Santé Publique, Hygiène et Prévoyance Sociale de la République Démocratique du Congo |title=Déclaration de la 17e épidémie de la maladie à virus Ebola dans les zones de santé de Rwampara, Mongwalu et Bunia, province de l'Ituri |url=https://logcluster.org/sites/default/files/public/2026-05/declaration-de-la-17e-epidemie-de-la-maladie-virus-ebola-dans-les-zones-de-sante-de-rwampara.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516163309/https://logcluster.org/sites/default/files/public/2026-05/declaration-de-la-17e-epidemie-de-la-maladie-virus-ebola-dans-les-zones-de-sante-de-rwampara.pdf |archive-date=16 Mei 2026 |url-status=live |date=15 Mei 2026 |format=PDF |language=fr}}</ref> Twee dae later, op 17 Mei 2026, het die direkteur-generaal van die Wêreldgesondheidsorganisasie die epidemie 'n internasionale openbare gesondheidsnood verklaar nadat 246 vermoedelike gevalle, 80 sterftes en agt laboratoriumbevestigde gevalle in die Kongo aangemeld is, saam met twee verdere bevestigde gevalle en een sterfte in Uganda wat blykbaar niks daarmee te doen het nie.<ref name="WHOPHEIC2026" />
Later in Mei 2026 het die Kongolese owerhede berig dat die aantal vermoedelike gevalle tot meer as 900 gestyg het. Die organisasie het bevind dat die uitbraak 'n "baie hoë" risiko vir die land inhou, maar dat die kans dat dit wêreldwyd versprei, steeds klein is.<ref name="Guardian2026" /><ref>{{cite web |date=2026-05-27 |title=Ebola-hit DR Congo faces 'catastrophic collision' of disease and conflict, WHO warns |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdxpdex062yo |archive-url=https://web.archive.org/web/20260527114543/https://www.bbc.com/news/articles/cdxpdex062yo |archive-date=2026-05-27 |url-status=live |access-date=2026-05-27 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref> Die uitbraak word deur die Bundibugyo-ebolavirus veroorsaak, wat die behandeling bemoeilik omdat die mediese navorsing hoofsaaklik op die algemener Zaïre-virus gerig was.<ref>{{cite news |last=Shastri |first=Devi |title=What to know about the Bundibugyo virus, a species of Ebola causing an outbreak in Congo |url=https://apnews.com/article/ebola-bundibugyo-virus-outbreak-congo-baf5f9861a896ca027a9e40524d42e74 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260703214941/https://apnews.com/article/ebola-bundibugyo-virus-outbreak-congo-baf5f9861a896ca027a9e40524d42e74 |archive-date=2026-07-03 |url-status=live |work=Associated Press |date=2026-06-01 |language=en |access-date=2026-06-30}}</ref>
=== Gevalle buite Afrika ===
In 2004 het 'n Russiese wetenskaplike van Ebola gesterf nadat sy haar met 'n besmette naald geprik het.<ref>{{cite news | vauthors = Miller J |date=25 Mei 2004 |title=Russian Scientist Dies in Ebola Accident at Former Weapons Lab |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2004/05/25/world/russian-scientist-dies-in-ebola-accident-at-former-weapons-lab.html |url-status=live |access-date=12 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017035417/http://www.nytimes.com/2004/05/25/world/russian-scientist-dies-in-ebola-accident-at-former-weapons-lab.html |archive-date=17 Oktober 2014}}</ref>
Op 19 September 2014 het Eric Duncan van sy geboorteland Liberië na [[Texas]] gevlieg; vyf dae later het hy simptome begin toon, maar die hospitaal het hom huis toe gestuur. Sy toestand het vererger, hy het op 28 September teruggegaan en hy het op 8 Oktober gesterf, en die amptenare het die diagnose op 30 September bevestig, die eerste geval in die Verenigde State van Amerika.<ref>{{cite news |vauthors=Botelho G, Wilson J |date=8 Oktober 2014 |title=Thomas Eric Duncan: First Ebola death in U.S. |publisher=CNN |url=https://edition.cnn.com/2014/10/08/health/thomas-eric-duncan-ebola/index.html |url-status=live |access-date=8 Augustus 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915152902/https://edition.cnn.com/2014/10/08/health/thomas-eric-duncan-ebola/index.html |archive-date=15 September 2017}}</ref> 'n Verpleegster in Texas wat hom behandel het, het op 12 Oktober positief getoets, die eerste bekende oordrag in dié land, en op 15 Oktober is 'n tweede gesondheidsorgwerker wat hom behandel het, ook besmet gevind; albei het herstel, maar die twee besmettings het kritiek op onvoldoende opleiding en prosedures uitgelok.<ref>{{cite news | vauthors = Fernandez M |date=12 Oktober 2014 |title=Texas Health Worker Tests Positive for Ebola |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/10/13/us/texas-health-worker-tests-positive-for-ebola.html |url-status=live |access-date=12 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012162113/http://www.nytimes.com/2014/10/13/us/texas-health-worker-tests-positive-for-ebola.html |archive-date=12 Oktober 2014}}</ref><ref>{{cite web |date=15 Oktober 2014 |title=Ebola in Texas: Second Health Care Worker Tests Positive |url=https://www.nbcnews.com/storyline/ebola-virus-outbreak/ebola-texas-second-health-care-worker-tests-positive-n226161 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141015211852/http://www.nbcnews.com/storyline/ebola-virus-outbreak/ebola-texas-second-health-care-worker-tests-positive-n226161 |archive-date=15 Oktober 2014 |website=NBC News}}</ref><ref name="CDCUSCases">{{cite web |date=22 Mei 2018 |title=Cases of Ebola Diagnosed in the United States |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/outbreaks/2014-west-africa/united-states-imported-case.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180417180007/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/outbreaks/2014-west-africa/united-states-imported-case.html |archive-date=17 April 2018}}</ref> 'n Dokter in [[New York|New York Stad]] wat ná werk met Dokters Sonder Grense in Guinee teruggekom het, het op 23 Oktober positief getoets en is op 11 November uit die hospitaal ontslaan.<ref>{{cite news | vauthors = Sanchez R, Prokupecz S |date=23 Oktober 2014 |title=N.Y. doctor positive for Ebola had no symptoms until Thursday, officials say |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2014/10/23/health/new-york-possible-ebola-case/index.html |url-status=live |access-date=23 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141024022702/http://www.cnn.com/2014/10/23/health/new-york-possible-ebola-case/index.html?hpt=hp_t1 |archive-date=24 Oktober 2014 }}</ref><ref name="CDCUSCases" />
Teresa Romero, 'n 44-jarige [[Spanje|Spaanse]] verpleegster, het die siekte vroeg in Oktober 2014 opgedoen nadat sy 'n priester behandel het wat uit Wes-Afrika teruggebring is. Dit was die eerste oordrag van die virus buite Afrika, en sy het op 20 Oktober negatief getoets.<ref>{{cite web |title=Second US Ebola diagnosis 'deeply concerning', admits CDC chief |url=https://www.msn.com/en-us/news/us/second-us-ebola-diagnosis-deeply-concerning-admits-cdc-chief/ar-BB8UFz0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141014175544/http://www.msn.com/en-us/news/us/second-us-ebola-diagnosis-deeply-concerning-admits-cdc-chief/ar-BB8UFz0 |archive-date=14 Oktober 2014 |access-date=20 Februarie 2020 |website=MSN}}</ref><ref>{{cite news |date=20 Oktober 2014 |title=Ebola crisis: Tests show Spanish nurse Teresa Romero no longer has the virus |work=ABC News |url=http://www.abc.net.au/news/2014-10-20/spanish-nurse-infected-with-ebola-no-longer-has-virus/5825720 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029201132/http://www.abc.net.au/news/2014-10-20/spanish-nurse-infected-with-ebola-no-longer-has-virus/5825720 |archive-date=29 Oktober 2014 }}</ref>
Pauline Cafferkey, 'n Britse verpleegster wat pas uit Sierra Leone in [[Glasgow]] teruggekom het, is op 29 Desember 2014 met die siekte gediagnoseer en van Glasgow na 'n gespesialiseerde afsonderingseenheid in [[Londen]] oorgeplaas.<ref>{{cite news |date=29 Desember 2014 |title=Ebola case confirmed in Glasgow hospital |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-30628349 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141229191607/http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-30628349 |archive-date=29 Desember 2014}}</ref><ref>{{cite news |date=30 Desember 2014 |title=Ebola nurse Pauline Cafferkey transferred to London unit |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-30629397 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230120858/http://www.bbc.com/news/uk-scotland-30629397 |archive-date=30 Desember 2014}}</ref>
== Samelewing en kultuur ==
Ebolavirusse word deur die Amerikaanse sentrums vir siektebeheer as agente van bioveiligheidsvlak 4 en as agente van bioterrorisme in kategorie A geklassifiseer.<ref name="Ansari2014" /><ref>{{cite journal |vauthors=MacNeil A, Rollin PE |date=Junie 2012 |title=Ebola and Marburg hemorrhagic fevers: neglected tropical diseases? |journal=PLOS Negl Trop Dis |volume=6 |issue=6 |article-number=e1546 |doi=10.1371/journal.pntd.0001546 |pmc=3385614 |pmid=22761967 |doi-access=free |bibcode=2012PNTDi...6e1546M }}</ref> Hulle kan in beginsel vir [[biologiese oorlogvoering]] gebruik word en is deur die Sowjet-instelling Biopreparat daarvoor ondersoek, maar hulle is moeilik as 'n massavernietigingswapen te berei omdat die virus in die oop lug vinnig onwerksaam raak.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Borio L, Inglesby T, Peters CJ, Schmaljohn AL, Hughes JM, Jahrling PB, Ksiazek T, Johnson KM, Meyerhoff A, O'Toole T, Ascher MS, Bartlett J, Breman JG, Eitzen EM, Hamburg M, Hauer J, Henderson DA, Johnson RT, Kwik G, Layton M, Lillibridge S, Nabel GJ, Osterholm MT, Perl TM, Russell P, Tonat K |date=Mei 2002 |title=Hemorrhagic fever viruses as biological weapons: medical and public health management |url=https://archive.org/details/sim_jama_2002-05-08_287_18/page/2391 |journal=Journal of the American Medical Association |volume=287 |issue=18 |pages=2391-2405 |doi=10.1001/jama.287.18.2391 |pmid=11988060 |bibcode=2002JAMA..287.2391B }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Salvaggio MR, Baddley JW |date=Julie 2004 |title=Other viral bioweapons: Ebola and Marburg hemorrhagic fever |url=https://archive.org/details/sim_dermatologic-clinics_2004-07_22_3/page/291 |journal=Dermatologic Clinics |volume=22 |issue=3 |pages=291-302, vi |doi=10.1016/j.det.2004.03.003 |pmid=15207310}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Zubray G |url=https://books.google.com/books?id=AwkVgNPRnKoC&pg=PA73 |title=Agents of Bioterrorism: Pathogens and Their Weaponization |publisher=Columbia University Press |year=2013 |isbn=978-0-231-51813-0 |location=New York |pages=73-74 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504004715/https://books.google.com/books?id=AwkVgNPRnKoC&pg=PA73 |archive-date=4 Mei 2016 |url-status=live |name-list-style=vanc }}</ref>
'n Ontleding van die epidemie van 2014 en 2015 het bevind dat uitbrekings mense kan laat vlug: die vrees vir besmetting, die kwarantynmaatreëls, 'n tekort aan noodsaaklike voorrade, die stigma en die geweld rondom die reaksie kan mense en selfs hele gemeenskappe hul huise laat verlaat.<ref>{{cite web |title=Displaced by disease: 5 displacement patterns emerging from the Ebola epidemic |website=IDMC - Internal Displacement Monitoring Centre |date=2014-11-20 |url=https://www.internal-displacement.org/expert-analysis/displaced-by-disease-5-displacement-patterns-emerging-from-the-ebola-epidemic/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251211155909/https://www.internal-displacement.org/expert-analysis/displaced-by-disease-5-displacement-patterns-emerging-from-the-ebola-epidemic/ |archive-date=2025-12-11 |url-status=live |access-date=2025-12-04}}</ref>
Richard Preston se blitsverkoper ''The Hot Zone'' van 1995 het die Reston-uitbraak van 1989 gedramatiseer.<ref name="Preston1995" /> Terwyl die epidemie in Wes-Afrika in 2014 gegroei het, het 'n aantal gewilde boeke verskyn wat sensasionele en misleidende inligting oor die siekte bevat het en wat deur die skrywers self uitgegee is; sommige skrywers het erken dat hulle geen mediese kwalifikasies het nie. Die Wêreldgesondheidsorganisasie en die [[Verenigde Nasies]] het gesê dat sulke wanvoorligting tot die verspreiding van die siekte bygedra het.<ref>{{cite news | vauthors = Dewey C |date=2 Oktober 2014 |title=Popular on Amazon: Wildly misleading self-published books about Ebola, by random people without medical degrees |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2014/10/02/popular-on-amazon-wildly-misleading-self-published-books-about-ebola-by-random-people-without-medical-degrees/ |url-status=live |access-date=27 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022174054/http://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2014/10/02/popular-on-amazon-wildly-misleading-self-published-books-about-ebola-by-random-people-without-medical-degrees/ |archive-date=22 Oktober 2014}}</ref>
== Ander diere ==
Ebola het 'n hoë sterftesyfer onder primate.<ref>{{cite journal |vauthors=Choi JH, Croyle MA |date=Desember 2013 |title=Emerging targets and novel approaches to Ebola virus prophylaxis and treatment |journal=BioDrugs |volume=27 |issue=6 |pages=565-583 |doi=10.1007/s40259-013-0046-1 |pmc=3833964 |pmid=23813435}}</ref> Herhaalde uitbrekings het moontlik 5 000 gorillas laat sterf,<ref>{{cite news |date=8 Desember 2006 |title=Ebola 'kills over 5,000 gorillas' |work=BBC News Online |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6220122.stm |url-status=live |access-date=31 Mei 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329013552/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6220122.stm |archive-date=29 Maart 2009}}</ref> en uitbrekings was moontlik verantwoordelik vir 'n afname van 88% in die getelde sjimpanseebevolkings van die Lossi-reservaat van 420 km² tussen 2002 en 2003.<ref name="Leroy2004">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Leroy EM, Rouquet P, Formenty P, Souquière S, Kilbourne A, Froment JM, Bermejo M, Smit S, Karesh W, Swanepoel R, Zaki SR, Rollin PE |date=Januarie 2004 |title=Multiple Ebola virus transmission events and rapid decline of central African wildlife |journal=Science |volume=303 |issue=5656 |pages=387-390 |bibcode=2004Sci...303..387L |doi=10.1126/science.1092528 |pmid=14726594 |s2cid=43305484 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/QJVGUXUM |archive-url=https://web.archive.org/web/20261103215510/https://zotero.org/groups/5435545/items/QJVGUXUM |archive-date=3 November 2026 |url-status=live}}</ref> Oordrag onder sjimpansees deur die eet van vleis is 'n beduidende risikofaktor, terwyl kontak soos die aanraak van lyke en die versorging van mekaar dit nie is nie.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Formenty P, Boesch C, Wyers M, Steiner C, Donati F, Dind F, Walker F, Le Guenno B |date=Februarie 1999 |title=Ebola virus outbreak among wild chimpanzees living in a rain forest of Côte d'Ivoire |journal=The Journal of Infectious Diseases | volume = 179 |issue= Suppl 1 |pages=S120–S126 |doi=10.1086/514296 |pmid=9988175 |bibcode=1999JInfD.179S.120F |s2cid=18658117}}</ref> Die karkasse van gorillas het verskeie stamme van die virus bevat, wat op verskeie afsonderlike oorslae dui; die lyke vergaan vinnig en is ná drie tot vier dae nie meer besmetlik nie, en omdat kontak tussen gorillagroepe selde voorkom, is oordrag tussen groepe onwaarskynlik.<ref name="Leroy2004" />
Honde kan met die virus besmet raak sonder om simptome te ontwikkel. Honde in sommige dele van Afrika soek self na kos en eet soms besmette diere en die lyke van mense. 'n Opname van honde tydens 'n uitbraak in 2005 het bevind dat sowat 32% van die honde naaste aan die uitbraak tekens van 'n besmetting in hul bloed gehad het, teenoor nege persent van dié wat verder weg was.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Allela L, Boury O, Pouillot R, Délicat A, Yaba P, Kumulungui B, Rouquet P, Gonzalez JP, Leroy EM |date=Maart 2005 |title=Ebola virus antibody prevalence in dogs and human risk |journal=Emerg. Infect. Dis. |volume=11 |issue=3 |pages=385-390 |doi=10.3201/eid1103.040981 |pmc=3298261 |pmid=15757552}}</ref>
=== Die Reston-virus ===
Laat in 1989 het 'n dodelike siekte onder laboratoriumape in 'n kwarantyneenheid van Hazelton Research Products in Reston in Virginië uitgebreek. Dit is eers as apehemorragiese koors gediagnoseer en het onder 'n besending krapetende makake voorgekom wat uit die [[Filippyne]] ingevoer is. Weefselmonsters van die dooie diere is na die Amerikaanse weermag se navorsingsinstituut vir besmetlike siektes op Fort Detrick in [[Maryland]] gestuur, waar 'n ELISA-toets aangedui het dat die teenliggaampies in die weefsel 'n reaksie op 'n ebolavirus was.<ref name="Preston1995" />
'n Weermagspan het die oorblywende ape uitgesit en al die dooie diere na Fort Detrick geneem vir ondersoek en veilige wegdoening.<ref name="Preston1995" /> Bloedmonsters is van 178 mense geneem wat die diere hanteer het, en ses van hulle het teenliggaampies ontwikkel, onder hulle een wat hom met 'n bloedige lanset gesny het.<ref>{{cite book | vauthors = Waterman T |url=http://www.stanford.edu/group/virus/filo/ebor.html |title=Ebola Reston Outbreaks |publisher=Stanford University |year=1999 |access-date=2 Augustus 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080616192533/http://www.stanford.edu/group/virus/filo/ebor.html |archive-date=16 Junie 2008 |url-status=live}}</ref><ref name="Smith2005" /> Omdat niemand van hulle siek geword het nie, het die sentrums vir siektebeheer bevind dat die virus baie min siekte by mense veroorsaak, al is dit 'n organisme van vlak 4 en al maak dit ape siek.<ref name="Smith2005" />
Die Filippyne en die Verenigde State van Amerika het geen vroeëre gevalle van 'n ebolabesmetting gehad nie, en ná verdere isolasie het die navorsers bevind dat dit 'n ander stam of 'n nuwe filovirus van Asiatiese oorsprong is, wat hulle na die plek van die voorval die Reston-ebolavirus genoem het.<ref name="Preston1995" /> Die virus kan aan varke oorgedra word en is sedertdien ook in primate in [[Pennsilvanië]], Texas en [[Italië]] gevind, waar dit varke besmet het.<ref name="Weingartl2013" /><ref>{{cite web |title=Outbreaks Chronology: Ebola Virus Disease |url=http://origin.glb.cdc.gov/vhf/ebola/outbreaks/history/chronology.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20141026230925/http://origin.glb.cdc.gov/vhf/ebola/outbreaks/history/chronology.html |archive-date=26 Oktober 2014 |access-date=26 Oktober 2014 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC).gov}}</ref><ref>{{cite news | vauthors = McNeil Jr DG |date=24 Januarie 2009 |title=Pig-to-Human Ebola Case Suspected in Philippines |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/01/24/health/24ebola.html |url-status=live |access-date=26 Januarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310113731/http://www.nytimes.com/2009/01/24/health/24ebola.html |archive-date=10 Maart 2009}}</ref> Volgens die Wêreldgesondheidsorganisasie behoort 'n gewone skoonmaak en desinfektering van vark- of apeplase met natriumhipochloriet of skoonmaakmiddels die virus onwerksaam te maak.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee J |date=2009 |title=Ebola-Reston virus in pigs |journal=Microbiology Australia |volume=30 |issue=4 |page=140 |doi=10.1071/ma09140 |issn=1324-4272 |doi-access=free}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Bibliografie ==
{{Refbegin}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=yMQNBQAAQBAJ&pg=PP1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120170341/https://books.google.com/books?id=yMQNBQAAQBAJ&pg=PP1 |archive-date=20 November 2023 |url-status=live |title=CDC Guidance on Ebola Virus (EVD): 2014 Edition |publisher=International Publications Media Group |year=2014 |isbn=978-1-63267-011-3 |author1=Center For Disease Control |author2=Francois Wilson}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=nLA4W5IjJpwC&pg=PP1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012120938/https://books.google.com/books?id=nLA4W5IjJpwC&pg=PP1 |archive-date=12 Oktober 2025 |url-status=live |title=Ebola Virus: New Insights for the Healthcare Professional: 2011 Edition: ScholarlyPaper |publisher=Scholarly Editions |year=2012 |isbn=978-1-4649-1493-5}}
* {{Cite book|title=Marburg and Ebola Viruses (Current Topics in Microbiology and Immunology)|url=https://archive.org/details/marburgebolaviru0000unse|last=Klenk|first=Hans-Dieter|date=Januarie 1999|publisher=Springer-Verlag Telos|isbn=978-3-540-64729-4|location=Berlin|ref=CITEREFKlenk1999}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/?id=EV_mFgnyPoMC |archive-url=https://web.archive.org/web/20261103215549/https://books.google.com/?id=EV_mFgnyPoMC |archive-date=3 November 2026 |url-status=live |title=Ebola and Marburg viruses: molecular and cellular biology |last2=Feldmann |first2=Heinz |publisher=Horizon Bioscience |year=2004 |isbn=978-0-9545232-3-7 |location=Wymondham, Norfolk, UK |format=Limited preview |ref=CITEREFKlenkFeldmann2004 |first1=Hans-Dieter |last1=Klenk}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/?id=LaOue0F9Ns4C |archive-url=https://web.archive.org/web/20261103215615/https://books.google.com/?id=LaOue0F9Ns4C |archive-date=3 November 2026 |url-status=live |title=Filoviruses: A Compendium of 40 Years of Epidemiological, Clinical, and Laboratory Studies. Archives of Virology Supplement, vol. 20 |last=Kuhn |first=Jens H. |publisher=SpringerWienNewYork |year=2008 |isbn=978-3-211-20670-6 |location=Vienna |format=Limited preview |ref=CITEREFKuhn2008}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/?id=QEvR3aJX2m0C |archive-url=https://web.archive.org/web/20261103215643/https://books.google.com/?id=QEvR3aJX2m0C |archive-date=3 November 2026 |url-status=live |title=Level 4: Virus Hunters of the CDC |last2=Fisher-Hoch |first2=Susan |date=Junie 1999 |publisher=Barnes & Noble |others=Horvitz, Leslie Alan |isbn=978-0-7607-1208-5 |edition=Updated [3rd] |format=Limited preview |ref=CITEREFMcCormickFisher-Hoch1999 |last1=McCormick |first1=Joseph |origyear=1996}}
* {{Cite book|url=http://www.itg.be/ebola/|title=Ebola Virus Haemorrhagic Fever|last=Pattyn|first=S. R.|publisher=Elsevier/North-Holland Biomedical Press|year=1978|isbn=978-0-444-80060-2|edition=1st|location=Amsterdam|format=Full free text|ref=CITEREFPattyn1978|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101211083855/http://www.itg.be/ebola/|archivedate=11 December 2010|df=dmy-all}}
* {{Cite book|title = Ebola and Marburg Viruses: A View of Infection Using Electron Microscopy|last2 = Price|first2 = Barbara B.|publisher = Battelle Press|year = 2004|isbn = 978-1-57477-131-2|location = Columbus, Ohio|ref = CITEREFRyabchikovaPrice2004|last1 = Ryabchikova|first1 = Elena I.}}
{{Refend}}
== Eksterne skakels ==
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ebola-virus-disease Die Wêreldgesondheidsorganisasie se feiteblad oor Ebola] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20250424134459/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ebola-virus-disease |date=2025-04-24}} {{en}}
* [https://www.cdc.gov/vhf/ebola/ Ebola (Ebola Virus Disease)] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20240515063410/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/ |date=2024-05-15}} by die Amerikaanse sentrums vir siektebeheer {{en}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Ebola]]
[[Kategorie:Seksueel oordraagbare siektes]]
4ptv6iv3ql3ilekc0js72qnnlfoe8nx
Heliopolis (antiek)
0
90467
3373333
3299394
2026-11-17T00:32:22Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373333
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Obelisk-SesostrisI-Heliopolis.JPG|duimnael|Die Al-Masalla-obelisk, die grootste monument van Heliopolis wat behoue gebly het.]]
'''Heliopolis''' was een van die oudste stede van [[Antieke Egipte]]; dit was die hoofstad van die 13de [[nomos]] (distrik) van [[Benede-Egipte]]. Dit is tans op die noordoostelike grens van [[Kaïro]] geleë.
Die Antieke Egiptiese kultussentrum '''Joenoe''' is deur die [[Grieke]] Heliopolis hernoem uit erkenning van die feit dat die songod, [[Ra]] ([[Helios]] in Grieks), daar aanbid is. Joenoe word in die [[Piramidetekste]] die "Huis van Ra" genoem.<ref> Reallexikon der Ägyptischen Religionsgeschichte - Hans Bonnet </ref>
Heliopolis is bewoon sedert die voordinastiese tydperk van Egipte,<ref name="Dobrowolska, 15">Dobrowolska & Dobrowolski. ''Heliopolis: Rebirth of the City of the Sun.'' ({{ISBN|9774160088}}, {{ISBN|978-977-416-008-0}}), 2006, bl. 15</ref> met groot bouprojekte tydens die [[Ou Ryk|Ou]] en [[Middelryk]]. Dit is vandag meestal verwoes; sy [[Egiptiese tempel|tempels]] en ander geboue is gebruik vir die bou van [[Middeleeuse]] Kaïro. Die meeste inligting oor die stad kom uit teksbronne.
Die enigste huidige oorblyfsel van Heliopolis is die [[obelisk]] van die Tempel van Ra-[[Atoem]] in Al-Masalla. Dit is deur [[Senoesret I]] van die [[12de Dinastie]] opgerig en staan steeds op sy oorsproklike plek.<ref>{{Verwys web |titel=''[[Encyclopædia Britannica]]'', 1911-uitgawe. |url=http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OBELISK_Gr_b3EXivrcos_diminutiv.html |argief-url=https://web.archive.org/web/20180720165515/http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OBELISK_Gr_b3EXivrcos_diminutiv.html |argiefdatum=20 Julie 2018 |besoekdatum=21 Augustus 2015 |url-status=dead}}</ref> Dit is 20,73 meter hoog en weeg 120 ton.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Nedersettings in Antieke Egipte]]
iaokuue2yxtlcw0399bombcasfpzp4s
Obesiteit
0
95456
3373251
3299908
2026-11-16T19:02:43Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373251
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas siekte
| naam = Obesiteit
| beeld = Obesity-waist circumference.svg
| beeldgrootte = 250px
| onderskrif = Drie silhoeëtte vir respektiewelik: normaal, oorgewig en obees (regs)
| DiseasesDB = 9099
| ICD10 = {{ICD10|E|66| |e|65}}
| ICD9 = {{ICD9|278}}
| MedlinePlus = 003101
| OMIM = 601665
| eMedicineSubj = med
| eMedicineTopic = 1653
| MeshName = Obesity
| MeshNumber = C23.888.144.699.500
}}
'''Obesiteit''' of '''vetsug''' is 'n mediese toestand waar 'n persoon soveel [[vet]] in die [[liggaam]] opgebou het dat sy [[gesondheid]] negatief daardeur beïnvloed word. Dit kan aanleiding gee tot gesondheidsprobleme en selfs 'n korter lewensverwagting.<ref name="WHO 2000 p.6">WGO 2000, p. 6.</ref><ref name="PMID 16198769">{{cite journal |author=Haslam DW, James WP |title=Obesity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-1-7-2005_366_9492/page/1197 |journal=Lancet |volume=366 |issue=9492|pages=1197–209 |year=2005 |pmid=16198769 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1}}</ref> Mense met 'n liggaamsmassa-indeks (LMI) van meer as 30 kg/m<sup>2</sup> word as obees beskou.<ref name="WHO 2000 p.9">WGO 2000, p. 9.</ref> LMI word bereken deur die liggaamsgewig in [[kilogram]] te deel deur die kwadraat van die liggaamslengte in [[meter]]. Vetsug is redelik skaars by wilde diere, maar nie ongewoon by mense en troeteldiere nie, wat dikwels oorvoed is en te min beweeg.
Vetsug vergroot die risiko van verskillende siektes, onder andere hartsiektes, [[Suikersiekte|tipe 2-diabetes]], obstruktiewe slaapapnee, sekere vorme van [[kanker]], osteoartritis<ref name="PMID 16198769" /> en [[asma]].<ref>{{en}} Myron KC., ''Is obesity a risk factor for asthma?'' Medical News Today; 10 Mei 2005. http://www.medicalnewstoday.com/releases/24118.php</ref><ref name="PMID 16198769" /><ref name="Poulain">{{cite journal |author=Poulain M|title=The effect of obesity on chronic respiratory diseases: pathophysiology and therapeutic strategies |journal=CMAJ|volume=174 |issue=9 |pages=1293–9 |date=April 2006 |pmid=16636330 |pmc=1435949 |doi=10.1503/cmaj.051299|url=http://www.cmaj.ca/cgi/content/full/174/9/1293 |author2=Doucet M |author3=Major GC|display-authors=3 |last4=Drapeau |first4=V |last5=Sériès |first5=F |last6=Boulet |first6=LP |last7=Tremblay |first7=A|last8=Maltais |first8=F}}</ref> Vetsug word gewoonlik veroorsaak deur 'n kombinasie van 'n buitensporige inname van voedselenergie (te veel eet), gebrek aan oefening en genetiese vatbaarheid. In sommige gevalle lê die oorsaak egter hoofsaaklik in die [[geen|gene]], endokriene afwykings, [[medikasie]] of 'n [[geestesteuring]]. Daar is min bewyse vir die opvatting dat sommige obese individue min eet en tog as gevolg van 'n stadige metabolisme swaarder word. Obese mense verbruik deurgaans meer energie as hul slanke eweknieë vanweë die hoeveelheid energie wat die instandhouding van 'n groter lyf verg.<ref>{{en}}{{cite book |author=Kushner, Robert |title=Treatment of the Obese Patient (Contemporary Endocrinology) |publisher=Humana Press |location=Totowa, NJ|year=2007 |page=158 |isbn=1-59745-400-1 |url=http://books.google.com/?id=vWjK5etS7PMC&pg=PA121&lpg=PA121&dq=measurement+of+metabolism+in+obese+Bessesen |doi= |accessdate=5 April 2009}}</ref><ref name="Anes2000">{{en}}{{cite journal |author=Adams JP, Murphy PG |title=Obesity in anaesthesia and intensive care |journal=Br J Anaesth |volume=85 |issue=1 |pages=91–108 |date=Julie 2000 |pmid=10927998 |doi= 10.1093/bja/85.1.91|url=http://bja.oxfordjournals.org/cgi/content/full/85/1/91}}</ref>
[[Lêer:Charles Mellin (attributed) - Portrait of a Gentleman - Google Art Project.jpg|duimnael|links|In die middeleeue en die renaissance is vetsug dikwels as 'n teken van welvaart beskou.]]
Dieet en oefening is die belangrikste komponente vir die behandeling van vetsug. Die kwaliteit van die dieet kan verbeter word deur minder energiedigte voedsel (met minder [[vet]] en [[suiker]]) en meer [[dieetvesel]] in te neem. Uiteindelik kan anti-vetsugmedikasie geneem word om eetlus of vetabsorpsie te rem, natuurlik in kombinasie met 'n gepaste dieet. Wanneer dieet, oefening en medikasie geen effek het nie, kan 'n maagballon help om gewig te verloor. In uiterste gevalle kan 'n operasie uitgevoer word om die maaginhoud te verklein en/of die derm te verkort. Hierdeur sal die persoon vinniger versadig voel en die liggaam se vermoë om voedingstowwe op te neem ingeperk word.<ref name="PMID 22497033">{{cite web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG43NICEGuideline.pdf |title=Obesity: guidance on the prevention, identification, assessment and management of overweight and obesity in adults and children |publisher=National Health Services (NHS) |year=2006 |format=PDF |work=National Institute for Health and Clinical Excellence(NICE) |access-date=8 April 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206221154/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG43NICEGuideline.pdf |archive-date=6 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="PMID 18459025">{{en}}{{cite journal |author=Imaz I, Martínez-Cervell C, García-Alvarez EE, Sendra-Gutiérrez JM, González-Enríquez J |title=Safety and effectiveness of the intragastric balloon for obesity. A meta-analysis|journal=Obes Surg |volume=18 |issue=7 |pages=841–6 |date=Julie 2008 |pmid=18459025|doi=10.1007/s11695-007-9331-8}}</ref>
Vetsug is wêreldwyd een van die belangrikste voorkombare doodsoorsake en kom steeds meer gereeld by volwassenes en jeugdiges voor. Owerhede beskou dit as een van die ernstigste gesondheidsprobleme van die 21ste eeu.<ref name="PMID 18000969">{{en}}{{cite journal |author=Barness LA, Opitz JM, Gilbert-Barness E |title=Obesity: genetic, molecular, and environmental aspects |journal=Am. J. Med. Genet. A|volume=143A |issue=24 |pages=3016–34 |date=Desember 2007 |pmid=18000969 |doi=10.1002/ajmg.a.32035 |url=}}</ref>
[[Lêer:Belly of an obese teenage boy.jpg|duimnael|'n Obese tienerseun.]]
In 'n groot deel van die moderne wêreld (veral in die Weste) gee vetsug aanleiding tot stigmatisering. Tog is dit vroeër algemeen as 'n simbool van rykdom en vrugbaarheid gesien, en in sommige dele van die wêreld is dit tot vandag toe die geval.<ref name="PMID 16198769" /><ref name="Woodhouse">{{cite journal |author=Woodhouse R |title=Obesity in art: A brief overview |journal=Front Horm Res |volume=36 |issue= |pages=271–86 |year=2008 |isbn=978-3-8055-8429-6|pmid=18230908 |doi=10.1159/000115370 |url=http://books.google.com/?id=nXRU4Ea1aMkC&pg=PA271&lpg=PA271&dq=Obesity+in+art:+a+brief+overview |series=Frontiers of Hormone Research}}</ref>
== Indeling ==
Obesiteit word gedefinieer deur die liggaamsmassa-indeks (LMI) en verder geëvalueer in terme van vetverspreiding via die middellyf-heupverhouding en totale kardiovaskulêre risikofaktore.<ref name=Sweet2007>{{cite journal | vauthors = Sweeting HN | title = Measurement and definitions of obesity in childhood and adolescence: a field guide for the uninitiated | journal = Nutrition Journal | volume = 6 | issue = 1 | pages = 32 | date = Oktober 2007 | pmid = 17963490 | pmc = 2164947 | doi = 10.1186/1475-2891-6-32 | url = http://www.nutritionj.com/content/6/1/32 }}</ref><ref name="NHLBI-xiv">NHLBI 1998, p. xiv.</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gray DS, Fujioka K | title = Use of relative weight and Body Mass Index for the determination of adiposity | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-epidemiology_1991_44_6/page/545 | journal = Journal of Clinical Epidemiology | volume = 44 | issue = 6 | pages = 545–50 | year = 1991 | pmid = 2037859 | doi = 10.1016/0895-4356(91)90218-X }}</ref>
Die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] (WGO) definieer vir volwassenes 'n LMI van 25 kg/m<sup>2</sup> of hoër as oorgewig en 'n LMI van 30 kg/m<sup>2</sup> of hoër as obesiteit.<ref name="WHOsheet">{{cite web |date=9 Junie 2021 |title=Obesity and overweight |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425031715/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight |archive-date=25 April 2018 |access-date=16 Maart 2022 |publisher=Wêreldgesondheidsorganisasie |language=en}}</ref> Die Amerikaanse Sentrums vir Siektebeheer en -voorkoming (CDC) verdeel obesiteit verder volgens die LMI: 30 tot 35 is klas I, 35 tot 40 klas II en 40 en hoër klas III.<ref name="WHOsheet" />
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|+ LMI-kategorieë vir volwassenes
! Kategorie !! LMI (kg/m<sup>2</sup>)
|-
| style="text-align:left" | Ondergewig || < 18,5
|-
| style="text-align:left" | Normale gewig || 18,5 – 24,9
|-
| style="text-align:left" | Oorgewig || 25,0 – 29,9
|-
| style="text-align:left" | Obees (klas I) || 30,0 – 34,9
|-
| style="text-align:left" | Obees (klas II) || 35,0 – 39,9
|-
| style="text-align:left" | Obees (klas III) || ≥ 40,0
|}
Party organisasies gebruik hul eie aanpassings van hierdie definisies. In die chirurgiese literatuur word klas II en klas III verder onderverdeel, al word die presiese grense steeds bevraagteken: 'n LMI van 35 of 40 kg/m<sup>2</sup> en hoër word ''erge obesiteit'' genoem; 'n LMI van 35 kg/m<sup>2</sup> en hoër saam met obesiteitverwante gesondheidstoestande (of 40 tot 45 kg/m<sup>2</sup> daarsonder) ''morbiede obesiteit''; en 'n LMI van 45 of 50 kg/m<sup>2</sup> en hoër ''super-obesiteit''.<ref name="Sturm2007">{{cite journal | vauthors = Sturm R | title = Increases in morbid obesity in the USA: 2000–2005 | journal = Public Health | volume = 121 | issue = 7 | pages = 492–6 | date = Julie 2007 | pmid = 17399752 | pmc = 2864630 | doi = 10.1016/j.puhe.2007.01.006 |language=en}}</ref>
Omdat mense van Asiatiese afkoms se gesondheid by 'n laer LMI as dié van Europese afkoms benadeel word, het party lande hul definisies aangepas. [[Japan]] gebruik 'n grens van 25 kg/m<sup>2</sup> en [[China]] een van 28 kg/m<sup>2</sup>.<ref name="Bei2002">{{cite journal | vauthors = Bei-Fan Z | title = Predictive values of body mass index and waist circumference for risk factors of certain related diseases in Chinese adults | journal = Asia Pacific Journal of Clinical Nutrition | volume = 11 | issue = Suppl 8 | pages = S685–93 | date = Desember 2002 | doi = 10.1046/j.1440-6047.11.s8.9.x |language=en}}</ref>
By kinders wissel 'n gesonde gewig met ouderdom en geslag. Vetsug by kinders en adolessente word nie as 'n absolute getal gedefinieer nie, maar in verhouding tot 'n historiese normale groep, so dat vetsug 'n LMI is wat groter is as die 95ste persentiel.<ref name="cdc.gov">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nccdphp/dnpa/healthyweight/assessing/bmi/childrens_BMI/about_childrens_BMI.htm |title=Healthy Weight: Assessing Your Weight: BMI: About BMI for Children and Teens |publisher=Center for disease control and prevention |access-date=6 April 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520053346/https://www.cdc.gov/nccdphp/dnpa/healthyweight/assessing/bmi/childrens_BMI/about_childrens_BMI.htm |archive-date=20 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die verwysingsdata waarop hierdie persentiele gebaseer is, dateer van 1963 tot 1994 en is dus nie beïnvloed deur die onlangse gewigstoename nie.<ref name="Flegal KM, Ogden CL, Wei R, Kuczmarski RL, Johnson CL 2001 1086–93">{{cite journal | vauthors = Flegal KM, Ogden CL, Wei R, Kuczmarski RL, Johnson CL | title = Prevalence of overweight in US children: comparison of US growth charts from the Centers for Disease Control and Prevention with other reference values for body mass index | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2001-06_73_6/page/1086 | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 73 | issue = 6 | pages = 1086–93 | date = Junie 2001 | pmid = 11382664 | doi = 10.1093/ajcn/73.6.1086 }}</ref>
Vir kinders van 5 tot 19 jaar definieer die WGO obesiteit as 'n LMI twee [[standaardafwyking]]s bo die [[mediaan]] vir daardie ouderdom, wat op ongeveer 18 vir 'n vyfjarige en ongeveer 30 vir 'n negentienjarige neerkom. Vir kinders onder vyf jaar geld 'n gewig drie standaardafwykings bo die mediaan vir hul lengte.<ref name="WHOsheet" />
=== Ander maatstawwe ===
In navorsingskringe word die liggaamsvetpersentasie – die verhouding van die totale massa van 'n persoon se vet tot sy of haar liggaamsmassa – as die beter maatstaf beskou en die LMI bloot as 'n manier om dit te benader.<ref name="Seidell1997">{{cite journal |url=http://bmb.oxfordjournals.org/content/53/2/238.full.pdf |title=Assessing obesity: classification and epidemiology | vauthors = Seidell JC, Flegal KM |journal=British Medical Bulletin |year=1997 |volume=53 |issue=2 |pages=238–252 |doi=10.1093/oxfordjournals.bmb.a011611 |pmid=9246834 |language=en}}</ref> Volgens die ''American Society of Bariatric Physicians'' dui 'n liggaamsvetpersentasie van meer as 32 % by vroue en 25 % by mans oor die algemeen op obesiteit.<ref name="Lin2017">{{cite journal |vauthors=Lin TY, Lim PS, Hung SC |date=23 Desember 2017 |title=Impact of Misclassification of Obesity by Body Mass Index on Mortality in Patients With CKD |journal=Kidney International Reports |volume=3 |issue=2 |pages=447–455 |doi=10.1016/j.ekir.2017.12.009 |pmc=5932305 |pmid=29725649 |language=en}}</ref>
Die LMI word in party lande as verouderd beskou omdat dit nie tussen vet en [[spier]]massa onderskei nie. Mense wat swaar liggaamlike arbeid verrig of aan sport deelneem, kan 'n hoë LMI hê met min liggaamsvet. Meer as die helfte van alle spelers in die Amerikaanse ''National Football League'' word volgens die LMI as obees geklassifiseer en een uit vier as uiters obees, hoewel hul gemiddelde liggaamsvetpersentasie van 14 % goed binne die gesonde grense val.<ref>{{cite web |url=https://www.webmd.com/fitness-exercise/news/20050301/many-nfl-players-fatter-than-couch-potatoes |title=Many NFL Players Fatter Than Couch Potatoes |publisher=WebMD |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Sumo-stoeiers word deur die LMI eweneens as erg obees geklassifiseer, maar in een studie van studentestoeiers is 40 % van hulle nie meer as obees geklassifiseer nie toe die liggaamsvetpersentasie (met 'n grens van 25 %) in die plek van die LMI gebruik is; dit is aan hul baie groot spiermassa toegeskryf.<ref name="Sumo2004">{{cite journal | vauthors = Yamauchi T, Abe T, Midorikawa T, Kondo M |title=Body composition and resting metabolic rate of Japanese college Sumo wrestlers and non-athlete students: are Sumo wrestlers obese? |journal=Anthropological Science |date=2004 |volume=112 |issue=2 |pages=179–185 |doi=10.1537/ase.040210 |doi-access=free |language=en}}</ref>
Die Edmonton-obesiteitstadiumstelsel (EOSS), wat in [[Kanada]] ontwikkel is, vul die LMI-gebaseerde indeling aan deur mediese, funksionele en geestesgesondheidsfaktore in 'n kliniese raamwerk van vyf stadiums te betrek.<ref name="EOSS">{{cite journal | vauthors = Sharma AM, Kushner RF | title = A proposed clinical staging system for obesity | journal = International Journal of Obesity | volume = 33 | issue = 3 | pages = 289–295 | date = Februarie 2009 | pmid = 19188927 | doi = 10.1038/ijo.2009.2 |language=en}}</ref>
== Uitwerking op gesondheid ==
[[Lêer:Obesity6.JPG|duimnael|regs|'n Man met klas III-obesiteit en 'n LMI van 53 kg/m<sup>2</sup>: 182 kg swaar en 185 cm lank. Streepmerke en vergrote borste is sigbaar.]]
Benewens die toestande wat hierbo genoem is, word obesiteit ook met [[Alzheimersiekte]], [[depressie]] en verskeie metaboliese siektes verbind.<ref name="Bluher2019">{{cite journal | vauthors = Blüher M | title = Obesity: global epidemiology and pathogenesis | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 15 | issue = 5 | pages = 288–298 | date = Mei 2019 | pmid = 30814686 | doi = 10.1038/s41574-019-0176-8 |language=en}}</ref> Na gelang van die graad van obesiteit en die aanwesigheid van bykomende siektes gaan dit met 'n lewensverwagting gepaard wat na skatting twee tot twintig jaar korter is.<ref name="Lancet2009">{{cite journal | vauthors = Whitlock G, Lewington S, Sherliker P, Clarke R, Emberson J, Halsey J, Qizilbash N, Collins R, Peto R | title = Body-mass index and cause-specific mortality in 900 000 adults: collaborative analyses of 57 prospective studies | journal = Lancet | volume = 373 | issue = 9669 | pages = 1083–96 | date = Maart 2009 | pmid = 19299006 | pmc = 2662372 | doi = 10.1016/S0140-6736(09)60318-4 |language=en}}</ref><ref name="Bluher2019" /> 'n Hoë LMI is egter 'n aanduiding van risiko en nie self die direkte oorsaak van die siektes wat deur dieet en gebrek aan beweging veroorsaak word nie.<ref name="Chiolero2018">{{cite journal | vauthors = Chiolero A | title = Why causality, and not prediction, should guide obesity prevention policy | journal = The Lancet. Public Health | volume = 3 | issue = 10 | pages = e461–e462 | date = Oktober 2018 | pmid = 30177480 | doi = 10.1016/S2468-2667(18)30158-0 | doi-access = free |language=en}}</ref>
=== Sterftes ===
Die sterfterisiko is die laagste by 'n LMI van 20 tot 25 kg/m<sup>2</sup> onder nierokers en by 24 tot 27 kg/m<sup>2</sup> onder rokers, en dit neem toe wanneer die LMI in enige rigting daarvan afwyk. Dit blyk op minstens vier vastelande te geld.<ref name="Lancet2016Mort">{{cite journal |collaboration=The Global BMI Mortality Collaboration | vauthors = Di Angelantonio E, Bhupathiraju S, Wormser D, Gao P, Kaptoge S | title = Body-mass index and all-cause mortality: individual-participant-data meta-analysis of 239 prospective studies in four continents | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10046 | pages = 776–786 | date = Augustus 2016 | pmid = 27423262 | pmc = 4995441 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)30175-1 |language=en}}</ref><ref name="Lancet2009" /> Ander navorsing dui daarop dat die verband tussen sterftes en die LMI of die middelomtrek U- of J-vormig is, terwyl die verband met die middellyf-heupverhouding en die middellyf-lengteverhouding meer eweredig positief is.<ref name="Euro2008">{{cite journal | vauthors = Pischon T, Boeing H, Hoffmann K, Bergmann M, Schulze MB | title = General and abdominal adiposity and risk of death in Europe | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2008-11-13_359_20/page/2105 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 359 | issue = 20 | pages = 2105–20 | date = November 2008 | pmid = 19005195 | doi = 10.1056/NEJMoa0801891 |language=en}}</ref> By mense van Asiatiese afkoms begin die risiko van nadelige gesondheidsgevolge reeds tussen 22 en 25 kg/m<sup>2</sup> toeneem.<ref name="WHOAsia">{{cite journal |author1=WHO Expert Consultation | title = Appropriate body-mass index for Asian populations and its implications for policy and intervention strategies |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2004-01-10_363_9403/page/157 | journal = Lancet | volume = 363 | issue = 9403 | pages = 157–63 | date = Januarie 2004 | pmid = 14726171 | doi = 10.1016/s0140-6736(03)15268-3 |language=en}}</ref>
Die Wêreldgesondheidsorganisasie het in 2021 beraam dat obesiteit minstens 2,8 miljoen sterftes per jaar veroorsaak.<ref name="WHOfacts">{{cite web |title=Facts on obesity |url=https://www.who.int/news-room/facts-in-pictures/detail/6-facts-on-obesity |publisher=Wêreldgesondheidsorganisasie |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Gemiddeld verkort obesiteit die lewensverwagting met ses tot sewe jaar; 'n LMI van 30 tot 35 kg/m<sup>2</sup> verkort dit met twee tot vier jaar en erge obesiteit (met 'n LMI van 40 kg/m<sup>2</sup> of hoër) met tien jaar.<ref name="PMID 16198769" /><ref name="Peeters2003">{{cite journal | vauthors = Peeters A, Barendregt JJ, Willekens F, Mackenbach JP, Al Mamun A, Bonneux L | title = Obesity in adulthood and its consequences for life expectancy: a life-table analysis | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2003-01-07_138_1/page/n57 | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 138 | issue = 1 | pages = 24–32 | date = Januarie 2003 | pmid = 12513041 | doi = 10.7326/0003-4819-138-1-200301070-00008 |language=en}}</ref><ref name="Lancet2009" />
=== Siektetoestande ===
Die bykomende siektes kom die algemeenste in die vorm van die metaboliese sindroom voor – 'n kombinasie van afwykings wat [[Diabetes|tipe 2-diabetes]], [[Hipertensie|hoë bloeddruk]], hoë bloed[[cholesterol]] en hoë trigliseriedvlakke insluit.<ref name="PMID 16198769" /><ref name="Grundy2004">{{cite journal | vauthors = Grundy SM | title = Obesity, metabolic syndrome, and cardiovascular disease | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 89 | issue = 6 | pages = 2595–600 | date = Junie 2004 | doi = 10.1210/jc.2004-0372 | pmid = 15181029 |language=en}}</ref> Die CDC het bevind dat obesiteit die enkele sterkste risikofaktor vir 'n ernstige verloop van [[Covid-19-pandemie|Covid-19]] is.<ref name="Poly2021">{{cite journal | vauthors = Poly TN, Islam MM, Yang HC, Lin MC, Jian WS, Hsu MH, Li YC | title = Obesity and Mortality Among Patients Diagnosed With COVID-19: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Frontiers in Medicine | volume = 8 | pages = 620044 | date = 5 Februarie 2021 | pmid = 33634150 | pmc = 7901910 | doi = 10.3389/fmed.2021.620044 | doi-access = free |language=en}}</ref>
Komplikasies kan óf direk deur obesiteit veroorsaak word, óf indirek verband hou deur meganismes met 'n gemeenskaplike oorsaak soos 'n swak dieet of 'n sittende leefwyse. Die sterkte van die verband tussen obesiteit en bepaalde toestande wissel. Een van die sterkstes is dié met tipe 2-diabetes: oortollige liggaamsvet lê 64 % van die gevalle van diabetes by mans en 77 % van die gevalle by vroue ten grondslag.<ref name="Seidell2005">{{cite book | vauthors = Seidell JC | chapter = Epidemiology – definition and classification of obesity | veditors = Kopelman PG, Caterson ID, Stock MJ, Dietz WH |title=Clinical obesity in adults and children | url = https://archive.org/details/clinicalobesityi02edunse |publisher=Blackwell Publishing |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/clinicalobesityi02edunse/page/3 3]–11 |isbn=978-1-4051-1672-5 |language=en}}</ref>
Die gesondheidsgevolge val in twee breë kategorieë: dié wat aan die groter vetmassa toegeskryf word (soos osteoartritis, obstruktiewe [[slaapapnee]] en sosiale stigmatisering) en dié wat aan die groter aantal vetselle toegeskryf word (diabetes, kanker, hart-en-vaatsiektes en niealkoholiese vetlewersiekte).<ref name="Bray2004">{{cite journal | vauthors = Bray GA | title = Medical consequences of obesity | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 89 | issue = 6 | pages = 2583–9 | date = Junie 2004 | pmid = 15181027 | doi = 10.1210/jc.2004-0535 | doi-access = free |language=en}}</ref><ref name="derm2007">{{cite journal | vauthors = Yosipovitch G, DeVore A, Dawn A | title = Obesity and the skin: skin physiology and skin manifestations of obesity | url = https://archive.org/details/sim_american-academy-of-dermatology-journal_2007-06_56_6/page/901 | journal = Journal of the American Academy of Dermatology | volume = 56 | issue = 6 | pages = 901–16 | date = Junie 2007 | pmid = 17504714 | doi = 10.1016/j.jaad.2006.12.004 |language=en}}</ref> 'n Toename in liggaamsvet verander die liggaam se reaksie op [[insulien]], wat tot [[insulienweerstandigheid]] kan lei. Meer vet skep ook 'n pro-inflammatoriese en pro-trombotiese toestand.<ref name="Bray2004" /><ref name="Dentali2009">{{cite journal | vauthors = Dentali F, Squizzato A, Ageno W | title = The metabolic syndrome as a risk factor for venous and arterial thrombosis | journal = Seminars in Thrombosis and Hemostasis | volume = 35 | issue = 5 | pages = 451–7 | date = Julie 2009 | pmid = 19739035 | doi = 10.1055/s-0029-1234140 |language=en}}</ref> Obesiteit en depressie beïnvloed mekaar wedersyds: obesiteit verhoog die risiko van kliniese depressie, en depressie verhoog weer die kans om obees te word.<ref name="Luppino2010">{{cite journal |vauthors=Luppino FS, de Wit LM, Bouvy PF, Stijnen T, Cuijpers P, Penninx BW, Zitman FG |date=Maart 2010 |title=Overweight, obesity, and depression: a systematic review and meta-analysis of longitudinal studies |journal=Archives of General Psychiatry |volume=67 |issue=3 |pages=220–9 |doi=10.1001/archgenpsychiatry.2010.2 |pmid=20194822 |doi-access=free |language=en}}</ref>
=== Oorlewingsparadoks ===
Hoewel die nadelige gesondheidsgevolge van obesiteit in die algemene bevolking goed deur navorsing gesteun word, blyk die uitkomste in sekere subgroepe by 'n hoër LMI beter te wees – 'n verskynsel wat as die obesiteit-oorlewingsparadoks bekend staan. Dit is in 1999 vir die eerste keer beskryf by mense met oorgewig en obesiteit wat hemodialise ondergaan het, en is daarna ook by mense met [[hartversaking]] en perifere arteriesiekte aangetref.<ref name="Schmidt2007">{{cite journal | vauthors = Schmidt DS, Salahudeen AK | title = Obesity-survival paradox-still a controversy? | journal = Seminars in Dialysis | volume = 20 | issue = 6 | pages = 486–92 | year = 2007 | pmid = 17991192 | doi = 10.1111/j.1525-139X.2007.00349.x |language=en}}</ref>
Onder mense met hartversaking het dié met 'n LMI tussen 30,0 en 34,9 'n laer sterftesyfer as dié met 'n normale gewig gehad. Dit word toegeskryf aan die feit dat mense dikwels gewig verloor namate hulle geleidelik sieker word. Mense met klas I-obesiteit en hartsiekte kry nie meer verdere hartprobleme as mense van normale gewig met hartsiekte nie; by groter grade van obesiteit neem die risiko van verdere kardiovaskulêre insidente egter toe. Selfs ná hartomleidingsoperasie is daar geen toename in sterftes onder mense met oorgewig en obesiteit nie. Een studie het bevind dat die beter oorlewing verklaar kan word deur die aggressiewer behandeling wat obese mense ná 'n hartinsident ontvang, en 'n ander dat die skynbare voordeel by perifere arteriesiekte verdwyn sodra chroniese obstruktiewe longsiekte in berekening gebring word.<ref name="Habbu2006">{{cite journal | vauthors = Habbu A, Lakkis NM, Dokainish H | title = The obesity paradox: fact or fiction? | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-cardiology_2006-10-01_98_7/page/944 | journal = The American Journal of Cardiology | volume = 98 | issue = 7 | pages = 944–8 | date = Oktober 2006 | pmid = 16996880 | doi = 10.1016/j.amjcard.2006.04.039 |language=en}}</ref><ref name="Schmidt2007" />
== Oorsake ==
Volgens die algemeenste model van obesiteit is 'n kombinasie van 'n oormatige inname van voedselenergie en te min liggaamlike aktiwiteit die oorsaak van die meeste gevalle. 'n Beperkte aantal gevalle is hoofsaaklik aan genetika, ander mediese redes of psigiatriese siekte toe te skryf. Die stygende syfers op samelewingsvlak word toegeskryf aan 'n maklik bekombare en smaaklike dieet, groter afhanklikheid van motorvervoer en gemeganiseerde vervaardiging.<ref name="CADG2006">{{cite journal |vauthors=Lau DC, Douketis JD, Morrison KM, Hramiak IM, Sharma AM, Ur E |date=April 2007 |title=2006 Canadian clinical practice guidelines on the management and prevention of obesity in adults and children |journal=CMAJ |volume=176 |issue=8 |pages=S1–13 |doi=10.1503/cmaj.061409 |pmc=1839777 |pmid=17420481 |language=en}}</ref><ref name="Bleich2008">{{cite journal | vauthors = Bleich S, Cutler D, Murray C, Adams A | title = Why is the developed world obese? | journal = Annual Review of Public Health | volume = 29 | pages = 273–295 | year = 2008 | pmid = 18173389 | doi = 10.1146/annurev.publhealth.29.020907.090954 | doi-access = free |language=en}}</ref>
Verskeie ander faktore is al as oorsake van die wêreldwye styging voorgestel, waaronder te min slaap, endokriene ontwrigters, groter gebruik van sekere medisyne, hoër omgewingstemperature, laer rooksyfers, demografiese veranderinge, die stygende ouderdom van vroue by hul eerste swangerskap, veranderinge in epigenetiese regulering en sosiale druk om te dieet. Volgens een studie kan sulke faktore 'n net so groot rol speel as oormatige energie-inname en gebrek aan beweging, hoewel die relatiewe grootte van elkeen se uitwerking onseker bly.<ref name="Keith2006">{{cite journal | vauthors = Keith SW, Redden DT, Katzmarzyk PT, Boggiano MM, Hanlon EC, Benca RM | title = Putative contributors to the secular increase in obesity: exploring the roads less traveled | journal = International Journal of Obesity | volume = 30 | issue = 11 | pages = 1585–1594 | date = November 2006 | pmid = 16801930 | doi = 10.1038/sj.ijo.0803326 |language=en}}</ref>
Volgens die Amerikaanse ''Endocrine Society'' is daar toenemende bewyse dat obesiteit 'n versteuring van die liggaam se energiebalansstelsel is eerder as bloot die passiewe opbou van oortollige gewig. Die ontstaan daarvan behels twee verwante maar onderskeibare prosesse: 'n volgehoue positiewe energiebalans (waar die inname van energie die verbruik oortref) en die herstel van die liggaam se gewig-"stelpunt" op 'n hoër waarde.<ref name="Schwartz2017">{{cite journal | vauthors = Schwartz MW, Seeley RJ, Zeltser LM, Drewnowski A, Ravussin E, Redman LM | title = Obesity Pathogenesis: An Endocrine Society Scientific Statement | journal = Endocrine Reviews | volume = 38 | issue = 4 | pages = 267–296 | year = 2017 | pmid = 28898979 | doi = 10.1210/er.2017-00111 | pmc = 5546881 |language=en}}</ref>
=== Dieet ===
[[Lêer:World map of Energy consumption 2001-2003.svg|duimnael|regs|330px|Beskikbare voedselenergie per persoon per dag, 2001–2003.]]
'n Oormatige aptyt vir smaaklike, energiedigte kos – veral vet, suiker en sekere dierlike proteïene – word as die belangrikste dryfkrag agter obesiteit wêreldwyd beskou. Die beskikbare voedselenergie per persoon verskil aansienlik tussen streke en lande en het ook oor tyd merkbaar verander. Van die vroeë 1970's tot die laat 1990's het die gemiddelde voedselenergie wat per persoon per dag beskikbaar was, in alle wêrelddele behalwe Oos-Europa toegeneem. Die Verenigde State het die hoogste beskikbaarheid gehad, met 3 654 kilokalorieë per persoon in 1996 en 3 754 in 2003. In die laat 1990's het Europeërs 3 394 kilokalorieë per persoon gehad, die ontwikkelende dele van Asië 2 648 en Afrika suid van die Sahara 2 176.<ref name="Earth09">{{cite web |url=http://earthtrends.wri.org/searchable_db/index.php?theme=8&variable_ID=212&action=select_countries |title=EarthTrends: Nutrition: Calorie supply per capita |website=World Resources Institute |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref><ref name="USDA1999">{{cite web |url=https://www.scribd.com/doc/1470965/USDA-frsept99b |title=USDA: frsept99b |publisher=Verenigde State se Departement van Landbou |access-date=23 Augustus 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100603041758/http://www.scribd.com/doc/1470965/USDA-frsept99b |archive-date=3 Junie 2010 |language=en}}</ref>
Tussen 1971 en 2000 het die obesiteitsyfer in die Verenigde State van 14,5 % tot 30,9 % gestyg, en in dieselfde tydperk het die gemiddelde inname van voedselenergie toegeneem: by vroue met gemiddeld 335 kilokalorieë per dag en by mans met 168 kilokalorieë per dag.<ref name="MMWR2004">{{cite journal | title = Trends in intake of energy and macronutrients—United States, 1971–2000 | journal = MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report | volume = 53 | issue = 4 | pages = 80–2 | date = Februarie 2004 | pmid = 14762332 | url = https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5304a3.htm | author1 = Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> Die meeste van hierdie ekstra energie het uit 'n groter inname van [[koolhidraat|koolhidrate]] eerder as vet gekom, hoofsaaklik uit versoete drankies – wat vandag byna 25 % van die daaglikse voedselenergie van jong Amerikaanse volwassenes uitmaak – en uit slaptjips.<ref name="Caballero2007">{{cite journal | vauthors = Caballero B | title = The global epidemic of obesity: an overview | journal = Epidemiologic Reviews | volume = 29 | pages = 1–5 | year = 2007 | pmid = 17569676 | doi = 10.1093/epirev/mxm012 | doi-access = free |language=en}}</ref> Namate samelewings toenemend op energiedigte kos, groot porsies en [[kitskos]] aangewese raak, word die verband tussen kitskosgebruik en obesiteit kommerwekkender: in die Verenigde State het die gebruik van kitskosmaaltye tussen 1977 en 1995 verdriedubbel en die voedselenergie daaruit verviervoudig.<ref name="Rosenheck2008">{{cite journal | vauthors = Rosenheck R | title = Fast food consumption and increased caloric intake: a systematic review of a trajectory towards weight gain and obesity risk | journal = Obesity Reviews | volume = 9 | issue = 6 | pages = 535–47 | date = November 2008 | pmid = 18346099 | doi = 10.1111/j.1467-789X.2008.00477.x | doi-access = free |language=en}}</ref>
Landboubeleid en nuwe landboutegnieke in die Verenigde State en Europa het kospryse laat daal. Die subsidiëring van mielies, soja, koring en rys het die belangrikste bronne van verwerkte kos goedkoop gemaak in vergelyking met vrugte en groente.<ref name="Pollan2007">{{cite news | vauthors = Pollan M |title=You Are What You Grow |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/04/22/magazine/22wwlnlede.t.html |date=22 April 2007 |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Kaloriemerkwette en voedingsetikette probeer verbruikers na gesonder keuses stuur deur hulle bewus te maak van hoeveel voedselenergie hulle inneem.<ref name="James2008">{{cite journal | vauthors = James WP | title = The fundamental drivers of the obesity epidemic | journal = Obesity Reviews | volume = 9 | issue = Suppl 1 | pages = 6–13 | date = Maart 2008 | pmid = 18307693 | doi = 10.1111/j.1467-789X.2007.00432.x |language=en}}</ref>
=== Sittende leefwyse ===
Wêreldwyd was daar 'n groot verskuiwing na werk wat liggaamlik minder veeleisend is, en tans kry minstens 30 % van die wêreld se bevolking te min oefening. Dit is hoofsaaklik die gevolg van die toenemende gebruik van gemeganiseerde vervoer en van arbeidsbesparende tegnologie in die huis.<ref name="WHOExercise">{{cite web |url=https://www.who.int/dietphysicalactivity/factsheet_inactivity/en/index.html |title=Physical Inactivity: A Global Public Health Problem |publisher=Wêreldgesondheidsorganisasie |access-date=23 Augustus 2026 |archive-date=13 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140213190030/http://www.who.int/dietphysicalactivity/factsheet_inactivity/en/index.html |language=en}}</ref><ref name="WHO2009">{{cite web |url=https://www.who.int/dietphysicalactivity/publications/facts/obesity/en/ |title=Obesity and overweight |publisher=Wêreldgesondheidsorganisasie |access-date=23 Augustus 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218104805/http://www.who.int/dietphysicalactivity/publications/facts/obesity/en/ |archive-date=18 Desember 2008 |language=en}}</ref>
By kinders blyk die vlak van liggaamlike aktiwiteit te daal – veral die hoeveelheid stap en liggaamlike opvoeding – vermoedelik weens veiligheidskommer, veranderinge in maatskaplike omgang en swak stedelike ontwerp, soos te min openbare ruimtes waar veilig geoefen kan word.<ref name="Salmon2007">{{Cite book | vauthors = Salmon J, Timperio A | volume = 50 | pages = 183–99 | year = 2007 | pmid = 17387258 | doi = 10.1159/000101391 | isbn = 978-3-318-01396-2 | series = Medicine and Sport Science | title = Pediatric Fitness | chapter = Prevalence, Trends and Environmental Influences on Child and Youth Physical Activity |language=en}}</ref> Die ontwerp van 'n gemeenskap en die afhanklikheid van motors word met die risiko van obesiteit verbind: inwoners van die maklikste beloopbare woonbuurte in een Amerikaanse studie was 2,4 keer meer geneig om die aanbevole hoeveelheid liggaamlike aktiwiteit te kry as dié in die minste beloopbare buurte.<ref name="Ness2006">{{cite journal | vauthors = Ness-Abramof R, Apovian CM | title = Diet modification for treatment and prevention of obesity | journal = Endocrine | volume = 29 | issue = 1 | pages = 5–9 | date = Februarie 2006 | pmid = 16622287 | doi = 10.1385/ENDO:29:1:135 |language=en}}</ref> By sowel kinders as volwassenes is daar 'n verband tussen die tyd wat voor die [[televisie]] deurgebring word en die risiko van obesiteit, en die syfers by kinders styg in verhouding tot die kykuur.<ref name="Wilks2011">{{cite journal | vauthors = Wilks DC, Sharp SJ, Ekelund U, Thompson SG, Mander AP, Turner RM, Jebb SA, Lindroos AK | title = Objectively measured physical activity and fat mass in children: a bias-adjusted meta-analysis of prospective studies | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 2 | pages = e17205 | date = Februarie 2011 | pmid = 21383837 | pmc = 3044163 | doi = 10.1371/journal.pone.0017205 | doi-access = free |language=en}}</ref>
=== Genetika ===
Soos baie ander mediese toestande is obesiteit die gevolg van 'n wisselwerking tussen genetiese en omgewingsfaktore. Polimorfismes in verskeie [[Geen (genetika)|gene]] wat eetlus en [[metabolisme]] beheer, maak mense vatbaar vir obesiteit wanneer genoeg voedselenergie beskikbaar is. Genoomwye assosiasiestudies het aansienlik meer genoomliggings as voorheen geïdentifiseer wat met vatbaarheid vir obesiteit verband hou, hoewel elkeen se relatiewe bydrae steeds ondersoek word.<ref name="Yaz2015">{{cite journal | vauthors = Yazdi FT, Clee SM, Meyre D | title = Obesity genetics in mouse and human: back and forth, and back again | journal = PeerJ | volume = 3 | pages = e856 | year = 2015 | pmid = 25825681 | pmc = 4375971 | doi = 10.7717/peerj.856 | doi-access = free |language=en}}</ref> Mense met twee kopieë van die FTO-geen weeg gemiddeld 3 tot 4 kg meer en het 'n 1,67 keer groter risiko van obesiteit as dié sonder die risiko-[[alleel]].<ref name="Walley2009">{{cite journal | vauthors = Walley AJ, Asher JE, Froguel P | title = The genetic contribution to non-syndromic human obesity | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 10 | issue = 7 | pages = 431–42 | date = Julie 2009 | pmid = 19506576 | doi = 10.1038/nrg2594 |language=en}}</ref> Die aandeel van die verskille in LMI tussen mense wat aan genetika toegeskryf kan word, wissel van 6 % tot 85 % na gelang van die bevolking wat ondersoek word.<ref name="PMID 18000969" />
Obesiteit is 'n belangrike kenmerk van verskeie sindrome, soos die Prader-Willi-sindroom, die Bardet-Biedl-sindroom en die Cohen-sindroom. By mense met erge obesiteit wat voor die ouderdom van tien jaar begin en met 'n LMI meer as drie standaardafwykings bo normaal, dra 7 % 'n enkele puntmutasie in hul DNS.<ref name="Yaz2015" /> Studies wat op oorerwingspatrone eerder as op bepaalde gene gekonsentreer het, het bevind dat 80 % van die kinders van twee obese ouers ook obees was, teenoor minder as 10 % van die kinders van twee ouers met 'n normale gewig.<ref name="Kolata2007">{{cite book | vauthors = Kolata G |title=Rethinking thin: The new science of weight loss – and the myths and realities of dieting | url = https://archive.org/details/rethinkingthinne0000kola |publisher=Picador |year=2007 |page=[https://archive.org/details/rethinkingthinne0000kola/page/122 122] |isbn=978-0-312-42785-6 |language=en}}</ref>
Volgens die spaarsame-geen-hipotese is mense vatbaar vir obesiteit omdat kos gedurende die menslike [[evolusie]] skaars was. Die vermoë om skaars tye van oorvloed te benut deur energie as vet te stoor, sou voordelig gewees het wanneer die kosvoorraad gewissel het, en individue met groter vetreserwes sou eerder 'n [[hongersnood]] oorleef het. In samelewings met 'n stabiele kosvoorraad is dieselfde neiging egter nadelig. Die hipotese is al op verskeie maniere gekritiseer, en ander verklarings op grond van die evolusie is ook voorgestel.<ref name="Jahanbani2025">{{cite journal | vauthors = Jahanbani A, Rezazadeh D, Sajadi E, Haj Hosseini M, Ketabchi D, EskandariRoozbahani N | title = Human adaptation response to obesity | journal = International Journal of Obesity | volume = 49 | issue = 8 | pages = 1502–1510 | date = 27 April 2025 | pmid = 40287541 | doi = 10.1038/s41366-025-01791-9 |language=en}}</ref>
=== Ander siektes en medikasie ===
Sekere liggaamlike en geestesiektes, en die middels wat gebruik word om hulle te behandel, kan die risiko van obesiteit verhoog. Mediese toestande wat die risiko verhoog, sluit die skaars genetiese sindrome hierbo in, saam met aangebore of verworwe toestande soos 'n onderaktiewe [[skildklier]], die Cushing-sindroom, 'n tekort aan [[groeihormoon]] en sommige [[Eetsteuring|eetversteuring]]s soos vraatbui-eetversteuring en die nag-eetsindroom. Obesiteit self word egter nie as 'n psigiatriese versteuring beskou nie. Die risiko van oorgewig en obesiteit is hoër onder mense met psigiatriese versteurings as onder mense sonder.<ref name="Luppino2010" /><ref name="PMID 18000969" />
Middels wat gewigstoename of veranderinge in liggaamsamestelling kan veroorsaak, sluit [[insulien]], sulfonielureas, tiasolidiendione, atipiese [[antipsigotikum|antipsigotika]], [[antidepressant]]e, [[steroïed|steroïede]], sommige middels teen epileptiese aanvalle en party vorme van hormonale voorbehoeding in.<ref name="PMID 16198769" />
=== Sosiale determinante ===
Genetiese invloede is belangrik om obesiteit te verstaan, maar hulle kan nie die dramatiese toename binne bepaalde lande of wêreldwyd volledig verklaar nie. Dat 'n energie-inname wat die energieverbruik oortref by die individu tot gewigstoename lei, word aanvaar; wat die verskuiwing in hierdie twee faktore op samelewingsvlak veroorsaak, word veel meer bespreek.<ref name="Bleich2008" />
Die verband tussen sosiale klas en die LMI wissel van plek tot plek. Navorsing in 1989 het bevind dat vroue van 'n hoë sosiale klas in ontwikkelde lande minder geneig was om obees te wees, terwyl vroue, mans en kinders van hoë sosiale klasse in die ontwikkelende wêreld hoër obesiteitsyfers gehad het. Toe dieselfde navorsing in 2007 herhaal is, was die verbande dieselfde maar swakker – vermoedelik weens die uitwerking van [[globalisering]].<ref name="McLaren2007">{{cite journal | vauthors = McLaren L | title = Socioeconomic status and obesity | journal = Epidemiologic Reviews | volume = 29 | pages = 29–48 | year = 2007 | pmid = 17478442 | doi = 10.1093/epirev/mxm001 | doi-access = free |language=en}}</ref> Onder ontwikkelde lande hou die vlakke van obesiteit onder volwassenes, en die persentasie tieners met oorgewig, verband met inkomsteongelykheid.<ref name="Spirit2009">{{cite book |title=The Spirit Level: Why More Equal Societies Almost Always Do Better |url=https://archive.org/details/spiritlevelwhymo0000wilk | vauthors = Wilkinson R, Pickett K |publisher=Allen Lane |location=Londen |isbn=978-1-84614-039-6 |year=2009 |pages=[https://archive.org/details/spiritlevelwhymo0000wilk/page/91 91]–101 |language=en}}</ref>
Baie verklarings is al vir hierdie verbande voorgestel. In ontwikkelde lande kan welgestelde mense waarskynlik meer voedsame kos bekostig, is hulle onder groter sosiale druk om slank te bly en het hulle meer geleenthede vir liggaamlike oefening. In minder ontwikkelde lande dra die vermoë om kos te bekostig, die hoë energieverbruik van liggaamlike arbeid en kulturele waardes wat 'n groter lyf verkies, vermoedelik tot die waargenome patrone by. Ook die houdings teenoor liggaamsgewig van die mense in iemand se lewe speel 'n rol: 'n ooreenstemmende verandering in die LMI oor tyd is al onder vriende, broers en susters, en huweliksmaats aangetref. Stres en 'n laag ervaarde maatskaplike status blyk die risiko van obesiteit te verhoog.<ref name="McLaren2007" /><ref name="Caballero2001">{{cite journal | vauthors = Caballero B | title = Introduction. Symposium: Obesity in developing countries: biological and ecological factors | journal = The Journal of Nutrition | volume = 131 | issue = 3 | pages = 866S–870S | date = Maart 2001 | pmid = 11238776 | doi = 10.1093/jn/131.3.866s | doi-access = free |language=en}}</ref>
[[Rookgewoonte|Rook]] het 'n aansienlike uitwerking op iemand se gewig: mense wat ophou rook, tel oor tien jaar gemiddeld 4,4 kg (mans) en 5,0 kg (vroue) op. Veranderende rooksyfers het egter min invloed op die algehele obesiteitsyfers gehad.<ref name="Flegal1995">{{cite journal | vauthors = Flegal KM, Troiano RP, Pamuk ER, Kuczmarski RJ, Campbell SM | title = The influence of smoking cessation on the prevalence of overweight in the United States | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_the-new-england-journal-of-medicine_1995-11-02_333_18/page/1165 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 333 | issue = 18 | pages = 1165–70 | date = November 1995 | pmid = 7565970 | doi = 10.1056/NEJM199511023331801 | doi-access = free |language=en}}</ref>
In die ontwikkelende wêreld speel [[verstedeliking]] 'n rol in die stygende obesiteitsyfers. In China is die algehele syfers onder 5 %, maar in party stede is dit meer as 20 %. Dit kan deels aan stedelike ontwerp toegeskryf word, soos te min openbare ruimtes vir liggaamlike aktiwiteit. Die tyd wat in motors deurgebring word, in plaas van stap of [[fiets|fietsry]], hou verband met 'n groter risiko van obesiteit. [[Wanvoeding]] vroeg in die lewe speel vermoedelik ook 'n rol, aangesien die endokriene veranderinge tydens 'n tydperk van wanvoeding die opberging van vet kan bevorder sodra meer voedselenergie beskikbaar raak.<ref name="Caballero2001" />
=== Dermflora en ander faktore ===
Die studie van die uitwerking van infeksieverwekkers op die metabolisme is nog in 'n vroeë stadium. Die dermflora van maer en obese mense verskil, en daar is aanduidings dat die dermflora die metaboliese vermoë kan beïnvloed en 'n groter vermoë om energie uit kos te onttrek kan verleen. Of hierdie verskille die oorsaak of die gevolg van obesiteit is, is nog nie ondubbelsinnig vasgestel nie. Die gebruik van [[Antibiotikum|antibiotika]] onder kinders word ook met obesiteit later in die lewe verbind.<ref name="Dibaise2013">{{Cite journal |vauthors=Dibaise JK, Foxx-Orenstein AE |date=Julie 2013 |title=Role of the gastroenterologist in managing obesity |journal=Expert Review of Gastroenterology & Hepatology |volume=7 |issue=5 |pages=439–51 |doi=10.1586/17474124.2013.811061 |pmid=23899283 |language=en}}</ref><ref name="Cox2015">{{cite journal | vauthors = Cox LM, Blaser MJ | title = Antibiotics in early life and obesity | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 11 | issue = 3 | pages = 182–190 | date = Maart 2015 | pmid = 25488483 | pmc = 4487629 | doi = 10.1038/nrendo.2014.210 |language=en}}</ref> 'n Verband tussen [[virus]]se en obesiteit is by mense en verskeie diere aangetref, maar hoeveel dit tot die stygende syfers bygedra het, is nog onbekend.<ref name="Dibaise2013" />
Te min [[slaap]] word ook met obesiteit verbind, hoewel dit onduidelik is of die een die ander veroorsaak.<ref name="Cap2008">{{cite journal | vauthors = Cappuccio FP, Taggart FM, Kandala NB, Currie A, Peile E, Stranges S, Miller MA | title = Meta-analysis of short sleep duration and obesity in children and adults | journal = Sleep | volume = 31 | issue = 5 | pages = 619–626 | date = Mei 2008 | pmid = 18517032 | pmc = 2398753 | doi = 10.1093/sleep/31.5.619 |language=en}}</ref> Party navorsers meen dat chemiese verbindings wat as "obesogene" bekend staan – 'n groep wat sekere endokriene ontwrigters soos bisfenole en ftalate insluit – 'n rol kan speel.<ref name="Keith2006" /> Sekere [[persoonlikheid]]seienskappe word met obesiteit verbind: eensaamheid, neurotisisme, impulsiwiteit en gevoeligheid vir belonings kom meer algemeen voor onder obese mense, en pligsgetrouheid en selfbeheer minder algemeen. Omdat die meeste studies hieroor op vraelyste steun, is dit moontlik dat die bevindings die verband oorskat: obese mense is dalk van die sosiale stigma bewus en hul antwoorde kan daardeur beïnvloed word.<ref name="Ger2014">{{cite journal | vauthors = Gerlach G, Herpertz S, Loeber S | title = Personality traits and obesity: a systematic review | journal = Obesity Reviews | volume = 16 | issue = 1 | pages = 32–63 | date = Januarie 2015 | pmid = 25470329 | doi = 10.1111/obr.12235 |language=en}}</ref> Handelsliberalisering word met obesiteit verbind: navorsing op grond van gegewens uit 175 lande tussen 1975 en 2016 het getoon dat die voorkoms van obesiteit positief met handelsoopheid korreleer, en dat die korrelasie in ontwikkelende lande sterker is.<ref name="An2019">{{cite journal | vauthors = An R, Guan C, Liu J, Chen N, Clarke C | title = Trade openness and the obesity epidemic: a cross-national study of 175 countries during 1975–2016 | journal = Annals of Epidemiology | volume = 37 | pages = 31–36 | date = Julie 2019 | pmid = 31399309 | doi = 10.1016/j.annepidem.2019.07.002 |language=en}}</ref>
== Patofisiologie ==
[[Lêer:Fatmouse.jpg|duimnael|regs|'n Muis wat nie leptien kan produseer nie en daarom obees is (links), naas 'n normale muis (regs).]]
Twee onderskeibare maar verwante prosesse is by die ontstaan van obesiteit betrokke: 'n volgehoue positiewe energiebalans, waar die inname van energie die verbruik oortref, en die herstel van die liggaam se gewig-"stelpunt" op 'n hoër waarde. Die tweede proses verklaar waarom dit so moeilik is om effektiewe behandelings vir obesiteit te vind.<ref name="Schwartz2017" />
Op biologiese vlak is daar baie moontlike meganismes betrokke by die ontstaan en voortsetting van obesiteit. Hierdie navorsingsveld was feitlik onaangeraak totdat die leptiengeen in 1994 in die laboratorium van J. M. Friedman ontdek is. Leptien en ghrelien word buite die brein geproduseer maar beheer die eetlus deur hul werking op die [[sentrale senuweestelsel]]. Hierdie en ander eetlusverwante [[hormoon|hormone]] werk veral op die [[hipotalamus]] in, die deel van die brein wat sentraal staan in die regulering van kosinname en energieverbruik. Verskeie stroombane binne die hipotalamus dra by tot sy rol in die samevoeging van eetlussignale, waarvan die melanokortienweg die beste verstaan word. Die stroombaan begin by die boogvormige kern van die hipotalamus, wat uitsette na die laterale hipotalamus en die ventromediale hipotalamus het – onderskeidelik die brein se eet- en versadigingsentrums.<ref name="flier2004">{{cite journal | vauthors = Flier JS | title = Obesity wars: molecular progress confronts an expanding epidemic | journal = Cell | volume = 116 | issue = 2 | pages = 337–50 | date = Januarie 2004 | pmid = 14744442 | doi = 10.1016/S0092-8674(03)01081-X | doi-access = free |language=en}}</ref><ref name="Boulpaep2003">{{cite book | vauthors = Boulpaep EL, Boron WF |title=Medical physiology: A cellular and molecular approach | url = https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro_a6j9 |publisher=Saunders |location=Philadelphia |year=2003 |page=[https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro_a6j9/page/1227 1227] |isbn=978-0-7216-3256-8 |language=en}}</ref>
Die boogvormige kern bevat twee onderskeie groepe [[neuron|neurone]]. Die eerste groep stel neuropeptied Y en die agoetiverwante peptied gesamentlik tot uitdrukking en het stimulerende insette na die laterale hipotalamus en inhiberende insette na die ventromediale hipotalamus. Die tweede groep stel pro-opiomelanokortien en die kokaïen- en amfetamiengereguleerde transkript gesamentlik tot uitdrukking, met stimulerende insette na die ventromediale hipotalamus en inhiberende insette na die laterale hipotalamus. Die eerste groep stimuleer dus die eetdrang en onderdruk versadiging, en die tweede groep doen die teenoorgestelde. Albei groepe word deels deur leptien gereguleer: dit inhibeer die eerste groep en stimuleer die tweede. 'n Tekort aan leptienseine – hetsy weens 'n leptientekort of weens leptienweerstandigheid – lei daarom tot oormatige eet en kan sommige genetiese en verworwe vorme van obesiteit verklaar.<ref name="flier2004" />
== Behandeling ==
Dit is onduidelik watter diete langtermyngewigsverlies ondersteun, en die doeltreffendheid van laekalorie-diete word bespreek; leefwyseveranderinge wat die kalorie-inname oor die lang termyn verminder of die hoeveelheid oefening verhoog, gee tog gewoonlik 'n mate van volhoubare gewigsverlies, al kom die gewig stadig weer terug.<ref name="USGuidelines2013">{{cite journal | vauthors = Jensen MD, Ryan DH, Apovian CM, Ard JD, Comuzzie AG, Donato KA | title = 2013 AHA/ACC/TOS guideline for the management of overweight and obesity in adults | journal = Circulation | volume = 129 | issue = 25 Suppl 2 | pages = S102–S138 | date = Junie 2014 | pmid = 24222017 | pmc = 5819889 | doi = 10.1161/01.cir.0000437739.71477.ee |language=en}}</ref><ref name="Strychar2006">{{cite journal | vauthors = Strychar I | title = Diet in the management of weight loss | url = https://archive.org/details/sim_canadian-medical-association-journal_2006-01-03_174_1/page/56 | journal = CMAJ | volume = 174 | issue = 1 | pages = 56–63 | date = Januarie 2006 | pmid = 16389240 | pmc = 1319349 | doi = 10.1503/cmaj.045037 |language=en}}</ref>
Hoewel 87 % van die deelnemers aan die Amerikaanse ''National Weight Control Registry'' 'n gewigsverlies van 10 % oor tien jaar kon handhaaf, is dit onduidelik of so 'n mate van gewigsverlies genoeg is om die meeste deelnemers se LMI onder die kliniese drempel vir obesiteit te bring, en watter dieetbenadering die beste is om gewigsverlies oor die lang termyn te handhaaf.<ref name="Thomas2014">{{cite journal | vauthors = Thomas JG, Bond DS, Phelan S, Hill JO, Wing RR | title = Weight-loss maintenance for 10 years in the National Weight Control Registry | journal = American Journal of Preventive Medicine | volume = 46 | issue = 1 | pages = 17–23 | date = Januarie 2014 | pmid = 24355667 | doi = 10.1016/j.amepre.2013.08.019 |language=en}}</ref><ref name="Yannakoulia2019">{{cite journal | vauthors = Yannakoulia M, Poulimeneas D, Mamalaki E, Anastasiou CA | title = Dietary modifications for weight loss and weight loss maintenance | journal = Metabolism | volume = 92 | pages = 153–162 | date = Maart 2019 | pmid = 30625301 | doi = 10.1016/j.metabol.2019.01.001 | doi-access = free |language=en}}</ref> Intensiewe gedragsingrepe wat dieetveranderinge met oefening kombineer, word in die Verenigde State aanbeveel. Getrouheid aan die plan is 'n belangriker faktor in geslaagde gewigsverlies as watter soort dieet iemand volg.<ref name="USPSTF2018">{{cite journal |vauthors=Curry SJ, Krist AH, Owens DK, Barry MJ, Caughey AB, Davidson KW |date=September 2018 |title=Behavioral Weight Loss Interventions to Prevent Obesity-Related Morbidity and Mortality in Adults: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=320 |issue=11 |pages=1163–1171 |doi=10.1001/jama.2018.13022 |pmid=30326502 |doi-access=free |language=en}}</ref>
Verskeie laekalorie-diete werk. Op die kort termyn lyk laekoolhidraatdiete beter as laevetdiete vir gewigsverlies, maar oor die lang termyn blyk alle soorte laekoolhidraat- en laevetdiete ewe voordelig te wees, en die risiko's van hartsiekte en diabetes wat met die verskillende diete gepaard gaan, lyk dieselfde.<ref name="Yannakoulia2019" /> Die bevordering van 'n Mediterreense dieet onder obese mense kan die risiko van hartsiekte verlaag, en 'n laer inname van versoete drankies word ook met gewigsverlies verbind.<ref name="SBU2013">{{cite web |url=https://www.sbu.se/en/publications/sbu-assesses/dietary-treatment-of-obesity/ |title=Dietary treatment of obesity |publisher=Statens beredning för medicinsk och social utvärdering |year=2013 |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Die sukseskoerse vir die handhawing van gewigsverlies oor die lang termyn deur leefwyseveranderinge is laag, en wissel van 2 % tot 20 %.<ref name="Wing2005">{{cite journal | vauthors = Wing RR, Phelan S | title = Long-term weight loss maintenance | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 82 | issue = 1 Suppl | pages = 222S–225S | date = Julie 2005 | pmid = 16002825 | doi = 10.1093/ajcn/82.1.222S | doi-access = free |language=en}}</ref> Dieet- en leefwyseveranderinge beperk oormatige gewigstoename tydens [[swangerskap]] doeltreffend en verbeter die uitkomste vir sowel die moeder as die kind.<ref name="USPSTF2018" />
=== Medikasie ===
Sedert middels vir die behandeling van obesiteit in die 1930's ingevoer is, is baie verbindings probeer. Die meeste verminder die liggaamsmassa net effens, en verskeie word nie meer vir obesiteit bemark nie weens hul newe-effekte. Van die 25 anti-obesiteitmiddels wat tussen 1964 en 2009 van die mark onttrek is, het 23 gewerk deur die funksie van chemiese boodskapstowwe in die brein te verander. Die algemeenste newe-effekte wat tot onttrekking gelei het, was geestesversteurings, gevolge vir die hart en middelmisbruik of -afhanklikheid; sewe produkte is met sterfgevalle verbind.<ref name="Pharma2016">{{cite journal | vauthors = Bojanowska E, Ciosek J | title = Can We Selectively Reduce Appetite for Energy-Dense Foods? An Overview of Pharmacological Strategies for Modification of Food Preference Behavior | journal = Current Neuropharmacology | volume = 14 | issue = 2 | pages = 118–42 | date = 15 Februarie 2016 | pmid = 26549651 | pmc = 4825944 | doi = 10.2174/1570159X14666151109103147 |language=en}}</ref>
Ses middels word tans vir langtermyngebruik geregistreer: liraglutied, naltreksoon saam met bupropioon, orlistat, [[semaglutied]], tirzepatied en fentermien saam met topiramaat. Daar is nie inligting oor hoe hierdie middels die langtermynkomplikasies van obesiteit soos hart-en-vaatsiektes of sterftes beïnvloed nie, hoewel studies oor semaglutied kardiovaskulêre voordele getoon het. Nadat behandeling met GLP-1-agoniste soos semaglutied, liraglutied en tirzepatied gestaak word, tel mense gemiddeld meer as die helfte (50 tot 70 %) van die verlore gewig binne 'n jaar weer op.<ref name="Elmaleh2023">{{cite journal |vauthors=Elmaleh-Sachs A, Schwartz JL, Bramante CT, Nicklas JM, Gudzune KA, Jay M |title=Obesity Management in Adults: A Review |journal=JAMA |date=28 November 2023 |volume=330 |issue=20 |pages=2000–2015 |doi=10.1001/jama.2023.19897 |pmid=38015216 |pmc=11325826 |language=en}}</ref><ref name="McGowan2025">{{Cite journal |vauthors=McGowan B, Ciudin A, Baker JL, Busetto L, Dicker D, Frühbeck G, Goossens GH, Monami M, Sbraccia P |date=2 Oktober 2025 |title=A systematic review and meta-analysis of the efficacy and safety of pharmacological treatments for obesity in adults |journal=Nature Medicine |volume=31 |issue=10 |pages=3317–3329 |doi=10.1038/s41591-025-03911-4 |language=en}}</ref>
=== Chirurgie ===
Die doeltreffendste behandeling vir obesiteit is bariatriese [[chirurgie]]. Die soorte prosedures sluit laparoskopiese aanpasbare maagbande, die Roux-en-Y-maagomleiding, die vertikale mouresseksie en biliopankreatiese omleiding in. Chirurgie vir erge obesiteit gaan gepaard met langtermyngewigsverlies, verbetering in obesiteitverwante toestande en 'n laer algehele sterftesyfer; die beter metaboliese gesondheid is egter die gevolg van die gewigsverlies en nie van die operasie self nie.<ref name="Col2014">{{cite journal | vauthors = Colquitt JL, Pickett K, Loveman E, Frampton GK | title = Surgery for weight loss in adults | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2014 | issue = 8 | pages = CD003641 | date = Augustus 2014 | pmid = 25105982 | pmc = 9028049 | doi = 10.1002/14651858.CD003641.pub4 |language=en}}</ref> Een studie het ná tien jaar 'n gewigsverlies van tussen 14 % en 25 % gevind, na gelang van die soort prosedure, en 'n afname van 29 % in sterftes uit alle oorsake in vergelyking met gewone maatreëls vir gewigsverlies. Komplikasies kom in ongeveer 17 % van die gevalle voor en 'n heroperasie is in 7 % van die gevalle nodig.<ref name="Chang2013">{{cite journal | vauthors = Chang SH, Stoll CR, Song J, Varela JE, Eagon CJ, Colditz GA | title = The effectiveness and risks of bariatric surgery: an updated systematic review and meta-analysis, 2003–2012 | url = https://archive.org/details/sim_jama-surgery_2014-03_149_3/page/275 | journal = JAMA Surgery | volume = 149 | issue = 3 | pages = 275–87 | date = Maart 2014 | pmid = 24352617 | pmc = 3962512 | doi = 10.1001/jamasurg.2013.3654 |language=en}}</ref>
== Gesondheidsbeleid ==
Obesiteit is 'n ingewikkelde probleem vir die openbare gesondheid en vir beleidmakers weens sy voorkoms, koste en gesondheidsgevolge. Om dit te hanteer, verg veranderinge in die breër samelewing en pogings deur gemeenskappe, plaaslike owerhede en regerings. Pogings in die openbare gesondheid probeer die omgewingsfaktore verstaan en regstel wat vir die stygende voorkoms verantwoordelik is, en kyk na maniere om die faktore te verander wat oormatige energie-inname aanmoedig en liggaamlike aktiwiteit belemmer. Voorbeelde is skoolvoedingsprogramme wat deur die staat vergoed word, beperkings op die direkte bemarking van ongesonde kos aan kinders en minder toegang tot suikerversoete drankies in [[skool|skole]]. Die Wêreldgesondheidsorganisasie beveel 'n belasting op versoete drankies aan. By die inrigting van stedelike omgewings is pogings aangewend om toegang tot parke te verbeter en voetgangerroetes te ontwikkel. Daar is ook pogings om die probleem van gebiede met 'n oormaat kitskoswinkels aan te spreek, aangesien dit as 'n sterk voorspeller van obesiteitsyfers geïdentifiseer is.<ref name="WHOsugar">{{cite web |title=WHO urges global action to curtail consumption and health impacts of sugary drinks |url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2016/curtail-sugary-drinks/en/ |access-date=23 Augustus 2026 |publisher=Wêreldgesondheidsorganisasie |language=en}}</ref><ref name="Cooksey2017">{{Cite journal |vauthors=Cooksey-Stowers K, Schwartz MB, Brownell KD |date=14 November 2017 |title=Food Swamps Predict Obesity Rates Better Than Food Deserts in the United States |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=14 |issue=11 |pages=1366 |doi=10.3390/ijerph14111366 |doi-access=free |pmc=5708005 |pmid=29135909 |language=en}}</ref>
Veldtogte in die [[massamedia]] blyk beperkte sukses te hê om die gedrag te verander wat obesiteit beïnvloed, maar kan kennis en bewustheid oor liggaamlike aktiwiteit en dieet verhoog, wat oor die lang termyn tot veranderinge kan lei. Sulke veldtogte kan ook die hoeveelheid tyd wat sittend of liggend deurgebring word, verminder. Voedingsetikette met energie-inligting op spyskaarte kan help om die energie-inname in restaurante te verlaag.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=19 Mei 2022 |title=How can local authorities reduce obesity? Insights from NIHR research |url=https://evidence.nihr.ac.uk/how-local-authorities-can-reduce-obesity/ |journal=NIHR Evidence |publisher=National Institute for Health and Care Research |access-date=23 Augustus 2026 |language=en |archive-date= 1 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401161340/https://evidence.nihr.ac.uk/how-local-authorities-can-reduce-obesity/ |url-status=dead }}</ref>
== Epidemiologie ==
[[Lêer:Obesity rate (WHO, 2022).png|duimnael|regs|350px|Aandeel van volwassenes met 'n LMI van meer as 30, 2022.]]
In vroeër tydperke was obesiteit skaars en slegs vir 'n klein elite haalbaar, hoewel dit toe al as 'n gesondheidsprobleem erken is. Namate die welvaart in die vroeë moderne tyd toegeneem het, het dit al groter dele van die bevolking geraak. Voor die 1970's was obesiteit selfs in die rykste lande betreklik skaars, en waar dit voorgekom het, was dit hoofsaaklik onder die welgesteldes. Daarna het die gemiddelde LMI van bevolkings in die eerstewêreldlande begin styg, met 'n vinnige toename in die aandeel mense met oorgewig en obesiteit.<ref name="Caballero2007" />
Die WGO het obesiteit in 1997 amptelik as 'n wêreldwye [[epidemie]] erken. Die wêreldwye voorkoms van obesiteit het tussen 1980 en 2014 meer as verdubbel: in 2014 was meer as 600 miljoen volwassenes obees, sowat 13 % van die wêreld se volwasse bevolking, en volgens die Wêreldgesondheidsorganisasie het dié syfer teen 2022 tot 16 % gestyg.<ref name="WHOsheet" /><ref name="Caballero2007" /> In 2000 het die WGO gesê dat oorgewig en obesiteit meer tradisionele bekommernisse in die openbare gesondheid, soos ondervoeding en aansteeklike siektes, as die belangrikste oorsaak van swak gesondheid verdring.<ref name="WGO2000">WGO 2000.</ref>
Die twintig lande met die hoogste voorkoms van obesiteit onder volwassenes in 2022 was hoofsaaklik in die Stille Oseaan-eilande, die Karibiese Eilande en die Nabye Ooste en Noord-Afrika. In [[Tonga]] (71,7 %), [[Nauru]] (69,9 %), [[Tuvalu]] (64,2 %) en [[Samoa]] (62,4 %) is 60 % of meer van die volwasse bevolking obees. Die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] het die dertiende hoogste voorkoms onder volwassenes (42,0 %), maar weens sy groot bevolking is dit die land met die grootste getal obese volwassenes – een agtste van die wêreldwye totaal.<ref name="FAO2025">{{Cite book |author=Voedsel- en Landbou-organisasie |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd4313en |title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025 |date=2025 |publisher=FAO |isbn=978-92-5-140174-3 |doi=10.4060/cd4313en |language=en}}</ref>
Die voorkoms van obesiteit neem ook met ouderdom toe, minstens tot die ouderdom van 50 of 60 jaar, en erge obesiteit neem in die Verenigde State, [[Australië]] en [[Kanada]] vinniger toe as die algehele obesiteitsyfer.<ref name="Seidell2005" /><ref name="Sturm2007" /> Die OESO het voorspel dat die obesiteitsyfers minstens tot 2030 sal styg, veral in die Verenigde State, [[Meksiko]] en [[Engeland]], waar dit onderskeidelik 47 %, 39 % en 35 % sou bereik.<ref name="OESO2017">{{cite web |url=https://www.oecd.org/els/health-systems/Obesity-Update-2017.pdf |title=Obesity Update 2017 |publisher=Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref>
Obesiteit is voorheen as 'n probleem van slegs die hoë-inkomstelande beskou, maar die syfers styg wêreldwyd en raak sowel die ontwikkelde as die ontwikkelende wêreld. Die stygings was die skerpste in stedelike gebiede.<ref name="Caballero2001" /> In 2021 was byna die helfte van die wêreld se volwasse bevolking – 'n miljard mans en 1,11 miljard vroue van 25 jaar en ouer – oorgewig of obees, en daar is voorspel dat sowat 57,4 % van mans en 60,3 % van vroue teen 2050 oorgewig of obees sal wees indien hierdie tendense voortduur.<ref name="BBC2025">{{cite news |title=Over 50% of adults worldwide predicted to be obese or overweight by 2050 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cy87d2g81yxo |access-date=23 Augustus 2026 |publisher=BBC News |date=4 Maart 2025 |language=en}}</ref> Wêreldwyd is daar meer obese vroue as mans, hoewel die getalle verskil na gelang van hoe obesiteit gemeet word.<ref name="WHOsheet" />
=== Suid-Afrika ===
Volgens die Suid-Afrikaanse Demografiese en Gesondheidsopname van 2016 was 68 % van vroue van 15 jaar en ouer oorgewig of obees, teenoor 31 % van mans in dieselfde ouderdomsgroep.<ref name="SADHS2016">{{cite report |author=Nasionale Departement van Gesondheid |author2=Statistiek Suid-Afrika |author3=Suid-Afrikaanse Mediese Navorsingsraad |title=South Africa Demographic and Health Survey 2016 |publisher=NDoH, Stats SA, SAMRC en ICF |location=Pretoria en Rockville |year=2019 |language=en}}</ref><ref name="AfricaCheck">{{cite web |title=Are some 70% of women, 39% of men in South Africa overweight? |url=https://africacheck.org/fact-checks/spotchecks/are-some-70-women-39-men-south-africa-overweight |publisher=Africa Check |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Onder vroue van 15 tot 49 jaar was 27,1 % oorgewig en 34,5 % obees, terwyl 4,9 % ondergewig was.<ref name="Akokuwebe2021">{{cite journal |vauthors=Akokuwebe ME, Idemudia ES |title=Prevalence and Socio-Demographic Correlates of Body Weight Categories Among South African Women of Reproductive Age: A Cross-Sectional Study |journal=Frontiers in Public Health |volume=9 |pages=715956 |year=2021 |pmid=34760860 |pmc=8572979 |doi=10.3389/fpubh.2021.715956 |doi-access=free |language=en}}</ref> Die verskil tussen die geslagte begin reeds vroeg: sowat 60 % van vroue tussen 20 en 24 jaar is oorgewig of obees, teenoor ongeveer 14,5 % van mans in dieselfde ouderdomsgroep.<ref name="UNICEF2023">{{cite web |title=More than 31 per cent of 15–19-year-old females in South Africa live with overweight or obesity |url=https://www.unicef.org/southafrica/press-releases/more-31-cent-1519-year-old-females-south-africa-live-overweight-or-obesity |publisher=UNICEF Suid-Afrika |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref>
Suid-Afrika hef 'n belasting op versoete drankies. Die gesondheidsbevorderingsheffing het op 1 April 2018 in werking getree teen 2,1 sent per gram suiker wat 4 g per 100 ml oorskry.<ref name="SARSHPL">{{cite web |title=Health Promotion Levy on Sugary Beverages |url=https://www.sars.gov.za/customs-and-excise/excise/health-promotion-levy-on-sugary-beverages/ |publisher=Suid-Afrikaanse Inkomstediens |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Navorsing het ná die aankondiging en die inwerkingstelling van die heffing 'n afname in die aankoop van versoete drankies aangeteken.<ref name="Stacey2021">{{cite journal |vauthors=Stacey N, Edoka I, Hofman K, Swart EC, Popkin B, Ng SW |title=Changes in beverage purchases following the announcement and implementation of South Africa's Health Promotion Levy: an observational study |journal=The Lancet Planetary Health |volume=5 |issue=4 |pages=e200–e208 |date=April 2021 |pmid=33838735 |doi=10.1016/S2542-5196(20)30304-1 |doi-access=free |language=en}}</ref>
== Geskiedenis ==
=== Etimologie ===
Die woord ''obesiteit'' kom van die [[Latyn]]se ''obesitas'', wat "geset, vet of vlesig" beteken. ''Ēsus'' is die verlede deelwoord van ''edere'' ("eet"), met ''ob'' ("oor") daarby gevoeg. Die ''Oxford English Dictionary'' teken die eerste gebruik in Engels in 1611 deur Randle Cotgrave aan.<ref name="etymol">{{cite web |url=https://www.etymonline.com/index.php?term=obesity |title=Online Etymology Dictionary: Obesity |website=Douglas Harper |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Die Afrikaanse ''vetsug'' is 'n samestelling van ''vet'' en ''-sug'', 'n agtervoegsel wat in ouer woorde soos ''watersug'' en ''geelsug'' "siekte" beteken en met ''siek'' verwant is.<ref name="Etymologiebank">{{cite web |url=https://etymologiebank.nl/trefwoord/zucht2 |title=zucht 2 (ziekte) |work=Etymologiebank |access-date=23 Augustus 2026 |language=nl}}</ref>
=== Historiese houdings ===
[[Lêer:La monstrua desnuda (1680), de Juan Carreño de Miranda..jpg|duimnael|regs|''La monstrua desnuda'' (1680) deur Juan Carreño de Miranda, 'n portret van Eugenia Martínez Vallejo.]]
Die antieke Griekse geneeskunde het obesiteit as 'n mediese versteuring erken en teken aan dat die [[Antieke Egipte|antieke Egiptiërs]] dit op dieselfde manier gesien het. [[Hippokrates]] het geskryf dat "geset wees nie net self 'n siekte is nie, maar die voorbode van ander". Die Indiese chirurg Sushruta het obesiteit in die 6de eeu v.C. met diabetes en hartafwykings verbind en liggaamlike arbeid aanbeveel om dit en die gevolge daarvan te behandel.<ref name="Dwivedi2007">{{cite web |url=http://medind.nic.in/iae/t07/i4/iaet07i4p243.pdf |title=History of Medicine: Sushruta – the Clinician – Teacher par Excellence |vauthors=Dwivedi G, Dwivedi S |year=2007 |access-date=23 Augustus 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010045900/http://medind.nic.in/iae/t07/i4/iaet07i4p243.pdf |archive-date=10 Oktober 2008 |language=en}}</ref><ref name="PMID 16198769" /> Vir die grootste deel van die menslike geskiedenis het die mens met 'n tekort aan kos geworstel, en obesiteit is daarom van ouds as 'n teken van rykdom en welvaart beskou. Dit was algemeen onder hoë amptenare in die antieke Oos-Asiatiese beskawings. In die 17de eeu was die Engelse mediese skrywer Tobias Venner een van die eerstes wat na obesiteit as 'n siekte van die samelewing in 'n Engelse boek verwys het.<ref name="Haslam2007">{{cite journal | vauthors = Haslam D | title = Obesity: a medical history | journal = Obesity Reviews | volume = 8 | issue = Suppl 1 | pages = 31–6 | date = Maart 2007 | pmid = 17316298 | doi = 10.1111/j.1467-789X.2007.00314.x | doi-access = free |language=en}}</ref>
Met die aanvang van die [[Industriële Revolusie]] is besef dat die militêre en ekonomiese mag van 'n land van sowel die liggaamsgrootte as die krag van sy soldate en werkers afhang. Die verhoging van die gemiddelde LMI van wat vandag as ondergewig beskou word tot wat nou die normale reeks is, het 'n aansienlike rol in die ontwikkeling van geïndustrialiseerde samelewings gespeel. Sowel lengte as gewig het gedurende die 19de eeu in die ontwikkelde wêreld toegeneem. In die 20ste eeu, toe bevolkings hul genetiese potensiaal vir lengte bereik het, het die gewig veel meer as die lengte begin toeneem, wat tot obesiteit gelei het. In die 1950's het toenemende welvaart in die ontwikkelde wêreld die kindersterftesyfer laat daal, maar namate liggaamsgewig gestyg het, het hart- en niersiektes algemener geword. In dieselfde tyd het versekeringsmaatskappye die verband tussen gewig en lewensverwagting begin besef en hoër premies vir obese mense gehef.<ref name="PMID 16198769" />
Baie kulture het obesiteit deur die geskiedenis as die gevolg van 'n karaktergebrek beskou. Die ''obesus''- of vet karakter in die antieke Griekse komedie was 'n vraat en 'n voorwerp van bespotting. In die Christelike tydperk is kos as 'n toegangsweg tot die sondes van luiheid en onkuisheid gesien. In die moderne Westerse kultuur word oortollige gewig dikwels as onaantreklik beskou en met verskeie negatiewe stereotipes verbind. Mense van alle ouderdomme kan sosiale stigmatisering ondervind, en kinders kan geboelie of deur hul maats vermy word.<ref name="Puhl2005">{{cite book | vauthors = Puhl R, Henderson K, Brownell K | chapter = Social consequences of obesity | veditors = Kopelman PG, Caterson ID, Stock MJ, Dietz WH |title=Clinical obesity in adults and children | url = https://archive.org/details/clinicalobesityi02edunse |publisher=Blackwell Publishing |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/clinicalobesityi02edunse/page/29 29]–45 |isbn=978-1-4051-1672-5 |language=en}}</ref>
Die openbare opvatting in die Westerse samelewing van wat 'n gesonde liggaamsgewig is, verskil van wat as die ideale gewig beskou word, en albei het sedert die begin van die 20ste eeu verander. Die gewig wat as ideaal beskou word, het sedert die 1920's gedaal: die gemiddelde lengte van die wenners van die Miss America-skoonheidswedstryd het tussen 1922 en 1999 met 2 % toegeneem terwyl hul gemiddelde gewig met 12 % gedaal het.<ref name="Rubinstein2000">{{cite journal | vauthors = Rubinstein S, Caballero B | title = Is Miss America an undernourished role model? | url = https://archive.org/details/sim_jama_march-22-29-2000_283_12/page/1569 | journal = JAMA | volume = 283 | issue = 12 | pages = 1569 | year = 2000 | pmid = 10735392 | doi = 10.1001/jama.283.12.1569 |language=en}}</ref> Die opvatting van 'n gesonde gewig het egter in die teenoorgestelde rigting beweeg: in Brittanje was die gewig waarby mense hulself as oorgewig beskou het, in 2007 aansienlik hoër as in 1999. Dit word toegeskryf aan die stygende voorkoms van obesiteit, wat groter aanvaarding van ekstra liggaamsvet as normaal meebring.<ref name="John2008">{{cite journal | vauthors = Johnson F, Cooke L, Croker H, Wardle J | title = Changing perceptions of weight in Great Britain: comparison of two population surveys | journal = BMJ | volume = 337 | pages = a494 | date = Julie 2008 | pmid = 18617488 | pmc = 2500200 | doi = 10.1136/bmj.a494 |language=en}}</ref> In baie dele van Afrika word obesiteit steeds as 'n teken van rykdom en welstand beskou, wat veral algemeen geword het sedert die [[MIV]]-epidemie begin het.<ref name="PMID 16198769" />
=== In die kuns ===
[[Lêer:Venus von Willendorf 01.jpg|duimnael|links|150px|Die Venus van Willendorf, sowat 25 000 jaar oud.]]
Die eerste beeldhouwerke van die menslike liggaam, 20 000 tot 35 000 jaar gelede, beeld obese vroue af. Party skryf hierdie Venus-figuurtjies toe aan die neiging om vrugbaarheid te beklemtoon, ander meen hulle stel die vetheid van die mense van daardie tyd voor. Gesetheid kom egter in nóg die Griekse nóg die Romeinse kuns voor, waarskynlik in ooreenstemming met hul ideale van matigheid. Dit het deur 'n groot deel van die Christelike Europese geskiedenis voortgeduur, waarin slegs mense van 'n lae sosio-ekonomiese status as obees uitgebeeld is.<ref name="Woodhouse" />
Gedurende die [[Renaissance]] het party van die hoër klasse hul grootte begin uitstal, soos in die portrette van [[Hendrik VIII van Engeland]] en Alessandro dal Borro gesien kan word. [[Peter Paul Rubens]] (1577–1640) het gereeld swaarlywige vroue in sy skilderye afgebeeld, waaruit die term ''Rubensagtig'' afgelei is. Hierdie vroue het egter steeds die uurglasvorm behou wat met vrugbaarheid verbind is. In die 19de eeu het opvattings oor obesiteit in die Westerse wêreld verander: nadat obesiteit eeue lank sinoniem met rykdom en maatskaplike status was, is slankheid as die begeerlike standaard gesien.<ref name="Woodhouse" />
== Samelewing en kultuur ==
=== Ekonomiese uitwerking ===
[[Lêer:Wide Chair.jpg|duimnael|regs|'n Breë stoel. Verskeie bedrywe het spesiale toerusting vir mense met erge obesiteit ontwikkel.]]
Benewens die gesondheidsgevolge kan obesiteit tot baie ander probleme lei, waaronder nadele in die arbeidsmark en hoër koste vir werkgewers.<ref name="Puhl2005" />
Navorsing het die mediese koste wat in 2005 in die Verenigde State aan obesiteit toegeskryf kan word, op 190,2 miljard dollar of 20,6 % van alle mediese besteding beraam, terwyl die koste van obesiteit in Kanada in 1997 op 2 miljard Kanadese dollar (2,4 % van die totale gesondheidskoste) beraam is. Die totale jaarlikse direkte koste van oorgewig en obesiteit in Australië was in 2005 21 miljard Australiese dollar.<ref name="medical-costs">{{cite journal | vauthors = Cawley J, Meyerhoefer C | title = The medical care costs of obesity: an instrumental variables approach | journal = Journal of Health Economics | volume = 31 | issue = 1 | pages = 219–30 | date = Januarie 2012 | pmid = 22094013 | doi = 10.1016/j.jhealeco.2011.10.003 |language=en}}</ref><ref name="MJA2009">{{cite journal | vauthors = Colagiuri S, Lee CM, Colagiuri R, Magliano D, Shaw JE, Zimmet PZ, Caterson ID | title = The cost of overweight and obesity in Australia | url = https://archive.org/details/sim_medical-journal-of-australia_2010-03-01_192_5/page/260 | journal = The Medical Journal of Australia | volume = 192 | issue = 5 | pages = 260–4 | date = Maart 2010 | pmid = 20201759 | doi = 10.5694/j.1326-5377.2010.tb03503.x |language=en}}</ref>
Die kommissie oor obesiteit van ''The Lancet'' het in 2019 'n wêreldwye verdrag gevra, gemodelleer op die WGO se raamwerkkonvensie oor tabakbeheer, waarin lande hulle daartoe verbind om sowel obesiteit as ondervoeding aan te pak, met die kosbedryf uitdruklik uit die beleidsvorming uitgesluit. Hulle het die wêreldwye koste van obesiteit op 2 biljoen dollar per jaar beraam, sowat 2,8 % van die wêreld se [[bruto binnelandse produk]].<ref name="FT2019">{{cite news |title=Public health experts call for global food treaty |url=https://www.ft.com/content/e32dfada-1ffa-11e9-b126-46fc3ad87c65 |access-date=23 Augustus 2026 |newspaper=Financial Times |date=27 Januarie 2019 |language=en}}</ref>
Programme om obesiteit te voorkom, verlaag aantoonbaar die koste om obesiteitverwante siektes te behandel. Hoe langer mense egter leef, hoe meer mediese koste maak hulle. Ontledings kom daarom tot die slotsom dat 'n verlaging in obesiteit die publiek se gesondheid kan verbeter, maar dat dit onwaarskynlik is dat dit die totale gesondheidsbesteding sal verlaag.<ref name="medical-costs" />
In vergelyking met kollegas van 'n ideale gewig is werkers met obesiteit gemiddeld meer afwesig van die werk en neem hulle meer ongeskiktheidsverlof, wat die koste vir werkgewers verhoog en produktiwiteit verlaag. 'n Studie van werknemers van die Duke-universiteit het bevind dat mense met 'n LMI van meer as 40 kg/m<sup>2</sup> twee keer soveel eise vir werkersvergoeding ingedien het as dié met 'n LMI van 18,5 tot 24,9 kg/m<sup>2</sup>, en meer as twaalf keer soveel verlore werksdae gehad het. Die algemeenste beserings in hierdie groep was die gevolg van valle en optel, wat die onderste ledemate, die handgewrigte of hande, en die rug geraak het.<ref name="Ostbye2007">{{cite journal | vauthors = Østbye T, Dement JM, Krause KM | title = Obesity and workers' compensation: results from the Duke Health and Safety Surveillance System | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 167 | issue = 8 | pages = 766–73 | date = April 2007 | pmid = 17452538 | doi = 10.1001/archinte.167.8.766 |language=en}}</ref>
Navorsing dui daarop dat mense met obesiteit minder geneig is om vir 'n pos aangestel of bevorder te word, en dat hulle minder betaal word as kollegas sonder obesiteit vir gelykwaardige werk: vroue met obesiteit verdien gemiddeld 6 % minder en mans met obesiteit 3 % minder.<ref name="Puhl2005" /> Bepaalde bedrywe, soos die lugrederybedryf, die gesondheidsorgbedryf en die kosbedryf, het besondere probleme. Weens die stygende obesiteitsyfers staar [[lugredery]]e hoër brandstofkoste en druk om sitplekke breër te maak in die gesig; in 2000 het die ekstra gewig van passasiers met obesiteit lugrederye 275 miljoen dollar gekos. Die gesondheidsorgbedryf het in spesiale fasiliteite vir die hantering van pasiënte met klas III-obesiteit belê, waaronder spesiale hystoerusting en bariatriese ambulanse.<ref name="Forbes2002">{{cite web | vauthors = DiCarlo L |url=https://www.forbes.com/2002/10/24/cx_ld_1024obese.html |title=Why Airlines Can't Cut The Fat |website=Forbes.com |date=24 Oktober 2002 |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref>
Met die Amerikaanse Mediese Vereniging se klassifikasie van obesiteit as 'n [[chroniese siekte]] in 2013 word verwag dat mediese versekeraars eerder vir die behandeling, berading en chirurgie sal betaal.<ref name="NYT2013">{{Cite news | vauthors = Pollack A |url=https://www.nytimes.com/2013/06/19/business/ama-recognizes-obesity-as-a-disease.html |title=A.M.A. Recognizes Obesity as a Disease |date=18 Junie 2013 |work=The New York Times |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Die Europese Hof van Justisie het in 2014 beslis dat morbiede obesiteit 'n [[gestremdheid]] is: as 'n werknemer se obesiteit sy of haar "volle en effektiewe deelname aan die beroepslewe op gelyke voet met ander werkers" verhinder, moet dit as 'n gestremdheid beskou word, en is dit diskriminerend om iemand op daardie grond af te dank.<ref name="Reuters2014">{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/eu-courts-obesity-idUSL1N0U20PE20141218 |title=Obesity can be deemed a disability at work – EU court |date=18 Desember 2014 |access-date=23 Augustus 2026 |work=Reuters |language=en}}</ref>
=== Sosio-ekonomiese status ===
In lae-inkomstelande kan obesiteit 'n aanduiding van rykdom wees. 'n Eksperimentele studie van 2023 het bevind dat obese mense in Uganda makliker toegang tot krediet gekry het.<ref name="Macchi2023">{{Cite journal |vauthors=Macchi E |date=2023 |title=Worth Your Weight: Experimental Evidence on the Benefits of Obesity in Low-Income Countries |journal=American Economic Review |volume=113 |issue=9 |pages=2287–2322 |doi=10.1257/aer.20211879 |pmid=40098923 |pmc=11912229 |language=en}}</ref>
=== Grootte-aanvaarding ===
Die hoofdoel van die vetaanvaardingsbeweging is om diskriminasie teen mense met oorgewig en obesiteit te verminder. Party lede van die beweging probeer ook die vasgestelde verband tussen obesiteit en negatiewe gesondheidsuitkomste bevraagteken.<ref name="NAAFA">{{cite web |url=http://www.capitalnaafa.org/whatisnaafa.html |title=What is NAAFA |publisher=National Association to Advance Fat Acceptance |access-date=23 Augustus 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090312001218/http://www.capitalnaafa.org/whatisnaafa.html |archive-date=12 Maart 2009 |language=en}}</ref>
Verskeie organisasies bevorder die aanvaarding van obesiteit, en hulle het in die tweede helfte van die 20ste eeu meer prominent geword. Die Amerikaanse ''National Association to Advance Fat Acceptance'' is in 1969 gestig en beskryf homself as 'n burgerregte-organisasie wat hom vir die beëindiging van grootte-diskriminasie beywer.<ref name="NAAFA" /> Die ''International Size Acceptance Association'', 'n nieregeringsorganisasie wat in 1997 gestig is, het 'n meer wêreldwye ingesteldheid en beskryf sy doel as die bevordering van grootte-aanvaarding en die beëindiging van diskriminasie op grond van gewig. Sulke groepe voer dikwels aan dat obesiteit as 'n gestremdheid onder die Amerikaanse wet op gestremdhede erken moet word; die Amerikaanse regstelsel het egter beslis dat die moontlike koste vir die openbare gesondheid die voordele daarvan oortref.<ref name="Pulver2007">{{cite book | vauthors = Pulver A |title=An Imperfect Fit: Obesity, Public Health, and Disability Anti-Discrimination Law |publisher=Social Science Electronic Publishing |year=2007 |doi=10.2139/ssrn.1316106 |language=en}}</ref>
=== Invloed van die bedryf op navorsing ===
Die ''New York Times'' het in 2015 'n artikel oor die ''Global Energy Balance Network'' gepubliseer, 'n organisasie sonder winsbejag wat in 2014 gestig is en wat mense aangemoedig het om eerder meer te oefen as om hul kalorie-inname te verminder. Die organisasie is met minstens 1,5 miljoen dollar se befondsing van die [[Coca-Cola]]-maatskappy gestig, en die maatskappy het sedert 2008 4 miljoen dollar se navorsingsbefondsing aan die twee stigterswetenskaplikes verskaf.<ref name="NesleJAMA">{{cite journal | vauthors = Nestle M | title = Food Industry Funding of Nutrition Research: The Relevance of History for Current Debates | url = https://archive.org/details/jama-internal-medicine_2016-11_176_11/page/1685 | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 176 | issue = 11 | pages = 1685–1686 | date = November 2016 | pmid = 27618496 | doi = 10.1001/jamainternmed.2016.5400 |language=en}}</ref>
=== Verslae ===
Baie organisasies het verslae oor obesiteit gepubliseer. Die eerste Amerikaanse federale riglyne is in 1998 gepubliseer onder die titel "Clinical Guidelines on the Identification, Evaluation, and Treatment of Overweight and Obesity in Adults".<ref name="NHLBI-1998">NHLBI 1998.</ref> Die Kanadese obesiteitsnetwerk, vandag bekend as Obesity Canada, het in 2006 die "Canadian Clinical Practice Guidelines on the Management and Prevention of Obesity in Adults and Children" gepubliseer.<ref name="CADG2006" />
In 2004 het die Britse ''Royal College of Physicians'', die ''Faculty of Public Health'' en die ''Royal College of Paediatrics and Child Health'' die verslag "Storing up Problems" vrygestel, wat die groeiende probleem van obesiteit in die Verenigde Koninkryk uitgelig het.<ref name="RCP2004">{{cite book |title=Storing up problems; the medical case for a slimmer nation |date=11 Februarie 2004 |publisher=Royal College of Physicians |isbn=978-1-86016-200-8 |location=Londen |language=en}}</ref> In dieselfde jaar het die gesondheidskomitee van die Britse Laerhuis sy omvattendste ondersoek ooit na die uitwerking van obesiteit op gesondheid en die samelewing gepubliseer.<ref name="GB2004">{{cite book |author=Great Britain Parliament House of Commons Health Committee |url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200304/cmselect/cmhealth/23/2302.htm |title=Obesity – Volume 1, Third Report of session 2003–04 |date=Mei 2004 |publisher=The Stationery Office |isbn=978-0-215-01737-6 |location=Londen |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Die Britse ''National Institute for Health and Clinical Excellence'' het in 2006 'n riglyn oor die diagnose en behandeling van obesiteit uitgereik, saam met die beleidsimplikasies vir organisasies buite die gesondheidsorg.<ref name="PMID 22497033" /> In 2022 het die ''National Institute for Health and Care Research'' 'n omvattende oorsig gepubliseer van navorsing oor wat plaaslike owerhede kan doen om obesiteit te verminder.<ref name="NIHR2022" />
== Kinderobesiteit ==
Kinderobesiteit het in die 21ste eeu epidemiese afmetings aangeneem, met stygende syfers in sowel die ontwikkelde as die ontwikkelende wêreld. Die obesiteitsyfer onder Kanadese seuns het van 11 % in die 1980's tot meer as 30 % in die 1990's gestyg, en in dieselfde tydperk van 4 % tot 14 % onder Brasiliaanse kinders.<ref name="flynn2006">{{cite journal | vauthors = Flynn MA, McNeil DA, Maloff B, Mutasingwa D, Wu M, Ford C, Tough SC | title = Reducing obesity and related chronic disease risk in children and youth: a synthesis of evidence with 'best practice' recommendations | journal = Obesity Reviews | volume = 7 | issue = Suppl 1 | pages = 7–66 | date = Februarie 2006 | pmid = 16371076 | doi = 10.1111/j.1467-789X.2006.00242.x |language=en}}</ref> In die Verenigde Koninkryk was daar in 2005 60 % meer obese kinders as in 1989,<ref name="Lawrence2005">{{cite journal | vauthors = Lawrence J | title = Childhood obesity | journal = British Journal of Perioperative Nursing | volume = 15 | issue = 2 | pages = 84–90 | date = Februarie 2005 | pmid = 15736809 | doi = 10.1177/175045890501500204 |language=en}}</ref> en in die Verenigde State het die persentasie kinders met oorgewig en obesiteit teen 2008 tot 16 % gestyg – 'n toename van 300 % oor die voorafgaande 30 jaar.<ref name="Brownback2008">{{Cite journal | vauthors = Brownback S |date=Januarie 2008 |title=Confronting Childhood Obesity |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |volume=615 |issue=1 |pages=219–221 |doi=10.1177/0002716207308894 |language=en}}</ref>
Soos by volwassenes dra baie faktore tot die stygende syfers by. 'n Veranderende dieet en dalende liggaamlike aktiwiteit word as die twee belangrikste oorsake van die onlangse toename beskou. Die bemarking van ongesonde kos aan [[kind|kinders]] dra ook by, aangesien dit hul gebruik van die produk verhoog. Antibiotika in die eerste ses maande van die lewe word met oortollige gewig op die ouderdom van sewe tot twaalf jaar verbind.<ref name="flynn2006" /><ref name="Cox2015" /> Omdat kinderobesiteit dikwels tot in die volwasse lewe voortduur en met talle chroniese siektes verband hou, word obese kinders dikwels vir hoë bloeddruk, [[diabetes]], hoë bloedvetvlakke en vetlewersiekte getoets.<ref name="Sweet2007" />
Die behandelings wat by kinders gebruik word, is hoofsaaklik leefwyse-ingrepe en gedragstegnieke, hoewel pogings om kinders se aktiwiteit te verhoog min sukses gehad het. In die Verenigde State is geen middels vir gebruik in hierdie ouderdomsgroep goedgekeur nie. Kort gewigsbestuuringrepe in die primêre gesondheidsorg het net 'n geringe positiewe uitwerking op die vermindering van oorgewig of obesiteit by kinders. Ingrepe met verskeie komponente wat sowel dieet- as aktiwiteitsveranderinge insluit, kan die LMI van kinders tussen 6 en 11 jaar oor die kort termyn verlaag, hoewel die voordele klein is en die gehalte van die getuienis laag.<ref name="flynn2006" /><ref name="Wilks2011" />
== Ander diere ==
Obesiteit by troeteldiere kom in baie lande voor. In die Verenigde State is 23 tot 41 % van [[hond]]e oorgewig en ongeveer 5,1 % obees; die syfer vir [[kat]]te was met 6,4 % effens hoër.<ref name="Lund2006">{{cite journal | vauthors = Lund EM |title=Prevalence and Risk Factors for Obesity in Adult Dogs from Private US Veterinary Practices |journal=International Journal of Applied Research in Veterinary Medicine |volume=4 |issue=2 |pages=177–86 |year=2006 |url=http://www.jarvm.com/articles/Vol4Iss2/Lund.pdf |language=en}}</ref> In Australië is die obesiteitsyfer onder honde in 'n veeartsopset op 7,6 % bepaal.<ref name="McGreevy2005">{{cite journal | vauthors = McGreevy PD, Thomson PC, Pride C, Fawcett A, Grassi T, Jones B | title = Prevalence of obesity in dogs examined by Australian veterinary practices and the risk factors involved | journal = The Veterinary Record | volume = 156 | issue = 22 | pages = 695–702 | date = 28 Mei 2005 | pmid = 15923551 | doi = 10.1136/vr.156.22.695 |language=en}}</ref> Die risiko van obesiteit by honde hou verband met of hul eienaars obees is; by katte is daar geen soortgelyke verband nie.<ref name="Nijland2010">{{cite journal | vauthors = Nijland ML, Stam F, Seidell JC | title = Overweight in dogs, but not in cats, is related to overweight in their owners | journal = Public Health Nutrition | volume = 13 | issue = 1 | pages = 102–6 | date = Januarie 2010 | pmid = 19545467 | doi = 10.1017/S136898000999022X | doi-access = free |language=en}}</ref>
== Sien ook ==
* [[Dieetkunde]]
* [[Voeding]]
* [[Diabetes]]
* [[Openbare gesondheid]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|30em}}
== Bronne ==
* {{cite book |author=Wêreldgesondheidsorganisasie |title=Obesity: preventing and managing the global epidemic. Report of a WHO consultation |series=WHO Technical Report Series |volume=894 |publisher=Wêreldgesondheidsorganisasie |location=Genève |year=2000 |isbn=978-92-4-120894-9 |url=https://iris.who.int/handle/10665/42330 |language=en}}
* {{cite book |author=National Heart, Lung, and Blood Institute |title=Clinical Guidelines on the Identification, Evaluation, and Treatment of Overweight and Obesity in Adults: The Evidence Report |publisher=National Institutes of Health |location=Bethesda |year=1998 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK2003/ |language=en}}
== Eksterne skakels ==
* {{Commonskat-inlyn|Obesity}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Gesondheid]]
pmfj3ny57ad63fob4819b5xt36bnxky
Geely
0
95928
3373307
3357921
2026-11-16T20:33:33Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373307
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Maatskappy-en
| name = Zhejiang Geely Holding Group Co., Ltd.
| logo = Geely Logo 2022.svg
| logo_size =
| image = 201607 Geely Corp.jpg
| image_size =
| image_caption = Headquarters in [[Hangzhou]], [[Zhejiang]]
| type = [[Privaat gehou maatskappy|Privaat]]
| industry = [[Motorindustrie|Motormotor]]
| foundation = {{Start date and age|1986|11|06|df=yes}}<ref>{{cite web|url=http://global.geely.com/why_geely.php#viewIndex=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318173521/http://global.geely.com/why_geely.php|url-status=dead|title=History 1986–now|archive-date=18 March 2017|access-date=26 June 2021}}</ref><br />in [[Taizhou, Zhejiang|Taizhou]], [[Zhejiang]], China
| founder = [[Li Shufu]]
| location = [[Binjiang District]], [[Hangzhou]], [[Zhejiang]], China
| locations =
| area_served = Wêreldwyd
| key_people = {{unbulleted list
|Li Shufu (Stigter en Voorsitter)
|An Cong Hui (President)
}}
| products = [[Motor]]s, [[Motorfietse]]s, [[binnebrandenjin|enjins]], [[transmissie (meganika)|transmissie]]s, [[luukse voertuie]]s
| services =
| revenue = {{increase}} {{CNY|link=yes|92.1 [[1,000,000,000|billion]]}}<ref name="geelyauto.com.hk">{{cite web |url=http://www.geelyauto.com.hk/core/files/financial/en/2020-02.pdf |title=Annual Report 2020 |publisher=Geely Automobile Holdings Limited |access-date=15 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209021652/http://www.geelyauto.com.hk/core/files/financial/en/2020-02.pdf |archive-date= 9 Desember 2023 |url-status=dead}}</ref>
| revenue_year = 2020
| operating_income = {{increase}} {{CNY|9.636 billion}}<ref name="geelyauto.com.hk" />
| income_year = 2020
| net_income = {{increase}} {{CNY|6.44 billion}}<ref name="geelyauto.com.hk" />
| net_income_year = 2020
| assets = {{increase}} {{CNY|206.74 billion}}<ref name="geelyauto.com.hk" />
| assets_year = 2020
| equity = {{increase}} {{CNY|64.21 billion}}<ref name="geelyauto.com.hk" />
| equity_year = 2020
| num_employees = 80,000<ref>{{cite web |url=http://www.zgh.com/the-group-at-a-glance/ |title=The Group at a Glance |website=www.zgh.com |access-date=17 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123051520/http://www.zgh.com/the-group-at-a-glance/ |archive-date=23 November 2017 |url-status=dead}}</ref>
| parent =
| owner = [[Li Shufu]]
| divisions =
| subsid = {{Collapsible list|title=List
|<!-- Please do NOT add Daimler AG as a subsidiary. A non-controlling, indirect Geely stake doesn't make Daimler a "subsidiary" of the former. Please see definitions of "subsidiary" and "parent company" for further information"-->
* Aerofugia <ref name="electrive.com 2021">{{cite web | title=Volocopter announces joint venture with Geely subsidiary Aerofugia | website=electrive.com | date=2021-09-22 | url=https://www.electrive.com/2021/09/22/volocopter-announces-joint-venture-with-geely-subsidiary-aerofugia/ | access-date=2023-01-05}}</ref>
* [[Benelli (motorcycles)|Benelli]]<ref name="Cathcart 2018">{{cite web | last=Cathcart | first=Alan | title=Volvo owner Geely buys major stake in Benelli owner Qianjiang | website=DriveMag Riders | date=2018-03-12 | url=https://riders.drivemag.com/news/volvo-owner-geely-buys-major-stake-in-benelli-owner-qianjiang/ | access-date=2023-01-05}}</ref>
* CEVT (China Euro Vehicle Technology)<ref name="Amp 1970">{{cite web | title=Kinesiska staten storägare i Geely-bolag baserat i Göteborg | website=auto motor & sport | date=8 December 2021 | url=http://www.mestmotor.se/automotorsport/artiklar/nyheter/20211208/kinesiska-staten-storagare-i-goteborgsbaserat-geely-bolag/ | language=sv | access-date=2023-01-05}}</ref><ref name="Triches 2022">{{cite web | last=Triches | first=Robert | title=170 varslas om uppsägning på Geelyägda Cevt | website=Dagens industri | date=2022-11-08 | url=https://www.di.se/live/170-varslas-om-uppsagning-pa-geelyagda-cevt/ | language=sv | access-date=2023-01-05}}</ref>
* Emerald Automotive
* [[Geely Auto]]
* [[Geely Ming Industrial|Zhejiang Geely Ming Industrial]]
* [[London Electric Vehicle Company]]
* [[Lotus Cars]] (51%)<ref name="Lotus Geely Etika stake paultan.org"/>
* [[Lynk & Co]]
* [[Shanghai Maple|Maple]]
* [[Proton Holdings]] (49.9%)<ref name="Proton Geely stake paultan.org">{{cite web |author=Gerard Lye |url=https://paultan.org/2017/05/24/geely-to-acquire-49-9-percent-stake-in-proton-51-percent-in-lotus/ |title=Geely to acquire 49.9% stake in Proton, 51% in Lotus – definitive agreement to be signed before end of July |publisher=Driven Communications |date=24 May 2017 |access-date=27 May 2017 |archive-date=4 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804215151/https://paultan.org/2017/05/24/geely-to-acquire-49-9-percent-stake-in-proton-51-percent-in-lotus/ |url-status=live }}</ref>
* [[Renault Korea]] (34.2%)<ref name="Norihiko Shirouzu 2022">{{cite web | last=Norihiko Shirouzu | first=Heekyong Yang | title=China's Geely buys stake in Renault Korea, eyeing US exports | website=Reuters | date=2022-05-10 | url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/chinas-geely-buy-34-stake-renault-korea-207-mln-2022-05-09/ | access-date=2023-01-05}}</ref><ref name="Automotive News Europe 2022">{{cite web | title=Geely buys stake in Renault Korea, eyeing U.S. exports | website=Automotive News Europe | date=2022-05-10 | url=https://europe.autonews.com/automakers/geely-buys-stake-renault-korea-eyeing-us-exports | access-date=2023-01-05}}</ref>
* [[Smart (motormerk)|Smart]] (50/50 gesamentlike onderneming met [[Mercedes-Benz]])<ref name="U.S. 2020">{{cite web | title=Geely, Mercedes-Benz launch $780 million JV to make electric smart-branded cars | website=U.S. | date=2020-01-08 | url=https://www.reuters.com/article/us-geely-daimler-jv-idUSKBN1Z7162 | access-date=2023-01-05}}</ref><ref name="CAR magazine 2019">{{cite web | author=CAR magazine | title=It's official: Geely buys 50 percent of Smart from Daimler | website=CAR Magazine | date=2019-03-28 | url=https://www.carmag.co.za/news/industry-news/its-official-geely-buys-50-percent-of-smart-from-daimler/ | access-date=2023-01-05}}</ref>
* [[Qianjiang Motorcycle]]
* [[Tangjun Ou Ling|Ouling Auto]]
* [[Terrafugia]]
* [[Volvo Cars]] (82%)<ref name="volvo_ownership_post_ipo">{{cite web |url=https://www.spglobal.com/_assets/documents/ratings/research/100817950.pdf |title=Nordic Credit Outlook |date=December 2021 |publisher=S&P Global Ratings |page=34 |access-date=December 13, 2021}}</ref>
** [[Polestar]](49.5%)<ref name="Hawkins 2021">{{cite web | last=Hawkins | first=Andrew J. | title=Electric car company Polestar is going public via SPAC | website=The Verge | date=2021-09-27 | url=https://www.theverge.com/2021/9/27/22696139/polestar-spac-public-value-ev-startup-volvo-geely | access-date=2023-01-05}}</ref>
* Yuan Cheng Auto (Farizon Auto)
* [[Zeekr]]<ref name="Julie Zhu 2022">{{cite web | last=Julie Zhu | first=Scott Murdoch | title=Exclusive: Zeekr, a premium Geely electric car brand, seeks over $1 billion in U.S. IPO - sources | website=Reuters | date=2022-12-12 | url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/geelys-premium-electric-car-brand-zeekr-seeks-over-1-billion-us-ipo-sources-2022-12-12/ | access-date=2023-01-05}}</ref>}}
| footnotes = in [[gekonsolideerde finansiële staat]]; aandeelhouersekwiteitsyfer uitgesluit [[ewigdurende verband]]<ref>{{cite web|url=https://www.shclearing.com/xxpl/cwbg/nb/201704/t20170428_254292.html|title=2016 nián nián dù bào gào|script-title=zh:2016年年度报告|trans-title=2016 Annual Report|date=28 April 2017|access-date=15 April 2018|publisher=Geely Holding |language= zh-cn |via=Shanghai Clearing House website}}</ref>
| homepage = {{URL|zgh.com}}
| module = {{Infobox Chinese|child=yes|s=浙江吉利控股集团有限公司|t=浙江吉利控股集團有限公司|p=Zhèjiāng Jílì Kònggǔ Jítuán Yǒuxiàn Gōngsī|altname=|t2=|s2=|p2=|l2=|order=st}}
}}
[[Lêer:Geely lc 2011.jpg|duimnael|links|Geely LC]]
'''Geely''' (amptelik Zhejiang Geely Holding Group Co., Ltd) is 'n [[Volksrepubliek China|Chinese]] motorvervaardigingsmaatskappy met sy hoofkwartier in Binjiang-distrik, Hangzhou, China. Sy vernaamste produkte is [[motorvoertuig|motors]], motorfietse, [[enjin]]s en ratkaste. Dit verkoop passasiersmotors onder twee handelsname: '''Geely''' en '''[[Volvo Cars|Volvo]]'''.<ref>{{cite web |url=http://www.globaltimes.cn/business/comment/2010-12/607609.html |title=Shedding its skin |date=31 Desember 2010 |publisher=Global Times |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130408052510/http://www.globaltimes.cn/business/comment/2010-12/607609.html |archive-date=8 April 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
'''Geely Automobile Holdings Ltd''' (Chinees: 吉利 汽车; pinyin: jili Qìchē) (SEHK: 0175), 'n filiaal van Geely, is gelys op die [[Hongkong]]se aandelebeurs.<ref name=about>{{cite web |url=http://www.geely.com/global/about_geely/about_geely.html |title=About Geely |publisher=Geely |language=vi |archive-url=https://web.archive.org/web/20130404010132/http://www.geely.com/global/about_geely/about_geely.html |archive-date=4 April 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
==Naam==
'''Geely''' ([[Tradisionele Chinees]]: 吉利; [[Vereenvoudigde Chinees]]: 吉利; pinyin: Jílì) beteken "luisterryk" of "gelukkig" in [[Chinees]].<ref name=sr>{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/idUSSGE66M02920100723 |title=SPECIAL REPORT-Saving Volvo:Geely buys brand and management test |date=22 Julie 2010 |agency=Reuters |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100802043920/http://www.reuters.com/article/idUSSGE66M02920100723 |archive-date=2 Augustus 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
==Geskiedenis==
Li Shufu het Geely in 1986 gestig as 'n yskasvervaardiger met geld wat hy by sy familie geleen het.<ref name=sr/> Hy het die maatskappy in 'n sukses omskep wat goedkoop produkte aan Chinese verbruikers verkoop het.<ref name=cheap/>
Na die aankoop van 'n mislukte staatsmaatskappy,<ref name=cuba>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/16750095?story_id=16750095&CFID=152275665&CFTOKEN=56924159|title=China's lucky man bags Volvo|date=2010-08-05|work=The Economist}}</ref> het Geely begin om motorfietse in die middel-1990's te vervaardig.<ref>{{cite web|url=http://www.alhashargroup.com/auto/geely_index.asp|title=Geely Automobiles|publisher=Al Hashar Group of Companies|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111227044943/http://www.alhashargroup.com/auto/geely_index.asp|archivedate=2011-12-27|df=}}</ref> Die maatskappy het met die vervaardiging van klein [[vragmotor]]s begin in 1998,<ref name=timeline>{{cite web |url=http://www.geely.com/global/about_geely/milestones.html |title=Milestones |publisher=Geely |language=vi |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122122016/http://www.geely.com/global/about_geely/milestones.html |archive-date=22 November 2012 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=19 Desember 2018 }}</ref> en 'n jaar later het die maatskappy staatsgoedkeuring ontvang om motors te vervaardig.<ref name=timeline/> Motorproduksie het in 2002 begin.<ref name=cheap>McGregor, R. (2002, Apr 02). "Geely gears up china's first home-grown car". ''Financial Times''.</ref> 'n Filiaal van die groep, Geely Auto, is op die [[aandelebeurs]] van [[Hongkong]] genoteer in 2004.<ref name=about/>
Die maatskappy het 'n stalletjie gehad by die Frankfurt-motorskou in 2005,<ref>{{cite web |url=http://english.people.com.cn/200509/14/eng20050914_208398.html |title=China's Geely debuts at Frankfurt car show |date=13 September 2005 |work=People's Daily |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110183555/http://english.people.com.cn/200509/14/eng20050914_208398.html |archive-date=10 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en 'n uitstalling by die Detroit-motorskou in 2006.<ref name=sr/>
Geely het Ford in die middel van 2008 genader oor 'n moontlike oorname van Volvo Cars. Op 28 Oktober 2009 is dit aangewys as die voorkeurverkoper van Volvo deur die Amerikaanse motorvervaardiger.<ref name=guardian1>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/business/2009/oct/28/volvo-ford-geely-china-car |title=Ford set to offload Volvo to Chinese carmaker Zhejiang Geely |work=The Guardian |date=28 Oktober 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009122236/https://www.theguardian.com/business/2009/oct/28/volvo-ford-geely-china-car |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 'n Ooreenkoms is einde Maart bereik en teen vroeg Augustus 2010 voltooi.<ref name=ford>{{cite web |url=http://media.ford.com/article_display.cfm?article_id=32294 |title=Ford reaches agreement to sell Volvo Cars and related assets to Geely |date=28 Maart 2010 |publisher=Ford Motor Company |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325204947/http://media.ford.com/article_display.cfm?article_id=32294 |archive-date=25 Maart 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
In 2010 was die totale verkope meer as 415 000 eenhede en het die maatskappy 'n markaandeel van sowat 2% gehad.<ref>{{cite news | url=http://translate.googleusercontent.com/translate_c?hl=en&rurl=translate.google.com&sl=zh-CN&tl=en&u=http://www.caam.org.cn/qiyexinwen/20110328/1605053871.html&usg=ALkJrhgYGrxISOp1iPdlyC2HntpeIktwjA | title=Geely Automobile last year net profit of 1.368 billion yuan year-on-year increase of 16% | work=China Association of Automobile Manufacturers | date=28 Maart 2011 | accessdate=2 Junie 2012}}</ref><ref name="China_101">{{cite web |url=http://www.thetruthaboutcars.com/2011/01/china-car-market-101-who-makes-all-those-18-million-cars/ |title=China Car Market 101: Who Makes All Those 18 Million Cars? |date=19 Januarie 2011 |publisher=The Truth About Cars |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414055907/https://www.thetruthaboutcars.com/2011/01/china-car-market-101-who-makes-all-those-18-million-cars/ |archive-date=14 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Verkope was egter laer as die gerapporteerde produksiekapasiteit van 680 000 eenhede per jaar.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/2010/11/12/us-summit-auto-geely-idUSTRE6AA12Z20101112 |title=China Geely on track to meet target |author=Leung, Alison |agency=Thompson Reuters |date=12 November 2010 |access-date=2 Junie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924150317/http://www.reuters.com/article/2010/11/12/us-summit-auto-geely-idUSTRE6AA12Z20101112 |archive-date=24 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In Desember 2011 is aangekondig dat Geely teen einde 2012 hul Chinees-ontwerpte en vervaardigde motors in die [[Verenigde Koninkryk]] sou begin verkoop. Die eerste model wat daar verkoop is, was die Emgrand EC7.<ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/motoring/news/8935912/Geely-cars-to-be-sold-in-the-UK.html |title=Geely cars to be sold in the UK |work=The Telegraph |date=5 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009122234/https://www.telegraph.co.uk/motoring/news/8935912/Geely-cars-to-be-sold-in-the-UK.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.whatcar.com/car-news/geely-to-come-to-uk-in-2012/260372 |title=Geely to come to UK in 2012 |publisher=What Car? |date=5 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530113820/http://www.whatcar.com/car-news/geely-to-come-to-uk-in-2012/260372 |archive-date=30 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die maatskappy het ook sy voorneme verklaar om verkope in [[Italië]] te begin.<ref>{{cite web|title=Geely to launch in Italy in 2012|work=China Car Times|date=2012-01-03|url=http://www.chinacartimes.com/2012/01/03/geely-launch-italy-2012/|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111065316/http://www.chinacartimes.com/2012/01/03/geely-launch-italy-2012/|archivedate=2012-01-11|df=}}</ref>
== Verkrygings ==
In Mei 2017 het Geely bevestig dat hy 'n 51% beheerende aandeel in Lotus Cars<ref>{{cite web |url=http://money.cnn.com/2017/05/24/autos/lotus-geely-china-proton/index.html |title=Lotus has been purchased by Chinese automaker Geely |first=Alec |last=Macfarlane |date=24 Mei 2017 |website=CNNMoney |access-date=25 Mei 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501065451/https://money.cnn.com/2017/05/24/autos/lotus-geely-china-proton/index.html |archive-date=1 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> van sy eienaar, DRB-HICOM,<ref name="Lotus Geely Etika stake paultan.org">{{cite web |author=Anthony Lim |url=https://paultan.org/2017/05/24/drb-hicom-to-sell-lotus-in-its-entirety-for-100-million-geely-to-acquire-51-etika-automotive-to-buy-49/ |title=DRB-Hicom to sell Lotus in its entirety for £100 million – Geely to acquire 51%, Etika Automotive to buy 49% |publisher=Driven Communications |date=24 Mei 2017 |access-date=27 Mei 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115183007/https://paultan.org/2017/05/24/drb-hicom-to-sell-lotus-in-its-entirety-for-100-million-geely-to-acquire-51-etika-automotive-to-buy-49/ |archive-date=15 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> sal aankoop. Daarbenewens beplan Geely om 'n belang van 49,9% in PROTON Holdings te koop, om toekomstige uitvoergroei in die markte vir die regterstuurvoertuie te fasiliteer.<ref name="Proton Geely stake paultan.org"/><ref name="Proton Lotus Geely Volvo alliance thestar.com.my">{{cite web |author=Intan Farhana Zainul, Izwan Idris |url=http://www.thestar.com.my/news/nation/2017/05/25/geely-to-make-malaysia-its-global-hub-proton-now-on-firm-footing-proton-now-on-firm-footing-chinese/ |title=Chinese carmaker’s partnership with Proton to create more job opportunities |publisher=The Star Online |date=25 Mei 2017 |access-date=27 Mei 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009122247/https://www.thestar.com.my/news/nation/2017/05/25/geely-to-make-malaysia-its-global-hub-proton-now-on-firm-footing-proton-now-on-firm-footing-chinese |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die transaksies word as 'n belangrike stap vir die Chinese motorvervaardiger beskou, in hul strewe om in die winsgewende ASEAN-streek toegang te verkry.<ref name="theedge">{{cite news |last1=Eusoff |first1=Neily Syafiqah |title=China's Geely to hold Proton and Lotus shares, says DRB-Hicom |url=http://www.theedgemarkets.com/article/chinas-geely-hold-proton-and-lotus-shares-says-drbhicom |access-date=13 Julie 2018 |work=The Edge Markets |date=29 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009122256/https://www.theedgemarkets.com/article/chinas-geely-hold-proton-and-lotus-shares-says-drbhicom |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In Julie 2017 het die maatskappy Terrafugia, 'n Amerikaanse vervaardiger van vlieënde motors, aangekoop.<ref>{{cite web|url = https://www.avweb.com/avwebflash/news/Report-Terrafugia-Sold-To-Chinese-Conglomerate-229244-1.html|title = Report: Terrafugia Sold To Chinese Conglomerate|last = Grady|first = Mary|work = AVweb|date = 5 Julie 2017|accessdate = 7 Julie 2017|archive-date = 21 Julie 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230721045334/https://www.avweb.com/recent-updates/business-military/report-terrafugia-sold-to-chinese-conglomerate/|url-status = dead}}</ref> In November 2017 het Geely die voltooiing van die Terrafugia-verkryging aangekondig, insluitend goedkeuring van alle tersaaklike reguleerders.<ref>{{cite web |url=https://www.terrafugia.com/zhejiang-geely-holding-group-completes-acquisition-of-terrafugia-inc/ |title=Zhejiang Geely Holding Group completes acquisition of Terrafugia, Inc. |last=Terrafugia |website=www.terrafugia.com |access-date=25 November 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917030203/http://terrafugia.com/zhejiang-geely-holding-group-completes-acquisition-of-terrafugia-inc/ |archive-date=17 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
In Desember 2017 belê Geely € 3.25 miljard in die Sweedse vragmotor- en konstruksiemaatskappy Volvo Group, 'n voormalige beheermaatskappy van [[Volvo Cars]].<ref name="Geely Volvo Group Takeover">{{cite web |author=Richard Milne |url=https://www.ft.com/content/98035c38-eadd-11e7-bd17-521324c81e23/ |title=China’s Geely takes €3.25bn stake in truckmaker Volvo Group |publisher=[[Financial Times]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009122246/https://www.ft.com/content/98035c38-eadd-11e7-bd17-521324c81e23 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die ooreenkoms het die maatskappy die grootste aandeelhouer met 8,2% van die belang en 15,6% van die stemreg gemaak.<ref name="Geely Volvo Group Takeover"/>
Ten einde die maatskappy verder uit te brei het Geely 'n belang van 9,7% in [[Daimler AG]], die beheermaatskappy van Mercedes-Benz, aangekoop.<ref>https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-02-23/china-s-geely-is-said-to-be-buying-9-billion-stake-in-daimler</ref> Geely sal waarskynlik betrokke wees by 'n beplande nuwe monteeraanleg wat die kompakte [[Smart (motormerk)|smart]] in China sal bou.
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
{{en-vertaal|Geely}}
[[Kategorie:Motorfietsvervaardigers]]
[[Kategorie:Motorvoertuie]]
[[Kategorie:Chinese maatskappye]]
ovfepal6u3cmdnh0uhoj1414nhztgpu
Moskee
0
101350
3373420
3300681
2026-11-17T11:56:41Z
BurgertB
2401
Paar goed
3373420
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Grey Street Masjid (Grey &Queen Street)-20140223.jpg|duimnael|[[Juma Masjid-moskee]] in [[Durban]]]]
[[Lêer:Exterior of Sultan Ahmed I Mosque in Istanbul, Turkey 002.jpg|duimnael|Die [[Ottomaanse Ryk|Ottomaanse]] [[Sultan Ahmet-moskee]] in [[Istanboel]]]]
[[Lêer:Mihrab-minbar an-nasir mohammed.jpg|duimnael|Kansel (minbar) in die An-Nasir-Muhammad-moskee in [[Kaïro]]]]
[[Lêer:Mosque Port Fuad Egypt.jpg|duimnael|Moskee in Port Fuad met twee [[minaret]]te]]
[[Lêer:Mehrab majed-e-jomeh yazd femmes en priere cor.jpg|duimnael|Die gebedsnis (mihrab) van die Vrydagmoskee van [[Yazd]] in [[Iran]]]]
[[Lêer:Great Mosque of Kairouan Panorama - Grande Mosquée de Kairouan Panorama.jpg|duimnael|Die Groot Moskee van Kairouan, die oudste moskee in [[Afrika]]]]
[[Lêer:Jama Masjid, Delhi.jpg|duimnael|Jama Masjid, [[Indië]] se grootste moskee, is tydens die [[Mogolryk]] opgerig]]
’n '''Moskee''' ([[Arabies]]: مسجد, ''masjid'', [masdʒid]; letterlik: "plek van rituele neerlegging"; [[Persies]]: مسجد; ''masjid'', meervoud: مساجد; ''masājid''; [[Turks]]: ''cami'') dien as ’n aanbiddingsplek vir [[Moslem]]s, die aanhangers van [[Islam]]. Verder dien dit as 'n plek waar politieke, regtelike en lewenspraktiese onderrig binne die Islam plaasvind, asook ’n sosiale ontmoetingsplek. Die huis van [[Mohammed]] in [[Medina]] word as die eerste moskee beskou. In [[Afrikaans]] staan dit bekend as 'n '''masdjied''' of '''masiet''', afgelei van Arabies en Persies.
Hoewel daaglikse gebede op enige plek kan plaasvind, word ’n gebed binne 'n moskee as besonder verdienstelik beskou omdat dit die verbintenis met die Islamitiese gemeenskap bevestig. Volgens verskeie [[Hadit]]-versamelings is ’n gebed binne die gemeenskap 25 keer meer werd as ’n gebed tuis. Net die [[Vrydaggebed]] is definitief aan die moskee gekoppel. Sonder die voltrekking daarvan in die moskee is dit nie geldig nie.
Die Islamitiese aanbidding word deur ’n [[imam]] gelei, wat die [[Koran]] bestudeer het, terwyl die [[muezzin]] deur sy roep die gelowiges aan die vyf daaglikse gebede herinner. Die moskee beskik oor ’n [[mihrab]] (gebedsnis) wat in [[Mekka]] se rigting wys.
Daar word onderskei tussen eenvoudige moskees, wat deur persone geskenk is, en Vrydagsmoskees, wat deur die staat onderhou word en waar die weeklikse Vrydaggebid plaasvind.
Die gewoonte van die [[Moslem]] om hom in 'n knielende houding op die grond te werp, is kenmerkend van die gebedsritueel ([[salaah]]). Daar word vyf keer per dag tot [[Allah]] (die Allerhoogste) gebid en elke Vrydagmiddag word 'n verpligte gemeenskaplike salaah in die moskee opgesê, 'n geleentheid wat ook 'n preek (choetba) insluit.
Elke stad of stadswyk het ’n spesiale moskee (djamimoskee) vir die byeenkoms, en hoewel die Moslem op ander dae tuis of by sy werk kan bid, is die Vrydaggebed ’n bewys van ware toegewydheid. Die muezzin (aankondiger) kondig vyf maal per dag 'n salaah uit die toring ([[minaret]]) bo-op die moskee aan. Diegene wat op sy luide gebedsroep (adhan) ag slaan en na die moskee gaan om te bid, begin met 'n rituele reiniging deur die hande, voete en gesig in 'n syvertrek, wat van ’n groot aantal wasskottels voorsien is, te was.
Elke moskee behoort oor voldoende sanitêre geriewe te beskik. Die aanbiddingsruimte is 'n reghoekige vertrek met matte of tapyte en mag nie met skoene binnegegaan word nie. Benewens enkele lampe en soms ook 'n aantal pilare wat tot teenaan die plafon strek, is die ruimte leeg, met geen beelde of afbeeldings van lewende wesens nie. Die nis ([[mihrab]]) waar die gebedsleier (imam) staan, asook die kroonlyste op die binne- en buitemure, is dikwels ryklik versier, laasgenoemde veral met tekste uit die Koran.
Die nis of mihrab is in die middel van een van die mure wat die gebedsrigting ([[kiebla]]), naamlik die [[Kaäba]] in Mekka, aandui. Dit word hoofsaaklik in groot stedelike moskees aangetref en is meestal met pleisterwerk, houtsneewerk of teëls met geometriese patrone of plantmotiewe versier. Dikwels is daar een of meer pilare aan weerskante van die mihrab. Daar bestaan onsekerheid oor die oorsprong van die mihrab, maar dit is waarskynlik in 712 deur kalief Al Walied I in die moskee van [[Medina]] in [[Saoedi-Arabië]] ingestel. Die kalief of sy plaasvervanger was sowel prediker as gebedsleier.
Die djami- of Vrydagmoskee het 'n kansel (minbar), wat die eerste keer in 642 in die moskee van Amr in Al Foestat (tans [[Kaïro]]) gebruik is. Dit bestaan uit 'n houttrap in die vorm van 'n driehoek en staan dwars teen die muur regs van die mihrab. Die preek word deur die chatib, wat op een van die onderste trappe staan, gelei. 'n Traliehek (maksoera) is later as 'n afskorting tussen die prediker en sy gemeente bygevoeg. Die maksoera kan ook van hout gemaak wees en is soms naby die mihrab geplaas sodat belangrike aanbidders daaragter kan kniel.
Vroue bid in 'n afsonderlike vergaderplek en daar is afsonderlike ruimtes vir godsdiensonderrig en bestudering van die Koran en Islamitiese reg. Tradisioneel het die moskee ’n sosiale, politieke, militêre en opvoedkundige funksie gehad en is Islamitiese leerstellings ten opsigte van tradisie, die reg en die filologie daar onderrig.
Die eerste moskees is as vergaderplekke, geregshowe en bestuursentra gebruik, maar namate die bestuursfunksie daarvan losgemaak is, het die moskee uitsluitlik 'n heilige plek geword. In die [[Middeleeue]] is biblioteke en skole dikwels teenaan die moskees gebou, byvoorbeeld die beroemde sentrum van die Islamwetenskap, die Al Azhar-moskee (973) in Kaïro. Die eerste moskee, die in Medina, was niks anders nie as die reghoekige binneplein van die profeet Mohammed se huis, en was die prototipe waaruit die latere moskees ontwikkel het.
Aanvanklik is oop stukke grond vir aanbidding afgebaken en later is die oop binneplein (sahn) met 'n muur rondom en 'n afdak aan die kieblakant gebruik om aanbidders teen [[reën]] en die [[son]] te beskerm. 'n Suilegang (Iiwanat) wat die binneplein omring, is mettertyd bygevoeg. In omstreeks 700 is 'n minaret tot die moskee toegevoeg, wat aanvanklik bloot ’n hoë struktuur van enige vorm was en later tot verskeie soorte torings ontwikkel het.
Nadat die [[Arabiere]] die Christelike [[Kerk (gebou)|kerke]] oorgeneem het en op grond van die gewoonte om moskees by die grafte van Islamitiese heiliges op te rig (kenmerkend van laasgenoemde was die koepel), het die moskee al hoe meer 'n suiwer geestelike instelling geword. Van die beroemdste moskees is die Kaäba in Mekka ([[Al-Masdjid al-Haram]]), wat die pelgrimsentrum van Moslems dwarsoor die wêreld is, die moskee van Medina, waar Mohammed begrawe is, en die [[Al-Aqsa-moskee]] in [[Jerusalem]].
Laasgenoemde word beskou as die plek van waar Mohammed na die hemel opgevaar het en staan op die ruïnes van die oudste Joodse tempel. Om aan een salaah in die Al-Aqsa-moskee deel te neem, is na bewering ewe goed as 1000 keer se aanbidding elders. Mohammed het daarenteen beweer dat die hele wêreld 'n moskee is. In Wes-Europese lande, wat betreklik baie gasarbeiders uit Moslemlande huisves, is daar veral in groot stede moskees, meestal sonder die uiterlike kenmerke van koepels en minarette, aangesien hulle hoofsaaklik uit kerke in moskees omgeskep is.
== Heilige moskeë ==
In Islam word drie moskeë as heilig erken, hulle is:
{| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:left;"
! class="unsortable" |Beeld
!Naam
!Stad
!Land
!Aantal minarette
! class="unsortable" |Opmerking
|-
|[[Lêer:Kaaba mirror edit jj.jpg|100x100px]]
|[[Al-Masdjid al-Haram]] (''Die Heilige Moskee'')
|[[Mekka]]
|{{vlagland|Saoedi-Arabië}}
|9
|Binne-in die Al-Masdjid al-Haram lê die [[Kaäba]].
|-
|[[Lêer:Madeena masjid nabavi 12122008230.jpg|100x100px]]
|[[Al-Masdjid an-Nabawi]] (''Die Moskee van die Profeet'')
|[[Medina]]
|{{vlagland|Saoedi-Arabië}}
|10
|Plek van [[Mohammed]] se graf.
|-
|[[Lêer:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 2010-09-21 06-38-12.JPG|100x100px]]
|[[Al-Aqsa-moskee]] (''Die Verste Moskee'')
|[[Jerusalem]] (Ou Stad)
|{{vlagland|Staat Palestina}}
|4
|Naby die Al-Aqsa-moskee lê die [[Rotskoepel]].
|}
== Sien ook ==
* [[Kerk (gebou)]], Christelike eweknie
* [[Sinagoge]], Joodse eweknie
* [[Tempel]], eweknie van ander godsdienste
== Bronne ==
* ''[[Wêreldspektrum]]'', 1982, {{ISBN|0-908409-60-5}}, volume 19, bl. 174
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn|Mosques}}
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/mosque|title=Mosque|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=24 Mei 2021}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Moskees| ]]
dkojtnlipxornz9ljcaay2aog7290nt
Eckard Rabe
0
106753
3373410
2459972
2026-11-17T10:30:37Z
Morne
672
3373410
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Akteur
| Naam = Eckard Rabe
| Beeld =
| Beeldbeskrywing =
| Beeldonderskrif =
| Geboortenaam =
| Alias =
| Geboortedatum = [[1948]]
| Geboorteplek = St. Winifreds, [[Natal]], [[Suid-Afrika]]
| Nasionaliteit = Suid-Afrikaans
| Sterftedatum =
| Sterfteplek =
| Beroep = Akteur
| Noemenswaardige rolprente =
| Webwerf =
| imdb = 0704793
| Toekennings = Fleur du Cap, 1979
}}
'''Eckard Rabe''' (gebore [[2 Julie]] [[1947]]) is ’n [[Suid-Afrika]]anse akteur van die verhoog, [[televisie]] en [[rolprent]]e. Hy is in [[1948]] op St. Winifreds, [[Natal]], gebore en het op [[Port Shepstone]] grootgeword. Hy het drama studeer aan die [[Universiteit van Natal]] in [[Durban]] en doen van 1976 af vryskutwerk.<ref>[http://esat.sun.ac.za/index.php/Eckard_Rabe Eckard Rabe by The Encyclopaedia of South African Theatre, Film, Media and Performance] URL besoek op 30 Januarie 2016</ref>
Hy was van 1995 tot 2009 die sakemagnaat en patriarg van die Edwards-familie in die sepie [[Egoli: Plek van Goud|Egoli - Plek van Goud]]. Rabe is getroud met Debbie Taylor en het ’n dogter, Caitlin Biance, by die aktrise [[Jo da Silva]].
== Loopbaan ==
Op die verhoog het hy sy debuut in [[1974]] gemaak as Plaston in [[P.G. du Plessis]] se futuristiese drama ''Plaston: DNS-Kind''. Hy was daarna in onder meer ''The Fantastics'', ''Babbelkous en Bruidegom'', ''Charley's Aunt'', ''Richard III'', ''The Other Side of the Swamp'' en ''Grease''.
Op televisie was hy in ''Wild at Heart'' (2010), ''Egoli – Plek van Goud'' (1995–2009) en ''Westgate'' (1981).
== Filmografie ==
* ''[[Getroud met rugby (rolprent)|Getroud met Rugby: Die Onvertelde Storie]]'' (2011)
* ''Catch a Fire'' (2006)
* ''Act of Piracy'' (1990)
* ''American Ninja 3: Blood Hunt'' (1989)
* ''Paradise Road'' (1988)
* ''Kampus: ’n Varsity-Storie'' (1986)
* ''[[Plekkie in die son|Plekkie in die Son]]'' (1979)
* ''Springbok'' (1976)
* ''Daar Kom Tant Alie'' (1976)
* ''Dog Squad'' (1973)
== Pryse ==
In 1979 het Rabe die [[Fleur du Cap-prys]] vir beste manlike byspeler gewen vir ''The Norman Conquests''.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* [http://www.whoswhosa.co.za/Pages/profilefull.aspx?IndID=5657 ''Eckard Rabe'' by Who's Who of Southern Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070524032218/http://www.whoswhosa.co.za/Pages/profilefull.aspx?IndID=5657 |date=24 Mei 2007 }}
*{{Imdb naam|0704793}}
{{DEFAULTSORT:Rabe, Eckard}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]]
[[Kategorie:Geboortes in 1948]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse manlike akteurs]]
c5buvph8j2g6rfi3z6r09nm8nmqquhb
3373413
3373410
2026-11-17T11:03:54Z
BurgertB
2401
Datum in kassie, kategorie
3373413
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Akteur
| Naam = Eckard Rabe
| Beeld =
| Beeldbeskrywing =
| Beeldonderskrif =
| Geboortenaam =
| Alias =
| Geboortedatum = [[1947]]
| Geboorteplek = St. Winifreds, [[Natal]], [[Suid-Afrika]]
| Nasionaliteit = Suid-Afrikaans
| Sterftedatum =
| Sterfteplek =
| Beroep = Akteur
| Noemenswaardige rolprente =
| Webwerf =
| imdb = 0704793
| Toekennings = Fleur du Cap, 1979
}}
'''Eckard Rabe''' (gebore [[2 Julie]] [[1947]]) is ’n [[Suid-Afrika]]anse akteur van die verhoog, [[televisie]] en [[rolprent]]e. Hy is in [[1948]] op St. Winifreds, [[Natal]], gebore en het op [[Port Shepstone]] grootgeword. Hy het drama studeer aan die [[Universiteit van Natal]] in [[Durban]] en doen van 1976 af vryskutwerk.<ref>[http://esat.sun.ac.za/index.php/Eckard_Rabe Eckard Rabe by The Encyclopaedia of South African Theatre, Film, Media and Performance] URL besoek op 30 Januarie 2016</ref>
Hy was van 1995 tot 2009 die sakemagnaat en patriarg van die Edwards-familie in die sepie [[Egoli: Plek van Goud|Egoli - Plek van Goud]]. Rabe is getroud met Debbie Taylor en het ’n dogter, Caitlin Biance, by die aktrise [[Jo da Silva]].
== Loopbaan ==
Op die verhoog het hy sy debuut in [[1974]] gemaak as Plaston in [[P.G. du Plessis]] se futuristiese drama ''Plaston: DNS-Kind''. Hy was daarna in onder meer ''The Fantastics'', ''Babbelkous en Bruidegom'', ''Charley's Aunt'', ''Richard III'', ''The Other Side of the Swamp'' en ''Grease''.
Op televisie was hy in ''Wild at Heart'' (2010), ''Egoli – Plek van Goud'' (1995–2009) en ''Westgate'' (1981).
== Filmografie ==
* ''[[Getroud met rugby (rolprent)|Getroud met Rugby: Die Onvertelde Storie]]'' (2011)
* ''Catch a Fire'' (2006)
* ''Act of Piracy'' (1990)
* ''American Ninja 3: Blood Hunt'' (1989)
* ''Paradise Road'' (1988)
* ''Kampus: ’n Varsity-Storie'' (1986)
* ''[[Plekkie in die son|Plekkie in die Son]]'' (1979)
* ''Springbok'' (1976)
* ''Daar Kom Tant Alie'' (1976)
* ''Dog Squad'' (1973)
== Pryse ==
In 1979 het Rabe die [[Fleur du Cap-prys]] vir beste manlike byspeler gewen vir ''The Norman Conquests''.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* [http://www.whoswhosa.co.za/Pages/profilefull.aspx?IndID=5657 ''Eckard Rabe'' by Who's Who of Southern Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070524032218/http://www.whoswhosa.co.za/Pages/profilefull.aspx?IndID=5657 |date=24 Mei 2007 }}
*{{Imdb naam|0704793}}
{{DEFAULTSORT:Rabe, Eckard}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]]
[[Kategorie:Geboortes in 1947]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse manlike akteurs]]
t3uaeotwdyo6u29i9tv3rhlj27s6ai0
Internet-Broadway-databasis
0
107978
3373345
3359290
2026-11-17T03:50:54Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373345
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Webwerf
| naam = Internet-Broadway-databasis
| favicon =
| logo =
| screenshot = [[Beeld:Internet_Broadway_Database_Image.jpg|220px]]
| onderskrif =
| url = <span class="plainlinks">[http://www.ibdb.com/ ibdb.com]</span>
| kommersieel = Ja
| soort = Teaterdatabasis
| registrasie = Opsioneel
| eienaar = The Broadway League
| taal = [[Engels]]
| skepper = The Broadway League
| lanseringsdatum = {{GDEO|2000|11|20}}
| huidige status = Aktief
| inkomste =
}}
Die '''Internet-Broadway-databasis''' of '''IBDB''' ([[Engels]]: ''Internet Broadway Database'') is ’n aanlyn databasis van [[Broadway]]-produksies en {{nowrap|-akteurs}}. Dit word behartig deur die navorsingsafdeling van The Broadway League.<ref name="IBDB">{{cite web |url=http://www.ibdb.com/index.php |title=Official Website IBDB.com |access-date=26 Julie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002204746/http://ibdb.com/index.php |archive-date=2 Oktober 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Dit het ook ’n app vir IOS en Android.<ref name="Ticket News">{{cite web |url=http://www.ticketnews.com/news/the-broadway-league-develops-IBDB-application0312595 |title=The Broadway League develops IBDB application |access-date=26 Julie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218051948/http://www.ticketnews.com/news/the-broadway-league-develops-IBDB-application0312595 |archive-date=18 Februarie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="Stage Directions">{{cite web |url=http://www.stage-directions.com/theatre-buzz/4008-broadway-league-releases-ibdb-app-for-ios-devices.html |title=Broadway League Releases IBDB App for iOS Devices |access-date=26 Julie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029134332/http://stage-directions.com/theatre-buzz/4008-broadway-league-releases-ibdb-app-for-ios-devices.html |archive-date=29 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="Travel Writers Magazine">{{cite web |url=http://travelwritersmagazine.com/broadway-leagues-new-ibdb-app-for-iphone-ipad-and-ipod-touch-links-theatergoers-with-centuries-of-theater/ |title=Broadway League’s New IBDB App for iPhone, iPad and iPod Touch Links Theatergoers with Centuries of Theater |access-date=26 Julie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819130455/http://travelwritersmagazine.com/broadway-leagues-new-ibdb-app-for-iphone-ipad-and-ipod-touch-links-theatergoers-with-centuries-of-theater/ |archive-date=19 Augustus 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Dié uitgebreide webtuiste met Broadway-inligting het rekords van produksies van die begin van die [[New York Stad|New Yorkse]] teater in die [[18de eeu]] tot vandag. Besonderhede sluit in mense wat betrokke was en interessante feite en produksiestatistiek. Daar is ook ’n groot argief van foto's uit die hede en verlede en ’n uitgebreide soekfunksie.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
*Amptelike webtuiste: [http://www.ibdb.com/ ibdb.com]
*[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Internet Broadway Database|Engelse Wikipedia]]
[[Kategorie:Teater]]
[[Kategorie:Webwerwe]]
92q84oh8re3hws7dkebk8fweduazonn
Glenda Jackson
0
108049
3373318
3363277
2026-11-16T21:54:45Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373318
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Akteur
| Naam = Glenda Jackson
| Beeld = Glenda Jackson.JPG
| Beeldonderskrif = Jackson in 1971.
| Geboortenaam = Glenda May Jackson
| Geboortedatum = {{GDEO|1936|5|9}}
}}
'''Glenda May Jackson''', [[Orde van die Britse Ryk|CBE]] ([[9 Mei]] [[1936]] - [[15 Junie]] [[2023]]) was ’n [[Brittanje|Britse]] verhoog- en rolprentaktrise en ’n [[politikus]].
== Loopbaan ==
Jackson is reeds sedert die 1950's ’n aktrise en was van 1964 af vier jaar lank lid van die Royal Shakespeare Company. Sy het twee [[Oscar]]s gewen – vir haar spel in die [[rolprent]]e ''Women in Love'' (1970) en ''A Touch of Class'' (1973). Brian McFarlane, die hoofskrywer van ''The Encyclopedia of British Film'', het haar vir haar rol in eersgenoemde prent groot lof toegeswaai.<ref name="McFarlane">Brian McFarlane (red.) ''The Encyclopedia of British Film'', Londen: Methuen/BFI, 2003, bl. 339; [http://www.screenonline.org.uk/people/id/453072/ "Jackson, Glenda (1936-)"] {{Webarchive|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20160802153117/http://www.screenonline.org.uk/people/id/453072/index.html |date= 2 Augustus 2016 }}, BFI screenonline</ref> Ander bekroonde rolle sluit in Alex in ''Sunday Bloody Sunday'' (1971) en die titelrol in die [[BBC]]-[[televisie]]reeks ''Elizabeth R'' (ook 1971); sy het vir laasgenoemde ’n [[Emmy]] gewen.
Van 1992 tot 2010 was Jackson [[LP]] vir [[Hampstead]] en [[Highgate]] en vroeg in [[Tony Blair]] se regering, van 1997 tot 1999, was sy ’n junior minister van vervoer. Sy het in 2011 aangekondig sy sal haar weens haar ouderdom nie in 2015 se algemene verkiesing beskikbaar stel nie.<ref name="reelection">{{cite news |url=http://www.hamhigh.co.uk/news/glenda_jackson_won_t_stand_in_next_election_1_931028 |title=Glenda Jackson won’t stand in next election |date=23 Junie 2011 |publisher=Ham & High |last=Graham |first=Georgia |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905173850/http://www.hamhigh.co.uk/news/glenda_jackson_won_t_stand_in_next_election_1_931028 |archive-date=5 September 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die verkiesing het twee dae voor haar 79ste verjaarsdag plaasgevind.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{Imdb naam|1640413559}}
* {{IBDB naam|46712}}
* {{Commons-kategorie inlyn|Glenda Jackson}}
*[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Glenda Jackson|Engelse Wikipedia]]
{{National Society of Film Critics Award vir beste aktrise}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Jackson, Glenda}}
[[Kategorie:Britse akteurs]]
[[Kategorie:Britse politici]]
[[Kategorie:Geboortes in 1936]]
[[Kategorie:Sterftes in 2023]]
[[Kategorie:Engelse aktrises van die 20ste eeu]]
[[Kategorie:Engelse aktrises van die 21ste eeu]]
[[Kategorie:Alumni van Royal Academy of Dramatic Art]]
0uarh037q0c1pmqbv6wj2ivgiwiakva
Koerde
0
108086
3373406
3359660
2026-11-17T09:43:33Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373406
wikitext
text/x-wiki
: ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Koerdies]].''
{{Etniese groep
| beeld = [[Lêer:Xelke Kurdistanê.jpg|300px]]
| onderskrif =
| groep = Koerde
| bevolking = ca. 30–32 miljoen<ref name="CIAonline">{{en}} {{cite book |title=World Factbook |edition=Online |date=2015 |publisher=US [[Central Intelligence Agency]] |location=Langley, Virginia |issn=1553-8133 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |accessdate=2 Augustus 2015 |archive-date=12 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite book |first=Sandra |last=Mackey |title=The Reckoning: Iraq and the Legacy of Saddam |url=https://archive.org/details/reckoningiraqleg00mack |publisher=W.W. Norton and Co. |year=2002 |page=[https://archive.org/details/reckoningiraqleg00mack/page/350 350]}}</ref>
| plek = {{vlagland|Turkye}} 12–16 miljoen<ref name="CIAonline" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/9/turkey4166.htm |title=Over 22.5 million Kurds live in Turkey, new Turkish statistics reveal |accessdate=26 Julie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411050548/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2012/9/turkey4166.htm |archive-date=11 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="KHRP">{{en}} {{cite book |title=The Kurds: Culture and Language Rights |first1=Kerim|last1=Yildiz |first2=Georgina|last2=Fryer |publisher=Kurdish Human Rights Project |date=2004}}</ref><ref>{{tr}} {{cite web |title=Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor – Radikal Dizi |date=21 Desember 2008 |first=Bekir |last=Ağirdir |work=Radikal.com.tr |url=http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=913650&CategoryID=104 |accessdate=12 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120704182726/http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3 |archive-date= 4 Julie 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><br />
{{vlagland|Irak}} 4–6,5 miljoen<ref>{{en}} {{cite book |chapter=Country Factfiles — Iran |title=Atlas A–Z |edition=4th |page=239 |editor=Hoare & Parrish |date=2010}}</ref><ref name="CIAonline" /><ref name="KHRP" /><ref>{{en}} {{cite book |title=Iraq Then and Now: A Guide to the Country and Its People |first1=Karen|last1=Dabrowska |first2=Geoff|last2=Hann |chapter=Ethnic groups and languages |pages=12–13 |location=Chalfont St Peter, UK |publisher=Bradt Travel Guides |date=2008 |isbn=978-1-84162-243-9 |url= https://books.google.az/books?id=DhJ3lRnXyXcC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People |title=Iraq |publisher=The World Factbook |accessdate=26 Augustus 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518213849/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Iran}} 3,35–8 miljoen<ref>{{en}} Volume 2. Dabbagh – Kuwait University. — Iran, page 1111–1112. // Encyclopedia of Modern Middle East & North Africa. Second Edition. Volume 1 — 4. Editor in Chief: Philip Mattar. Associate Editors: Charles E. Butterworth, Neil Caplan, Michael R. Fischbach, Eric Hooglund, Laurie King–Irani, John Ruedy. Farmington Hills: Gale, 2004, 2936 pages. {{ISBN|978-0-02-865769-1}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |chapter=Country Factfiles — Iran |title=Atlas A–Z |edition=Fourth |editor1-first=Ben|editor1-last=Hoare |editor2-first=Margaret|editor2-last=Parrish |location=London |publisher=Dorling Kindersley Publishing |date=1 Maart 2010 |isbn=978-0-7566-5862-5 |page=238}}</ref><ref name="CIAonline" /><ref name="KHRP" /><br />
{{vlagland|Sirië}} 1,3–2,5 miljoen<ref>{{en}} {{cite book |chapter=Country Factfiles — Syria |title=Atlas A–Z |edition=4th |page=331 |editor=Hoare & Parrish |date=2010}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |title=Britannica Book of the Year 2010 |date=2011 |chapter=World Data — Syria |page=709 |editor-first=Karen |editor-last=Jacobs Sparks |location=Chicago |publisher=[[Encyclopaedia Britannica]], Inc. |isbn=978-1-61535-366-8}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |title=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan |chapter=General Information on Kurdistan — Population |page=15 |first=Martin |last=Van Bruinessen |location=London |publisher=Zed Books |date=1992 |isbn=978-1-85649-018-4 |url= https://www.academia.edu/2521173/Agha_Shaikh_and_State_The_Social_and_Political_Structures_of_Kurdistan}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |chapter=Appendix 2. The Kurds of Syria |page=466 |title=A Modern History of the Kurds |first1=David |last=McDowall |edition=Third |date=2004 |location=London |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1-85043-416-0}}</ref><ref name="KHRP" /><ref>{{en}} {{cite journal |title=Studying the Kurds in Syria: Challenges and Opportunities |first=Robert |last=Lowe |journal=Syrian Studies Association Bulletin |url=https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |accessdate=12 Julie 2013 |archive-date=29 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929080734/https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite book |title=Syria: Issues and Historical Background |year=2003 |url=https://archive.org/details/isbn_9791590337638 |first=John L. |last=Henriques |publisher= Nova Science Publishers |isbn=978-1-59033-763-9}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |title=Where are the Syrian Kurds heading amidst the civil war in Syria? |last=Khasraw Gul |first=Zana |date=22 Julie 2013 |work=openDemocracy.net |publisher=openDemocracy |url=https://www.opendemocracy.net/zana-khasraw-gul/where-are-syrian-kurds-heading-amidst-civil-war-in-syria |accessdate=4 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180730171139/https://www.opendemocracy.net/zana-khasraw-gul/where-are-syrian-kurds-heading-amidst-civil-war-in-syria |archive-date=30 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |title=Syria |date=Mei 2015 |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=11 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515180822/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.minorityrights.org/?lid=5266 |title=Syria Overview |date=Oktober 2011 |publisher=Minority Rights Group International |accessdate=14 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423151553/https://minorityrights.org/?lid=5266 |archive-date=23 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Duitsland}} 800 000<ref>{{en}} {{cite news |title=Camps built in Germany, Austria to win new members for PKK, reports reveal |newspaper=Zaman |url=http://www.todayszaman.com/news-289089-camps-built-in-germany-austria-to-win-new-members-for-pkk-reports-reveal.html |accessdate=28 Oktober 2012 |date=9 Augustus 2012 |archive-date= 9 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809235709/http://www.todayszaman.com/news-289089-camps-built-in-germany-austria-to-win-new-members-for-pkk-reports-reveal.html |url-status=dead }}</ref><br />
{{vlagland|Israel}} 100 000–200 000<ref>{{en}} {{cite news |title=Cultural pride, and unlikely guests, at Kurdish Jewish festival |first=Lazar|last=Berman |work=TimesOfIsrael.com |date=30 September 2013 |url= http://www.timesofisrael.com/pride-and-unlikely-guests-at-kurdish-jewish-festival}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |title=Kurdish Jewish Community in Israel |date=2007 |work=JCJCR.org |publisher=Jerusalem Center for Jewish–Christian Relations |url=http://www.jcjcr.org/kyn_article_view.php?aid=20 |accessdate=3 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728230338/http://www.jcjcr.org/kyn_article_view.php?aid=20 |archive-date=28 Julie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |title=What’s the Truth about...Aramaic? |format=PDF |last=Zivotofsky |first=Ari Z. |year=2002 |work=OU.org |publisher=Orthodox Union |url=http://www.ou.org/publications/ja/5762summer/LEGAL-EA.PDF |accessdate=14 Januarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606064722/http://www.ou.org/publications/ja/5762summer/LEGAL-EA.PDF |archive-date=6 Junie 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Frankryk}} 150 000<ref>{{en}} {{cite news |title=3 Kurdish women political activists shot dead in Paris |url=http://edition.cnn.com/2013/01/10/world/europe/france-kurd-deaths/ |accessdate=9 Junie 2014 |agency=CNN |date=11 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102174322/https://edition.cnn.com/2013/01/10/world/europe/france-kurd-deaths |archive-date=2 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Swede}} 83 600<ref>{{en}} {{cite web |title=Sweden |url=http://www.ethnologue.com/country/SE |date=2015 |work=[[Ethnologue]] |accessdate=14 Januarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509141936/https://www.ethnologue.com/country/SE |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|België}} 80 000<ref>{{en}} {{cite web |title=The Kurdish Diaspora |url=http://www.institutkurde.org/en/kurdorama/ |website=Institut Kurde de Paris |accessdate=9 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501210441/https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/ |archive-date=1 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Nederland}} 70 000<ref>{{nl}} {{cite web|title=Kurds in Netherlands|url=http://www.wereldjournalisten.nl/factsheet/2007/05/23/factsheet_koerden_in_nederland/|website=WereldJournalisten.nl|accessdate=9 Junie 2014|date=23 Mei 2007|archive-date=13 Augustus 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813214340/http://www.wereldjournalisten.nl/factsheet/2007/05/23/factsheet_koerden_in_nederland/|url-status=dead}}</ref><br />
{{vlagland|Rusland}} 63 800<ref>{{ru}} {{cite web |title=Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав населения Российской Федерации |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php |work=Demoscope.ru |accessdate=4 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191117101551/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php |archive-date=17 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><br />
{{vlagland|Verenigde Koninkryk}} 50 000<ref>{{en}} {{cite web |title=QS211EW – Ethnic group (detailed) |url=http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/CT0010/view/2092957703 |work=NOMISweb.co.uk |publisher=UK Office for National Statistics |accessdate=3 Augustus 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324051402/http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/CT0010/view/2092957703 |archive-date=24 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |title=Ethnic Group – Full Detail_QS201NI |url=http://www.ninis2.nisra.gov.uk/Download/Census%202011_Excel/2011/QS201NI.xls |accessdate=4 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190923092403/http://www.ninis2.nisra.gov.uk/Download/Census%202011_Excel/2011/QS201NI.xls |archive-date=23 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |title=Scotland's Census 2011 – National Records of Scotland, Language used at home other than English (detailed) |url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/rel2A_Language_detailed_Scotland.pdf |work=scotlandscensus.gov.uk |publisher=Scotland Census |accessdate=29 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215021127/https://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/rel2A_Language_detailed_Scotland.pdf |archive-date=15 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Kasakstan}} 42 300<ref>{{ru}} [http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT081783 Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2014 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428181945/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT081783 |date=28 April 2015 }} ЭТНОДЕМОГРАФИЧЕСКИЙ ЕЖЕГОДНИК КАЗАХСТАНА 2014</ref><br />
{{vlagland|Armenië}} 37 500<ref>{{hy}} {{cite web |title=Information from the 2011 Armenian National Census |url=http://www.armstat.am/file/doc/99478353.pdf |work=Statistics of Armenia |accessdate=27 Mei 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403142656/https://www.armstat.am/file/doc/99478353.pdf |archive-date=3 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Switserland}} 35 000<ref>{{en}} {{cite web |title=Switzerland |url=http://www.ethnologue.com/country/CH |work=Ethnologue |accessdate=14 Januarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190926182818/https://www.ethnologue.com/country/CH |archive-date=26 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Denemarke}} 30 000<ref>{{da}} {{cite news |title=Fakta: Kurdere i Danmark |url=http://jyllands-posten.dk/indland/ECE5105449/fakta-kurdere-i-danmark/ |accessdate=24 Desember 2013 |newspaper=Jyllandsposten |date=8 Mei 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405104327/https://jyllands-posten.dk/indland/ECE5105449/Fakta-Kurdere-i-Danmark/ |archive-date=5 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Jordanië}} 30 000<ref>{{en}} {{cite web |title=Language and Cultural Shift Among the Kurds of Jordan |url=http://www.linguistics.fi/julkaisut/SKY2010/Al-Khatib_Al-Ali_netti.pdf |accessdate=10 November 2012 |first1=Mahmoud A. |last1=Al-Khatib |first2=Mohammed N. |last2=Al-Ali |page=12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001145806/http://www.linguistics.fi/julkaisut/SKY2010/Al-Khatib_Al-Ali_netti.pdf |archive-date=1 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Oostenryk}} 23 000<ref>{{en}} {{cite web |title=Austria |url=http://www.ethnologue.com/country/AT |work=Ethnologue |accessdate=14 Januarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403084352/https://www.ethnologue.com/country/AT |archive-date=3 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Griekeland}} 22 000<ref>{{en}} {{cite web |title=Greece |url=http://www.ethnologue.com/country/GR/ |work=Ethnologue |accessdate=14 Januarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200123152438/https://www.ethnologue.com/country/GR |archive-date=23 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Georgië}} 20 800<ref>{{en}} {{cite web |title=The Human Rights situation of the Yezidi minority in the Transcaucasus |url=http://www.unhcr.org/refworld/pdfid/485fa2342.pdf |work=United Nations High Commissioner for Refugees |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |page=18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003154150/http://www.unhcr.org/refworld/pdfid/485fa2342.pdf |archive-date=3 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Verenigde State}} 15 400<ref>{{en}} {{cite web |title=2006–2010 American Community Survey Selected Population Tables |url= http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_SF4_B01003&prodType=table |work=FactFinder2.Census.gov |publisher=US Census Bureau |location=Washington, DC |accessdate=5 Augustus 2013}}</ref><br />
{{vlagland|Kirgisië}} 13 200<ref>{{en}} {{cite web |title=Number of resident population by selected nationality |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_phc/Kyrgyzstan/A5-2PopulationAndHousingCensusOfTheKyrgyzRepublicOf2009.pdf |work=UNStats.UN.org |publisher=[[Verenigde Nasies]] |accessdate=9 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002227/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_phc/Kyrgyzstan/A5-2PopulationAndHousingCensusOfTheKyrgyzRepublicOf2009.pdf |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{ru}} {{cite web |title=Население Кыргызстана |url=http://212.42.101.100:8088/nacstat/node/12 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120915105014/http://212.42.101.100:8088/nacstat/node/12 |archivedate=15 September 2012 |accessdate=29 Februarie 2016}}</ref><br />
{{vlagland|Kanada}} 11 685<ref>{{en}} {{cite web |title=2011 National Household Survey: Data tables |url= http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF |work=StatCan.GC.ca |publisher=Statistics Canada |accessdate=19 Januarie 2013}}</ref><br />
{{vlagland|Finland}} 10 700<ref>{{en}} {{cite web |title=Language according to age and sex by region 1990–2014 |url=http://pxweb2.stat.fi/Dialog/varval.asp?ma=030_vaerak_tau_102_en&path=../database/StatFin/vrm/vaerak/&lang=1&multilang=en |work=Stat.fi |publisher=Statistics Finland |accessdate=19 Januarie 2013 |archive-date=17 Februarie 2013 |archive-url=https://archive.is/20130217113547/http://pxweb2.stat.fi/Dialog/varval.asp?ma=030_vaerak_tau_102_en&path=../database/StatFin/vrm/vaerak/&lang=1&multilang=en |url-status=dead }}</ref><br />
{{vlagland|Australië}} 7 000<ref>{{en}} {{cite book |title=The People of Australia: Statistics from the 2011 census |url=http://www.omi.wa.gov.au/resources/publications/LocalGovernment/The_People_of_Australia.pdf |publisher=Australian Department of Immigration and Border Protection |date=2014 |isbn=978-1-920996-23-9 |accessdate=29 Mei 2014 |archive-date=29 Mei 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529194052/http://www.omi.wa.gov.au/resources/publications/LocalGovernment/The_People_of_Australia.pdf |url-status=dead }}</ref><br />
{{vlagland|Azerbeidjan}} 6 100<ref>{{en}} {{cite book |title=Statistical Yearbook of Azerbaijan 2014 |year=2015 |page=80}}</ref>
| taal = [[Koerdies]] en Zaza-Gorani-tale
| geloof = Hoofsaaklik [[Islam|Soennitiese Islam]], maar ook Sjiïtiese Islam en [[Soefisme]]; Minderhede van [[Deïsme]], [[Agnostisisme]], [[Jesiede]], [[Zoroastrisme]], [[Christendom]] en [[Judaïsme]]
| verwante = Ander [[Irannese volke]] soos [[Beloetsje]], [[Hasara]], [[Jesiede]], [[Ossetiërs]], [[Pasjtoene]], [[Perse]] en [[Tadjiks (volk)|Tadjiks]]<ref>{{en}} {{cite book|author=John A. Shoup III|title=Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=GN5yv3-U6goC&pg=PA159|date=17 Oktober 2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-363-7|page=159}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Kurds.html |title=Kurds |date=2014 |work=The Columbia Encyclopedia, 6th ed. |publisher=Encyclopedia.com |accessdate=29 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080927221638/http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Kurds.html |archive-date=27 September 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite book |first=Mehrdad R. |last=Izady |title=The Kurds: A Concise Handbook |url= https://books.google.com/books?id=I9mr6OgLjBoC&pg=PA198 |year=1992 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-8448-1727-9 |page=198}}</ref>
}}
Die '''Koerde''' ([[Koerdies]]: کورد, ''Kurd'') is 'n [[Irannese volke|Irannese]] [[etniese groep]] inheems aan [[Irak]], [[Iran]], [[Sirië]] en [[Turkye]] en hulle praat Koerdies, 'n [[Irannese tale|Irannese taal]] asook [[Gorani]] en [[Zazaki]]. Koerde leef hoofsaaklik in die streek van [[Koerdistan]] wat oor die noorde van Irak, die noordweste van Iran, die noordooste van Sirië en die suidooste van Turkye strek.<ref>{{en}} ''Kurdish Awakening: Nation Building in a Fragmented Homeland'', (2014), by Ofra Bengio, University of Texas Press</ref>
[[Lêer:Flag of Kurdistan.svg|duimnael|links|[[Vlag van Koerdistan]] en die Koerde]]
[[Lêer:Kurdish-inhabited areas of the Middle East and the Soviet Union in 1986.jpg|links|duimnael|Verspreiding van Koerde in die [[Midde-Ooste]] volgens die [[Central Intelligence Agency|CIA]] in 1986]]
Wêreldwyd leef tussen 30 en 32 miljoen Koerde, waarvan tussen 12 en 16 miljoen in Turkye (15–25% van die bevolking), 4 tot 6,5 miljoen in Irak (15–23%), 3,35 tot 8 miljoen in Iran (5–10%) en 1,3 tot 2,5 miljoen in Sirië (6–15%). Hulle vorm die belangrikste etniese minderheid in drie van die vier lande; in Iran vorm Koerde die tweede belangrikste etniese minderheid naas die [[Azerbeidjanners]]. Daarbenewens vorm Koerde inheemse minderhede in die drie lande van die [[Kaukasus]]: [[Armenië]], [[Azerbeidjan]] en [[Georgië]]. Behalwe die Turkse suidooste leef belangrike groepe van Koerde nog in groot stede soos [[Ankara]] en [[Istanboel]], waar hulle naas [[Turke]] die belangrikste bevolkingsgroep vorm.
Die meeste Koerde is aanhangers van die [[Islam|Soennitiese Islam]] met minderhede van Sjiïsme en [[Soefisme]]. [[Jesiede]] vorm 'n eie etnies-godsdienstige groep wat soms as Koerde beskou word met hul eie geloof.
As gevolg van politiese konflikte in die [[Midde-Ooste]] het 'n Koerdiese [[diaspora]] van sowat 2 miljoen in lande van [[Wes-Europa]] soos [[Duitsland]], [[Noord-Amerika]] en [[Oseanië]] gevestig. Koerdiese nasionaliste maak sedert die einde van die [[Eerste Wêreldoorlog]] en die ondergang van die [[Ottomaanse Ryk]] aanspraak op 'n eie Koerdiese staat in Koerdistan.
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn|Kurdish people}}
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Kurd|title=Kurd|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=5 Oktober 2018}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Etniese groepe in Irak]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Iran]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Noord-Amerika]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Oseanië]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Sirië]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Turkye]]
[[Kategorie:Irannese volke]]
pys6gxw4pv9qxa9espmdjfvzjfqdzyi
Kasakke
0
108319
3373377
3359496
2026-11-17T08:12:05Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373377
wikitext
text/x-wiki
: ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Kasaks]]. Moenie verwar word met [[Kosakke]] nie.''
{{Etniese groep
| beeld = <div style="white-space:nowrap;">
[[Lêer:Al-Farabi.jpg|x60px]][[Lêer:2000 Stamp of Kazakhstan - Abylai Khan.jpg|x60px]][[Lêer:Abai Kunanbaev.jpg|x60px]][[Lêer:Chokan Valikhanov portrait.jpg|x60px]][[Lêer:Alikhan Bukeikhanov.jpg|x60px]]<br />[[Lêer:Saken Seifullin.jpg|x60px]][[Lêer:Baitursynov (cropped).jpg|x60px]][[Lêer:Altynsarin.jpg|x60px]][[Lêer:Kazhymukan Munaitpasov.jpg|x60px]] [[Lêer:Mustafa Shokay in youth (cropped).jpg|x60px]]<br />[[Lêer:KZ002-15.jpg|x60px]][[Lêer:Stamps of Kazakhstan, 2012-22.jpg|x60px]][[Lêer:Oljas Suleymenov.jpg|x60px]][[Lêer:Nursultan Nazarbayev at the 2013 Astana Economic Forum (cropped).jpg|x60px]][[Lêer:Talgat Musabayev.jpg|x60px]]<br />[[Lêer:Tokaev.jpg|x60px]][[Lêer:Alibek.jpg|x60px]][[Lêer:Bauyrzhan Islamkhan 2012-10-16.jpg|x60px]][[Lêer:Diyas WM14 (9) (14641439444).jpg|x60px]][[Lêer:Abdumalik Zhansaya 2012.jpg|x60px]]
</div>
| onderskrif =
| groep = Kasakke
| bevolking = ca. 18 miljoen
| plek = {{vlagland|Kasakstan}} ~11 miljoen<ref>{{kk}} {{cite web |url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT081783 |title=Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2014. |accessdate=8 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108091746/http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT081783 |archive-date=8 November 2017}}</ref><br />
{{vlag|Volksrepubliek China}} 1,5 miljoen<ref name="China">{{en}} {{cite web |url=http://www.china.org.cn/english/features/EthnicGroups/136924.htm |title=The Kazak Ethnic Group |accessdate=18 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207142813/http://china.org.cn/english/features/EthnicGroups/136924.htm |archive-date=7 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Oesbekistan}} 800 000<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html |title=Population: 28,661,637 (July 2013 est.) [Kazakh = 3%] |publisher=The World Factbook |work=[[Central Intelligence Agency]] (CIA) |accessdate=10 Junie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430081626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html |archive-date=30 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Rusland}} 647 732<ref name="Prerepis2010total">{{ru}} [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Russia National Census 2010]</ref><br />
{{vlagland|Mongolië}} 101 526<ref>{{en}} [http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Mongolia National Census 2010 Provision Results. National Statistical Office of Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131025083636/http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf |date=25 Oktober 2013 }}</ref><br />
{{vlagland|Kirgisië}} 33 200<ref>{{ky}} [http://www.stat.kg/stat.files/tematika/демограф/Кыргызстан%20в%20цифрах/демо6.pdf National Statistical Committee of Kyrgyzstan. National Census 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308134750/http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE6.pdf |date= 8 Maart 2012 }}</ref><br />
{{vlagland|Turkmenistan}} 20 000<br />
{{vlagland|Georgië}} 19 000<ref name="bot">{{de}} {{cite web |url=http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/ |title=Kasachische Diaspora in Deutschland. Botschaft der Republik Kasachstan in der Bundesrepublik Deutschland |accessdate=23 Desember 2021 |archive-date=22 Januarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170122192847/http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35%2F |url-status=dead }}</ref><br />
{{vlagland|Turkye}} 10 000<ref>{{kk}} {{cite web |url=http://www.inform.kz/rus/article/2207298 |title=Казахское общество Турции готово стать объединительным мостом в крепнущей дружбе двух братских народов - лидер общины Камиль Джезер |accessdate=18 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180311194501/http://www.inform.kz/rus/article/2207298 |archive-date=11 Maart 2018 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><br />
{{vlagland|Iran}} 3 000–4 000 tot 15 000<ref>{{ru}} {{cite web|url=http://news.iran.ru/news/32852/|title=Êàçàõè "ÿäåðíîãî" Èðàíà|publisher=|accessdate=18 Maart 2015|archive-date= 4 Maart 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075522/http://news.iran.ru/news/32852/|url-status=dead}}</ref><ref>{{ru}} {{cite web |url=http://www.inform.kz/rus/article/2250506 |title="Казахи доказали, что являются неотъемлемой частью иранского общества и могут служить одним из мостов, связующих две страны" - представитель диаспоры Тойжан Бабык |accessdate=18 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612184503/https://www.inform.kz/rus/article/2250506 |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Oekraïne}} 5 526<ref>{{ru}} [http://ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=25&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20&n_page=2 Ukrainian population census 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117052317/http://ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=25&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20&n_page=2 |date=17 Januarie 2012 }}</ref><br />
{{vlagland|Verenigde Arabiese Emirate}} 5 000<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality |title=UAE´s population – by nationality |work=BQ Magazine |date=12 April 2015 |accessdate=12 Julie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909074350/http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality |archive-date= 9 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><br />
{{vlagland|Tsjeggië}} 4 821<ref>{{en}} {{cite web |title=Number of foreigners |url=https://www.czso.cz/csu/cizinci/number-of-foreigners-data#rok |publisher=Czech Statistical Office |accessdate=22 Julie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414203540/https://www.czso.cz/csu/cizinci/number-of-foreigners-data |archive-date=14 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Oostenryk}} 1 685<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/ |title=STATISTIK AUSTRIA – Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland |author=Statistik Austria |accessdate=18 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318235452/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/ |archive-date=18 Maart 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Belarus}} 1 355<ref>{{ru}} [http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf population census 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120404121407/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf |date= 4 April 2012 }}: National composition of the population.</ref><br />
{{vlagland|Duitsland}} 1 000<ref name="bot" />
| taal = [[Kasaks]]
| geloof = Hoofsaaklik [[Soenni]]tiese [[Islam]], minderhede van [[Tengriisme]]<ref name="China" /><ref name="Prerepis2010total" /><ref>{{kk}} [http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar Kazakhstan population census 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511104653/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar |date=11 Mei 2011 }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.everyculture.com/Russia-Eurasia-China/Kazakhs-Religion-and-Expressive-Culture.html |title=Religion and expressive culture – Kazakhs |publisher=Everyculture.com |accessdate=5 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304170120/https://www.everyculture.com/Russia-Eurasia-China/Kazakhs-Religion-and-Expressive-Culture.html |archive-date=4 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} "Chapter 1: Religious Affiliation". The World’s Muslims: Unity and Diversity. Pew Research Center's Religion & Public Life Project. August 9, 2012. Besoek op 9 Augustus 2012</ref> en [[Christendom]].<ref>{{kk}} {{cite web |url=http://www.stat.kz/news/Pages/n2_12_11_10.aspx |title=Итоги национальной переписи населения 2009 года (Summary of the 2009 national census) |publisher=Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan |accessdate=21 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528153423/http://www.stat.kz/news/Pages/n2_12_11_10.aspx |archive-date=28 Mei 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
| verwante = Ander [[Turkiese volke]] soos [[Azerbeidjanners]], [[Basjkiriërs]], [[Gagaoesiërs]], [[Karakalpakke]], [[Kirgisiërs]], [[Oeigoere]], [[Oesbeke]], [[Tartare]], [[Tsjoewasjiërs]], [[Turke]] en [[Turkmene]]
}}
Die '''Kasakke''' ([[Kasaks]]e enkelvoud: қазақ, ''qɑzɑ́q'', [qɑ'zɑq], {{Audio|Kk-kazakh.ogg|luister}}; meervoud: қазақтар, ''qɑzɑqtɑ́r'', [qɑzɑq'tɑr], {{Audio|Kk-kazakhs.ogg|luister}}) vorm die tweede grootste [[Turkiese volke|Turkiese]] [[etniese groep]] in [[Sentraal-Asië]] naas die [[Oesbeke]]. Hulle vorm die titulêre [[nasie]] van [[Kasakstan]], waar hulle sowat 65,5% van dié land se bevolking uitmaak, en praat Kasaks, 'n [[Turkiese tale|Turkiese taal]], as [[moedertaal]].
[[Lêer:Central Asia Ethnic en.svg|duimnael|links|Etniese kaart van [[Sentraal-Asië]]]]
[[Lêer:SB - Inside a Kazakh yurt.jpg|duimnael|links|'n Kasakse gesin in 'n [[Joert]], 1911/1914]]
Naas Kasakke leef nog klein minderhede soos [[Russe]] (21,5%), Oesbeke (3%), [[Oekraïners]] (1,8%), [[Oeigoere]] (1,4%), [[Tartare]] (1,2%) en [[Duitsers]] (1%) in Kasakstan. Kasakse minderhede leef in lande soos die [[Volksrepubliek China]] (1,5 miljoen), [[Oesbekistan]] (800 000), [[Rusland]] (650 000) en [[Mongolië]] (100 000).
Wêreldwyd leef omtrent 15 miljoen Kasakke, waarvan sowat 11 miljoen in Kasakstan. In die Volksrepubliek China behoort die Kasakke tot een van die 56 amptelik erkende etniese groepe ("nasionaliteite"). Hulle leef veral in die Wes-Chinese outonome gewes van [[Xinjiang]] saam met ander verwante etniese groepe soos [[Oeigoere]], Oesbeke en [[Kirgisiërs]].
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn|Kazakh people}}
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Kazakh|title=Kazakh|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=14 April 2020}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Etniese groepe in die Volksrepubliek China]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Kasakstan]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Oesbekistan]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Rusland]]
[[Kategorie:Turkiese volke]]
sidaq71ueutex8vlcle9ufkt4ftfz8f
Graansorghum
0
108912
3373323
3301659
2026-11-16T22:19:16Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373323
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Graansorghum
| beeld = Sorghum bicolor03.jpg
| takson = Sorghum bicolor
| outeur = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) [[Conrad Moench|Moench]]
| sinonieme = <center>verskeie</center>
}}
'''Graansorghum''' (''Sorghum bicolor'') is 'n grasspesie wat verbou word vir sy [[graan]], en gebruik word as voedsel vir mens en dier, en benewens vir etanolproduksie. Dit is een van etlike ''Sorghum''-spesies, waar ''Sorghum'' 'n genus van die grasfamilie ''Poaceae'' is.
Graansorghum staan ook as besemkoring of grootmanna bekend, en word in ander wêrelddele durra, jowar of milo genoem. In die vorige eeu is dit ook kafferkoring genoem,<!-- Die naam kafferkoring is afgelei van kaffer, 'n veragte skeldnaam vir 'n lid van die Bantoevolke in Suid-Afrika. --> en in Zoeloe en Ndebele staan dit onderskeidelik as Infe en Nabele bekend. Die graan word ook onder die Engelse handelsnaam '''sorghum''' bemark.
== Oorsprong ==
Graansorghum is omstreeks 3000 v.C. in [[Ethiopië]] [[mak maak|mak gemaak]], het hiervandaan oor die hele Afrika versprei en word nou wyd verbou in tropiese en subtropiese streke.<ref>{{cite web |last1=Dillon |first1=Sally L. |last2=Shapter |first2=Frances M. |last3=Henry |first3=Robert J. |last4=Izquierdo |first4=Liz |last5=Lee |first5=L. Slade |publisher=[[National Institutes of Health|NIH]] |title=Domestication to Crop Improvement: Genetic Resources for Sorghum and Saccharum (Andropogoneae) |date=1 September 2007 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2759214/ |access-date=25 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514075559/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2759214/ |archive-date=14 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Om en by 2000 v.C. is graansorghum ook in Sentraal-Indië verbou. In [[Egipte]] is dit reeds vanaf die vroeg-Islamitiese tyd 'n belangrike kultuurplant. Slawe uit Afrika het graansorghum aan die begin van die 17de eeu na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] gebring. Sedertdien word dit in die meeste dele van die wêreld verbou en het [[mielies]] grotendeels as veevoer vervang.
== Gebruike ==
Graansorghum is die wêreld se vyfde belangrikste graan ná [[rys]], [[koring]], mielies en gars. ''S. bicolor'' is tipies eenjarig, maar sommige kultivars is meerjarig. Dit groei in polle wat meer as 4 m hoog kan word. Die graan is klein, wat wissel van 3–4 mm in deursnee. Soetriet is graansorghumkultivars wat hoofsaaklik gekweek word vir die blare, stroopproduksie en [[etanol]]; hulle is langer as dié wat gekweek word vir graan.<ref name="FAO">{{cite web |url=http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/gbase/data/pf000319.htm |title=Grassland Index: ''Sorghum bicolor'' (L.) Moench |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171119193819/http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Gbase/DATA/pf000319.HTM |archive-date=19 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=19 Maart 2016 }}</ref><ref>{{cite web |title=Sweet Sorghum |url=http://sseassociation.org/SweetSorghum/default.aspx |publisher=Sweet Sorghum Ethanol Producers |access-date=13 November 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028235747/http://sseassociation.org/SweetSorghum/default.aspx |archive-date=28 Oktober 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
''Sorghum bicolor'' is die verboude [[spesie]] van graansorghum, en sy wilde naverwante maak die plantgenus ''Sorghum'' uit.
== Galery ==
<gallery>
Sorghum head in India.jpg|'n Saadkop van graansorghum in Indië
Turpan Millet.jpg|'n Graansorghumplant in Xinjiang, China
Sorghum bicolor Moderne MHNT.BOT.2015.34.152.jpg|''Sorghum bicolor Moderne''
</gallery>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{CommonsKategorie|Sorghum}}
{{Gesagsrekords}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Graan]]
[[Kategorie:Plante wat in 1771 beskryf is]]
fte8e7ig2ncj1nomcll38tuhoe4cr6m
Wit mense
0
110320
3373231
3301900
2026-11-16T18:16:53Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373231
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Natural blonde.jpg|duimnael|’n [[Blonde stereotipe|Natuurlik blonde]] wit [[meisie]] met ligte blou oë.]]
'''Wit mense''' of '''blankes''' is 'n rasseklassifikasie-aanwyser, afhangende van die konteks waarin die voorsate van die Kaukasiese ras na verwys word. Die algemene verwysing na "wit mense" of 'n "wit ras", as 'n groot groep van (hoofsaaklik Europeërs) bevolkings, in teenstelling met [[Afro-Amerikaners|"swart" Amerikaners]], Amerikaanse [[Indiane]], "[[kleurlinge]]" of nie-blankes, het sy oorsprong in die 17de eeu. Dit word vandag veral gebruik as 'n rasse-klassifiseerder in veelrassige gemeenskappe, soos in die [[Verenigde State van Amerika]] (wit Amerikaner), die [[Verenigde Koninkryk]] (wit Britte), [[Brasilië]] (wit Brasiliane), en [[Suid-Afrika]] (wit Suid-Afrikaners). Verskeie sosiale samestellings om wit te wees, soos openbare beleid, godsdiens, bevolkingsstatistiek, rassesegregasie, regstellende aksie, [[Wit bevoorregting|bevoorregting]], [[eugenetika]], rasse-marginalisering en rassekwotas, is beduidend tot die nasionale identiteit.
<gallery mode="packed" heights="150px">
Sandy - Meu Canto (cropped).jpg|[[:en:Sandy Leah|Sandy Leah]]
Ohiggins.jpg|O'Higgins
Portrait of Shakespeare (Sully, 1864).jpg|[[Shakespeare]]
Emma Watson Cannes 2013 2.jpg|[[Emma Watson]]
Philo T Farnsworth.jpg|Philo T Farnsworth
</gallery>
Die term "wit ras" of "wit mense" is in die laat 17de eeu, met die rasgebonde slawehandel en ongelykheid in die Europese kolonies, in die hoofstroom taalgebruik van [[Europa]] opgeneem. Die verwysing na bevolkings as "wit" met betrekking tot velkleur, dateer al uit die Grieks-Romeinse etnografie en ander antieke verwysings. Navorsers onderskei hoofsaaklik tussen die hedendaagse konsep en die ou beskrywings van kollektiewe verskille.<ref>"On both sides of the chronological divide between the modern and the pre-modern (wherever it may lie), there is today a remarkable consensus that the earlier vocabularies of difference are innocent of race."</ref>
== Antieke en Middeleeuse tye: Fisiese beskrywing ==
[[Lêer:Races2.jpg|duimnael|200x200px|'n 1820 tekening van 'n [[Boek van Poorte]] fresco van die graf van Seti I, wat van links af, vier groepe mense: Libiërs ([[Berbers]]), 'n [[Nubië]]r ("Nehesu"), 'n [[Asië]]r ("Aamu"), en 'n [[Egipte]]naar "Reth"), uitbeeld.]]
In die literatuur van die Ou Nabye Ooste en Klassieke Oudheid, was die beskrywings van die gelaatstrekke van verskillende nasies algemeen gewees. Nina Jablonski, die Amerikaanse antropoloog en palaebioloog skryf: <blockquote class="">"In antieke Egipte is mense, in die algemeen, nie op grond van kleur uitgesonder nie... Egiptiese inskripsies en literatuur het in uitsonderlike gevalle na die donker velle van die Kushites van bo-Nubië verwys. Ons weet die [[Egiptenare]] het nie velkleur geïgnoreer nie en kunstenaars het dit in hul kunswerke uitgebeeld- sover as wat die kleurstof van daardie tyd dit kon doen."<ref>{{Cite book|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-95377-2|last=Jablonski|first=Nina G.|title=Living Color: The Biological and Social Meaning of Skin Color|url=https://archive.org/details/livingcolorbiolo0000jabl|location=Berkeley, CA|date=2012-09-27|page=[https://archive.org/details/livingcolorbiolo0000jabl/page/106 106]}}</ref></blockquote>Die klassikus James Dee vind dat "die Grieke hulself nie as 'wit mense' beskryf nie- of as enigiets anders nie- omdat daar geen algemene Griekse woord in hul woordeskat bestaan om hul velkleur te beskryf nie."<ref name="Dee 2004">James H. Dee, "Black Odysseus, White Caesar: When Did 'White People' Become 'White'?"</ref> Mense se velkleur het nie saak gemaak nie; wat wel saak gemaak het is waar hulle bly.<ref>{{Cite book|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-04934-3|last=Painter|first=Nell|title=The History of White People|location=New York, NY|date=2016-02-02|page=1}}</ref>
Verwysings in 'n aantal [[Indo-Europese tale]] na positiewe en negatiewe konnotasies van wit en swart dateer terug na die klassieke tye, maar hierdie verwysings was nie noodwendig altyd oor velkleur ''per se''.<ref>Michael Witzel, "Rgvedic History" in: ''The Indo-Aryans of South Asia'' (1995): "while it would be easy to assume reference to skin colour, this would go against the spirit of the hymns: for Vedic poets, black always signifies evil, and any other meaning would be secondary in these contexts"</ref>
Die antieke Egipte ([[Nuwe Ryk van Egipte]]) se graftekste, beter bekend as die [[Boek van Poorte]], onderskei vier groepe wat in 'n tekening van 'n prosessie uitgebeeld word. Hierdie is die Egiptenare, [[Levant]]e/[[Kanaän]]iete of [[Asië]]rs, [[Nubiërs]] en die [[Libië]]rs met ligte gelaatstrekke.<ref>"The first are RETH, the second are AAMU, the third axe NEHESU, and the fourth are THEMEHU.</ref> Die Egiptenare word uitgebeeld as 'n ligrooibruin, die Nubiërs (hedendaagse [[Soedan]]) as swart, die Semiete van die Levant (hedendaagse [[Sirië]]) en [[Kanaän]] (hedendaagse [[Libanon]], [[Israel]] en [[Jordanië]]) as lig van kleur, en die Berbers van antieke Libië ook, as lig van vel.
Xenophon, die Griekse historikus, beskryf die Aethiopiërs (Nubiërs) as swart en die [[Persies]]e soldate as wit in vergelyking met die songebrande velle van die [[Grieke|Griekse]] soldate.<ref>[https://books.google.com/books?id=LxxJXTviacgC&pg=PA90&lpg=PA90&dq=Xenophanes+thracians&source=bl&ots=Mc3881TmnV&sig=zuPzZk6AG_yq3dn9neyrKRq44Og&hl=bg&ei=mZzPSbS6ENaOsAaMnfi4CA&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result ''Xenophanes of Colophon: Fragments''], Xenophanes, J. H. Lesher, University of Toronto Press, 2001, {{ISBN|0-8020-8508-3}}, p. 90.; ''Agesilaus''</ref> [[Herodotos]] gebruik ook ''melanchroes'' "donker vel" vir die Egiptenare.<ref>Herodotus, ''Histories'' 2.104.2.</ref> Hy beskryf die Aethiopiërs (Nubiërs) as "gebrande gesigte". Herodotus verwys ook na die [[Skitiërs]] as mense met diep blou oë en helder rooi hare.<ref>Herodotus 4.108 trans.</ref>
In die 16de en 17de eeu is die mense van Oos-Asië byna deur die bank as wit beskou en nooit na hulle verwys as "geel" nie.<ref>{{Cite book|title=Becoming Yellow: A Short History of Racial Thinking|last=Keevak|first=Michael|publisher=Princeton University Press|year=2011|isbn=|location=|pages=26–27}}</ref> In sy boek, Becoming Yellow, skryf Michael Keevak dat Oos-Asiërs "geel" geword het omdat die verwysing na geel gelaatstrekke 'n rasse-verwysing is. Die feit dat die wit met geel vervang is, was weens 'n wetenskaplike diskoers.<ref>{{Cite book|title=Becoming Yellow: A Short History of Racial Thinking|last=Keevak|first=Michael|publisher=Princeton University Press|year=2011|isbn=|location=|pages=2}}</ref>
=== Sosiale kategorie ===
'n Drieledige rasse-skedule gegrond op kleur, is in die 17de eeu in Latyns-Amerika onder die Spaanse bewind gebruik.<ref>{{Cite book|publisher=Duke University Press|last=Silverblatt|first=Irene|title=Modern Inquisitions: Peru and the colonial origins of the civilized world|location=Durham|year=2004|pages=113–16|isbn=0-8223-8623-2}}</ref> Irene Silverblatt spoor die "rasdenke" in Suid-Amerika terug na die sosiale kategorieë van kolonialisme en staatsvorming: Wit, swart en bruin is verkorte, abstrakte weergawes van koloniseerder, slaaf en gekonoliseerde.<ref name=":2">{{Cite book|publisher=Duke University Press|last=Silverblatt|first=Irene|title=Modern Inquisitions: Peru and the colonial origins of the civilized world|location=Durham|year=2004|page=115|isbn=0-8223-8623-2}}</ref> Teen die middel-17de eeu was dit 'n gewilde gebruik om die term ''español'' (Spanjaard) in geskrewe dokumente gelyk te stel met blanco, of wit.<ref name=":2"/> In die Spaans-Amerikaanse kolonies is Afrikane, inheemse Amerikane en die Jode op grond van die "suiwerheid van bloed", en ingevolge die 1501 wetgewing van die Spaanse koning, nie toegelaat om enige regerings- of openbare pos te beklee nie. Soortgelyke beperkinge was ook in die gevegsmagte, sommige godsdienstige instellings, kolleges en universiteite van krag.<ref name="TwinamPassing">{{Cite book|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-3895-2|pages=[https://archive.org/details/newworldordersvi0000unse/page/249 249]–272|editors=John Smolenski, Thomas J Humphrey (eds.)|last=Twinam|first=Ann|title=New World orders: violence, sanction, and authority in the colonial Americas|url=https://archive.org/details/newworldordersvi0000unse|chapter=Racial Passing: Informal and Official 'Whiteness' in Colonial Spanish America|location=Philadelphia|date=2005}}</ref><ref name="Duenas">{{Cite book |publisher=University Press of Colorado |isbn=978-1-60732-019-7 |last=Duenas |first=Alcira |title=Indians and mestizos in the "lettered city" reshaping justice, social hierarchy, and political culture in colonial Peru |location=Boulder, CO |accessdate=2012-04-23 |date=2010 |url=http://site.ebrary.com/id/10408953 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261024230742/http://site.ebrary.com/id/10408953 |archive-date=2026-10-24 |url-status=live}}</ref><ref name="TwinamPassing"/>
==== 18de eeuse navorsing ====
[[Carl Linnaeus]] het in 1758 'n voorstel ingedien oor hoe hy die natuurlik taksonomiese kategorieë van die menslike spesie sien. Hy het onderskei tussen die Homo sapens en die Homo sapiens europaeus, en hy het later vier geogafiese onderafdelings van mense bygevoeg: wit Europeërs, rooi Amerikaners, geel Asiërs en swart Afrikane. Hoewel Linnaeus dit as objektiewe klassifikasies bedoel het, het sy beskrywings van hierdie groepe kulturele eienskappe en neerhalende stereotipering ingesluit.<ref name="nature1">Sarah A. Tishkoff and Kenneth K. Kidd (2004) [http://www.nature.com/ng/journal/v36/n11s/full/ng1438.html Implications of biography of human populations for 'race' and medicine] ''Nature Genetics''</ref>
[[Lêer:Blumenbach Caucasus skull.png|duimnael|232x232px|Die [[Georgiërs|Georgiese]] skedel wat deur Johann Friedrich Blumenbach in 1795 ontdek is, en wat hy gebruik het vir sy hipotese dat die Europeërs afstam van die Kaukasiërs.]]
==== Historiese wit identiteite ====
Voor die Nywerheidsomwentelings in Europa was dit 'n sosiale statussimbool om wit te wees. Aristokrate is minder aan die son blootgestel so hulle bleek gelaatstrekke is moontlik met status en rykdom geassosieer.<ref name="DrKarl">{{Citation|first=Karl|last=Kruszelnicki|title=News in Science: Skin Colour 1|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2001/03/01/249992.htm?site=science/greatmomentsinscience}}</ref> Dit is moontlik die oorsprong van die sogenaamde "bloubloed" wanneer daar na die adelstand verwys is- die velle was só bleek dat die blou van die are sigbaar was.<ref>Bonnet, Alistair (2000) ''White Identities'' p. 32</ref> Die verandering in die betekenis van wit om in die kolonies tussen die Europeërs en nie-Europeërs te onderskei, was nie van toepassing in die "tuislande" soos Engeland, Ierland, Skotland en Wallis nie. Om wit te wees het dus sy betekenis behou om sosiale status aan te dui. Toe die [[Britse Ryk]] in die 19de eeu op sy kruin was, het baie van die [[bourgeoisie]] en die aristokrasie 'n ontsettende chauvinsitiese houding teenoor ondergeskiktes ontwikkel. Edward Lhuyd het gevind dat [[Wallies]], [[Goideliese tale]], [[Kornies]] en [[Bretons]] almal deel van dieselfde taalfamlilie is, wat hy [[Kelties]] noem, en was uniek aan die [[Germaanse tale|Germaanse]] Engels. Aan die ander kant het die ontdekking van die Anglo-Saksiese oorblyfsels die idee laat posvat dat die Engelse afstam van 'n unieke Germaanse geslag wat fundamenteel (en op grond van ras) verskil het van die Kelte. Vroeë Britse antropoloë soos John Beddoe en Robert Knox het hierdie uniekheid benadruk, en dit was 'n algemene opvatting dat die Walliesers, Iere en Skotte aftsam van die inheemse en meer "primitiewe" bewoners van die eilande, terwyl die Engelse afstammelinge van 'n meer gevorderde en onlangse Germaanse migrasie is.
==== Hedendaagse en amptelike gebruike ====
Die Britse kantoor vir nasionale statistiek gebruik die term "wit" as 'n etniese kategorisering. Die terme wit Britte, wit Iere, wit Skotte en wit Ander word gebruik. Hierdie klassifikasies maak staat op indiwidue wat hulself identifiseer aangesien dit aanvaar word dat etniese identifikasie nie 'n objektiewe kategorie is nie.<ref name="ONS guide">{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/about-statistics/measuring-equality/equality/ethnic-group-statistics/ethnic-group-statistics--a-guide-for-the-collection-and-classification-of-ethnicity-data.pdf |title=Ethnic group statistics: A guide for the collection and classification of ethnicity data |year=2003 |publisher=Office for National Statistics |page=9 |access-date=3 Januarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110110155901/http://www.ons.gov.uk/about-statistics/measuring-equality/equality/ethnic-group-statistics/ethnic-group-statistics--a-guide-for-the-collection-and-classification-of-ethnicity-data.pdf |archive-date=10 Januarie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Op sosiale vlak word daar in die Verenigde Koninkryk gewoonik met wit na inheemse Britse-, Ierse- en Europese oorsprong verwys.<ref>Kissoon, Priya.</ref> In 2011 het 87.2% van die Britse bevolking hulself as wit geïdentifiseer.<ref>{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls |title=2011 Census: KS201EW Ethnic group: local authorities in England and Wales |access-date= 1 Mei 2016 |archive-date= 5 Januarie 2016 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls |url-status=dead }}</ref><ref name="ethnicity">{{Cite web |url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/StatsBulletin2A.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004212541/http://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/StatsBulletin2A.pdf |archive-date=2013-10-04 |url-status=live |title=2011 Census: Key Results on Population, Ethnicity, Identity, Language, Religion, Health, Housing and Accommodation in Scotland – Release 2A |publisher=National Records for Scotland |date=2013-09-26 |accessdate=2013-09-30}}</ref><ref>[http://www.ninis2.nisra.gov.uk/Download/Census%202011_Excel/2011/Ethnic%20Group%20-%20Full%20Detail_QS201NI.XLS NISRA 2011 Census: Ethnic Group: Accessed 3 June 2013]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Die kulturele grense wat wit Amerikaners van ander rassegroepe of etniese kategorieë skei, word gedurig betwis en verander gereeld. Professor David R Roediger van die universiteit van Illinois, reken dat die bou van die wit ras in Amerika 'n poging was om slawe-eienaars en hul slawe geestelik van mekaar te kan skei.<ref>Roediger, Wages of Whiteness, 186; Tony Horwitz, Confederates in the Attic: Dispatches from the Unfinished Civil War (New York, 1998).</ref> Teen die 18de eeu was die term "wit" al goed gevestig as 'n rasseterm. Volgens John Tehranian, was diegene wat, in 'n stadium van die Amerikaanse geskiedenis as nie-wit beskou was, die volgende: Duitsers, Grieke, wit Spaanse afstammelinge, Arabiere, Iraniërs, Jode, Slawiërs en Spanjaarde.<ref>{{Cite journal|last1=Tehranian|first1=John|year=2000|title=Performing Whiteness: Naturalization Litigation and the Construction of Racial Identity in America|url=https://archive.org/details/yale-law-journal_2000-01_109_4/page/825|journal=The Yale Law Journal|volume=109|issue=4|pages=825–827|doi=10.2307/797505}}</ref> Tot vandag toe is die verhouding tussen sommige etniese groepe en witheid steeds 'n komplekse kwessie. In besonder, omdat sommige Joodse en Arabiese indiwidue hulself as deel van die wit Amerikaanse kategorisering beskou, maar ander, uit dieselfde stambome, sien hulself weer nie as wit nie, en word ook nie deur die Amerikaanse sameleweing as wit beskou nie.<ref name="caliber">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/discover/10.1525/sop.2004.47.4.371?uid=3737536&uid=2&uid=4&sid=21102409006817|title=Gender, Race, and Symbolic Boundaries: Contested Spaces of Identity among Arab American Adolescents|journal=Sociological Perspectives|year=2004|volume=47|issue=4|author=Ajrouch, Kristine J.|pages=371–391|doi=10.1525/sop.2004.47.4.371}}</ref><ref>{{Cite book |title=Jewish Identity and Civil Rights in America |author=Kenneth L. Marcus |year=2010 |url=https://books.google.com/books?id=U3z7Fh7xOmcC&printsec=frontcover#v=onepage&q=white&f=false |archive-url=https://web.archive.org/web/20240927044006/https://books.google.com/books?id=U3z7Fh7xOmcC&printsec=frontcover#v=onepage&q=white&f=false |archive-date=27 September 2024 |url-status=live |publisher=Cambridge University Press |pages=137–148}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ushmm.org/museum/exhibit/focus/antisemitism/voices/transcript/?content=20070719 |title=Voices on Antisemitism |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |author=Cornel West |date=19 Julie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20070823095028/http://www.ushmm.org/museum/exhibit/focus/antisemitism/voices/transcript/?content=20070719 |archive-date=23 Augustus 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Die huidige Amerikaanse sensus definisie beskryf "wit" as "'n persoon met sy oorsprong in Europa, Midde-Ooste of Noord-Afrika."<ref name="Wpop2010">[http://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-05.pdf The White Population: 2010], Census 2010 Brief C2KBR/01-4, U.S. Census Bureau, Augustus 2001.</ref><ref>Anthony Walsh (2004).</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|colwidth=30em}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Antropologie]]
mjjqgpj60vgrxqsvoc3fg15ga4zsyt6
KIC 8462852
0
110963
3373365
3359429
2026-11-17T07:12:41Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373365
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas ster
| naam= KIC 8462852
| beeld= PIA20053-PossibleCometSwarmAroundKIC8462852-ArtistConcept-20151124.jpg
| onderskrif= ’n Kunstenaarsvoorstelling van ’n swerm [[komete]] om KIC 8462852.
| sterrebeeld= [[Swaan (sterrebeeld)|Swaan]]
| bayernaam=
| spektraaltipe= [[Sterreklassifikasie#Klas F|F3 V/IV]]
| soort= [[Hoofreeksster]]
| RK= {{RK|20|06|15.457}}
| Dek= {{Dek|+44|27|24.61}}
| magnitude=
| skynmagnitude= {{val|p=+|11.705|0.017}}
| absolute magnitude= 3,08<ref name="arXiv:1509.03622">{{cite journal |title=Planet Hunters IX. KIC 8462852 – where's the flux? |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |last1=Boyajian |authorlink1=Tabetha S. Boyajian |first1=T. S. |last2=LaCourse |first2=D. M. |last3=Rappaport |first3=S. A. |last4=Fabrycky |first4=D. |last5=Fischer |first5=D. A. |last6=Gandolfi |first6=D. |last7=Kennedy |first7=G. M. |last8=Liu |first8=M. C. |last9=Moor |first9=A. |last10= Olah |first10=K. |last11=Vida |first11=K. |last12=Wyatt |first12=M. C. |last13=Best |first13=W. M. J. |last14=Ciesla |first14=F. |last15=Csak |first15=B. |last16=Dupuy |first16=T. J. |last17=Handler |first17=G. |last18=Heng |first18=K. |last19=Korhonen |first19=H. |last20= Kovacs |first20=J. |last21=Kozakis |first21=T. |last22=Kriskovics |first22=L. |last23=Schmitt |first23=J. R. |last24=Szabo |first24=Gy. |last25=Szabo |first25=R. |last26=Wang |first26=J. |last27=Goodman |first27=S. |last28=Hoekstra |first28=A. |last29=Jek |first29=K. J. |display-authors=5 |volume=457 |issue=4 |pages=3988–4004 |date=April 2016 |doi=10.1093/mnras/stw218 |bibcode=2016MNRAS.457.3988B |arxiv=1509.03622}}</ref><ref name="Bibcod:2013ApJS..208....9P">{{cite journal |title=Intrinsic Colors, Temperatures, and Bolometric Corrections of Pre-main-sequence Stars |journal=The Astrophysical Journal Supplement |last1=Pecaut |first1=Mark J. |last2=Mamajek |first2=Eric E. |volume=208 |issue=1 |at=9 |date=September 2013 |arxiv=1307.2657 |bibcode=2013ApJS..208....9P |doi=10.1088/0067-0049/208/1/9}}</ref>
| B-V = 0,557
| U-B =
| massa= 1,43
| radius= 1,58
| ligsterkte= 4,7
| ouderdom=
| temperatuur= {{val|6750|120}}
| afstand= 1 480
| veranderlik=
| veelvoudig=
| planete=
| name= [[Tycho-2-katalogus|TYC]] 3162-665-1,<ref name="arXiv:1509.03622"/> [[2MASS]] J20061546+4427248<ref name="arXiv:1509.03622"/>
}}
'''KIC 8462852'''<ref name="arXiv:1509.03622" /> is ’n [[Sterreklassifikasie#Klas F|tipe F]]-[[hoofreeksster]] in die [[sterrebeeld]] [[Swaan (sterrebeeld)|Swaan]], sowat 1 480 [[ligjare]] van die [[Aarde]] af. Dit word ook genoem '''Tabby se Ster''', na die [[sterrekundige]] Tabetha S. Boyajian,<ref name="popmech20160209">{{cite news |url=http://www.popularmechanics.com/space/telescopes/a19346/james-webb-telescope-alien-megastructure/ |title=NASA's Next Great Telescope Will Settle This Alien Megastructure Mystery For Good |work=Popular Mechanics |first=John |last=Wenz |date=9 Februarie 2016 |access-date=13 Februarie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213060221/http://www.popularmechanics.com/space/telescopes/a19346/james-webb-telescope-alien-megastructure/ |archive-date=13 Februarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> of '''Ster WTF''', amptelik vir "Where's The Flux?"<ref name="PSU-20151015">{{cite web |url=http://sites.psu.edu/astrowright/2015/10/15/kic-8462852wheres-the-flux/ |title=KIC 8462852: Where's the Flux? |work=AstroWright |publisher=Pennsylvania State University |last=Wright |first=Jason |date=15 Oktober 2015 |access-date=16 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016200912/http://sites.psu.edu/astrowright/2015/10/15/kic-8462852wheres-the-flux/ |archive-date=16 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="CNN-20151016">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2015/10/15/world/extraterrestrial-intelligence-anomaly |title=Space anomaly gets extraterrestrial intelligence experts' attention |work=CNN News |last=Newsome |first=John |date=16 Oktober 2015 |access-date=16 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016125929/http://www.cnn.com/2015/10/15/world/extraterrestrial-intelligence-anomaly |archive-date=16 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="FN-20151015">{{cite news |url=http://fox43.com/2015/10/15/discovery-of-a-strange-star-could-mean-alien-life |title=Discovery of a strange star could mean alien life |work=Fox News |date=15 Oktober 2015 |access-date=16 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016161336/http://fox43.com/2015/10/15/discovery-of-a-strange-star-could-mean-alien-life |archive-date=16 Oktober 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="UT-20151016">{{cite news |url=http://www.universetoday.com/122865/whats-orbiting-kic-8462852-shattered-comet-or-alien-megastructure/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016220628/http://www.universetoday.com/122865/whats-orbiting-kic-8462852-shattered-comet-or-alien-megastructure/ |archive-date=16 Oktober 2015 |url-status=live |title=What's Orbiting KIC 8462852 – Shattered Comet or Alien Megastructure? |work=Universe Today |last=King |first=Bob |date=16 Oktober 2015 |accessdate=16 Oktober 2015}}</ref> maar ook in verwysing na ’n [[Engels]]e uitdrukking van ongeloof.<ref>{{citation |url=http://www.smh.com.au/technology/sci-tech/astronomy/its-either-aliens-or-a-swarm-of-comets-scientists-baffled-by-wtf-001-our-galaxys-strangest-star-20151014-gk9iwj.html |title=It's either aliens or a swarm of comets: scientists baffled by WTF 001, our galaxy's strangest star |publisher=The Sydney Morning Herald |first=Marcus |last=Strom |date=15 Oktober 2015 |accessdate=16 Oktober 2015}}</ref>
Die ster se ongewone ligwisselings is ontdek<ref name="arXiv:1509.03622" /> uit data van die [[Kepler-ruimteteleskoop]],<ref name="arXiv:1509.03622" /><ref name="ATL-20151013">{{cite news |url=http://www.theatlantic.com/science/archive/2015/10/the-most-interesting-star-in-our-galaxy/410023/ |title=The Most Mysterious Star in Our Galaxy |work=The Atlantic |last=Andersen |first=Ross |date=13 Oktober 2015 |access-date=13 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013142421/http://www.theatlantic.com/science/archive/2015/10/the-most-interesting-star-in-our-galaxy/410023/ |archive-date=13 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="PS-20151013">{{cite news |url=http://www.popsci.com/have-we-detected-alien-megastructures-around-distant-star |title=Have We Detected Megastructures Built By Aliens Around A Distant Star? Or Just A Cloud Of Comets? Scientists Want To Investigate Further |work=Popular Science |last=Fecht |first=Sarah |date=13 Oktober 2015 |access-date=14 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015211258/http://www.popsci.com/have-we-detected-alien-megastructures-around-distant-star |archive-date=15 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="arXiv:1510.04606">{{cite journal |title=The Ĝ Search for Extraterrestrial Civilizations with Large Energy Supplies. IV. The Signatures and Information Content of Transiting Megastructures |journal=The Astrophysical Journal |last1=Wright |first1=Jason T. |last2=Cartier |first2=Kimberly M. S. |last3=Zhao |first3=Ming |last4=Jontof-Hutter |first4=Daniel |last5=Ford |first5=Eric B. |volume=816 |issue=1 |at=17 |date=Januarie 2016 |doi=10.3847/0004-637X/816/1/17 |bibcode=2016ApJ...816...17W |arxiv=1510.04606}}</ref><ref name="ASTRON-20150915">{{cite press release |url=https://www.astron.nl/about-astron/press-public/news/werp/good-night-sleep-tight-advanced-alien-civilisations-rare-or-abse |title=Good night, sleep tight: Advanced alien civilisations rare or absent in the local Universe |publisher=ASTRON |date=15 September 2015 |accessdate=15 October 2015 |archivedate=19 Oktober 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019112402/http://www.astron.nl/about-astron/press-public/news/werp/good-night-sleep-tight-advanced-alien-civilisations-rare-or-abse }}</ref> wat wisselings in die helderheid van verafgeleë sterre waarneem vir die moontlike opsporing van [[eksoplanete]].<ref name="VRG-20151016">{{cite news |url=http://www.theverge.com/2015/10/16/9553033/kepler-alien-megastructure-dyson-sphere-kic-8462852 |title=Why it's so hard for astronomers to discuss the possibility of alien life |work=The Verge |last=Grush |first=Loren |date=16 Oktober 2015 |access-date=17 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017045924/http://www.theverge.com/2015/10/16/9553033/kepler-alien-megastructure-dyson-sphere-kic-8462852 |archive-date=17 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> KIC 8462852 is tot dusver die enigste van die sowat 150 000 sterre wat die Kepler-sending monitor wat op dié manier optree.<ref>{{Verwys web |url=https://www.cfa.harvard.edu/news/su201620 |titel=Mysterious Happenings Around the Star KIC 846852su201620 |webwerf=www.cfa.harvard.edu |argief-url=https://web.archive.org/web/20201105103338/https://www.cfa.harvard.edu/news/su201620 |argiefdatum=5 November 2020 |url-status=lewendig}}</ref>
Verskeie hipoteses bestaan vir die ster se groot wisselings in helderheid. Die mees algemene een, gebaseer op die gebrek aan [[infrarooi]]lig, is dat ’n swerm koue, stowwerige [[komeet]]stukke in ’n hoogs eksentrieke wentelbaan om die ster is.<ref name="NASA-20151124">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/feature/jpl/strange-star-likely-swarmed-by-comets |title=Strange Star Likely Swarmed by Comets |publisher=[[NASA]] |last1=Clavin |first1=Whitney |last2=Johnson |first2=Michele |date=24 November 2015 |access-date=24 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417055507/https://www.nasa.gov/feature/jpl/strange-star-likely-swarmed-by-comets/ |archive-date=17 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="independent20151125">{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/science/star-that-could-have-alien-megastructure-around-it-is-almost-certainly-covered-by-a-swam-of-comets-a6748021.html |title=Star that could have ‘alien megastructure’ around it is almost certainly covered by a swarm of comets, Nasa says |work=The Independent |first=Andrew |last=Griffin |date=25 November 2015 |access-date=26 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126070952/http://www.independent.co.uk/news/science/star-that-could-have-alien-megastructure-around-it-is-almost-certainly-covered-by-a-swam-of-comets-a6748021.html |archive-date=26 November 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="ARX-20151127">{{cite arXiv |title=KIC 8462852: Transit of a Large Comet Family |eprint=1511.08821 |class=astro-ph.EP |last1=Bodman |first1=Eva H. L. |last2=Quillen |first2=Alice |date=27 November 2015}}</ref> Nog ’n voorstel is dat baie klein massas in "digte formasie" om die ster wentel.<ref name="ATL-20151013" /> Sommige glo die wisselings in helderheid word veroorsaak deur [[buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] wat ’n [[Dyson-sfeer|Dyson-swerm]] om die ster bou.<ref name="ATL-20151013" /><ref name="WP-20151015">{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/10/15/the-strange-star-that-has-serious-scientists-talking-about-an-alien-megastructure/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015192643/https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/10/15/the-strange-star-that-has-serious-scientists-talking-about-an-alien-megastructure/ |archive-date=15 Oktober 2015 |url-status=live |title=The strange star that has serious scientists talking about an alien megastructure |work=The Washington Post |first=Sarah |last=Kaplan |date=15 Oktober 2015 |accessdate=15 Oktober 2015}}</ref><ref name="NSCI-20150918">{{cite news |url=https://www.newscientist.com/article/dn28191-citizen-scientists-catch-cloud-of-comets-orbiting-distant-star/ |title=Citizen scientists catch cloud of comets orbiting distant star |work=New Scientist |last=Aron |first=Jacob |date=18 September 2015 |access-date=15 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015192644/https://www.newscientist.com/article/dn28191-citizen-scientists-catch-cloud-of-comets-orbiting-distant-star/ |archive-date=15 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="SLT-20151015">{{cite news |url=http://www.slate.com/blogs/bad_astronomy/2015/10/14/weird_star_strange_dips_in_brightness_are_a_bit_baffling.html |title=Did Astronomers Find Evidence of an Alien Civilization? (Probably Not. But Still Cool.) |work=Slate |first=Phil |last=Plait |authorlink=Phil Plait |date=14 Oktober 2015 |access-date=15 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015025910/http://www.slate.com/blogs/bad_astronomy/2015/10/14/weird_star_strange_dips_in_brightness_are_a_bit_baffling.html |archive-date=15 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die [[SETI|SETI-instituut]] se aanvanklike radioverkenning van KIC 8462852 het egter geen tekens opgelewer van tegnologiegebaseerde radioseine van die ster af nie.<ref name="SETI-20151105">{{Cite news |url=http://www.seti.org/seti-institute/press-release/looking-deliberate-radio-signals-kic-8462852 |title=Looking For Deliberate Radio Signals From KIC 8462852 |date=5 November 2015 |accessdate=5 November 2015 |archive-date= 7 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107233307/http://www.seti.org/seti-institute/press-release/looking-deliberate-radio-signals-kic-8462852 |url-status=dead }}</ref><ref name="SR-20151105">{{cite press release |url=http://www.seti.org/seti-institute/press-release/looking-deliberate-radio-signals-kic-8462852 |title=Looking for Deliberate Radio Signals from KIC 8462852 |publisher=The SETI Institute |date=5 November 2015 |accessdate=8 November 2015 |archivedate= 7 November 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151107233307/http://www.seti.org/seti-institute/press-release/looking-deliberate-radio-signals-kic-8462852 }}</ref><ref name="ARX-20151105">{{cite arXiv |title=Radio SETI Observations of the Anomalous Star KIC 8462852 |eprint=1511.01606 |class=astro-ph.EP |first1=G. R. |last1=Harp |first2=Jon |last2=Richards |first3=Seth |last3=Shostak |first4=J. C. |last4=Tarter |first5=Douglas A. |last5=Vakoch |first6=Chris |last6=Munson |display-authors=5 |date=5 November 2015}}</ref>
== Ligging ==
[[Beeld:NGC 6866 map.png|duimnael|links|200px|’n Kaart waarop die ligging van NGC 6866 aangedui word. KIC 8462852 is noordoos tussen NGC 6866 en ο¹ Cygni.]]
KIC 8462852, wat so vroeg as 1890 al waargeneem is,<ref name="NS-20160115">{{cite news |url=https://www.newscientist.com/article/dn28786-comets-cant-explain-weird-alien-megastructure-star-after-all/ |title=Comets can't explain weird ‘alien megastructure’ star after all |work=New Scientist |last=Aron |first=Jacob |date=15 Januarie 2016 |access-date=16 Januarie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117002429/https://www.newscientist.com/article/dn28786-comets-cant-explain-weird-alien-megastructure-star-after-all/ |archive-date=17 Januarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="ARX-20160113">{{cite arXiv |title=KIC 8462852 Faded at an Average Rate of 0.165+-0.013 Magnitudes Per Century From 1890 To 1989 |last=Schaefer |first=Bradley E. |eprint=1601.03256 |class=astro-ph.SR |date=13 Januarie 2016}}</ref> lê rofweg halfpad tussen die helder sterre [[Deneb]] (α Cyg, α Cygni, Alpha Cygni) en [[Delta Cygni]] (δ Cyg, δ Cygni) as deel van die [[Noorderkruis]].<ref name="STPSA">{{Cite book |title=Sky & Telescope's Pocket Sky Atlas |url=https://archive.org/details/skytelescopespoc0000sinn |publisher=Sky Publishing |location=Cambridge, Massachusetts |first=Roger W. |last=Sinnott |edition=3de |date=2010 |isbn=978-1-931559-31-7}}</ref> KIC 8462852 is suid van [[31 Cygni|Omicron¹ Cygni]] (ο¹ Cygni, 31 Cygni) en noordoos van die [[sterreswerm]] [[NGC 6866]].<ref name=STPSA/> Hoewel dit net ’n paar [[Boogminuut|boogminute]] van die swerm af is, is dit nie deel daarvan nie. Dit is nader aan die [[Son]] as aan die sterreswerm.
Teen ’n [[skynbare magnitude]] van 11,7 kan die ster nie met die blote oog gesien word nie, maar wel op ’n donker nag met min ligbesoedeling deur ’n 130 mm-[[teleskoop]].<ref name="VT-20151016">{{cite web |url=http://www.virtualtelescope.eu/2015/10/16/kic-8462852-a-star-and-its-secrets/ |title=KIC 8462852: A star and its secrets |work=The Virtual Telescope Project 2.0 |last=Masi |first=Gianluca |authorlink=Gianluca Masi |date=16 Oktober 2015 |access-date=22 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020011214/http://www.virtualtelescope.eu/2015/10/16/kic-8462852-a-star-and-its-secrets/ |archive-date=20 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Ligsterkte ==
Uit waarnemings van die Kepler-ruimteteleskoop van die ster se [[ligsterkte]], is klein, gereelde dalings in helderheid sigbaar, asook twee lang dalings wat lyk of hulle sowat 750 dae uitmekaar is. Die omvang en ongereeldheid van die veranderings maak die ster van besondere belang vir sterrekundiges.<ref name="SLT-20151015" /> Dit stem ooreen met veranderings wat veroorsaak sal word deur baie klein massas wat in "digte formasie" om die ster wentel.<ref name="ATL-20151013" />
Die eerste groot daling, op 5 Maart 2011, het die ster se helderheid met tot 15% laat afneem en die ander een, op 28 Februarie 2013, met tot 22%. In vergelyking daarmee sal ’n [[planeet]] van [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] se grootte ’n ster so groot soos KIC 8462852 se helderheid met sowat 1% laat afneem as dit voor die ster verbybeweeg. Dit dui daarop dat ’n planeet nie die lig blokkeer nie, maar iets wat tot die helfte van die ster verberg.<ref name="SLT-20151015" /> Weens ’n tegniese probleem het Kepler nie die voorspelde daling in helderheid omstreeks April 2015 geregistreer nie;<ref name="arXiv:1509.03622" /><ref name="NSCI-20150918" /> verdere waarnemings word vir Mei 2017 beplan.<ref name="NSCI-20150918" />
; Ligkurwes
<gallery>
Beeld:KIC 8462852 - gesamte Helligkeitsmessung von Kepler.png|Algemeen
Beeld:KIC 8462852 - Helligkeitseinbruch 05. März 2011.png|Op 5 Maart 2011 (dag 792 van Kepler se waarnemings)
Beeld:KIC 8462852 - Helligkeitseinbruch 28. Februar 2013.png|Op 28 Februarie 2013 (dag 1519 van Kepler se waarnemings)
Beeld:KIC 8462852 - Helligkeitseinbruch 17. April 2013.png|17 April 2013 (dag 1568 van Kepler se waarnemings)
</gallery>
Benewens bogenoemde dalings in ligsterkte, suggereer ’n studie van ’n eeu se fotografiese plate dat die ster van 1890 tot 1989 geleidelik met sowat 20% verdof het, wat ’n eerste sou wees vir ’n tipe F-hoofreeksster.<ref name="NS-20160115" /><ref name="ARX-20160113">{{cite arXiv |title=KIC 8462852 Faded at an Average Rate of 0.165+-0.013 Magnitudes Per Century From 1890 To 1989 |last=Schaefer |first=Bradley E. |eprint=1601.03256 |class=astro-ph.SR |date=13 Januarie 2016}}</ref> Om akkurate magnitudes uit langtermyn fotografiese argiewe af te lei is egter ’n ingewikkelde prosedure wat veranderende fotografiese toerusting in ag moet neem, en dit hang af van watter sterre vir vergelykings gebruik word. In ’n ander studie van die dieselfde plate is bevind die moontlike eeu lange verdowwing is waarskynlik ’n datafout en nie ’n werklike gebeurtenis nie.<ref name="AXV-20160208">{{cite arXiv |last1=Hippke |first1=Michael |last2=Angerhausen |first2=Daniel |title=KIC 8462852 did likely not fade during the last 100 years |date=8 Februarie 2016 |eprint=1601.07314v2 |class=astro-ph.EP }}</ref> Daar word gehoop die bestudering van bykomende plate kan lig op die saak werp.
== Hipoteses ==
Gebaseer op die ster se [[spektraaltipe]], kan die veranderings in ligsterkte toegeskryf word aan [[Veranderlike ster|intrinsieke veranderlikheid]]<ref name="arXiv:1509.03622" /> en ’n paar hipoteses bestaan oor materiaal wat dalk om die ster wentel en die lig blokkeer, maar nie een van hulle verduidelik die verskynsel ten volle nie.
Van die voorgestelde verduidelikings is instrument- of datafoute, die veranderlikheid van ’n [[B(e)-ster]], [[Ruimtestof|interstellêre stof]], ’n reeks reusagtige planete met baie groot ringstrukture,<ref name="AT-20151016" /><ref name="FRB-20151016">{{cite news |url=http://www.forbes.com/sites/ethansiegel/2015/10/16/bizarre-star-kic-8462852-an-alien-paradise-or-a-catastrophic-wasteland/ |title=No, Astronomers Probably Haven't Found 'Alien Megastructures' |work=Forbes |last=Siegel |first=Ethan |date=16 Oktober 2015 |access-date=17 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324023947/https://www.forbes.com/sites/ethansiegel/2015/10/16/bizarre-star-kic-8462852-an-alien-paradise-or-a-catastrophic-wasteland/ |archive-date=24 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en ’n [[asteroïde]]veld wat onlangs vasgevang is<ref name="arXiv:1509.03622" /> en ’n [[Groot Bombardement]] veroorsaak.<ref name="NASA-20151124"/><ref name="Lisse2015">{{cite journal |title=IRTF/SPeX Observations of the Unusual Kepler Light Curve System KIC8462852 |journal=The Astrophysical Journal Letters |first1=Carey |last1=Lisse |first2=Michael |last2=Sitko |first3=Massimo |last3=Marengo |volume=815 |issue=2 |at=L27 |date=Desember 2015 |doi=10.1088/2041-8205/815/2/L27 |bibcode=2015ApJ...815L..27L |arxiv=1512.00121}}</ref>
===Jonger ster met saamsmeltende materiaal===
[[Beeld:Artist’s Impression of a Baby Star Still Surrounded by a Protoplanetary Disc.jpg|duimnael|’n Kunstenaarsvoorstelling van ’n jong ster met saamsmeltende materiaal in ’n wentelbaan daarom.]]
Die sterrekundige Jason Wright (wat deur Boyajian geraadpleeg is)<ref name="UT-20151016" /><ref name="Laker">{{cite news |url=http://home.bt.com/news/science-news/alien-megastructure-may-explain-light-patterns-from-bizarre-star-say-scientists-11364010755958 |title=‘Alien megastructure’ may explain light patterns from ‘bizarre’ star, say scientists |work=BT.com |first=Chris |last=Laker |date=16 Oktober 2015 |access-date=17 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232740/http://home.bt.com/news/science-news/alien-megastructure-may-explain-light-patterns-from-bizarre-star-say-scientists-11364010755958 |archive-date=17 Oktober 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> an ander wat KIC 8462852 bestudeer het, het in ’n opvolgverslag voorgestel as die ster jonger is as wat sy posisie en spoed suggereer, kan die ligdalings deur saamsmeltende materiaal om die ster veroorsaak word.<ref name="PSU-20151015" /> In ’n spektroskopiese studie van die sterstelsel is egter geen tekens gevind van saamsmeltende materiaal binne ’n paar [[astronomiese eenhede]] van die sentrale ster nie.<ref name="NASA-20151124"/><ref name="Lisse2015"/>
===Planetêre afval===
[[Beeld:PIA18469-AsteroidCollision-NearStarNGC2547-ID8-2013.jpg|duimnael|’n Kunstenaarsvoorstelling van ’n enorme botsing met ’n [[protoplaneet]].]]
Die ster se spektrale energieverspreiding is ook ondersoek.<ref name="arXiv:1509.03622"/><ref name="AT-20151016">{{cite news |url=http://arstechnica.com/science/2015/10/something-were-not-sure-what-is-radically-dimming-a-stars-light |title=Something—we're not sure what—is radically dimming a star's light |work=Ars Technica |last=Rzetelny |first=Xaq |date=16 Oktober 2015 |access-date=17 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017043227/http://arstechnica.com/science/2015/10/something-were-not-sure-what-is-radically-dimming-a-stars-light |archive-date=17 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Enorme botsing sou warm stof veroorsaak het wat in [[infrarooi]]golflengtes gloei, maar geen oortollige infrarooi-energie is waargeneem nie en dit sluit enorme hoeveelhede planetêre afval weens ’n botsing uit.<ref name="SLT-20151015"/> In nog ’n spektroskopiese ondersoek is ook geen bewyse binne ’n paar astronomiese eenhede van die sentrale ster gevind van warm stof wat deur ’n verdampende of ontploffende planeet veroorsaak kon gewees het nie.<ref name="NASA-20151124"/><ref name="Lisse2015"/>
’n Gebrek aan sulke bewyse steun die hipotese dat ’n swerm koue komete in ’n buitengewoon eksentrieke wentelbaan vir die ster se besonderse ligkurwe verantwoordelik kan wees, maar verdere studies is nodig.<ref name="NASA-20151124"/><ref name="Marengo2015">{{cite journal |title=KIC 8462852: The Infrared Flux |journal=The Astrophysical Journal Letters |first1=Massimo |last1=Marengo |first2=Alan |last2=Hulsebus |first3=Sarah |last3=Willis |volume=814 |issue=1 |at=L15 |date=November 2015 |doi=10.1088/2041-8205/814/1/L15 |arxiv=1511.07908 |bibcode=2015ApJ...814L..15M}}</ref>
===’n Wolk disintegrerende komete===
Nog ’n hipotese is dat die verskynsel deur ’n wolk disintegrerende komete veroorsaak word wat in ’n elliptiese wentelbaan om die ster is.<ref name="arXiv:1509.03622" /><ref name="NASA-20151124" /><ref name="ARX-20151127" /><ref name="PS-20151013" /> Volgens dié scenario kon die [[swaartekrag]] van ’n nabygeleë ster veroorsaak het dat komete uit die ster se [[Oort-wolk]] na die binnekant van die stelsel val. Een moontlikheid is ’n [[rooidwerg]] binne 885 [[AE]] van KIC 8462852 af. Daar is egter twyfel daaroor of soveel komete uit die ster se Oort-wolk naby aan die ster kan wentel dat dit 22% van die lig verduister.<ref name="SLT-20151015" />
Submillimeter-golflengte-waarnemings waarin gesoek is na koue stof verder van die ster af, in die stelsel se [[Kuiper-gordel]], dui daarop dat ’n "katastrofiese" planetêre versteuring heel waarskynlik nie die antwoord is nie; die moontlikheid van ’n Kuiper-gordel wat komete na die binneste deel van die stelsel versprei, moet nog ondersoek word.<ref name="AXV-20151214">{{cite arXiv |title=Constraints on the circumstellar dust around KIC 8462852 |eprint=1512.03693 |class=astro-ph.SR |last1=Thompson |first1=M. A. |last2=Scicluna |first2=P. |last3=Kemper |first3=F. |last4=Geach |first4=J. E. |last5=Dunham |first5=M. M. |last6=Morata |first6=O. |last7=Ertel |first7=S. |last8=Ho |first8=P. T. P. |last9=Dempsey |first9=J. |last10=Coulson |first10=I. |last11=Petitpas |first11=G. |last12=Kirstensen |first12=L. E. |date=14 Desember 2015}} Monthly Notices of the Royal Astronomical Society.</ref>
===’n Megastruktuur===
[[Beeld:Dyson rings.PNG|duimnael|’n Kunstenaarsvoorstelling van ’n modifikasie van ’n Dyson-swerm.]]
Wright<ref name="UT-20151016" /><ref name="Laker"/> en ander se hipotese is dat die voorwerpe wat die lig verduister, dele kan wees van ’n megastruktuur wat deur [[Buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] gebou is, soos ’n [[Dyson-swerm]]<ref name="PSU-20151015"/><ref name="ATL-20151013" /><ref name="PS-20151013" /> – ’n hipotetiese struktuur wat ’n buiteaardse beskawing om ’n ster kan bou om van die ster se lig vas te vang vir hul energiebehoeftes.<ref name="JonesM2015">{{cite journal |title=Reconsidering macro-artefacts in SETI searches |journal=Acta Astronautica |last=Jones |first=Morris |volume=116 |pages=161–165 |date=November–Desember 2015 |doi=10.1016/j.actaastro.2015.07.011}}</ref><ref name="DC-20151014">{{cite news |url=http://news.discovery.com/space/alien-life-exoplanets/has-kepler-discovered-an-alien-megastructure-151014.htm |title=Has Kepler Discovered an Alien Megastructure? |work=Discovery.com |last=O'Neill |first=Ian |date=14 Oktober 2015 |access-date=17 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160511124127/http://news.discovery.com/space/alien-life-exoplanets/has-kepler-discovered-an-alien-megastructure-151014.htm |archive-date=11 Mei 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref name="SR-20150929">{{cite web |url=http://www.spaceref.com/news/viewsr.html?pid=47887 |title=Prepared Statement by Andrew Siemion – Hearing on Astrobiology |work=House Committee on Science, Space, and Technology |publisher=SpaceRef.com |last=Siemion |first=Andrew |authorlink=Andrew Siemion |date=29 September 2015 |accessdate=19 Oktober 2015 }}{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Vanweë die groot mediadekking daarvan is KIC 8462852 deur Kepler se Steve Howell vergelyk met KIC 4110611, ’n ander ster met ’n vreemde ligkurwe (wat ná jare se ondersoeke geblyk het ’n [[Veelvoudige ster|vyfsterstelsel]] te wees).<ref>{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/976235/mysterious-star-stirs-controversy-in-astronomy-world/ |title=Mysterious star stirs controversy in astronomy world |work=The Express Tribune |agency=Agence France-Presse |date=20 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151021004556/http://tribune.com.pk/story/976235/mysterious-star-stirs-controversy-in-astronomy-world/ |archive-date=21 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Wright het klem gelê op die belangrikheid van toekomstige spektrale studies oor KIC 8462852.<ref>{{cite news |url=http://www.businessinsider.com/what-astronomers-behind-the-alien-hype-are-saying-2015-10 |title=We spoke with some of the astronomers who discovered the 'alien' megastructure to find out if it's fact or fiction |work=Business Insider |first=Jessica |last=Orwig |date=15 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016123240/http://www.businessinsider.com/what-astronomers-behind-the-alien-hype-are-saying-2015-10 |archive-date=16 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het gesê die kans is baie klein dat buiteaardse wesens die ligkurwe kan veroorsaak; die ster is egter ’n gewilde SETI-teiken (wat buiteaardse lewe soek) omdat geen bevredigende antwoord nog gevind is wat op natuurlike oorsake dui nie.<ref name="PSU-20151015" /><ref name="arXiv:1510.04606" />
Op 19 Oktober 2015 het die SETI-instituut aangekondig hulle gaan soek na radiogolwe van moontlike intelligente buiteaardse wesens in die nabyheid van die ster.<ref name="SP-20151019-mw">{{cite news |url=http://www.space.com/30855-alien-life-search-kepler-megastructure.html |title=Search For Intelligent Aliens Near Bizarre Dimming Star Has Begun |work=Space.com |last=Wall |first=Mike |date=19 Oktober 2015 |access-date=20 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020143600/http://www.space.com/30855-alien-life-search-kepler-megastructure.html |archive-date=20 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.businessinsider.com/search-for-aliens-at-kic-8462852-2015-10 |title=Scientists are days from finding out if that mysterious star could actually harbor aliens |work=Business Insider |first=Jessica |last=Orwig |date=23 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023123659/http://www.businessinsider.com/search-for-aliens-at-kic-8462852-2015-10 |archive-date=23 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ná ’n aanvanklike ondersoek van twee weke het die instituut in November 2015 aangekondig hulle het geen tekens van tegnologieverwante radioseine gekry nie.<ref name="SETI-20151105" /><ref name="SR-20151105" /><ref name="ARX-20151105" /> In Februarie 2016 is in nog ’n SETI-verwante studie, van gammastraal-argiefmateriaal van 2009 tot 2015, geen bewyse gevind van [[Optiese kommunikasie|optiese pulsseine]] wat met KIC 8462852 verband hou nie.<ref name="AXV-20160203">{{cite arXiv |author=Abeysekara, A.U. |title=A Search for Brief Optical Flashes Associated with the SETI Target KIC 8462852 |date=3 Februarie 2016 |eprint=1602.00987 |class=astro-ph.IM |display-authors=etal}}</ref>
== Opvolgstudies ==
Baie optiese teleskope en spektografiese instrumente monitor KIC 8462852 in afwagting van nog ’n groot daling in ligsterkte om te meet of dit ’n soliede voorwerp is wat die ligdaling veroorsaak of ’n massa stof of gas.<ref name="followup">{{cite news |url=http://www.space.com/30948-dimming-star-alien-megastructure-mystery.html |title='Alien Megastructure' Mystery May Soon Be Solved |work=Space.com |last=Wall |first=Mike |date=28 Oktober 2015 |access-date=28 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151029103309/http://www.space.com/30948-dimming-star-alien-megastructure-mystery.html |archive-date=29 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Eksterne skakels ==
*[http://archive.stsci.edu/kepler/data_search/search.php?action=Search&ktc_kepler_id=8462852 Kepler-ligkurwedata] by STScI.edu
* {{YouTube|id=gypAjPp6eps|title=“The Most Mysterious Star in the Universe”, deur Tabetha Boyajian}}
*[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:KIC 8462852|Engelse Wikipedia]]
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:2MASS-voorwerpe]]
[[Kategorie:Kepler-voorwerpe]]
[[Kategorie:Sterre met eiename]]
[[Kategorie:Swaan (sterrebeeld)]]
[[Kategorie:F-tipe hoofreekssterre]]
fecdrnutzssirqsdtfzz5pm0j7gwkkt
Pieter Wenning
0
112284
3373263
3302133
2026-11-16T19:26:49Z
~2026-60638-18
218300
lf
3373263
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|200px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Hy is in Nederland gebore en was weens gesondheidsredes op jeugdige ouderdom na Suid-Afrika gebring. Hy het eers by J.H. de Bussy se boekhandel gewerk. Hy begin skilder en sy talent kom onder die aandag van [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]]. Dié oorreed hom om na die Kaap te verhuis. Hy was arm en sy gesondheid swak en het sy skilderye goedkoop verkoop. Sy werk, hoewel onder die invloed van Impressioniste, is as heeltemal oorspronklik beskou. Hy is in [[Pretoria]] oorlede.
== Lewensloop ==
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|links|300px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|links|270px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
Wenning was die oudste kind van die Wenning-gesin, wat van [[Friesland|Friese]] afkoms was. Sy vader was 'n kunstenaar wat veral die heraldiekkuns beoefen het; sy neef [[:fr:Ype Wenning|Ype Wenning]] was ook in Friesland as skilder bekend. Wenning is aan die Rijks Hoogere Burgerschool in [[Leeuwarden]] opgelei, waar hy in tale en tekenkuns uitgeblink het. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het Wenning met die werk van eietydse skilders bekendgestel en die werk van die Nederlandse impressioniste, soos Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner, het 'n blywende invloed op Wenning se kuns nagelaat.
Ná sy hoërskoolopleiding het Wenning klerk by die Hollandsch IJzeren Spoorweg Maatschappij geword. Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom spoedig bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg en hy onderneem reise na [[Engeland]], [[Skotland]], [[Frankryk]], [[Switserland]] en [[Duitsland]]. Hy het reeds gereeld geskilder en van sy werkies in die portiershuisie op die Zaandamstasie vertoon en verkoop.
In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma J.H. de Bussy en Kie., boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen. Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel Johannesburg impressions. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “Kunst in Zuid-Afrika”, in Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913), het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Geaardheid ==
Hy was beskeie in sy omgang met mense, vrygewig (hy het dikwels van sy werke weggegee aan mense wat dit gewaardeer het) en impulsief, maar terselfdertyd besonder verfynd, met onberispelike smaak en idealisme en met 'n wakker gees bedeel. Sy toe-gewydheid aan sy kuns, veral in die laaste jare van sy lewe, was so groot dat hy dit ook aan sy medekunstenaars oorgedra het. Dit het heel waarskynlik tot gevolg gehad dat hierdie kunstenaars, en deur hulle die publiek, kuns in Suid-Afrika met groter agting begin bejeën het.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|300px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
9jqhsiif8sq2eua2ginghxn54vzhuzh
3373356
3373263
2026-11-17T06:01:34Z
Taksen
71398
Uitleg van die artikel aangepas
3373356
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|220px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Hy is in Nederland gebore en was weens gesondheidsredes op jeugdige ouderdom na Suid-Afrika gebring. Hy het eers by J.H. de Bussy se boekhandel gewerk. Hy begin skilder en sy talent kom onder die aandag van [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]]. Dié oorreed hom om na die Kaap te verhuis. Hy was arm en sy gesondheid swak en het sy skilderye goedkoop verkoop. Sy werk, hoewel onder die invloed van Impressioniste, is as heeltemal oorspronklik beskou. Hy is in [[Pretoria]] oorlede.
== Lewensloop ==
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|220px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
Wenning was die oudste kind van die Wenning-gesin, wat van [[Friesland|Friese]] afkoms was. Sy vader was 'n kunstenaar wat veral die heraldiekkuns beoefen het; sy neef [[:fr:Ype Wenning|Ype Wenning]] was ook in Friesland as skilder bekend. Wenning is aan die Rijks Hoogere Burgerschool in [[Leeuwarden]] opgelei, waar hy in tale en tekenkuns uitgeblink het. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het Wenning met die werk van eietydse skilders bekendgestel en die werk van die Nederlandse impressioniste, soos Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner, het 'n blywende invloed op Wenning se kuns nagelaat.
Ná sy hoërskoolopleiding het Wenning klerk by die Hollandsch IJzeren Spoorweg Maatschappij geword. Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom spoedig bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg en hy onderneem reise na [[Engeland]], [[Skotland]], [[Frankryk]], [[Switserland]] en [[Duitsland]]. Hy het reeds gereeld geskilder en van sy werkies in die portiershuisie op die Zaandamstasie vertoon en verkoop.
In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma J.H. de Bussy en Kie., boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen. Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|220px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel Johannesburg impressions. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “Kunst in Zuid-Afrika”, in Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913), het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Geaardheid ==
Hy was beskeie in sy omgang met mense, vrygewig (hy het dikwels van sy werke weggegee aan mense wat dit gewaardeer het) en impulsief, maar terselfdertyd besonder verfynd, met onberispelike smaak en idealisme en met 'n wakker gees bedeel. Sy toe-gewydheid aan sy kuns, veral in die laaste jare van sy lewe, was so groot dat hy dit ook aan sy medekunstenaars oorgedra het. Dit het heel waarskynlik tot gevolg gehad dat hierdie kunstenaars, en deur hulle die publiek, kuns in Suid-Afrika met groter agting begin bejeën het.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|220px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
dvrh3fcswcuxqt4pwuumt5thm92g0cg
3373375
3373356
2026-11-17T07:57:37Z
Taksen
71398
Inleiding reggestel en vroeë lewensloop met bronverwysings aangevul.
3373375
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|220px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Wenning het in Nederland grootgeword en in 1905 met sy gesin na Suid-Afrika verhuis om by J.H. de Bussy se boekhandel in [[Pretoria]] te werk.<ref>[https://www.christies.com/en/lot/lot-5167288 ''Pieter Willem Frederik Wenning, Cottages at Claremont''], Christie's.</ref> In Pretoria het hy ook as beëdigde tolk gewerk.<ref name="LoesWenning">Loes Wenning, [https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2010-05-01/edition/null/page/24 “Heerke en Johannes Wenning, Leeuwarder heraldici van faam”], ''Leovardia'', Mei 2010, ble. 22–26.</ref> Hy het reeds in Nederland geskilder. In 1916 het [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsliefhebbers geld beskikbaar gestel sodat hy drie maande lank in die Kaap kon skilder.<ref>D.C. Boonzaaier, [https://www.dbnl.org/tekst/_nuw001192901_01/_nuw001192901_01_0062.php “Peter Wenning. Herinnerings van ’n intieme vriend”], ''Die Nuwe Brandwag'', 1929, ble. 226–228.</ref>
== Lewensloop ==
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|220px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
Pieter Willem Frederik Wenning is in [[Den Haag]] gebore as die oudste seun van Heerke Wenning en Elisabetha Neukirchen. Sy vader was daar hofleweransier aan prins Hendrik, ’n broer van koning Willem III. Toe Pieter vyf jaar oud was, het die gesin na [[Leeuwarden]] verhuis, waar hulle in die Westerstraat 12 gewoon het. Heerke het aanvanklik as tekenaar by die kadaster gewerk en later as skoolopsigter by die Rijks Hogere Burgerschool aan die Zaailand. Hy was ook ’n heraldikus. In 1897 het die provinsiale bestuur sy verslag oor die [[Friesland|Friese]] vlag aanvaar.<ref name="LoesWenning" />
Pieter se oom Johannes Wenning het wapens vir J.B. Rietstap se ''Wapenboek van den Nederlandschen adel'' geteken.<ref>J.B. Rietstap, [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.782860370.html/wapenboek-van-den-nederlandschen-adel-met-genealogische-en-heraldische/ ''Wapenboek van den Nederlandschen adel met genealogische en heraldische aanteekeningen''], Groningen, J.B. Wolters, 1883. Die biblioteekkatalogus skryf die tekeninge aan J. Wenning Yz. toe.</ref> Johannes se seun [[:fr:Ype Wenning|Ype Wenning]] het ook ’n skilder geword.<ref name="LoesWenning" />
Pieter het die Rijks Hogere Burgerschool bygewoon waar sy vader gewerk het. Hy het in tale en tekenkuns uitgeblink. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het sy talent raakgesien en hom aan die werk van eietydse skilders bekendgestel. Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner het ’n blywende invloed op sy skilderkuns gehad.
Ná skool het Wenning as klerk by die Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij in Amsterdam begin werk. Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom gou bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg. Vir sy werk het hy na [[Engeland]], [[Skotland]], [[Frankryk]], [[Switserland]] en [[Duitsland]] gereis. Hy het ook ’n administratiewe pos in Zaandam beklee en van sy skilderye in die portiershuisie by die stasie uitgestal en verkoop. In 1903 het hy uit solidariteit met spoorwegwerkers aan ’n staking deelgeneem. Die spoorwegmaatskappy het hom daarna ontslaan.<ref>Stadsarchief Amsterdam, ''Overgenomen delen'', archief 5416, inventarisnr. 131.</ref>
In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma J.H. de Bussy en Kie., boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen. Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|220px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel Johannesburg impressions. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “Kunst in Zuid-Afrika”, in Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913), het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Geaardheid ==
Hy was beskeie in sy omgang met mense, vrygewig (hy het dikwels van sy werke weggegee aan mense wat dit gewaardeer het) en impulsief, maar terselfdertyd besonder verfynd, met onberispelike smaak en idealisme en met 'n wakker gees bedeel. Sy toe-gewydheid aan sy kuns, veral in die laaste jare van sy lewe, was so groot dat hy dit ook aan sy medekunstenaars oorgedra het. Dit het heel waarskynlik tot gevolg gehad dat hierdie kunstenaars, en deur hulle die publiek, kuns in Suid-Afrika met groter agting begin bejeën het.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|220px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
m9fi8w5uo6v2lqqcf8tzhtoxqxtngx5
3373376
3373375
2026-11-17T08:05:33Z
Taksen
71398
/* Lewensloop */ Uitleg verbeter deur die lewensloop in vyf onderafdelings te verdeel.
3373376
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|220px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Wenning het in Nederland grootgeword en in 1905 met sy gesin na Suid-Afrika verhuis om by J.H. de Bussy se boekhandel in [[Pretoria]] te werk.<ref>[https://www.christies.com/en/lot/lot-5167288 ''Pieter Willem Frederik Wenning, Cottages at Claremont''], Christie's.</ref> In Pretoria het hy ook as beëdigde tolk gewerk.<ref name="LoesWenning">Loes Wenning, [https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2010-05-01/edition/null/page/24 “Heerke en Johannes Wenning, Leeuwarder heraldici van faam”], ''Leovardia'', Mei 2010, ble. 22–26.</ref> Hy het reeds in Nederland geskilder. In 1916 het [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsliefhebbers geld beskikbaar gestel sodat hy drie maande lank in die Kaap kon skilder.<ref>D.C. Boonzaaier, [https://www.dbnl.org/tekst/_nuw001192901_01/_nuw001192901_01_0062.php “Peter Wenning. Herinnerings van ’n intieme vriend”], ''Die Nuwe Brandwag'', 1929, ble. 226–228.</ref>
== Lewensloop ==
=== Jeug en opleiding ===
Pieter Willem Frederik Wenning is in [[Den Haag]] gebore as die oudste seun van Heerke Wenning en Elisabetha Neukirchen. Sy vader was daar hofleweransier aan prins Hendrik, ’n broer van koning Willem III. Toe Pieter vyf jaar oud was, het die gesin na [[Leeuwarden]] verhuis, waar hulle in die Westerstraat 12 gewoon het. Heerke het aanvanklik as tekenaar by die kadaster gewerk en later as skoolopsigter by die Rijks Hogere Burgerschool aan die Zaailand. Hy was ook ’n heraldikus. In 1897 het die provinsiale bestuur sy verslag oor die [[Friesland|Friese]] vlag aanvaar.<ref name="LoesWenning" />
Pieter se oom Johannes Wenning het wapens vir J.B. Rietstap se ''Wapenboek van den Nederlandschen adel'' geteken.<ref>J.B. Rietstap, [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.782860370.html/wapenboek-van-den-nederlandschen-adel-met-genealogische-en-heraldische/ ''Wapenboek van den Nederlandschen adel met genealogische en heraldische aanteekeningen''], Groningen, J.B. Wolters, 1883. Die biblioteekkatalogus skryf die tekeninge aan J. Wenning Yz. toe.</ref> Johannes se seun [[:fr:Ype Wenning|Ype Wenning]] het ook ’n skilder geword.<ref name="LoesWenning" />
Pieter het die Rijks Hogere Burgerschool bygewoon waar sy vader gewerk het. Hy het in tale en tekenkuns uitgeblink. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het sy talent raakgesien en hom aan die werk van eietydse skilders bekendgestel. Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner het ’n blywende invloed op sy skilderkuns gehad.
=== Spoorwegloopbaan en huwelik ===
Ná skool het Wenning as klerk by die Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij in Amsterdam begin werk. Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom gou bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg. Vir sy werk het hy na [[Engeland]], [[Skotland]], [[Frankryk]], [[Switserland]] en [[Duitsland]] gereis. Hy het ook ’n administratiewe pos in Zaandam beklee en van sy skilderye in die portiershuisie by die stasie uitgestal en verkoop. In 1903 het hy uit solidariteit met spoorwegwerkers aan ’n staking deelgeneem. Die spoorwegmaatskappy het hom daarna ontslaan.<ref>Stadsarchief Amsterdam, ''Overgenomen delen'', archief 5416, inventarisnr. 131.</ref>
In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
=== Pretoria en Johannesburg ===
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma J.H. de Bussy en Kie., boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen. Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|220px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel Johannesburg impressions. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “Kunst in Zuid-Afrika”, in Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913), het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.
=== Die Kaapse jare ===
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|220px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
=== Laaste jare ===
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Geaardheid ==
Hy was beskeie in sy omgang met mense, vrygewig (hy het dikwels van sy werke weggegee aan mense wat dit gewaardeer het) en impulsief, maar terselfdertyd besonder verfynd, met onberispelike smaak en idealisme en met 'n wakker gees bedeel. Sy toe-gewydheid aan sy kuns, veral in die laaste jare van sy lewe, was so groot dat hy dit ook aan sy medekunstenaars oorgedra het. Dit het heel waarskynlik tot gevolg gehad dat hierdie kunstenaars, en deur hulle die publiek, kuns in Suid-Afrika met groter agting begin bejeën het.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|220px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
2skrxh4lfx3mgv2x85k1qdfll93v3gk
3373378
3373376
2026-11-17T08:13:34Z
Taksen
71398
/* Geaardheid */ Afdeling “Geaardheid” verwyder weens subjektiewe beskrywings en gevolgtrekkings sonder bronverwysings.
3373378
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|220px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Wenning het in Nederland grootgeword en in 1905 met sy gesin na Suid-Afrika verhuis om by J.H. de Bussy se boekhandel in [[Pretoria]] te werk.<ref>[https://www.christies.com/en/lot/lot-5167288 ''Pieter Willem Frederik Wenning, Cottages at Claremont''], Christie's.</ref> In Pretoria het hy ook as beëdigde tolk gewerk.<ref name="LoesWenning">Loes Wenning, [https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2010-05-01/edition/null/page/24 “Heerke en Johannes Wenning, Leeuwarder heraldici van faam”], ''Leovardia'', Mei 2010, ble. 22–26.</ref> Hy het reeds in Nederland geskilder. In 1916 het [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsliefhebbers geld beskikbaar gestel sodat hy drie maande lank in die Kaap kon skilder.<ref>D.C. Boonzaaier, [https://www.dbnl.org/tekst/_nuw001192901_01/_nuw001192901_01_0062.php “Peter Wenning. Herinnerings van ’n intieme vriend”], ''Die Nuwe Brandwag'', 1929, ble. 226–228.</ref>
== Lewensloop ==
=== Jeug en opleiding ===
Pieter Willem Frederik Wenning is in [[Den Haag]] gebore as die oudste seun van Heerke Wenning en Elisabetha Neukirchen. Sy vader was daar hofleweransier aan prins Hendrik, ’n broer van koning Willem III. Toe Pieter vyf jaar oud was, het die gesin na [[Leeuwarden]] verhuis, waar hulle in die Westerstraat 12 gewoon het. Heerke het aanvanklik as tekenaar by die kadaster gewerk en later as skoolopsigter by die Rijks Hogere Burgerschool aan die Zaailand. Hy was ook ’n heraldikus. In 1897 het die provinsiale bestuur sy verslag oor die [[Friesland|Friese]] vlag aanvaar.<ref name="LoesWenning" />
Pieter se oom Johannes Wenning het wapens vir J.B. Rietstap se ''Wapenboek van den Nederlandschen adel'' geteken.<ref>J.B. Rietstap, [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.782860370.html/wapenboek-van-den-nederlandschen-adel-met-genealogische-en-heraldische/ ''Wapenboek van den Nederlandschen adel met genealogische en heraldische aanteekeningen''], Groningen, J.B. Wolters, 1883. Die biblioteekkatalogus skryf die tekeninge aan J. Wenning Yz. toe.</ref> Johannes se seun [[:fr:Ype Wenning|Ype Wenning]] het ook ’n skilder geword.<ref name="LoesWenning" />
Pieter het die Rijks Hogere Burgerschool bygewoon waar sy vader gewerk het. Hy het in tale en tekenkuns uitgeblink. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het sy talent raakgesien en hom aan die werk van eietydse skilders bekendgestel. Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner het ’n blywende invloed op sy skilderkuns gehad.
=== Spoorwegloopbaan en huwelik ===
Ná skool het Wenning as klerk by die Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij in Amsterdam begin werk. Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom gou bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg. Vir sy werk het hy na [[Engeland]], [[Skotland]], [[Frankryk]], [[Switserland]] en [[Duitsland]] gereis. Hy het ook ’n administratiewe pos in Zaandam beklee en van sy skilderye in die portiershuisie by die stasie uitgestal en verkoop. In 1903 het hy uit solidariteit met spoorwegwerkers aan ’n staking deelgeneem. Die spoorwegmaatskappy het hom daarna ontslaan.<ref>Stadsarchief Amsterdam, ''Overgenomen delen'', archief 5416, inventarisnr. 131.</ref>
In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
=== Pretoria en Johannesburg ===
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma J.H. de Bussy en Kie., boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen. Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|220px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel Johannesburg impressions. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “Kunst in Zuid-Afrika”, in Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913), het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.
=== Die Kaapse jare ===
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|220px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
=== Laaste jare ===
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|220px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
q4css6qj4ndks6ywkxvgru09e75r3nn
3373379
3373378
2026-11-17T08:15:20Z
Taksen
71398
3373379
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|220px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Wenning het in Nederland grootgeword en in 1905 met sy gesin na Suid-Afrika verhuis om by J.H. de Bussy se boekhandel in [[Pretoria]] te werk.<ref>[https://www.christies.com/en/lot/lot-5167288 ''Pieter Willem Frederik Wenning, Cottages at Claremont''], Christie's.</ref> In Pretoria het hy ook as beëdigde tolk gewerk.<ref name="LoesWenning">Loes Wenning, [https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2010-05-01/edition/null/page/24 “Heerke en Johannes Wenning, Leeuwarder heraldici van faam”], ''Leovardia'', Mei 2010, ble. 22–26.</ref> Hy het reeds in Nederland geskilder. In 1916 het [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsliefhebbers geld beskikbaar gestel sodat hy drie maande lank in die Kaap kon skilder.<ref>D.C. Boonzaaier, [https://www.dbnl.org/tekst/_nuw001192901_01/_nuw001192901_01_0062.php “Peter Wenning. Herinnerings van ’n intieme vriend”], ''Die Nuwe Brandwag'', 1929, ble. 226–228.</ref> Wenning het van sy skilderye weggegee aan mense wat sy werk waardeer het.
== Lewensloop ==
=== Jeug en opleiding ===
Pieter Willem Frederik Wenning is in [[Den Haag]] gebore as die oudste seun van Heerke Wenning en Elisabetha Neukirchen. Sy vader was daar hofleweransier aan prins Hendrik, ’n broer van koning Willem III. Toe Pieter vyf jaar oud was, het die gesin na [[Leeuwarden]] verhuis, waar hulle in die Westerstraat 12 gewoon het. Heerke het aanvanklik as tekenaar by die kadaster gewerk en later as skoolopsigter by die Rijks Hogere Burgerschool aan die Zaailand. Hy was ook ’n heraldikus. In 1897 het die provinsiale bestuur sy verslag oor die [[Friesland|Friese]] vlag aanvaar.<ref name="LoesWenning" />
Pieter se oom Johannes Wenning het wapens vir J.B. Rietstap se ''Wapenboek van den Nederlandschen adel'' geteken.<ref>J.B. Rietstap, [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.782860370.html/wapenboek-van-den-nederlandschen-adel-met-genealogische-en-heraldische/ ''Wapenboek van den Nederlandschen adel met genealogische en heraldische aanteekeningen''], Groningen, J.B. Wolters, 1883. Die biblioteekkatalogus skryf die tekeninge aan J. Wenning Yz. toe.</ref> Johannes se seun [[:fr:Ype Wenning|Ype Wenning]] het ook ’n skilder geword.<ref name="LoesWenning" />
Pieter het die Rijks Hogere Burgerschool bygewoon waar sy vader gewerk het. Hy het in tale en tekenkuns uitgeblink. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het sy talent raakgesien en hom aan die werk van eietydse skilders bekendgestel. Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner het ’n blywende invloed op sy skilderkuns gehad.
=== Spoorwegloopbaan en huwelik ===
Ná skool het Wenning as klerk by die Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij in Amsterdam begin werk. Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom gou bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg. Vir sy werk het hy na [[Engeland]], [[Skotland]], [[Frankryk]], [[Switserland]] en [[Duitsland]] gereis. Hy het ook ’n administratiewe pos in Zaandam beklee en van sy skilderye in die portiershuisie by die stasie uitgestal en verkoop. In 1903 het hy uit solidariteit met spoorwegwerkers aan ’n staking deelgeneem. Die spoorwegmaatskappy het hom daarna ontslaan.<ref>Stadsarchief Amsterdam, ''Overgenomen delen'', archief 5416, inventarisnr. 131.</ref>
In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
=== Pretoria en Johannesburg ===
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma J.H. de Bussy en Kie., boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen. Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|220px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel Johannesburg impressions. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “Kunst in Zuid-Afrika”, in Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913), het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.
=== Die Kaapse jare ===
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|220px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
=== Laaste jare ===
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|220px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
hpz1pli14n1fom6395yaa6ko6xxa85b
3373382
3373379
2026-11-17T08:28:11Z
Taksen
71398
/* Spoorwegloopbaan en huwelik */ lf's, ref
3373382
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|220px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Wenning het in Nederland grootgeword en in 1905 met sy gesin na Suid-Afrika verhuis om by J.H. de Bussy se boekhandel in [[Pretoria]] te werk.<ref>[https://www.christies.com/en/lot/lot-5167288 ''Pieter Willem Frederik Wenning, Cottages at Claremont''], Christie's.</ref> In Pretoria het hy ook as beëdigde tolk gewerk.<ref name="LoesWenning">Loes Wenning, [https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2010-05-01/edition/null/page/24 “Heerke en Johannes Wenning, Leeuwarder heraldici van faam”], ''Leovardia'', Mei 2010, ble. 22–26.</ref> Hy het reeds in Nederland geskilder. In 1916 het [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsliefhebbers geld beskikbaar gestel sodat hy drie maande lank in die Kaap kon skilder.<ref>D.C. Boonzaaier, [https://www.dbnl.org/tekst/_nuw001192901_01/_nuw001192901_01_0062.php “Peter Wenning. Herinnerings van ’n intieme vriend”], ''Die Nuwe Brandwag'', 1929, ble. 226–228.</ref> Wenning het van sy skilderye weggegee aan mense wat sy werk waardeer het.
== Lewensloop ==
=== Jeug en opleiding ===
Pieter Willem Frederik Wenning is in [[Den Haag]] gebore as die oudste seun van Heerke Wenning en Elisabetha Neukirchen. Sy vader was daar hofleweransier aan prins Hendrik, ’n broer van koning Willem III. Toe Pieter vyf jaar oud was, het die gesin na [[Leeuwarden]] verhuis, waar hulle in die Westerstraat 12 gewoon het. Heerke het aanvanklik as tekenaar by die kadaster gewerk en later as skoolopsigter by die Rijks Hogere Burgerschool aan die Zaailand. Hy was ook ’n heraldikus. In 1897 het die provinsiale bestuur sy verslag oor die [[Friesland|Friese]] vlag aanvaar.<ref name="LoesWenning" />
Pieter se oom Johannes Wenning het wapens vir J.B. Rietstap se ''Wapenboek van den Nederlandschen adel'' geteken.<ref>J.B. Rietstap, [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.782860370.html/wapenboek-van-den-nederlandschen-adel-met-genealogische-en-heraldische/ ''Wapenboek van den Nederlandschen adel met genealogische en heraldische aanteekeningen''], Groningen, J.B. Wolters, 1883. Die biblioteekkatalogus skryf die tekeninge aan J. Wenning Yz. toe.</ref> Johannes se seun [[:fr:Ype Wenning|Ype Wenning]] het ook ’n skilder geword.<ref name="LoesWenning" />
Pieter het die Rijks Hogere Burgerschool bygewoon waar sy vader gewerk het. Hy het in tale en tekenkuns uitgeblink. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het sy talent raakgesien en hom aan die werk van eietydse skilders bekendgestel. Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner het ’n blywende invloed op sy skilderkuns gehad.
=== Spoorwegloopbaan en huwelik ===
Ná skool het Wenning as klerk by die [[:nl:Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij|HIJSM]] in Amsterdam begin werk.<ref name=Harco>{{cite book|last=Wenning|first=Harco|title=My Father|year=1976|publisher=Howard Timmins|location=Cape Town|isbn=978-0-86978-131-9|url=https://openlibrary.org/works/OL6947025W/My_father}}</ref> Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom gou bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg. Vir sy werk het hy na [[Engeland]], [[Skotland]], [[Frankryk]], [[Switserland]] en [[Duitsland]] gereis. Hy het ook ’n administratiewe pos in Zaandam beklee en van sy skilderye in die portiershuisie by die stasie uitgestal en verkoop. In 1903 het hy uit solidariteit met spoorwegwerkers aan ’n [[Railroad strikes of 1903 in the Netherlands|staking]] deelgeneem. Die spoorwegmaatskappy het hom daarna ontslaan.<ref>Stadsarchief Amsterdam, ''Overgenomen delen'', archief 5416, inventarisnr. 131.</ref>
In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
=== Pretoria en Johannesburg ===
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma J.H. de Bussy en Kie., boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen. Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|220px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel Johannesburg impressions. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “Kunst in Zuid-Afrika”, in Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913), het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.
=== Die Kaapse jare ===
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|220px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
=== Laaste jare ===
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|220px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
0cadup7svwph31rt7pjeerpu0kzqgz3
3373384
3373382
2026-11-17T08:28:49Z
Taksen
71398
/* Spoorwegloopbaan en huwelik */
3373384
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|220px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Wenning het in Nederland grootgeword en in 1905 met sy gesin na Suid-Afrika verhuis om by J.H. de Bussy se boekhandel in [[Pretoria]] te werk.<ref>[https://www.christies.com/en/lot/lot-5167288 ''Pieter Willem Frederik Wenning, Cottages at Claremont''], Christie's.</ref> In Pretoria het hy ook as beëdigde tolk gewerk.<ref name="LoesWenning">Loes Wenning, [https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2010-05-01/edition/null/page/24 “Heerke en Johannes Wenning, Leeuwarder heraldici van faam”], ''Leovardia'', Mei 2010, ble. 22–26.</ref> Hy het reeds in Nederland geskilder. In 1916 het [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsliefhebbers geld beskikbaar gestel sodat hy drie maande lank in die Kaap kon skilder.<ref>D.C. Boonzaaier, [https://www.dbnl.org/tekst/_nuw001192901_01/_nuw001192901_01_0062.php “Peter Wenning. Herinnerings van ’n intieme vriend”], ''Die Nuwe Brandwag'', 1929, ble. 226–228.</ref> Wenning het van sy skilderye weggegee aan mense wat sy werk waardeer het.
== Lewensloop ==
=== Jeug en opleiding ===
Pieter Willem Frederik Wenning is in [[Den Haag]] gebore as die oudste seun van Heerke Wenning en Elisabetha Neukirchen. Sy vader was daar hofleweransier aan prins Hendrik, ’n broer van koning Willem III. Toe Pieter vyf jaar oud was, het die gesin na [[Leeuwarden]] verhuis, waar hulle in die Westerstraat 12 gewoon het. Heerke het aanvanklik as tekenaar by die kadaster gewerk en later as skoolopsigter by die Rijks Hogere Burgerschool aan die Zaailand. Hy was ook ’n heraldikus. In 1897 het die provinsiale bestuur sy verslag oor die [[Friesland|Friese]] vlag aanvaar.<ref name="LoesWenning" />
Pieter se oom Johannes Wenning het wapens vir J.B. Rietstap se ''Wapenboek van den Nederlandschen adel'' geteken.<ref>J.B. Rietstap, [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.782860370.html/wapenboek-van-den-nederlandschen-adel-met-genealogische-en-heraldische/ ''Wapenboek van den Nederlandschen adel met genealogische en heraldische aanteekeningen''], Groningen, J.B. Wolters, 1883. Die biblioteekkatalogus skryf die tekeninge aan J. Wenning Yz. toe.</ref> Johannes se seun [[:fr:Ype Wenning|Ype Wenning]] het ook ’n skilder geword.<ref name="LoesWenning" />
Pieter het die Rijks Hogere Burgerschool bygewoon waar sy vader gewerk het. Hy het in tale en tekenkuns uitgeblink. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het sy talent raakgesien en hom aan die werk van eietydse skilders bekendgestel. Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner het ’n blywende invloed op sy skilderkuns gehad.
=== Spoorwegloopbaan en huwelik ===
Ná skool het Wenning as klerk by die [[:nl:Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij|HIJSM]] in Amsterdam begin werk.<ref name=Harco>{{cite book|last=Wenning|first=Harco|title=My Father|year=1976|publisher=Howard Timmins|location=Cape Town|isbn=978-0-86978-131-9|url=https://openlibrary.org/works/OL6947025W/My_father}}</ref> Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom gou bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg. Vir sy werk het hy na [[Engeland]], [[Skotland]], [[Frankryk]], [[Switserland]] en [[Duitsland]] gereis. Hy het ook ’n administratiewe pos in Zaandam beklee en van sy skilderye in die portiershuisie by die stasie uitgestal en verkoop. In 1903 het hy uit solidariteit met spoorwegwerkers aan ’n [[:en:Railroad strikes of 1903 in the Netherlands|staking]] deelgeneem. Die spoorwegmaatskappy het hom daarna ontslaan.<ref>Stadsarchief Amsterdam, ''Overgenomen delen'', archief 5416, inventarisnr. 131.</ref>
In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
=== Pretoria en Johannesburg ===
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma J.H. de Bussy en Kie., boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen. Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|220px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel Johannesburg impressions. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “Kunst in Zuid-Afrika”, in Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913), het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.
=== Die Kaapse jare ===
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|220px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
=== Laaste jare ===
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|220px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
5y337tce42jo4qd2u53uupbqy1b65gn
3373386
3373384
2026-11-17T08:32:59Z
Taksen
71398
/* Pretoria en Johannesburg */ lf
3373386
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|220px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Wenning het in Nederland grootgeword en in 1905 met sy gesin na Suid-Afrika verhuis om by J.H. de Bussy se boekhandel in [[Pretoria]] te werk.<ref>[https://www.christies.com/en/lot/lot-5167288 ''Pieter Willem Frederik Wenning, Cottages at Claremont''], Christie's.</ref> In Pretoria het hy ook as beëdigde tolk gewerk.<ref name="LoesWenning">Loes Wenning, [https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2010-05-01/edition/null/page/24 “Heerke en Johannes Wenning, Leeuwarder heraldici van faam”], ''Leovardia'', Mei 2010, ble. 22–26.</ref> Hy het reeds in Nederland geskilder. In 1916 het [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsliefhebbers geld beskikbaar gestel sodat hy drie maande lank in die Kaap kon skilder.<ref>D.C. Boonzaaier, [https://www.dbnl.org/tekst/_nuw001192901_01/_nuw001192901_01_0062.php “Peter Wenning. Herinnerings van ’n intieme vriend”], ''Die Nuwe Brandwag'', 1929, ble. 226–228.</ref> Wenning het van sy skilderye weggegee aan mense wat sy werk waardeer het.
== Lewensloop ==
=== Jeug en opleiding ===
Pieter Willem Frederik Wenning is in [[Den Haag]] gebore as die oudste seun van Heerke Wenning en Elisabetha Neukirchen. Sy vader was daar hofleweransier aan prins Hendrik, ’n broer van koning Willem III. Toe Pieter vyf jaar oud was, het die gesin na [[Leeuwarden]] verhuis, waar hulle in die Westerstraat 12 gewoon het. Heerke het aanvanklik as tekenaar by die kadaster gewerk en later as skoolopsigter by die Rijks Hogere Burgerschool aan die Zaailand. Hy was ook ’n heraldikus. In 1897 het die provinsiale bestuur sy verslag oor die [[Friesland|Friese]] vlag aanvaar.<ref name="LoesWenning" />
Pieter se oom Johannes Wenning het wapens vir J.B. Rietstap se ''Wapenboek van den Nederlandschen adel'' geteken.<ref>J.B. Rietstap, [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.782860370.html/wapenboek-van-den-nederlandschen-adel-met-genealogische-en-heraldische/ ''Wapenboek van den Nederlandschen adel met genealogische en heraldische aanteekeningen''], Groningen, J.B. Wolters, 1883. Die biblioteekkatalogus skryf die tekeninge aan J. Wenning Yz. toe.</ref> Johannes se seun [[:fr:Ype Wenning|Ype Wenning]] het ook ’n skilder geword.<ref name="LoesWenning" />
Pieter het die Rijks Hogere Burgerschool bygewoon waar sy vader gewerk het. Hy het in tale en tekenkuns uitgeblink. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het sy talent raakgesien en hom aan die werk van eietydse skilders bekendgestel. Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner het ’n blywende invloed op sy skilderkuns gehad.
=== Spoorwegloopbaan en huwelik ===
Ná skool het Wenning as klerk by die [[:nl:Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij|HIJSM]] in Amsterdam begin werk.<ref name=Harco>{{cite book|last=Wenning|first=Harco|title=My Father|year=1976|publisher=Howard Timmins|location=Cape Town|isbn=978-0-86978-131-9|url=https://openlibrary.org/works/OL6947025W/My_father}}</ref> Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom gou bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg. Vir sy werk het hy na [[Engeland]], [[Skotland]], [[Frankryk]], [[Switserland]] en [[Duitsland]] gereis. Hy het ook ’n administratiewe pos in Zaandam beklee en van sy skilderye in die portiershuisie by die stasie uitgestal en verkoop. In 1903 het hy uit solidariteit met spoorwegwerkers aan ’n [[:en:Railroad strikes of 1903 in the Netherlands|staking]] deelgeneem. Die spoorwegmaatskappy het hom daarna ontslaan.<ref>Stadsarchief Amsterdam, ''Overgenomen delen'', archief 5416, inventarisnr. 131.</ref>
In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
=== Pretoria en Johannesburg ===
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma [[HAUM|J.H. de Bussy en Kie.]], boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen. Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|220px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel Johannesburg impressions. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “Kunst in Zuid-Afrika”, in Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913), het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.
=== Die Kaapse jare ===
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|220px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
=== Laaste jare ===
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|220px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
jphmabznxrlh07use08325pjktu9kep
3373389
3373386
2026-11-17T08:40:37Z
Taksen
71398
/* Pretoria en Johannesburg */ ref
3373389
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|220px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Wenning het in Nederland grootgeword en in 1905 met sy gesin na Suid-Afrika verhuis om by J.H. de Bussy se boekhandel in [[Pretoria]] te werk.<ref>[https://www.christies.com/en/lot/lot-5167288 ''Pieter Willem Frederik Wenning, Cottages at Claremont''], Christie's.</ref> In Pretoria het hy ook as beëdigde tolk gewerk.<ref name="LoesWenning">Loes Wenning, [https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2010-05-01/edition/null/page/24 “Heerke en Johannes Wenning, Leeuwarder heraldici van faam”], ''Leovardia'', Mei 2010, ble. 22–26.</ref> Hy het reeds in Nederland geskilder. In 1916 het [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsliefhebbers geld beskikbaar gestel sodat hy drie maande lank in die Kaap kon skilder.<ref>D.C. Boonzaaier, [https://www.dbnl.org/tekst/_nuw001192901_01/_nuw001192901_01_0062.php “Peter Wenning. Herinnerings van ’n intieme vriend”], ''Die Nuwe Brandwag'', 1929, ble. 226–228.</ref> Wenning het van sy skilderye weggegee aan mense wat sy werk waardeer het.
== Lewensloop ==
=== Jeug en opleiding ===
Pieter Willem Frederik Wenning is in [[Den Haag]] gebore as die oudste seun van Heerke Wenning en Elisabetha Neukirchen. Sy vader was daar hofleweransier aan prins Hendrik, ’n broer van koning Willem III. Toe Pieter vyf jaar oud was, het die gesin na [[Leeuwarden]] verhuis, waar hulle in die Westerstraat 12 gewoon het. Heerke het aanvanklik as tekenaar by die kadaster gewerk en later as skoolopsigter by die Rijks Hogere Burgerschool aan die Zaailand. Hy was ook ’n heraldikus. In 1897 het die provinsiale bestuur sy verslag oor die [[Friesland|Friese]] vlag aanvaar.<ref name="LoesWenning" />
Pieter se oom Johannes Wenning het wapens vir J.B. Rietstap se ''Wapenboek van den Nederlandschen adel'' geteken.<ref>J.B. Rietstap, [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.782860370.html/wapenboek-van-den-nederlandschen-adel-met-genealogische-en-heraldische/ ''Wapenboek van den Nederlandschen adel met genealogische en heraldische aanteekeningen''], Groningen, J.B. Wolters, 1883. Die biblioteekkatalogus skryf die tekeninge aan J. Wenning Yz. toe.</ref> Johannes se seun [[:fr:Ype Wenning|Ype Wenning]] het ook ’n skilder geword.<ref name="LoesWenning" />
Pieter het die Rijks Hogere Burgerschool bygewoon waar sy vader gewerk het. Hy het in tale en tekenkuns uitgeblink. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het sy talent raakgesien en hom aan die werk van eietydse skilders bekendgestel. Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner het ’n blywende invloed op sy skilderkuns gehad.
=== Spoorwegloopbaan en huwelik ===
Ná skool het Wenning as klerk by die [[:nl:Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij|HIJSM]] in Amsterdam begin werk.<ref name=Harco>{{cite book|last=Wenning|first=Harco|title=My Father|year=1976|publisher=Howard Timmins|location=Cape Town|isbn=978-0-86978-131-9|url=https://openlibrary.org/works/OL6947025W/My_father}}</ref> Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom gou bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg. Vir sy werk het hy na [[Engeland]], [[Skotland]], [[Frankryk]], [[Switserland]] en [[Duitsland]] gereis. Hy het ook ’n administratiewe pos in Zaandam beklee en van sy skilderye in die portiershuisie by die stasie uitgestal en verkoop. In 1903 het hy uit solidariteit met spoorwegwerkers aan ’n [[:en:Railroad strikes of 1903 in the Netherlands|staking]] deelgeneem. Die spoorwegmaatskappy het hom daarna ontslaan.<ref>Stadsarchief Amsterdam, ''Overgenomen delen'', archief 5416, inventarisnr. 131.</ref>
In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
=== Pretoria en Johannesburg ===
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma [[HAUM|J.H. de Bussy en Kie.]], boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen.<ref name=Lippy>{{cite book|title=Wenning|year=1949|publisher=Unie-Volkspers, Beperk|location=Cape Town|url=https://openlibrary.org/works/OL16419899W/Wenning|author=Lipshitz, Lippy I.|author2=Boonzaier, Gregoire}}</ref> Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|220px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel Johannesburg impressions. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “Kunst in Zuid-Afrika”, in Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913), het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.
=== Die Kaapse jare ===
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|220px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
=== Laaste jare ===
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|220px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
cy2xg9ldqr4lzynhbk1dabbwtbdte5o
3373390
3373389
2026-11-17T08:44:38Z
Taksen
71398
/* Galery */
3373390
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|220px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Wenning het in Nederland grootgeword en in 1905 met sy gesin na Suid-Afrika verhuis om by J.H. de Bussy se boekhandel in [[Pretoria]] te werk.<ref>[https://www.christies.com/en/lot/lot-5167288 ''Pieter Willem Frederik Wenning, Cottages at Claremont''], Christie's.</ref> In Pretoria het hy ook as beëdigde tolk gewerk.<ref name="LoesWenning">Loes Wenning, [https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2010-05-01/edition/null/page/24 “Heerke en Johannes Wenning, Leeuwarder heraldici van faam”], ''Leovardia'', Mei 2010, ble. 22–26.</ref> Hy het reeds in Nederland geskilder. In 1916 het [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsliefhebbers geld beskikbaar gestel sodat hy drie maande lank in die Kaap kon skilder.<ref>D.C. Boonzaaier, [https://www.dbnl.org/tekst/_nuw001192901_01/_nuw001192901_01_0062.php “Peter Wenning. Herinnerings van ’n intieme vriend”], ''Die Nuwe Brandwag'', 1929, ble. 226–228.</ref> Wenning het van sy skilderye weggegee aan mense wat sy werk waardeer het.
== Lewensloop ==
=== Jeug en opleiding ===
Pieter Willem Frederik Wenning is in [[Den Haag]] gebore as die oudste seun van Heerke Wenning en Elisabetha Neukirchen. Sy vader was daar hofleweransier aan prins Hendrik, ’n broer van koning Willem III. Toe Pieter vyf jaar oud was, het die gesin na [[Leeuwarden]] verhuis, waar hulle in die Westerstraat 12 gewoon het. Heerke het aanvanklik as tekenaar by die kadaster gewerk en later as skoolopsigter by die Rijks Hogere Burgerschool aan die Zaailand. Hy was ook ’n heraldikus. In 1897 het die provinsiale bestuur sy verslag oor die [[Friesland|Friese]] vlag aanvaar.<ref name="LoesWenning" />
Pieter se oom Johannes Wenning het wapens vir J.B. Rietstap se ''Wapenboek van den Nederlandschen adel'' geteken.<ref>J.B. Rietstap, [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.782860370.html/wapenboek-van-den-nederlandschen-adel-met-genealogische-en-heraldische/ ''Wapenboek van den Nederlandschen adel met genealogische en heraldische aanteekeningen''], Groningen, J.B. Wolters, 1883. Die biblioteekkatalogus skryf die tekeninge aan J. Wenning Yz. toe.</ref> Johannes se seun [[:fr:Ype Wenning|Ype Wenning]] het ook ’n skilder geword.<ref name="LoesWenning" />
Pieter het die Rijks Hogere Burgerschool bygewoon waar sy vader gewerk het. Hy het in tale en tekenkuns uitgeblink. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het sy talent raakgesien en hom aan die werk van eietydse skilders bekendgestel. Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner het ’n blywende invloed op sy skilderkuns gehad.
=== Spoorwegloopbaan en huwelik ===
Ná skool het Wenning as klerk by die [[:nl:Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij|HIJSM]] in Amsterdam begin werk.<ref name=Harco>{{cite book|last=Wenning|first=Harco|title=My Father|year=1976|publisher=Howard Timmins|location=Cape Town|isbn=978-0-86978-131-9|url=https://openlibrary.org/works/OL6947025W/My_father}}</ref> Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom gou bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg. Vir sy werk het hy na [[Engeland]], [[Skotland]], [[Frankryk]], [[Switserland]] en [[Duitsland]] gereis. Hy het ook ’n administratiewe pos in Zaandam beklee en van sy skilderye in die portiershuisie by die stasie uitgestal en verkoop. In 1903 het hy uit solidariteit met spoorwegwerkers aan ’n [[:en:Railroad strikes of 1903 in the Netherlands|staking]] deelgeneem. Die spoorwegmaatskappy het hom daarna ontslaan.<ref>Stadsarchief Amsterdam, ''Overgenomen delen'', archief 5416, inventarisnr. 131.</ref>
In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
=== Pretoria en Johannesburg ===
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma [[HAUM|J.H. de Bussy en Kie.]], boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen.<ref name=Lippy>{{cite book|title=Wenning|year=1949|publisher=Unie-Volkspers, Beperk|location=Cape Town|url=https://openlibrary.org/works/OL16419899W/Wenning|author=Lipshitz, Lippy I.|author2=Boonzaier, Gregoire}}</ref> Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|220px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel Johannesburg impressions. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “Kunst in Zuid-Afrika”, in Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913), het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.
=== Die Kaapse jare ===
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|220px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
=== Laaste jare ===
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|220px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Verwysings ==
{{Reflist}}
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
frdif5uhvkxjylyfrfrk6kvkkokqov4
3373392
3373390
2026-11-17T08:49:36Z
Taksen
71398
/* Jeug en opleiding */
3373392
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|220px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Wenning het in Nederland grootgeword en in 1905 met sy gesin na Suid-Afrika verhuis om by J.H. de Bussy se boekhandel in [[Pretoria]] te werk.<ref>[https://www.christies.com/en/lot/lot-5167288 ''Pieter Willem Frederik Wenning, Cottages at Claremont''], Christie's.</ref> In Pretoria het hy ook as beëdigde tolk gewerk.<ref name="LoesWenning">Loes Wenning, [https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2010-05-01/edition/null/page/24 “Heerke en Johannes Wenning, Leeuwarder heraldici van faam”], ''Leovardia'', Mei 2010, ble. 22–26.</ref> Hy het reeds in Nederland geskilder. In 1916 het [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsliefhebbers geld beskikbaar gestel sodat hy drie maande lank in die Kaap kon skilder.<ref>D.C. Boonzaaier, [https://www.dbnl.org/tekst/_nuw001192901_01/_nuw001192901_01_0062.php “Peter Wenning. Herinnerings van ’n intieme vriend”], ''Die Nuwe Brandwag'', 1929, ble. 226–228.</ref> Wenning het van sy skilderye weggegee aan mense wat sy werk waardeer het.
== Lewensloop ==
=== Jeug en opleiding ===
Pieter Willem Frederik Wenning is in [[Den Haag]] gebore as die oudste seun van Heerke Wenning en Elisabetha Neukirchen. Sy vader was daar hofleweransier aan prins Hendrik, ’n broer van koning Willem III. Toe Pieter vyf jaar oud was, het die gesin na [[Leeuwarden]] verhuis, waar hulle in die Westerstraat 12 gewoon het. Heerke het aanvanklik as tekenaar by die kadaster gewerk en later as skoolopsigter by die Rijks Hogere Burgerschool aan die Zaailand. Hy was ook ’n heraldikus. In 1897 het die provinsiale bestuur sy verslag oor die [[Friesland|Friese]] vlag aanvaar.<ref name="LoesWenning" />
Pieter se oom Johannes Wenning het wapens vir J.B. Rietstap se ''Wapenboek van den Nederlandschen adel'' geteken.<ref>J.B. Rietstap, [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.782860370.html/wapenboek-van-den-nederlandschen-adel-met-genealogische-en-heraldische/ ''Wapenboek van den Nederlandschen adel met genealogische en heraldische aanteekeningen''], Groningen, J.B. Wolters, 1883. Die biblioteekkatalogus skryf die tekeninge aan J. Wenning Yz. toe.</ref> Johannes se seun [[:fy:Ype Wenning|Ype Wenning]] het ook ’n skilder geword.<ref name="LoesWenning" />
Pieter het die Rijks Hogere Burgerschool bygewoon waar sy vader gewerk het. Hy het in tale en tekenkuns uitgeblink. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het sy talent raakgesien en hom aan die werk van eietydse skilders bekendgestel. Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner het ’n blywende invloed op sy skilderkuns gehad.
=== Spoorwegloopbaan en huwelik ===
Ná skool het Wenning as klerk by die [[:nl:Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij|HIJSM]] in Amsterdam begin werk.<ref name=Harco>{{cite book|last=Wenning|first=Harco|title=My Father|year=1976|publisher=Howard Timmins|location=Cape Town|isbn=978-0-86978-131-9|url=https://openlibrary.org/works/OL6947025W/My_father}}</ref> Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom gou bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg. Vir sy werk het hy na [[Engeland]], [[Skotland]], [[Frankryk]], [[Switserland]] en [[Duitsland]] gereis. Hy het ook ’n administratiewe pos in Zaandam beklee en van sy skilderye in die portiershuisie by die stasie uitgestal en verkoop. In 1903 het hy uit solidariteit met spoorwegwerkers aan ’n [[:en:Railroad strikes of 1903 in the Netherlands|staking]] deelgeneem. Die spoorwegmaatskappy het hom daarna ontslaan.<ref>Stadsarchief Amsterdam, ''Overgenomen delen'', archief 5416, inventarisnr. 131.</ref>
In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
=== Pretoria en Johannesburg ===
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma [[HAUM|J.H. de Bussy en Kie.]], boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen.<ref name=Lippy>{{cite book|title=Wenning|year=1949|publisher=Unie-Volkspers, Beperk|location=Cape Town|url=https://openlibrary.org/works/OL16419899W/Wenning|author=Lipshitz, Lippy I.|author2=Boonzaier, Gregoire}}</ref> Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|220px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel Johannesburg impressions. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “Kunst in Zuid-Afrika”, in Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913), het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.
=== Die Kaapse jare ===
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|220px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
=== Laaste jare ===
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|220px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Verwysings ==
{{Reflist}}
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
68ksf9ylz971m6i5f2t4taru8lkfrcv
Paromomisien
0
112576
3373273
2475525
2026-11-16T19:39:37Z
Marbletan
140515
Paromomycin ball-and-stick (cropped).png
3373273
wikitext
text/x-wiki
{{Mediese vrywaringsnota|datum=Julie 2016}}
{| align="right" border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" style="margin: 0 0 0 0.5em; background: #FFFFFF; border-collapse: collapse; border-color: #C0C090;"
! {{chemboks opskrif}} | Paromomisien
|-
| align="left"| [[Beeld:Paromomycin ball-and-stick (cropped).png|220px|Paromomisien in 3D voorgestel]]
| align="right"| [[Beeld:Paromomycin structure.svg|220px|Chemiese struktuur]]
|-
! {{chemboks opskrif}} | Chemie
|-
| IUPAC sistematiese naam
| (2''R'',3''S'',4''R'',5''R'',6''S'')-5-amino-6-<br />[(1''R'',2''S'',3''S'',4''R'',6''S'')-<br />4,6-diamino-2-[(2''S'',3''R'',4''R'',5''R'')-<br />4-[(2''R'',3''R'',4''R'',5''R'',6''S'')-<br />3-amino-6-(aminometiel)-<br />4,5-dihidroksi-oksaan-2-iel]<br />oksi-3-hidroksi-5-<br />(hidroksimetiel)oksolaan-2-iel]oksi-<br />3-hidroksi-sikloheksiel]oksi-<br />2-(hidroksimetiel)oksaan-3,4-diol
|-
| [[Chemiese formule]]
| [[Koolstof|C]]<sub>23</sub>[[Waterstof|H]]<sub>47</sub>[[Stikstof|N]]<sub>5</sub>[[Suurstof|O]]<sub>18</sub>[[Swael|S]]
|-
| Molêre massa
| 615.629 g/mol
|-
| CAS registernommer
| 1263-89-4
|-
! {{chemboks opskrif}} | Farmakokinetika
|-
| Roete van toediening
| Mondelings, intramuskulêr
|-
| [[Biobeskikbaarheid]]
| Swak geabsorbeer in die spysverteringskanaal
|-
| Metabolisme
| [[lewer]]
|-
| Eliminasie-halfleeftyd
| ?
|-
| Uitskeidingsroete
| fekaal
|}
'''Paromomisien''' is 'n aminoglikosied [[antibiotikum]], aanvanklik uit ''Streptomyces krestomuceticus'' geïsoleer in die 1950s.<ref name="Davidson2008">{{cite journal |vauthors=Davidson RN, den Boer M, Ritmeijer K | title = Paromomycin | journal = Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene | year = 2008 | volume = 103 | issue = 7 | pages = 653–60 | doi = 10.1016/j.trstmh.2008.09.008 | pmid = 18947845}}</ref> Dit is ontdek deur Parke Davis (nou [[Pfizer]]) en bemark as "Humatin" sedert 1960.<ref>{{cite book | author = Marshall Sittig | title = Pharmaceutical Manufacturing Encyclopedia | volume = 1 | publisher = Noyes Publications | year = 1988 | page = 1166 | isbn = 978-0-8155-1144-1 | url = http://files.rushim.ru/books/lekarstva/pharmaceutical-encyclopedia.pdf | access-date = 22 Julie 2016 | archive-date = 23 Oktober 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071023210611/http://files.rushim.ru/books/lekarstva/pharmaceutical-encyclopedia.pdf | url-status = dead }}</ref> Dit word ook '''monomisien''' of '''aminosidien''' genoem.<ref name="Neal1994">{{cite journal |vauthors=Neal RA, Murphy AG, Olliaro P, Croft SL | title = Aminosidine ointments for the treatment of experimental cutaneous leishmaniasis | journal = Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene | year = 1994 | volume = 88 | issue = 2 | pages = 223–5 | doi = 10.1016/0035-9203(94)90307-7 | pmid = 8036682 }}</ref>
Paromomisien is op die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] se lys van noodsaaklike medisyne wat nodig geag word om die minimum mediese behoeftes van 'n basiese gesondheidsorgstelsel te ondersteun.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Saadjie}}
{{en-vertaal|Paromomycin}}
[[Kategorie:Geneesmiddels]]
[[Kategorie:Wêreldgesondheidsorganisasie se essensiële medisynelys]]
2mk2h17mxod611i7l5ukjrvf0wutaf7
Anorexia nervosa
0
113201
3373268
2969300
2026-11-16T19:32:07Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373268
wikitext
text/x-wiki
{{skuinse titel}}
{{Inligtingskas steuring
|naam = Anorexia nervosa
|beeld= Gull - Anorexia Miss A.jpg
|beeldgrootte = 260px
|onderskrif="Miss A", afgebeeld in 1866 en na behandeling in 1870. Uit die gepubliseerde mediese geskrifte van sir William Gull.
| DiseasesDB = 749
| ICD10 = {{ICD10|F|50|0|f|50}}-{{ICD10|F|50|1|f|50}}
| ICD9 = {{ICD9|307.1}}
| ICDO =
| OMIM = 606788
| MedlinePlus = 000362
| eMedicineSubj = emerg
| eMedicineTopic = 34
| eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|144}}
| MeshID = D000856
}}
'''''Anorexia nervosa''''' (of '''anoreksie''')<ref>{{cite book|author1=Sari Fine Shepphird|title=100 Questions & Answers About Anorexia Nervosa|date=2009|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-1-4496-3079-9|page=xvi|url=https://books.google.ca/books?id=7EzgUvR1SIsC&pg=PR16}}</ref> is 'n [[eetsteuring]] wat deur 'n lae gewig, vrees om gewig op te tel, 'n desperate begeerte om maer te wees, en voedselbeperking gekenmerk word.<ref name="NIH2015">{{cite web |title=What are Eating Disorders? |url=http://www.nimh.nih.gov/health/topics/eating-disorders/index.shtml |website=NIMH |access-date=24 Mei 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422104548/https://www.nimh.nih.gov/health/topics/eating-disorders/index.shtml |archive-date=22 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Baie mense met anoreksie beskou hulleself as [[oorgewig]], selfs al is hulle in werklikheid ondergewig.<ref name="NIH2015" /><ref name="Attia2010">{{cite journal|author=Attia E|title=Anorexia Nervosa: Current Status and Future Directions|journal=Annual Review of Medicine|volume=61|issue=1|pages=425–35|year=2010|pmid=19719398|doi=10.1146/annurev.med.050208.200745}}</ref> Hulle weeg hulleself gereeld, eet net klein hoeveelhede, en eet net sekere kosse. Sommige oefen oormatig, forseer hulleself om te braak of gebruik lakseermiddels om gewigsverlies te bevorder. Komplikasies kan [[osteoporose]], onvrugbaarheid en hartskade insluit.<ref name="NIH2015" /> Vroue sal dikwels ophou [[Menstruasie|menstrueer]].<ref name="DSM5book">{{cite book|title=Diagnostic and statistical manual of mental disorders : DSM-5|date=2013|publisher=American Psychiatric Publishing|location=Washington|isbn=978-0-89042-555-8|pages=338–345|edition=5}}</ref>
== Tekens en simptome ==
[[Lêer:Louis Bataille, 'Deux cas d'anorexie hysterique' Wellcome L0020548 (backcropped).jpg|duimnael|Die rug van 'n persoon met anoreksie]]
Anorexia nervosa is 'n eetsteuring gekenmerk deur pogings om geiwg (massa) te verloor, soms ten aanskoue van die dood. 'n Persoon met ''anorexia nervosa'' kan verskeie tekens en simptome van wisselende erns toon, maar dis nie altyd waarneembaar nie.<ref name="Surgenor">{{cite journal|vauthors=Surgenor LJ, Maguire S|title=Assessment of anorexia nervosa: an overview of universal issues and contextual challenges|journal=J Eat Disord|volume=1|issue=1|pages=29|year=2013|pmid=24999408|pmc=4081667|doi=10.1186/2050-2974-1-29}}</ref>
''Anorexia nervosa'', en die wanvoeding wat met selfopgelegde verhongering gepaard gaan, kan komplikasies in al die hooforgaanstelsels in die liggaam veroorsaak.
Simptome kan die volgende insluit:
* Versuim om 'n normale liggaamsmassa-indeks te handhaaf
* Amenorree, 'n simptoom wat ná langdurige massaverlies voorkom; veroorsaak met menstruasie wat ophou, hare wat bros word, en die vel wat geel en ongesond word
* Vrees vir selfs die mees geringe massatoename; alles moontlik word gedoen om dit te vermy<ref name="Nolen339"/>
* Vinnige, drastiese massaverlies tot ''minstens'' 15% onder die normale liggaamsmassa<ref>{{cite web |title=Anorexia Nervosa |url=http://www.anad.org/get-information/get-informationanorexia-nervosa/ |publisher=National Association of Anorexia Nervosa and Associated Disorders |access-date=15 April 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418223948/http://www.anad.org/get-information/get-informationanorexia-nervosa/ |archive-date=18 April 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
* Lanugo: sagte, fyn hare wat op die gesig en liggaam groei<ref name="Walsh">{{cite journal|vauthors=Walsh JM, Wheat ME, Freund K|title=Detection, evaluation, and treatment of eating disorders the role of the primary care physician|journal=J Gen Intern Med|volume=15|issue=8|pages=577–90|year=2000|pmid=10940151|pmc=1495575|doi=10.1046/j.1525-1497.2000.02439.x}}</ref>
* Obsessie met kalorieë en [[vet]]persentasie van voedsel
* Beheptheid met [[Voedsel|kos]], resepte, of [[Kookkuns|kosmaak]]; berei oordadige etes vir ander, maar eet dit nie self nie
* Kosbeperkings ondanks die feit dat hulle ondermassa is
* Kosrituele soos om hulle kos in klein stukkies te sny, te weier om voor ander te eet, kos weg te steek of uit te gooi
* Suiwering: Gebruik lakseermiddels, dieetpille of waterpille; selfveroorsaakte braking.
* Oormatige oefening<ref name="Marzola">{{cite journal|vauthors=Marzola E, Nasser JA, Hashim SA, Shih PA, Kaye WH|title=Nutritional rehabilitation in anorexia nervosa: review of the literature and implications for treatment|journal=BMC Psychiatry|volume=13|issue=1|pages=290|year=2013|pmid=24200367|pmc=3829207|doi=10.1186/1471-244X-13-290}}</ref> insluitend mikro-oefeninge, soos om klein, aanhoudende bewegings met vingers of tone te maak<ref>{{cite book|last1=Robinson|first1=Paul H.|title=Community treatment of eating disorders|url=https://archive.org/details/isbn_9780470016756|date=2006|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester|isbn=978-0-470-01676-3|page=[https://archive.org/details/isbn_9780470016756/page/66 66]}}</ref>
* Persepsie van die self as oorgewig ten spyte van die feit dat ander vir hulle sê dat hulle te maer is
* Onvermoë om koue te hanteer en kla dikwels dat hulle koud kry; liggaamstemperatuur kan daal ([[hipotermie]]) in 'n poging om energie te bewaar<ref>{{cite journal|author=Haller E|title=Eating disorders. A review and update|journal=The Western Journal of Medicine|volume=157|issue=6|pages=658–62|year=1992|pmid=1475950|pmc=1022101}}</ref>
* Hipotensie of ortostatiese hipotensie
* Bradikardie of tagikardie
* [[Depressie (gemoedstoestand)|Depressie]]
* Afsondering: kan vriende en familie vermy; onttrek hulleself en word selfs geheimsinnig
* Abdominale distensie
* Halitose (as gevolg van braking of ketose weens uithongering)
* Droë vel en hare; hare wat uitval
* Chroniese moegheid<ref name="Nolen339"/>
* Vinnige gemoedskommelings
=== Geassosieerde probleme ===
[[Obsessief-kompulsiewe steuring]] (OKS) en obsessief-kompulsiewe persoonlikheidsteuring (OKPS) is hoogs komorbied met anoreksie.<ref name="Godier">{{cite journal|vauthors=Godier LR, Park RJ|title=Compulsivity in anorexia nervosa: a transdiagnostic concept|journal=Front Psychol|volume=5|issue=|pages=778|year=2014|pmid=25101036|pmc=4101893|doi=10.3389/fpsyg.2014.00778}}</ref> Die [[Kousaliteit|oorsaaklikheid]] tussen persoonlikheidsteurings en eetsteurings is egter nog nie volledig vasgestel nie. Ander komorbiede toestande sluit in: [[Kliniese depressie|depressie]],<ref>{{cite journal|author=Casper RC|title=Depression and eating disorders|journal=Depression and Anxiety|volume=8|issue=Suppl 1|pages=96–104|year=1998|pmid=9809221|doi=10.1002/(SICI)1520-6394(1998)8:1+<96::AID-DA15>3.0.CO;2-4}}</ref> [[alkoholisme]],<ref>{{Cite book|title=Handbook of Alcoholism|page=[https://books.google.com/books?id=NE5iD_nNygcC&pg=PA293 293]|publisher=CRC Press|date=24 Maart 2000|isbn=978-1-4200-3696-1|vauthors=Zernig G, Saria A, Kurz M, O'Malley S}}</ref> [[Grenslynpersoonlikheidsteuring|grenslyn-]] en ander [[persoonlikheidsteuring]]s,<ref>{{Cite book|title=Personality Disorders and Eating Disorders: Exploring the Frontier|page=[https://books.google.com/books?id=gpEkZIQSML4C&pg=PA28 28]|publisher=Routledge|date=21 Augustus 2013|isbn=1-135-44280-0|vauthors=Sansone RA, Levitt JL}}</ref><ref name="Halmi">{{cite journal|author=Halmi KA|title=Perplexities of treatment resistance in eating disorders|journal=BMC Psychiatry|volume=13|issue=|pages=292|year=2013|pmid=24199597|pmc=3829659|doi=10.1186/1471-244X-13-292}}</ref> [[angssteuring]]s,<ref>{{cite journal|vauthors=Swinbourne JM, Touyz SW|title=The co-morbidity of eating disorders and anxiety disorders: a review|journal=European Eating Disorders Review : the Journal of the Eating Disorders Association|volume=15|issue=4|pages=253–74|year=2007|pmid=17676696|doi=10.1002/erv.784}}</ref> [[aandaggebrek-hiperaktiwiteitsteuring]]<ref>{{cite journal|vauthors=Cortese S, Bernardina BD, Mouren MC|title=Attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) and binge eating|url=https://archive.org/details/sim_nutrition-reviews_2007-09_65_9/page/404|journal=Nutrition Reviews|volume=65|issue=9|pages=404–11|year=2007|pmid=17958207|doi=10.1111/j.1753-4887.2007.tb00318.x}}</ref> en liggaamsdismorfiese steuring.<ref>{{Cite book|title=Cognitive-Behavioral Therapy for Body Dysmorphic Disorder: A Treatment Manual|page=[https://books.google.com/books?id=SmbNhYMod8gC&pg=PA270 270]|publisher=Guilford Press|date=18 Desember 2012|isbn=978-1-4625-0790-0|vauthors=Wilhelm S, Phillips KA, Steketee G}}</ref> Depressie en angs is die mees algemene komorbiede toestande,<ref name="Berkman">{{cite journal|vauthors=Berkman ND, Bulik CM, Brownley KA, Lohr KN, Sedway JA, Rooks A, Gartlehner G|title=Management of eating disorders|journal=Evid Rep Technol Assess (Full Rep)|volume=|issue=135|pages=1–166|year=2006|pmid=17628126|url=http://archive.ahrq.gov/downloads/pub/evidence/pdf/eatingdisorders/eatdis.pdf|format=PDF|access-date=15 Augustus 2016|archive-date=22 Desember 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222114708/http://archive.ahrq.gov/downloads/pub/evidence/pdf/eatingdisorders/eatdis.pdf|url-status=dead}}</ref> en depressie word met 'n swakker prognose geassosieer.<ref name="Berkman"/>
[[Outismespektrum]]steurings kom meer algemeen by mense met eetversteurings as by die algemene bevolking voor.<ref name="Huke">{{cite journal|vauthors=Huke V, Turk J, Saeidi S, Kent A, Morgan JF|title=Autism spectrum disorders in eating disorder populations: a systematic review|journal=Eur Eat Disord Rev|volume=21|issue=5|pages=345–51|year=2013|pmid=23900859|doi=10.1002/erv.2244}}</ref>
== Oorsake ==
Daar is bewyse vir biologiese, sielkundige
, ontwikkelings-, en sosiokulturele risikofaktore, maar die presiese oorsaak van eetsteurings is onbekend.<ref name="Rikani" />
=== Biologies ===
[[Lêer:Dopamine and serotonin pathways.png|duimnael|Disregulering van die serotonienbane hou verband met die [[etiologie]], patogenese en patofisiologie van anorexia nervosa.<ref name="Rikani"/>]]
Vroeë teorieë oor die oorsaak van anoreksie het dit aan seksuele misbruik van kinders of disfunksionele gesinne gekoppel;<ref name="pmid9256590">{{cite journal|vauthors=Wonderlich SA, Brewerton TD, Jocic Z, Dansky BS, Abbott DW|title=Relationship of childhood sexual abuse and eating disorders|url=https://archive.org/details/journal-american-academy-child-adolescent-psychiatry_1997-08_36_8/page/1107|journal=J Am Acad Child Adolesc Psychiatry|volume=36|issue=8|pages=1107–15|year=1997|pmid=9256590|doi=10.1097/00004583-199708000-00018}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Connors ME, Morse W|title=Sexual abuse and eating disorders: A review|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-eating-disorders_1993-01_13_1/page/1|journal=The International Journal of Eating Disorders|volume=13|issue=1|pages=1–11|year=1993|pmid=8477269|doi=10.1002/1098-108x(199301)13:1<1::aid-eat2260130102>3.0.co;2-p}}</ref> bewyse is egter teenstrydig, en deeglik beplande navorsing word benodig.<ref name="Rikani">{{cite journal|vauthors=Rikani AA, Choudhry Z, Choudhry AM, Ikram H, Asghar MW, Kajal D, Waheed A, Mobassarah NJ|title=A critique of the literature on etiology of eating disorders|journal=Annals of Neurosciences|volume=20|issue=4|pages=157–161|year=2013|pmid=25206042|pmc=4117136|doi=10.5214/ans.0972.7531.200409}}</ref> Die vrees vir kos word ''sitofobie''<ref>{{cite book|last1=Worthen|first1=Dennis|title=P & G Pharmacy Handbook|date=2001|page=65}}</ref> genoem en vorm deel van die differensiële diagnose.<ref>{{cite book|last1=Colman|first1=Andrew|title=A Dictionary of Psychology|date=2015|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-105784-7|page=851|url=https://books.google.ca/books?id=zvlrBgAAQBAJ&pg=PA851}}</ref><ref>{{cite book|title=Textbook of Clinical Gastroenterology and Hepatology|date=2012|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-32142-3|page=69|edition=2|url=https://books.google.ca/books?id=5Mrl2t6P9QwC&pg=PA69}}</ref> Ander sielkundige oorsake van Anoreksie sluit in 'n lae selfbeeld, die gevoel dat 'n persoon nie beheer het nie, depressie, angs en eensaamheid.<ref name="nationaleatingdisorders.org">{{Cite web|url=https://www.nationaleatingdisorders.org/factors-may-contribute-eating-disorders|title=Factors That May Contribute to Eating Disorders {{!}} National Eating Disorders Association|website=www.nationaleatingdisorders.org|access-date=1 Maart 2016}}</ref> Groepsdruk en konstante druk van die media en ander mense kan tot 'n lae selfbeeld en ander sielkundige simptome lei, en veroorsaak eetversteurings soos anoreksie.<ref>{{Cite journal|last=Field|first=Alison E.|last2=Camargo|first2=Carlos A.|last3=Taylor|first3=C. Barr|last4=Berkey|first4=Catherine S.|last5=Roberts|first5=Susan B.|last6=Colditz|first6=Graham A.|date=1 Januarie 2001|title=Peer, Parent, and Media Influences on the Development of Weight Concerns and Frequent Dieting Among Preadolescent and Adolescent Girls and Boys|url=http://pediatrics.aappublications.org/content/107/1/54|journal=Pediatrics|language=en|volume=107|issue=1|pages=54–60|doi=10.1542/peds.107.1.54|issn=0031-4005|pmid=11134434}}</ref>
== Diagnose ==
'n Diagnostiese assessering sluit die persoon se huidige omstandighede, biografiese geskiedenis, huidige simptome en familiegeskiedenis in. Verder behels dit ook 'n ondersoek van die individu se geestestoestand waar daar veral op sienings van gewig en eetpatrone gefokus word.
=== DSM-5 ===
In die jongste weergawe van die ''[[Diagnostiese en Statistiese Handleiding van Geestesteurings|Diagnostiese en Statistiese Handleiding van geestesversteurings]]'' (DSM 5) word Anorexia nervosa onder Voeding- en Eetsteurings geklassifiseer.
==== Subtipes ====
Daar is twee subtipes van AN:<ref name="Strumia">{{cite journal|author=Strumia R|title=Skin signs in anorexia nervosa|journal=Dermatoendocrinol|volume=1|issue=5|pages=268–70|year=2009|pmid=20808514|pmc=2836432|doi=10.4161/derm.1.5.10193}}</ref><ref name="Peat">{{cite journal|vauthors=Peat C, Mitchell JE, Hoek HW, Wonderlich SA|title=Validity and utility of subtyping anorexia nervosa|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-eating-disorders_2009-11_42_7/page/590|journal=Int J Eat Disord|volume=42|issue=7|pages=590–4|year=2009|pmid=19598270|pmc=2844095|doi=10.1002/eat.20717}}</ref>
* Ooreet-/suiweringstipe: die individu ooreet of toon suiweringsgedrag as 'n manier om gewig te verloor.<ref name="Peat"/> Dit verskil van ''[[bulimia nervosa]]'' met betrekking tot die individu se massa. 'n Persoon met ooreet-/suiweringstipe anorexia handhaaf nie 'n gesonde of normale massa nie, maar is aansienlik ondergewig. Aan die ander kant kan persone met ''bulimia nervosa'' soms oorgewig wees.<ref name="Nolen339">{{Cite book|title=Abnormal Psychology|url=https://archive.org/details/isbn_9781308211503|author=Nolen-Hoeksema S|publisher=McGraw Hill|year=2013|isbn=978-0-07-803538-8|location=New York|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781308211503/page/343 339]–41}}</ref>
* Beperkende tipe: persone se voedselinname is beperk en hulle vas, drink dieetpille of oefen as 'n manier om massa te verloor;<ref name="Strumia"/> hulle kan oormatig oefen om massa af te hou of massatoename te voorkom, en sommige individue eet net genoeg om aan die lewe te bly.<ref name="Nolen339"/><ref name="Strumia"/>
== Behandeling ==
Daar bestaan nie afdoende getuienis dat enige spesifieke behandeling vir ''anorexia nervosa'' beter as ander is nie; daar is egter genoeg getuienis dat vroeë intervensie en behandeling meer effektief is.<ref name="LockFitzpatrick2009">{{cite journal|vauthors=Lock JD, Fitzpatrick KK|title=Anorexia nervosa|journal=BMJ Clin Evid|volume=2009|year=2009|pmid=19445758|pmc=2907776}}</ref> Behandeling van ''anorexia nervosa'' fokus op drie hoofareas.
* Die herstel van 'n persoon se gesonde massa;
* Die behandeling van die sielkundige steurings wat met die siekte verband hou;
* Die vermindering of uitskakeling van gedrag of gedagtes wat oorspronklik tot die eetsteuring gelei het.<ref name="NIH2015" />
Hoewel daar in die eerste plek op die herstel van 'n persoon se massa gefokus word, behels optimale behandeling ook gedragsverandering.<ref>National Collaborating Centre for Mental Health (2004).</ref> Daar bestaan getuienis dat hospitalisasie 'n nadelige invloed op die langtermynuitkoms kan hê.<ref>{{cite journal|author=Gowers S. G.|year=2000|title=Impact of hospitalisation on the outcome of adolescent anorexia nervosa|url=|journal=Br J Psychiatry|volume=176|issue=|pages=138–141|doi=10.1192/bjp.176.2.138|display-authors=etal}}</ref>
[[Psigoterapie]] vir individue met ''anorexia nervosa'' is uitdagend aangesien hulle waarde daaraan heg om maer te wees, en graag in beheer wil bly en verandering weerstaan.<ref name="Nolen357">{{cite book|author=Nolen-Hoeksema, S|title=Abnormal Psychology|url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000nole_m0h1|date=2014|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-1-259-06072-4|page=[https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000nole_m0h1/page/357 357]|edition=Sixth}}</ref> Sommige studies toon dat gesinsterapie vir adolessente met ''anorexia nervosa'' beter as individuele terapie is.<ref>Blessitt, E., et al. (2015).</ref>
=== Dieet ===
Eetgewoontes is die noodsaaklikste faktor waaraan daar by mense met ''anorexia nervosa'' gewerk moet word, en elke persoon se dieet moet by sy/haar behoeftes aangepas word. Voedselverskeidenheid en die insluiting van kossoorte met 'n hoër energiedigtheid is belangrik wanneer maaltydbeplanning gedoen word.<ref name="nutrition">{{cite book|vauthors=Whitnet E, Rolfes SR|year=2011|title=Understanding Nutrition|location=United States|publisher=Wadsworth Cengage Learning|isbn=1-133-58752-6|page=255|url=https://books.google.com/books?id=OQgLAAAAQBAJ&lpg=PP9&pg=SA8-PA19}}</ref> Pasiënte moet meer kalorieë inneem, aanvanklik in klein hoeveelhede maar geleidelik meer.<ref name="Marzola"/>
=== Terapie ===
Gesinsterapie blyk meer suksesvol as individuele terapie vir adolessente met AN te wees.<ref name="Espie">{{cite journal|vauthors=Espie J, Eisler I|title=Focus on anorexia nervosa: modern psychological treatment and guidelines for the adolescent patient|journal=Adolesc Health Med Ther|volume=6|issue=|pages=9–16|year=2015|pmid=25678834|pmc=4316908|doi=10.2147/AHMT.S70300}}</ref><ref>{{cite journal|last=Russell|first=Gerald|date=1987|title=An Evaluation of Family Therapy in Anorexia Nervosa and Bulimia Nervosa|url=http://archpsyc.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=494181|journal=Arch Gen Psychiatry|doi=10.1001/archpsyc.1987.01800240021004|pmid=3318754|volume=44|issue=12|pages=1047–56}}</ref> Voorstanders van gesinsterapie voer aan dat dit belangrik is om ouers by die adolessent se behandeling in te sluit.<ref name="Espie"/>
Adolessente en volwassenes met ''anorexia nervosa'' mag moontlik by kognitiewe gedragsterapie baat.<ref>{{Cite book|title=Cognitive Behavioural Therapy Explained|url=https://books.google.com/books?id=ao3hwH194ugC&pg=PA146&dq=cognitive+behavioral+therapy+for+anorexia+nervosa&hl=en&sa=X&ei=SckmVfbeHYPWsAWhpIHYAw&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=cognitive%20behavioral%20therapy%20for%20anorexia%20nervosa&f=false|publisher=Radcliffe Publishing|date=2007|access-date=9 April 2015|isbn=978-1-85775-603-6|vauthors=Whitfield G, Davidson A}}</ref>
=== Medikasie ===
Farmaseutiese produkte hou 'n beperkte voordeel vir anoreksie self in.<ref name="Pinna">{{cite journal|vauthors=Pinna F, Sanna L, Carpiniello B|title=Alexithymia in eating disorders: therapeutic implications|journal=Psychol Res Behav Manag|volume=8|issue=|pages=1–15|year=2015|pmid=25565909|pmc=4278740|doi=10.2147/PRBM.S52656}}</ref>
=== Hospitalisasie ===
''Anorexia nervosa'' het 'n hoë sterftesyfer<ref>{{cite journal|author=Arcelus J.|year=2011|title=Mortality rates in patients with anorexia nervosa and other eating disorders. A meta-analysis of 36 studies|url=|journal=Arch Gen Psychiatry|volume=68|issue=7|pages=724–731|doi=10.1001/archgenpsychiatry.2011.74|display-authors=etal}}</ref> en pasiënte wat in 'n kritieke toestand by 'n mediese eenheid opgeneem word, mag in groot gevaar verkeer. Diagnosering en risiko-assessering word nie altyd akkuraat gedoen nie; hervoedingsindroom kan oorgesien of swak behandel word en die gedrags- en gesinsprobleme in ''anorexia nervosa'' kan oorgesien of swak bestuur word.<ref>Robinson P (2012) Avoiding deaths in hospital from anorexia nervosa: the MARSIPAN project.</ref> Die MARSIPAN-riglyne beveel aan dat mediese en psigiatriese kundiges saamwerk in die behandeling van ''anorexia nervosa''-lyers wat ernstig siek is.<ref>Royal_College_of_Psychiatrists (2014).</ref>
=== Voeding ===
Dit kan moeilik wees om die hervoedingstempo vas te stel, want vrees vir die hervoedingsindroom kan tot ondervoeding lei.
== Prognose ==
''Anorexia nervosa'' is die sielkundige afwyking met die hoogste sterftesyfer.<ref name="Espie"/> Dit is 11 tot 12 keer hoër as die normale, en die selfmoordrisiko is 56 keer hoër; die helfte van die vroue met ''anorexia nervosa'' herstel ten volle terwyl 'n bykomende 20-30% gedeeltelik kan herstel.<ref name="Miller2013">{{cite journal|author=Miller KK|title=Endocrine effects of anorexia nervosa|journal=Endocrinol. Metab. Clin. North Am.|volume=42|issue=3|pages=515–28|year=2013|pmid=24011884|pmc=3769686|doi=10.1016/j.ecl.2013.05.007}}</ref> Indien ''anorexia nervosa'' nie behandel word nie, kan ernstige komplikasies soos harttoestande<ref name="Surgenor"/> en nierversaking ontstaan, wat uiteindelik tot die dood lei.<ref name="Bouq">{{cite journal|vauthors=Bouquegneau A, Dubois BE, Krzesinski JM, Delanaye P|title=Anorexia nervosa and the kidney|journal=Am. J. Kidney Dis.|volume=60|issue=2|pages=299–307|year=2012|pmid=22609034|doi=10.1053/j.ajkd.2012.03.019}}</ref>
== Epidemiologie ==
Na beraming sal 0.9% tot 4,3% vroue en 0.2% tot 0.3% mans in Westerse lande op een of ander tyd in hulle lewe aan anoreksie ly.<ref name="Sm2012">{{cite journal|last1=Smink|first1=FR|last2=van Hoeken|first2=D|last3=Hoek|first3=HW|title=Epidemiology of eating disorders: incidence, prevalence and mortality rates.|journal=Current psychiatry reports|date=Augustus 2012|volume=14|issue=4|pages=406–14|pmid=22644309|doi=10.1007/s11920-012-0282-y|pmc=3409365}}</ref> Dit ontstaan dikwels gedurende die tienerjare of by jong volwassenes.<ref name="NIH2015" />
Alhoewel anoreksie gedurende die [[20ste eeu]] meer algemeen gediagnoseer is, is dit onduidelik of die steuring werklik toegeneem het en of die diagnosering bloot verbeter het.<ref name="Attia2010"/>
=== Onderverteenwoordiging ===
Eetsteurings word nie so dikwels aangemeld in pre-industriële, nieverwesterse lande, as in Westerse lande nie.
Weens die verskillende skoonheidstandaarde vir mans en vroue word mans selde as anoreksies gediagnoseer. Mans wat aan hulle liggame verander, doen dit oor die algemeen eerder om lenig en gespierd as skraal te wees. Daarbenewens voldoen mans wat andersins met anoreksie gediagnoseer sou word, moontlik ook nie aan die [[Diagnostiese en Statistiese Handleiding van Geestesteurings|DSM IV]]-kriteria vir LMI nie, aangesien hulle spiermassa het, maar baie min vet.<ref name="Bonci">{{cite journal|vauthors=Bonci CM, Bonci LJ, Granger LR, Johnson CL, Malina RM, Milne LW, Ryan RR, Vanderbunt EM|title=National athletic trainers' association position statement: Preventing, detecting, and managing disordered eating in athletes|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-athletic-training_2008-02_43_1/page/n81|journal=Journal of Athletic Training|volume=43|issue=1|pages=80–108|year=2008|pmid=18335017|pmc=2231403|doi=10.4085/1062-6050-43.1.80}}</ref> Mans- en vroueatlete word dikwels oorgesien as anoreksies.<ref name="Bonci"/> Geritualiseerde aktiwiteite soos inweging plaas klem op massa en kan die ontwikkeling van eetsteurings by kragatlete bevorder. Terwyl die gebruik van dieetpille 'n aanduiding van ongesonde gedrag en eetsteurings by vroue is, gebruik mans steroïede, wat ook op 'n beheptheid met hulle liggame en moontlike eetsteurings dui.<ref name="Rikani"/>
=== Etimologie ===
Die term is van Griekse oorsprong: ''an-'' (ἀν-, voorvoegsel wat op ontkenning dui) en ''orexis'' (ὄρεξις, "eetlus"), wat dus letterlik 'n verlies aan eetlus beteken.<ref>{{cite journal|vauthors=Klein DA, Walsh BT|title=Eating disorders: clinical features and pathophysiology|url=https://archive.org/details/sim_physiology-behavior_2004-04_81_2/page/359|journal=Physiol. Behav.|volume=81|issue=2|pages=359–74|year=2004|pmid=15159176|doi=10.1016/j.physbeh.2004.02.009}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Verdere leesstof ==
* <cite class="citation journal">Bailey AP, Parker AG, Colautti LA, Hart LM, Liu P, Hetrick SE (2014). </cite><cite class="citation journal">[//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4081733 "Mapping the evidence for the prevention and treatment of eating disorders in young people"]. ''J Eat Disord''. '''2''' (1): 5. [[Digitale objek-identifiseerder|doi]]:[[doi:10.1186/2050-2974-2-5|10.1186/2050-2974-2-5]]. PMC <span class="plainlinks">[//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4081733 4081733]</span>[[Lêer:Free-to-read lock 75.svg|skakel=|14x14px|free to read]]. </cite><cite class="citation journal">PMID [//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24999427 24999427].</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AAnorexia+nervosa&rft.atitle=Mapping+the+evidence+for+the+prevention+and+treatment+of+eating+disorders+in+young+people&rft.au=Colautti%2C+LA&rft.aufirst=AP&rft.au=Hart%2C+LM&rft.au=Hetrick%2C+SE&rft.aulast=Bailey&rft.au=Liu%2C+P&rft.au=Parker%2C+AG&rft.date=2014&rft.genre=article&rft_id=%2F%2Fwww.ncbi.nlm.nih.gov%2Fpmc%2Farticles%2FPMC4081733&rft_id=%2F%2Fwww.ncbi.nlm.nih.gov%2Fpmc%2Farticles%2FPMC4081733&rft_id=info%3Adoi%2F10.1186%2F2050-2974-2-5&rft_id=info%3Apmid%2F24999427&rft.issue=1&rft.jtitle=J+Eat+Disord&rft.pages=5&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.volume=2"> </span>
* <cite class="citation journal">Coelho GM, Gomes AI, Ribeiro BG, Soares Ede A (2014). </cite><cite class="citation journal">[//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4026548 "Prevention of eating disorders in female athletes"]. ''Open Access J Sports Med''. '''5''': 105–13. [[Digitale objek-identifiseerder|doi]]:[[doi:10.2147/OAJSM.S36528|10.2147/OAJSM.S36528]]. PMC <span class="plainlinks">[//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4026548 4026548]</span>[[Lêer:Free-to-read lock 75.svg|skakel=|14x14px|free to read]]. </cite><cite class="citation journal">PMID [//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24891817 24891817].</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AAnorexia+nervosa&rft.atitle=Prevention+of+eating+disorders+in+female+athletes&rft.aufirst=GM&rft.au=Gomes%2C+AI&rft.aulast=Coelho&rft.au=Ribeiro%2C+BG&rft.au=Soares+Ede%2C+A&rft.date=2014&rft.genre=article&rft_id=%2F%2Fwww.ncbi.nlm.nih.gov%2Fpmc%2Farticles%2FPMC4026548&rft_id=%2F%2Fwww.ncbi.nlm.nih.gov%2Fpmc%2Farticles%2FPMC4026548&rft_id=info%3Adoi%2F10.2147%2FOAJSM.S36528&rft_id=info%3Apmid%2F24891817&rft.jtitle=Open+Access+J+Sports+Med&rft.pages=105-13&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.volume=5"> </span>
* <cite class="citation journal">Luca A, Luca M, Calandra C (2015). </cite><cite class="citation journal">[//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4306473 "Eating Disorders in Late-life"]. ''Aging Dis''. '''6''' (1): 48–55. [[Digitale objek-identifiseerder|doi]]:[[doi:10.14336/AD.2014.0124|10.14336/AD.2014.0124]]. PMC <span class="plainlinks">[//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4306473 4306473]</span>[[Lêer:Free-to-read lock 75.svg|skakel=|14x14px|free to read]]. </cite><cite class="citation journal">PMID [//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/25657852 25657852].</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AAnorexia+nervosa&rft.atitle=Eating+Disorders+in+Late-life&rft.au=Calandra%2C+C&rft.aufirst=A&rft.aulast=Luca&rft.au=Luca%2C+M&rft.date=2015&rft.genre=article&rft_id=%2F%2Fwww.ncbi.nlm.nih.gov%2Fpmc%2Farticles%2FPMC4306473&rft_id=%2F%2Fwww.ncbi.nlm.nih.gov%2Fpmc%2Farticles%2FPMC4306473&rft_id=info%3Adoi%2F10.14336%2FAD.2014.0124&rft_id=info%3Apmid%2F25657852&rft.issue=1&rft.jtitle=Aging+Dis&rft.pages=48-55&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.volume=6"> </span>
== Eksterne skakels ==
* [http://www.anad.org/ National Association of Anorexia Nervosa and Associated Disorders]
* [http://www.edreferral.com/ International Eating Disorder Referral and Information Center]
* [http://www.nhsdirect.nhs.uk/articles/article.aspx?articleId=27 Anorexia nervosa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913200041/http://www.nhsdirect.nhs.uk/articles/article.aspx?articleId=27 |date=13 September 2008 }}
* [http://www.div12.org/psychological-treatments/disorders/anorexia-nervosa/ Society of Clinical Psychology--Anorexia]
[[Kategorie:Eetsteurings]]
gxxx6tmy14m03luqny209qr5hzrtlqh
Endokriene stelsel
0
122289
3373224
3372019
2026-11-16T16:46:21Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373224
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas anatomie
| kop = Endokriene stelsel
| latyn = ''Systema endocrinum''
| beeld = Endocrine central nervous en.svg
| beeldgrootte = 260px
| onderskrif = Endokriene kliere in die menslike kop en nek, en hul hormone.
}}
Die '''endokriene stelsel'''<ref name="Hopkins">{{Verwys web |titel=Anatomy of the Endocrine System |url=https://www.hopkinsmedicine.org/health/wellness-and-prevention/anatomy-of-the-endocrine-system |argief-url=https://web.archive.org/web/20220614143355/https://www.hopkinsmedicine.org/health/wellness-and-prevention/anatomy-of-the-endocrine-system |argiefdatum=14 Junie 2022 |url-status=lewendig |webwerf=Johns Hopkins Medicine |datum=19 November 2019 |besoekdatum=14 Junie 2022 |taal=en}}</ref> is die versameling [[klier]]e van ’n [[organisme]] wat [[hormone]] direk in die [[bloedvat]]stelsel afskei sodat dit na afgeleë [[Orgaan|organe]] gestuur kan word en daar hul werking kan reguleer. Die woord "endokrien" kom van die [[Grieks]]e woorde ἐνδο- ''endo-'', "binne", en κρίνειν ''krinein'', "om te skei".
Die belangrikste endokriene kliere is die pynappel-, skild-, byskild-, adrenalien- en pituïtêre kliere, die [[pankreas]], die [[eierstok]]ke en die [[testikel]]s. Die studie van die endokriene stelsel en sy siektes staan as endokrinologie bekend, ’n vertakking van die interne geneeskunde.<ref name="Marieb">{{Verwys boek |van=Marieb |voornaam=Elaine |titel=Anatomy & physiology |uitgewer=Pearson Education, Inc |plek=Glenview, IL |jaar=2014 |isbn=978-0-321-86158-0 |taal=en}}</ref>
Hormone reguleer onder meer die [[metabolisme]], groei, [[voortplanting]] en gemoed. Endokriene siektes soos [[Diabetes|diabetes mellitus]] is algemeen. ’n Neuro-endokriene stelsel is by alle [[dier]]e met ’n senuweestelsel gevind.
== Werking ==
Die endokriene stelsel verskil van die [[eksokriene stelsel]], wat hormone deur buise na buite die liggaam afskei, en van parakriene seine, wat oor ’n relatief kort afstand tussen selle beweeg.<ref name="Marieb" /> Dit is ’n inligtingseinstelsel soos die [[senuweestelsel]], maar die meganisme en uitwerking daarvan verskil. Die endokriene stelsel se uitwerking word stadig geïnisieer en is langdurig, van ’n paar uur tot weke. Die senuweestelsel, daarenteen, stuur inligting baie vinnig en die reaksies is gewoonlik kortdurig. In [[gewerweldes]] is die [[hipotalamus]] die sentrale beheersentrum van alle endokriene stelsels.
Die menslike endokriene stelsel bestaan uit verskeie substelsels wat deur terugvoerlusse werk, en verskeie van die belangrikste word deur die hipotalamus en die [[hipofise]] bemiddel.<ref name="Sherwood">{{Verwys boek |outeur=Sherwood, L. |titel=Human Physiology: From Cells to Systems |url=https://archive.org/details/humanphysiologyf00sher |url-toegang=registrasie |uitgewer=Wadsworth Pub Co |jaar=1997 |isbn=978-0-495-39184-5 |taal=en}}</ref> Kliere wat mekaar in ’n reeks aanstuur, word dikwels ’n as genoem.<ref name="Marieb" />
{| class="wikitable"
|+ Belangrike terugvoerstelsels<ref name="Sherwood" />
! Stelsel !! Hormone
|-
| Hipotalamus-hipofise-skildklier-as || TRH → TSH → T<sub>3</sub>/T<sub>4</sub>
|-
| Hipotalamus-hipofise-geslagsklier-as || GnRH → LH/FSH → geslagshormone
|-
| Hipotalamus-hipofise-bynier-as || CRH → ACTH → kortisol
|-
| Renien-angiotensien-aldosteroon-stelsel || renien → angiotensien → aldosteroon
|-
| [[Homeostase|Energiehomeostase]] || leptien teenoor grelien
|}
Spesiale kenmerke van endokriene kliere is gewoonlik hul buislose aard, hul vaatrykheid en die teenwoordigheid van intrasellulêre holtes of korreltjies waarin die hormone geberg word. In teenstelling hiermee is eksokriene kliere, soos spoeg-, sweet- en melkkliere en die submukosale kliere van die [[spysverteringstelsel|spysverteringskanaal]], minder vaatryk en het hulle buise of ’n hol lumen.<ref name="Marieb" />
Benewens die gespesialiseerde endokriene organe het baie ander organe wat deel van ander liggaamstelsels is, soos die [[lewer]], [[nier]]e, [[hart]], [[been|bene]] en [[geslagsklier]]e, sekondêre endokriene funksies.<ref name="Marieb" /> So skei die niere endokriene hormone soos [[eritropoiëtien]]<ref name="Marieb" /> en [[renien]] af.
=== Hormone ===
{{Hoofartikel|Hormoon}}
Hormone dra boodskappe tussen organe en [[weefsel]]s oor en reguleer so [[fisiologie|fisiologiese]] prosesse en [[gedrag]], soos die spysvertering, [[asemhaling]], weefselfunksie, sintuiglike waarneming, [[slaap]], uitskeiding, laktasie, [[stres]], groei en ontwikkeling en beweging.<ref name="Neave">{{Verwys boek |outeur=Neave N |titel=Hormones and behaviour: a psychological approach |jaar=2008 |uitgewer=Cambridge Univ. Press |plek=Cambridge |isbn=978-0-521-69201-4 |taal=en}}
* {{Verwys vaktydskrif |outeur=Claire L. Gibson |titel=Hormones and Behaviour: A Psychological Approach |vaktydskrif=Perspectives in Biology and Medicine |tipe=Resensie |volume=53 |nommer=1 |bladsye=152-155 |jaar=2010 |doi=10.1353/pbm.0.0141 |s2cid=72100830 |url=http://muse.jhu.edu/journals/pbm/summary/v053/53.1.gibson.html |argief-url=https://web.archive.org/web/20160305072253/http://muse.jhu.edu/journals/pbm/summary/v053/53.1.gibson.html |argiefdatum=5 Maart 2016 |url-status=lewendig |url-toegang=intekening |taal=en}}</ref><ref name="MedlinePlus">{{Verwys web |titel=Hormones |url=https://www.medlineplus.gov/hormones.html |argief-url=https://web.archive.org/web/20261106003335/https://www.medlineplus.gov/hormones.html |argiefdatum=6 November 2026 |url-status=lewendig |webwerf=MedlinePlus |uitgewer=U.S. National Library of Medicine |taal=en}}</ref> Hormone kan aminosuurkomplekse, [[steroïed]]e, eikosanoïede, leukotriëne of prostaglandiene wees.<ref name="Marieb" />
=== Seinwyses ===
Sommige endokrinoloë en klinici reken die parakriene stelsel as deel van die endokriene stelsel, maar daaroor bestaan daar nie eenstemmigheid nie. Parakriene stowwe werk stadiger, en hul teikens is selle in dieselfde weefsel of orgaan. ’n Voorbeeld daarvan is somatostatien, wat deur sommige selle van die pankreas afgeskei word en op ander pankreasselle inwerk.<ref name="Marieb" />
By jukstakriene sein word die boodskap deur die oligosakkaried-, lipied- of [[proteïen]]komponente van ’n selmembraan oorgedra, en dit kan óf die sel wat dit uitstuur óf die selle direk langsaan beïnvloed.<ref name="Gilbert">{{Verwys boek |outeur=Gilbert F |datum=2000 |hoofstuk=Juxtacrine Signaling |titel=Developmental Biology |uitgawe=6de |plek=Sunderland, MA |uitgewer=Sinauer Associates |isbn=0-87893-243-7 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10072/ |argief-url=https://web.archive.org/web/20250417070156/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10072/ |argiefdatum=17 April 2025 |url-status=lewendig |taal=en}}</ref> Dit vind plaas tussen aangrensende selle waarvan breë kolle plasmamembraan dig teen mekaar lê en deur transmembraankanale, die konneksone, verbind is. Die gaping tussen die selle is gewoonlik net 2 tot 4 nm.<ref name="Vander">{{Verwys boek |titel=Vander's Human Physiology: the mechanisms of body function |van=Vander |voornaam=Arthur |uitgewer=McGraw-Hill Higher Education |jaar=2008 |isbn=978-0-07-304962-5 |plek=Boston |url=https://archive.org/details/isbn_9780071283663 |taal=en}}</ref>{{Rp|332-333}}
== Kliere en selle ==
[[Lêer:Blausen 0345 EndocrineSystem Female2.png|duimnael|Die endokriene stelsel van ’n vrou]]
[[Lêer:Blausen 0346 EndocrineSystem Male2.png|duimnael|Die endokriene stelsel van ’n man]]
Die [[skildklier]] skei tiroksien af, die hipofise [[groeihormoon]], die pynappelklier melatonien, die testikels [[testosteroon]] en die eierstokke estrogeen en progesteroon.<ref name="Gardner">{{Verwys boek |van1=Gardner |van2=Shoback |titel=Greenspan's Basic and Clinical Endocrinology |uitgewer=McGraw Hill / Medical |jaar=2017 |isbn=978-1259589287 |uitgawe=10de |bladsye=49-68 |taal=en}}</ref> Ander endokriene kliere is die timus, die [[bynier]]e met hul bynierskors en byniermurg, en die Leydig-selle van die testikels.<ref name="Britannica">{{Verwys web |titel=Leydig cell {{!}} anatomy |url=https://www.britannica.com/science/Leydig-cell |argief-url=https://web.archive.org/web/20220614143355/https://www.britannica.com/science/Leydig-cell |argiefdatum=14 Junie 2022 |url-status=lewendig |besoekdatum=14 Junie 2022 |webwerf=Britannica |taal=en}}</ref>
=== Hipotalamus en hipofise ===
Die hipotalamus is ’n sleutelreguleerder van die outonome senuweestelsel. Dit het drie stelle endokriene uitsette, naamlik die magnosellulêre stelsel, die parvosellulêre stelsel en outonome ingryping; die magnosellulêre stelsel is by die uitskeiding van oksitosien of vasopressien betrokke.<ref name="Saper">{{Verwys vaktydskrif |outeur1=Clifford B. Saper |outeur2=Bradford B. Lowell |titel=The Hypothalamus |vaktydskrif=Current Biology |datum=1 Desember 2014 |volume=24 |nommer=23 |bladsye=R1111-6 |doi=10.1016/j.cub.2014.10.023 |pmid=25465326 |s2cid=18782796 |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2814%2901299-8 |argief-url=https://web.archive.org/web/20230119083907/https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2814%2901299-8 |argiefdatum=19 Januarie 2023 |url-status=lewendig |doi-toegang=vry |bibcode=2014CBio...24R1111S |url-toegang=intekening |taal=en}}</ref>
Die hipofise bestaan uit twee dele, die voorste en die agterste hipofise. Die voorste hipofise se hoofrol is om tropiese hormone te maak en af te skei, soos TSH, ACTH, groeihormoon (GH), LH en FSH.<ref name="Molina">{{Verwys boek |url=https://accessmedicine.mhmedical.com/content.aspx?bookid=507§ionid=42540503 |argief-url=https://web.archive.org/web/20250318043657/https://accessmedicine.mhmedical.com/content.aspx?bookid=507§ionid=42540503 |argiefdatum=18 Maart 2025 |url-status=lewendig |titel=Endocrine Physiology |uitgewer=McGraw Hill |jaar=2013 |redakteur=Patricia E. Molina |uitgawe=4de |hoofstuk=Chapter 3. Anterior Pituitary Gland |taal=en}}</ref> Die agterste hipofise maak self geen hormone nie, maar berg en skei twee hormone af wat in die hipotalamus gesintetiseer word: antidiuretiese hormoon (ADH), uit die supraoptiese kern, en oksitosien, uit die paraventrikulêre kern. ADH help die liggaam om water terug te hou, wat belangrik is vir die homeostatiese balans tussen die opgeloste stowwe in die bloed en water. Oksitosien lei baarmoedersametrekkings in, stimuleer die melkafskeiding en maak ejakulasie moontlik.<ref name="Patel">{{Verwys boek |titel=StatPearls |hoofstuk=Physiology, Posterior Pituitary |hoofstuk-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK526130/ |jaar=2021 |uitgewer=StatPearls |pmid=30252386 |van1=Patel |voornaam1=H. |van2=Jessu |voornaam2=R. |van3=Tiwari |voornaam3=V. |taal=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK526130/ |argief-url=https://web.archive.org/web/20260929090500/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK526130/ |argiefdatum=2026-09-29 |besoekdatum=2025-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref>
=== Byskildkliere ===
Die byskildkliere maak paratiroïedhormoon en skei dit af wanneer die kalsiumvlak laag is. Hul [[epiteelweefsel|epiteelselle]] kry ’n ryk bloedtoevoer uit die onderste en boonste skildklierslagaar. Paratiroïedhormoon werk op die bene, die niere en die spysverteringskanaal in om die terugresorpsie van [[kalsium]] en die uitskeiding van [[fosfaat]] te verhoog. Dit stimuleer ook die omsetting van [[vitamien D]] na sy aktiefste vorm, 1,25-dihidroksievitamien D<sub>3</sub>, wat die opname van kalsium in die spysverteringskanaal verder bevorder.<ref name="Marieb" />
=== Pankreas ===
Die alfaselle in die eilande van die pankreas maak glukagon en skei dit af om die bloedsuiker [[Homeostase|homeostaties]] te hou. Wanneer die bloedsuiker laag is, stimuleer glukagon die lewer om suiker uit sy [[glikogeen]]voorraad in die bloed vry te stel, sodat die bloedsuiker weer tot normale vlakke styg.<ref name="Quesada">{{Verwys vaktydskrif |van1=Quesada |voornaam1=Ivan |datum=2008 |titel=Physiology of the pancreatic α-cell and glucagon secretion: role in glucose homeostasis and diabetes |url=https://joe.bioscientifica.com/view/journals/joe/199/1/5.xml |argief-url=https://web.archive.org/web/20260104220324/https://joe.bioscientifica.com/view/journals/joe/199/1/5.xml |argiefdatum=4 Januarie 2026 |url-status=lewendig |vaktydskrif=Journal of Endocrinology |volume=199 |nommer=1 |bladsye=5-19 |doi=10.1677/JOE-08-0290 |pmid=18669612 |doi-toegang=vry |taal=en}}</ref> Betaselle maak 60% van die selle in die eilande uit en hou saam met die alfaselle die [[glukose]]vlak in die liggaam in stand. Wanneer die bloedsuiker hoog is, skei hulle [[insulien]] af, ’n hormoon wat die bloedsuiker verlaag deurdat dit selle help om glukose op te neem en te metaboliseer en die lewer keer om nog glukose vry te stel. Insulien het ook ander metaboliese funksies: dit laat spierselle [[aminosuur|aminosure]] opneem en rem die afbreek en vrystelling van vette.<ref name="Yau">{{Verwys vaktydskrif |van1=Yau |voornaam1=Belinda |van2=Kebede |voornaam2=Melkam A. |titel=Islet Biology and Metabolism |vaktydskrif=Metabolites |volume=11 |nommer=11 |jaar=2021 |bladsye=786 |doi=10.3390/metabo11110786 |doi-toegang=vry |pmid=34822444 |pmc=8619344 |taal=en}}</ref>
== Siektes ==
Siektes van die endokriene stelsel kom algemeen voor; voorbeelde is diabetes mellitus, skildkliersiektes en [[obesiteit]].<ref name="Harrison">{{Verwys boek |voornaam1=Dennis L |van1=Kasper |voornaam2=Tinsley Randolph |van2=Harrison |titel=Harrison's Principles of Internal Medicine |url=https://archive.org/details/harrisonsprincip00kasp |url-toegang=beperk |uitgewer=McGraw Hill |jaar=2005 |bladsy=2074 |isbn=978-0-07-139140-5 |taal=en}}</ref> Endokrinopatieë word as primêr, sekondêr of tersiêr ingedeel. Primêre endokriene siekte rem die werking van die kliere verder stroomaf. Sekondêre endokriene siekte dui op ’n probleem met die hipofise, en tersiêre endokriene siekte hang met ’n disfunksie van die hipotalamus en sy vrystellingshormone saam.<ref name="Macksey">{{Verwys boek |titel=Surgical procedures and anesthetic implications: a handbook for nurse anesthesia practice |van=Macksey |voornaam=Lynn Fitzgerald |datum=2012 |uitgewer=Jones & Bartlett Learning |isbn=978-0-7637-8057-9 |plek=Sudbury, MA |bladsye=479 |oclc=632070527 |taal=en}}</ref>
Endokriene, parakriene en outokriene seine hou almal met selvermeerdering verband, een van die stappe wat vir die ontstaan van [[kanker]] nodig is. Die estrogeenreseptor is byvoorbeeld by sekere soorte [[borskanker]] betrokke.<ref name="Bhowmick">{{Verwys vaktydskrif |outeurs=Bhowmick NA, Chytil A, Plieth D, Gorska AE, Dumont N, Shappell S, Washington MK, Neilson EG, Moses HL |titel=TGF-beta signaling in fibroblasts modulates the oncogenic potential of adjacent epithelia |vaktydskrif=Science |volume=303 |nommer=5659 |bladsye=848-51 |datum=Februarie 2004 |pmid=14764882 |doi=10.1126/science.1090922 |bibcode=2004Sci...303..848B |s2cid=1703215 |taal=en}}</ref>
Ander algemene siektes wat uit endokriene disfunksie voortspruit, is die siekte van Addison, die siekte van Cushing en die siekte van Graves. Die siektes van Cushing en Addison behels ’n disfunksie van die byniere, wat primêre of sekondêre oorsake kan hê en tot hiperkortisolisme of hipokortisolisme kan lei. By die siekte van Cushing skei ’n adenoom van die hipofise te veel adrenokortikotropiese hormoon (ACTH) af, wat die byniere stimuleer en uiteindelik endogene hiperkortisolisme veroorsaak.<ref name="Buliman">{{Verwys vaktydskrif |outeurs=Buliman A, Tataranu LG, Paun DL, Mirica A, Dumitrache C |titel=Cushing's disease: a multidisciplinary overview of the clinical features, diagnosis, and treatment |vaktydskrif=Journal of Medicine and Life |volume=9 |nommer=1 |bladsye=12-18 |jaar=2016 |pmid=27974908 |pmc=5152600 |taal=en}}</ref> Kliniese tekens daarvan sluit obesiteit, ’n maangesig en hirsutisme in.<ref name="Vander" />{{Rp|345-347}} Die siekte van Addison is hipokortisolisme wat deur bynierontoereikendheid veroorsaak word. Bynierontoereikendheid is ernstig omdat dit die liggaam se vermoë verswak om die bloeddruk en bloedsuiker te handhaaf, ’n defek wat noodlottig kan wees.<ref name="Inder">{{Verwys vaktydskrif |outeurs=Inder WJ, Meyer C, Hunt PJ |titel=Management of hypertension and heart failure in patients with Addison's disease |vaktydskrif=Clinical Endocrinology |volume=82 |nommer=6 |bladsye=789-92 |datum=Junie 2015 |pmid=25138826 |doi=10.1111/cen.12592 |s2cid=13552007 |taal=en}}</ref>
By die siekte van Graves is die skildklier, wat die hormone T<sub>3</sub> en T<sub>4</sub> maak, oormatig aktief.<ref name="Vander" />{{Rp|345-347}} Die gevolge wissel van oormatige sweet, moegheid, hitte-onverdraagsaamheid en [[hipertensie|hoë bloeddruk]] tot swelling van die oë, wat rooiheid en opgeswollenheid en in seldsame gevalle swakker of dubbele sig veroorsaak.<ref name="Vander" />{{Rp|332-333}}
=== Siektelas ===
[[Lêer:Endocrine disorders world map - DALY - WHO2002.svg|duimnael|450px|links|Gestremdheidaangepaste lewensjare weens endokriene siektes per 100 000 inwoners in 2002<ref name="WHO2002">{{Verwys web |jaar=2002 |titel=Mortality and Burden of Disease Estimates for WHO Member States in 2002 |url=https://www.who.int/entity/healthinfo/statistics/bodgbddeathdalyestimates.xls |argief-url=https://web.archive.org/web/20200101161615/https://www.who.int/entity/healthinfo/statistics/bodgbddeathdalyestimates.xls |argiefdatum=1 Januarie 2020 |webwerf=World Health Organization |formaat=xls |taal=en}}</ref>]]
{{Div col|small=yes|colwidth=10em}}
{{Legend|#b3b3b3|geen data nie}}
{{Legend|#ffff65|minder as 80}}
{{Legend|#fff200|80-160}}
{{Legend|#ffdc00|160-240}}
{{Legend|#ffc600|240-320}}
{{Legend|#ffb000|320-400}}
{{Legend|#ff9a00|400-480}}
{{Legend|#ff8400|480-560}}
{{Legend|#ff6e00|560-640}}
{{Legend|#ff5800|640-720}}
{{Legend|#ff4200|720-800}}
{{Legend|#ff2c00|800-1000}}
{{Legend|#cb0000|meer as 1000}}
{{Div col end}}
’n Gestremdheidaangepaste lewensjaar (DALY, ''disability-adjusted life year'') is ’n maatstaf van die totale siektelas. Dit tel die lewensjare wat weens vroeë dood verlore gaan en die jare wat met ’n gestremdheid geleef word, aangepas vir die erns daarvan, bymekaar. Hoe laer die DALY-syfer, hoe kleiner is die las wat endokriene siektes in ’n land veroorsaak.<ref name="WHO-DALY">{{Verwys web |titel=Age-standardized DALYs (per 100,000 population) |webwerf=World Health Organization (WHO) |url=https://www.who.int/data/gho/indicator-metadata-registry/imr-details/157 |argief-url=https://web.archive.org/web/20250613012515/https://www.who.int/data/gho/indicator-metadata-registry/imr-details/157 |argiefdatum=13 Junie 2025 |url-status=lewendig |besoekdatum=8 Maart 2025 |taal=en}}</ref>
{{clear}}
== Ander diere ==
’n Neuro-endokriene stelsel is by alle diere met ’n senuweestelsel waargeneem, en alle gewerweldes het ’n hipotalamus-hipofise-as.<ref name="Hartenstein">{{Verwys vaktydskrif |outeurs=Hartenstein V |titel=The neuroendocrine system of invertebrates: a developmental and evolutionary perspective |vaktydskrif=The Journal of Endocrinology |volume=190 |nommer=3 |bladsye=555-70 |datum=September 2006 |pmid=17003257 |doi=10.1677/joe.1.06964 |doi-toegang=vry |taal=en}}</ref> Alle gewerweldes het ’n skildklier, wat by [[amfibieë]] ook noodsaaklik is vir die [[gedaantewisseling]] van die [[larwe]] na die volwasse vorm.<ref name="Dickhoff">{{Verwys vaktydskrif |voornaam1=Walton W. |van1=Dickhoff |voornaam2=Douglas S. |van2=Darling |jaar=1983 |titel=Evolution of Thyroid Function and Its Control in Lower Vertebrates |vaktydskrif=American Zoologist |volume=23 |nommer=3 |bladsye=697-707 |jstor=3882951 |doi=10.1093/icb/23.3.697 |doi-toegang=vry |taal=en}}</ref><ref name="Galton">{{Verwys vaktydskrif |van=Galton |voornaam=Valerie Anne |titel=The Role of Thyroid Hormone in Amphibian Development |vaktydskrif=Integrative and Comparative Biology |datum=1 Januarie 1988 |volume=28 |nommer=2 |bladsye=309-18 |jstor=3883279 |doi=10.1093/icb/28.2.309 |doi-toegang=vry |taal=en}}</ref> Alle gewerweldes het bynierweefsel, maar net by [[soogdier]]e is dit in lae georden.<ref name="Pohorecky">{{Verwys vaktydskrif |outeurs=Pohorecky LA, Wurtman RJ |titel=Adrenocortical control of epinephrine synthesis |vaktydskrif=Pharmacological Reviews |volume=23 |nommer=1 |bladsye=1-35 |datum=Maart 1971 |doi=10.1016/S0031-6997(25)06886-3 |pmid=4941407 |taal=en}}</ref> Alle gewerweldes het ’n vorm van ’n renien-angiotensien-as, en by alle [[Tetrapoda|viervoetiges]] is aldosteroon die primêre mineralokortikoïed.<ref name="Wilson">{{Verwys vaktydskrif |outeurs=Wilson JX |titel=The renin-angiotensin system in nonmammalian vertebrates |vaktydskrif=Endocrine Reviews |volume=5 |nommer=1 |bladsye=45-61 |jaar=1984 |pmid=6368215 |doi=10.1210/edrv-5-1-45 |taal=en}}</ref><ref name="Colombo">{{Verwys vaktydskrif |outeurs=Colombo L, Dalla Valle L, Fiore C, Armanini D, Belvedere P |titel=Aldosterone and the conquest of land |vaktydskrif=Journal of Endocrinological Investigation |volume=29 |nommer=4 |bladsye=373-9 |datum=April 2006 |pmid=16699307 |doi=10.1007/bf03344112 |s2cid=25316873 |taal=en}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
*[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Endocrine system|Engelse Wikipedia]]
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Endokriene stelsel| ]]
7dxpxn6d0c9utjh57j2s113fazqvd99
Katalase
0
126092
3373305
3359513
2026-11-16T20:25:30Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373305
wikitext
text/x-wiki
'''Katalase''' is 'n [[ensiem]] wat in byna alle lewende organismes wat aan suurstof blootgestel is, soos [[Bakterie|bakterieë]], plante en diere gevind word. Dit [[Katalisator|kataliseer]] die opbreek van [[waterstofperoksied]] in [[water]] en [[suurstof]].<ref name="pmid14745498">{{cite journal|vauthors=Chelikani P, Fita I, Loewen PC|title=Diversity of structures and properties among catalases|url=https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_2004-01_61_2/page/192|journal=Cellular and Molecular Life Sciences|volume=61|issue=2|pages=192–208|date=January 2004|pmid=14745498|doi=10.1007/s00018-003-3206-5}}</ref> Dit het 'n baie belangrike funksie om die sel teen [[Oksidatiewe stres|oksidatiewe skade]] deur reaktiewe suurstof spesies (ROS) te beskerm. Katalase het een van die hoogste omsetgetalle van enige ensiem; een katalase molekule kan miljoene waterstofperoksied molekules per sekonde in water en suurstof omsit.<ref>{{cite web |title=Catalase |author=Goodsell DS |work=Molecule of the Month |publisher=RCSB Protein Data Bank |url=http://pdb101.rcsb.org/motm/57 |date=1 September 2004 |access-date=23 Augustus 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508064930/http://pdb101.rcsb.org/motm/57 |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Katalase is 'n tetrameriese proteïen: dit bestaan uit vier polypeptiedkettings, wat elkeen meer as 500 [[Aminosuur|aminosure]] lank is.<ref name="Boon_a">{{cite web |vauthors=Boon EM, Downs A, Marcey D |title=Catalase: H<sub>2</sub>O<sub>2</sub>: H<sub>2</sub>O<sub>2</sub> Oxidoreductase |work=Catalase Structural Tutorial Text |url=http://biology.kenyon.edu/BMB/Chime/catalase/frames/cattx.htm |access-date=11 Februarie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022191235/http://biology.kenyon.edu/BMB/Chime/catalase/frames/cattx.htm |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Dit bevat vier ysterbevattende heemgroepe wat die ensiem toelaat om met die waterstofperoksied te reageer. Die optimale [[pH]] vir menslike katalase is ongeveer 7,<ref name="Maehly_1954">{{cite journal|vauthors=Maehly AC, Chance B|title=The assay of catalases and peroxidases|journal=Methods of Biochemical Analysis|volume=1|pages=357–424|year=1954|pmid=13193536|doi=10.1002/9780470110171.ch14|isbn=978-0-470-11017-1|series=Methods of Biochemical Analysis}}</ref> maar dit het 'n redelik breë maksimum: die tempo van die reaksie verander nie wesentlik tussen pH 6.8 en 7.5 nie.<ref name="pmid6727660">{{cite journal|vauthors=Aebi H|title=Catalase in vitro|journal=Methods in Enzymology|volume=105|pages=121–6|year=1984|pmid=6727660|doi=10.1016/S0076-6879(84)05016-3|isbn=978-0-12-182005-3|series=Methods in Enzymology}}</ref> Die optimale pH ander katalases wissel tussen 4 en 11, afhangende van die organisme.<ref name="urlEC 1.11.1.6 - catalase">{{cite web|url=http://www.brenda-enzymes.org/php/result_flat.php4?ecno=1.11.1.6&Suchword=&organism%5B%5D=&show_tm=0|title=EC 1.11.1.6 - catalase|format=|work=BRENDA: The Comprehensive Enzyme Information System|publisher=Department of Bioinformatics and Biochemistry, Technische Universität Braunschweig|accessdate=2009-05-26}}</ref> Die optimale temperatuur verskil ook tussen spesies.<ref name="Bucknell">{{cite web |title=A Quantitative Enzyme Study; CATALASE |vauthors=Toner K, Sojka G, Ellis R |publisher=bucknell.edu |url=http://www.facstaff.bucknell.edu/toner/gb/lab121/labs34.html |access-date=11 Februarie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20000612104029/http://www.facstaff.bucknell.edu/toner/gb/lab121/labs34.html |archive-date=12 Junie 2000 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
== Struktuur ==
Menslike katalase vorm 'n tetrameer bestaande uit vier subeenhede, waarvan elkeen konseptueel verdeel kan word in vier domeine.<ref name="Putnam_2000">{{cite journal|vauthors=Putnam CD, Arvai AS, Bourne Y, Tainer JA|title=Active and inhibited human catalase structures: ligand and NADPH binding and catalytic mechanism|url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2000-02-11_296_1/page/295|journal=Journal of Molecular Biology|volume=296|issue=1|pages=295–309|date=February 2000|pmid=10656833|doi=10.1006/jmbi.1999.3458}}</ref> Die uitgebreide kern van elke subeenheid bestaan uit 'n antiparallelle b-vat (b1-8) met agt stringe, aan die een kant verbind met b-vat lusse aan die een kant, en a9 lusse aan die ander kant. 'n Heliese domein aan die een punt van die b-vat bestaan uit vier C-terminale helikse (a16, a17, a18, en a19) en vier helikse wat bestaan uit residue tussen b4 en b5 (a4, a5, a6 en a7). Alternatiewe splitsing kan tot verskillende proteïenvariante lei.
== Geskiedenis ==
Katalase is nie waargeneem nie totdat Louis Jacques Thénard in 1818 H<sub>2</sub>O<sub>2</sub> ([[Waterstofperoksied|waterstof peroksied]]) ontdek het, en voorgestel het dat die afbreek van waterstof peroksied deur 'n onbekende stof veroorsaak word. In 1900 het Oscar Loew die naam "katalase" vir die ensiem gegee, en gevind dat dit in baie plante en diere voorkom.<ref name="pmid17751716">{{cite journal|vauthors=Loew O|title=A New Enzyme of General Occurrence in Organisms|journal=Science|volume=11|issue=279|pages=701–2|date=May 1900|pmid=17751716|doi=10.1126/science.11.279.701|bibcode=1900Sci....11..701L|jstor=1625707}}</ref> In 1937 is katalase deur James B. Sumner en Alexander Dounce uit beeslewer gekristalliseer,<ref name="pmid17776781">{{cite journal|vauthors=Sumner JB, Dounce AL|title=Crystalline Catalase|url=https://archive.org/details/sim_science_1937-04-09_85_2206/page/366|journal=Science|volume=85|issue=2206|pages=366–7|date=April 1937|pmid=17776781|doi=10.1126/science.85.2206.366|bibcode=1937Sci....85..366S}}</ref> en die molekulêre gewig is in 1938 bepaal.<ref name="pmid17831682">{{cite journal|vauthors=Sumner JB, Gralén N|title=The Molecular Weight Of Crystalline Catalase|url=https://archive.org/details/sim_science_1938-03-25_87_2256/page/283|journal=Science|volume=87|issue=2256|pages=284|date=March 1938|pmid=17831682|doi=10.1126/science.87.2256.284|bibcode=1938Sci....87..284S}}</ref>
Die [[aminosuur]] volgorde van bees katalase is in 1969 bepaal,<ref name="pmid4892021">{{cite journal|vauthors=Schroeder WA, Shelton JR, Shelton JB, Robberson B, Apell G|title=The amino acid sequence of bovine liver catalase: a preliminary report|url=https://archive.org/details/archives-of-biochemistry-and-biophysics_1969-05_131_2/page/653|journal=Archives of Biochemistry and Biophysics|volume=131|issue=2|pages=653–5|date=May 1969|pmid=4892021|doi=10.1016/0003-9861(69)90441-X}}</ref> en die drie-dimensionele struktuur in 1981.<ref name="pmid7328661">{{cite journal|vauthors=Murthy MR, Reid TJ, Sicignano A, Tanaka N, Rossmann MG|title=Structure of beef liver catalase|url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1981-10-25_152_2/page/465|journal=Journal of Molecular Biology|volume=152|issue=2|pages=465–99|date=October 1981|pmid=7328661|doi=10.1016/0022-2836(81)90254-0}}</ref>
== Funksie ==
=== Aksie ===
Katalase kataliseer die volgende reaksie:
: 2 H<sub>2</sub>O<sub>2</sub> → 2 H<sub>2</sub>O + O<sub>2</sub>
Die teenwoordigheid van katalase in 'n weefsel of mikrobiese monster kan aangetoon word deur [[Waterstofperoksied|waterstof peroksied]] by te voeg. Die produksie van [[suurstof]] kan kan waargeneem word deur die vorming van borrels. Hierdie maklike toets, wat met die blote oog gesien kan word, is moontlik as gevolg van katalase se hoë spesifieke aktiwiteit, wat tot 'n waarneembaar reaksie, asook die feit dat een van die produkte 'n gas is.
=== Molekulêre meganisme ===
Alhoewel die volledige meganisme van katalase nie tans bekend is nie, blyk die [[Chemiese reaksie|reaksie]] in twee stappe plaas te vind:
: H<sub>2</sub>O<sub>2</sub> + Fe(III)-E → H<sub>2</sub>O + O=Fe(IV)-E(.+)
: H<sub>2</sub>O<sub>2</sub> + O=Fe(IV)-E(.+) → H<sub>2</sub>O + Fe(III)-E + O<sub>2</sub><ref name=Boon_b>{{cite web |vauthors=Boon EM, Downs A, Marcey D |title=Proposed Mechanism of Catalase |work=Catalase: H<sub>2</sub>O<sub>2</sub>: H<sub>2</sub>O<sub>2</sub> Oxidoreductase: Catalase Structural Tutorial |url=http://biology.kenyon.edu/BMB/Chime/catalase/frames/cattx.htm#Proposed%20Mechanism%20of%20Catalase |access-date=11 Februarie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022191235/http://biology.kenyon.edu/BMB/Chime/catalase/frames/cattx.htm#Proposed%20Mechanism%20of%20Catalase |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
Hier verteenwoordig Fe()-E die [[yster]] sentrum van die ensiem se heemgroep. Fe(IV)-E(.+) is 'n mesomeriese vorm van Fe(V)-E, wat beteken dat die yster nie heeltemal geoksideer is na die +V toestand nie, maar 'n mate van elektrondigtheid vanaf die heemligand ontvang, wat 'n stabiliserende invloed het. Die heem word dan as 'n radikaalkatioon aangetoon (.+).
Sodra waterstofperoksied by die aktiewe setel ingaan, is daar 'n wisselwerking met die [[Aminosuur|aminosure]] Asn148 ([[asparagien]] op posisie 148) en [[histidien]] His75, wat veroorsaak dat 'n [[proton]] (waterstofioon) tussen die suurstofatome oorgedra word. Die vrye suurstofatoom koördineer met die heem, wat die nuutgeskape watermolekuul en Fe(IV)=O vrystel. Die Fe(IV)=O reageer dan met 'n tweede waterstofperoksiedmolekuul om Fe(III)-E te regenereer, en produseer water en suurstof. Die reaktiwiteit van die yster-sentrum kan verbeter word deur die teenwoordigheid van die fenolaatligand van Tyr358 in die vyfde koordinasie-posisie, wat die [[Redoksreaksie|oksidasie]] van die Fe(III) na Fe(IV) kan aanhelp. Die doeltreffendheid van die reaksie kan ook verbeter word deur die interaksie van His75 en Asn148 met tussenprodukte van die reaksie. In die algemeen kan die tempo van die reaksie deur die Michaelis-Menten vergelyking gemodelleer word.<ref name="urlRe: How does the concentration of hydrogen peroxide affect the reaction...">{{cite web |url=http://www.madsci.org/posts/archives/aug98/900981784.Bc.r.html |title=How does the concentration of hydrogen peroxide affect the reaction |author=Maass E |date=19 Julie 1998 |publisher=MadSci Network |access-date=2 Maart 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20010301044828/http://www.madsci.org/posts/archives/aug98/900981784.Bc.r.html |archive-date= 1 Maart 2001 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
Katalase kan ook die oksidasie deur [[waterstofperoksied]] kataliseer van verskeie metaboliete en gifstowwe, insluitend [[formaldehied]], [[mieresuur]], fenole, asetaldehied en [[Alkohol|alkohole]]. Dit geskied volgens die reaksie:
: H<sub>2</sub>O<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>R → 2H<sub>2</sub>O + R
Die presiese meganisme van hierdie reaksie is nog nie bekend nie.
Enige swaarmetaalioon, soos byvoorbeeld die koper katione in koper(II) sulfaat, kan as 'n nie-kompeterende inhibitor van katalase optree. [[Sianied]], daarteenoor, is 'n kompeterende inhibitor van katalase by hoë waterstofperoksiedkonsentrasies.<ref>{{Cite journal|date=August 1983|title=Steady-state kinetics of the catalase reaction in the presence of cyanide|url=https://archive.org/details/journal-of-biochemistry_1983-08_94_2/page/403|journal=Journal of Biochemistry|volume=94|issue=2|pages=403–8}}</ref>
Arsenaat tree egter as 'n aktiveerder op.<ref>{{Cite journal|date=October 2009|title=Characterization of glutathione reductase and catalase in the fronds of two Pteris ferns upon arsenic exposure|journal=Plant Physiology and Biochemistry|volume=47|issue=10|pages=960–5|doi=10.1016/j.plaphy.2009.05.009}}</ref> Die drie-dimensionele proteïenstruktuur van die geperoksideerde katalase tussenprodukte is bepaal en kan by die ''Protein Data Bank'' afgelaai word.
=== Sellulêre rol ===
Waterstofperoksied is 'n skadelike byproduk van vele normale metaboliese prosesse; om skade aan die selle en weefsels te verhoed, moet dit vinnig in ander, minder gevaarlike stowwe omskep word. Katalase word dus dikwels in selle gebruik om waterperoksied vinnig om te sit in minder-reaktiewe [[Suurstof|suurstofgas]] en water.<ref name="Gaetani_1996">{{Cite journal|date=February 1996|title=Predominant role of catalase in the disposal of hydrogen peroxide within human erythrocytes|url=https://archive.org/details/sim_blood_1996-02-15_87_4/page/1595|journal=Blood|volume=87|issue=4|pages=1595–9}}</ref>
Muise wat geneties gemanipuleer is om geen katalase te produseer nie, is aanvanklik fenotipies normaal,<ref name="Ho_2004">{{Cite journal|date=July 2004|title=Mice lacking catalase develop normally but show differential sensitivity to oxidant tissue injury|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2004-07-30_279_31/page/32804|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=279|issue=31|pages=32804–12|doi=10.1074/jbc.M404800200}}</ref> maar het later 'n verhoogde waarskynlikheid vir [[Obesiteit|vetsug]], vetterige lewer<ref name="pmid27939935">{{Cite journal|year=2017|title=Catalase deletion promotes prediabetic phenotype in mice|journal=Free Radical Biology & Medicine|volume=103|pages=48–56|doi=10.1016/j.freeradbiomed.2016.12.011}}</ref> en tipe 2 diabetes.<ref name="Góth_2012">{{cite journal|vauthors=Góth L, Nagy T|title=Acatalasemia and diabetes mellitus|journal=Archives of Biochemistry and Biophysics|volume=525|issue=2|pages=195–200|year=2012|pmid=22365890|doi=10.1016/j.abb.2012.02.005}}</ref> Sommige mense het baie lae vlakke van katalase, maar toon min negatiewe gevolge daarvan.
Katalase is gewoonlik geleë in die peroksisoom, 'n sellulêre organel.<ref name="MBOC">{{Cite book|year=2002|chapter=Peroxisomes|chapterurl=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26858/|title=Molecular Biology of the Cell|edition=4th|publisher=Garland Science|location=New York|isbn=978-0-8153-3218-3}}</ref> Peroksisome in plantselle is betrokke by fotorespirasie (die gebruik van suurstof en die produksie van koolstofdioksied) en simbiotiese stikstofbinding (die afbreek van diatomiese [[stikstof]] (N<sub>2</sub>) om reaktiewe stikstofatome te lewer). Waterstofperoksied word gebruik as 'n sterk antimikrobiese agent wanneer selle met 'n patogeen besmet is. Katalase-positiewe patogene, soos ''Mycobacterium tuberculosis'', ''Legionella pneumophila'', en ''Campylobacter jejuni'', produseer katalase om die peroksiedradikale te deaktiveer, wat hulle toelaat om ongedeerd binne die [[gasheer]] te oorleef.<ref name="pmid12949187">{{Cite journal|date=September 2003|title=A major catalase (KatB) that is required for resistance to H2O2 and phagocyte-mediated killing in Edwardsiella tarda|url=https://archive.org/details/microbiology-gb_2003-09_149_9/page/2635|journal=Microbiology|volume=149|issue=Pt 9|pages=2635–44|doi=10.1099/mic.0.26478-0}}</ref>
Soos alkohol-dehidrogenase, sit catalase etanol om na asetaldehied, maar dit is onwaarskynlik dat hierdie reaksie fisiologies beduidend is.<ref name="lieb97">{{Cite journal|last=Lieber|first=Charles S.|date=January 1997|title=Ethanol metabolism, cirrhosis and alcoholism|url=https://archive.org/details/sim_clinica-chimica-acta_1997-01-03_257_1/page/59|journal=Clinica Chimica Acta|volume=257|issue=1|pages=59–84|doi=10.1016/S0009-8981(96)06434-0}}</ref>
== Voorkoms onder organismes ==
Die oorgrote meerderheid van bekende organismes gebruik katalase in elke [[orgaan]], en by soogdiere is daar 'n besonder hoë konsentrasie in die [[lewer]].<ref>{{Cite journal|date=2001|title=Superoxide Dismutase and Catalase in the Organs of Mammals of Different Ecogenesis|journal=Journal of Evolutionary Biochemistry and Physiology|volume=37|issue=3|pages=241–245|doi=10.1023/A:1012663105999}}</ref> Een unieke toepassing van katalase vind plaas in die bombardeerkewer. Hierdie kewer het twee vloeistowwe wat apart gestoor word in twee verskillende kliere. Die groter van die twee, die reservoir, bevat hidrokinone en waterstofperoksied, terwyl die kleiner kamer, die reaksiekamer, katalases en peroxidases bevat. Die kewer meng die inhoud van die twee kompartemente, wat veroorsaak dat suurstof uit die waterstofperoksied geskep word. Die suurstof oksideer die hikrokinone en dien ook as die dryfmiddel.<ref name="pmid10449758">{{Cite journal|date=August 1999|title=Spray aiming in the bombardier beetle: photographic evidence|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-08-17_96_17/page/9705|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=96|issue=17|pages=9705–9|doi=10.1073/pnas.96.17.9705}}</ref> Die oksidasiereaksie is baie [[eksotermies]] (ΔH = -202.8 kJ/mol) wat die mengsel vinnig tot sy kookpunt verhit, en as 'n toksiese spuit uitgeforseer word.<ref name="Beheshti_2006">{{Cite journal|year=2006|url=http://www.heveliusforum.org/Artykuly/Biomimetics.pdf|title=A biomimetic study of the explosive discharge of the bombardier beetle|journal=Int. Journal of Design & Nature|volume=1|issue=1|pages=1–9|access-date=29 September 2017|archive-date=26 Julie 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726145856/http://www.heveliusforum.org/Artykuly/Biomimetics.pdf|url-status=dead}}</ref>
Feitlik alle aerobiese mikroorganismes gebruik katalase. Dit is ook teenwoordig in sekere anaërobiese [[Mikro-organisme|mikro-organismes]], byvoorbeeld ''Methanosarcina barkeri''.<ref name="pmid16735730">{{Cite journal|date=June 2006|title=The catalase and superoxide dismutase genes are transcriptionally up-regulated upon oxidative stress in the strictly anaerobic archaeon Methanosarcina barkeri|journal=Microbiology|volume=152|issue=Pt 6|pages=1671–7|doi=10.1099/mic.0.28542-0}}</ref> Katalase kom in alle [[Plant|plante]] voor, asook die meeste [[Swam|swamme]].<ref>{{Cite journal|date=September 2012|title=Fungal catalases: function, phylogenetic origin and structure|journal=Archives of Biochemistry and Biophysics|volume=525|issue=2|pages=170–80|doi=10.1016/j.abb.2012.05.014}}</ref>
Katalase ensieme van verskeie spesies het heeltemal verskillende optimum temperature. Koudbloedige diere het gewoonlik katalases met optimum temperature in die bereik van 15-25 °C, terwyl soogdiere en voëls tipies katalases het met optimum temperature bo 35 °C,<ref name="imm03">{{Cite journal|last=Akkuş Çetinus|first=Şenay|date=June 2003|title=Immobilization of catalase into chemically crosslinked chitosan beads|journal=Enzyme and Microbial Technology|volume=32|issue=7|pages=889–894|doi=10.1016/S0141-0229(03)00065-6}}</ref> en dié van plante wissel op grond van van hulle normale habitat en groeiwyse.<ref name="mits56">{{Cite journal|last=Mitsuda|first=Hisateru|date=1956-07-31|url=https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/75561/1/chd034_4_165.pdf|title=Studies on Catalase|journal=Bulletin of the Institute for Chemical Research, Kyoto University|volume=34|issue=4|accessdate=27 September 2017}}</ref> Die katalase van die hipertermofiele [[Archaea|archaeon]] ''Pyrobaculum calidifontis'' het daarenteen 'n optimum temperatuur van 90 °C.<ref name="pmid12029047">{{Cite journal|date=June 2002|title=Unique presence of a manganese catalase in a hyperthermophilic archaeon, Pyrobaculum calidifontis VA1|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_2002-06_184_12/page/3305|journal=Journal of Bacteriology|volume=184|issue=12|pages=3305–12|doi=10.1128/JB.184.12.3305-3312.2002}}</ref>
== Kliniese betekenis en toepassing ==
[[Lêer:Wasserstoffperoxid.svg|links|duimnael|Waterstofperoksied]]
Katalase word in die voedselbedryf gebruik om [[waterstofperoksied]] van [[melk]] te verwyder aan die begin van die kaasproduksie proses.<ref name="urlCatalase - Worthington Enzyme Manual">{{Webaanhaling|url=http://www.worthington-biochem.com/CTL/default.html}}</ref> 'n Ander gebruik is in voedselverpakking, waar dit help om [[Redoksreaksie|voedseloksidasie]] te vertraag.<ref name="urlRe: how is catalase used in industry?">{{cite web |url=http://madsci.org/posts/archives/mar99/921636249.Gb.r.html |title=Re: how is catalase used in industry? |author=Hengge A |date=16 Maart 1999 |work=General Biology |publisher=MadSci Network |access-date=1 Maart 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907080521/http://madsci.org/posts/archives/mar99/921636249.Gb.r.html |archive-date=7 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Katalase word ook in die [[Tekstiel|tekstielbedryf]] gebruik vir die volledige verwydering van waterstofperoksied van materiaal.<ref name="urltextile industry">{{Webaanhaling|url=http://www.p2pays.org/ref/11/10842.htm}}</ref>
'n Kleiner gebruik is in kontaklenshigiëne – sekere lensreinigers bevat waterstofperoksied om die lens te ontsmet; 'n katalaseoplossing word dan gebruik enige oorblywende waterstofperoksied af te breek voordat die lens gebruik word.<ref>[https://worldwide.espacenet.com/textdoc?DB=EPODOC&IDX=US5521091 US patent 5521091]{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Cook JN, Worsley JL, "Compositions and method for destroying hydrogen peroxide on contact lens", issued 1996-05-28</ref>
=== Katalase toets vir bakterië ===
[[Lêer:Catalase_reaction.jpg|duimnael|300x300px|Positiewe katalasereaksie]]
Die katalasetoets is een van die drie belangrikste toetse wat gebruik word deur mikrobioloë om bakterië te identifiseer. As die bakterieë katalase besit (m.a.w. hulle is katalase-positief), word borrels van suurstof vrygestel wanneer'n klein hoeveelheid van die bakteriële isolaat by 'n waterstofperoksiedoplossing gevoeg word. Die katalasetoets begin deur 'n druppel van waterstofperoksied op 'n mikroskoopskyfie te plaas. Die punt van 'n proefstafie word op die kolonie gedruk, en dan in die waterstofperoksieddruppel gesmeer.
* As die mengsel borrels of skuim produseer, is die organisme "katalase-positief". Staphylococci<ref name="urlBSCI 424 Pathogenic Microbiology -- Bacterial Pathogen List">{{Webaanhaling|url=http://www.life.umd.edu/classroom/bsci424/pathogendescriptions/PathogenList.htm}}</ref> en Micrococci<ref name="urlBiochemical Tests">{{Webaanhaling|url=http://www.mc.maricopa.edu/~johnson/labtools/Dbiochem/cat.html}}</ref> is katalase-positief. Ander katalase-positiewe organismes sluit in ''Listeria, Corynebacterium diphtheriae, Burkholderia cepacia, Nocardia'', die familie [[Enterobacteriaceae]] (''Citrobacter, E. coli, Enterobacter, Klebsiella, Shigella, Yersinia, Proteus, Salmonella, Serratia''), Pseudomonas, ''Mycobacterium tuberculosis, Aspergillus'', ''Cryptococcus'', en ''Rhodococcus equi''.
* Indien nie, is dit "katalase-negatief". ''Streptococcus''<ref name="urlStreptococcus pneumoniae and Staphylococci">{{Webaanhaling|url=http://pathmicro.med.sc.edu/fox/strep-staph.htm}}</ref> en ''Enterococcus'' spp. is byvoorbeeld katalase-negatief.
Terwyl die katalase toets alleen nie 'n spesifieke organisme kan identifiseer nie, kan dit help met identifikasie wanneer dit gekombineer word met ander toetse soos byvoorbeeld weerstand teen antibiotika. Die teenwoordigheid van katalase in bakteriële selle is ook afhanklik van beide die groeitoestand en die groeimedium.
Kapillêre buise kan ook gebruik word. 'n Klein monster van die bakterieë word op die punt van die kapillêre buis aangebring, sonder om die buis dig te sluit, om vals negatiewe resultate te vermy. Die teenoorgestelde punt word dan in waterstof peroksied gedoop, wat deur kapillêre aksie in die buis opgetrek word, en onderstebo gedraai, sodat die punt met die bakterië afwaarts gerig is. Die hand wat die buis vashou word dan op die bank getik, die waterstofperoksied afbeweeg totdat dit raak aan die bakterieë. As borrels dan vorm, dui dit op 'n positiewe katalase resultaat. Hierdie toets kan katalase-positiewe bakterieë by konsentrasies vanaf 10<sup>5</sup> selle/mL opspoor,<ref>{{Cite book|last=Martin|first=A. M.|date=2012-12-06|url=https://books.google.com/books?id=_orkBwAAQBAJ&pg=PA35|title=Fisheries Processing: Biotechnological applications|language=en|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9781461553038}}</ref> en is maklik om uit te voer.
=== Bakteriële virulensie ===
Neutrofiele en ander fagosiete gebruik waterstofperoksied om bakterieë dood te maak. Die ensiem NADPH oksidase genereer superoksied binne die fagosoom, wat via waterstofperoksied omgeskakel word in ander oksiderende stowwe soos hipochlorigsuur wat patogene in die fagosoom doodmaak.<ref>{{Cite journal|last=Winterbourn|first=Christine C.|date=2016-06-02|url=http://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-biochem-060815-014442|title=Reactive Oxygen Species and Neutrophil Function|journal=Annual Review of Biochemistry|volume=85|issue=1|pages=765–792|doi=10.1146/annurev-biochem-060815-014442}}</ref> In individue met chroniese granulomateuse siektes (CGD) is daar 'n defek in die produksie van waterstofperoksied weens mutasies in fagositiese oxidase-ensieme soos mieloperoksidase.<ref>{{Cite book|last=Murphy|first=Patrick|date=2012-12-06|url=https://books.google.com/books?id=1NzVBQAAQBAJ&pg=PA169|title=The Neutrophil|language=en|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9781468474183}}</ref> Normale sellulêre metabolisme stel steeds 'n klein hoeveelheid peroksied vry, en hierdie peroksied kan gebruik word om hipochlorigsuur te produseer om die bakteriële infeksie uit te wis. As individue met CGD met katalase-positiewe bakterieë geïnfekteer word, kan die bakteriële katalase die klein hoeveelhede peroksied vernietig voordat dit gebruik kan word om ander oksiderende stowwe te produseer. In hierdie individue oorleef die patogeen en word 'n chroniese infeksie. Die infeksiesetel is gewoonlik omring deur makrofage om die infeksie te isoleer. Hierdie wand van makrofage wat 'n patogeen omring word 'n granuloom genoem. Baie bakterieë is katalase positiewe, maar sommige produseer meer katalase as ander. Die belangrikste katalase-positiewe bakterieë in hierdie kondisie is nocardia, pseudomonas, listeria, aspergillus, candida, E. coli, staphylococcus, serratia, B. cepacia en H. pylori.<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/986222844|title=First aid for the USMLE step 1 2017 : a student-to-student guide|others=Le, Tao,, Bhushan, Vikas,, Sochat, Matthew,, Kallianos, Kimberly,, Chavda, Yash,, Zureick, Andrew H. (Andrew Harrison), 1991-|edition=27th |location=New York|isbn=9781259837623|oclc=986222844}}</ref>
=== Grys hare ===
Lae katalasevlakke kan 'n rol speel in die grysword proses van menslike hare. Waterstofperoksied word natuurlik deur die liggaam geproduseer en deur katalase afgebreek. As katalasevlakke daal, kan die waterstofperoksied nie volledig afgebreek word nie. Die waterstofperoksied belemmer die produksie van [[melanien]], die pigment wat die kleur aan hare verleen.<ref name="ScienceDaily_Grey_Hair">{{Webaanhaling|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/02/090223131123.htm}}</ref><ref name="pmid19237503">{{Cite journal|date=July 2009|title=Senile hair graying: H2O2-mediated oxidative stress affects human hair color by blunting methionine sulfoxide repair|url=https://archive.org/details/sim_faseb-journal_2009-07_23_7/page/n58|journal=FASEB Journal|volume=23|issue=7|pages=2065–75|doi=10.1096/fj.08-125435}}</ref>
== Interaksies ==
Interaksie met katalase is getoon by die ''ABL2''<ref name="pmid12777400">{{Cite journal|date=August 2003|title=Catalase activity is regulated by c-Abl and Arg in the oxidative stress response|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-08-08_278_32/page/29667|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=278|issue=32|pages=29667–75|doi=10.1074/jbc.M301292200}}</ref> en ''Abl'' gene. Infeksie met die muis leukemievirus laat katalase aktiwiteit in die longe, hart en niere van die muis afneem. Visolie in die dieet verhoog weer katalase aktiwiteit in die hart en niere van die muise.<ref>{{Cite journal|year=2000|title=Effects of dietary fish oil on tissue glutathione and antioxidant defense enzymes in mice with murine aids|url=https://archive.org/details/sim_nutrition-research_2000-09_20_9/page/1287|journal=Nutrition Research|volume=20|issue=9|pages=1287–99|doi=10.1016/S0271-5317(00)00214-1}}</ref>
== Verwysings ==
{{Reflist|35em}}
== Eksterne skakels ==
* {{Webaanhaling|url=http://genomics.senescence.info/genes/entry.php?hugo=CAT}}
* {{Webaanhaling|url=http://madsci.org/FAQs/catalase.html}}
* {{Webaanhaling|url=http://www.abisonline.eu/video_pages/catalase.html}}
* {{Webaanhaling|url=http://www.brenda-enzymes.info/php/result_flat.php4?ecno=1.11.1.6}}
* {{Webaanhaling|url=http://peroxibase.isb-sib.ch/}}
* {{Webaanhaling|url=http://microbeid.com/Methods/catalase.html}}
* {{Webaanhaling|url=http://www.rcsb.org/pdb/101/motm.do?momID=57.html}}
[[Kategorie:Ensieme]]
0vbiwi03hn98pt9rfzxt53jgdyc85nk
E pur si muove
0
126200
3373214
3304371
2026-11-16T15:35:41Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373214
wikitext
text/x-wiki
{{kursiewe titel}}
[[Lêer:E_pur_si_muove.jpg|duimnael|Portret, toegeskryf aan Bartolomé Esteban Murillo, van Galileo Galilei wat kyk na die muur van sy tronksel, waarop die woorde "E pur si muove" gekrap is (nie leesbaar in hierdie beeld nie).]]
'''''E pur si muove''''' of '''''Eppur si muove''''' {{IFA-it|epˈpur si ˈmwɔːve}} ("'''En tog beweeg dit'''") is 'n frase wat volgens oorlewering deur die Italiaanse wiskundige, fisikus en filosoof [[Galileo Galilei]] (1564-1642) gesê is nadat hy gedwing is om sy bewering terug te trek dat die [[Aarde]] rondom 'n onbeweeglike<ref>Sedley Taylor, 'Galileo and Papal Infallibility' (Dec 1873), in Macmillan's Magazine: November 1873 to April 1874 (1874) Vol 29, 93.</ref> [[Son]] beweeg, en nie omgekeerd nie, tydens sy verhoor in 1633.<ref>''New Scientist'', April 7, 1983. p25.</ref>
In hierdie konteks, is die implikasie van die frase dat, ten spyte van sy terugtrekking, die Kerk se proklamasies tot die teendeel, of enige ander oortuiging of leerstelling, die Aarde in werklikheid wel rondom die Son beweeg, en nie andersom nie. As sulks word die frase vandag gebruik as 'n teregwysing met die implikasie "dit maak nie saak wat jy glo nie; dit is die feite."
== Oorsig ==
Volgens [[Stephen Hawking]], glo sommige geskiedkundiges dat hierdie episode kon gebeur het tydens Galileo se oordrag van huisarres onder die toesig van Aartsbiskop Ascanio Piccolomini na 'n ander huis in die heuwels bo [[Florence]].<ref name="Hawking03">{{cite book |last=Hawking |first=Stephen |title=On the Shoulders of Giants: The Great Works of Physics and Astronomy |year=2003 |publisher=Running Press |isbn=9780762416981 |pages=396–7 |url=https://books.google.com/books?id=pb6HR4DAEeMC&pg=PA396 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170906170021/https://books.google.com/books?id=pb6HR4DAEeMC&pg=PA396 |archive-date=6 September 2017 |url-status=live}}</ref> Hierdie ander huis was ook sy eie, die ''Villa Il Gioiello'', in Arcetri.<ref>{{cite web |url=http://brunelleschi.imss.fi.it/itineraries/place/VillaGioiello.html |title=Villa Il Gioiello |last=Magrini |first=Graziano |translator=Victor Beard |date=1 Desember 2010 |publisher=Institute and Museum of the History of Science, Florence |access-date=14 Mei 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150521232908/http://brunelleschi.imss.fi.it/itineraries/place/VillaGioiello.html |archive-date=21 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Die vroegste biografie van Galileo, geskryf deur sy dissipel Vincenzo Viviani in 1655-1656, maak geen melding van hierdie frase nie, en rekords van sy verhoor noem dit ook nie. Dit sou vir Galileo nie raadsaam gewees het om so iets voor die Inkwisisie te sê nie.<ref>Simons, Jay. [http://www.historyrundown.com/did-galileo-really-say-and-yet-it-moves/ "''Did Galileo Really Say: “And Yet It Moves”?''"], Retrieved on 1 January 2014.</ref><ref>Hayton, Darin. [http://dhayton.haverford.edu/blog/2012/06/03/toward-a-history-of-eppur-si-muove/ "''Toward a history of “eppur si muove”''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180706122233/http://dhayton.haverford.edu/blog/2012/06/03/toward-a-history-of-eppur-si-muove/ |date= 6 Julie 2018 }}, Retrieved on 28 May 2017.</ref>
In 1911 is die woorde "''E pur si muove''" op 'n spaanse skildery gevind wat toe pas gekoop is deur 'n kunsversamelaar, Jules van Belle, van [[Roeselare|Roulers]], België.<ref>{{citation|title=Memorials of Galileo (1564–1642)|publisher=the Courier Press|location=Leamington and London|date=1929|first=J.J.|last=Fahie|pages=72–4}}</ref> Hierdie skildery is binne 'n jaar of twee van Galileo se dood voltooi, want dit is gedateer as 1643 of 1645 (die laaste syfer is gedeeltelik onleesbaar). Die skildery is natuurlik nie histories korrek nie, omdat dit vir Galileo in 'n kerker uitbeeld, maar nietemin toon dit dat 'n weergawe van die "''Eppur si muove''" anekdote onmiddellik na sy dood reeds gesirkuleer het, toe baie mense wat hom geken het steeds lewendig was om daarvan te getuig, en dat dit vir meer as 'n eeu bekend was voordat dit gepubliseer is.
Die geleentheid is in 1757 vir die eerste keer in Engels deur Giuseppe Baretti in sy boek The Italian Library gepubliseer:<ref name="Drake">{{cite book |last=Drake |first=Stillman |title=Galileo at Work: His Scientific Biography |year=2003 |publisher=Dover Publications Inc. |location=Mineola (N.Y.) |isbn=0486495426 |edition=Facsim. |url=https://books.google.com/books?id=OwOlRPbrZeQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |archive-url=https://web.archive.org/web/20230328012108/https://books.google.com/books?id=OwOlRPbrZeQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |archive-date=28 Maart 2023 |url-status=live}}</ref>{{rp|357}}
:"The moment he was set at liberty, he looked up to the sky and down to the ground, and, stamping with his foot, in a contemplative mood, said, ''Eppur si muove'', that is, ''still it moves'', meaning the Earth.<ref name=Baretti>{{cite book|last=Baretti|first=Giuseppe|title=The Italian Library. Containing An Account of the Lives and Works of the Most Valuable Authors of Italy. With a Preface, Exhibiting The Changes of the Tuscan Language, from the barbarous Ages to the present Time.|year=1757|publisher=London: Printed for A. Millar, in the Strand|url=https://archive.org/stream/italianlibraryco00bareiala#page/52/mode/2up|pages=52|quote=Text preceded by: "This is the celebrated Galileo, who was in the inquistion for six years, and put to the torture, for saying, that ''the Earth moved''."}}</ref>{{rp|52}}"
Die boek is 124 jaar na die vermeende insident geskryf, en is wyd gepubliseer in ''Querelles Littéraires'' in 1761.<ref>A. Rupert Hall, "Galileo nel XVIII secolo," ''Rivista di filosofia,'' 15 (Turin, 1979), pp. 375–78, 83.</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Galileo Galilei]]
02tmvqzgoxzw3hvzpa16w1pbyxb5srz
Glikolipied
0
129117
3373245
2957795
2026-11-16T18:50:59Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373245
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Glycolipid.svg|regs|duimnael|350x350px|Glikolipied op 'n dubbellaagmembraan]]
'''Glikolipiede''' is [[Lipied|lipiede]] waaraan 'n [[koolhidraat]] deur 'n glikosidiese binding aangeheg is.<ref name="Textbook">{{cite book|last1=Voet|first1=Donald|last2=Voet|first2=Judith|last3=Pratt|first3=Charlotte|title=Fundamentals of Biochemistry Life at the Molecular Level|url=https://archive.org/details/fundamentalsofbi0000voet_l2x7|date=2013|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|location=Hoboken, NJ|isbn=9781118129180|edition=Fourth}}</ref> Hul rol is om die stabiliteit van die selmembraan in stand te hou, en [[Sel|sellulêre]] erkenning te fasiliteer, wat van kardinale belang in by die immuunreaksie en in die verbindings wat selle met mekaar maak om [[Weefsel|weefsels]] te vorm.<ref name="Glycolipids">{{cite web |title=Glycolipids |url=http://www.nature.com/subjects/glycolipids#research-and-reviews |website=nature |publisher=Nature Publishing Group |access-date=1 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170219113034/http://www.nature.com/subjects/glycolipids#research-and-reviews |archive-date=19 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Glikolipiede kom op die oppervlak van alle [[Eukarioot|eukariotiese]] selmembrane voor, waar hulle vanaf die fosfolipied dubbellaag in die ekstrasellulêre omgewing uitsteek.
== Struktuur ==
Die hoofkenmerk van 'n glikolipied is die teenwoordigheid van 'n monosakkaried of [[oligosakkaried]] wat gebonde is aan'n lipied. Die mees algemene lipiede in sellulêre membrane is [[Lipied|gliserolipiede]] en sfingolipiede, wat onderskeidelik gliserol of sfingosien ruggrate het. Vetsure is gekoppel aan hierdie ruggraat, sodat die lipied as geheel 'n polêre kop en 'n nie-polêre stert het. Die lipied dubbellaag van die selmembraan bestaan uit twee lae van lipiede, waar die binneste en buitenste oppervlaktes van die membraan uit polêre kopgroepe opgemaak is, en die middelgedeelte van die membraan uit nie-polêre vetsuursterte.
Die sakkariede wat gekoppel is aan die polêre kopgroepe op die buitekant van die sel maak die [[ligand]]<nowiki/>komponente van glikolipiede uit, en is ook polêr, wat hulle toelaat om oplosbaar te wees in die waterige omgewing rondom die sel.<ref name="glycolipids and the brain">{{cite journal|last1=Aureli|first1=Massimo|display-authors=etal|date=August 2015|title=Lipid Membrane domains in the Brain|journal=BBA − Molecular and Cell Biology of Lipids|volume=1851|issue=8|pages=1006–1016|doi=10.1016/j.bbalip.2015.02.001|pmid=25677824}}</ref> Die lipied en die sakkaried vorm 'n glikokonjugaat deur middel van 'n glikosidiese binding, wat 'n voorbeeld is van 'n [[kovalente binding]]. Die anomeriese koolstof van die suiker bind aan 'n vrye [[hidroksielgroep]] op die lipied ruggraat. Die struktuur van hierdie sakkariede wissel afhangende van die struktuur van die molekules wat aan hulle bind.
== Metabolisme ==
=== Glikosieltransferases ===
Ensieme wat as glikosieltransferases bekend staan bind die sakkaried aan die lipiedmolekule, en speel ook 'n rol in die samestelling van die korrekte [[oligosakkaried]], sodat die regte reseptor geaktiveer kan word op die sel wat reageer op die teenwoordigheid van die glikolipied op die seloppervlak. Die glikolipied word in die [[Golgi-apparaat|Golgi apparaat]] aanmekaar gesit, en word ingebed in die oppervlak van 'n vesikel wat dan vervoer word na die selmembraan. Die vesikel smelt saam met die selmembraan sodat die glikolipied gepresenteer kan word op die sel se buitenste oppervlak.<ref>{{cite journal|last1=Williams|first1=GJ|last2=Thorson|first2=JS|title=Natural product glycosyltransferases: properties and applications.|journal=Advances in Enzymology and Related Areas of Molecular Biology|date=2009|volume=76|pages=55–119|pmid=18990828|doi=10.1002/9780470392881.ch2}}</ref>
=== Glikosiedhidrolases ===
Glikosiedhidrolases kataliseer die af breek van glikosiedbindings. Hulle word gebruik om die oligosakkariedstruktuur van die koolhidraat te verander nadat dit op die lipied aangebring is. Hulle kan ook glikane van glikolipiede verwyder om hulle weer in ongemodifiseerde lipiede te verander.<ref>[http://pubs3.acs.org/acs/journals/doilookup?in_doi=10.1021/cr00105a006 Sinnott, M. L. "Catalytic mechanisms of enzymatic glycosyl transfer". ''Chem. Rev.'' 1990, '''90''', 1171–1202.]{{dead link|date=October 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>
=== Gebreke in glikolipiedmetabolisme ===
Die sfingolipidoses is 'n groep van siektes wat verband hou met die opbou van sfingolipiede wat nie korrek afgebreek is nie, gewoonlik as gevolg van 'n defek in 'n glikosiedhidrolase ensiem. Sfingolipidoses is tipies oorerflik, en die gevolge daarvan hang af van watter ensiem geraak is, en die graad van funksionele verlies. Een noemenswaardige voorbeeld is Niemann–Pick siekte wat pyn en skade aan neurale netwerke kan veroorsaak; dit is gewoonlik noodlottig in die vroeë kinderjare.<ref>{{cite journal|last1=Sandhoff|first1=Kondrad|title=Sphingolipidoses|journal=Journal of Clinical Pathology|date=December 2015|volume=68|issue=12|pages=94–105|doi=10.1136/jcp.s3-8.1.94}}</ref>
== Funksie ==
=== Sel–sel Interaksies ===
Die belangrikste funksie van glikolipiede in die liggaam is om te dien as erkenningsetels vir sel–sel interaksies. Die sakkariedgedeelte van die glikolipied bind aan 'n spesifieke komplementêre koolhidraat, of tot 'n lektien (koolhidraat-bindende proteïen) van 'n aangrensende sel. Die interaksie van hierdie seloppervlakmerkers is die basis van selerkenning, en inisieer sellulêre reaksies wat bydra tot aktiwiteite soos regulasie, groei, en apoptose.<ref name="Glycolipid Nerve regeneration">{{cite journal|last1=Schnaar|first1=Ronald|title=Glycolipid-mediated cell–cell recognition in inflammation and nerve regeneration|url=https://archive.org/details/archives-of-biochemistry-and-biophysics_2004-06-15_426_2/page/163|journal=Archives of Biochemistry and Biophysics|date=15 June 2004|volume=426|issue=2|pages=163–172|doi=10.1016/j.abb.2004.02.019|pmid=15158667}}</ref>
==== Immuunreaksies ====
'n Voorbeeld van hoe glikolipiede binne die liggaam funksioneer is die interaksie tussen leukosiete en endoteelselle tydens inflammasie. Selektiene, 'n klas van lektiene wat op die oppervlak van leukosiete en endoteliale selle voorkom, bind aan die koolhidrate van glikolipiede om die immuunreaksie te inisieer. Hierdie binding veroorsaak dat leukosiete die sirkulasie verlaat en vergader naby die punt van inflammasie. Dit is die eerste bindingsmeganisme, wat gevolg word deur die uitdrukking van integriene wat sterker bande vorm en toelaat dat leukosiete migreer na die punt van inflammasie.<ref>Cooper GM. The Cell: A Molecular Approach. 2nd edition. Sunderland (MA): Sinauer Associates; 2000. cell–cell Interactions. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9851/</ref> Glikolipiede is ook verantwoordelik vir ander reaksies, veral die erkenning van gasheer-selle deur virusse.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8UZK1GZOWtYC&pg=PA66|title=Carbohydrate Recognition: Biological Problems, Methods, and Applications|last=Wang|first=Binghe|last2=Boons|first2=Geert-Jan|date=2011-09-09|publisher=John Wiley & Sons|year=|isbn=9781118017579|location=|pages=66|language=en}}</ref>
==== Bloedgroepe ====
[[Bloedgroep|Bloedgroepe]] is 'n voorbeeld van hoe glikolipiede op selmembrane sellulêre interaksies met die omliggende omgewing bemiddel. Die vier belangrikste menslike bloedgroepe (A, B, AB, en O) word bepaal deur die [[Oligosakkaried|oligosakkaride]] wat gebind is aan 'n spesifieke glikolipied op die oppervlak van [[Rooibloedsel|rooibloedselle]], wat dien as 'n [[Antigene|antigeen]]. Die ongemodifiseerde antigeen, bekend as die H antigeen, is die kenmerk van die tipe O, en is teenwoordig op die rooibloedselle van alle bloedgroepe. Bloedgroep A het 'n N-asetielgalaktosamien bygevoeg as die hoof bepalende struktuur; tipe B het 'n galaktose; en tipe AB het aldrie van hierdie antigene. Antigene wat nie teenwoordig is in 'n individu se bloed nie, sal veroorsaak dat teenliggaampies geproduseer word, wat aan die vreemde glikolipiede bind. Om hierdie rede kan mense met bloedgroep AB bloedoortappings van alle bloedgroepe ontvang (die universele akseptor), en mense met bloedgroep O kan as skenkers optree aan alle bloedgroepe (die universele skenker).<ref name="Erb_1940">{{cite journal|author=Erb IH|title=Blood Group Classifications, a Plea for Uniformity|url=https://archive.org/details/sim_canadian-medical-association-journal_1940-05_42_5/page/418|journal=Canadian Medical Association Journal|date=1 May 1940|volume=42|issue=5|pages=418–21|pmid=20321693|pmc=537907}}</ref>
[[Lêer:Glycolipids.svg|regs|duimnael|350x350px|Chemiese struktuur van glikolipiede]]
== Tipes glikolipiede ==
* Gliseroglikolipiede: 'n subgroep van glikolipiede wat gekenmerk word deur 'n geasetileerde of nie-geasetileerde gliserol met ten minste een vetsuur as die lipiedkompleks. Gliseroglikolipiede is dikwels geassosieer met [[Fotosintese|fotosintetiese]] membrane en hul funksies. Die subkategorieë van gliserolipiede afhang van die koolhidraat aangeheg.<ref name="Formation of galactolipids">{{cite journal|last1=Neufeld|first1=Elizabeth|title=Formation of galactolipids|url=https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1964-01-29_14_6/page/503|journal=Biochemical and Biophysical Research Communications|date=January 1964|volume=14|issue=6|pages=503–508|doi=10.1016/0006-291X(64)90259-1}}</ref>
** Galaktolipiede: gedefinieer deur 'n galaktose suikereenheid wat gebind is aan 'n gliserol lipiedmolekule. Hulle kom in die chloroplastmembrane voor, en hou verband met fotosintetiese eienskappe.
** Sulfolipiede: 'n swael-bevattende funksionele groep in die suikergedeelte wat aan 'n lipied gebind is. 'n Belangrike groep is die sulfoquinovosiel diasielgliserole wat verband hou met die swawelsiklus in plante.<ref>{{cite journal|author1=Harwood, John L.|author2=Nicholls, Rodney G.|title=The plant sulfolipid. A major component of the sulfur cycle|journal=Biochemical Society Transactions|year=1979|volume=7|issue=2|pages=440–7|pmid=428677|doi=10.1042/bst0070440}}</ref>
* Glikosfingolipiede: 'n subgroep van glycolipiede wat gebaseer is op sfingolipied. Glikosfingolipiede is meestal geleë in die senuweeweefsel en is verantwoordelik vir die sellulêre seine.<ref>{{cite journal|last1=Hakomori|first1=S|title=Functional role of glycosphingolipids in cell recognition and signaling|url=https://archive.org/details/journal-of-biochemistry_1995-12_118_6/page/1091|journal=The Journal of Biochemistry|date=December 1995|volume=118|issue=6|pages=1091–1103|pmid=8720120}}</ref>
** Serebrosiede: 'n groep glikosfingolipiede wat betrokke is by senuwee selmembrane.<ref name="pmid11359872">{{cite journal|last=Jurevics|first=H|author2=Hostettler, J|author3=Muse, ED|author4=Sammond, DW|author5=Matsushima, GK|author6=Toews, AD|author7=Morell, P|title=Cerebroside synthesis as a measure of the rate of remyelination following cuprizone-induced demyelination in brain.|journal=Journal of Neurochemistry|date=May 2001|volume=77|issue=4|pages=1067–76|pmid=11359872|doi=10.1046/j.1471-4159.2001.00310.x}}</ref>
*** Galaktoserebrosiede: 'n tipe serebrosied met galaktose as die sakkariedgedeelte
*** Glukoserebrosiede: 'n tipe serebrosied met glukose as die suikergedeelte; dikwels gevind in nie-neurale weefsel.
*** Sulfatides: 'n klas van glikolipiede met 'n sulfaatgroep in die koolhidraat met 'n seramied lipied ruggraat. Hulle is betrokke by verskeie biologiese funksies vanaf immuunreaksies tot die senuweestelsel seinoordrag.
** Gangliosiede: die mees komplekse dier glikolipiede. Hulle bevat negatiefgelaaide oligosakkariede met een of meer siaalsuur residue; meer as 200<ref>Role of ganglioside metabolism in the pathogenesis of Alzheimer's disease – a review-JOURNAL OF LIPID RESEARCH Volume: 49 Issue: 6 Pages: 1157–1175 Published: JUN 2008</ref> verskillende gangliosides is al geïdentifiseer. Hulle is mees volop in senuweeselle.
** Globosiede: glikosfingolipiede met meer as een suiker as deel van die koolhidraatkompleks. Hulle het 'n verskeidenheid van funksies; onvermoë om hierdie molekules af te breek lei tot Fabry siekte.
** Glikofosfosfingolipiede: komplekse glikofosfolipiede van swamme, giste en plante: in plante is hulle oorspronklik "fitoglikolipiede" genoem. Hulle mag wel net so 'n ingewikkelde stel van verbindings wees soos die negatief gelaaide gangliosiede in diere.
** Glikofosfatidielinositole: 'n subgroep van glikolipiede wat gedefinieer is deur 'n fosfatidielinositol lipiedgedeelte wat gebind is aan 'n koolhidraatkompleks. Hulle kan gebind word aan die C-eindpunt van 'n proteïen en het verskeie funksies wat verband hou met die verskillende proteïene waaraan hulle gebind word.<ref>{{cite journal|title=The Glycosylphosphatidylinositol Anchor: A Complex Membrane-Anchoring Structure for Proteins|journal=Biochemistry|date=8 July 2008|issn=0006-2960|pmc=2663890|pmid=18557633|pages=6991–7000|volume=47|issue=27|doi=10.1021/bi8006324|first=Margot G.|last=Paulick|first2=Carolyn R.|last2=Bertozzi}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{MeshName|Glycolipids}}
jnwlbe8ab7j5vq1izzd9l4xkrfs4xwh
Eenkindbeleid
0
131665
3373217
2206156
2026-11-16T15:56:07Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373217
wikitext
text/x-wiki
Die '''eenkindbeleid''' was deel van ’n bevolkingsbeplanningsbeleid van [[China]]. Dit is in 1979 bekend gestel en in 2015 amptelik uitgefasseer. Daar was uitsonderings vir baie groepe soos minderheidsgroepe. In 2007 was 36% van China se bevolking onderworpe aan die streng eenkindbeperking, met nog sowat 56% wat toegelaat is om ’n tweede kind te hê as die eerste ’n dogter was. Provinsiale owerhede het boetes opgelê vir oortredings, en voorsiening is gemaak vir registrasies en inspeksies. Die vader van die beleid was [[Song Jian]].
Volgens die Chinese regering is 400 miljoen geboortes voorkom. Dié bewering is deur sommige as vals afgemaak omdat vorige dwanggesinsbeplanning en ekonomiese ontwikkeling tot die afname sou bygedra het.<ref>{{cite journal
|last = Whyte
|first = Martin K.
|last2 = Wang
|first2 = Feng
|last3 = Cai
|first3 = Yong
|date = 2015
|title = Challenging Myths about China's One-Child Policy
|url = http://scholar.harvard.edu/files/martinwhyte/files/challenging_myths_published_version.pdf
|journal = The China Journal
|archive-url = https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://scholar.harvard.edu/files/martinwhyte/files/challenging_myths_published_version.pdf
|archive-date = 9 Oktober 2022
|access-date = 16 September 2025
|url-status = dead
}}</ref> Hoewel 76% van die Chinese bevolking die beleid volgens ’n opname in 2008 ondersteun het, was dit buite China omstrede.<ref>{{cite web |title=The Chinese Celebrate Their Roaring Economy, As They Struggle With Its Costs |url=http://www.pewglobal.org/2008/07/22/the-chinese-celebrate-their-roaring-economy-as-they-struggle-with-its-costs/ |access-date=9 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513065444/https://www.pewglobal.org/2008/07/22/the-chinese-celebrate-their-roaring-economy-as-they-struggle-with-its-costs/ |archive-date=13 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Op 29 Oktober 2015 is berig die beleid sou verander word in ’n tweekindbeleid, volgens ’n verklaring van die [[Kommunistiese Party van China]]. Die nuwe wet het op [[1 Januarie]] [[2016]] van krag geword.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Bronne ==
* [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:One-child policy|Engelse Wikipedia]]
[[Kategorie:Demografie van die Volksrepubliek China]]
[[Kategorie:Politiek van die Volksrepubliek China]]
[[Kategorie:Bevolking]]
s80ri50nxbq7t7ag467yb2i5r3q1rcq
Famadihana
0
136032
3373238
2029494
2026-11-16T18:34:46Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373238
wikitext
text/x-wiki
{{TITELAANSIG|''Famadihana''}}
[[Lêer:Famadihana reburial razana ancestor Madagascar.jpg|duimnael|200px|’n Lyk word herbegrawe op Madagaskar.]]
'''''Famadihana''''' is ’n begrafnisritueel van [[Madagaskar]]. Dit is bekend as die "draai van die bene" en behels dat die oorskot van afgestorwe [[Malgasse (volk)|Malgasse]] uit die familiegraftombes gehaal en in vars linne toegedraai word. Daar word dan op die maat van [[musiek]] met die lyke gedans voordat dit herbegrawe word.<ref name="BBC">"Madagascar's dance with the dead" [[BBC]], 16 August 2008.[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/7562898.stm] Besoek op 17 Augustus 2008.</ref>
Dit lyk of die gebruik van redelik onlangs dateer, moontlik uit die 17de eeu in sy huidige vorm. Dit kan egter ’n aanpassing van ’n vroeëre, [[Suidoos-Asië|Suidoos-Asiatiese]] dubbele begrafnis wees. Die gebruik is geskoei op die geloof dat die geeste van die afgestorwenes eindelik die wêreld van die voorvaders betree ná die algehele ontbinding van die lyk en die gepaste seremonies, wat baie jare kan duur. In Madagaskar het dit tot ’n ritueel elke sewe jaar gelei. Die gebruik bring uitgebreide families saam om familiebande te vier.
''Famadihana'' is aan die afneem weens die koste van doodsklede van sy en die geloof onder moderne Malgasse dat dit outyds is. Vroeëre sendelinge het die gebruik ontmoedig en [[Evangelisme|Evangeliese Christene]] sien al hoe meer af daarvan. Die [[Katolieke Kerk]] maak egter nie meer beswaar daarteen nie omdat hulle dit as suiwer [[Kultuur|kultureel]] beskou en nie as ’n [[godsdiens]]tige praktyk nie. Soos ’n Malgassiese man aan die [[BBC]] verduidelik het: "Dis belankrik, want dit is ons manier om die afgestorwenes te eerbiedig. Dit is ook ’n kans vir die hele familie, van oor die hele land, om byeen te kom."<ref name="BBC" /><ref>{{Verwys web |titel=argiefkopie |url=http://mywanderlist.com/2013/03/08/worlds-most-bizarre-ceremony-turning-bones-corpses-madagascar-famadihana/ |argief-url=https://web.archive.org/web/20190326185135/http://mywanderlist.com/2013/03/08/worlds-most-bizarre-ceremony-turning-bones-corpses-madagascar-famadihana/ |argiefdatum=26 Maart 2019 |besoekdatum=23 April 2024 |url-status=dead}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
* [https://www.nytimes.com/2010/09/06/world/africa/06madagascar.html?_r=1 ''Dead Join the Living in a Family Celebration'']
== Eksterne skakels ==
* [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Famadihana|Engelse Wikipedia]]
[[Kategorie:Kultuur in Madagaskar]]
l2wnickqblyml13h6togvwaatf3brd1
Propaganda
0
137522
3373309
3372319
2026-11-16T20:41:18Z
InternetArchiveBot
131157
Add 6 books for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373309
wikitext
text/x-wiki
{{Databoks}}
[[Lêer:I Want You for U.S. Army by James Montgomery Flagg.jpg|duimnael|James Montgomery Flagg se bekende "Uncle Sam"-plakkaat uit die [[Eerste Wêreldoorlog]], wat Amerikaanse mans aangemoedig het om by die weermag aan te sluit]]
'''Propaganda''' is inligting wat nie objektief is nie, en word hoofsaaklik gebruik om 'n gehoor te beïnvloed om 'n agenda te bevorder, dikwels deur feite selektief aan te bied om 'n bepaalde persepsie aan te moedig, of om gelaaide taal te gebruik om 'n emosionele eerder as 'n rasionele reaksie op die inligting wat aangebied word, te produseer.<ref name="brit_BLS">{{cite web |last=Smith |first=Bruce L. |author-link=Bruce Lannes Smith |title=Propaganda |website=Encyclopædia Britannica |publisher=[[Encyclopædia Britannica]], Inc. |date=17 Februarie 2016 |url=http://www.britannica.com/topic/propaganda |access-date=23 April 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420160621/https://www.britannica.com/topic/propaganda |archive-date=20 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Khoo2021">{{cite book |last1=Khoo |first1=Justin |last2=Sterken |first2=Rachel Katharine |title=The Routledge Handbook of Social and Political Philosophy of Language |date=21 April 2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-000-37549-7 |url=https://books.google.com/books?id=DokmEAAAQBAJ&dq=Propaganda%20By%20Anne%20Quaranto%2C%20Jason%20Stanley&pg=PT190 |language=en}}</ref> Propaganda word dikwels geassosieer met materiaal wat deur regerings voorberei word, maar aktivisgroepe, maatskappye en die pers kan ook propaganda produseer. Die woord was lank 'n neutrale beskrywing van enige materiaal wat sekere menings, [[ideologie]]ë of begrippe bevorder; eers in die 20ste eeu het dit veral in Engels met manipulasie geassosieer geraak.<ref name="brit_BLS" /><ref name="Diggs-Brown2011p48">{{cite book |last=Diggs-Brown |first=Barbara |url=https://books.google.com/books?id=7c0ycySng4YC&pg=PA48 |title=Strategic Public Relations: An Audience-Focused Approach |date=12 Augustus 2011 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-534-63706-4 |page=48 |language=en}}</ref>
'n Wye verskeidenheid materiale en media word gebruik vir die verspreiding van propagandaboodskappe, wat verander het namate nuwe tegnologieë uitgevind is, insluitend skilderye, spotprente, plakkate,<ref name="Gibson2008">{{cite journal |last=Gibson |first=Stephanie |date=1 Junie 2008 |title=Display folk: Second World War posters at the Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa |url=https://tuhinga.arphahub.com/article/34165/ |journal=Tuhinga |language=en |volume=19 |pages=7-27 |doi=10.3897/tuhinga.19.e34165 |doi-access=free |issn=2253-5861 |archive-date=3 Junie 2025 |access-date=28 Mei 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603221719/https://tuhinga.arphahub.com/article/34165 |url-status=live}}</ref> pamflette, films, radioprogramme, TV-programme en webwerwe. Meer onlangs het die digitale era tot nuwe maniere aanleiding gegee om propaganda te versprei, byvoorbeeld deur die gebruik van robotte en [[algoritme]]s om rekenaarpropaganda te skep en [[fopnuus]] deur [[sosiale media]] te versprei, of deur [[kletsbot]]s wat in besprekings op sosiale netwerke regte mense naboots.<ref name="Susser2019">{{cite journal |last1=Susser |first1=Daniel |last2=Roessler |first2=Beate |last3=Nissenbaum |first3=Helen |title=Technology, autonomy, and manipulation |journal=Internet Policy Review |date=2019 |volume=8 |issue=2 |doi=10.14763/2019.2.1410 |url=https://doi.org/10.14763%2F2019.2.1410 |hdl=11245.1/de72b2e8-18d3-499f-b468-6a432b0a1a8d |hdl-access=free |language=en}}</ref>
== Etimologie ==
''Propaganda'' is 'n moderne Latynse woord, die onsydige meervoud van die gerundivum van {{lang|la|propagare}}, "versprei" of "voortplant"; ''propaganda'' beteken dus "die dinge wat versprei moet word".<ref>{{cite web |url=https://www.oed.com/view/Entry/152605 |title=propaganda, n. |date=Desember 2020 |website=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |access-date=20 April 2021 |archive-date=16 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316122809/https://www.oed.com/view/Entry/152605 |url-status=live |language=en}}</ref> Die woord kom van 'n administratiewe liggaam (kongregasie) van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] wat in 1622 as deel van die Teenreformasie gestig is, die ''Congregatio de Propaganda Fide'' ("Kongregasie vir die Voortplanting van die Geloof"), of informeel bloot ''Propaganda''. Dit moes die Katolieke geloof in nie-Katolieke lande "voortplant".<ref name="Diggs-Brown2011p48" /><ref>{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=propaganda |title=Online Etymology Dictionary |access-date=6 Maart 2015 |archive-date=2 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702174356/http://www.etymonline.com/index.php?term=propaganda |url-status=live |language=en}}</ref>
Vanaf die 1790's is die term ook vir [[Sekularisme|sekulêre]] bedrywighede gebruik.<ref name="Diggs-Brown2011p48" /> Die woord het in 1929 sy moderne betekenis gekry van "inligting versprei om 'n saak of beweging te bevorder".<ref>{{cite web |title=Search 'propaganda' on etymonline |url=https://www.etymonline.com/search?q=propaganda |access-date=10 Julie 2026 |website=www.etymonline.com |archive-date=25 Maart 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250325134013/https://www.etymonline.com/search?q=Propaganda |url-status=live |language=en}}</ref>
== Definisies ==
[[Lêer:Propaganda Poster SS-Freiwilligen-Grenadier-Division Langemarck met anti-Semitisch opschrift Samen zullen wij hem verpletteren!.jpg|duimnael|[[Nazi-Duitsland|Nazi]]-plakkaat van die 27ste SS-vrywilligersdivisie Langemarck met die [[Antisemitisme|antisemitiese]] opskrif "Saam sal ons hom verpletter!"]]
Die historikus Arthur Aspinall het opgemerk dat koerante, toe hulle in die laat 18de eeu 'n belangrike rol in die politieke lewe begin speel het, nie as onafhanklike inligtingsorgane beskou is nie, maar veronderstel was om die standpunte van hul eienaars of hul regeringsborge te bevorder.<ref>Arthur Aspinall, ''Politics and the Press 1780-1850'', p. v {{ISBN|978-0-2-08012401}} New York: Barnes and Noble Books (1949)</ref> In die 20ste eeu het die begrip saam met die opkoms van die [[massamedia]] ontstaan. Navorsers wat die uitwerking van die media bestudeer het, het die suggestieteorie gebruik om te verklaar hoe mense deur oorredende boodskappe wat emosioneel aanklank vind, beïnvloed kan word. Harold Lasswell het propaganda breed omskryf as "die uitdrukking van menings of handelinge wat individue of groepe doelbewus uitvoer om die menings of handelinge van ander individue of groepe vir voorafbepaalde doeleindes en deur sielkundige manipulasie te beïnvloed".<ref>Ellul, Jacques (1965). Inleiding deur Konrad Kellen in ''Propaganda: The Formation of Men's Attitudes'', pp. [https://archive.org/details/propagandaformat0000ellu/page/n16/mode/1up xi-xii]. Vert. Konrad Kellen & Jean Lerner uit die oorspronklike Franse uitgawe van 1962, ''Propagandes''. Knopf, New York. {{ISBN|978-0-394-71874-3}} (uitgawe van 1973 deur Vintage Books, New York).</ref> Richard Alan Nelson omskryf dit neutraal as "'n stelselmatige vorm van doelgerigte oorreding wat poog om die emosies, houdings, menings en handelinge van bepaalde teikengehore vir ideologiese, politieke of kommersiële doeleindes te beïnvloed<ref>{{cite web |url=https://www.history.com/news/wwii-propaganda-private-snafu-flashback |title=This WWII Cartoon Taught Soldiers How to Avoid Certain Death |last=McNearney |first=Allison |website=HISTORY |date=29 Augustus 2018 |language=en |access-date=29 Maart 2020 |archive-date=1 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001012733/https://www.history.com/news/wwii-propaganda-private-snafu-flashback |url-status=live}}</ref> deur die beheerde oordrag van eensydige boodskappe (wat feitelik kan wees of nie) via massa- en direkte mediakanale".<ref>Richard Alan Nelson, ''A Chronology and Glossary of Propaganda in the United States'' (1996) pp. 232-233</ref> Garth Jowett en Victoria O'Donnell beskou propaganda en oorreding as verwant, omdat mense kommunikasie deur die ontwikkeling en kweek van propagandamateriaal as 'n vorm van sagte mag gebruik.<ref>{{cite book |last1=Jowett |first1=Garth |last2=O'Donnell |first2=Victoria |title=Propaganda and Persuasion |date=2012 |publisher=Sage Publications Inc. |isbn=978-1412977821 |edition=5de |language=en}}</ref>
In 'n literêre debat met [[Edward Bernays]] in 1929 het Everett Dean Martin aangevoer: "Propaganda maak marionette van ons. Ons word beweeg deur verborge toutjies wat die propagandis manipuleer."<ref>{{cite journal |last1=Martin |first1=Everett Dean |editor1-last=Leach |editor1-first=Henry Goddard |title=Are We Victims of Propaganda, Our Invisible Masters: A Debate with Edward Bernays |journal=The Forum |date=Maart 1929 |volume=81 |pages=142-150 |url=http://postflaviana.org/wp-content/uploads/2015/07/martin-bernays-debate.pdf |access-date=22 Februarie 2020 |publisher=Forum Publishing Company |language=en |archive-date=18 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918143905/https://postflaviana.org/wp-content/uploads/2015/07/martin-bernays-debate.pdf |url-status=live}}</ref> In die 1920's en 1930's is propaganda soms as almagtig beskou. Bernays self het in sy boek ''Propaganda'' erken dat "die bewuste en intelligente manipulasie van die georganiseerde gewoontes en menings van die massas 'n belangrike element in die demokratiese samelewing is. Diegene wat hierdie onsigbare meganisme van die samelewing manipuleer, vorm 'n onsigbare regering wat die ware heersende mag van ons land is."<ref>{{cite book |last1=Bernays |first1=Edward L. |title=Propaganda |date=1928 |publisher=Horace Liveright |page=[https://archive.org/details/BernaysPropaganda/page/n3 9] |url=https://archive.org/details/BernaysPropaganda |language=en}}</ref>
Die [[NAVO]] se riglyne vir militêre openbare sake van 2011 omskryf propaganda as "inligting, idees, leerstellings of spesiale beroepe wat versprei word om die mening, emosies, houdings of gedrag van enige bepaalde groep te beïnvloed ten einde die borg direk of indirek te bevoordeel".<ref>{{cite book |last=Kuehl |first=Dan |date=10 Maart 2014 |editor-last=Snow |editor-first=Nancy |title=Propaganda and American Democracy |publisher=Louisiana State University Press |pages=12 |chapter=Chapter 1: Propaganda in the Digital Age |isbn=978-0-8071-5416-8 |language=en}}</ref> 'n Ander NAVO-woordelys noem dit "inligting, veral van 'n bevooroordeelde of misleidende aard, wat gebruik word om 'n politieke saak of standpunt te bevorder"; volgens dié omskrywing hoef die inligting nie vals te wees nie, maar moet dit tot die doelwitte van die akteur wat dit versprei, bydra.<ref>North Atlantic Treaty Organization, NATO Standardization Agency AAP-6 – Glossary of terms and definitions, 2-P-9.</ref> Die RAND Corporation het later die term ''firehose of falsehood'' ("brandslang van onwaarhede") geskep. Dit beskryf hoe moderne kommunikasie dit moontlik maak om 'n groot aantal boodskappe vinnig, herhaaldelik en voortdurend oor verskeie kanale, soos die nuusmedia en sosiale media, uit te saai sonder om op waarheid of samehang ag te slaan.<ref>{{cite book |last1=Paul |first1=Christopher |last2=Matthews |first2=Miriam |title=The Russian "Firehose of Falsehood" Propaganda Model |chapter=Why It Might Work and Options to Counter It |date=2016 |publisher=RAND Corporation |jstor=resrep02439 |chapter-url=https://www.jstor.org/stable/resrep02439 |archive-date=30 November 2025 |access-date=24 Mei 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251130190822/https://www.jstor.org/stable/resrep02439 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Zegart |first1=Amy B. |title=Spies, Lies, and Algorithms: The History and Future of American Intelligence |date=28 Februarie 2023 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-22307-0 |url=https://books.google.com/books?id=CNGAEAAAQBAJ&dq=firehose%20of%20falsehood%20rand&pg=PA373 |language=en}}</ref>
== Geskiedenis ==
=== Oudheid ===
Propaganda bestaan al sedert die begin van die opgetekende geskiedenis. In die [[Nuwe Ryk van Egipte]] het tempelreliëfs oorlog gesuiwer voorgestel: geweld teen burgers is weggelaat.<ref>{{cite web |title=Violence of Gender and Gender of Violence in Ancient Egypt |date=Februarie 2022 |url=https://anetoday.org/matic-gender-violence/ |access-date=27 Januarie 2026 |archive-date=10 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910202827/https://anetoday.org/matic-gender-violence/ |url-status=live |language=en}}</ref> [[Ramses II]] het die Slag van Kadesj, wat op 'n dooiepunt uitgeloop het, as 'n goddelike persoonlike oorwinning voorgestel.<ref>{{cite web |last=Butt |first=Merilyn |date=2 Maart 2023 |title=5 Pieces of Propaganda from the Ancient World |url=https://www.thecollector.com/propaganda-ancient-world/ |access-date=27 Januarie 2026 |website=TheCollector |archive-date=16 Februarie 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260216022248/https://www.thecollector.com/propaganda-ancient-world/ |url-status=live |language=en}}</ref> Motiewe soos die "neerslaan van die vyand" het die [[farao]] se oorwinning oor die chaos gesimboliseer.<ref>{{cite journal |last1=Das |first1=José |last2=Sales |first2=José Das Candeias |url=https://www.researchgate.net/publication/262174750 |title=The smiting of the enemies scenes in the mortuary temple of Ramses III at Medinet Habu |journal=Oriental Studies |date=Januarie 2012 |volume=1 |pages=79-110 |language=en}}</ref>
Die [[Behistoen-inskripsie]] ({{circa|515}} v.C.), wat die opkoms van [[Darius I van Persië|Darius I]] tot die Persiese troon beskryf, word deur die meeste historici as 'n vroeë voorbeeld van propaganda beskou.<ref>{{cite book |last=Nagle |first=D. Brendan |title=The Ancient World: Readings in Social and Cultural History |year=2009 |publisher=Pearson Education |isbn=978-0-205-69187-6 |author2=Stanley M Burstein |page=[https://archive.org/details/ancientworldread00nagl/page/28 28] |url=https://archive.org/details/ancientworldread00nagl/page/133 |language=en}}</ref> In die [[Peloponnesiese oorlog]] het die Atheners figure uit die verhale oor [[Troje]] en ander mitiese beelde gebruik om gevoelens teen [[Sparta]] aan te blaas; [[Helena van Troje]] is selfs as 'n Atheense vrou voorgestel wie se moeder Nemesis Troje sou wreek.<ref>{{cite book |last1=Magill |first1=Frank Northen |title=Dictionary of World Biography |date=23 Januarie 2003 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-57958-040-7 |page=422 |url=https://books.google.com/books?id=wyKaVFZqbdUC&pg=PA422 |access-date=7 Februarie 2022 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Rutter |first1=Keith |title=Word And Image In Ancient Greece |date=31 Maart 2020 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-7985-0 |page=68 |url=https://books.google.com/books?id=q28xEAAAQBAJ&pg=PA68 |access-date=7 Februarie 2022 |language=en}}</ref> In die [[Puniese Oorloë]] het albei kante uitgebreide propagandaveldtogte gevoer. Om die Romeinse bondgenootskapstelsel en die Griekse [[Polis (stad)|poleis]] te ontbind, het [[Hannibal]] Latynse krygsgevangenes wat hy goed behandel het, onvoorwaardelik na hul tuisstede teruggestuur, waar hulle sy propaganda help versprei het.<ref name="Stepper">{{cite journal |last1=Stepper |first1=R. |title=Politische parolen und propaganda im Hannibalkrieg |journal=Klio |date=2006 |volume=88 |issue=2 |pages=397-407 |doi=10.1524/klio.2006.88.2.397 |s2cid=190002621 |url=https://www.researchgate.net/publication/298534203 |access-date=7 Februarie 2022 |language=de}}</ref> Die Romeine het Hannibal op hul beurt as 'n mens sonder menslikheid uitgebeeld wat die gode se guns spoedig sou verloor, en onder leiding van Quintus Fabius Maximus uitgebreide godsdienstige rituele gereël om die Romeinse moreel te beskerm.<ref>{{cite book |last1=Hoyos |first1=Dexter |title=A Companion to the Punic Wars |date=26 Mei 2015 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-02550-4 |page=275 |url=https://books.google.com/books?id=UzJ3BwAAQBAJ&pg=PA275 |access-date=7 Februarie 2022 |language=en}}</ref><ref name="Stepper" />
Tydens die laaste Romeinse burgeroorloë (44-30 v.C.) het [[Augustus Octavianus|Octavianus]] en [[Marcus Antonius]] mekaar van 'n duistere en vernederende afkoms, wreedheid, lafhartigheid, retoriese en literêre onbevoegdheid, losbandigheid, weelde en dronkenskap beskuldig.<ref>{{cite book |last=Borgies |first=Loïc |title=Le conflit propagandiste entre Octavien et Marc Antoine. De l'usage politique de la uituperatio entre 44 et 30 a. C. n. |year=2016 |publisher=Éditions Latomus |isbn=978-90-429-3459-7 |language=fr}}</ref> Hierdie laster het die vorm van die ''uituperatio'' aangeneem, die Romeinse retoriese genre van die skimprede, en het die Romeinse openbare mening destyds beslissend gevorm. [[Djengis Khan]] het van sy manne voor sy leër uitgestuur om gerugte onder die vyand te versprei; sy leër was dikwels in werklikheid kleiner as dié van sy teenstanders.<ref>{{cite journal |last=Davison |first=W. Phillips |date=1971 |title=Some Trends in International Propaganda |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |volume=398 |pages=1-13 |doi=10.1177/000271627139800102 |jstor=1038915 |s2cid=145332403 |issn=0002-7162 |language=en}}</ref>
=== Die drukpers en die Hervorming ===
[[Lêer:Papal Belvedere High Res.jpg|duimnael|Houtsnee (1545) deur [[Lucas Cranach die Ouere]] in opdrag van [[Martin Luther]], uit die reeks ''Papstspotbilder''.<ref name="Oberman">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_leG5ztYoZwC&pg=PA61 |title=The Impact of the Reformation: Essays |first=Heiko Augustinus |last=Oberman |date=1 Januarie 1994 |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |isbn=9780802807328 |archive-date=24 Desember 2024 |access-date=18 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224185431/https://books.google.com/books?id=_leG5ztYoZwC&pg=PA61 |url-status=live |language=en}}</ref> Duitse boere reageer op 'n pouslike bul van [[Pous Paulus III]]: "Moenie ons met jou banvloek bangmaak nie, Pous, en moenie so 'n woedende man wees nie. Anders draai ons om en wys jou ons agterwêreld."<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=kYbupalP98kC&pg=PA198 |title=Luther's Last Battles: Politics and Polemics 1531-46 |first=Mark U. |last=Edwards |year=2004 |publisher=Fortress Press |isbn=9781451413984 |page=199 |language=en}}</ref>]]
Keiser Maximiliaan I van die Heilige Romeinse Ryk was die eerste heerser wat die mag van die [[drukpers]] vir propaganda gebruik het: om sy beeld op te bou, om patriotiese gevoelens onder die bevolking van sy ryk aan te wakker (hy was die eerste heerser wat eensydige oorlogsberigte, die vroeë voorlopers van die moderne koerant, op die massa gerig het) en om die bevolking van sy vyande te beïnvloed.<ref>{{cite book |last1=Kunczik |first1=Michael |editor-last=Preußer |editor-first=Heinz-Peter |contribution=Public Relations in Kriegzeiten – Die Notwendigkeit von Lüge und Zensur |title=Krieg in den Medien |date=2016 |publisher=Brill |isbn=978-94-012-0230-5 |page=242 |url=https://books.google.com/books?id=X3wfEAAAQBAJ&pg=PA242 |access-date=7 Februarie 2022 |language=de}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kunczik |first1=Michael |title=Images of Nations and International Public Relations |date=6 Mei 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-68902-4 |page=158 |url=https://books.google.com/books?id=6hkfDAAAQBAJ&pg=PA158 |access-date=7 Februarie 2022 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Becker |first1=David P. |title=Six Centuries of Master Prints: Treasures from the Herbert Greer French Collection |date=1993 |publisher=Cincinnati Art Museum |isbn=978-0-931537-15-8 |page=68 |url=https://books.google.com/books?id=dSjrAAAAMAAJ |access-date=7 Februarie 2022 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Silver |first1=Larry |title=Marketing Maximilian: The Visual Ideology of a Holy Roman Emperor |date=2008 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-13019-4 |page=235 |url=https://books.google.com/books?id=4o3rAAAAMAAJ |access-date=7 Februarie 2022 |language=en}}</ref><ref name="Fussel2020">{{cite book |last1=Füssel |first1=Stephan |title=Gutenberg and the Impact of Printing |year=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-93187-8 |url=https://books.google.com/books?id=2TPNDwAAQBAJ&pg=PA46-IA11 |pages=10-12 |language=en}}</ref> In sy oorlog teen [[Venesië]] het hy 'n vorm van sielkundige oorlogvoering bedink: hy het pamflette aan ballonne vasgemaak wat sy boogskutters dan afgeskiet het. Die pamflette het van vryheid en gelykheid gepraat en die bevolking aangespoor om teen hul tiranne, die Signoria, in opstand te kom.<ref name="Fussel2020" />
Propaganda tydens die [[Protestantse Hervorming]], wat deur die verspreiding van die drukpers deur Europa en veral in Duitsland gehelp is, het nuwe idees en leerstellings op 'n manier wat voor die 16de eeu ongekend was, aan die publiek beskikbaar gestel.<ref>{{cite journal |doi=10.14315/arg-1975-jg07 |title=The Reformation in Print: German Pamphlets and Propaganda |journal=Archive for Reformation History |volume=66 |year=1975 |last1=Cole |first1=Richard G. |s2cid=163518886 |pages=93-102 |issn=0003-9381 |language=en}}</ref> Volgens die akademikus Barbara Diggs-Brown hou die negatiewe bysmaak van die woord verband met die sosiale en politieke omwentelinge van die tydperk van die [[Franse Rewolusie]], toe die woord in 'n nie-kerklike en politieke konteks gebruik begin word het.<ref name="Diggs-Brown2011p48" />
=== Die wêreldoorloë ===
[[Lêer:LeafletToTampere1918.jpg|duimnael|links|'n Finse propagandapamflet van 1918, deur generaal Mannerheim onderteken, waarin die Wittes die Rooies tydens die Finse Burgeroorlog aanspoor om oor te gee: "Aan die inwoners en troepe van [[Tampere]]! Weerstand is nutteloos. Hys die wit vlag en gee oor. Die burger se bloed is genoeg vergiet. Ons sal ons gevangenes nie doodmaak soos die Rooies doen nie. Stuur julle verteenwoordiger met 'n wit vlag."]]
Die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] in 1914 het die eerste grootskaalse en georganiseerde verspreiding van regeringspropaganda meegebring. Ná Duitsland se nederlaag het militêre leiers soos generaal [[Erich Ludendorff]] te kenne gegee dat Britse propaganda tot hul nederlaag bygedra het. [[Adolf Hitler]] het hierdie siening oorgeneem en geglo dat dit 'n hoofoorsaak was van die ineenstorting van die moreel en van die opstande aan die Duitse tuisfront en in die vloot in 1918. In ''[[Mein Kampf]]'' (1925) het Hitler sy propagandateorie uiteengesit, wat 'n kragtige grondslag vir sy magsoorname in 1933 gelê het. Die historikus Robert Ensor verduidelik dat "Hitler ... geen grens stel aan wat met propaganda bereik kan word nie; mense sal enigiets glo, mits dit dikwels genoeg en nadruklik genoeg aan hulle gesê word, en mits teenstanders óf stilgemaak óf in laster versmoor word".<ref>Robert Ensor in David Thomson, red., ''The New Cambridge Modern History: volume XII The Era of Violence 1890-1945'' (1ste uitgawe 1960), p 84.</ref> In Duitsland was dit inderdaad so, en die weermag het dit moeilik gemaak dat ander propaganda die land binnekom.<ref>{{cite journal |last=Yourman |first=Julius |date=November 1939 |title=Propaganda Techniques Within Nazi Germany |journal=Journal of Educational Sociology |volume=13 |issue=3 |pages=148-163 |doi=10.2307/2262307 |jstor=2262307 |language=en}}</ref> Die meeste propaganda in [[Nazi-Duitsland]] is deur die Ministerie vir Volksvoorligting en Propaganda onder [[Joseph Goebbels]] vervaardig. Simbole soos geregtigheid, vryheid en toewyding aan die vaderland is daarin ingespan.<ref>{{cite journal |last=Cantril |first=Hadley |date=1938 |title=Propaganda Analysis |url=https://archive.org/details/sim_english-journal_1938-03_27_3/page/217 |journal=The English Journal |volume=27 |issue=3 |pages=217-221 |doi=10.2307/806063 |jstor=806063 |language=en}}</ref> In die [[Tweede Wêreldoorlog]] is propaganda, voortbouend op die ervaring van die Eerste Wêreldoorlog, steeds as oorlogswapen gebruik, deur Goebbels sowel as deur die Britse Political Warfare Executive en die Amerikaanse Office of War Information.<ref>Fox, J. C., 2007, "Film propaganda in Britain and Nazi Germany: World War II cinema.", Oxford:Berg.</ref>
Die uitvinding van die rolprent het propagandiste in die vroeë 20ste eeu 'n kragtige werktuig gegee om 'n breë deel van die bevolking te bereik. In 1942 is die propagandalied ''Niet Molotoff'' tydens die Voortsettingsoorlog in [[Finland]] gemaak; dit het met die [[Rooi Leër]] se mislukking in die [[Winteroorlog]] gespot en sy titel na die Sowjet-minister van buitelandse sake, Wjatsjeslaw Molotof, verwys.<ref>{{cite web |url=http://www.fono.fi/KappaleenTiedot.aspx?kappale=niet+molotoff&ID=64fad317-515d-4153-832c-5744b443f28c |title=Fono.fi – Äänitetietokanta |website=fono.fi |language=fi |access-date=13 Maart 2020}}</ref> Sommige Amerikaanse oorlogsfilms van die vroeë 1940's moes 'n patriotiese ingesteldheid kweek en kykers oortuig dat opofferings nodig was om die [[Spilmoondhede]] te verslaan.<ref>Philip M. Taylor, 1990, "Munitions of the mind: A history of propaganda", bl. 170.</ref> Poolse rolprentmakers in Brittanje het in 1943 die anti-Nazi-kleurfilm ''Calling Mr. Smith'' gemaak, oor Nazi-misdade in die besette Europa en oor die leuens van die Nazi-propaganda.<ref>{{cite web |url=https://lux.org.uk/work/calling-mr-smith1 |title=Calling Mr. Smith – LUX |access-date=30 Januarie 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425234317/https://lux.org.uk/work/calling-mr-smith1 |url-status=dead |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.centrepompidou.fr/id/cAXbMp/rqGRLe9/fr |title=Calling Mr Smith |website=Centre Pompidou |access-date=24 Oktober 2020 |archive-date=21 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210221202910/https://www.centrepompidou.fr/fr/ressources/oeuvre/cAXbMp |url-status=live |language=fr}}</ref><ref>{{cite web |url=http://artincinema.com/franciszka-and-stefan-themerson-calling-mr-smith-1943/ |title=Franciszka and Stefan Themerson: Calling Mr. Smith (1943) – artincinema |date=21 Junie 2015 |access-date=30 Januarie 2018 |archive-date=31 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180131024247/http://artincinema.com/franciszka-and-stefan-themerson-calling-mr-smith-1943/ |url-status=dead |language=en}}</ref>
In die [[Sowjetunie]] het [[Josef Stalin]] die propaganda wat burgers in die Tweede Wêreldoorlog moes aanmoedig, self beheer. Hy het op 'n hardhandige styl aangedring wat opgevoede gehore maklik as onopreg herken het; die nie-amptelike gerugte oor Duitse gruweldade was daarteenoor gegrond en oortuigend.<ref>Karel C. Berkhoff, ''Motherland in Danger: Soviet Propaganda during World War II'' (2012)</ref> Vanaf die 1930's is alle nuwe portrette van Stalin, 'n Georgiër wat Russies met 'n swaar aksent gepraat het, geretoesjeer om sy Georgiese gelaatstrekke uit te wis<ref>{{cite web |url=https://www.thevintagenews.com/2015/07/30/10-facts-you-didnt-know-about-stalin/ |title=10 Facts You Didn't Know About Stalin |last=Smithfield |first=Brad |date=30 Julie 2015 |website=The Vintage News |publisher=Timera Media |access-date=23 April 2021 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423102246/https://www.thevintagenews.com/2015/07/30/10-facts-you-didnt-know-about-stalin/ |url-status=live |language=en}}</ref> en hom 'n meer algemene Sowjet-held te maak; net sy oë en bekende snor is onveranderd gelaat. Volgens Zjores en Roj Medwedef is "sy majestueuse nuwe beeld toepaslik ontwerp om die leier van alle tye en van alle volke uit te beeld".<ref>{{cite book |author1=Zhores A. Medvedev |author2=Roy Aleksandrovich Medvedev |title=The Unknown Stalin |url=https://books.google.com/books?id=v3BrNF80AzUC&pg=PA248 |year=2003 |page=248 |publisher=I.B. Tauris |isbn=9781860647680 |language=en}}</ref>
=== Die Koue Oorlog en daarna ===
[[Lêer:Is this tomorrow.jpg|duimnael|200px|Voorblad van 'n Amerikaanse anti-kommunistiese propagandastrokiesboek uit 1947]]
Die Weste en die [[Sowjetunie]] het albei tydens die [[Koue Oorlog]] op groot skaal propaganda gebruik. Albei kante het film, televisie en radio gebruik om hul eie burgers, mekaar en die lande van die Derde Wêreld te beïnvloed. Deur 'n frontorganisasie, die Bedford Publishing Company, en 'n geheime afdeling, die Office of Policy Coordination, het die CIA oor 15 jaar meer as 1 miljoen boeke onder Sowjet-lesers versprei, onder meer romans van [[George Orwell]], Albert Camus, Vladimir Nabokov, James Joyce en Pasternak, om anti-kommunistiese gevoelens en simpatie vir Westerse waardes te bevorder.<ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2014/06/why-the-cia-distributed-pocket-size-copies-of-doctor-zhivago-in-the-soviet-union/371369/ |title=Is Literature 'the Most Important Weapon of Propaganda'? |author=Nick Romeo |website=The Atlantic |date=17 Junie 2014 |access-date=28 Februarie 2022 |archive-date=28 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228083535/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2014/06/why-the-cia-distributed-pocket-size-copies-of-doctor-zhivago-in-the-soviet-union/371369/ |url-status=live |language=en}}</ref> Die kommunistiese magte in die [[Viëtnamoorlog]] het propaganda op groot skaal gebruik om mense se menings te beheer.<ref>{{cite journal |url=http://sealang.net/sala/archives/pdf8/sophana2007vietnamese.pdf |title=Vietnamese propaganda reflections from 1945 to 2000 |author=Sophana Srichampa |journal=Mon-Khmer Studies |volume=37 |pages=87-116 |publisher=Mahidol University |location=Thailand |date=30 Augustus 2007 |archive-date=2 April 2013 |access-date=30 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402215249/http://sealang.net/sala/archives/pdf8/sophana2007vietnamese.pdf |url-status=dead |language=en}}</ref>
Tydens die Joego-Slawiese oorloë het die regerings van die Federale Republiek van Joego-Slawië en [[Kroasië]] propaganda as [[militêre strategie]] gebruik. Dit moes vrees en haat saai, en veral die [[Serwiërs|Serwiese]] bevolking teen die ander etniese groepe ([[Bosniërs]], [[Kroate]], [[Albanese]] en ander nie-Serwiërs) opsweep. Die Serwiese media het baie moeite gedoen om die massa-[[oorlogmisdaad|oorlogmisdade]] van Serwiese magte te regverdig, te hersien of te ontken.<ref name="Boston University">{{cite web |date=12 April 1999 |title=Serbian Propaganda: A Closer Look |url=http://www.bu.edu/globalbeat/pubs/Pesic041299.html |access-date=21 Desember 2007 |archive-date=4 Junie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130604064124/http://www.bu.edu/globalbeat/pubs/Pesic041299.html |url-status=dead |language=en}}</ref>
== Openbare persepsie ==
[[Lêer:Skandinavism.jpg|duimnael|regs|upright=0.75|Plakkaat van die Skandinawistiese beweging in die 19de eeu]]
In die vroeë 20ste eeu het die stigters van die jong bedryf van [[openbare betrekkinge]] die woord propaganda vir hul eie werk gebruik. In sommige kulture is die term neutraal of selfs positief, terwyl dit in ander 'n sterk negatiewe bysmaak gekry het, en die bysmaak kan ook mettertyd verander. In Portugees en in sommige Spaanssprekende lande, veral in die suidelike punt van Suid-Amerika, beteken "propaganda" gewoonlik bloot "advertensie".<ref>{{cite web |title=English translation of Portuguese 'propaganda' |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/portuguese-english/propaganda |website=collinsdictionary.com |date=30 Oktober 2020 |access-date=2 Januarie 2024 |language=en}}</ref> In die amptelike taal van die Chinese Kommunistiese Party word ''xuanchuan'' ("propaganda") as 'n neutrale of positiewe term beskou, al kan dit in protes of in informele verband in China ook neerhalend gebruik word.<ref>{{cite book |last=Edney |first=Kingsley |url=https://archive.org/details/globalizationofc0000edne/page/22/mode/1up?view=theater |title=The Globalization of Chinese Propaganda |date=2014 |publisher=Palgrave Macmillan US |isbn=978-1-349-47990-0 |location=New York |pages=22-24, 195 |language=en |doi=10.1057/9781137382153}}</ref><ref>{{cite book |last=Lin |first=Chunfeng |title=Red Tourism in China: Commodification of Propaganda |publisher=Routledge |year=2023 |isbn=9781032139609 |language=en}}</ref>{{Rp|pages=4-6}}
In Engels was ''propaganda'' oorspronklik 'n neutrale term vir die verspreiding van inligting ten gunste van enige saak. In die loop van die 20ste eeu het dit in Westerse lande egter 'n deurgaans negatiewe betekenis gekry: die doelbewuste verspreiding van dikwels vals, maar altyd "oortuigende" bewerings om politieke optrede of ideologieë te steun of te regverdig. Volgens Harold Lasswell het die term in onguns geraak omdat die publiek ná die Eerste Wêreldoorlog toenemend agterdogtig was oor die propaganda van die Creel-komitee in die Verenigde State en die Ministerie van Inligting in Brittanje. In 1928 het hy geskryf dat propaganda "'n skeldwoord van minagting en haat" geword het, en dat propagandiste hulle agter benamings soos "raad vir openbare betrekkinge" en "spesialis in openbare onderwys" begin verskuil het.<ref>{{cite journal |jstor=2378152 |last1=Lasswell |first1=Harold D. |title=The Function of the Propagandist |journal=International Journal of Ethics |volume=38 |issue=3 |pages=258-268 |year=1928 |doi=10.1086/intejethi.38.3.2378152 |s2cid=145021449 |language=en}} pp. 260-261</ref> Die politieke wetenskaplike Dayton David McKean het in 1949 geskryf dat die woord ná die Eerste Wêreldoorlog, soos Edward Bernays dit gestel het, vir "dit wat jy nie van die ander ou se publisiteit hou nie" gebruik is.<ref>p. 113, ''Party and Pressure Politics'', Boston: Houghton Mifflin Company, 1949.</ref>
=== 'n Omstrede begrip ===
Die begrip is wesenlik omstrede. Sommige pleit vir 'n neutrale omskrywing<ref>{{cite journal |doi=10.1080/14616700220145641 |title=Strategic Communications or Democratic Propaganda? |journal=Journalism Studies |volume=3 |issue=3 |pages=437-441 |year=2002 |last1=Taylor |first1=Philip M. |s2cid=144546254 |language=en}}</ref><ref name="Briant2015">{{cite book |jstor=j.ctt18mvn1n |title=Propaganda and Counter-terrorism |last1=Briant |first1=Emma Louise |year=2015 |isbn=9780719091056 |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |language=en}}</ref>{{rp|page=9}} en voer aan dat die etiek van die bedoeling en die konteks afhang,<ref name="Briant2015" /> terwyl ander propaganda per definisie as oneties en negatief beskou.<ref>Doob, L.W. (1949), Public Opinion and Propaganda, London: Cresset Press p 240</ref> Emma Briant omskryf dit as "die doelbewuste manipulasie van voorstellings (insluitend teks, beelde, video en spraak) met die bedoeling om enige uitwerking op die gehoor te hê wat die propagandis begeer". Sy wys op die belang van 'n konsekwente terminologie oor die geskiedenis heen, juis omdat regerings hul bedrywighede voortdurend onder eufemismes soos "inligtingsteun" en "strategiese kommunikasie" herdoop.<ref name="Briant2015" />{{rp|page=9}} Ander geleerdes sien ook voordele daarin om te erken dat propaganda as nuttig of skadelik vertolk kan word, na gelang van die sender, die teikengehoor, die boodskap en die konteks.<ref name="Hobbs2020">{{cite book |last=Hobbs |first=Renee |title=Mind Over Media: Propaganda Education for a Digital Age |publisher=W.W. Norton |year=2020 |location=New York |language=en}}</ref>
Volgens David Goodman het die [[Volkebond]] se Konvensie oor die Gebruik van Uitsaaiwese in die Belang van Vrede van 1936 probeer om standaarde vir 'n liberale internasionale openbare sfeer te skep. Die konvensie het empatiese en vriendskaplike radio-uitsendings na ander lande aangemoedig en gevra dat internasionale uitsendings met vyandige uitlatings en vals bewerings verbied word. Met Nazi-Duitsland en die Sowjetunie aktief op die radio is sy liberale doelwitte geïgnoreer, terwyl voorstanders van vrye spraak gewaarsku het dat die kode die vryheid van spraak beperk.<ref>David Goodman, "Liberal and Illiberal Internationalism in the Making of the League of Nations Convention on Broadcasting in the Cause of Peace." ''Journal of World History'' 31.1 (2020): 165-193. [https://muse.jhu.edu/article/750118/pdf uittreksel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220616085607/https://muse.jhu.edu/article/750118/pdf |date=16 Junie 2022}}</ref>
== Soorte ==
[[Lêer:Propaganda poster in a primary school - DPRK (2604154887).jpg|duimnael|links|230px|Plakkaat in 'n Noord-Koreaanse laerskool wat die Amerikaanse weermag teiken. Die Koreaanse teks lui: "Dit is lekker om die speletjie te speel waarin ons die Amerikaners verpletter."]]
Propaganda word soms volgens die bedoeling en doelwitte beoordeel van die persoon of instelling wat dit vervaardig. Volgens die historikus Zbyněk Zeman is propaganda óf wit, óf grys, óf swart. Wit propaganda maak sy bron en bedoeling openlik bekend.<ref>{{cite book |last1=Briant |first1=Emma L. |last2=Bakir |first2=Vian |title=Routledge Handbook of the Influence Industry |date=15 Oktober 2024 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-040-12198-6 |url=https://books.google.com/books?id=Q24bEQAAQBAJ&dq=white%20propaganda%20meaning&pg=RA1-PA1988 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=White propaganda |work=About.com Careers |url=http://usmilitary.about.com/od/glossarytermsw/g/w6811.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304055343/http://usmilitary.about.com/od/glossarytermsw/g/w6811.htm |archive-date=4 Maart 2016 |language=en}}</ref> Grys propaganda het 'n dubbelsinnige of verswygde bron of bedoeling. Swart propaganda gee voor dat dit deur die vyand of 'n ander organisasie as sy werklike bron uitgegee is.<ref name="Zeman1978">{{cite book |title=Selling the War |publisher=Orbis Publishing |first=Zbynek |last=Zeman |date=1978 |isbn=978-0-85613-312-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/sellingwarartpro0000zema |language=en}}</ref>
=== Godsdiens ===
Propaganda is dikwels gebruik om menings en oortuigings oor godsdienstige kwessies te beïnvloed, veral tydens die skeuring tussen die Rooms-Katolieke Kerk en die [[Protestantisme|Protestantse kerke]] en tydens die [[kruistog]]te.<ref>{{cite news |last=Fisher |first=Lane |url=https://www.truvere.com/trouvre-poets-reflectors-of-societal-zeal |title=Trouvère Poets: Reflectors of Societal Zeal |work=Truvere |publisher=Truvere |date=7 Julie 2022 |access-date=13 September 2022 |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405005245/https://www.truvere.com/trouvre-poets-reflectors-of-societal-zeal |url-status=dead |language=en}}</ref> Die sosioloog Jeffrey K. Hadden het aangevoer dat lede van die anti-kultusbeweging die leiers van wat hulle as kultusse beskou, daarvan beskuldig dat hulle op groot skaal propaganda gebruik om volgelinge te werf en te behou, en dat oud-lede en die anti-kultusbeweging daarop ingestel is om hierdie bewegings sleg te laat lyk.<ref>{{cite web |title=The Religious Movements Page: Conceptualizing "Cult" and "Sect" |url=http://religiousmovements.lib.virginia.edu/cultsect/concult.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060207042448/http://religiousmovements.lib.virginia.edu/cultsect/concult.htm |archive-date=7 Februarie 2006 |access-date=4 Desember 2005 |language=en}}</ref> Propaganda teen ander gelowe in dieselfde gemeenskap, of propaganda wat die politieke mag in die hande van 'n godsdienstige elite moet hou, kan godsdienstige haat op nasionale of wêreldwye skaal aanblaas en tot oorlog, terrorisme, onluste en ander geweld lei. Dit kan ook onregverdigheid, uitbuiting en gruweldade verdoesel.<ref>{{cite web |title=Religious propaganda |url=http://encyclopedia.uia.org/en/problem/religious-propaganda |website=Encyclopedia.uia.org |publisher=Union of International Associations |access-date=9 November 2023 |language=en}} {{Dooie skakel|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Tydens die Koue Oorlog het die Verenigde State en die Verenigde Koninkryk geheime en openlike veldtogte geloods om islamiste in die Midde-Ooste, Noord-Afrika en Suid-Asië aan te moedig en te versterk, as 'n buffer teen moontlike Sowjet-uitbreiding en as teenwig vir die nasionaliste en [[Sosialisme|sosialiste]] wat as 'n bedreiging vir Westerse belange beskou is.<ref>{{cite book |last=Dreyfuss |first=Robert |title=Devil's game: how the United States helped unleash fundamentalist Islam |date=2005 |publisher=A Holt Paperback |isbn=978-0-8050-7652-3 |series=The American empire project |location=New York |pages=1-4 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Davidson |first=Christopher M. |title=Shadow Wars: The Secret Struggle for the Middle East |date=2016 |publisher=Oneworld Publications |isbn=978-1-78607-002-9 |location=La Vergne |pages=43-45 |language=en}}</ref><ref name="Khalidi2009">{{cite book |last=Khalidi |first=Rashid |title=Sowing Crisis: The Cold War and American Dominance in the Middle East |date=2009 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8070-0311-4 |location=Boston |language=en}}</ref>{{rp|pages=20-21}} In 1957 het president [[Dwight D. Eisenhower]] 'n beleid goedgekeur wat onder meer "alles moontlik" moes doen "om die 'heilige oorlog'-aspek te beklemtoon", en wapens aan die konserwatiewe monargieë onder leiding van Saoedi-Arabië gestuur om die sosialistiese Arabiese nasionaliste teen te werk.<ref>{{cite web |title=Historical Documents - Office of the Historian |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v13/d388 |website=history.state.gov |access-date=30 Januarie 2026 |archive-date=8 Februarie 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208222912/https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v13/d388 |url-status=live |language=en}}</ref> Volgens Rashid Khalidi het die golf van sosialistiese Arabiese nasionalisme die Verenigde State en sy bondgenote in 'n baie ongunstige posisie geplaas, waarop [[Saoedi-Arabië]] "die kragtige ideologiese wapen van Islam" ingebring het.<ref name="Khalidi2009" />{{rp|page=19}} Volgens sommige skattings het Saoedi-Arabië tussen die 1960's en 2016 meer as $100 miljard in skole en moskees regoor die wêreld gestort om die puriteinse [[wahhabisme]] te versprei.<ref>{{cite news |date=30 Januarie 2016 |title='Tsunami of money' from Saudi Arabia funding 24,000 Pakistan madrassas |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/tsunami-of-money-from-saudi-arabia-funding-24000-pakistan-madrassas/articleshow/50781972.cms?from=mdr |access-date=26 Januarie 2026 |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |archive-date=12 Maart 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260312104731/https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/tsunami-of-money-from-saudi-arabia-funding-24000-pakistan-madrassas/articleshow/50781972.cms?from=mdr |url-status=live |language=en}}</ref> Die politieke wetenskaplike Alex Alexiev het dit "die grootste wêreldwye propagandaveldtog wat nog ooit gevoer is" genoem, en David A. Kaplan het gesê dit "verdwerg die Sowjets se propaganda-pogings op die hoogtepunt van die Koue Oorlog".<ref>{{cite web |last=Gaffney |first=Frank Jr. |date=8 Desember 2003 |title=Waging the 'War of Ideas' |url=https://centerforsecuritypolicy.org/waging-the-war-of-ideas-2/ |access-date=24 Januarie 2026 |website=Center for Security Policy |language=en |archive-date=6 Maart 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260306024758/https://centerforsecuritypolicy.org/waging-the-war-of-ideas-2/ |url-status=live}}</ref>
=== Oorlog ===
[[Lêer:The Boston Massacre MET DT2086.jpg|duimnael|[[Paul Revere]] se uitbeelding van die [[Bostonslagting]], waarmee hy gehoop het om Amerikaners kwaad te maak en steun vir die [[Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog]] te wen]]
[[Lêer:Harry R. Hopps, Destroy this mad brute Enlist - U.S. Army, 03216u edit.jpg|alt=Propagandaplakkaat van 'n skrikwekkende gorilla met 'n helm waarop "militarisme" staan, wat 'n bloedige knuppel met die woord "kultur" en 'n halfnakende vrou vashou terwyl hy op die kus van Amerika trap.|duimnael|''Destroy this Mad Brute: Enlist'', 'n plakkaat van Harry R. Hopps ({{circa|1917}}) wat Amerikaanse mans aanspoor om aan te sluit en teen Duitsland te veg]]
Propaganda is 'n kragtige oorlogswapen. Dit word soms gebruik om 'n vermeende vyand, binne of buite die land, te [[ontmensliking|ontmenslik]] en haat teen hom te kweek deur 'n vals beeld by soldate en burgers te skep. Dit kan gebeur deur neerhalende of rassistiese benamings te gebruik, soos die Engelse skeldname ''Jap'' en ''gook'' in die Tweede Wêreldoorlog en die Viëtnamoorlog, deur sekere woorde te vermy of deur die vyand van gruweldade te beskuldig; die doel was om die teenstander te demoraliseer.<ref>{{cite journal |last1=Williamson |first1=Samuel R. |last2=Balfour |first2=Michael |date=1980 |title=Propaganda in War, 1939-1945: Organisations, Policies and Publics in Britain and Germany. |url=https://archive.org/details/sim_political-science-quarterly_winter-1980-1981_95_4/page/715 |journal=Political Science Quarterly |volume=95 |issue=4 |pages=715 |doi=10.2307/2150639 |jstor=2150639 |language=en}}</ref> Die meeste propaganda in oorlogstyd vereis dat die eie bevolking voel dat die vyand 'n onreg begaan het, wat verdig of op feite gegrond kan wees, soos die Duitse vloot se sinking van die passasierskip ''Lusitania'' in die Eerste Wêreldoorlog. Die bevolking moet ook glo dat hul land se saak regverdig is. Dit was moeilik om vas te stel hoe groot die werklike uitwerking van propaganda op die oorlog was.<ref>{{cite journal |last1=Eksteins |first1=Modris |last2=Balfour |first2=Michael |date=Oktober 1980 |title=Propaganda in War, 1939-1945: Organisations, Policies and Publics in Britain and Germany. |url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1980-10_85_4/page/876 |journal=The American Historical Review |volume=85 |issue=4 |pages=876 |doi=10.2307/1868905 |jstor=1868905 |language=en}}</ref>
Propaganda is ook een van die metodes van sielkundige oorlogvoering, wat ook valsvlagoperasies kan insluit waarin die operateurs as dié van 'n vyandige land voorgestel word. Die Varkbaai-inval het byvoorbeeld [[Central Intelligence Agency|CIA]]-vliegtuie in die kleure van die Kubaanse lugmag gebruik. Propaganda kan ook dien om die denkwyse te versterk van mense wat reeds glo wat die propagandis wil hê hulle moet glo. In die Eerste Wêreldoorlog was die hoofdoel van Britse propaganda om mans aan te moedig om by die leër aan te sluit en vroue om in die land se nywerheid te werk; plakkate is gebruik omdat gereelde radio-uitsendings nog nie begin het nie en televisie nog ontwikkel is.<ref>Callanan, James D. The Evolution of The CIA's Covert Action Mission, 1947-1963. Durham University. 1999.</ref>
Artikel 20 van die Internasionale Verbond oor Burgerlike en Politieke Regte verbied enige propaganda vir oorlog, asook enige voorspraak vir nasionale of godsdienstige haat wat aanhitsing tot diskriminasie, vyandigheid of geweld uitmaak.<ref>{{cite web |title=International Covenant on Civil and Political Rights |url=http://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/ccpr.aspx |website=United Nations Human Rights: Office of the High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |access-date=2 September 2015 |archive-date=12 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512032053/https://www.ohchr.org/EN/ProfessionalInterest/Pages/CCPR.aspx |url-status=live |language=en}}</ref>
{{Blockquote|Natuurlik wil die gewone mense nie oorlog hê nie, nie in Rusland nie, nie in Engeland nie, nie in Amerika nie, en ook nie in Duitsland nie. Dit spreek vanself. Maar uiteindelik is dit die leiers van die land wat die beleid bepaal, en dit is altyd eenvoudig om die volk saam te sleep, of dit nou 'n demokrasie, 'n fascistiese diktatuur, 'n parlement of 'n kommunistiese diktatuur is. Die volk kan altyd aan die leiers se bevele onderwerp word. Dit is maklik. Al wat jy hoef te doen, is om vir hulle te sê dat hulle aangeval word, en die pasifiste weens gebrek aan patriotisme en omdat hulle die land aan gevaar blootstel, aan die kaak te stel. Dit werk in enige land op dieselfde manier.|[[Hermann Göring]]<ref>Gustave Gilbert se ''Nuremberg Diary'' (1947). Uit 'n onderhoud met Gilbert in Göring se tronksel tydens die Neurenbergse oorlogsmisdaadverhore (18 April 1946).</ref>}}
=== Advertensies ===
Propaganda deel tegnieke met advertensies en [[openbare betrekkinge]], wat albei as propaganda beskou kan word wat 'n kommersiële produk bevorder of die beeld van 'n organisasie, persoon of handelsmerk vorm. Ná die Libanonoorlog van 2006 het [[Hezbollah]] byvoorbeeld met massa-saamtrekke, baniere en handelsware met sy logo, sy geel vlagkleur en beelde van [[Hassan Nasrallah]] groter gewildheid onder Arabiere nagestreef; die eenvormige boodskap het Hezbollah se handelsmerk help vestig.<ref>{{cite book |last=Khatib |first=Lina |title=The Hizbullah Phenomenon: Politics and Communication |publisher=Oxford University Press |date=2014 |page=84 |language=en}}</ref> Edmund McGarry toon aan dat advertensies meer is as om aan 'n gehoor te verkoop: dit is 'n soort propaganda wat die publiek probeer oorreed en nie 'n gebalanseerde oordeel nastreef nie.<ref>{{cite journal |last=McGarry |first=Edmund D. |date=1958 |title=The Propaganda Function in Marketing |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-marketing_1958-10_23_2/page/131 |journal=Journal of Marketing |volume=23 |issue=2 |pages=131-132 |doi=10.2307/1247829 |jstor=1247829 |language=en}}</ref>
=== Politiek ===
[[Lêer:Kozera DTV.jpg|duimnael|regs|280px|Propaganda en manipulasie kom ook op televisie en in nuusprogramme voor. Die nuusbulletin ''Dziennik Telewizyjny'' in die destyds kommunistiese Pole het [[kapitalisme]] met emosionele en gelaaide taal gekritiseer.]]
Propaganda verwys veral in die politiek na pogings wat deur regerings, politieke groepe en dikwels ook verborge belange geborg word. In die vroeë 20ste eeu het dit veral die vorm van partyslagspreuke aangeneem. Propaganda het ook baie met openbare voorligtingsveldtogte van regerings gemeen wat sekere gedrag wil aanmoedig of ontmoedig (soos die dra van veiligheidsgordels, nie rook nie en nie rommelstrooi nie), maar by propaganda is die klem meer polities. In politieke situasies word propaganda in twee soorte verdeel: voorbereidende propaganda, wat 'n nuwe denkwyse wil skep, en operasionele propaganda, wat tot optrede aanspoor.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_03PpagDaUsC |title=How to Be a Spy: The World War II SOE Training Manual |publisher=Dundurn Press |year=2004 |isbn=978-1-55002-505-7 |location=Toronto |pages=192 |language=en}}</ref> Roderick Hindery voer aan dat propaganda op die politieke linkerkant, op die regterkant en in die middelpartye voorkom, en dat debatte oor die meeste maatskaplike vraagstukke vrugbaar heroorweeg kan word deur te vra wat propaganda is en wat nie. Hy wys ook op die verband tussen propaganda, indoktrinasie en terrorisme en teenterrorisme.<ref>{{cite web |url=https://propagandaandcriticalthought.com/author/rhindery/ |title=About Roderick Hindery |website=Propaganda and Critical Thought Blog |access-date=4 Desember 2019 |archive-date=2 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202221732/https://propagandaandcriticalthought.com/author/rhindery/ |url-status=dead |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Hindery |first=Roderick |title=Indoctrination and self-deception or free and critical thought |publisher=Edwin Mellen Press |location=Lewiston, New York |year=2001 |isbn=0-7734-7407-2 |oclc=45784333 |language=en}}</ref>
Sedert die aanvalle van 11 September 2001 het propaganda-instellings, -praktyke en -regsraamwerke in die Verenigde State en Brittanje ontwikkel. Briant toon aan hoe die apparaat oor die hele regering uitgebrei en geïntegreer is, en hoe pogings aangewend is om propaganda vir buitelandse en binnelandse gehore met nuwe vorme van strategiese kommunikasie te koördineer.<ref>{{cite journal |first1=Emma Louise |last1=Briant |title=Allies and Audiences Evolving Strategies in Defense and Intelligence Propaganda |journal=The International Journal of Press/Politics |date=April 2015 |volume=20 |issue=2 |pages=145-165 |doi=10.1177/1940161214552031 |s2cid=145697213 |url=http://eprints.whiterose.ac.uk/88783/13/Allies%20and%20Audiences.pdf |language=en}}</ref> Dit is binne die Amerikaanse regering betwis, deur die Pentagon se afdeling vir openbare sake teengestaan en deur sommige geleerdes gekritiseer.<ref name="Briant2015" /> 'n Wysiging van die Amerikaanse Smith-Mundt-wet in 2013 het toegelaat dat materiaal wat die State Department en die Broadcasting Board of Governors vir buitelandse gehore vervaardig, ook binne die Verenigde State versprei word, wat kommer gewek het dat die verbod op binnelandse propaganda verslap is.<ref>{{cite web |title='Anti-Propaganda' Ban Repealed, Freeing State Dept. To Direct Its Broadcasting Arm at American Citizens |url=https://www.techdirt.com/articles/20130715/11210223804/anti-propaganda-ban-repealed-freeing-state-dept-to-direct-its-broadcasting-arm-American-citizens.shtml |date=15 Julie 2013 |publisher=Techdirt |access-date=1 Junie 2016 |archive-date=17 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217013523/https://www.techdirt.com/articles/20130715/11210223804/anti-propaganda-ban-repealed-freeing-state-dept-to-direct-its-broadcasting-arm-American-citizens.shtml |url-status=live |language=en}}</ref>
Die internet het intussen 'n vrugbare kanaal vir politieke propaganda geword, onder meer deur [[Internetbot|bots]] wat sosiale media met outomatiese boodskappe en plasings van wisselende gesofistikeerdheid vul. Tydens die Amerikaanse verkiesing van 2016 is bots gebruik om kiesers na Russiese politieke nuus- en inligtingsbronne te lei en om politiek gemotiveerde gerugte en vals nuusberigte te versprei; die gebruik van bots vir politieke doelwitte geld intussen wêreldwyd as 'n gewone politieke strategie. 'n Studie van 2025 oor 'n Russiese propagandawebwerf wat aan die staat verbonde is, het bevind dat generatiewe [[kunsmatige intelligensie]] die organisasie in staat gestel het om groter hoeveelhede desinformasie te vervaardig sonder dat die oortuigingskrag van sy inhoud afgeneem het.<ref>{{cite journal |last1=Wack |first1=Morgan |last2=Ehrett |first2=Carl |last3=Linvill |first3=Darren |last4=Warren |first4=Patrick |date=27 Maart 2025 |editor-last=Rand |editor-first=David |title=Generative propaganda: Evidence of AI's impact from a state-backed disinformation campaign |journal=PNAS Nexus |language=en |volume=4 |issue=4 |article-number=pgaf083 |doi=10.1093/pnasnexus/pgaf083 |doi-access=free |issn=2752-6542 |pmc=11950819 |pmid=40171239}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Howard |first1=Philip N. |last2=Woolley |first2=Samuel |last3=Calo |first3=Ryan |date=3 April 2018 |title=Algorithms, bots, and political communication in the US 2016 election: The challenge of automated political communication for election law and administration |journal=Journal of Information Technology & Politics |volume=15 |issue=2 |pages=81-93 |doi=10.1080/19331681.2018.1448735 |issn=1933-1681 |doi-access=free |language=en}}</ref>
== Tegnieke ==
[[Lêer:Anti-capitalism color Restored.jpg|regs|upright|duimnael|Anti-kapitalistiese propaganda op 'n plakkaat van die Industrial Workers of the World (1911)]]
Algemene media vir propaganda sluit nuusberigte, regeringsverslae, geskiedenisvervalsing, gemorswetenskap, boeke, pamflette, rolprente, radio, televisie, plakkate en sosiale media in. Sommige propagandaveldtogte volg 'n strategiese oordragpatroon om die teikengroep te indoktrineer. Dit kan met 'n eenvoudige boodskap begin, soos 'n pamflet wat uit 'n vliegtuig gegooi word of 'n advertensie, wat gewoonlik aanwysings bevat oor hoe om meer inligting te kry, byvoorbeeld via 'n webwerf, 'n hulplyn of 'n radioprogram. Die strategie wil die individu deur versterking van ontvanger tot soeker van inligting maak, en daarna deur indoktrinasie van soeker tot meningsleier.<ref>Garth S. Jowett en Victoria J. O'Donnell, ''Propaganda & Persuasion'' (5de uitg. 2011)</ref>
Propaganda kan dikwels aan die retoriese strategieë herken word wat in die ontwerp daarvan gebruik word. In die 1930's het die Institute for Propaganda Analysis 'n reeks tegnieke uitgewys wat algemeen in koerante en op die radio, die massamedia van daardie tyd, gebruik is, soos "name noem" (neerhalende etikette gebruik), "die trein haal" (die sosiale aantrekkingskrag van 'n boodskap uitbuit) en "glinsterende veralgemenings" (positiewe maar vae taal).<ref>{{cite journal |last=Hobbs |first=Renee |date=9 November 2014 |title=Teaching about Propaganda: An Examination of the Historical Roots of Media Literacy |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=6 |issue=2 |pages=56-67 |doi=10.23860/jmle-2016-06-02-5 |issn=2167-8715 |doi-access=free |language=en}}</ref> Met die opkoms van die internet en sosiale media het Renee Hobbs vier kenmerkende ontwerpeienskappe van baie hedendaagse propaganda uitgewys: dit wek sterk emosies op, dit vereenvoudig inligting, dit speel in op die hoop, vrese en drome van 'n teikengehoor, en dit val teenstanders aan.<ref name="Hobbs2020" />
[[Theodor Adorno]] het geskryf dat fascistiese propaganda vereenselwiging aanmoedig met 'n outoritêre persoonlikheid wat deur eienskappe soos gehoorsaamheid en uiterste aggressie gekenmerk word.<ref name="Tu2025">{{cite book |last=Tu |first=Hang |title=Sentimental Republic: Chinese Intellectuals and the Maoist Past |publisher=Harvard University Asia Center |year=2025 |isbn=9780674297579 |language=en}}</ref>{{Rp|page=17}} In ''The Myth of the State'' het [[Ernst Cassirer]] geskryf dat die mitevorming van fascistiese propaganda, al het dit die werklikheid flagrant weerspreek, 'n eenvoudige en direkte antwoord op die angste van die sekulêre hede gebied het.<ref name="Tu2025" />{{Rp|page=63}}
[[Posseël]]s is dikwels as regeringsreklame gebruik, soos die talle uitgawes van [[Noord-Korea]]<ref>{{cite web |url=https://qz.com/1017141/north-koreas-america-hating-postage-stamps-are-mini-masterpieces-of-anti-imperialist-propaganda/ |title=North Korea's America-hating postage stamps are mini-masterpieces of anti-imperialist propaganda |first=Anne |last=Quito |date=30 Junie 2017 |website=Quartz |access-date=1 Julie 2019 |archive-date=9 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109004744/https://qz.com/1017141/north-koreas-america-hating-postage-stamps-are-mini-masterpieces-of-anti-imperialist-propaganda/ |url-status=live |language=en}}</ref> of Stalin se verskyning op talle Sowjet-seëls.<ref>{{cite journal |url=https://carlbeckpapers.pitt.edu/ojs/index.php/cbp/article/view/184/199 |title=Stalin on Stamps and other Philatelic Materials: Design, Propaganda, Politics |year=2013 |doi=10.5195/cbp.2013.184 |last1=Kolchinsky |first1=Alexander |journal=The Carl Beck Papers in Russian and East European Studies |issue=2301 |doi-access=free |archive-date=21 Oktober 2020 |access-date=1 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021192057/https://carlbeckpapers.pitt.edu/ojs/index.php/cbp/article/view/184/199 |url-status=live |language=en}}</ref> Propaganda kan ook teen sy makers gedraai word. In Nazi-Duitsland het Hitler dikwels op seëls in Duitsland en in sommige besette lande verskyn; 'n Britse program het hierdie en ander seëls geparodieer en dit op briewe met anti-Nazi-lektuur oor Duitsland laat afgooi.<ref>{{cite web |url=https://www.psywar.org/stamps.php |title=Propaganda & Espionage Philately – Part I |first=Herbert A. |last=Friedman |website=PsyWar.Org |access-date=1 Julie 2019 |archive-date=7 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200207193700/https://www.psywar.org/stamps.php |url-status=dead |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bestmastersinpsychology.com/10-wwii-stamp-forgeries-used-as-psychological-warfare/ |title=10 WWII Stamp Forgeries Used as Psychological Warfare |website=Best Masters in Psychology |access-date=1 Julie 2019 |archive-date=4 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204020312/http://www.bestmastersinpsychology.com/10-wwii-stamp-forgeries-used-as-psychological-warfare/ |url-status=live |language=en}}</ref>
== Modelle ==
=== Oorreding in die sosiale sielkunde ===
[[Lêer:Bundesarchiv Bild 133-075, Worms, Antisemitische Presse, "Stürmerkasten".jpg|duimnael|Openbare lees van die antisemitiese koerant ''Der Stürmer'' in [[Worms]], Duitsland, 1935]]
Volgens William W. Biddle se artikel "A psychological definition of propaganda" van 1931 is "die vier beginsels wat in propaganda gevolg word: (1) maak staat op emosies, moet nooit redeneer nie; (2) giet propaganda in die patroon van 'ons' teenoor 'n 'vyand'; (3) bereik groepe sowel as individue; (4) verberg die propagandis so ver moontlik".<ref>{{cite journal |doi=10.1037/h0074944 |title=A psychological definition of propaganda |journal=The Journal of Abnormal and Social Psychology |volume=26 |issue=3 |pages=283-295 |year=1931 |last1=Biddle |first1=W. W. |language=en}}</ref>
Studies uit die gedragswetenskap het vir die begrip en beplanning van propagandaveldtogte belangrik geword, byvoorbeeld die stootjieteorie (''nudge theory''), wat deur [[Barack Obama]] se veldtog in 2008 gebruik en daarna deur die Britse regering se Behavioural Insights Team oorgeneem is.<ref>{{cite news |last=Wright |first=Oliver |date=16 September 2015 |title=Barack Obama to bring Whitehall's 'nudge' theory to the White House |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/barack-obama-to-bring-whitehalls-nudge-theory-to-the-white-house-10504616.html |archive-date=18 Junie 2019 |access-date=29 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618190717/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/barack-obama-to-bring-whitehalls-nudge-theory-to-the-white-house-10504616.html |url-status=live |language=en}}</ref> In 2018 het die joernalis Carole Cadwalladr, verskeie fluitjieblasers en die akademikus Emma Briant onthul dat die maatskappy Cambridge Analytica tegnieke uit die sielkundige oorlogvoering aan sielkundige profilering met onwettig verkrygde data van miljoene [[Facebook]]-gebruikers gekoppel het om kiesers in die Amerikaanse verkiesing van 2016 aan te moedig om vir [[Donald Trump]] te stem.<ref>{{cite news |url=http://www.theguardian.com/membership/2018/sep/29/cambridge-analytica-cadwalladr-observer-facebook-zuckerberg-wylie |title=Exposing Cambridge Analytica: 'It's been exhausting, exhilarating, and slightly terrifying' |date=29 September 2018 |author=Carole Cadwalladr, as told to Lee Glendinning |newspaper=The Guardian |archive-date=9 November 2020 |access-date=24 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109011618/https://www.theguardian.com/membership/2018/sep/29/cambridge-analytica-cadwalladr-observer-facebook-zuckerberg-wylie |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://old.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/commons-select/digital-culture-media-and-sport-committee/news/fake-news-briant-evidence-17-19// |last=Briant |first=Emma |date=16 April 2018 |title=Research on Leave.EU and Cambridge Analytica strategy published |website=UK Parliamentary Committee on Digital, Culture Media and Sport |access-date=24 Oktober 2020 |archive-date=11 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111121552/https://old.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/commons-select/digital-culture-media-and-sport-committee/news/fake-news-briant-evidence-17-19/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://qz.com/1231643/cambridge-analytica-illegally-obtained-data-from-50-million-facebook-users-to-run-trump-ads/ |title=Facebook knew Cambridge Analytica was misusing users' data three years ago and only banned the company this week |first=Annalisa |last=Merelli |date=17 Maart 2018 |website=Quartz |access-date=21 April 2020 |archive-date=7 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210207014829/https://qz.com/1231643/cambridge-analytica-illegally-obtained-data-from-50-million-facebook-users-to-run-trump-ads/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite news |first1=Carole |last1=Cadwalladr |first2=Emma |last2=Graham-Harrison |date=19 Maart 2018 |title=Facebook and Cambridge Analytica face mounting pressure over data scandal |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/2018/mar/18/cambridge-analytica-and-facebook-accused-of-misleading-mps-over-data-breach |archive-date=28 Junie 2018 |access-date=29 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180628153309/https://www.theguardian.com/news/2018/mar/18/cambridge-analytica-and-facebook-accused-of-misleading-mps-over-data-breach |url-status=live |language=en}}</ref> Die maatskappy het aanvanklik ontken dat hy wette oortree het,<ref>{{cite web |url=https://www.cnet.com/news/cambridge-analytica-denies-breaking-any-laws-in-data-scandal/ |title=Cambridge Analytica denies breaking any laws in Facebook data scandal |first=Steven |last=Musil |date=9 April 2018 |website=CNET |access-date=21 April 2020 |archive-date=9 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109034144/https://www.cnet.com/news/cambridge-analytica-denies-breaking-any-laws-in-data-scandal/ |url-status=live |language=en}}</ref> maar later erken dat hy die Britse wet verbreek het, en die skandaal het 'n wêreldwye debat oor die aanvaarbare gebruik van data vir propaganda en beïnvloeding ontketen.<ref>{{cite web |url=https://techcrunch.com/2019/01/09/cambridge-analyticas-parent-pleads-guilty-to-breaking-uk-data-law/ |title=Cambridge Analytica's parent pleads guilty to breaking UK data law |first=Natasha |last=Lomas |date=9 Januarie 2019 |website=TechCrunch |access-date=24 Oktober 2020 |archive-date=21 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210221204104/https://techcrunch.com/2019/01/09/cambridge-analyticas-parent-pleads-guilty-to-breaking-uk-data-law/ |url-status=live |language=en}}</ref>
Haifeng Huang voer aan dat propaganda nie noodwendig die bevolking van sy boodskap hoef te oortuig nie, en daarin ook kan misluk, maar dat dit ook kan dien om burgers te intimideer en die regime se krag en sy vermoë om beheer oor die samelewing te behou, te sein. Deur aansienlike middele in propaganda te belê, waarsku die regime sy burgers teen sy krag en weerhou dit hulle daarvan om hom uit te daag.<ref>{{cite journal |last1=Huang |first1=Haifeng |title=Propaganda as Signaling |url=https://archive.org/details/sim_comparative-politics_2015-07_47_4/page/419 |journal=Comparative Politics |date=1 Julie 2015 |volume=47 |issue=4 |pages=419-444 |doi=10.5129/001041515816103220 |jstor=43664158 |language=en}}</ref>
=== Propagandateorie en -onderwys ===
In die 1930's het opvoeders in die Verenigde State en elders hulle oor die opkoms van antisemitisme en ander vorme van gewelddadige ekstremisme begin kommer. Die Institute for Propaganda Analysis is gestig om metodes in te voer waarmee hoërskool- en universiteitstudente propaganda kon herken en weerstaan deur oorredingstegnieke uit te wys. Hierdie werk het op die klassieke retoriek voortgebou en is deur die suggestieteorie en sosiaal-wetenskaplike studies van propaganda en oorreding gevorm.<ref>{{cite book |last=Lasswell |first=Harold |title=Propaganda Technique in World War I. |publisher=M.I.T. Press. |year=1927 |language=en}}</ref> In die 1950's het propagandateorie en -onderwys die opkoms van die Amerikaanse verbruikerskultuur ondersoek, werk wat Vance Packard in sy boek ''The Hidden Persuaders'' van 1957 gewild gemaak het. Die Europese teoloog [[Jacques Ellul]] se baanbrekerswerk ''Propaganda: The Formation of Men's Attitudes'' het propaganda in die lig van die verhouding tussen mens en tegnologie beskou. Volgens hom het mediaboodskappe nie verlig of geïnspireer nie, maar bloot oorweldig deur emosies op te wek en idees te oorvereenvoudig, en so die menslike rede en oordeel beperk.
In die 1980's het akademici erken dat nuus en joernalistiek as propaganda kan werk wanneer die massamedia sake- en regeringsbelange versterk. Die propagandamodel van Edward S. Herman en [[Noam Chomsky]] voer aan dat daar stelselmatige vooroordele in die massamedia bestaan wat deur strukturele ekonomiese oorsake gevorm word. Volgens die model skep die manier waarop kommersiële media-instellings gestruktureer is en werk (deur advertensie-inkomste, die konsentrasie van mediabesit of toegang tot bronne) 'n inherente belangebotsing wat hulle as propaganda vir magtige politieke en kommersiële belange laat optree:
{{Blockquote|Die 20ste eeu is deur drie ontwikkelings van groot politieke belang gekenmerk: die groei van die demokrasie, die groei van korporatiewe mag, en die groei van korporatiewe propaganda as 'n middel om korporatiewe mag teen die demokrasie te beskerm.<ref>{{cite web |title=Letter from Noam Chomsky |url=http://mediafilter.org/caq/CAQ54chmky.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205070329/http://mediafilter.org/caq/CAQ54chmky.html |archive-date=5 Februarie 2006 |access-date=2 Junie 2026 |website=mediafilter.org |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Review of Alex Carey, Taking the Risk out of Democracy: Propaganda in the US and Australia |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/25/006.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050205051419/http://www.hartford-hwp.com/archives/25/006.html |archive-date=5 Februarie 2005 |access-date=2 Junie 2026 |website=www.hartford-hwp.com |language=en}}</ref>}}
Die model, wat die eerste keer in hul boek ''Manufacturing Consent: The Political Economy of the Mass Media'' (1988) uiteengesit is, ontleed kommersiële massamedia as ondernemings wat 'n produk, naamlik toegang tot lesers en gehore, aan ander ondernemings (adverteerders) verkoop, en wat vir hul inhoud op inligting uit regerings- en korporatiewe bronne staatmaak. Die teorie onderskei vyf "filters" wat die inhoud van die nuusmedia vorm: die eienaarskap van die medium, afhanklikheid van advertensie-inkomste, toegang tot nuusbronne, die dreigement van hofsake en kommersiële teenreaksie, en antikommunisme en "vreesideologie". Die eerste drie word deur die skrywers as die belangrikste beskou. Al is die model hoofsaaklik op die Amerikaanse media gegrond, meen Chomsky en Herman dat dit ewe goed geld vir enige land met dieselfde basiese [[Politieke ekonomie|politiek-ekonomiese]] struktuur, en ander geleerdes het dit sedertdien gebruik om mediavooroordeel in ander lande te bestudeer.<ref>{{cite book |editor1-last=Pedro-Carañana |editor1-first=Joan |editor2-last=Broudy |editor2-first=Daniel |editor3-last=Klaehn |editor3-first=Jeffery |title=The Propaganda Model Today: Filtering Perception and Awareness |date=2018 |volume=8 |publisher=University of Westminster Press |jstor=j.ctv7h0ts6 |isbn=9781912656172 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv7h0ts6 |archive-date=31 Oktober 2021 |access-date=31 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031114839/https://www.jstor.org/stable/j.ctv7h0ts6 |url-status=live |language=en}}</ref>
Teen die 1990's was propaganda nie meer deel van die openbare onderwys nie en het dit 'n spesialisvak geword. Engelsonderwysers op skool het die studie van propagandagenres begin vrees en eerder op argumentasie en redenering gefokus as op die hoogs emosionele vorme van propaganda in advertensies en politieke veldtogte.<ref>{{cite journal |last=Fleming |first=David |date=2019 |title=Fear of persuasion in the English language arts. |url=https://archive.org/details/college-english_2019-07_81_6/page/508 |journal=College English |volume=81 |issue=6 |pages=508-541 |doi=10.58680/ce201930223 |s2cid=201379873 |language=en}}</ref> In 2015 het die [[Europese Kommissie]] Mind Over Media, 'n digitale leerplatform oor hedendaagse propaganda, befonds. Die studie van hedendaagse propaganda groei in die sekondêre onderwys, waar dit as deel van taalonderrig en sosiale studie beskou word.<ref name="Hobbs2020" />
=== Selfpropaganda ===
Selfpropaganda is 'n vorm van propaganda waarin 'n individu homself van iets oortuig, hoe irrasioneel die idee ook al is.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=JQE9rD5X0m4C&q=%22self%20propaganda%22&pg=PA242 |title=A Mask for Privilege: Anti-Semitism in America |year=1999 |orig-date=1948 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-1-4128-1615-1 |language=en}}</ref> Dit maak dit vir individue makliker om hul eie optrede en dié van ander te regverdig, en verminder dikwels die [[kognitiewe dissonansie]] wat hulle ervaar wanneer hul eie optrede of dié van hul regering nie met hul morele oortuigings strook nie.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=FNuxnFq76WMC&q=%22Self-propaganda%22+-wikipedia&pg=PA335 |title=Propaganda in the Helping Professions |last=Gambrill |first=Eileen |date=20 Februarie 2012 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-532500-3 |language=en}}</ref> Selfpropaganda is 'n soort selfbedrog, en dit kan diegene benadeel wat die oortuigings wat dit skep, in stand hou.<ref name="Gambrill2006">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=z8Hils1vn4kC&q=%22self%20propaganda%22&pg=PA522 |title=Critical Thinking in Clinical Practice: Improving the Quality of Judgments and Decisions |last=Gambrill |first=Eileen |date=6 Maart 2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-78112-7 |language=en}}</ref>
== Kinders ==
[[Lêer:Propaganda do Estado Novo (Brasil).jpg|duimnael|upright|Propaganda van die ''Estado Novo''-bewind uit 1938 met die Brasiliaanse president [[Getúlio Vargas]] tussen kinders. Die teks lui: "Kinders! As julle tuis en op skool leer om die Vaderland te vereer, sal julle alle kanse op sukses in die lewe bring. Net liefde bou op, en as julle Brasilië sterk liefhet, sal julle dit na die grootste bestemming onder die nasies lei."]]
In [[Nazi-Duitsland]] is die onderwysstelsel deeglik ingespan om die Duitse jeug met [[Antisemitisme|antisemitiese]] ideologie te indoktrineer. Vanaf die 1920's was die Duitse jeug een van die Nazi-party se spesiale teikengehore vir sy propaganda.<ref>{{cite journal |last1=Goutam |first1=Urvashi |title=Pedagogical Nazi Propaganda (1939-1945) |journal=Proceedings of the Indian History Congress |date=2014 |volume=75 |pages=1018-1026 |jstor=44158487 |issn=2249-1937 |language=en}}</ref> Skole en handboeke het die rasseteorie wat die Nazi's by die jeug wou inprent, weerspieël. [[Julius Streicher]], die redakteur van ''Der Stürmer'', was aan die hoof van 'n uitgewery wat antisemitiese propaganda-prenteboeke in skole versprei het. Dit het deur die Nasionaal-Sosialistiese Onderwysersbond gebeur, waarvan 97% van alle Duitse onderwysers in 1937 lid was.<ref>{{cite journal |last=Corelli |first=Marie |date=Mei-Junie 2002 |title=Poisoning young minds in Nazi Germany: children and propaganda in the Third Reich |url=https://www.questia.com/library/journal/1G1-87508010/poisoning-young-minds-in-nazi-germany-children-and |journal=Social Education |volume=66 |issue=4 |page=228 |access-date=22 Februarie 2020 |archive-date=22 Februarie 2020 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222204232/https://www.questia.com/library/journal/1G1-87508010/poisoning-young-minds-in-nazi-germany-children-and |url-status=dead |language=en}}</ref>
Die bond het die onderrig van rasseteorie aangemoedig. Prenteboeke vir kinders soos ''Trust No Fox on his Green Heath and No Jew on his Oath'', ''Der Giftpilz'' ("Die giftige paddastoel") en ''The Poodle-Pug-Dachshund-Pinscher'' het wyd gesirkuleer (meer as 100 000 eksemplare van eersgenoemde in die laat 1930's) en Jode as duiwels, kindermolesteerders en ander moreel gelaaide figure uitgebeeld. Slagspreuke soos "Judas die Jood het Jesus die Duitser aan die Jode verraai" is in die klas opgesê. Tydens die [[Neurenberg-verhore]] is ''Trust No Fox'' en ''Der Giftpilz'' as bewysstukke aanvaar omdat hulle die Nazi's se praktyke dokumenteer.<ref>{{cite web |last1=Mills |first1=Mary |title=Propaganda and Children during the Hitler Years |url=http://www.nizkor.com/hweb/people/m/mills-mary/mills-00.html |work=The Nizkor Project |access-date=22 Februarie 2020 |archive-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926140907/http://www.nizkor.com/hweb/people/m/mills-mary/mills-00.html |url-status=live |language=en}}</ref> 'n Voorbeeld van 'n propagandistiese wiskundesom: "Die Jode is vreemdelinge in Duitsland. In 1933 was daar 66 606 000 inwoners in die Duitse Ryk, van wie 499 682 (0,75%) Jode was."<ref>Hirsch, Herbert. ''Genocide and the Politics of Memory''. Chapel Hill & London: University of North Carolina Press, 1995. p. 119.</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Commons}}
{{Wikiquote}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Kommunikasie]]
lfc09p18d5inrntit0m01m0l5ul630y
Bespreking:New Age-beweging
1
182115
3373213
1740459
2026-11-16T15:30:09Z
~2026-60735-25
218297
/* [234] */ nuwe afdeling
3373213
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
== [234] ==
057599431929 [[Spesiaal:Bydraes/~2026-60735-25|~2026-60735-25]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-60735-25|talk]]) 15:30, 16 November 2026 (UTC)
dwfga9ozgwmci1dukc6do9nwc4cx838
3373215
3373213
2026-11-16T15:44:16Z
Pynappel
70858
Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-60735-25|~2026-60735-25]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:KabouterBot|KabouterBot]]
1740459
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Hongkongse nasionale krieketspan
0
191510
3373342
3306020
2026-11-17T02:18:55Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373342
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Krieketspan
| naam = Hongkong
| beeld = Kenteken van die Hongkongse nasionale krieketspan.svg
| byskrif = Kenteken van die Hongkongse nasionale krieketspan
| bynaam =
| konferensie = [[Krieket Hongkong]] (CHK)
| kaptein = [[Yasim Murtaza]]
| afrigter = {{vlagikoon|Sri Lanka}} [[Kaushal Silva]]
| stad = [[Hongkong]]
| gestig = 1969
| tuisgrond = Mission Road Ground
| kapasiteit = 3 500
| toetsstatusjaar =
| ikr_status = Assosiaatlid
| ikr_aansluiting = 1969
| ikr_streek = [[Asiatiese Krieketraad|AKR]] (Asië)
| toetsrang =
| beste_toetsrang =
| edi-rang =
| beste_edi-rang =
| t20i-rang = 24ste
| beste_t20i-rang = 11de (op 31 Augustus 2015)
| eerste_toets =
| mees_onlangse_toets =
| aantal_toetse =
| aantal_toetse_vanjaar =
| toetsrekord =
| toetsrekord_vanjaar =
| eerste_edi = t {{Cr-BD}} op [[Singalese Sportklub-krieketveld]], [[Colombo]]; 16 Julie 2004
| mees_onlangse_edi = t {{Cr-IN}} op [[Doebai Internasionale Krieketstadion]], [[Doebai (stad)|Doebai]]; 18 September 2018
| aantal_edis = 26
| aantal_edis_vanjaar = 0
| edi-rekord = 9/16 (36,00%)<br />(0 gelykop, 1 onbeslis)
| edi-rekord_vanjaar = 0/0<br />(0 gelykop, 0 onbeslis)
| wb_verskynings = 0/14
| wb_eerste =
| wb_beste =
| wbk_verskynings = 8
| wbk_eerste = 1982
| wbk_beste = 3de plek (in 2014)
| kt_verskynings = 0/10
| kt_eerste =
| kt_beste =
| eerste_t20i = t {{Cr-NP}} op [[Zohur Ahmed Chowdhury-stadion]], [[Chittagong]]; 16 Maart 2014
| mees_onlangse_t20i = t {{vlagland|Maledive-eilande}} op [[UKM-YSD-krieketovaal]], [[Bangi, Selangor|Bangi]]; 12 Oktober 2026
| aantal_t20is = 141
| aantal_t20is_vanjaar = 20
| t20i-rekord = 67/68 (47,52%)<br />(2 gelykop, 4 onbeslis)
| t20i-rekord_vanjaar = 13/6<br />(0 gelykop, 1 onbeslis)
| wt20-verskynings = 2/10
| eerste_wt20 = [[T20I-wêreldbeker 2014|2014]]
| beste_wt20 = Eerste rondte (in [[T20I-wêreldbeker 2014|2014]] en [[T20I-wêreldbeker 2016|2016]])
| wt20k-verskynings = 7
| eerste_wt20k = 2012
| beste_wt20k = 4de plek (in 2015)
| h_patroon_la =
| h_patroon_b =
| h_patroon_ra =
| h_patroon_broek =
| h_linkerarm =
| h_liggaam =
| h_regterarm =
| h_broek =
| a_patroon_la = _redborder
| a_patroon_b = _hkg_ac25
| a_patroon_ra = _redborder
| a_patroon_broek =
| a_linkerarm = 000000
| a_liggaam = FF0000
| a_regterarm = 000000
| a_broek = 000000
| t_patroon_la =
| t_patroon_b =
| t_patroon_ra =
| t_patroon_broek =
| t_linkerarm =
| t_liggaam =
| t_regterarm =
| t_broek =
| a_titel = Lys A- en T20I-klere
}}
{{Chinese name
|titel = Hongkongse nasionale krieketspan
|beeld =
|onderskrif =
|beeldbreedte =
|TChinees = 香港板球男子代表隊
|VChinees = 香港板球男子代表队
|Pinyin = ''Xiānggǎng Bǎnqiú Nanzǐ Dàibiǎoduì''
|WadeGiles =
|Kantonees =
|Jyutping = ''Hoeng1gong2 Baan2kau4 Naam4zi2 Doi6biu2doi6*2''
|TaiwanHakka =
|Minnanyu =
|ander =
|betekenis =
}}
Die '''Hongkongse nasionale krieketspan''' ([[Chinees]]: [[Tradisionele Chinese karakters|Tradisionele karakters]]: 香港板球男子代表隊, [[Vereenvoudigde Chinese karakters|Vereenvoudigde karakters]]: 香港板球男子代表队, [[Pinyin]]: ''Xiānggǎng Bǎnqiú Nanzǐ Dàibiǎoduì'', [[Jyutping]]: ''Hoeng1gong2 Baan2kau4 Naam4zi2 Doi6biu2doi6*2'') is die nasionale [[krieket]]span wat die spesiale administratiewe streek van die [[Volksrepubliek China]] [[Hongkong]] in internasionale krieket verteenwoordig. Hulle word bestuur deur [[Krieket Hongkong]] (''CHK'', van Engels: ''Cricket Hong Kong''; Chinees: 香港板球) wat in 1969 ’n assosiaatlid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) geword het.<ref name="CAP">{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/58.html |title=Hong Kong |publisher=Cricket Archive |accessdate=3 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203105705/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/58.html |archive-date=3 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hongkong het sy eerste krieketwedstryd in Maart 1866 gespeel.<ref name="History">{{en}} {{cite web |url=http://uk.cricinfo.com/db/NATIONAL/ICC_MEMBERS/HKG/HISTORY/CHRONOLOGY.html |title=Chronology of Hong Kong cricket |publisher=Cricinfo |accessdate=20 Junie 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040620195448/http://uk.cricinfo.com/db/NATIONAL/ICC_MEMBERS/HKG/HISTORY/CHRONOLOGY.html |archive-date=20 Junie 2004 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hongkong is tradisioneel een van die sterker Asiatiese nasionale krieketspanne buite [[Suid-Asië]].
Hongkong het sy eerste [[Internasionale eendagwedstryd|EDIs]] tydens die Asiatiese Beker 2004 gespeel,<ref name="History" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Records/HongKong/Odis/Odi_List.html |title=List of Hong Kong ODIs |publisher=Cricket Archive |accessdate=12 Oktober 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012041745/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Records/HongKong/Odis/Odi_List.html |archive-date=12 Oktober 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en in Januarie 2014 is, nadat hulle tydens die [[Krieketwêreldbeker]]kwalifisering 2014 derde geëindig het, aan hulle EDI-status tot in 2018 toegeken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.icc-cricket.com/news/2014/media-releases/77919/scotland-and-uae-battle-lock-horns-in-final-of-icc-cwcq-2014 |title=Scotland and UAE battle lock horns in final of ICC CWCQ 2014 |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=31 Januarie 2014 |accessdate=31 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131233903/http://www.icc-cricket.com/news/2014/media-releases/77919/scotland-and-uae-battle-lock-horns-in-final-of-icc-cwcq-2014 |archive-date=31 Januarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die span het in November 2013 [[Twintig20|T20I]]-status verkry, nadat hulle vir die [[T20I-wêreldbeker 2014]] gekwalifiseer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/_/id/21667528/hong-kong,-netherlands-world-t20 |title=Hong Kong, Netherlands through to World T20 |publisher=Cricinfo |date=28 November 2013 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Hongkong was sy EDI-status in Maart 2018 kwyt, nadat hulle in die uitspeelwedstryd tydens die Krieketwêreldbekerkwalifisering 2018 teen [[Nederlandse nasionale krieketspan|Nederland]] verloor het.<ref name="CWCQ_2018">{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/647144 |title=CWCQ 2018 Report Card: Hong Kong |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=3 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203105707/https://www.icc-cricket.com/news/647144 |archive-date=3 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In September 2018 het Hongkong egter twee bykomende EDI-wedstryde tydens die Asiatiese Beker gespeel, nadat hulle die T20I-wêreldbekerkwalifikasie kon wen en die IKR aangekondig het dat al die wedstryde tydens die hooftoernooi as EDI-wedstryde erken sal word.<ref name="odistatus">{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/846145 |title=ICC awards Asia Cup ODI status |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=9 September 2018 |accessdate=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922024608/https://www.icc-cricket.com/media-releases/846145 |archive-date=22 September 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Hongkong het tot dusver aan elke krieketwêreldbekerkwalifiseringstoernooi, behalwe vir dié in 1979 en 2005, deelgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Records/HongKong/Icct/Icct_List.html |title=ICC Trophy matches played by Hong Kong |publisher=Cricket Archive |accessdate=19 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019123133/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Records/HongKong/Icct/Icct_List.html |archive-date=19 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle het ook aan twee Interkontinentale Bekertoernooie deelgeneem, in 2005<ref name="ICCup05">{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2005/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml |title=2005 ICC Intercontinental Cup |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=2 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202110001/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2005/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml |archive-date=2 Februarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en in 2015/17, asook aan twee [[T20I-wêreldbeker]]toernooie, in [[T20I-wêreldbeker 2014|2014]] en [[T20I-wêreldbeker 2016|2016]].
In April 2018 het die IKR besluit om aan al sy lede volle T20I-status toe te ken. Vervolgens word al die [[Twintig20|T20I-wedstryde]] wat Hongkong ná 1 Januarie 2019 teen ander IKR-lede speel as ’n volle T20I erken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |title=All T20 matches between ICC members to get international status |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=26 April 2018 |accessdate=3 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003012749/https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |archive-date=3 Oktober 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hongkong is tans (November 2026) 24ste op die Twintig20-wêreldranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/t20i |title=Men's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=1 November 2026 |accessdate=5 November 2026}}</ref>
== Beheerliggaam ==
{{Hoofartikel|Krieket Hongkong}}
[[Lêer:The Hong Kong Cricket Club 2017.jpg|duimnael|links|Die Hongkong Krieketklub in 2017]]
[[Krieket Hongkong]] (Engels: ''Cricket Hong Kong'', CHK; Chinees: 香港板球, Pinyin: ''Xiānggǎng Bǎnqiú'', [[Jyutping]]: ''Hoeng1gong2 Baan2kau4'') is in 1968 as Hongkongse Krieketvereniging (''Hong Kong Cricket Association'', HKCA) gestig en verantwoordelik vir die reëling van krieket in die spesiale administratiewe streek Hongkong. In 1969 het hulle as ’n assosiaatlid by die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/cricket-hong-kong |title=Cricket Hong Kong |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=5 November 2026}}</ref> Daarbenewens het die CHK in 1983 ’n lid van die Asiatiese krieketkonferensie (''Asian Cricket Conference'', ACC; nou [[Asiatiese Krieketraad]]) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.asiancricket.org/aboutus |title=Inaugural Meeting of The Asian Cricket Conference on 19th and 20th September 1983, New Delhi, India. |publisher=[[Asiatiese Krieketraad]] |accessdate=5 November 2026}}</ref>
Krieket Hongkong bestuur al die Hongkong-verteenwoordigende nasionale spanne, insluitende die mans, vroue en jeug. Hulle is ook verantwoordelik vir die bestuur en organisasie van T20I-reekse teen ander spanne, en die reëling van internasionale wedstryde tuis. Daarbenewens is CHK verantwoordelik vir inkomsteverkryging deur die verkoop van kaartjies, borgskappe en uitsaairegte, veral in verband met die Hongkongse span.
Kinders en jongmense word reeds op skool aan krieket bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Net soos ander krieketlande beskik Hongkong oor ’n o. 19-nasionale span wat aan die [[o. 19-krieketwêreldbeker]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/the-under-19-world-cup-232496 |title=The Under-19 World Cup |publisher=Cricinfo |author=Martin Williamson |date=11 Januarie 2006 |accessdate=5 November 2026}}</ref>
== Geskiedenis ==
=== Eerste strukture ===
[[Lêer:1892 Interport teams.jpg|duimnael|Die spanne van Hongkong en Sjanghai in Oktober 1892]]
[[Lêer:Tcitp d261 hong kong cricket group.jpg|duimnael|Die Hongkongse krieketspan in 1908]]
[[Lêer:Tcitp d260 hong kong and shanghai cricket match.jpg|duimnael|Krieketwedstryd tussen Hongkong en Sjanghai in 1908]]
Britte het krieket na die destydse [[Britse Ryk|Britse kolonie]] Hongkong saamgebring en die eerste bekende krieketwedstryd is in 1841 gespeel. Die Hongkongse Krieketklub is tien jaar later gestig, tot aan die einde van die eeu het verdere krieketklubs gevolg. Die Krieketklub (wat Hongkong verteenwoordig het) het enkele tussenhawenswedstryde teen spanne van die Chinese vasteland gespeel, van wie die eerste teen [[Sjanghai]] in 1866 wat hulle met ’n beurt kon wen. In 1890 het hulle vir die eerste keer teen die ''Straits Settlements'' gespeel en albei wedstryde gewen, van wie die eerste met ’n beurt. ’n Jaar later het Hongkong in [[Singapoer]] vir die eerste keer teen [[Sri Lanka nasionale krieketspan|Ceylon]] (nou [[Sri Lanka]]) gespeel, maar met tien paaltjies verloor.<ref name="History" /><ref name="Timeline">{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/GENERAL/TIMELINES/hongkong.shtml |title=A Timeline of Hong Kong Cricket |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=17 Februarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110217092836/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/GENERAL/TIMELINES/hongkong.shtml |archive-date=17 Februarie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
In 1892 het die SS ''Bokhara'' op pad terug van Sjanghai (waar die span met 157 lopies verloor het) in ’n [[tifoon]] gesink, wat die lewe van 125 mense geëis het. Net 23 mense het dié ramp oorleef, insluitende twee van die 13 Hongkongse spelers.<ref name="Timeline" /> Onder die elf ander spanlede wat in die ongeluk omgekom het, was die [[Surrey]]-krieketspeler [[John Dunn (krieketspeler)|John Dunn]].<ref name="Sinking">{{en}} {{cite web |url=http://uk.cricinfo.com/db/NATIONAL/ICC_MEMBERS/HKG/HISTORY/BOKHARA.html |title=Sinking of the SS Bokhara |publisher=Cricinfo |accessdate=21 Junie 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040621195039/http://uk.cricinfo.com/db/NATIONAL/ICC_MEMBERS/HKG/HISTORY/BOKHARA.html |archive-date=21 Junie 2004 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná vyf jaar se pouse is die tussenhawewedstryde hervat, waarby hulle die tuiswedstryd teen die ''Straits Settlements'' met ’n beurt verloor het, terwyl hulle teen Sjanghai met een paaltjie kon wen. ’n Saamgestelde Hongkong-Sjanghai-span is deur die ''Straits Settlements'' ook met ’n beurt verslaan.<ref name="Timeline" /> Gedurende die 1903/04-seisoen is die eerste liga in Hongkong van stapel gestuur.
In 1920 het Hongkong vir die eerste keer teen Malaya gespeel, maar met 35 lopies verloor. Ses jaar later het hulle teen die in Federasie Malaya hernoemde span met ’n beurt verloor. In 1948 is die laaste wedstryd teen Sjanghai gespeel.<ref name="History" /><ref name="Timeline" /> [[Jack Chegwyn]] het in 1952 die eerste internasionale span na Hongkong aangevoer. In 1957 het die eerste wedstryd teen Singapoer onbeslis geëindig.<ref name="Timeline" /> In 1965 het [[Worcestershire]] Hongkong vir ’n wedstryd teen die nasionale span besoek. In dieselfde jaar het die eerste wedstryd tussen Maleisië en Hongkong in [[Kuala Lumpur]] onbeslis geëindig. In 1966 het die [[Marylebone-krieketklub]] (MKK) op pad huis toe van [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] vir die eerste keer ’n tussenstop in Hongkong gemaak.<ref name="History" /> Die MKK, aangevoer deur [[M. J. K. Smith|Mike Smith]], het die wedstryd met 74 lopies gewen.<ref name="Timeline" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/104/104465.html |title=Scorecard of Hong Kong v MCC |publisher=Cricket Archive |accessdate=19 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219190031/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/104/104465.html |archive-date=19 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1968 is die beheerliggaam gestig as die Hongkongse Krieketvereniging (''Hong Kong Cricket Association'', HKCA) en een jaar later het dit ’n assosiaatlid van die [[Internasionale Krieketraad|Internasionale Krieketkonferensie]] (IKK, nou die Internasionale Krieketraad) geword.<ref name="Timeline" /><ref name="History" /><ref name="CAP" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.hkcricket.org/CricketHongKong/custompage/N4P_t7RNHkhPPATcuT4GdA |title=History of Cricket Hong Kong |publisher=[[Krieket Hongkong]] |accessdate=5 November 2026}} {{Dooie skakel|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Begin van internasionale krieket ===
In 1970 het die Hongkongse span teen die MKK onder [[Tony Lewis]] onbeslis gespeel,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/97/97142.html |title=Scorecard of Hong Kong v MCC |publisher=Cricket Archive |accessdate=19 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219190018/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/97/97142.html |archive-date=19 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en in 1971 is Hongkong in Ceylon deur die ''Ceylon Board President’s XI'' verslaan. Hongkong is nie vir die eerste [[Krieketwêreldbeker 1975]] en die eerste IKR-trofee 1979 genooi nie, waarmee hulle ook die [[Krieketwêreldbeker 1979]] misgeloop het. In 1980 het hulle [[Papoea-Nieu-Guinese nasionale krieketspan|Papoea-Nieu-Guinee]] vir twee wedstryde gehuisves, maar dié reeks het gelykop geëindig. Daarna het Hongkong vir die eerste keer deelgeneem aan die IKR-trofee 1982 wat as kwalifisering vir die [[Krieketwêreldbeker 1983]] gedien het.<ref name="History" /> Tydens dié toernooi kon die span, insluitende die toekomstige Engelse toetsspeler [[Dermot Reeve]], slegs teen Israel<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/42/42419.html |title=Hong Kong v Israel: ICC Trophy 1982 (Group A) |publisher=Cricket Archive |accessdate=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030081323/https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/42/42419.html |archive-date=30 Oktober 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en Gibraltar wen,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/42/42507.html |title=Gibraltar v Hong Kong: ICC Trophy 1982 (Group A) |publisher=Cricket Archive |accessdate=25 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025202850/https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/42/42507.html |archive-date=25 Oktober 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> waarmee hulle die tweede rondte en daarmee die hooftoernooi misgeloop het.<ref name="Timeline" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://static.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT82/ |title=ICC Trophy, 1982: England |publisher=Cricinfo |accessdate=5 November 2026}}</ref> In 1983 was Hongkong een van die [[Asiatiese Krieketraad]] (AKR) se stigtingslede.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://asiancricket.org/membercontacts |title=The ACC Member Contacts |publisher=[[Asiatiese Krieketraad]] |accessdate=5 November 2026}}</ref> Die Suidoos-Asiatiese toernooi 1984 het Hongkong as naaswenner na [[Bengaalse nasionale krieketspan|Bangladesj]] afgesluit.<ref name="Timeline" />
Hongkong het aan die volgende drie IKR-trofeë deelgeneem, maar in 1986 weer versuim om vanaf die eerste rondte te vorder en daarmee nie vir die [[Krieketwêreldbeker 1987]] gekwalifiseer nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://static.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT86/ |title=1986 ICC Trophy in England |publisher=Cricinfo |accessdate=5 November 2026}}</ref> Tydens die IKR-trofee 1990 het hulle die tweede rondte misgeloop en daarmee nie vir die [[Krieketwêreldbeker 1992]] gekwalifiseer nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://static.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT90/ |title=ICC Trophy 1990: Netherlands |publisher=Cricinfo |accessdate=5 November 2026}}</ref> Tydens die IKR-trofee 1994 het hulle eindelik tot die tweede rondte gevorder, maar nogtans die [[Krieketwêreldbeker 1996]] misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://static.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT94/ |title=Kenya: ICC Trophy |publisher=Cricinfo |accessdate=5 November 2026}}</ref> In 1987 het Hongkong die laaste tussenhawenswedstryd teen Singapoer met 149 lopies gewen. In die daaropvolgende jaar het hulle [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] gehuisves, wat sy wedstryd teen ’n keurspan met 179 lopies gewen het. D. Paull het ses paaltjies vir 124 lopies (in 14.1 boulbeurte) in die Australiese beurt geneem. Daarna het Hongkong die tweede Suidoos-Asiatiese toernooi weer as naaswenner na Bangladesj afgesluit. In 1990 het die span tydens die eerste Volvo-beker vir die eerste keer teen Thailand gespeel. Die reeks van twee wedstryde het gelykop geëindig. ’n Jaar later het Hongkong die eerste Tuanku Ja’afar-beker gewen, wat ter ere van die later gekose Maleise koning [[Yang di-Pertuan Agong]] jaarliks tussen die vier nasionale spanne van Hongkong, Maleisië, Singapoer en Thailand beslis is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Roy Morgan |title=Encyclopedia of World Cricket |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000morg |publisher=Sportsbooks Publishing |year=2007 |isbn=978-1-899807-51-2}}</ref> Die ''Hong Kong Cricket Sixes'', wat deur die Hongkongse beheerliggaam bedink en in 1992 vir die eerste keer besli is, het die vernaamste internasionale kriekettoernooi in ses-per-kant-krieket geword. Die konsep is ontleen aan die Hongkong Sewes en word deur die wêreldbeheerliggaam IKR erken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.scmp.com/sport/article/2111207/hong-kong-sixes-organisers-want-replicate-rugby-sevens-success-they-need |title=Hong Kong Sixes organisers want to replicate Rugby Sevens success – but they need a bigger venue |publisher=South China Morning Post |author=Nazvi Careem |date=14 September 2017 |accessdate=5 November 2026}}</ref> In dieselfde jaar het Hongkong tydens die Suidoos-Asiatiese toernooi weer as naaswenner na Bangladesj geëindig. Die Volvo-beker, wat nou in die eendagformaat aangebied is, het Hongkong as naaswenner na Thailand afgesluit. Aansluitend het hulle die Tuanku Ja’afar-beker verdedig. ’n Jaar later het Bangladesj Hongkong besoek en al drie wedstryde teen die nasionale span gewen. Daarna het hulle die Tuanku Ja’afar-beker vir die derde keer agtereenvolgens beklink. In 1995 het Hongkong se teenbesoek in Bangladesj plaasgevind, maar hulle het albei wedstryde teen die nasionale span verloor.<ref name="Timeline" />
In 1996 het Hongkong aan die eerste AKR-trofee deelgeneem,<ref name="History" /> maar hulle is reeds in die groepfase uitgeskakel, nadat hulle deur beide Bangladesj en Fidji verslaan is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/1996/TOURNAMENTS/ACCTROPHY/about.shtml |title=1996 ACC Trophy |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=13 Januarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113010741/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/1996/TOURNAMENTS/ACCTROPHY/about.shtml |archive-date=13 Januarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daarna het hulle tydens die Tuanku Ja’afar-beker met hul vierde agtereenvolgende titeloorwinning weggestap.<ref name="Timeline" /> In 1997 is die kroonkolonie Hongkong deur die Britte aan die [[Volksrepubliek China]] oorhandig, wat die nasionale span se internasionale deelname egter nie beïnvloed het nie. In dieselfde jaar het die nasionale span tydens die IKR-trofee die agtste plek behaal, hul beste prestasie in dié toernooi tot dusver, maar die nasionale span het nogtans die [[Krieketwêreldbeker 1999]] misgeloop.<ref name="Timeline" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://static.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT97/ |title=Carlsberg ICC Trophy, Mar–April 1997 |publisher=Cricinfo |accessdate=5 November 2026}}</ref> Tydens die AKR-trofee 1998 is hulle in die halfeindstryd deur Maleisië verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/1998/TOURNAMENTS/ACCTROPHY/about.shtml |title=1998 ACC Trophy |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=11 Januarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111153007/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/1998/TOURNAMENTS/ACCTROPHY/about.shtml |archive-date=11 Januarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Aansluitend het hulle vir die vyfde keer die Tuanku Ja’afar-beker gewen en dié titel in 1999 verdedig.<ref name="Timeline" />
=== In die nuwe millennium ===
Tydens die AKR-trofee 2000 het Hongkong vir die eerste keer die eindstryd gehaal, maar hulle is deur die [[Verenigde Arabiese Emirate nasionale krieketspan|Verenigde Arabiese Emirate]] verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2000/TOURNAMENTS/ACCTROPHY/about.shtml |title=2000 ACC Trophy |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=22 Augustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822072246/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2000/TOURNAMENTS/ACCTROPHY/about.shtml |archive-date=22 Augustus 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daarmee het die nasionale span vir die Asiatiese Beker 2002 gekwalifiseer<ref name="Timeline" /> (wat later na 2004 verskuif is), waartydens hulle vir die eerste keer [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-krieket]] kon speel.<ref name="History" /> In dieselfde jaar het hulle [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]] gehuisves.<ref name="Timeline" /> Die IKR-trofee 2001 het vir Hongkong teleurstellend verloop, aangesien hulle ná slegs een oorwinning oor Papoea-Nieu-Guinee reeds in die groepfase uitgeskakel is, waarmee hulle die [[Krieketwêreldbeker 2003]] misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://static.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT2001/ |title=2001 ICC Trophy |publisher=Cricinfo |accessdate=5 November 2026}}</ref> Ter viering van die Hongkong Krieketklub se 150ste bestaansjaar het die Marylebone-krieketklub en die [[Melbourne-krieketklub]] Hongkong besoek vir ’n driehoekse toernooi, wat die Marylebone-krieketklub gewen het. Daarna het Hongkong sy sewende Tuanku Ja’afar-beker gewen.<ref name="Timeline" /> Tydens die AKR-trofee 2002 het die nasionale span die halfeindstryd gehaal, maar hulle het weer teen die Verenigde Arabiese Emirate vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2002/TOURNAMENTS/ACCTROPHY/about.shtml |title=2002 ACC Trophy |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=22 Augustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822082115/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2002/TOURNAMENTS/ACCTROPHY/about.shtml |archive-date=22 Augustus 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daarna het hulle die Tuanku Ja’afar-beker verdedig. In 2003 het hulle hul negende en laaste Tuanku Ja’afar-beker ingepalm.<ref name="Timeline" />
Tydens die Asiatiese Beker 2004 in Sri Lanka het Hongkong teen die [[Toetskrieket|toetslande]] Bangladesj en [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]] sy eerste EDI-wedstryde gespeel.<ref name="Timeline" /> Die nasionale span het albei wedstryde swak verloor, hoewel hulle Bangladesj in die eerste wedstryd op 221/9 kon beperk.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/bangladesh-outclass-hong-kong-138843 |title=Bangladesh outclass Hong Kong |publisher=Cricinfo |author=Rahul Bhatia |date=16 Julie 2014 |accessdate=5 November 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Events/Tables/Asia_Cup_2004.html |title=2004 Asia Cup points table |publisher=Cricket Archive |accessdate=19 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219190014/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Events/Tables/Asia_Cup_2004.html |archive-date=19 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die tweede wedstryd teen Pakistan, wat deur reën beïnvloed is, het hulle met 173 lopies verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/malik-and-younis-blow-away-hong-kong-137996 |title=Malik and Younis blow away Hong Kong |publisher=Cricinfo |author=Siddhartha Vaidyanathan |date=18 Julie 2004 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Tydens die AKR-trofee 2004 is Hongkong weer in die eerste rondte uitgeskakel, nadat hulle deur beide [[Omaanse nasionale krieketspan|Oman]] en Bahrein verslaan is, waarvolgens hulle die IKR-trofee 2005 in [[Ierland]] en sodoende die [[Krieketwêreldbeker 2007]] misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/ICCT2005/DATABASE/QUALIFYING/asia.shtml |title=2005 ICC Trophy official website – Asian qualifying |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=6 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206103212/http://www.cricketeurope4.net/ICCT2005/DATABASE/QUALIFYING/asia.shtml |archive-date=6 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In dieselfde jaar het hulle die eindstryd van die ''ACC Fast Track Countries Tournament 2004/05'' gehaal, maar hulle is deur die Verenigde Arabiese Emirate geklop.<ref name="History" /> Daarna het hulle die laaste Tuanku Ja’afar-beker na Maleisië as naaswenner afgesluit.<ref name="Timeline" /> In 2005 het Hongkong vir die eerste keer aan die Interkontinentale Beker deelgeneem en [[eersterangse krieket]] gespeel. Die nasionale span is deur die Verenigde Arabiese Emirate verslaan en het teen [[Nepalese nasionale krieketspan|Nepal]] onbeslis gespeel, waarmee hulle die halfeindstryd misgeloop het.<ref name="ICCup05" /> In dieselfde jaar het hulle tydens die ''ACC Fast Track Countries Tournament'' in die laaste plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.asiancricket.org/h_ftctpoints0506.cfm |title=2005/06 Fast-track nations tournament |publisher=[[Asiatiese Krieketraad]] |accessdate=25 Maart 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080325144607/http://www.asiancricket.org/h_ftctpoints0506.cfm |archive-date=25 Maart 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2006 het Hongkong die AKR-trofee-eindstryd weer teen die Verenigde Arabiese Emirate verloor<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2006/TOURNAMENTS/WCLACCT/about.shtml |title=2006 ACC Trophy |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=11 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511214734/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2006/TOURNAMENTS/WCLACCT/about.shtml |archive-date=11 Mei 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en hulle het die ''ACC Fast Track Countries Tournament'' in die vierde plek afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2006/TOURNAMENTS/ACCPREMIER/about.shtml |title=2006/07 ACC Premier League |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=3 Julie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070703072020/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2006/TOURNAMENTS/ACCPREMIER/about.shtml |archive-date=3 Julie 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dieselfde uitslag het hulle tydens die AKR Premierliga 2006 behaal.<ref name="Timeline" /> Die volgende jaar het hulle [[Darwin]] besoek vir die Wêreldkrieketliga se afdeling drie wat hulle in die vyfde plek afgesluit het,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2007/TOURNAMENTS/WCLDIV3/about.shtml |title=2007 ICC World Cricket League Division Three |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=24 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024162509/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2007/TOURNAMENTS/WCLDIV3/about.shtml |archive-date=24 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> waarmee hulle na die afdeling vier 2008 afgegradeer is en die [[Krieketwêreldbeker 2011]] misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/DATABASE/ARTICLES/articles/000046/004698.shtml |title=Uganda lift Division Three title |publisher=[[Europese Krieketraad]] |author=Andrew Nixon |date=2 Junie 2007 |accessdate=24 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524025112/http://www.cricketeurope4.net/DATABASE/ARTICLES/articles/000046/004698.shtml |archive-date=24 Mei 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
In Oktober/November 2007 het Hongkong aan die eerste AKR T20I-beker in [[Koeweit]] deelgeneem en in sy groep teen die Verenigde Arabiese Emirate, Singapoer, die gasheer en Saoedi-Arabië gespeel. Hongkong het sy groep in die vierde plek afgesluit en sodoende die halfeindstryd misgeloop. Nadat die Asiatiese Beker van 2006 na 2008 uitgestel is en die [[Asiatiese Krieketraad]] besluit het om dié toernooi in ’n kwalifisering te omskep, het Hongkong pleks van Oman deelgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2/articles/000036/003672.shtml |title=Asia Cup preview |publisher=[[Europese Krieketraad]] |author=Andrew Nixon |date=23 Junie 2008 |accessdate=7 Desember 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207171435/https://cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2/articles/000036/003672.shtml |archive-date=7 Desember 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In voorbereiding op die Asiatiese Beker 2008 het die nasionale span [[Pakistan]] besoek, waar hulle een van hul vyf wedstryde teen die Universiteit van Punjab gewen het.<ref name="Timeline" /> In Junie 2008 het Hongkong aan die Asiatiese Beker in Pakistan deelgeneem. Hulle het ná swak nederlae teen die gasheer (met 155 lopies)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/asia-cup-2008-298014/pakistan-vs-hong-kong-2nd-match-group-b-335347/match-report |title=All-round Tanvir shines in 155-run win |publisher=Cricinfo |author=Siddarth Ravindran |date=24 Junie 2008 |accessdate=5 November 2026}}</ref> en [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] (met 256 lopies)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/asia-cup-2008-298014/hong-kong-vs-india-4th-match-group-b-335349/match-report |title=India thrash sorry Hong Kong |publisher=Cricinfo |author=Mathew Varghese |date=25 Junie 2008 |accessdate=5 November 2026}}</ref> die tweede rondte misgeloop. Daarna het hulle die AKR Elitetrofee 2008 met ’n oorwinning in die eindstryd oor die Verenigde Arabiese Emirate gewen.<ref name="Timeline" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-cricket-council-trophy-elite-2008-362120/hong-kong-vs-united-arab-emirates-final-362153/match-report |title=Hong Kong claim ACC title |publisher=Cricinfo |date=3 Augustus 2008 |accessdate=5 November 2026}}</ref> In Oktober 2008 het die span [[Dar-es-Salaam]] vir die afdeling vier besoek. Hongkong het vier groepwedstryde teen Fidji, Italië, Jersey en die gasheer gewen, maar hulle is twee keer deur [[Afghaanse nasionale krieketspan|Afghanistan]] verslaan: In die groepwedstryd en eindstryd. Hongkong is daarmee na afdeling drie opgegradeer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/icc-world-cricket-league-division-four-2008-09-353166/afghanistan-vs-hong-kong-final-369443/match-report |title=Afghanistan claim another title |publisher=Cricinfo |date=11 Oktober 2008 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Tydens die tweede AKR T20I-beker 2009 het die nasionale span teen Saoedi-Arabië, die Verenigde Arabiese Emirate, Afghanistan, Singapoer en die Volksrepubliek China gespeel, maar hulle kon slegs laasgenoemde span verslaan en het sodoende in die voorlaaste plek geëindig. In die daaropvolgende uitspeelwedstryd om die negende plek is hulle deur Katar verslaan. Aan die kwalifiseringstoernooie vir die drie eerste [[T20I-wêreldbeker]]toernooie (in [[T20I-wêreldbeker 2007|2007]], [[T20I-wêreldbeker 2009|2009]] en [[T20I-wêreldbeker 2010|2010]]) het Hongkong nie deelgeneem nie. Tydens die AKR Elitetrofee 2010 het hulle die halfeindstryd gehaal, maar hulle is deur Afghanistan verslaan, waarna hulle die uitspeelwedstryd om die derde plek teen Maleisië gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/afghanistan-crowned-acc-champions-617476 |title=Afghanistan crowned ACC champions |publisher=Cricinfo |author=Sahil Dutta |date=25 Februarie 2013 |accessdate=5 November 2026}}</ref>
=== Vestiging en eerste suksesse ===
In 2011 het Hongkong afdeling drie aangebied en dié toernooi gewen, nadat hulle Papoea-Nieu-Guinee in die eindstryd verslaan en sodoende vir afdeling twee in die Verenigde Arabiese Emirate gekwalifiseer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/DATABASE/ARTICLES4/articles/000003/000321.shtml |title=Hong Kong defeat Papua New Guinea to ensure promotion to WCL Division 2 |publisher=[[Europese Krieketraad]] |date=28 Januarie 2011 |accessdate=2 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202153103/http://www.cricketeurope4.net/DATABASE/ARTICLES4/articles/000003/000321.shtml |archive-date=2 Februarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Kort daarna het hulle met hul tweede plek tydens die AKR T20I-beker 2011, wat as Asiatiese kwalifiseringstoernooi vir die T20I-wêreldbekerkwalifisiering 2012 gedien het, die tweede plek behaal. In die T20I-wêreldbekerkwalifisiering het hulle slegs in die elfte plek geëindig en sodoende die [[T20I-wêreldbeker 2012]] misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/icc-world-twenty20-qualifier-2011-12-532912/hong-kong-vs-united-states-of-america-70th-match-11th-place-play-off-546475/match-report |title=Scotland claim fifth in dramatic finish |publisher=Cricinfo |date=23 Maart 2012 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Tydens die AKR Elitetrofee 2012 is hulle ná twee oorwinnings oor Saoedi-Arabië en Koeweit, asook twee nederlae teen die Verenigde Arabiese Emirate en Nepal reeds in die eerste rondte uitgeskakel. In die uitspeelwedstryd om die vyfde plek het hulle Oman verslaan en sodoende vir die AKR Premierliga 2014 gekwalifiseer. In afdeling twee het Hongkong in die vierde plek geëindig en vir die 2014-krieketwêreldbekerkwalifisering in [[Nieu-Seeland]] gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2011/TOURNAMENTS/WCL2/about.shtml |title=UAE and Namibia contest final |publisher=[[Europese Krieketraad]] |date=15 April 2011 |accessdate=1 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201130035/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2011/TOURNAMENTS/WCL2/about.shtml |archive-date=1 Februarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Tydens die AKR T20I-beker 2013, wat weer as Asiatiese kwalifiseringstoernooi vir die T20I-wêreldbekerkwalifisiering 2013 gedien het, het Hongkong die eindstryd gehaal, maar hulle het teen Afghanistan vasgeval, genoeg om die volgende kwalifiseringstoernooi te haal. Die T20I-wêreldbekerkwalifisiering 2013 in die Verenigde Arabiese Emirate het die span ná sy oorwinning oor Papoea-Nieu-Guinee in die sesde plek afgesluit, genoeg om vir die [[T20I-wêreldbeker 2014]] in [[Bangladesj]] te kwalifiseer. Tydens die krieketwêreldbekerkwalifisering 2014 in Nieu-Seeland het Hongkong in die derde plek geëindig. Hoewel hulle die [[Krieketwêreldbeker 2015]] misgeloop het, het hulle saam met Papoea-Nieu-Guinee EDI-status ontvang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/netherlands-kenya-and-canada-lose-odi-status-714845 |title=Netherlands, Kenya and Canada lose ODI status |publisher=Cricinfo |date=1 Februarie 2014 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Tydens die T20I-wêreldbeker 2014 is Hongkong in die eerste wedstryd deur Nepal op slegs 69 lopies uitgeboul, die destyds laagste T20I-wêreldbekertelling, waarvolgens hulle dié wedstryd met 80 lopies verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/world-t20-2013-14-628368/hong-kong-vs-nepal-2nd-match-first-round-group-a-682899/match-report |title=Nepal lay their marker with 80-run win |publisher=Cricinfo |author=Alan Gardner |date=16 Maart 2014 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Daarna is hulle deur Afghanistan met sewe paaltjies verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/world-t20-2013-14-628368/afghanistan-vs-hong-kong-5th-match-first-round-group-a-682905/match-report |title=Shahzad, Shafiqullah power Afghanistan to seven-wicket win |publisher=Cricinfo |author=Mohammad Isam |date=18 Maart 2014 |accessdate=5 November 2026}}</ref> In die laaste groepwedstryd het hulle die gasheer met twee paaltjies verslaan, wat egter nie genoeg was om die tweede rondte te haal nie. Troosprys was hierdie eerste historiese T20I-oorwinning oor ’n toetsland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/world-t20-2013-14-628368/bangladesh-vs-hong-kong-10th-match-first-round-group-a-682915/match-report |title=Dar guides HK to historic win; Bangladesh through |publisher=Cricinfo |author=Mohammad Isam |date=20 Maart 2014 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Tydens die AKR Premierliga in Mei dieselfde jaar is Hongkong deur Afghanistan, Oman, die Verenigde Arabiese Emirate en Nepal verslaan en hulle kon slegs in die laaste wedstryd ’n oorwinning oor Maleisië aanteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-cricket-council-premier-league-2014-736495/malaysia-vs-hong-kong-15th-match-736525/match-report |title=All-round Afghanistan cruise to title win |publisher=Cricinfo |date=7 Mei 2014 |accessdate=5 November 2026}}</ref>
In November 2014 het Hongkong in Australië ’n reeks van twee EDIs teen Papoea-Nieu-Guinee gespeel, maar albei wedstryde verloor: Die eerste EDI met vier paaltjies en die tweede met drie paaltjies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/articles/papua-new-guinea-create-history-to-become-first-team-to-win-first-two-odis-208766 |title=Papua New Guinea create history to become first team to win first two ODIs |publisher=Cricket Country |author=Abhishek Mukherjee |date=13 November 2014 |accessdate=20 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170220172123/http://www.cricketcountry.com/articles/papua-new-guinea-create-history-to-become-first-team-to-win-first-two-odis-208766 |archive-date=20 Februarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die Interkontinentale Beker 2015/2017 het hulle weer eersterangse krieket gespeel, waar hulle die Verenigde Arabiese Emirate en Papoea-Nieu-Guinee verslaan het, terwyl hulle teen [[Namibiese nasionale krieketspan|Namibië]], [[Ierse nasionale krieketspan|Ierland]] en Afghanistan verloor het; die wedstryd teen [[Skotse nasionale krieketspan|Skotland]] moes weens reën afgelas word en die wedstryd teen [[Nederlandse nasionale krieketspan|Nederland]] het onbeslis geëindig. Tydens die toernooi het [[Nizakat Khan]] (met sy eerste honderdtal teen Ierland)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/icc-intercontinental-cup-2015-2017-18-870857/ireland-vs-hong-kong-1004249/match-report |title=Murtagh's four-for gives Ireland top spot |publisher=Cricinfo |date=2 September 2016 |accessdate=5 November 2026}}</ref> en [[Babar Hayat]] (met die eerste tweehonderdtal vir Hongkong ooit teen Papoea-Nieu-Guinee)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.scmp.com/sport/hong-kong/article/2122491/babar-hayat-hits-hong-kongs-first-double-century-first-class-cricket |title=Babar Hayat hits Hong Kong’s first double century in first-class cricket |publisher=South China Morning Post |author=Nazvi Careem |date=1 Desember 2017 |accessdate=5 November 2026}}</ref> uitgeblink. Hongkong het met sy sesde plek tydens die vorige toernooi regstreeks vir die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2015 in Ierland en [[Skotland]] gekwalifiseer, waardeur hulle nie aan die AKR T20I-beker moes deelneem nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://asiancricket.org/index.php/news/october-2014/2992 |title=Hong Kong, China and Nepal Tour Sri Lanka |publisher=[[Asiatiese Krieketraad]] |date=8 Oktober 2014 |accessdate=15 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415052516/https://asiancricket.org/index.php/news/october-2014/2992 |archive-date=15 April 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die T20I-wêreldbekerkwalifisering het Hongkong die uitspeelwedstryd om die derde plek gehaal, wat egter weens reën afgelas moes word en aan Ierland toegeken is, genoeg om vir die [[T20I-wêreldbeker 2016]] in [[Indië]] te kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/icc-world-twenty20-qualifier-2015-875401/ireland-vs-hong-kong-3rd-place-play-off-875555/match-report |title=Scotland, Netherlands share title after washout |publisher=Cricinfo |author=Peter Della Penna |date=26 Julie 2015 |accessdate=5 November 2026}}</ref> In Februarie 2016 het Hongkong tydens die Asiatiese Bekerkwalifisering al sy drie wedstryde teen Oman, die Verenigde Arabiese Emirate en Afghanistan verloor, waarmee hulle die Asiatiese Beker 2016 misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/asia-cup-2015-16/content/story/975281.html |title=UAE storm to main draw with convincing win |publisher=Cricinfo |date=22 Februarie 2016 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Troosprys was in die wedstryd teen Oman Babar Hayat se eerste honderdtal vir Hongkong.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.cricinfo.com/hkg/engine/records/batting/most_runs_innings.html?class=3;id=19;type=team |title=Hong Kong / Records / Twenty20 Internationals / High Scores |publisher=Cricinfo |accessdate=5 November 2026}}</ref>
In dieselfde jaar het Hongkong tydens die T20I-wêreldbeker al hul drie wedstryde teen [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]] (met 14 lopies),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/world-t20-2015-16-901359/hong-kong-vs-zimbabwe-1st-match-first-round-group-b-951305/match-report |title=Sibanda's fifty takes Zimbabwe closer to main draw |publisher=Cricinfo |author=Firdose Moonda |date=8 Maart 2016 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Afghanistan (met ses paaltjies)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/world-t20-2015-16-901359/afghanistan-vs-hong-kong-6th-match-first-round-group-b-951315/match-report |title=Nabi, Shahzad to the fore in easy Afghanistan win |publisher=Cricinfo |author=Shashank Kishore |date=10 Maart 2016 |accessdate=5 November 2026}}</ref> en Skotland (met agt paaltjies) verloor, waarvolgens hulle weereens in die eerste rondte uitgeskakel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/world-t20-2015-16-901359/hong-kong-vs-scotland-10th-match-first-round-group-b-951323/match-report |title=Scotland end win drought at ICC global events |publisher=Cricinfo |author=Deivarayan Muthu |date=12 Maart 2016 |accessdate=5 November 2026}}</ref> In die eersgenoemde wedstryd het [[Ryan Campbell]] op 44 jaar en 30 dae die oudste T20I-speler geword wat debuteer het; 14 jaar voorheen het hy vir Australië EDI-krieket gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/cricketers/ryan-campbell-4527 |title=Ryan Campbell |publisher=Cricinfo |accessdate=5 November 2026}}</ref> Op 8 Maart 2018 kon Hongkong sy eerste EDI-oorwinning oor ’n volle lid aanteken, toe hulle tydens die Krieketwêreldbekerkwalifisering 2018 Afghanistan verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/cricket-wc-qualifier-2017-18-1132997/afghanistan-vs-hong-kong-12th-match-group-b-1133009/match-report |title=Afghanistan suffer massive dent to World Cup hopes |publisher=Cricinfo |author=Liam Brickhill |date=8 Maart 2018 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Nadat hulle in die uitspeelwedstryd egter deur Nederland verslaan is, het hulle hul EDI-status verloor en die [[Krieketwêreldbeker 2019]] misgeloop.<ref name="CWCQ_2018" /> In Augustus en September dieselfde jaar is Hongkong tydens die Asiatiese Bekerkwalifisering 2018 deur Maleisië verslaan, maar daarna het hulle teen Singapoer, die Verenigde Arabiese Emirate en Nepal gewen, terwyl die wedstryd teen Oman weens reën afgelas moes word. Daarna het Hongkong die eindstryd teen die Verenigde Arabiese Emirate gewen en sodoende vir die Asiatiese Beker 2018 gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/asia-cup-qualifiers-2018-1154639/hong-kong-vs-united-arab-emirates-final-1154661/match-report |title=Aizaz Khan's five-for helps Hong Kong seal Asia Cup qualification |publisher=Cricinfo |date=6 September 2018 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Nadat die IKR EDI-status aan dié toernooi toegeken het, kon Hongkong twee bykomende EDIs speel.<ref name="odistatus" /> Hulle het dié wedstryde egter teen Pakistan (met agt paaltjies)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/asia-cup-2018-1153237/hong-kong-vs-pakistan-2nd-match-group-a-1153244/match-report |title=Pakistan overpower Hong Kong to open Asia Cup campaign |publisher=Cricinfo |author=Danyal Rasool |date=16 September 2018 |accessdate=5 November 2026}}</ref> en Indië (met 26 lopies) verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/asia-cup-2018-1153237/hong-kong-vs-india-4th-match-group-a-1153246/match-report |title=Khaleel helps India overcome big Hong Kong scare |publisher=Cricinfo |author=Saurabh Somani |date=18 September 2018 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Troosprys was in die laasgenoemde wedstryd die hoogste EDI-vennootskap deur ’n assosiaatlid – 174 lopies tussen Nizakat Khan en [[Anshuman Rath]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/asia-cup-2018-unimpressive-india-beat-spirited-hong-kong-by-26-runs/story-8eVWzpsTgK0k5fBcBlt6LM.html |title=Asia Cup 2018: Unimpressive India beat spirited Hong Kong by 26 runs |publisher=Hindustan Times |date=19 September 2019 |accessdate=5 November 2026}}</ref> – en die langste tydperk voordat die eerste paaltjie gekantel het – ná 34.1 boulbeurte.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sports.ndtv.com/asia-cup-2018/asia-cup-2018-team-indias-heart-warming-gesture-for-valiant-hong-kong-1918954 |title=Asia Cup 2018: Team India's Heart-Warming Gesture For Valiant Hong Kong |publisher=New Delhi Television |date=19 September 2019 |accessdate=5 November 2026}}</ref>
Van 2019 af het die span aan die Uitdagingliga 2019–2022 deelgeneem, wat as kwalifisering vir die Krieketwêreldbekerkwalifisering en indirek vir die [[Krieketwêreldbeker 2023]] gedien het. Tydens die T20I-wêreldbeker 2019 vir die [[T20I-wêreldbeker 2021]] het Hongkong die agste plek behaal en die hooftoernooi misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/men-s-t20-wc-qualifier-2019-20-1199473/hong-kong-vs-oman-4th-qualifying-play-off-1199544/match-report |title=Jatinder Singh and Bilal Khan seal Oman's return to T20 World Cup |publisher=Cricinfo |author=Peter Della Penna |date=30 Oktober 2019 |accessdate=5 November 2026}}</ref> In November 2019 sou die eerste rondte tydens die Uitdagingliga B in Hongkong beslis word,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1310135 |title=ICC launches the road to India 2023 |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=12 Augustus 2019 |accessdate=31 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331130743/https://www.icc-cricket.com/media-releases/1310135 |archive-date=31 Maart 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> vanweë massaproteste is al die wedstryde egter in Oman beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/politically-unstable-hong-kong-loses-men-s-cwc-challenge-league-b-hosting-rights-1204661 |title=Politically unstable Hong Kong loses men's CWC Challenge League B hosting rights |publisher=Cricinfo |date=24 Oktober 2019 |accessdate=5 November 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1464656 |title=Oman to replace Hong Kong as hosts of Men’s CWC Challenge League B |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=24 Oktober 2019 |accessdate=11 Julie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230711223540/https://www.icc-cricket.com/media-releases/1464656 |archive-date=11 Julie 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hongkong het sy wedstryde teen [[Bermudaanse nasionale krieketspan|Bermuda]], Jersey en [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]] gewen, terwyl die wedstryd teen Italië weens reën afgelas is en hulle teen [[Ugandese nasionale krieketspan|Uganda]] verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLESTOURNAMENTS/articles/000001/000193.shtml |title=Uganda completes the slam as Jersey down Bermuda |publisher=[[Europese Krieketraad]] |author=Simone Gambino |date=11 Desember 2019 |accessdate=11 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211163649/https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLESTOURNAMENTS/articles/000001/000193.shtml |archive-date=11 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die eerste wedstryd teen Bermuda het [[Kinchit Shah]] met onoorwonne 116 lopies sy eerste Lys-A-honderdtal vir Hongkong aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.royalgazette.com/cricket/article/20191203/bermuda-reeled-in-by-hong-kong-century-maker |title=Bermuda reeled in by Hong Kong century-maker |publisher=The Royal Gazette |accessdate=3 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203182521/https://www.royalgazette.com/cricket/article/20191203/bermuda-reeled-in-by-hong-kong-century-maker |archive-date=3 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die Uganda Uitdagingliga B 2022 het Hongkong Italië, Uganda, Bermuda en Kenia verslaan, maar hulle het teen Jersey verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/events/cwc-leagues/cwc-challenge-league-b/challenge-league-b-jersey-clean-sweep-sets-up-thrilling-finale/ |title=Challenge League B – Jersey clean sweep sets up thrilling finale |publisher=Emerging Cricket |author=Tom Grunshaw |date=28 Junie 2022 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Tydens die Jersey Uitdagingliga B 2022 het Hongkong teen Kenia en Bermuda gewen, maar hulle is deur Jersey, Italië en Uganda verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/62541520 |title=ICC Challenge League B: Jersey win title despite Kenya defeat |publisher=[[BBC]] |date=14 Augustus 2022 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Met ’n algehele derde plek in die Uitdagingliga 2019–2022 se groep B het die span die Krieketwêreldbekerkwalifisering 2023 vir die Krieketwêreldbeker 2023 misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2022/articles/000011/001180.shtml |title=Jersey lose, but claim Challenge League B crown |publisher=[[Europese Krieketraad]] |author=Andrew Nixon |date=14 Augustus 2022 |accessdate=2 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002022903/https://cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2022/articles/000011/001180.shtml |archive-date=2 Oktober 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Tydens die T20I-wêreldbekerkwalifisering se groep B 2022 is Hongkong met sy derde plek in die groep weer in die eerste rondte uitgeskakel, waarmee hulle die [[T20I-wêreldbeker 2022]] misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/t20-wc-qualifiers-muhammad-waseem-powers-uae-to-glory-in-qualifier-final-against-ireland-1302546 |title=Muhammad Waseem powers UAE to glory in qualifier final against Ireland |publisher=Cricinfo |author=Peter Della Penna |date=24 Februarie 2022 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Tydens die AKR Oostelike T20I-streek in [[Thailand]], wat deel was van die Asiatiese Bekerkwalifisering 2022, het hulle Nepal, die gasheer en Maleisië verslaan, terwyl hulle teen Singapoer verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.asiancricket.org/index.php/tournaments/acc-mens-eastern-region-2020/3488 |title=Day 5: Singapore confirmed as champions and Hong Kong beat Malaysia to finish second |publisher=[[Asiatiese Krieketraad]] |author=Richard Lockwood |accessdate=10 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220610170813/https://www.asiancricket.org/index.php/tournaments/acc-mens-eastern-region-2020/3488 |archive-date=10 Junie 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die wedstryd teen Nepal het [[Haroon Arshad]] die eerste Hongkongse bouler geword om ’n vyf-paaltjie-oes te neem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.emergingcricket.com/news/ec-weekly-roundup-thailand-women-headline-a-feast-of-asian-cricket/ |title=EC weekly roundup: Thailand women headline a feast of Asian cricket |publisher=Emerging Cricket |date=1 Maart 2020 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Daarmee het hulle die volgende rondte gehaal, waar hulle al hul drie wedstryde teen Singapoer, Koeweit en die Verenigde Arabiese Emirate gewen en sodoende vir die Asiatiese Beker 2022 kon kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/hong-kong-qualify-for-asia-cup-2022-to-meet-india-pakistan-in-group-a-101661395860335.html |title=Hong Kong qualify for Asia Cup 2022; to meet India, Pakistan in Group A |publisher=Hindustan Times |date=25 Augustus 2022 |accessdate=5 November 2026}}</ref> In dié toernooi se eerste rondtewedstryd is hulle deur Indië met 40 lopies verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/asia-cup-2022-1327237/hong-kong-vs-india-4th-match-group-a-1327272/match-report |title=Suryakumar blitz lifts India to top of Group A |publisher=Cricinfo |author=Hemant Brar |date=31 Augustus 2022 |accessdate=5 November 2026}}</ref> In die wedstryd teen Pakistan is Hongkong op slegs 38 lopies uitgeboul, die nasionale span se laagste T20I-telling tot dusver; Pakistan het met 155 lopies sy destyds hoogste oorwinning in dié formaat aangeteken, nadat hulle vir Hongkong ’n teiken van 193 lopies opgestel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/asia-cup-2022-1327237/hong-kong-vs-pakistan-6th-match-group-a-1327274/match-report |title=Shadab Khan and Mohammad Nawaz send Hong Kong hurtling to new T20I low |publisher=Cricinfo |author=Sidharth Monga |date=2 September 2022 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Tydens die Asiatiese T20I-wêreldbekerkwalifisering 2023 is Hongkong in die groepfase uitgeskakel en het sodoende die [[T20I-wêreldbeker 2024]] misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-and-oman-qualify-for-2024-mens-t20-world-cup-1406860 |title=Nepal and Oman qualify for 2024 men's T20 World Cup |publisher=Cricinfo |date=3 November 2023 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Op ’n soortgelyke manier het die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2024 vir die [[T20I-wêreldbeker 2026]] verloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/news/malaysia-and-kuwait-advance-to-asia-east-asia-pacific-final-as-rain-brings-heartache-for-hong-kong/ |title=Malaysia and Kuwait advance to Asia/East Asia-Pacific final as rain brings heartache for Hong Kong |publisher=Emerging Cricket |date=12 September 2024 |accessdate=5 November 2026}}</ref> In September 2025 het Hongkong weer aan die Asiatiese Beker deelgeneem en in die eerste rondte die volle lede Afghanistan, Bangladesj en Sri Lanka ontmoet. Hulle is egter ná drie nederlae uit die toernooi geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/men-s-t20-asia-cup-2025-1496919/hong-kong-vs-sri-lanka-8th-match-group-b-1496927/live-match-blog |title=LIVE BLOG – Sri Lanka survive Hong Kong scare |publisher=Cricinfo |author=Andrew Fidel Fernando |date=15 September 2025 |accessdate=5 November 2026}}</ref> Tydens die Uitdagingliga 2024–2026 se groep B het die Hongkongers met hulle derde plek die Krieketwêreldbekerkwalifisering 2026 vir die [[Krieketwêreldbeker 2027]] versuim.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/italy-uganda-keep-world-cup-2027-dreams-alive-in-tanzania |title=Italy, Uganda keep World Cup 2027 dreams alive in Tanzania |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=18 Augustus 2026 |accessdate=5 November 2026}}</ref>
== Algemene situasie ==
Hoewel [[Han-Chinese]] 94% van die Hongkongse bevolking uitmaak, bestaan die nasionale span steeds oorwegend uit spelers met ’n Afghaanse, Indiese of Pakistanse herkoms. Aangesien hulle op Hongkongse skole en universiteite krieket speel, kan hulle vir die nasionale span gekeur word. Chinese speel tradisioneel ander sportsoorte, daarom is hulle minder teenwoordig in die nasionale span. Hierdie situasie kontrasteer met dié van die nasionale vrouespan, wat sowat 70% Chinees is. Nog ’n probleem is die gebrek aan gewildheid onder die Chinese weens die kompleksiteit van die sport, maar ook weens die hoë boudigtheid is daar ’n gebrek aan die nodige infrastruktuur om internasionale spele aan te bied en om krieket verder te kan ontwikkel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://time.com/4250623/hong-kong-china-cricket-world-twenty20/ |title=Inside Hong Kong's Push to Become Cricket's Next Big Thing |publisher=Time |author=Rishi Iyengar |date=8 Maart 2016 |accessdate=1 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241101223015/https://time.com/4250623/hong-kong-china-cricket-world-twenty20/ |archive-date=1 November 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die beheerliggaam streef egter daarna, om ook die Chinese bevolkingsgroep te betrek. Daar is drie Chinese krieketklubs – Craigengower Cricket Club Hung See, CHK Pioneers Cricket Club en Cricket Hong Kong Dragons – wat aan die Hongkongse liga deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.hkcricket.org/zh/news/a-window-into-the-local-chinese-cricket-scene |title=A window into the local Chinese cricket scene |publisher=Cricket Hongkong |author=Jason Lui |accessdate=25 Januarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125134455/https://www.hkcricket.org/zh/news/a-window-into-the-local-chinese-cricket-scene |archive-date=25 Januarie 2025 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
== Kleure en kenteken ==
In T20I-krieket dra Hongkong rooi truie met swart kleuraksente, rooi moue, ’n swart V-halslyn en swart broeke. Veldwerkers dra ’n rooi bofbalpet of ’n rooi sonhoed. Die kolwers se helms is op ’n soortgelyke manier geverf. Gedurende IKR-toernooie verskyn die borg se embleem op die regtermou en die belettering ''HONGKONG'' op die middel van die trui.
Krieket Hongkong se kenteken toon ’n gestileerde vyfblaarblom van die hongkongboomorgidee ''(Bauhinia × blakeana)'' in rooi met die belettering ''Cricket Hong Kong'' in Engels en 香港板球 in Chinees. Die kenteken is aan die [[vlag van Hongkong]] ontleen.
== Tuisstadion ==
{{Location map+ |Hongkong
|caption=Ligging van Hongkongse krieketstadions
|places=
{{location map~|Hongkong|label=<small>[[Mission Road Ground|Mission Road]]</small>|position=top|lat=22.3233|long=114.1850}}
}}
Hongkong se enigste internasionale stadion is [[Mission Road Ground]] wat deur die nasionale span vir al hul tuiswedstryde gebruik word. Dié stadion is in 1976 ingewy en het ’n kapasiteit van 3 500.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/5966/hong-kong-quadrangular-series-2023/venues/454/mission-road-ground |title=Mission Road Ground, Mong Kok |publisher=Cricbuzz |accessdate=5 November 2026}}</ref>
{| border="0" class="wikitable sortable"
|-bgcolor="#cccccc"
! No. !! Stadion !! Plek !! Eerste wedstryd
|-
| 1
| [[Mission Road Ground|Mission Road]], [[Kowloon]]
| [[Hongkong]]
| 26 Januarie 2016
|}
== Spelers ==
=== Spelerstatistieke ===
Daar het altesaam 41 spelers [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]] en 57 spelers [[Twintig20|T20I-krieket]] vir Hongkong gespeel. Vervolgens die spelers wat vir die Hongkongse span die meeste lopies aangeteken en die meeste paaltjies geneem het.
==== Lopies ====
{| class="wikitable"
! colspan="4" |EDI
! colspan="4" |T20I
|-
! scope=col | Speler
! scope=col | Tydperk
! scope=col | EDIs
! scope=col | Lopies
! scope=col | Speler
! scope=col | Tydperk
! scope=col | T20Is
! scope=col | Lopies
|-
|style="text-align:left;"| [[Anshuman Rath]]
| 2014–2018
| align=center | 18
| align=center | '''828'''
| [[Babar Hayat]]
| 2014–hede
| align=center | 120
| align=center | '''2 756'''
|-
| [[Babar Hayat]]
| 2014–2018
| align=center | 22
| align=center | '''784'''
| [[Anshuman Rath]]
| 2015–hede
| align=center | {{0}}93
| align=center | '''2 580'''
|-
| [[Nizakat Khan]]
| 2014–2018
| align=center | 20
| align=center | '''675'''
| [[Nizakat Khan]]
| 2014–hede
| align=center | 131
| align=center | '''2 573'''
|-
| [[Tanwir Afzal]]
| 2014–2018
| align=center | 20
| align=center | '''292'''
| [[Zeeshan Ali]]
| 2022–hede
| align=center | {{0}}77
| align=center | '''1 542'''
|-
| [[Aizaz Khan]]
| 2014–2018
| align=center | 19
| align=center | '''260'''
| [[Aizaz Khan]]
| 2014–hede
| align=center | 108
| align=center | '''1 115'''
|- class=sortbottom
| colspan=4 | <small>Korrek teen: 5 November 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/records/team/batting-most-runs-career/hong-kong-19/one-day-internationals-2 |title=Most runs for Hong Kong in ODIs |publisher=Cricinfo |accessdate=5 November 2026}}</ref>
| colspan=4 | <small>Korrek teen: 5 November 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/records/team/batting-most-runs-career/hong-kong-19/twenty20-internationals-3 |title=Most runs for Hong Kong in T20Is |publisher=Cricinfo |accessdate=5 November 2026}}</ref>
|}
==== Paaltjies ====
{| class="wikitable"
! colspan="4" |EDI
! colspan="4" |T20I
|-
! scope=col | Speler
! scope=col | Tydperk
! scope=col | EDIs
! scope=col | Paaltjies
! scope=col | Speler
! scope=col | Tydperk
! scope=col | T20Is
! scope=col | Paaltjies
|-
| [[Nadeem Ahmed]]
| 2004–2018
| align=center | 25
| align=center | '''38'''
| [[Ehsan Khan]]
| 2016–hede
| align=center | 119
| align=center | '''165'''
|-
| [[Ehsan Khan]]
| 2016–2018
| align=center | 15
| align=center | '''29'''
| [[Aizaz Khan]]
| 2014–hede
| align=center | 108
| align=center | '''106'''
|-
| [[Tanwir Afzal]]
| 2014–2018
| align=center | 20
| align=center | '''19'''
| [[Yasim Murtaza]]
| 2022–hede
| align=center | {{0}}87
| align=center | '''{{0}}89'''
|-
| [[Ehsan Nawaz]]
| 2014–2018
| align=center | 12
| align=center | '''16'''
| [[Ayush Shukla]]
| 2022–hede
| align=center | {{0}}68
| align=center | '''{{0}}67'''
|-
| [[Aizaz Khan]]
| 2014–2018
| align=center | 19
| align=center | '''16'''
| [[Nasrulla Rana]]
| 2019–hede
| align=center | {{0}}71
| align=center | '''{{0}}62'''
|- class=sortbottom
| colspan=4 | <small>Korrek teen: 5 November 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/records/team/bowling-most-wickets-career/hong-kong-19/one-day-internationals-2 |title=Most wickets for Hong Kong in ODIs |publisher=Cricinfo |accessdate=5 November 2026}}</ref>
| colspan=4 | <small>Korrek teen: 5 November 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/records/team/bowling-most-wickets-career/hong-kong-19/twenty20-internationals-3 |title=Most wickets for Hong Kong in T20Is |publisher=Cricinfo |accessdate=5 November 2026}}</ref>
|}
=== Spankapteins ===
Tot op hede was ses spelers reeds die [[Kaptein (sport)|kaptein]] vir Hongkong tydens ’n EDI-wedstryd en sewe tydens ’n T20I.<ref>Die tydperk verwys na die ooreenstemmende krieketseisoen waarin die eerste of laaste wedstryd van die tyd as kaptein gespeel is.</ref>
{| border="0" class="wikitable sortable"
|-bgcolor="#cccccc"
! colspan="3" | EDI<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/records/team/individual-list-captains/hong-kong-19/one-day-internationals-2 |title=List of Captains for Hong Kong in ODIs |publisher=Cricinfo |accessdate=5 November 2026}}</ref>
! colspan="2" | T20I<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/records/team/individual-list-captains/hong-kong-19/twenty20-internationals-3 |title=List of Captains for Hong Kong in T20Is |publisher=Cricinfo |accessdate=5 November 2026}}</ref>
|-
! No. !! Naam !! Tydperk !! Naam !! Tydperk
|-
| 1
| Rahul Sharma
| 2004
| Jamie Atkinson
| 2014
|-
| 2
| Tabarak Dar
| 2008
| Tanwir Afzal
| 2015–2016
|-
| 3
| Jamie Atkinson
| 2014
| Babar Hayat
| 2016–2026
|-
| 4
| Tanwir Afzal
| 2015–2016
| Kinchit Shah
| 2019
|-
| 5
| Babar Hayat
| 2016–2018
| Aizaz Khan
| 2019–2020
|-
| 6
| Anshuman Rath
| 2018
| Nizakat Khan
| 2022–2024
|-
| 7
|
|
| '''Yasim Murtaza'''
| 2025–hede
|}
== Rekords ==
=== EDI-rekord teen ander lande ===
{| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px"
! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste oorwinning
|-
|colspan="16" style="text-align:center"| '''t. Toetslande'''
|-
|align="left"| {{Cr-AF}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 0 || 50,00 || 8 Maart 2018
|-
|align="left"| {{Cr-BD}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{Cr-IN}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{Cr-PK}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{Cr-ZW}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|colspan="16" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede'''
|-
|align="left"| {{Cr-PG}} || 8 || 4 || 4 || 0 || 0 || 50,00 || 4 November 2016
|-
|align="left"| {{Cr-XS}} || 5 || 2 || 2 || 0 || 1 || 100,00 || 26 Januarie 2016
|-
|align="left"| {{Cr-AE}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 0 || 50,00 || 16 November 2015
|-
|- class="sortbottom"
|align="left"| '''Algeheel''' || '''26''' || '''9''' || '''16''' || '''0''' || '''1''' || '''36,00''' || 16 November 2015
|-
|colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met EDI #5059 op 4 November 2026. Laaste keer hersien op 5 November 2026. Wenpersentasies sluit geen uitslae uit en tel gelykop as ’n halwe oorwinning.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/records/team/team-results-summary/hong-kong-19/one-day-internationals-2 |title=Result summary by Hong Kong in ODIs |publisher=Cricinfo |date=4 November 2026 |accessdate=5 November 2026}}</ref>
|}
=== Krieketwêreldbekerrekord ===
{| class="wikitable"
!Jaar!!Uitslag
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1979|1979]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1987|1987]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1996|1996]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2003|2003]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2011|2011]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2027|2027]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}}
|}
=== Kampioenetrofeerekord ===
{| class="wikitable"
!Jaar!!Uitslag
|-
|[[Kampioenetrofee 1998|1998]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2000|2000]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2002|2002]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2004|2004]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2006|2006]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2009|2009]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2013|2013]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2017|2017]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2025|2025]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2029|2029]] || Nie gekwalifiseer nie
|}
=== T20I-rekord teen ander lande ===
{| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px"
! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste T20I-oorwinning
|-
|colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Toetslande'''
|-
|align="left"| {{Cr-AF}} || 6 || 2 || 4 || 0 || 0 || 33,33 || 21 Julie 2015
|-
|align="left"| {{Cr-BD}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 0 || 50,00 || 20 Maart 2014
|-
|align="left"| {{Cr-IE}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 0 || 50,00 || 17 Julie 2015
|-
|align="left"| {{Cr-IN}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{Cr-PK}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{Cr-LK}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{Cr-ZW}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede'''
|-
|align="left"| {{vlagland|Bahrein}} || 6 || 2 || 3 || 1 || 0 || 33,33 || 8 Maart 2023
|-
|align="left"| {{vlagland|Japan}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 1 Oktober 2023
|-
|align="left"| {{vlagland|Jersey}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 23 Oktober 2019
|-
|align="left"| {{Cr-CA}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 24 Oktober 2019
|-
|align="left"| {{vlagland|Kambodja}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 28 September 2023
|-
|align="left"| {{vlagland|Katar}} || 8 || 5 || 2 || 1 || 0 || 62,50 || 27 Februarie 2024
|-
|align="left"| {{vlagland|Koeweit}} || 11 || 5 || 5 || 0 || 1 || 45,45 || 23 Augustus 2022
|-
|align="left"| {{vlagland|Maledive}} || 2 || 1 || 0 || 0 || 1 || 50,00 || 3 September 2024
|-
|align="left"| {{vlagland|Maleisië}} || 22 || 10 || 12 || 0 || 0 || 45,45 || 6 Maart 2020
|-
|align="left"| {{vlagland|Mianmar}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 30 Augustus 2024
|-
|align="left"| {{vlagland|Mongolië}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 31 Augustus 2024
|-
|align="left"| {{Cr-NA}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{Cr-NL}} || 3 || 1 || 2 || 0 || 0 || 33,33 || 18 Januarie 2017
|-
|align="left"| {{Cr-NP}} || 13 || 5 || 6 || 0 || 2 || 38,46 || 24 November 2014
|-
|align="left"| {{Cr-NG}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 27 Oktober 2019
|-
|align="left"| {{Cr-OM}} || 11 || 3 || 8 || 0 || 0 || 27,27 || 26 November 2015
|-
|align="left"| {{Cr-PG}} || 4 || 1 || 3 || 0 || 0 || 25,00 || 14 Julie 2022
|-
|align="left"| {{vlagland|Samoa}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 19 Julie 2025
|-
|align="left"| {{vlagland|Saoedi-Arabië}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{vlagland|Singapoer}} || 8 || 7 || 1 || 0 || 0 || 87,50 || 15 Julie 2022
|-
|align="left"| {{Cr-XS}} || 5 || 1 || 4 || 0 || 0 || 20,00 || 30 Januarie 2016
|-
|align="left"| {{vlagland|Thailand}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 3 Maart 2020
|-
|align="left"| {{Cr-UG}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{Cr-AE}} || 6 || 2 || 4 || 0 || 0 || 33,33 || 24 Augustus 2022
|-
|align="left"| {{vlagland|Volksrepubliek China}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 14 Februarie 2024
|-
|- class="sortbottom"
|align="left"| '''Algeheel''' || '''141''' || '''67''' || '''68''' || '''2''' || '''4''' || '''47,52''' || 20 Maart 2014
|-
|colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met T20I #4225 op 1 November 2026. Gelykop verwys na wedstryde wat deur ’n valbyl (soos ’n Superboulbeurt) beslis is. Wenpersentasies sluit geen uitslae uit en gelykop as ’n halwe oorwinning (ongeag die valbyl).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/records/team/team-results-summary/hong-kong-19/twenty20-internationals-3 |title=Result summary by Hong Kong in T20Is |publisher=Cricinfo |date=1 November 2026 |accessdate=5 November 2026}}</ref>
|}
=== T20I-wêreldbekerrekord ===
{| class="wikitable"
!Jaar!!Uitslag
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2009|2009]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2010|2010]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2012|2012]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2014|2014]] || Eerste rondte
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2016|2016]] || Eerste rondte
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2021|2021]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2022|2022]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2026|2026]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2028|2028]] || {{n.v.t.}}
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2030|2030]] || {{n.v.t.}}
|}
=== Asiatiese Bekerrekord ===
{| class="wikitable"
!Jaar!!Uitslag
|-
|1984 || Nie gekwalifiseer nie
|-
|1986 || Nie gekwalifiseer nie
|-
|1988 || Nie gekwalifiseer nie
|-
|1990 || Nie gekwalifiseer nie
|-
|1993 || Toernooi afgelas
|-
|1995 || Nie gekwalifiseer nie
|-
|1997 || Nie gekwalifiseer nie
|-
|2000 || Nie gekwalifiseer nie
|-
|2004 || Eerste rondte
|-
|2008 || Eerste rondte
|-
|2010 || Nie gekwalifiseer nie
|-
|2012 || Nie gekwalifiseer nie
|-
|2014 || Nie gekwalifiseer nie
|-
|2016 || Nie gekwalifiseer nie
|-
|2018 || Eerste rondte
|-
|2022 || Eerste rondte
|-
|2023 || Nie gekwalifiseer nie
|-
|2025 || Eerste rondte
|-
|2027 || Nie gekwalifiseer nie
|}
== Sien ook ==
{{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}}
* [[Hongkongse nasionale rugbyspan]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Bronnelys ==
* {{en}} {{cite book |author=Peter Hall |year=1999 |title=150 Years of Cricket in Hong Kong |publisher=Book Guild Ltd. |location=Lewes, East Sussex |isbn=978-1-85776-313-3}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Hong Kong national cricket team|Hongkongse nasionale krieketspan}}
* {{en}} {{zh}} [https://www.hkcricket.org/ Amptelike webwerf van Krieket Hongkong]
* {{en}} [https://www.cricinfo.com/team/hong-kong-19 Hongkong op Cricinfo]
* {{en}} [https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/cricket-hong-kong Hongkong by die IKR]
{{Nasionale krieketspanne}}
{{Gesagsrekords}}
{{Voorbladster}}
[[Kategorie:Krieket in Hongkong]]
[[Kategorie:Nasionale krieketspanne van Asië]]
a8h63rr7jjm0ukcufj6rw85lmhxd1o8
Helm (geboorte)
0
213921
3373334
3359145
2026-11-17T00:38:48Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373334
wikitext
text/x-wiki
Om met die '''helm gebore''' te wees, verwys na die geval waar 'n kind met die [[vrugwatersak]] oor die kop of gesig gebore word. In [[Duits]] staan dit as 'n ''Glückshaube ''(letterlik "Gelukskappie") bekend.
[[Lêer:Amniotic sac.jpg|duimnael|Vrugwatersak (met water gevul) van 'n baba wat met die helm gebore is]]
Die taai fetale membraan van die vrugwatersak is deursigtig/wit, sodat die kontoere van die baba se gesig dofweg gesien kan word. Die vrugwatersak is skadeloos en kan maklik onmiddellik na geboorte deur die [[vroedvrou]] of [[dokter]] verwyder word.
== Epidemiologie ==
Om met die helm gebore te wees gebeur selde, in minder as 1 in 80 000 geboortes. Dié statistiek sluit geboortes in waar die vrugwatersak nog gedeeltelik aan die kop kleef, en dus nie net egte "helms" nie. Om met 'n ongerepte vrugwatersak oor die kop gebore te word is dus nog meer ongewoon. Die meeste sulke geboortes geskied voortydig.
== Geskiedenis ==
'n Vrugwatersak-helm is skaars, maar glad nie onbekend nie. In die [[middeleeue]] is die helm as 'n teken van geluk en as 'n goeie voorteken beskou; dat die kind vir grootheid van gees en grootmoedigheid uitverkore is, of met begaafde welsprekendheid toegerus sal wees. Daarbenewens is geglo dat sulke kinders bonatuurlike vermoëns het en kan "sien".
Soms kon die teenwoordigheid van 'n vrugwatersak-helm 'n noue ontkoming vir die moeder van 'n doodgebore kind beteken. Kindermoord was in die middeleeue baie swaar gestraf en 'n ma met 'n doodgebore baba het min kans gehad om haar onskuld te bewys. Indien die kind met die dun membraan van die ongeskonde vrugwatersak gebore is, is geglo dat die moeder nie die kind kon doodgemaak het nie. Daardeur is sy dus van enige moontlike straf vrygestel.
Daar bestaan 'n tradisie dat die velletjie van die vrugwatersak op 'n papier gekleef word. Die vroedvrou vryf die gesig van die pasgebore baba met 'n stukkie papier en druk so die velletjie op die papier af. Dit is dan aan die [[moeder]] oorhandig om as erfstuk te dien. Dikwels is dit in die kinders se klere toegewerk.
Mettertyd het die [[legende]] ontstaan dat die eienaar van 'n vrugwatersak-helm besondere geluk besit en dat dit hom van verdrinking sal beskut. Seevaarders het dus moeders en vroedvroue hoë bedrae geld betaal om so 'n helm te bekom. Dit was 'n waardevolle talisman.
[[Charles Dickens]] verwys na hierdie tradisie op die eerste bladsye van sy roman, ''David Copperfield'', waarin die protagonis met die helm gebore word, maar dat niemand dit wou koop nie.
Alle [[soogdier]]e kan ook met die vrugwatersak gebore word.
== Noemenswaardige mense met die helm gebore ==
* [[Edwin Booth]]<ref name="Giblin2005">{{cite book|last=Giblin|first=James|title=Good brother, bad brother: the story of Edwin Booth and John Wilkes Booth|url=https://archive.org/details/goodbrotherbadbr00gibl|year=2005|publisher=Clarion Books|location=New York|isbn=0-618-09642-6|page=[https://archive.org/details/goodbrotherbadbr00gibl/page/7 7]}}</ref>
* [[Lord Byron]]<ref name="NCBA">{{Cite web |url=http://caulbearersunited.webs.com/notablecaulbearersarts.htm |title=argiefkopie |access-date= 8 Oktober 2018 |archive-date= 2 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302094954/http://caulbearersunited.webs.com/notablecaulbearersarts.htm |url-status=dead }}</ref>
* [[Karel die Grote]]
* [[Charles XII van Swede]]
* [[Gabriele D'Annunzio]]<ref>Lucy Hughes-Hallett. The Pike: Gabriele d'Annunzio – poet, seducer and preacher of war. Fourth Estate, 2013, p. 90. {{ISBN|978-0-00-721395-5}}.</ref>
* [[J. G. Farrell]], skrywer<ref name="NCBA" /><ref>[http://www.nybo6oks.com/books/imprints/classics/the-siege-of-krishnapur/ ''The Siege of Krishnapur''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251009145240/http://nybo6oks.com/books/imprints/classics/the-siege-of-krishnapur/ |date= 9 Oktober 2025 }} New York Review Books</ref>
* [[George Formby, Jr.]]
* [[Sigmund Freud]]<ref>[http://www.pep-web.org/document.php?id=MPSA.014.0037A D.P. Morgalis, Freud and his Mother] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223112728/http://www.pep-web.org/document.php?id=MPSA.014.0037A |date=23 Februarie 2014 }}. Pep-web.org. Retrieved on 2011-10-15.</ref>
* [[Johnny Giles]]<ref>{{cite book|last1=Giles|first1=John|title=A Football Man: The Autobiography|date=2010|publisher=Hodder & Soughton|isbn=978-1-4447-2096-9|page=13}}</ref>
* [[Lillian Gish]]<ref name="NCBA" />
* [[James Iha]]
* [[Jakobus I van Engeland]]
* [[Liberace]]<ref name="NCBA" />
* [[Alan Moore]]
* [[Napoleon]]
* [[Mabel Normand]]
* [[Sergei Pankejeff]]
* [[Edna St. Vincent Millay]]<ref>Nancy Milford. Savage Beauty: The Life of Edna St. Vincent Millay. Random House, 2002, p. 18. {{ISBN|0-375-76081-4}}.</ref>
* [[Vseslav of Polotsk]]
* [[Kim Woodburn]]<ref name="Unbeaten">{{cite book|last=Woodburn|first=Kim|title=Unbeaten: The Story of My Brutal Childhood|url=https://archive.org/details/unbeatenstoryofm0000wood_g5j2|publisher=Hodder & Stoughton Ltd.|date=7 September 2006|isbn=0-340-92221-4}}</ref>
* [[Hylda Baker]]
* [[Jonas Salk]]<ref>[https://historynewsnetwork.org/article/159990 Dr. Jonas Salk, the Knight in a White Lab Coat: An Interview with Charlotte DeCroes Jacobs]</ref>
* [[Abraham Ribicoff]] <ref>[https://www.nytimes.com/1974/07/30/archives/ribicoffs-charmed-life-from-poverty-to-powerr-ribicoffs-charmed.html Martin Tolchin. Ribicoff's Charmed Life: From Poverty to Power. NY Times July 30, 1974]</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{de-vertaal|Glückshaube}}
[[Kategorie:Voortplanting]]
[[Kategorie:Skynwetenskappe]]
64svludv56povl32eiuwj5irn3g49ch
Deshun Deysel
0
217190
3373145
3340060
2026-11-16T12:22:11Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373145
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Deshun Deysel
| bynaam =
| beeld =
| beeldbeskrywing =
| onderskrif =
| geboortenaam =
| geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1970|4|9|}}
| geboorteplek = [[Uitenhage]], [[Oos-Kaap]]
| sterfdatum =
| sterfteplek =
| ouers =
| familie =
| titel =
| nasionaliteit = {{vlagland|Suid-Afrika}}
| alma_mater =
| beroep = Besigheidsvrou
| ander =
| bekend = Hoëbergklimmer
| salaris =
| termyn =
| voorganger =
| opvolger =
| eerbewyse =
| party =
| religie =
| huweliksmaat =
| kinders =
| kleinkinders =
| webblad = www.peakperformancetoolkit.biz
| handtekening =
}}
'''Deshun Deysel''' (gebore 9 April 1970) is 'n Suid-Afrikaanse bergklimmer en sakevrou wat deel was van die eerste Suid-Afrikaanse ekspedisie na [[Berg Everest]] in 1996.<ref>{{cite news |author=Claire Keeton and Paul Ash |title=South Africans who made history on Everest |newspaper=Sunday Times |date=29 Mei 2016 |url=http://www.timeslive.co.za/sundaytimes/stnews/2016/05/29/South-Africans-who-made-history-on-Everest |access-date=31 Julie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170528210002/http://www.timeslive.co.za/sundaytimes/stnews/2016/05/29/South-Africans-who-made-history-on-Everest |archive-date=28 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Dit was die eerste keer wat die nuwe Suid-Afrikaanse vlag geplant is op die berg. Sy het die afgelope 15 jaar die meeste van die wêreld se hoogste berge aangedurf in 14 ekspedisies op 5 kontinente.
Bekend as 'n hoë-hoogte-bo-seespieël bergklimmer, het haar loopbaan as 'n onderwyseres begin. Sy het egter haarself die afgelope 20 jaar tot een van Suid-Afrika se voorste motiveringsprekers ontwikkel. Deshun is die stigter en direkteur van Deshun Deysel & Associates, 'n besigheid wat fokus op die bevordering en toerusting van leierskap in 'n konteks van verandering en diversiteit.<ref>{{cite news |author=Nazley Omar |title=Deshun Deysel on why it pays to persevere |publisher=Ndalo Media |date=13 Junie 2016 |url=http://www.destinyconnect.com/2016/06/13/deshun-deysel-pays-persevere/ |access-date=31 Julie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410202237/https://www.destinyconnect.com/2016/06/13/deshun-deysel-pays-persevere/ |archive-date=10 April 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Deshun in 'n Laureus Sport Ambassadeur sedert 2010.<ref>{{cite news |title=Oscar winner Kevin Spacey to host Laureus World Sports Awards |newspaper=AIPS |date=8 Maart 2010 |url=http://www.aipsmedia.com/index.php?page=news&cod=4507 |access-date=31 Julie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606153359/http://www.aipsmedia.com/index.php?page=news |archive-date=6 Junie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* [http://www.peakperformancetoolkit.biz/ Deshun Deysel & Associates]
{{DEFAULTSORT:Deysel, Deshun}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse entrepreneurs]]
[[Kategorie:Geboortes in 1970]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
glt8486y6anm1i10c3dkbbrs4qc1r40
Donker web
0
234593
3373205
3350085
2026-11-16T14:29:58Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373205
wikitext
text/x-wiki
Die '''donker web''' is die inhoud van die [[wêreldwye web]] wat op donkernette bestaan, oorlegnetwerke wat die [[Internet]] gebruik, maar wat spesifieke [[sagteware]], konfigurasies of toegangsreg vereis.<ref name=wired>{{cite news |last1=Greenberg |first1=Andy |title=Hacker Lexicon: What Is the dark web? |url=https://www.wired.com/2014/11/hacker-lexicon-whats-dark-web/ |publisher=Wired |access-date=27 Augustus 2015 |date=19 November 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412224615/https://www.wired.com/2014/11/hacker-lexicon-whats-dark-web/ |archive-date=12 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=pcadvisor>{{cite news |last1=Egan |first1=Matt |title=What is the dark web? How to access the dark website – How to turn out the lights and access the dark web (and why you might want to) |url=http://www.pcadvisor.co.uk/how-to/internet/what-is-dark-web-how-access-dark-web-3593569/ |access-date=18 Junie 2015 |date=12 Januarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820074751/http://www.pcadvisor.co.uk/how-to/internet/what-is-dark-web-how-access-dark-web-3593569/ |archive-date=20 Augustus 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die donker web vorm 'n klein deel van die [[diep web]], die deel van die web wat nie deur soekenjins geïndekseer word nie, hoewel die term diep web verkeerdelik gebruik word om spesifiek na die donker web te verwys.<ref name="dictionary">{{cite news |last1=Solomon |first1=Jane |title=The Deep Web vs. The dark web |url=http://blog.dictionary.com/dark-web/ |access-date=26 Mei 2015 |date=6 Mei 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814041932/http://blog.dictionary.com/dark-web/ |archive-date=14 Augustus 2017 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref name=wired /><ref name=brightplanet>{{cite web |url=http://www.brightplanet.com/2014/03/clearing-confusion-deep-web-vs-dark-web/ |title=Clearing Up Confusion – Deep Web vs. dark web |website=BrightPlanet |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429005406/https://brightplanet.com/2014/03/clearing-confusion-deep-web-vs-dark-web/ |archive-date=29 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="npr.org">{{cite news |last1=NPR Staff |title=Going Dark: The Internet Behind The Internet |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2014/05/25/315821415/going-dark-the-internet-behind-the-internet |access-date=29 Mei 2015 |date=25 Mei 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401233235/https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2014/05/25/315821415/going-dark-the-internet-behind-the-internet |archive-date=1 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>The dark web Revealed. ''Popular Science''. pp. 20–21</ref><ref name=wired />
Die donkernette wat die donker web uitmaak, sluit klein vriend-tot-vriend-[[eweknienetwerk]]e, sowel as groot gewilde netwerke soos Tor, Freenet, I2P en Riffle in wat deur openbare organisasies en individue bedryf word. Gebruikers van die donker web verwys na die gewone web as die "''Clearnet''" weens sy ongekodeerde aard.<ref>{{cite web |title=Clearnet vs hidden services – why you should be careful |url=http://www.deepdotweb.com/jolly-rogers-security-guide-for-beginners/clearnet-vs-hidden-services-why-you-should-be-careful/ |website=[[DeepDotWeb]] |access-date=4 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609063539/http://www.deepdotweb.com/jolly-rogers-security-guide-for-beginners/clearnet-vs-hidden-services-why-you-should-be-careful/ |archive-date=9 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Tor-donker web kan na verwys word as ''onionland'',<ref name="darknetthing">{{cite news |last1=Chacos |first1=Brad |title=Meet Darknet, the hidden, anonymous underbelly of the searchable Web |url=http://www.pcworld.com/article/2046227/meet-darknet-the-hidden-anonymous-underbelly-of-the-searchable-web.html |access-date=16 Augustus 2015 |date=12 Augustus 2013 |language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20200305080537/https://www.pcworld.com/article/2046227/meet-darknet-the-hidden-anonymous-underbelly-of-the-searchable-web.html |archive-date=5 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 'n verwysing na die netwerk se topvlak-domein-agtervoegsel (.onion) en die "verkeer-anonimisietegniek van uie"-roetering.
== Terminologie ==
Die donker web word dikwels verwar met die diep web, wat verwys na die dele van die web wat nie deur soekenjins geïndekseer word nie (en dus nie soekbaar is nie). Hierdie verwarring kan tot minstens 2009 teruggespoor word.<ref>{{cite news |last1=Beckett |first1=Andy |title=The dark side of the internet |url=https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/dark-side-internet-freenet |access-date=9 Augustus 2015 |date=26 November 2009 |language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20200226055209/https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/dark-side-internet-freenet |archive-date= 26 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sedertdien, veral in die rapportering oor die [[Silk Road]]-mark, word die twee terme dikwels gekombineer,<ref>Deep Web (film)</ref><ref>{{cite news |last1=Daily Mail Reporter |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2454735/The-disturbing-world-Deep-Web-contract-killers-drug-dealers-ply-trade-internet.html |title=The disturbing world of the Deep Web, where contract killers and drug dealers ply their trade on the internet |access-date=25 Mei 2015 |date=11 Oktober 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406033924/https://www.dailymail.co.uk/news/article-2454735/The-disturbing-world-Deep-Web-contract-killers-drug-dealers-ply-trade-internet.html |archive-date=6 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://fusion.net/story/145885/nasa-is-indexing-the-deep-web-to-show-mankind-what-google-wont/ |title=NASA is indexing the 'Deep Web' to show mankind what Google won't |website=Fusion |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223091732/http://fusion.net/story/145885/nasa-is-indexing-the-deep-web-to-show-mankind-what-google-wont/ |archive-date=23 Februarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ten spyte van die nut daarvan om hulle tog apart te beskou.<ref name="npr.org"/><ref name=brightplanet /><ref name="dictionary" /><ref name=wired />
== Definisie ==
[[Lêer:Anleitung- Der Einstieg ins Darknet mit dem Tor Browser.webm|duimnael|Toegang tot die donker web deur middel van die Tor [[webblaaier]]. (In [[Duits]])]]
Donkernet-webwerwe is slegs toeganklik via netwerke soos Tor ("The Onion Routing" -projek) en I2P ("Invisible Internet Project").<ref>{{cite web |url=http://hplusmagazine.com/2015/06/29/the-deep-web-and-its-darknets/ |title=The Deep Web and Its Darknets – h+ Media |date=29 Junie 2015 |website=h+ Media |access-date=18 November 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706093936/http://hplusmagazine.com/2015/06/29/the-deep-web-and-its-darknets/ |archive-date=6 Julie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Tor [[webblaaier]] en Tor-toeganklike webwerwe word algemeen deur donkernet-gebruikers gebruik en kan deur die .onion-domein geïdentifiseer word.<ref>{{Cite web|url=http://eds.b.ebscohost.com/eds/detail/detail?sid=390cc066-699e-4f33-860a-9d2dd97d9285@sessionmgr107&vid=0&hid=126&bdata=JnNpdGU9ZWRzLWxpdmU=#AN=117120750&db=edo|title=The 21st Century DarkNet Market: Lessons from the Fall of Silk Road: Start Your Search!|website=eds.b.ebscohost.com|access-date=2016-10-26|archive-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605201049/http://eds.b.ebscohost.com/eds/detail/detail?sid=390cc066-699e-4f33-860a-9d2dd97d9285@sessionmgr107&vid=0&hid=126&bdata=JnNpdGU9ZWRzLWxpdmU=#AN=117120750&db=edo|url-status=dead}}</ref> Terwyl Tor op anonieme toegang tot die internet fokus, spesialiseer I2P in die anonieme huisvesting van webwerwe.<ref>{{Cite journal|last1=Crenshaw,|first1=Adrian.|year=|title=Darknets and hidden servers: Identifying the true ip/network identity of i2p service hosts, Black Hat (2011)|url=|journal=|volume=|pages=|via=}}</ref> Identiteite en liggings van donkernet-gebruikers bly anoniem en kan weens die gelaagde enkripsiestelsel nie nagespeur word nie. Die donkernet-enkripsietegnologie herlei gebruikers se data deur 'n groot aantal intermediêre bedieners, wat die gebruikers se identiteit beskerm en anonimiteit waarborg. Die oorgedragte inligting kan slegs deur 'n daaropvolgende nodus in die skema gedekripteer word, wat dan na die uitgangskode lei. Die ingewikkelde stelsel maak dit amper onmoontlik om die nodepad te reproduseer en die inligting laag vir laag te dekripteer.<ref name=":0">{{Cite journal|title=Cryptopolitik and the Darknet|journal=Survival (00396338)|volume= 58| issue = 1|pages= 7–38. 32p|doi=10.1080/00396338.2016.1142085|year=2016 | last1 = Moore | first1 = Daniel}}</ref> Weens die hoë vlak van enkripsie kan webwerwe nie gelokaliseer word nie en die [[IP-adres]] van hul gebruikers nie opspoor word nie, en gebruikers kan nie hierdie inligting oor die gasheer kry nie. Kommunikasie tussen donkernet gebruikers word aldus hoogs geënkripteer sodat die gebruikers kan praat, blog, en lêers vertroulik kan deel.<ref>[https://www.academia.edu/20813843/DARKNET_SOCIAL_MEDIA_AND_EXTREMISM_ADDRESSING_INDONESIAN_COUNTERTERRORISM_ON_THE_INTERNET Darknet, Social Media, and Extremism: Addressing Indonesian Counterterrorism on the Internet] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170604003640/http://www.academia.edu/20813843/DARKNET_SOCIAL_MEDIA_AND_EXTREMISM_ADDRESSING_INDONESIAN_COUNTERTERRORISM_ON_THE_INTERNET |date=2017-06-04 }}</ref>
Die donker web word ook gebruik vir onwettige aktiwiteite soos onwettige handel, forums en media-uitruil vir [[pedofiel]]e en [[terroris]]te.<ref name=":1">{{Cite journal|title=The Dark Net. Rolling Stone, 0035791X, 11/5/2015, Issue 1247|journal=|volume=}}</ref> Terselfdertyd het tradisionele webwerwe alternatiewe toeganklikheid vir die Tor-blaaier geskep in pogings om met hul gebruikers te skakel. ''ProPublica'' het byvoorbeeld 'n nuwe weergawe van sy webwerf bekendgestel wat uitsluitlik vir Tor-gebruikers beskikbaar is.<ref name=":23">{{Cite web|url=http://eds.b.ebscohost.com/eds/detail/detail?sid=ad822f46-344d-47ac-8c12-09663ebad15f@sessionmgr103&vid=0&hid=127&bdata=JnNpdGU9ZWRzLWxpdmU=#AN=113873661&db=bth|title=A Marketer's Guide to the Dark Web: Start Your Search!|website=eds.b.ebscohost.com|access-date=2016-10-27|archive-date=2017-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604045343/http://eds.b.ebscohost.com/eds/detail/detail?sid=ad822f46-344d-47ac-8c12-09663ebad15f@sessionmgr103&vid=0&hid=127&bdata=JnNpdGU9ZWRzLWxpdmU=#AN=113873661&db=bth|url-status=dead}}</ref>
== Inhoud ==
'n Desember 2014-studie deur Gareth Owen van die Universiteit van Portsmouth het bevind dat die mees algemene tipe inhoud op Tor kinderpornografie was, gevolg deur swart markte, terwyl die individuele webwerwe met die hoogste verkeer toegewy was aan [[botnet]]-bedrywighede.<ref name="reportthing">{{cite news |last1=Mark |first1=Ward |title=Tor's most visited hidden sites host child abuse images |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-30637010 |access-date=28 Mei 2015 |date=30 Desember 2014 |work=BBC News |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230091620/https://www.bbc.co.uk/news/technology-30637010 |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Baie fluitjieblaaswebwerwe handhaaf 'n teenwoordigheid<ref>{{cite web |title=Everything You Need to Know on Tor & the Deep Web |url=http://www.whoishostingthis.com/blog/2013/12/17/tor-deep-web/ |website=whoishostingthis |access-date=18 Junie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205053516/http://www.whoishostingthis.com/blog/2013/12/17/tor-deep-web/ |archive-date=5 Februarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> sowel as politieke besprekingsforums.<ref>{{cite news |last1=Cox |first1=Joseph |title=What Firewall? China's Fledgling Deep Web Community |url=http://motherboard.vice.com/read/what-firewall-chinas-fledgling-deep-web-community |access-date=19 Junie 2015 |date=25 Februarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160221042516/http://motherboard.vice.com/read/what-firewall-chinas-fledgling-deep-web-community |archive-date=21 Februarie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Webwewe wat verband hou met [[Bitcoin]], bedrogverwante dienste en posbestellingsdienste is van die mees produktiewes op die donker web.<ref name="reportthing" />
In Julie 2017 het Roger Dingledine, een van die drie stigters van die Tor-projek, gesê dat die weblaaier weens privaatheidsredes hoofsaaklik vir [[Facebook]] gebruik word, en dat die donker web slegs 3% van die verkeer in die Tor-netwerk uitmaak.<ref>{{Cite web|url=https://www.theregister.co.uk/2017/07/29/tor_dark_web/|title=Dark web doesn't exist, says Tor's Dingledine. And folks use network for privacy, not crime|last=tweet_btn()|first=Iain Thomson in San Francisco 29 Julie 2017 at 09:32|access-date=2017-07-31|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170731042137/https://www.theregister.co.uk/2017/07/29/tor_dark_web/|archivedate=2017-07-31|df=}}</ref>
'n Meer onlangse studie in Februarie 2016 van navorsers aan King's College [[Londen]] gee die volgende uiteensetting van inhoud deur 'n alternatiewe kategorie te gebruik wat die onwettige aanwending van .onion-dienste beklemtoon.<ref>{{cite journal|last1=Moore|first1=Daniel|title=Cryptopolitik and the Darknet|journal=Survival: Global Politics and Strategy|volume=58|pages=7–38|doi=10.1080/00396338.2016.1142085|year=2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Cox |first1=Joseph |title=Study Claims Dark Web Sites Are Most Commonly Used for Crime |url=https://motherboard.vice.com/read/study-claims-dark-web-sites-are-most-commonly-used-for-crime |access-date=20 Maart 2016 |date=1 Februarie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216083226/https://motherboard.vice.com/read/study-claims-dark-web-sites-are-most-commonly-used-for-crime |archive-date=16 Desember 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
=== Botnets ===
[[Botnet]]s word dikwels gestruktureer met hul bevel en beheer (B&B) bedieners gebaseer op 'n sensuur-weerstandige verborge diens, wat 'n groot hoeveelheid botverwante verkeer kan skep.<ref name="reportthing" /><ref>{{cite news|last1=Reeve|first1=Tom|title=Extortion on the cards|url=http://www.scmagazineuk.com/extortion-on-the-cards/article/440385/|accessdate=8 December 2015|date=30 September 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151210184104/http://www.scmagazineuk.com/extortion-on-the-cards/article/440385/|archivedate=10 Desember 2015|df=}}</ref>
=== Bitcoin dienste ===
Bitcoin dienste soos tuimelaars (''tumblers'') is dikwels beskikbaar op Tor, en sommige - soos Grams - bied donkernet-markintegrasie.<ref>{{cite news |last1=Allison |first1=Ian |title=Bitcoin tumbler: The business of covering tracks in the world of cryptocurrency laundering |url=http://www.ibtimes.co.uk/bitcoin-tumbler-business-covering-tracks-world-cryptocurrency-laundering-1487480 |access-date=8 Desember 2015 |date=11 Februarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118193915/https://www.ibtimes.co.uk/bitcoin-tumbler-business-covering-tracks-world-cryptocurrency-laundering-1487480 |archive-date=18 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=Helix Updates: Integrated Markets Can Now Helix Your BTC |url=https://www.deepdotweb.com/2014/08/05/helix-updates-integrated-markets-can-now-helix-your-btc/ |access-date=8 Desember 2015 |date=5 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509230314/https://www.deepdotweb.com/2014/08/05/helix-updates-integrated-markets-can-now-helix-your-btc/ |archive-date=9 Mei 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> 'n Navorsingsstudie onderneem deur Jean-Loup Richet, 'n navorsingsgenoot by die [[ESSEC Business School|ESSEC]], en uitgevoer met die [[Verenigde Nasies]] se kantoor oor dwelms en [[misdaad]], het nuwe tendense in die gebruik van Bitcoin-tuimelaars vir [[geldwassery]] aan die lig gebring. 'n Algemene benadering was om 'n digitale geldeenheidwisselaardiens te gebruik wat Bitcoin omskep het in aanlyn-speelbewyse (soos goue munte in World of Warcraft) wat later in [[geld]] omgeskakel sal word.<ref name="Jean-Loup Richet">{{cite arXiv |eprint=1310.2368|title=Laundering Money Online: a review of cybercriminals methods |date=Junie 2013 |author=Richet, Jean-Loup|class=cs.CY }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Richet|first1=Jean-Loup|title=How to Become a Black Hat Hacker? An Exploratory Study of Barriers to Entry Into Cybercrime|journal=17th AIM Symposium|date=2012|url=http://aim.asso.fr/index.php/mediatheque/finish/26-aim-2012/816-how-to-become-a-black-hat-hacker-an-exploratory-study-of-barriers-to-entry-into-cybercrime/0|url-status=dead|archiveurl=https://archive.is/20170105033105/http://aim.asso.fr/index.php/mediatheque/finish/26-aim-2012/816-how-to-become-a-black-hat-hacker-an-exploratory-study-of-barriers-to-entry-into-cybercrime/0|archivedate=2017-01-05|df=}}</ref> Daar is getoon dat die [[blokketting]] en [[kriptogeld]] gebruik kan word om die donker web te reguleer.<ref>{{cite news|last1=Hegadekatti|first1=Kartik|title=Regulating the Deep Web Through Controlled Blockchains and Cryptocurrency Networks|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2888744|accessdate=8 January 2019|date=29 January 2017|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180604015016/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2888744|archivedate= 4 Junie 2018|df=}}</ref>
=== Donker webmarkte ===
Die kommersiële donker webmarkte, wat transaksies vir onwettige [[dwelm]]s<ref>{{Cite journal|title=Concepts of illicit drug quality among darknet market users: Purity, embodied experience, craft and chemical knowledge|journal=International Journal of Drug Policy|volume=35}}</ref> en ander goedere bemiddel, het beduidende media dekking ontlok, wat begin met die gewildheid van die Silk Road en die Diabolus Market<ref>{{Cite journal|title=Stay Clear of the Darknet|journal=Tech Directions.|volume=75}}</ref> en die daaropvolgende beslagleggings deur regeringsowerhede.<ref>{{cite news|last1=Burleigh|first1=Nina|title=The Rise and Fall of Silk Road, the dark web's Amazon|url=http://www.newsweek.com/2015/02/27/silk-road-hell-307732.html|accessdate=25 May 2015|date=19 February 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150525141207/http://www.newsweek.com/2015/02/27/silk-road-hell-307732.html|archivedate=25 Mei 2015|df=}}</ref> Ander markte verkoop sagteware-eksploitasie sagteware<ref name="realdeal">{{cite news |last1=Greenberg |first1=Andy |title=New Dark-Web Market Is Selling Zero-Day Exploits to Hackers |url=https://www.wired.com/2015/04/therealdeal-zero-day-exploits/ |access-date=24 Mei 2015 |date=17 April 2015 |work=Wired |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200310025521/https://www.wired.com/2015/04/therealdeal-zero-day-exploits/ |archive-date=10 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en wapens.<ref name="ibtimes.co.uk">{{cite news |last1=Holden |first1=Alex |title=Ukraine crisis: Combatants scouring dark web for advice on bridge bombing and anti-tank missiles |url=http://www.ibtimes.co.uk/ukraine-combatants-turn-dark-web-advice-bridge-bombing-anti-tank-missiles-1487256 |access-date=28 Mei 2015 |date=10 Februarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230090434/https://www.ibtimes.co.uk/ukraine-combatants-turn-dark-web-advice-bridge-bombing-anti-tank-missiles-1487256 |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ondersoek van prysverskille in donker webmarkte teenoor pryse in die werklike lewe of oor die Wêreldwye Web is gepoog, asook studies oor die kwaliteit van goedere wat oor die donker web ontvang word.
Een so 'n studie is uitgevoer op Evolution, een van die gewildste kripto-markte wat aktief was vanaf Januarie 2013 tot Maart 2015.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|title=Buying drugs on a Darknet market: A better deal? Studying the online illicit drug market through the analysis of digital, physical and chemical data|journal=Forensic Science International|volume=267 |pages=173–182| doi=10.1016/j.forsciint.2016.08.032|pmid=27611957|year=2016|last1=Rhumorbarbe|first1=Damien|last2=Staehli|first2=Ludovic|last3=Broséus|first3=Julian|last4=Rossy|first4=Quentin|last5=Esseiva|first5=Pierre|url=https://serval.unil.ch/notice/serval:BIB_670B021B4620|format=Submitted manuscript}}</ref> Alhoewel dit gevind is dat die digitale inligting, soos verbergingsmetodes en die versendingsland, "akkuraat lyk", het die studie kwessies met die kwaliteit van onwettige dwelms wat in Evolution verkoop word ontbloot, waarin verklaar word dat "... die suiwerheid van onwettige dwelms anders is as die inligting wat op hul onderskeie noterings aangedui word."<ref name="ReferenceA"/> Minder is bekend oor verbruikersmotivering vir toegang tot hierdie markte en faktore wat verband hou met hul gebruik.<ref>{{Cite journal|title=Characterising dark net marketplace purchasers in a sample of regular psychostimulant users|journal=International Journal of Drug Policy|volume=35}}</ref>
=== Stelselindringer groepe en dienste ===
Baie stelselindringers verkoop hul dienste óf individueel óf as deel van groepe.<ref>{{cite news |last1=Holden |first1=Alex |title=A new breed of lone wolf hackers are roaming the deep web – and their prey is getting bigger |url=http://www.ibtimes.co.uk/new-breed-lone-wolf-hackers-are-roaming-deep-web-their-prey-getting-bigger-1483347 |access-date=19 Junie 2015 |date=15 Januarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230090431/https://www.ibtimes.co.uk/new-breed-lone-wolf-hackers-are-roaming-deep-web-their-prey-getting-bigger-1483347 |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sulke groepe sluit in xDedic, hackforum, Trojanforge, Mazafaka, dark0de en die TheRealDeal darknet-market.<ref>{{cite news |title=Hacking communities in the Deep Web |url=https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:H8DbduIEh7sJ:resources.infosecinstitute.com/hacking-communities-in-the-deep-web/ |access-date=5 September 2017 |date=15 Mei 2015 |language=en |archive-url=https://archive.is/20160428194946/https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:H8DbduIEh7sJ:resources.infosecinstitute.com/hacking-communities-in-the-deep-web/ |archive-date=28 April 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sommige is bekend om skynbare pedofiele op te spoor en te ontbloot (''doxing'') of af te pers.<ref>{{cite news |last1=Cox |first1=Joseph |title=A dark web Hacker Is Hunting Potential Pedophiles to Extort Them for Money |url=http://motherboard.vice.com/en_uk/read/a-dark-web-hacker-is-hunting-potential-pedophiles-to-extort-them-for-money |access-date=12 November 2015 |date=12 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092421/http://motherboard.vice.com/en_uk/read/a-dark-web-hacker-is-hunting-potential-pedophiles-to-extort-them-for-money |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Kubermisdaad]] en stelselindringing-dienste vir finansiële instellings en banke is ook oor die donker web aangebied.<ref>{{Cite journal|title=The Dark Net: Policing the Internet's Underworld|journal=World Policy Journal.|volume=32}}</ref> Pogings om hierdie aktiwiteit te monitor, is deur verskeie regerings- en privaatorganisasies gedoen, en 'n ondersoek na die gereedskap wat gebruik word, is in die ''Procedia Computer Science Journal''.<ref>{{Cite journal|title=Large-Scale Monitoring for Cyber Attacks by Using Cluster Information on Darknet Traffic Features|journal=Procedia Computer Science|volume=53}}</ref> Gebruik van Internet-skaal DNS Distributed Reflection Denial of Service (DRDoS) aanvalle is ook geskep deur die gebruik van die donker web.<ref>{{Cite journal|title=Inferring distributed reflection denial of service attacks from darknet|journal=Computer Communications.|volume=62}}</ref> Daar is baie bedrogspul .onion webwerwe ook teenwoordig wat uiteindelik gereedskap gee vir aflaai wat besmet is met Trojaanse perde of agterdeure.
=== Bedrogdienste ===
Daar is talle forums gefokus op kredietkaarte, [[PayPal]] en Bitcoin-handelwebwerwe, sowel as handel webwerwe asook bedrog- en vervalsingsdienste.<ref>{{cite news |last1=Cox |first1=Joseph |title=Dark Web Vendor Sentenced for Dealing Counterfeit Coupons |url=http://motherboard.vice.com/read/dark-web-vendor-sentenced-for-dealing-counterfeit-coupons |access-date=24 Januarie 2016 |date=14 Januarie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220142131/http://motherboard.vice.com/read/dark-web-vendor-sentenced-for-dealing-counterfeit-coupons |archive-date=20 Desember 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Baie van sulke webwerwe is self swendelary.<ref>{{cite news |last1=DeepDotWeb |title=Secrets to Unmasking Bitcoin Scams – 4 Eye Opening Case Studies |url=https://www.deepdotweb.com/2015/05/28/secrets-to-unmasking-bitcoin-scams-4-eye-opening-case-studies/ |access-date=12 November 2015 |date=28 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151116122618/https://www.deepdotweb.com/2015/05/28/secrets-to-unmasking-bitcoin-scams-4-eye-opening-case-studies/ |archive-date=16 November 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ook [[uittrede-swendelary]] kom voor op die dnker web.<ref>{{Cite book|last1=Cernera|first1=F.|last2=La Morgia|first2=M.|last3=Mei|first3=A.|last4=Sassi|first4=F.|title=32nd USENIX Security Symposium (USENIX Security 23) |chapter=Token Spammers, Rug Pulls, and Sniper Bots: An Analysis of the Ecosystem of Tokens in Ethereum and in the Binance Smart Chain (BNB} |date=August 2023|chapter-url=https://www.usenix.org/system/files/usenixsecurity23-cernera.pdf}}</ref>
=== Kullery en ongeverifieerde inhoud ===
Daar is berigte van groepbefondste sluipmoorde en huurmoordenaars,<ref name="ibtimes.co.uk"/><ref>{{cite news |last1=Greenberg |first1=Andy |title=Meet The 'Assassination Market' Creator Who's Crowdfunding Murder With Bitcoins |url=https://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/11/18/meet-the-assassination-market-creator-whos-crowdfunding-murder-with-bitcoins/ |access-date=29 Augustus 2015 |date=18 November 2013 |work=Forbes |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306153518/http://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/11/18/meet-the-assassination-market-creator-whos-crowdfunding-murder-with-bitcoins/ |archive-date=6 Maart 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> hoewel dit egter as uitsluitlike swendelary beskou word.<ref>{{cite news |last1=Cox1 |first1=Joseph |title=This Fake Hitman Site Is the Most Elaborate, Twisted Dark Web Scam Yet |url=http://motherboard.vice.com/read/this-fake-hitman-site-is-the-most-elaborate-twisted-dark-web-scam-yet |access-date=20 Junie 2016 |date=18 Mei 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118065529/http://motherboard.vice.com/read/this-fake-hitman-site-is-the-most-elaborate-twisted-dark-web-scam-yet |archive-date=18 Januarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |last1=Ormsby |first1=Eileen |title=Conversation with a hitman (or not) |url=http://allthingsvice.com/2012/08/03/conversation-with-a-hitman-or-not/ |access-date=29 Augustus 2015 |date=3 Augustus 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013040629/http://allthingsvice.com/2012/08/03/conversation-with-a-hitman-or-not/ |archive-date=13 Oktober 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die skepper van Silk Road, Ross Ulbricht, is deur Homeland Security investigations (HSI) in hegtenis geneem vir sy webwerf, en vir die bewering dat hy 'n huurmoordenaar sou gehuur het om ses mense dood te maak, hoewel die aanklagte later laat vaar is.<ref name="nhong052915">Nicole Hong, [https://www.wsj.com/articles/silk-road-founder-ross-ulbricht-sentenced-to-life-in-prison-1432929957 "Silk Road Founder Ross Ulbricht Sentenced to Life in Prison"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170613152211/https://www.wsj.com/articles/silk-road-founder-ross-ulbricht-sentenced-to-life-in-prison-1432929957 |date=2017-06-13 }}, ''[[Wall Street Journal]]'', Mei 29, 2015.</ref><ref>Andy Greenberg, [https://www.wired.com/2015/05/silk-road-creator-ross-ulbricht-sentenced-life-prison/ "Silk Road Creator Ross Ulbricht Sentenced to Life in Prison"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150529215648/http://www.wired.com/2015/05/silk-road-creator-ross-ulbricht-sentenced-life-prison/ |date=2015-05-29 }}, ''Wired'', Mei 29, 2015.</ref>
Daar is 'n stedelike legende dat mens 'n regstreekse uitsending van 'n [[moord]] op die donker web kan vind. Die term "''Red Room''" is geskep, gebaseer op die Japannese animasie en stedelike legende van dieselfde naam. Die getuienis dui egter daarop dat alle gevalle wat tot dusver gerapporteer is, vals is.<ref name="redroom">{{cite news |last1=Ormsby |first1=Eileen |title=Waiting in the Red Room |url=http://allthingsvice.com/2015/08/29/waiting-in-the-red-room/ |access-date=29 Augustus 2015 |date=29 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305000744/https://allthingsvice.com/2015/08/29/waiting-in-the-red-room/ |archive-date=5 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|last1=Howell O'Neill|first1=Patrick|title=Dark Net site promised to livestream torture and execution of 7 ISIS jihadists|url=http://www.dailydot.com/politics/isis-red-room-dark-net-live-stream/|accessdate=29 August 2015|date=28 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150911183336/http://www.dailydot.com/politics/isis-red-room-dark-net-live-stream/|archivedate=11 September 2015|df=}}</ref>
=== Phishing en swendelary ===
Phishing via geklone webwerwe en ander bedrogspulwebwerwe is volop,<ref>{{cite news |last1=Stockley |first1=Mark |title=Hundreds of Dark Web sites cloned and "booby trapped" |url=https://nakedsecurity.sophos.com/2015/07/01/hundreds-of-dark-web-sites-cloned-and-booby-trapped/ |access-date=8 Desember 2015 |date=1 Julie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230091332/https://nakedsecurity.sophos.com/2015/07/01/hundreds-of-dark-web-sites-cloned-and-booby-trapped/ |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |last1=Fox-Brewster |first1=Thomas |title= Many Sites That Fell In Epic Onymous Tor Takedown 'Were Scams Or Legit' |url= https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2014/11/18/tor-takedown-misinformation/ |access-date=19 Junie 2015 |date=18 November 2014 |work=Forbes |language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20191230091635/https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2014/11/18/tor-takedown-misinformation/ |archive-date= 30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> met donkernetmarkte wat dikwels met bedrieglike URL's geadverteer word.<ref>{{cite news |title=Beware of Phishing Scams On Clearnet Sites! (darknetmarkets.org) |url=https://www.deepdotweb.com/2015/07/03/beware-of-phishing-scams-on-clearnet-sites-darknetmarkets-org/ |access-date=8 Desember 2015 |publisher=DeepDotWeb |date=3 Julie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610054913/https://www.deepdotweb.com/2015/07/03/beware-of-phishing-scams-on-clearnet-sites-darknetmarkets-org/ |archive-date=10 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=Warning: More Onion Cloner Phishing Scams |url=https://www.deepdotweb.com/2015/04/22/reminder-onion-cloner-phishing-scams/ |access-date=8 Desember 2015 |date=22 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616020107/https://www.deepdotweb.com/2015/04/22/reminder-onion-cloner-phishing-scams/ |archive-date=16 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
=== Raaisels ===
Raaisels soos Cicada 3301 en opvolgers gebruik soms verborge dienste om anoniem leidrade te gee, wat dikwels spekulasie tov die identiteit van hul skeppers verhoog.<ref>{{cite news |last1=Bell |first1=Chris |title=The internet mystery that has the world baffled |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/internet/10468112/The-internet-mystery-that-has-the-world-baffled.html |access-date=8 Desember 2015 |date=25 November 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221075631/http://www.telegraph.co.uk/technology/internet/10468112/The-internet-mystery-that-has-the-world-baffled.html |archive-date=21 Februarie 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
=== Onwettige pornografie ===
Daar is gereelde wetstoepassingsaksies teen webwerwe wat kinderpornografie versprei<ref>{{cite news |last1=Willacy |first1=Mark |title=Secret 'dark net' operation saves scores of children from abuse; ringleader Shannon McCoole behind bars after police take over child porn site |url=http://www.abc.net.au/news/2015-08-26/secret-anti-paedophile-operation-saves-children-from-abuse/6720304 |access-date=26 Augustus 2015 |date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230090358/https://www.abc.net.au/news/2015-08-26/secret-anti-paedophile-operation-saves-children-from-abuse/6720304 |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |last1=Conditt |first1=Jessica |title=FBI hacked the Dark Web to bust 1,500 pedophiles |url=https://www.engadget.com/2016/01/07/fbi-hacked-the-dark-web-to-bust-1-500-pedophiles/ |access-date=8 Januarie 2016 |date=8 Januarie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322184412/https://www.engadget.com/2016/01/07/fbi-hacked-the-dark-web-to-bust-1-500-pedophiles/ |archive-date=22 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> - dikwels deur die inhoud van die webwerf te benadeel deur die verspreiding van virusse aan die gebruikers.<ref>{{cite news |last1=Cox |first1=Joseph |title=The FBI's 'Unprecedented' Hacking Campaign Targeted Over a Thousand Computers |url=https://motherboard.vice.com/read/the-fbis-unprecedented-hacking-campaign-targeted-over-a-thousand-computers |access-date=8 Januarie 2016 |date=5 Januarie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313204600/http://motherboard.vice.com/read/the-fbis-unprecedented-hacking-campaign-targeted-over-a-thousand-computers |archive-date=13 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |last1=Farivar |first1=Cyrus |title=Feds bust through huge Tor-hidden child porn site using questionable malware |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2015/07/feds-bust-through-huge-tor-hidden-child-porn-site-using-questionable-malware/ |access-date=8 Augustus 2015 |date=16 Junie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324213851/https://arstechnica.com/tech-policy/2015/07/feds-bust-through-huge-tor-hidden-child-porn-site-using-questionable-malware/ |archive-date=24 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Webwerwe gebruik komplekse stelsels van gidse, forums en gemeenskapsregulering.<ref>{{cite news |last1=Evans |first1=Robert |title=5 Things I Learned Infiltrating Deep Web Child Molesters |url=http://www.cracked.com/personal-experiences-1760-5-things-i-learned-infiltrating-deep-web-child-molesters.html |access-date=29 Augustus 2015 |date=16 Junie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230090415/https://www.cracked.com/personal-experiences-1760-5-things-i-learned-infiltrating-deep-web-child-molesters.html |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ander inhoud sluit seksuele [[marteling]] en doodmaak van diere<ref>{{cite news |last1=Cox |first1=Joseph |title=As the FBI Cleans the Dark Net, Sites Far More Evil Than Silk Road Live On |url=http://motherboard.vice.com/read/as-the-fbi-cleans-the-dark-net-sites-far-more-evil-than-silk-road-live-on |access-date=3 Augustus 2015 |date=11 November 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216075843/http://motherboard.vice.com/read/as-the-fbi-cleans-the-dark-net-sites-far-more-evil-than-silk-road-live-on |archive-date=16 Desember 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en wraakpornografie in.<ref>{{cite news |last1=Markowitz |first1=Eric |title=The Dark Net: A Safe Haven for Revenge Porn? |url=http://www.vocativ.com/tech/internet/dark-net-safe-haven-revenge-porn/?PageSpeed=noscript |access-date=3 Augustus 2015 |date=10 Julie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126051539/http://www.vocativ.com/tech/internet/dark-net-safe-haven-revenge-porn/?PageSpeed=noscript |archive-date=26 November 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
=== Terrorisme ===
Daar is ten minste 'n paar egte maar ook bedrieglike webwerwe wat daarop aanspraak maak dat dit gebruik word deur [[Terrorisme|terroriste]] soos ISIL ([[ISIS]]), insluitende 'n valse een wat in Operation Onymous beslag gelê is.<ref>{{cite news |last1=Cub |first1=Nik |title=FBI seizes fake Tor hosted Jihad funding website as part of Operation Onymous, leaves up real site. |url=https://www.nikcub.com/posts/fbi-seizes-fake-tor-hosted-jihad-funding-website-as-part-of-operation-onymous-leaves-up-real-site/ |access-date=25 November 2015 |date=17 November 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222005628/https://www.nikcub.com/posts/fbi-seizes-fake-tor-hosted-jihad-funding-website-as-part-of-operation-onymous-leaves-up-real-site/ |archive-date=22 Desember 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die nasleep van die November 2015 [[Parys]] aanvalle is 'n werklike sodanige webwerf oorgeneem deur 'n [[Anonymous (kollektief)|Anonymous]] geaffilieerde kuberkrakergroep GhostSec en vervang met 'n advertensie vir Prozac.<ref>{{cite news |last1=Cuthbertson |first1=Anthony |title=Hackers replace dark web Isis propaganda site with advert for Prozac |url=http://www.ibtimes.co.uk/hackers-replace-dark-web-isis-propaganda-site-advert-prozac-1530385 |access-date=25 November 2015 |date=25 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230090428/https://www.ibtimes.co.uk/hackers-replace-dark-web-isis-propaganda-site-advert-prozac-1530385 |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Rawti Shax-Islamitiese groep was geidentifiseer dat dit op 'n stadium op die donker web aktief was.<ref>{{cite news |title=Jihadist cell in Europe 'sought recruits for Iraq and Syria' |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-34802317 |work=BBC News |date=12 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401044142/https://www.bbc.com/news/world-europe-34802317 |archive-date=1 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
=== Sosiale media ===
Binne die donker web bestaan daar opkomende [[sosiale media]]-platforms soortgelyk soos dié op die Wêreldwye Web. Facebook en ander tradisionele sosiale media-platforms het donker-web weergawes van hulle webwerwe begin maak om probleme wat met die tradisionele platforms verband hou, aan te spreek en om hul diens op alle gebiede van die Wêreldwye Web te behou.<ref name=":23" />
== Kommentaar en polisiëring ==
Alhoewel baie van die donker web onskadelik is, is sommige aanklaers en regeringsinstansies onder meer bekommerd dat dit 'n toevlugsoord vir kriminele aktiwiteite is.<ref>{{cite news |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,2156271,00.html |title=The Secret Web: Where Drugs, Porn and Murder Live Online |author=Lev Grossman |work=TIME.com |date=11 November 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228175548/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,2156271,00.html |archive-date=28 Februarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Spesiale nuuswebwerwe soos DeepDotWeb<ref name="yahoo">{{cite news |last1=Swearingen |first1=Jake |title=A Year After Death of Silk Road, Darknet Markets Are Booming |url=https://finance.yahoo.com/news/death-silk-road-darknet-markets-142500702.html |access-date=24 Mei 2015 |date=2 Oktober 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230091252/https://finance.yahoo.com/news/death-silk-road-darknet-markets-142500702.html |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |last1=Franceschi-Bicchierai |first1=Lorenzo |title=Hackers Tried To Hold a Darknet Market For a Bitcoin Ransom |url=http://motherboard.vice.com/read/hackers-tried-to-hold-a-darknet-market-for-a-bitcoin-ransom |access-date=19 Mei 2015 |date=13 Mei 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216050835/http://motherboard.vice.com/read/hackers-tried-to-hold-a-darknet-market-for-a-bitcoin-ransom |archive-date=16 Desember 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en All Things Vice<ref>{{cite news |last1=Solon |first1=Olivia |title=Police crack down on Silk Road following first drug dealer conviction |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2013/02/police-crack-down-on-silk-road-following-first-drug-dealer-conviction/ |access-date=27 Mei 2015 |date=3 Februarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219004357/https://arstechnica.com/tech-policy/2013/02/police-crack-down-on-silk-road-following-first-drug-dealer-conviction/ |archive-date=19 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> bied nuusdekking en praktiese inligting oor donker webwerwe en dienste. Die verborge [[Wiki]] en sy spieël webwerwe en gevurkte webwerwe hou op enige gegewe tydstip van die grootste inhoudsopgawes oor die donker web.
Gewilde bronne van die donker web .onion skakels sluit in Pastebin, [[YouTube]], [[Twitter]], [[Reddit]] en ander internetforums.<ref>{{cite news |last1=Koebler |first1=Jason |title=The Closest Thing to a Map of the Dark Net: Pastebin |url=http://motherboard.vice.com/read/the-closest-thing-to-a-map-of-the-dark-net-pastebin |access-date=14 Julie 2015 |date=23 Februarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222205738/http://motherboard.vice.com/read/the-closest-thing-to-a-map-of-the-dark-net-pastebin |archive-date=22 Desember 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Spesialismaatskappye met Darksum en Recorded Future volg web-kubermisdaad vir wetstoepassingsdoeleindes.<ref>{{cite news|last1=Simonite|first1=Tom|title=The Surprising Light Side of the Dark Web|url=https://www.technologyreview.com/s/601073/the-surprising-light-side-of-the-dark-web/|accessdate=20 Maart 2016|date=18 Maart 2016}}</ref> In 2015 is aangekondig dat [[Interpol]] nou 'n toegewyde webprogram aanbied wat tegniese inligting bevat oor Tor, kuberveiligheid en gesimuleerde teen-donkernetmarkte aksies.<ref>{{cite news|last1=Ricard|title=Interpol dark web Training Course|url=http://darkwebnews.com/news/interpol-dark-web-training-course/|accessdate=8 August 2015|date=2 Augustus 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150808230001/http://darkwebnews.com/news/interpol-dark-web-training-course/|archivedate=8 Augustus 2015|df=}}</ref>
In Oktober 2013 het die Verenigde Koninkryk se Nasionale Misdaadagentskap en die GCHQ die vorming van 'n 'Joint Operations Cell' aangekondig om op kubermisdaad te fokus.<ref>{{cite news |last1=Rose |first1=David |title=Secrets of the UK's new FBI: Police chief reveals elite force of 5,000 'super' agents will wage a high-tech manhunt for Britain's most wanted criminals |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2445814/Secrets-UKs-new-FBI-Police-chief-reveals-elite-force-5-000-super-agents-wage-high-tech-manhunt-Britains-wanted-criminals.html |access-date=9 November 2015 |date=13 Oktober 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200315103853/https://www.dailymail.co.uk/news/article-2445814/Secrets-UKs-new-FBI-Police-chief-reveals-elite-force-5-000-super-agents-wage-high-tech-manhunt-Britains-wanted-criminals.html |archive-date=15 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In November 2015 sal hierdie span die taak hê om kinderuitbuiting op die donker web sowel as ander kubermisdaad aan te pak.<ref>{{cite news |last1=Box |first1=Joseph |title=The UK Will Police the dark web with a New Task Force |url=http://motherboard.vice.com/read/the-uk-will-police-the-dark-web-with-a-new-task-force |access-date=9 November 2015 |date=8 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216092352/https://motherboard.vice.com/read/the-uk-will-police-the-dark-web-with-a-new-task-force |archive-date=16 Desember 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
In Maart 2017 het die Congressional Research Service 'n uitgebreide verslag oor die donker web vrygestel, wat wys op die veranderende dinamika van hoe inligting bekom word en aangebied word op die donker web; gekenmerk deur die onbekende, is dit van toenemende belang vir navorsers, wetstoepassers en beleidsmakers.<ref name="Congression Research Service Report">{{cite web |url=https://fas.org/sgp/crs/misc/R44101.pdf |title=Dark Web |last=Finklea |first=Kristin |date=10 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180413220723/https://fas.org/sgp/crs/misc/R44101.pdf |archive-date=13 April 2018 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref>
In Augustus 2017 het dit bekend geword dat korporatiewe sekuriteitsfirmas wat spesialiseer in die monitering en ondersoek van die donker web namens banke en handelaars gereeld hul bevindings met die FBI en met ander wetstoepassingsagentskappe, wanneer dit moontlik en nodig is, aangaande onwettige inhoud, deel. Die Russies-sprekende ondergrondse groepe se aanbod van misdaad-as-'n-diens-model word as besonder robuust beskou.<ref name="Dark Web Mainstream Media Coverage">{{Cite web |url=http://www.idahostatesman.com/news/nation-world/national/article164797842.html |title=Shocked by gruesome crime, cyber execs help FBI on dark web |last=Johnson |first=Tim |date=2017-08-02 |website=Idaho Statesman}}</ref>
== Joernalistiek ==
Baie individuele joernaliste, alternatiewe nuusorganisasies, opvoeders en navorsers is invloedryk oor hul kennis van die donker web, en maak die gebruik van die donker web duidelik vir die algemene publiek.
=== Jamie Bartlett ===
Jamie Bartlett is 'n [[joernalis]] en [[tegnologie]] blogger vir ''The Telegraph'' en Direkteur van die Sentrum vir die Analise van Sosiale Media vir Demos in samewerking met die Universiteit van Sussex. In sy boek, ''The Dark Net'',<ref>{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/the-dark-netinside-the-digital-underworld-by-jamie-bartlett-book-review-9696473.html |title=The Dark Net:Inside the Digital Underworld by Jamie Bartlett, book review |last=Burrell |first=Ian |date=Augustus 28, 2014 |website=Independent |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200303014309/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/the-dark-netinside-the-digital-underworld-by-jamie-bartlett-book-review-9696473.html |archive-date=3 Maart 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> illustreer Bartlett die wêreld van die donker web en die implikasies daarvan vir menslike gedrag in verskillende kontekste. Byvoorbeeld, die boek begin met die verhaal van 'n jong meisie wat positiewe terugvoer soek om haar [[selfbeeld]] te bou deur naak aanlyn te verskyn. Sy word uiteindelik opgespoor op sosiale media-webwerwe waar haar vriende en familie oorval is met naakte prente van haar. Hierdie storie beklemtoon die verskeidenheid menslike interaksies wat die donker web toelaat, maar herinner ook die leser hoe deelname aan 'n oorleg netwerk soos die donker web selde in volle skeiding van die groter Internet is. Bartlett se hoofdoelstelling is 'n verkenning van die donker web en die implikasie daarvan vir die [[samelewing]]. Hy ondersoek verskillende subkulture, sommige met positiewe implikasies vir die samelewing en sommige met negatiewe.<ref>{{cite web |url=http://www.wnyc.org/story/growth-dark-subcultures-internet/ |title=The Growth of Dark Subcultures On the Internet, The Leonard Lopate Show |date=Junie 2, 2015 |website=WNYC |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230090601/https://www.wnyc.org/story/growth-dark-subcultures-internet/ |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Bartlett het in Junie 2015 'n TEDTalk gegee om die onderwerp verder te ondersoek.<ref>{{cite web |url=https://www.ted.com/talks/jamie_bartlett_how_the_mysterious_dark_net_is_going_mainstream#t-705685 |title=How the mysterious dark net is going mainstream |last=Bartlett |first=Jamie |date=June 2015 |website=ted.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020042728/https://www.ted.com/talks/jamie_bartlett_how_the_mysterious_dark_net_is_going_mainstream#t-705685 |archive-date=20 Oktober 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy praatjie, getiteld "Hoe die geheimsinnige donker web hoofstroom word", stel die idee agter die donker web bekend vir die gehoor, gevolg deur 'n deurloop van een van die webwerwe wat die Silk Road genoem word. Hy wys op die bekendheid van webbladontwerp soortgelyk aan verbruikerswebwerwe wat in die groter kommersiële web gebruik word. Bartlett bied dan voorbeelde van hoe funksioneering in 'n onsekere, hoërisiko-mark soos dié in die donker web eintlik die innovering aanmoedig wat hy glo, op alle markte in die toekoms toegepas kan word. Soos hy daarop dui dat verskaffers altyd dink aan nuwe maniere om te werk en hulself te beskerm, het die donker web meer gedesentraliseer, meer kliëntvriendelik, moeiliker om te sensor, en meer innoverend. Aangesien ons samelewings toenemend op soek is na meer maniere om [[privaatheid]] aanlyn te behou, is sulke veranderinge soos dié wat in die donker web voorkom, nie net innoverend nie, maar kan voordelig wees vir kommersiële aanlyn-webwerwe en -markte.
=== Ander media ===
Tradisionele media en nuuskanale soos ''ABC News'' het ook artikels bevat wat die donker web ondersoek.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/news/2016-01-27/explainer-what-is-the-dark-net/7038878 |title=Print Email Facebook Twitter More What is the dark net, and how will it shape the future of the digital age? |last=Viney |first=Steven |date=Januarie 27, 2016 |website=ABC |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514210606/https://www.abc.net.au/news/2016-01-27/explainer-what-is-the-dark-net/7038878 |archive-date=14 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''Vanity Fair'' tydskrif het in Oktober 2016 'n artikel gepubliseer met die titel "''The Other Internet''". Die artikel bespreek die opkoms van die donker web en noem dat die gevolge ernstig geword het in 'n wettelose digitale wildernis. Dit noem dat kwesbaarheid 'n swakheid in die netwerk se verdediging is. Ander onderwerpe sluit in die [[e-handel]] weergawes van konvensionele swart markte, kuberwapens van TheRealDeal, en die rol van operasionele sekuriteit.<ref name="The Other Internet">{{Cite journal|title=The Other Internet|journal=Vanity Fair|volume=58}}</ref>
==Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Internet| ]]
[[Kategorie:Internetkultuur]]
53i7ardqfx8ca7ywjrtohye1na5w40z
Biblioteekkatalogus
0
234879
3373252
3360615
2026-11-16T19:03:40Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373252
wikitext
text/x-wiki
{{Kort beskrywing|Register van bibliografiese items}}
[[Lêer:Yale_card_catalog.jpg|duimnael| Die kaartkatalogus in die [[Yale-universiteit|Yale Universiteit]] se Sterling Memorial Biblioteek]]
[[Lêer:SML-Card-Catalog.jpg|duimnael| Nog 'n foto van die SML kaartkatalogus]]
[[Lêer:2010_Manchester_UK_4467481691.jpg|duimnael| Die kaartkatalogus in Manchester Sentrale Biblioteek]]
'n '''Biblioteekkatalogus''' is 'n register van alle bibliografiese items wat in 'n [[biblioteek]] of groep biblioteke voorkom, soos bv. in takke van biblioteke op verskeie plekke. 'n Katalogus vir 'n groep biblioteke staan ook as 'n gesamentlike katalogus bekend. 'n Bibliografiese item kan enige inligtingsbron wees, bv. boeke, rekenaarlêers, grafika, modelle en kartografiese materiaal, wat as biblioteekmateriaal beskou word. Selfs 'n enkele [[roman]] in 'n [[Bloemlesing|bundel]] of 'n trilogie kan in die biblioteekkatalogus opgespoor word. Die biblioteekkatalogus is die biblioteekgebruiker se beginpunt om inligting in te samel.
Die vroegste biblioteekkatalogusse was lyste wat met die hand geskryf of in kleitablette gekerf is, en later [[boekrol]]le van perkament of papier. Namate [[Kodeks|kodekse]] die boekrolle vervang het, het biblioteekkatalogusse self handgeskrewe grootboeke en in sommige gevalle gedrukte boeke geword. Van die laat 18de tot die middel van die 19de eeu het katalogisering op papierstrokies of kaarte die grootboeke geleidelik as die vernaamste draer van biblioteekkatalogusse vervang, en in die 20ste eeu was dit lank alomteenwoordig. Die '''kaartkatalogus''' was geslagte lank vir biblioteekgebruikers 'n bekende gesig. Gerekenariseerde katalogisering het van die middel van die 20ste eeu af geleidelik ontwikkel en teen die laat 20ste en vroeë 21ste eeu die kaartkatalogus grotendeels vervang. Die koms van die [[Wêreldwye web|web]] het die aanlyn openbare toegangskatalogus (OPAC) alomteenwoordig gemaak. Sommige mense verwys nog steeds informeel na die aanlyn katalogus as 'n "kaartkatalogus".<ref>Die Childress Public Library in [[Texas]] verwys byvoorbeeld op sy webwerf na sy aanlyn katalogus as 'n "card catalog": {{cite web |title=Online Card Catalog {{!}} Childress Public Library |url=https://harringtonlc.org/childress/search-for-books/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010151347/https://harringtonlc.org/childress/search-for-books/ |archive-date=10 Oktober 2022 |access-date=17 September 2020 |website=harringtonlc.org}}</ref>
Die grootste internasionale biblioteekkatalogus ter wêreld is [[WorldCat]], die gesamentlike katalogus wat deur die [[OCLC]], 'n nie-winsgewende biblioteekkoöperasie in Dublin, Ohio, bestuur word.<ref>{{cite book |last=Oswald |first=Godfrey |title=Library world records |date=2017 |publisher=McFarland & Company |isbn=9781476667775 |edition=3de |location=Jefferson, NC |page=291 |chapter=Largest unified international library catalog |chapter-url=https://books.google.com/books?id=G4owDwAAQBAJ&pg=PA291}}</ref><ref>{{Webaanhaling|title=A global library resource|url=http://www.oclc.org/worldcat/catalog.en.html}}</ref> In Januarie 2021 het WorldCat meer as 'n halfmiljard katalogusrekords gehad, wat drie miljard besitmeldings van biblioteke verteenwoordig.<ref>{{cite web |title=Inside WorldCat |url=https://www.oclc.org/en/worldcat/inside-worldcat.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170130152208/https://www.oclc.org/en/worldcat/inside-worldcat.html |archive-date=30 Januarie 2017 |access-date=9 Maart 2021 |website=OCLC |language=en}}</ref>
[[Lêer:Yale_VI.JPG|duimnael| Kaartkatalogus by Yale]]
== Doel ==
[[Lêer:Card catalog from page 167 of "Manual of library classification and shelf arrangement" (1898).jpg|duimnael|Illustrasie uit ''Manual of library classification and shelf arrangement'', 1898]]
Antonio Genesio Maria Panizzi in 1841<ref>{{cite book |last=Panizzi |first=Antonio Genesio Maria |title=Catalogue of Printed Books in the British Museum |date=1841 |volume=1 |location=Londen |pages=V-IX |chapter=Rules for the Compilation of the Catalogue}}</ref> en Charles Ammi Cutter in 1876<ref>{{cite book |last=Cutter |first=Charles Ammi |title=Rules for a dictionary catalog |date=1876 |publisher=United States Government Printing Office}}</ref> het met die omskrywing van vroeë stelle katalogiseringsreëls wat op teoretiese modelle berus het, baanbrekerswerk gedoen. Cutter het die eerste uitdruklike verklaring oor die doelstellings van 'n bibliografiese stelsel in sy ''Rules for a Printed Dictionary Catalog'' gemaak.<ref>{{cite book |last=Cutter |first=Charles Ammi |title=Public Libraries in the United States of America their History, Condition, and Management |url=https://books.google.com/books?id=rj-f4-Ps-AkC |archive-url=https://web.archive.org/web/20251125012113/https://books.google.com/books?id=rj-f4-Ps-AkC |archive-date=25 November 2025 |url-status=live |year=1876}}</ref> Volgens Cutter was daardie vereistes vir 'n katalogus die volgende:
# Om 'n persoon in staat te stel om 'n boek te vind waarvan een van die volgende bekend is (die identifiserende doelstelling):
#* die outeur
#* die titel
#* die onderwerp
#* die datum van publikasie
# Om te wys wat die biblioteek in voorraad het (die bymekaarbringdoelstelling):
#* van 'n spesifieke outeur
#* oor 'n spesifieke onderwerp
#* in 'n bepaalde soort literatuur
# Om die persoon te help om 'n boek te kies (die evaluerende doelstelling):
#* volgens die bibliografiese uitgawe
#* volgens die literêre of toepaslike aard daarvan
Hierdie doelwitte is nog steeds herkenbaar in meer moderne definisies<ref>{{Webaanhaling|url=https://web.archive.org/web/20160305001930/http://www.allegro-c.de/formate/gz-1e.htm|title=What Should Catalogs Do? / Eversberg|date=5 Maart 2016}}</ref> wat in die 20ste eeu geformuleer is. Ander invloedryke baanbrekers op hierdie gebied was Shiyali Ramamrita Ranganathan en Seymour Lubetzky.<ref>{{cite book |last=Denton |first=William |title=Understanding FRBR. What it is and how it will affect our Retrieval Tools |date=2007 |publisher=Libraries Unlimited |editor-last=Taylor |editor-first=Arlene G. |location=Westport |pages=35-57 |chapter=FRBR and the History of Cataloging |hdl=10315/1250}}</ref>
Gedurende 1960/61 is Cutter se doelwitte deur Lubetzky en die Konferensie oor Katalogiseringsbeginsels (CCP) in Parys hersien, wat tot die Parysbeginsels gelei het. Die jongste poging om 'n biblioteekkatalogus se doelwitte en funksies te beskryf, is in 1998 met die Funksionele Vereistes vir Bibliografiese Rekords (FRBR) aangewend, wat vier gebruikerstake omskryf: vind, identifiseer, kies en verkry.<ref>{{Cite journal |last=Hider |first=Philip |date=17 Februarie 2017 |title=A Critique of the FRBR User Tasks and Their Modifications |url=https://researchoutput.csu.edu.au/ws/portalfiles/portal/27138305/10019012_Accepted_manuscript.pdf |journal=Cataloging & Classification Quarterly |volume=55 |issue=2 |pages=55-74 |doi=10.1080/01639374.2016.1254698 |issn=0163-9374 |s2cid=63488662 |doi-access=free}}</ref>
'n Katalogus help om as 'n voorraad of [[Boekhoustelsel|boekregister]] te dien van die biblioteek se inhoud. Indien 'n item (bv. 'n boek, 'n CD, 'n DVD, ens.) nie gevind kan word in die katalogus nie, kan die gebruiker voortgaan met haar/sy soektog by 'n ander biblioteek. Biblioteekdiewe, wat die personeel of gereelde besoekers van die biblioteek kan wees, het ook dan die risiko om ontdek te word as 'n gelyste item in die katalogus, ontbreek op die rakke. Om hierdie risiko te verminder kan 'n dief ook die kataloguskaart wat die item beskryf , steel.<ref><div>Vennard, Martin (24 April 2013) [https://www.bbc.co.uk/news/magazine-22249700 Die vreemde verhaal van die gesteelde boeke], ''[[BBC News]]''</div></ref>
== Kataloguskaart ==
'n Kataloguskaart is 'n individuele inskrywing in 'n biblioteekkatalogus met bibliografiese inligting, wat die skrywer se naam, titel van die boek, en selfs 'n benaderde ligging (op die boekrak) insluit. Die meganisering van die moderne era het uiteindelik die doeltreffendheid van die kaartkatalogusse gebring. Dit was ongeveer in 1780 dat die eerste kaartkatalogus in [[Wene]] verskyn het, toe Gottfried van Swieten dit as prefek van die Keiserlike Biblioteek van Oostenryk bekendgestel het.<ref name="oudste">{{cite web |title=1780: The Oldest Card Catalogue |url=https://www.onb.ac.at/en/about-us/650th-anniversary/timeline/1780-the-oldest-card-catalogue |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302063835/https://www.onb.ac.at/en/about-us/650th-anniversary/timeline/1780-the-oldest-card-catalogue |archive-date=2 Maart 2022 |access-date=8 Mei 2022 |website=Österreichische Nationalbibliothek |language=en}}</ref> Dit het die probleme van die strukturele katalogusse van marmer en klei uit die ou tye, en ook dié van die latere kodeks-katalogusse, handgeskrewe en gebind, opgelos: dié was klaarblyklik onveranderbaar en het dus hoë koste meegebring om 'n veranderende versameling te redigeer.<ref name="search.ebscohost.com">{{cite web |url=http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=eue&AN=117044671&site=eds-live |title=EBSCOhost Login |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906171641/http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true |archive-date= 6 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 8 Februarie 2019 }}</ref> Die eerste kaarte wat gebruik is, was moontlik Franse speelkaarte, wat in die 1700's aan die een kant ongedruk was.<ref name="kraj">{{cite book |last=Krajewski |first=Markus |title=Paper Machines: About Cards & Catalogs, 1548-1929 |url=http://openlibrary.org/books/OL25075524M/Paper_machines |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207011000/http://openlibrary.org/books/OL25075524M/Paper_machines |archive-date=7 Desember 2025 |url-status=live |year=2011 |publisher=MIT Press |location=Cambridge |isbn=9780262015899}}</ref> In November 1789 het die anti-verchristelikingsbeweging van Frankryk tydens die [[Franse Rewolusie]] boeke van godsdienstige huise en kerke begin versamel. Toe hierdie boeke in 'n nuwe stelsel van openbare biblioteke in gebruik geneem is, is 'n inventaris van al die boeke daarby ingesluit. Die rugkant van die speelkaarte het die bibliografiese inligting vir elke boek bevat, en hierdie inventaris het as die "Franse Katalogisering-Kode van 1791" bekend geword.<ref name="Nix">{{cite web |last=Nix |first=L. T. |date=21 Januarie 2009 |title=Evolution of the Library Card Catalog |url=http://libraryhistorybuff.org/cardcatalog-evolution.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320150011/http://libraryhistorybuff.org/cardcatalog-evolution.htm |archive-date=20 Maart 2019 |access-date=1 April 2019 |website=The Library History Buff |language=en}}</ref><ref name="LOC2017">{{cite book |author=Library of Congress |title=The Card Catalog: Books, Cards, and Literary Treasures |url=https://archive.org/details/cardcatalogbooks0000unse_u0u5 |publisher=Chronicle Books |year=2017 |isbn=978-1452145402 |oclc=953599088}}</ref>{{rp|30-31}}
Die Engelse uitvinder Francis Ronalds het omstreeks 1815 'n katalogus van kaarte begin gebruik om sy groeiende boekversameling te bestuur, wat as die eerste praktiese gebruik van die stelsel beskou word.<ref>{{Cite journal|last=James|first=M. S.|date=1902|title=The Progress of the Modern Card Catalog Principle|journal=Public Libraries|volume=7|issue=187|pages=185-189}}</ref><ref>{{Cite book|title=Sir Francis Ronalds: Father of the Electric Telegraph|last=Ronalds|first=B. F.|publisher=Imperial College Press|year=2016|isbn=978-1-78326-917-4|location=Londen}}</ref> In die middel-1800's het Natale Battezzati, 'n [[Italië|Italiaanse]] uitgewer, 'n kaartstelsel vir boekhandelaars ontwikkel waarin kaarte die outeurs, titels en onderwerpe verteenwoordig het. Kort daarna het Melvil Dewey en ander Amerikaanse bibliotekarisse die kaartkatalogus begin saamstel weens die moontlikheid van groot uitbreiding. In sommige biblioteke is boeke gekatalogiseer volgens die grootte van die boek, terwyl ander biblioteke boeke volgens die skrywers se name georganiseer het.<ref name="schifman">{{cite web |url=http://www.popularmechanics.com/culture/a19379/a-short-history-of-the-index-card/ |title=How the Humble Index Card Foresaw the Internet |last=Schifman |first=Jonathan |date=2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226071356/https://www.popularmechanics.com/culture/a19379/a-short-history-of-the-index-card/ |archive-date=26 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit het dit moeilik gemaak om 'n boek te vind.
Die eerste uitgawe van die amptelike publikasie van die Amerikaanse Biblioteekvereniging, die "Library Journal", het dit duidelik gemaak dat die grootste probleme wat biblioteke in die gesig staar, die gebrek aan 'n gestandaardiseerde katalogus is en 'n instelling om 'n sentrale katalogus te administreer. In antwoord op die standaardiseringsvraagstuk het die ALA 'n komitee saamgestel wat die "Harvard College size"-kaarte van 5 by 12 cm, soos by [[Harvard-universiteit|Harvard]] en die Boston Athenaeum gebruik, aanbeveel het. In dieselfde verslag het die komitee egter ook voorgestel dat 'n groter kaart van ongeveer 7,5 by 12 cm verkieslik sou wees. Teen die einde van die negentiende eeu is slegs die groter kaart gebruik, hoofsaaklik omdat die kaartjie van 7,5 by 12 cm reeds in die poswese vir poskaarte gebruik is.
Melvil Dewey het nie net die belangrikheid van gestandaardiseerde kataloguskaarte besef nie, maar het probeer om alle fasette van die biblioteek doelmatig te verbeter. Hy het 'n Voorrade Departement op die been gebring as deel van die ALA, wat later as 'n selfstandige maatskappy gefunksioneer het en die Biblioteek Buro genoem is. In een van sy vroeë verspreidings katalogusse het die buro daarop gewys dat "geen ander besigheid ingerig is met die uitsluitlike doel om biblioteke van voorraad te voorsien nie". Met die fokus op die masjiengesnyde indekskaarte en die laaie en kaste om hulle te bevat, het die Biblioteek Buro 'n spesialis meubelwinkel geword, wat tafels, stoele, rakke en vertoonkaste verkoop, asook datumstempels, koeranthouers, gaatjieponsers, papiergewigte, en feitlik enigiets anders wat 'n biblioteek moontlik kon benodig. Met hierdie een-stop inkopie diens, het Dewey in 'n groot behoefte vir biblioteke regoor die land voorsien. Eenvormigheid het so van biblioteek tot biblioteek versprei.<ref name="LOC2017" />{{rp|84-85}}
Dewey en ander medewerkers het 'n nuwe stelsel ontwerp. Boeke is volgens onderwerp ingedeel, en dan volgens die outeur se van alfabeties gerangskik. Elke boek is 'n standnommer toegeken wat die onderwerp en plek geïdentifiseer het, met 'n desimale punt wat die verskillende afdelings van die standnommer skei. Die standnommer op die kataloguskaart stem ooreen met dié wat op die rug van elke boek geskryf is.<ref name="schifman" /> Gedurende hierdie tyd het die Amerikaanse assistent-bibliotekaris Ezra Abbot in 1860 met die ontwerp van 'n kaartkatalogus begin wat maklik toeganklik was en die kaarte in orde kon hou. Hy het die kaarte regop tussen twee houtblokke geplaas. Hy het sy bevindinge in die jaarverslag van die biblioteek vir 1863 gepubliseer, en baie Amerikaanse biblioteke het dit toe in gebruik geneem.<ref name="Nix" /> Die samestelling van die katalogus het in 1862 begin, en binne die eerste jaar is 35 762 kataloguskaarte geskep. Die kataloguskaarte was 5 by 12 cm, die Harvard-Kollege-grootte. Een van die eerste take van die nuutgestigte American Library Association in 1876 was om standaarde vas te stel vir die grootte van die kaarte wat in Amerikaanse biblioteke gebruik moet word. Dit het die vervaardiging van die kaarte sowel as dié van kabinette gestandaardiseer.<ref name="kraj" /> Byna 'n eeu lank, van 1901 tot 1997, het die [[Biblioteek van die VSA-kongres|Library of Congress]] afdrukke van sy eie kataloguskaarte aan biblioteke in die Verenigde State gedruk en verkoop, wat dubbele katalogiseringswerk tussen biblioteke verminder het.<ref name="LOC2017" />{{rp|133-144}} [[OCLC|Die firma OCLC]], wat lank die belangrikste verskaffer van die kataloguskaarte aan die wêreld se biblioteke was, het die laaste kaart op 1 Oktober 2015 gedruk.<ref>{{Webaanhaling|title=OCLC prints last library catalog cards|url=https://www.oclc.org/news/releases/2015/201529dublin.en.html}}</ref>
Sommige biblioteke met OPAC-toegang het steeds kaartkatalogusse, maar dit is nou slegs 'n sekondêre hulpbron en word selde opgedateer. Baie biblioteke wat hul fisiese kaartkatalogus behou, sit 'n kennisgewing op wat aandui wanneer dit laas opgedateer is. Sommige biblioteke het hul kaartkatalogus ten gunste van die OPAC uitgefaseer om ruimte vir 'n ander doel beskikbaar te stel, soos vir bykomende rakke.<ref>{{Cite journal |last=Baker |first=Nicholson |date=4 April 1994 |title=Discards |url=https://archive.org/details/sim_the-new-yorker_1994-04-04_70_7/page/64 |journal=New Yorker |volume=70 |issue=7 |pages=64-70}}</ref> Die ou kabinette word verder verkoop, aangesien baie mense dit graag besit om persoonlike besittings tuis in te berg.
In 'n fisiese katalogus is die inligting oor elke item op 'n aparte kaart geplaas, wat in die kataloguslaai geplaas word, afhangende van die tipe inligting. As dit 'n nie-fiksie-rekord was, sou Charles A. Cutter se klassifikasiestelsel die gebruiker help om die boek vinnig te vind. Cutter se klassifikasiestelsel is soos volg:
* A, Algemene werke (ensiklopedieë, tydskrifte, gemeenskapspublikasies);
* B-D, Filosofie, Sielkunde, Godsdiens;
* E-G, Biografie, Geskiedenis, Geografie, en Reis;
* H-K, Sosiale Wetenskappe, Regte;
* L-T, Wetenskap en Tegnologie;
* X-Z, Filologie, Boekkuns, Bibliografie.<ref name="Murray">{{cite book |last=Murray |first=Stuart |title=The Library: An Illustrated History |url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000stua |date=2009 |publisher=Skyhorse Publishing |location=New York |isbn=978-1-61608-453-0}}</ref>{{rp|205}}
Hier is 'n voorbeeld van 'n kataloguskaart wat alfabeties in die Outeur-afdeling geliasseer sou word:
Arif, Abdul Majid.
Politieke struktuur in 'n veranderende Pakistanse
dorp / deur Abdul Majid Arif en Basharat Hafeez
Andaleeb. - 2de uitgawe. - Lahore : ABC Press, 1985.
xvi, 367p. : ill. ; 22 cm.
Sluit indeks in.
{{ISBN|969-8612-02-5}}
== Tipes ==
[[Lêer:Sample_Catalog_Record.png|duimnael| Voorbeeld van 'n kataloguskaart ]]
Tradisioneel is daar die volgende tipes katalogusse:
* ''Outeurkatalogus'': 'n formele katalogus, alfabeties gerangskik volgens die name van die outeurs, redakteurs, illustreerders, ens.
* ''Onderwerpskatalogus'': 'n katalogus wat volgens die onderwerp gerangskik is.
* ''Titelkatalogus'': 'n formele katalogus, alfabeties gerangskik volgens die titel van die inskrywings.
* ''Woordeboekkatalogus'': 'n katalogus waarin alle inskrywings (outeur, titel, onderwerp, reeks) in 'n enkele alfabetiese volgorde gerangskik word. Dit was die mees algemene vorm van kaartkatalogusse in Noord-Amerikaanse biblioteke voor die bekendstelling van die rekenaargebaseerde katalogus.<ref name=Wiegand>{{cite book|last1=Wiegand|first1=Wayne|last2=Davis|first2=Donald G. Jr.|title=Encyclopedia of Library History|date=1994|publisher=Garland Publishing, Inc.|isbn=0824057872|pages=605-606}}</ref>
* ''Sleutelwoordkatalogus'': 'n onderwerpskatalogus, alfabeties gerangskik volgens 'n sleutelwoordstelsel.
* Gemengde alfabetiese katalogusvorme: 'n outeur/titel-katalogus, of 'n outeur/titel/sleutelwoord-katalogus, in een alfabetiese volgorde gerangskik.
* ''Sistematiese katalogus'': 'n onderwerpskatalogus, gerangskik volgens sistematiese onderverdeling van onderwerpe. Ook bekend as 'n ''geklassifiseerde katalogus''.
* ''Raklyskatalogus'': 'n formele katalogus met inskrywings wat in dieselfde volgorde as die bibliografiese items op die rakke gerangskik is. Hierdie katalogus kan ook as die primêre inventaris vir die biblioteek dien.
== Geskiedenis ==
[[Lêer:Insciptio library catalog hellenistic Taormina 121842.jpg|duimnael|Hellenistiese katalogus van die gimnasium van Taormina]]
[[Lêer:Sozomeno, Giovanni – Catalogus librorum Bibliothecae Venetae, 1624 – BEIC 13864391.jpg|duimnael|Die katalogus van die biblioteek van die Republiek Venesië, in 1624 gepubliseer]]
[[Lêer:Schlagwortkatalog.jpg|duimnael| 'n Kaart katalogus in die Universiteitsbiblioteek van Graz]]
Die vroegste bibliotekarisse het reëls geskep vir die optekening van die besonderhede van die katalogus. Teen 700 v.C. het die Assiriërs ook die reëls van die Babiloniërs gevolg. In die sewende eeu v.C. het die Babiloniese [[Biblioteek van Assurbanipal]] waar Ibnissaru die bibliotekaris was,'n katalogus gehad waar kleitablette volgens onderwerp gerangskik is. Onderwerpkatalogusse was algemeen in gebruik en outeurkatalogusse was destyds onbekend. Die gereelde gebruik van die onderwerpskatalogusse dui daarop dat daar 'n praktykskode by vroeë katalogusbibliotekarisse was en dat hulle vasgestelde reëls vir onderwerpstoekennings en die optekening van die besonderhede van elke item gevolg het. Hierdie reëls het doeltreffendheid deur konsekwentheid geskep. Die katalogusbibliotekaris het geweet hoe om elke item op te teken sonder om weer sy eie reëls elke keer te implementeer en die leser het geweet wat om te verwag met elke besoek. Die taak om die inhoud van biblioteke op te teken, was nie maar net 'n gewoonte of gebruik wat nagevolg is nie, dit was om aan die lesers inligting te gee oor die inhoud van die biblioteek. Die tradisie van oop stapels gedrukte boeke is maklik hanteerbaar vir moderne Amerikaanse biblioteekgebruikers, maar antieke biblioteke het stapels kleitablette of boekrolle van voor die papiertydperk bevat wat moeiliker deurgeblaai is.<ref name="search.ebscohost.com" />
Gedurende die vroeë moderne tydperk is biblioteke georganiseer onder leiding van die bibliotekaris in beheer. Daar was geen universele metode van organisering nie, dus is sommige boeke volgens taal of boekmateriaal gerangskik, byvoorbeeld, maar die meeste wetenskaplike biblioteke het herkenbare kategorieë soos filosofie, heiliges en wiskunde gehad. Die eerste biblioteek wat titels alfabeties onder elke onderwerp gerangskik het, was die [[Sorbonne]]-biblioteek in [[Parys]]; dit het in die Renaissance 'n nuwe organiseringsmetode vir katalogusse geword.<ref name="Murray" />{{rp|88}} Biblioteekkatalogusse het as [[manuskrip]]lyste ontstaan, gerangskik volgens formaat (folio, kwarto, ens.) of in 'n lukrake alfabetiese rangskikking volgens die outeur. Voor die druk van die finale lys moes bibliotekarisse nuwe aanwinste in die kantlyne van die kataloguslys inskryf totdat 'n nuwe lys gedruk is. As gevolg van die aard van die skep van tekste in daardie tyd, kon die meeste katalogusse nie met die aanteken van nuwe aanwinste tred hou nie.<ref name="Murray" />{{rp|88-89}}
Nadat die drukpers goed gevestig was, het streng katalogisering nodig geword as gevolg van die instroming van gedrukte materiaal. Gedrukte katalogusse, wat soms ''woordeboekkatalogusse'' genoem is, is in die vroeë moderne tyd gepubliseer, en wetenskaplikes buite 'n biblioteek kon so 'n idee van die inhoud daarvan kry.<ref>(1) Radcliffe, John ''Bibliotheca chethamensis: Bibliothecae publicae Mancuniensis ab Humfredo Chetham, armigero fundatae catalogus, exhibens libros in varias classas pro varietate argumenti distributos''; [begin deur John Radcliffe, het voortgegaan deur Thomas Jones]. 5 vols. Mancuni: Harrop, 1791-1863.
(2) Wright, C. T. Hagberg & Purnell, C. J. ''Catalogue of the London Library, St James's Square, London''. 10 vols. Londen, 1913-55.
Sluit in: Aanvulling: 1913-20. 1920. Aanvulling: 1920-28. 1929. Aanvulling: 1928-53. 1953 (in 2 dele). Onderwerpindeks: (Vol. 1). 1909.
Vol. 2: Toevoegings, 1909-22. Vol. 3: Toevoegings, 1923-38. 1938. Vol. 4: Toevoegings, 1938-53. 1955.</ref> Afskrifte van hierdie gedrukte katalogusse in die biblioteek sou self soms leë bladsye bevat, waarop aangeteken kon word, of gebind word as notaboeke waarin papierstrokies ingebind is vir nuwe inskrywings. Strokies kon ook in karton of metaalbakkies gehou word, wat op die rakke gestoor is. Die eerste kaartkatalogusse het in die laat 19de eeu verskyn na die standaardisasie van die kaart van 5 by 12 cm. Kaarte vir persoonlike liaseerstelsels, wat baie meer buigsaamheid gegee het, het teen die einde van die 20ste eeu as aanlyn toegangskatalogusse ontwikkel (sien hieronder). Dit het geleidelik meer algemeen geword, aangesien sommige biblioteke ander katalogusformate soos papierstrokies (los of in 'n gebinde vorm), en notaboeke geleidelik laat vaar het. Die begin van die Library of Congress se kaartkatalogusse in 1911 het gelei tot die gebruik van hierdie kaarte in die meeste Amerikaanse biblioteke. 'n Soortgelyke stelsel is van 1956 af in die [[Verenigde Koninkryk]] deur die Britse Nasionale Bibliografie bedryf<ref>Walford, A. J., red. (1981) ''Walford's Concise Guide to Reference Material''. Londen: Library Association; p. 6</ref> en is deur baie openbare en ander biblioteke ingeteken.
* c. Sewende eeu v.C., die koninklike [[Biblioteek van Assurbanipal]] in [[Nineve]] het 30 000 kleitablette in verskeie tale gehad, volgens vorm gerangskik en volgens inhoud geliaseer. Assurbanipal het skrywers gestuur om werke in ander biblioteke binne die koninkryk te kopieer.<ref name="Murray" />{{rp|9}}
* c. Die derde eeu v.C., Pinakes deur Callimachus by die [[Biblioteek van Alexandrië]] was waarskynlik die eerste biblioteek katalogus.
* 9de eeu: Biblioteke van die [[Karolingers|Karolingiese]] skole en kloosters gebruik 'n biblioteekkatalogusstelsel om boeke te rangskik en uit te leen.<ref>{{cite book |author=Schutz, Herbert |title=The Carolingians in Central Europe, Their History, Arts, and Architecture: A Cultural History of Central Europe, 750–900 |url=https://books.google.com/books?id=8ZJONlzdyPsC&pg=PA161 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915094825/https://books.google.com/books?id=8ZJONlzdyPsC&pg=PA161 |archive-date=15 September 2025 |url-status=live |year=2004 |publisher=BRILL |isbn=90-04-13149-3 |pages=160-162}}</ref><ref>{{cite book |author=Colish, Marcia L. |title=Medieval Foundations of the Western Intellectual Tradition, 400–1400 |url=https://books.google.com/books?id=DcAO2aORgfgC&pg=PA68 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128123449/https://books.google.com/books?id=DcAO2aORgfgC&pg=PA68 |archive-date=28 November 2025 |url-status=live |date=1999 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-07852-7 |page=68}}</ref><ref>{{cite book |author=Lerner, Fred |title=Story of Libraries: From the Invention of Writing to the Computer Age |url=https://books.google.com/books?id=YVhWu06J5j0C&pg=PA48 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160622194741/https://books.google.com/books?id=YVhWu06J5j0C&pg=PA48 |archive-date=22 Junie 2016 |url-status=live |date=1 Februarie 2001 |publisher=A&C Black |isbn=978-0-8264-1325-3 |page=48}}</ref>
* c. 10de eeu: Die biblioteek van die Persiese stad [[Sjiraz]] het meer as 300 kamers en deeglike katalogusse gehad om tekste op te spoor wat in die stoorkamers van die biblioteek gehou is en wat elke moontlike onderwerp gedek het.<ref name="Murray" />{{rp|56}}
* c. 1246: Die biblioteek by Amiens Katedraal in [[Frankryk]] gebruik standnommers wat met die ligging van die boeke verband hou.<ref>{{cite book |author=Joachim, Martin D. |title=Historical Aspects of Cataloging and Classification |url=https://books.google.com/books?id=bndEFNo-e5oC&pg=PA460 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251124161109/https://books.google.com/books?id=bndEFNo-e5oC&pg=PA460 |archive-date=24 November 2025 |url-status=live |year=2003 |publisher=Haworth Information Press |isbn=978-0-7890-1981-3 |page=460}}</ref>
* c. 1542-1605: Die [[Mogolryk|Mogolse]] keiser Akbar was 'n vegter, sportman en bekende katalogiseerder. Hy het 'n katalogus van die Keiserlike Biblioteek se 24 000 tekste saamgestel, en hy het die meeste van die tekste self geklassifiseer.<ref name="Murray" />{{rp|104-105}}
* 1595: Die ''Nomenclator'' van die Leidse Universiteitsbiblioteek verskyn, die eerste gedrukte katalogus van 'n institusionele biblioteek.
* Vroeg 1600's: Sir Thomas Bodley het katalogisering in drie verskillende kategorieë verdeel: geskiedenis, poësie en filosofie.<ref name="Murray" />{{rp|128}}
* 1674: Thomas Hyde se katalogus vir die Bodleian-biblioteek.
* 1791: Die Franse Katalogisering-Kode van 1791<ref>{{cite web|url=http://gslis.simmons.edu/wikis/LIS415OL_History_Encyclopedia/Origins_of_the_Card_Catalog|url-status=dead|title=Origins of the Card Catalog – LIS415OL History Encyclopedia|date=15 Desember 2012}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Hopkins |first=Judith |year=1992 |title=The 1791 French Cataloging Code and the Origins of the Card Catalog |journal=Libraries & Culture |publisher=University of Texas Press |volume=27 |issue=4 |pages=378-404 |issn=0894-8631 |jstor=25542474}}</ref>
* 1815: [[Thomas Jefferson]] verkoop sy persoonlike biblioteek aan die Amerikaanse regering om die Library of Congress te herstig nadat Britse troepe die eerste een tydens die [[Anglo-Amerikaanse Oorlog van 1812|Oorlog van 1812]] afgebrand het.<ref name="LOC2017" />{{rp|53-62}} Hy het sy biblioteek volgens 'n aanpassing van Francis Bacon se liasering van kennis georganiseer en bepaaldelik Geheue, Verstand en Verbeelding as sy drie areas gebruik, wat dan in 44 onderafdelings verdeel is.<ref name="LOC2017" />{{rp|60-62}}
* 1874/1886: {{Lang|de|Breslauer Instructionen}} (Breslause instruksies) deur Karl Dziatzko
* 1899: {{Lang|de|Preußische Instruktionen}} (PI, Pruisiese instruksies) vir wetenskaplike biblioteke in Duitstalige lande en daarbuite
* 1932: DIN 1505
* 1938: {{Lang|de|Berliner Anweisungen}} (BA, Berlynse aanwysings) vir openbare biblioteke in [[Duitsland]]
* 1961: Die Parysbeginsels (PP), internasionaal ooreengekome beginsels vir katalogisering
* 1967: Anglo-American Cataloguing Rules (AACR)
* 1971: International Standard Bibliographic Description (ISBD)
* 1976/1977: {{Lang|de|Regeln für die alphabetische Katalogisierung}} (RAK, reëls vir alfabetiese katalogisering) in Duitsland en [[Oostenryk]]
Strout het meer oor die vroeë geskiedenis van die biblioteekkatalogusse versamel in
1956.<ref>{{Cite journal|url=http://polaris.gseis.ucla.edu/gleazer/296_readings/Strout.pdf|author=Strout, R. F.|year=1956|title=The development of the catalog and cataloging codes|journal=Library Quarterly|volume=26|issue=4|pages=254-75|doi=10.1086/618341|access-date= 8 Februarie 2019|archive-date= 2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402143649/http://polaris.gseis.ucla.edu/gleazer/296_readings/Strout.pdf|url-status=dead}}</ref>
== Rangskikking ==
[[Lêer:Librarian_at_the_card_files_at_a_senior_high_school_in_New_Ulm,_Minnesota.jpg|duimnael| 'n Bibliotekaris by die kaartkatalogus van 'n senior hoërskool in New Ulm, Minnesota (1974) ]]
In 'n titelkatalogus kan 'n mens twee rangskikkingsvolgordes onderskei:
* In die ''grammatikale'' rangskikkingsvolgorde (wat hoofsaaklik in ouer katalogusse gebruik word) is die belangrikste woord van die titel die eerste rangskikkingswoord. Die belangrikheid van 'n woord word bepaal deur grammatikale reëls, byvoorbeeld, die eerste selfstandigenaamwoord word as die belangrikste woord beskou.
* In die ''meganiese'' rangskikkingsvolgorde is die eerste woord van die titel die eerste rangskikkingswoord. Die meeste nuwe katalogusse gebruik hierdie rangskikking, maar bevat nog elemente van die grammatikale rangskikkingsvolgorde: hulle ignoreer lidwoorde soos "die" en "'n" aan die begin van die titel.
Die grammatikale rangskikkingsvolgorde het die voordeel dat die belangrikste woord van die titel dikwels ook 'n goeie sleutelwoord is, en dit is die woord wat die meeste gebruikers onthou wanneer hulle geheue hulle in die steek laat. Dit het egter die nadeel dat kennis van grammatikale reëls nodig is, sodat slegs kundige gebruikers die katalogus kan gebruik sonder hulp van 'n bibliotekaris.
In sommige katalogusse word persone se name gestandaardiseer (d.w.s. die naam van die persoon word altyd in 'n standaardvorm gekatalogiseer en gerangskik) al verskyn dit anders in die biblioteekmateriaal. Hierdie standaardisasie word deur 'n proses bereik wat [[gesagsbeheer]] genoem word. Eenvoudig gestel word gesagsbeheer gedefinieer as die vestiging en instandhouding van konsekwente vorms van terme (soos name, vakke en titels) om as hoofde in bibliografiese rekords gebruik te word.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.dictionary.com/browse/authority-control |archive-url=https://web.archive.org/web/20251127113052/http://www.dictionary.com/browse/authority-control |archive-date=27 November 2025 |url-status=live |title=Authority Control |encyclopedia=Dictionary.com Unabridged |year=2017}}</ref> 'n Voordeel van gesagsbeheer is dat dit makliker is om die vraag te beantwoord op (Watter werke van outeur het die biblioteek in voorraad?). Aan die ander kant, kan dit moeiliker wees om die vraag te beantwoord (Het die biblioteek enige spesifieke materiaal?) byvoorbeeld as die materiaal die skrywer se van gee maar nie die spesifieke naam nie (J.Smith, kan of John Smith of Jack Smith wees).
Vir sommige werke kan selfs die titel gestandaardiseer word. Die tegniese term hiervoor is ''uniforme titel''. Byvoorbeeld, vertalings en heruitgawes word soms onder hul oorspronklike titel gesorteer. In baie katalogusse word dele van die [[Bybel]] gerangskik onder die standaardnaam van die boek(e) wat hulle bevat. Die toneelstukke van William Shakespeare is nog 'n voorbeeld van die rol wat 'n ''uniforme titel'' in die biblioteekkatalogus speel.
Verwarring kan by alfabetiese rangskikking van inskrywings ontstaan. Enkele voorbeelde:
* Sommige tale het rangskikkingsgebruike wat van die taal van die katalogus verskil. Sommige [[Nederlands]]e katalogusse sorteer ''IJ'' byvoorbeeld as ''Y''. Behoort 'n Engelse katalogus hierdie gebruik te volg? En moet 'n Nederlandse katalogus nie-Nederlandse woorde op dieselfde manier sorteer? Daar is ook pseudoligature wat soms aan die begin van 'n woord staan, soos ''[[Oidipus|Œdipus]]''.
* Sommige titels bevat getalle, byvoorbeeld ''2001: A Space Odyssey''. Moet hulle as getalle gerangskik word, of uitgespel word soos ''<u>Twee</u> duisend en een''? (Boektitels wat met nie-syfer-nie-alfabetiese tekens soos '''#1''' begin, is ook baie moeilik om te rangskik. Boeke met diakritiese tekens in die eerste letter is 'n soortgelyke maar veel algemener probleem: dit is standaard om die [[Hoofletter|hoof- en kleinletters]] van die titel te normaliseer, maar as die diakritiese tekens afgestroop word, kan dit die betekenis van die woorde verander.)
* ''[[Honoré de Balzac|de Balzac, Honore]]'' of ''Balzac, Honore de'' ? ''Ortega y Gasset, José'' of ''Gasset, José Ortega y'' ? (In die eerste voorbeeld is "de Balzac" die wettige en kulturele van die naam, en om die name te skei sal net so verwarrend wees soos om byvoorbeeld 'n boek oor tennis onder "-enroe, John Mac-" te rangskik. In die tweede voorbeeld is kultureel en wetlik die laaste naam "Ortega y Gasset" wat soms net as "Ortega" verkort word as die van; dit sal kultureel foutief wees om die name te skei volgens die standaarde van die skrywer se kultuur. Dit druis egter in teen die gewone begrip van 'n van, naamlik die laaste woord in die reeks name wat 'n persoon aandui, in kulture waar vanne van meer as een woord skaars is. Sien ook skrywers soos [[Sunzi|Sun Tzu]], by wie die van in die outeur se kultuur tradisioneel eerste geskryf word, sodat die 'laaste naam' in volgorde in werklikheid die persoon se voornaam is.)
== Klassifikasie ==
In 'n onderwerpskatalogus moet 'n mens besluit watter [[klassifikasiestelsel]] gebruik moet word. Die katalogiseerder kies toepaslike onderwerpshoofde vir die bibliografiese item en 'n unieke klassifikasienommer (soms bekend as 'n "standnommer") wat nie net vir identifikasie gebruik word nie, maar ook vir die doeleindes van plasing op rakke. Dit word gedoen om items met soortgelyke onderwerpe naby mekaar te plaas, wat biblioteekgebruikers help om inligting in soortgelyke bronne te vind, en wat hulle so dikwels in hul soekproses laat voordeel trek uit toevallige inligting wat hulle op hierdie wyse raakloop.
== Aanlyn katalogusse ==
[[Lêer:Dynix-Main-Menu-via-Telnet.jpg|regs|duimnael| Dynix , 'n vroeë maar gewilde en duursame aanlyn katalogus]]
[[Lêer:Card_Division_of_the_Library_of_Congress_3c18631u_original.jpg|regs|duimnael| Die Kaartafdeling, Verenigde State se Library of Congress , 1910's of 1920's]]
Aanlyn katalogisering met behulp van stelsels soos die Dynix sagteware<ref name="dynix">{{Cite journal|last1=Dunsire|first1=G.|last2=Pinder|first2=C.|doi=10.1108/eb047078|title=Dynix, automation and development at Napier Polytechnic|journal=Program: Electronic Library and Information Systems|volume=25|issue=2|pages=91|year=1991}}</ref> wat in 1983 ontwikkel is en algemeen gebruik is tot in die laat 1990's,<ref name="systemsinstalled">{{Cite web|title=Automation Systems Installed - Counting by Library organizations|url=http://www.librarytechnology.org/lwc-ils-marketshare.pl?SID=20120527624877929|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105001313/http://www.librarytechnology.org/lwc-ils-marketshare.pl?SID=20120527624877929|archive-date=5 Januarie 2016|url-status=live|website=www.librarytechnology.org|language=en}}</ref> het die bruikbaarheid van katalogusse aansienlik verbeter, te danke aan die opkoms van MARC-standaarde ('n [[akroniem]] vir MAchine Readable Cataloging) in die 1960's.<ref>{{Cite journal|author=Coyle, Karen|date=25 Julie 2011|title=MARC21 as Data: A Start|url=http://journal.code4lib.org/articles/5468|journal=The Code4Lib Journal|issue=14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003243/http://journal.code4lib.org/articles/5468|archive-date=23 Mei 2019|url-status=live}}</ref>
Reëls vir die opstel van MARC-katalogusrekords sluit nie net formele katalogiseringsreëls soos die Anglo-American Cataloguing Rules, tweede uitgawe (AACR2),<ref>{{cite web |url=http://www.aacr2.org/ |title=AACR2 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322220823/http://www.aacr2.org/ |archive-date=22 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Resource Description and Access (RDA)<ref>{{cite web |url=http://access.rdatoolkit.org/ |title=RDA Toolkit |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006032408/http://access.rdatoolkit.org/ |archive-date= 6 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 8 Februarie 2019 }}</ref> in nie, maar ook reëls wat spesifiek vir MARC geld en wat van sowel die Amerikaanse Library of Congress as die [[OCLC]], die Online Computer Library Center wat WorldCat saamstel en onderhou, beskikbaar is.<ref name="WorldCat">{{Webaanhaling|url=http://www.oclc.org/ca/en/worldcat/statistics/default.htm|title=WorldCat facts and statistics}}</ref>
MARC is oorspronklik gebruik om die skepping van fisiese kataloguskaarte te outomatiseer, maar sy gebruik het tot direkte toegang tot die MARC-rekenaarlêers tydens die soekproses ontwikkel.<ref name="Avram">{{cite book|last1=Avram|first1=Henriette D.|title=MARC, its history and implications|date=1975|publisher=Library of Congress|location=Washington D.C.|isbn=0844401765|pages=29-30|url=http://hdl.handle.net/2027/mdp.39015034388556|accessdate=17 Januarie 2019}}</ref>
OPAC's het die gebruik van tradisionele kaartformate vervang, omdat:<ref name="DESIDOC">{{Cite journal|last1=Husain|first1=Rashid|last2=Ansari|first2=Mehtab Alam|title=From Card Catalogue to Web OPACs|journal=DESIDOC Bulletin of Information Technology|date=Maart 2006|volume=26|issue=2|pages=41-47|doi=10.14429/dbit.26.2.3679|url=http://desidoc.drdo.gov.in/ojs/index.php/djlit/article/viewFile/3679/2091|accessdate=17 Januarie 2019|archive-date= 7 Februarie 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207093710/http://desidoc.drdo.gov.in/ojs/index.php/djlit/article/viewFile/3679/2091|url-status=dead}}</ref>
# Die aanlyn katalogus hoef nie fisies gerangskik te word nie. Die gebruiker kan die outeur, titel, sleutelwoord of sistematiese rangskikkingsvolgorde aktief kies.
# Die meeste aanlyn katalogusse vergemaklik die soek na enige woord in 'n titel of ander veld, en help so op meer maniere om 'n rekord te vind.
# Baie aanlyn katalogusse gebruik skakels tussen verskeie variante van 'n skrywer se naam.
# Die uitskakeling van papierkaarte het die inligting toegankliker gemaak vir baie mense met gestremdhede, soos gesiggestremdes , rolstoelgebruikers en diegene wat ly aan muf allergieë of ander papier- of bouverwante probleme.
# Fisiese stoorplek word aansienlik verminder.
# Opdatering is meer doeltreffend.
== Sien ook ==
* [[Dewey klassifikasiestelsel|Dewey Desimale Klassifikasie]]
* [[Gesagsbeheer]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Bronne ==
* Murray, Stuart (2009). ''The Library: An Illustrated History''. Chicago: Skypoint Publishing. {{ISBN|1602397066}}.
== Verdere leeswerk ==
* Joudrey, Daniel N.; Taylor, Arlene G.; Miller, David P. (2015). ''Introduction to Cataloging and Classification'' (11de uitg.). Santa Barbara, CA: Libraries Unlimited/ABC-CLIO. {{ISBN|978-1-59884-856-4}}.
* Chan, Lois Mai (2007). ''Cataloging and Classification: An Introduction'' (3de uitg.). Lanham: Scarecrow Press. {{ISBN|0810860007}}.
* {{Citation|last1=Morelon|first1=Régis|last2=Rashed|first2=Roshdi|title=''Encyclopedia of the History of Arabic Science''|publisher=Routledge|isbn=0-415-12410-7}}
* Library of Congress (2017). ''The Card Catalog: Books, Cards, and Literary Treasures''. Chronicle Books. {{ISBN|978-1452145402}}.
* Svenonius, Elaine (2009). ''The Intellectual Foundation of Information Organization'' (1ste MIT Press-slapbanduitgawe). Cambridge, Massachusetts: MIT Press. {{ISBN|9780262512619}}.
* Taylor, Archer (1986). ''Book Catalogues: Their Varieties and Uses''; 2de uitg., inleidings, regstellings en byvoegings deur W. P. Barlow, Jr. Winchester: St Paul's Bibliographies (1ste uitg.: Chicago: Newberry Library, 1957).
* Hanson, James C. M. (1908). ''Catalog Rules: Author and Title Entries''. Chicago: American Library Association.
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie|Library catalogs}}
* [http://www.ifla.org/VII/s13/pubs/isbdg.htm 'n Algemene oorsig van die ISBD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219001712/http://www.ifla.org/VII/s13/pubs/isbdg.htm |date=19 Desember 2008 }}
* [https://web.archive.org/web/20011111195356/http://faculty.quinnipiac.edu/libraries/tballard/webpacs.html Baie innoverende Webpacs]: aanlyn katalogusse met besonder goeie ontwerp of funksionaliteit
* [http://librariesaustralia.nla.gov.au Biblioteke Australië]: die Australiese nasionale bibliografiese katalogus van meer as 800 biblioteke
* [http://worldcat.org/ OCLC WorldCat]
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Biblioteke]]
[[Kategorie:Pages with unreviewed translations]]
jfrruv6zkegtd3k5ni400xipankntmf
Die Verhaal van Genji
0
252093
3373158
3362357
2026-11-16T12:49:55Z
InternetArchiveBot
131157
Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373158
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Genji emaki 01003 002.jpg|duimnael|Geskrewe teks uit die vroegste geïllustreerde handrol (12de eeu)]]
'''Die Verhaal van Genji''' (源氏物語 ''Genji monogatari'') is 'n klassieke werk van [[Japannese letterkunde]] wat die edelvrou, digter en hofdame [[Murasaki|Murasaki Shikibu]] in die vroeë jare van die 11de eeu, rondom die hoogtepunt van die Heian-tydperk, geskryf het. Dit is die eerste roman deur 'n vrou wat wêreldwyd erkenning verwerf het, en in Japan geniet dit 'n aansien soortgelyk aan dié van [[William Shakespeare|Shakespeare]] se werke in Engels.{{Sfn|Arntzen|2005|p=25}}
Die werk is 'n unieke uitbeelding van die lewenstyl van hoë hofgangers gedurende die Heian-tydperk. Dit is grotendeels in [[hiragana]], die Japannese fonetiese skrif, geskryf, in die volkstaalstyl wat destyds met vroue se skryfwerk verbind is, en nie in die [[Chinese karakter]]s (''[[kanji]]'') van die meer gesogte letterkunde nie. Die argaïese taal en die poëtiese en verwarrende styl maak dit vir die gemiddelde Japanner sonder toegewyde studie onleesbaar.<ref name="BMA" />{{Sfn|Shirane|1987|pp=xv-xvi}} Die oorspronklike manuskrip bestaan nie meer nie, maar daar is sowat 300 latere afskrifte. Akiko Yosano se vertaling in moderne Japannees het dit in die vroeë 20ste eeu weer toeganklik gemaak. In Engels is die eerste vertaling in 1882 gepoog, maar dit was van swak gehalte en onvolledig; ná Arthur Waley se byna volledige vertaling het Edward Seidensticker, Royall Tyler en Dennis Washburn die hele werk vertaal.
Hoofstukke 1-33 handel oor die jong lewe en liefdesavonture van Hikaru Genji, of "Stralende Genji", die seun van die [[Keiser van Japan|keiser]] en 'n laaggeplaasde byvrou. Om politieke redes verwyder die keiser hom uit die troonopvolging en maak hom 'n gewone burger deur hom die familienaam Minamoto te gee. Hoofstukke 34-41 vertel van Genji se oudag en dood, en hoofstukke 42-54 verskuif die aandag na sy kleinseun, Niou, en sy vermeende seun, Kaoru.
== Ontstaan en outeurskap ==
[[Lêer:Tosa Mitsuoki—Portrait of Murasaki Shikibu.jpg|duimnael|links|Murasaki Shikibu, deur Tosa Mitsuoki, wat in die 17de eeu 'n reeks illustrasies by ''Die Verhaal van Genji'' gemaak het]]
Murasaki se leeftyd het met die toppunt van die Fujiwara-familie se mag saamgeval.<ref name="Wawrytko" /> Fujiwara no Michinaga was in alles behalwe die naam die regent en die belangrikste politieke figuur van sy tyd, en daar word geglo dat Murasaki die karakter Genji deels op haar ervaring van Michinaga gegrond het.<ref name="Cheong" />
Hoeveel van die werk Murasaki self geskryf het, word al eeue lank betwis. Dit word algemeen aanvaar dat die verhaal teen 1021 in sy huidige vorm voltooi was, toe die skrywer van die ''Sarashina Nikki'' in haar dagboek oor haar vreugde geskryf het dat sy 'n volledige afskrif bekom het. Sy noem dat dit meer as 50 hoofstukke het en noem 'n karakter wat eers aan die einde van die werk verskyn; as ander skrywers naas Murasaki aan die verhaal gewerk het, was dit dus baie kort voor haar inskrywing klaar. Murasaki se eie dagboek verwys na die verhaal en pas selfs die naam "Murasaki", na die vroulike hoofkarakter, op haarself toe. Interne getuienis dui oortuigend daarop dat dié inskrywing in 1008 geskryf is, wat bevestig dat ten minste 'n deel van die verhaal toe al beskikbaar was.<ref name="Bowring" />
Akiko Yosano, wat die eerste moderne Japannese vertaling gemaak het, het geglo dat Murasaki net hoofstukke 1 tot 33 geskryf het, en dat haar dogter, Daini no Sanmi, hoofstukke 35 tot 54 geskryf het. Ander geleerdes twyfel ook oor die outeurskap van hoofstukke 42 tot 54, veral hoofstuk 44, wat kontinuïteitsfoute bevat terwyl sulke foute elders in die boek skaars is. Volgens Royall Tyler het rekenaarontleding "statisties beduidende" stylverskille tussen hoofstukke 45-54 en die res, en ook tussen die vroeë hoofstukke onderling, aan die lig gebring.<ref name="Tyler" />
Of die skielike einde van die verhaal bedoel was, word ook betwis. Arthur Waley, wat byna die hele werk in Engels vertaal het, het geglo dat die werk soos dit oorgelewer is, voltooi was. Ivan Morris, skrywer van ''The World of the Shining Prince'', het daarenteen geglo dat dit onvoltooid is en dat latere hoofstukke ontbreek.<ref name="Inoue" /> Edward Seidensticker het gemeen dat Murasaki geen beplande struktuur met 'n einde gehad het nie, maar eenvoudig sou aanhou skryf het solank sy kon.<ref name="Seidensticker1976" />
== Inhoud ==
[[Lêer:Genji emaki Yomogiu.JPG|duimnael|Hoofstuk 15, ''Yomogiu'' ("'n Wildernis van onkruid"): 'n toneel uit die geïllustreerde handrol uit die 12de eeu, die ''Genji Monogatari Emaki'', in die Tokugawa-kunsmuseum]]
[[Lêer:Genji emaki YOKOBUE.jpg|duimnael|Hoofstuk 37, ''Yokobue'' ("Die fluit")]]
Genji se moeder sterf toe hy drie jaar oud is, en die keiser kan haar nie vergeet nie. Hy hoor later van Fujitsubo, 'n prinses van die vorige keiser wat na sy oorlede byvrou lyk, en neem haar as een van sy vroue. Genji het haar eers as stiefmoeder lief, maar later as vrou, en die twee raak op mekaar verlief. Gefrustreer deur dié verbode liefde en op slegte voet met sy eie vrou, Aoi, knoop Genji die een liefdesverhouding ná die ander aan. Dié verhoudings bevredig hom nie: meestal word sy toenadering afgewys, sterf sy minnares skielik of raak hy verveeld.
In Kitayama, 'n landelike heuwelagtige gebied noord van [[Kioto]], vind Genji 'n pragtige tienjarige meisie, Murasaki, wat 'n niggie van Fujitsubo is. Hy ontvoer haar uiteindelik na sy eie paleis en voed haar op om soos Fujitsubo, sy vroulike ideaal, te word. Intussen ontmoet hy Fujitsubo in die geheim, en sy baar sy seun, Reizei. Almal behalwe die twee minnaars glo dat die keiser die vader is. Die seun word later kroonprins en Fujitsubo keiserin, maar die twee sweer om die kind se ware afkoms geheim te hou.
Genji en Aoi versoen. Sy baar 'n seun maar sterf kort daarna, en Genji vind troos by Murasaki, met wie hy trou. Genji se vader, die keiser, sterf en word deur sy seun Suzaku opgevolg, wie se moeder, Kokiden, saam met die oorlede keiser se politieke vyande die mag aan die hof oorneem. Dan word Genji en Oborozukiyo, 'n byvrou van keiser Suzaku, betrap terwyl hulle in die geheim ontmoet. Die keiser vind Genji se avonture vermaaklik, maar is verplig om sy halfbroer te straf en verban hom na Suma in die landelike Harima-provinsie, vandag deel van [[Kobe]] in die [[Hyogo-prefektuur]]. Daar onthaal 'n welgestelde man, bekend as die Akashi-novise, vir Genji, en Genji knoop 'n verhouding met die man se dogter aan. Sy baar Genji se enigste dogter, wat later keiserin sou word.
In die hoofstad word keiser Suzaku deur drome van sy oorlede vader gepla, en iets begin sy oë aantas. Kokiden word siek, wat haar invloed op die troon verswak, en die keiser gee bevel dat Genji begenadig word. Genji keer na Kioto terug. Reizei, sy seun by Fujitsubo, word keiser. Die nuwe keiser weet dat Genji sy ware vader is, en hy verhef Genji tot die hoogste moontlike rang.
Toe Genji 40 word, begin sy lewe agteruitgaan. Sy politieke status bly dieselfde, maar sy liefdes- en gevoelslewe kwyn geleidelik. Hy trou met nog 'n vrou, die Derde Prinses. Genji se neef Kashiwagi verkrag haar later, en sy baar Kaoru, wat net soos Reizei wettig as Genji se seun bekend staan. Die nuwe huwelik verander Genji se verhouding met Murasaki, wat die wens uitgespreek het om 'n non te word, maar Genji het dit geweier.
Murasaki sterf. In die volgende hoofstuk, ''Maboroshi'' ("Illusie"), oordink Genji hoe verganklik die lewe is. Die hoofstuk daarna, ''Kumogakure'' ("In die wolke verdwyn"), is leeg, maar suggereer Genji se dood.
Hoofstukke 45-54 staan as die "Uji-hoofstukke" bekend. Hulle volg Kaoru en sy beste vriend, Niou, 'n keiserlike prins en die seun van Genji se dogter, wat nou keiserin is nadat Reizei van die troon afstand gedoen het. Kaoru staan as Genji se seun bekend, maar is eintlik by Genji se neef verwek. Die hoofstukke handel oor die wedywering tussen Kaoru en Niou om verskeie dogters van 'n keiserlike prins wat in Uji, 'n entjie van die hoofstad af, woon. Die verhaal eindig skielik, met Kaoru wat wonder of Niou sy voormalige geliefde vir hom wegsteek. Kaoru is al die eerste [[antiheld]] in die letterkunde genoem.<ref name="Seidensticker1976" />{{Rp|xi}}
== Struktuur ==
Die roman word tradisioneel in drie dele verdeel. Die eerste twee handel oor Genji se lewe, en die laaste oor die vroeë jare van twee van sy vernaamste afstammelinge, Niou en Kaoru. Daarbenewens is daar verskeie kort oorgangshoofstukke wat gewoonlik apart gegroepeer word en waarvan die outeurskap soms bevraagteken word.
# Genji se opkoms en val
## Jeug, hoofstukke 1-33: liefde, romanse en ballingskap
## Sukses en terugslae, hoofstukke 34-41: 'n smaak van mag en die dood van sy geliefde vrou
# Die oorgang, hoofstukke 42-44: baie kort episodes ná Genji se dood
# Uji, hoofstukke 45-54: Genji se amptelike en geheime afstammelinge, Niou en Kaoru
Dit is nie seker wanneer die hoofstukke hul titels gekry het nie. Vroeë verwysings na die verhaal noem hoofstuknommers of gee ander titels vir sommige hoofstukke, wat daarop kan dui dat die titels later bygevoeg is. Die titels is grotendeels aan poësie ontleen wat in die teks aangehaal word, of aan toespelings op karakters. Die 54ste en laaste hoofstuk, "Die drywende droombrug", word deur sommige moderne geleerdes as 'n afsonderlike deel van die Uji-deel beskou. Dit lyk asof dit die verhaal van die vorige hoofstukke voortsit, maar dit is die enigste hoofstuk waarvan die titel nie duidelik na iets in die teks verwys nie, al kan dit wees omdat die hoofstuk onvoltooid is.
[[Lêer:Ch5 wakamurasaki.jpg|duimnael|Hoofstuk 5, ''Wakamurasaki'' ("Jong Murasaki"), deur Tosa Mitsuoki]]
[[Lêer:Genji emaki azumaya.jpg|duimnael|Hoofstuk 50, ''Azumaya'' ("Die oostelike huisie"), uit die 12de-eeuse handrol in die Tokugawa-kunsmuseum]]
{| class="wikitable"
! Nr. !! Japannees !! Romanisering !! Betekenis
|-
| 1 || 桐壺 || ''Kiritsubo'' || Die Paulownia-paviljoen
|-
| 2 || 帚木 || ''Hahakigi'' || Die besemboom
|-
| 3 || 空蝉 || ''Utsusemi'' || Die sonbesiedop
|-
| 4 || 夕顔 || ''Yūgao'' || Aandgesigte
|-
| 5 || 若紫 || ''Wakamurasaki'' || Jong Murasaki
|-
| 6 || 末摘花 || ''Suetsumuhana'' || Die saffloer
|-
| 7 || 紅葉賀 || ''Momiji no Ga'' || Onder die herfsblare
|-
| 8 || 花宴 || ''Hana no En'' || Die kersiebloeiselfees
|-
| 9 || 葵 || ''Aoi'' || Aoi
|-
| 10 || 賢木 || ''Sakaki'' || Die heilige boom
|-
| 11 || 花散里 || ''Hana Chiru Sato'' || Vallende blomme
|-
| 12 || 須磨 || ''Suma'' || Suma
|-
| 13 || 明石 || ''Akashi'' || Akashi
|-
| 14 || 澪標 || ''Miotsukushi'' || Kanaalboeie
|-
| 15 || 蓬生 || ''Yomogiu'' || 'n Wildernis van onkruid
|-
| 16 || 関屋 || ''Sekiya'' || By die pas
|-
| 17 || 絵合 || ''E Awase'' || Die skilderywedstryd
|-
| 18 || 松風 || ''Matsukaze'' || Wind in die dennebome
|-
| 19 || 薄雲 || ''Usugumo'' || Wolkslierte
|-
| 20 || 朝顔 || ''Asagao'' || Die oggendglorie
|-
| 21 || 乙女 || ''Otome'' || Die maagde
|-
| 22 || 玉鬘 || ''Tamakazura'' || Die rankkrans
|-
| 23 || 初音 || ''Hatsune'' || Die eerste lied van die jaar
|-
| 24 || 胡蝶 || ''Kochō'' || Skoenlappers
|-
| 25 || 螢 || ''Hotaru'' || Vuurvliegies
|-
| 26 || 常夏 || ''Tokonatsu'' || Wilde angelier
|-
| 27 || 篝火 || ''Kagaribi'' || Fakkels
|-
| 28 || 野分 || ''Nowaki'' || Die tifoon
|-
| 29 || 行幸 || ''Miyuki'' || Die keiserlike uitstappie
|-
| 30 || 藤袴 || ''Fujibakama'' || Pers broek
|-
| 31 || 真木柱 || ''Makibashira'' || Die sipreshoutpilaar
|-
| 32 || 梅枝 || ''Umegae'' || 'n Pruimtak
|-
| 33 || 藤裏葉 || ''Fuji no Uraba'' || Nuwe bloureënblare
|-
| 34 || 若菜上 || ''Wakana: Jō'' || Lentelote I
|-
| 35 || 若菜下 || ''Wakana: Ge'' || Lentelote II
|-
| 36 || 柏木 || ''Kashiwagi'' || Die eikeboom
|-
| 37 || 横笛 || ''Yokobue'' || Die fluit
|-
| 38 || 鈴虫 || ''Suzumushi'' || Die kriek
|-
| 39 || 夕霧 || ''Yūgiri'' || Aandnewel
|-
| 40 || 御法 || ''Minori'' || Die Wet
|-
| 41 || 幻 || ''Maboroshi'' || Die siener
|-
| – || 雲隠 || ''Kumogakure'' || In die wolke verdwyn
|-
| 42 || 匂宮 || ''Niō Miya'' || Die geurige prins
|-
| 43 || 紅梅 || ''Kōbai'' || Rooi pruimbloeisels
|-
| 44 || 竹河 || ''Takekawa'' || Bamboesrivier
|-
| 45 || 橋姫 || ''Hashihime'' || Die brugmeisie
|-
| 46 || 椎本 || ''Shii ga Moto'' || Onder die eik
|-
| 47 || 総角 || ''Agemaki'' || Driebladknope
|-
| 48 || 早蕨 || ''Sawarabi'' || Varingspruite
|-
| 49 || 宿木 || ''Yadorigi'' || Die klimop
|-
| 50 || 東屋 || ''Azumaya'' || Die oostelike huisie
|-
| 51 || 浮舟 || ''Ukifune'' || 'n Dryfbootjie
|-
| 52 || 蜻蛉 || ''Kagerō'' || Die eendagsvlieg
|-
| 53 || 手習 || ''Tenarai'' || Skryfoefening
|-
| 54 || 夢浮橋 || ''Yume no Ukihashi'' || Die drywende droombrug
|}
Die bykomende hoofstuk tussen 41 en 42 in sommige manuskripte, ''Kumogakure'', bestaan net uit 'n titel en is waarskynlik bedoel om Genji se dood op te roep. Sommige geleerdes vermoed dat daar vroeër 'n hoofstuk tussen 1 en 2 was wat karakters bekendgestel het wat in die boek soos dit nou is, baie skielik verskyn. Latere skrywers het bykomende hoofstukke geskryf, meestal tussen 41 en 42 of ná die einde.
== Taal en styl ==
Omdat die werk geskryf is om die Japannese hof van die 11de eeu te vermaak, bied dit moderne lesers heelwat probleme. Murasaki se taal, die hof-Japannees van die Heian-tydperk, was sterk verbuig en het 'n baie komplekse grammatika gehad.<ref name="Omniglot" /><ref name="Cartwright" />
Byna geen karakter kry in die oorspronklike teks 'n eksplisiete naam nie. Die verteller verwys na mans gewoonlik volgens hul rang of amp, soos "die Minister van Links", en na vroue dikwels volgens die kleur van hul klere, die woorde wat by 'n ontmoeting gebruik is of die rang van 'n vooraanstaande manlike familielid. Omdat die benaming verander namate die verhaal vorder, word een karakter van hoofstuk tot hoofstuk anders genoem. Volgens die hofgebruike van die Heian-tydperk sou dit onaanvaarbaar familiêr en bot gewees het om iemand se voornaam vrylik te noem. Moderne lesers en vertalers gebruik verskeie byname om die talle karakters uit mekaar te hou.
In die Heian-tydperk het ''monogatari'' prosafiksie in die destydse volkstaal beteken. Dit was 'n genre net vir vroue en kinders wat nie Chinees, die amptelike taal van die regering en godsdiens, kon lees nie.{{Sfn|Shirane|1987|pp=xv-xvi}} ''Genji'' is grotendeels in [[kana]], spesifiek hiragana, geskryf en nie in kanji nie.<ref name="LoC" /> Om in kanji te skryf, was destyds 'n manlike bedrywigheid.<ref name="RRCHNM" /><ref name="AsianAbsolute" /> Vroue was gewoonlik diskreet wanneer hulle kanji gebruik het en het hulle meestal tot inheemse Japannese woorde (''yamato kotoba'') beperk.
Gedigte speel 'n belangrike rol in die gesprekke.<ref name="Yoda" /> Om 'n klassieke gedig na die omstandighede aan te pas of te herformuleer, is in die Heian-hoflewe verwag en het dikwels gedien om bedekte toespelings oor te dra. Die gedigte in die ''Genji'' is dikwels in die klassieke Japannese ''tanka''-vorm. Baie van die gedigte was aan die beoogde lesers bekend, sodat gewoonlik net die eerste paar reëls gegee word en die leser self die gedagte moet voltooi.
== Manuskripte ==
Murasaki Shikibu se oorspronklike manuskrip bestaan nie meer nie. Dit is in "konsertina"- of "orihon"-styl gemaak: verskeie velle papier is aanmekaar geplak en afwisselend in een rigting en dan die ander gevou.<ref name="Lyons" /> Volgens Ikeda Kikan bestaan daar sowat 300 latere afskrifte, met verskille tussen elkeen. Murasaki het dikwels na vroeë manuskripte teruggegaan en dit gewysig, wat afwykings van vroeëre afskrifte veroorsaak het.{{Sfn|Yamagishi|1958|p=14}}
Die manuskripte word in drie kategorieë ingedeel: ''Kawachibon'' (河内本), ''Aobyōshibon'' (青表紙本) en ''Beppon'' (別本).{{Sfn|Yamagishi|1958|pp=14-16}}<ref name="NKBD" /> In die 13de eeu het Minamoto no Chikayuki en Fujiwara Teika twee groot pogings aangewend om die uiteenlopende manuskripte te redigeer. Chikayuki se weergawe, die ''Kawachibon'', is van 1236 tot 1255 ingrypend gewysig. Teika s'n, die ''Aobyōshibon'', is meer konserwatief geredigeer en word beskou as nader aan die oorspronklike. Albei het as grondslag vir talle latere afskrifte gedien. Die ''Beppon'' omvat al die ander manuskripte: ouer maar onvolledige manuskripte, gemengde manuskripte wat van albei afgelei is, en kommentare.
Op 10 Maart 2008 is aangekondig dat 'n manuskrip uit die laat Kamakura-tydperk (1192-1333) in Kioto gevind is, met die sesde hoofstuk, ''Suetsumuhana'', oor 65 bladsye.<ref name="Sankei2008a" /><ref name="Yomiuri2008a" /> Die meeste oorblywende manuskripte berus op afskrifte van Teika se weergawe, maar hierdie een behoort tot 'n ander lyn en is nie deur Teika beïnvloed nie. Volgens die geleerdes wat dit ondersoek het, is dit 'n kosbare vonds omdat manuskripte uit die Kamakura-tydperk so skaars is, en toon dit dat manuskripte buite Teika se lyn in dié tydperk gelees is.
Op 29 Oktober 2008 het die Konan-vroueuniversiteit aangekondig dat 'n manuskrip uit die middel van die Kamakura-tydperk gevind is, met die 32ste hoofstuk, ''Umegae''.<ref name="Umegae Jōnan" /><ref name="Sankei2008b" /><ref name="Mainichi2008" /> Dit is erken as die oudste bestaande afskrif van dié hoofstuk en dateer uit tussen 1240 en 1280. Die manuskrip van 74 bladsye word by die ''Beppon'' ingedeel en verskil op minstens vier plekke van die ''Aobyōshi''-manuskripte, wat die "moontlikheid laat ontstaan dat die inhoud nader aan Murasaki Shikibu se onontdekte oorspronklike manuskrip is".<ref name="Umegae Jōnan" />
Op 9 Oktober 2019 is aangekondig dat 'n oorspronklike afskrif van Teika se ''Aobyōshibon'' in [[Tokio]] gevind is, by die huis van die huidige hoof van die Okochi-Matsudaira-familie, wat eens die Yoshida-domein bestuur het. Dit bevat die vyfde hoofstuk, ''Wakamurasaki'', en is die oudste weergawe van dié hoofstuk. Die blou ink wat kenmerkend van Teika se manuskripte is, en handskrifontleding het bevestig dat Teika dit geskryf het, wat dit een van die vyf bekende oorspronklike weergawes van die ''Aobyōshibon'' maak.<ref name="Asahi2019" />
== Geïllustreerde rolle ==
[[Lêer:Brooklyn Museum - Scene from the Tale of Genji - overall.jpg|duimnael|upright=0.75|links|Hangrol met 'n toneel uit ''Genji'' in ink en bladgoud, uit die laat 16de of vroeë 17de eeu]]
Talle illustrasies van tonele uit ''Genji'' is gemaak, veral 'n handrol uit die 12de eeu, die ''Genji Monogatari Emaki'', met geïllustreerde tonele en handgeskrewe ''sōgana''-teks. Dit is die vroegste bestaande voorbeeld van 'n Japannese "prentrol", 'n versameling illustrasies en [[kalligrafie]] van 'n enkele werk. Die oorspronklike het vermoedelik uit 10 tot 20 rolle bestaan en al 54 hoofstukke gedek. Die oorblywende stukke bevat net 19 illustrasies en 65 bladsye teks, plus nege bladsye fragmente, na raming 15% van die oorspronklike.
Die Tokugawa-kunsmuseum in [[Nagoja]] besit drie van die rolle, wat in die Owari-tak van die Tokugawa-familie oorgelewer is, en een rol wat die Hachisuka-familie bewaar het, is nou in die Gotoh-museum in Tokio. Die rolle is as Nasionale Skatte van Japan aangewys. Hulle is so broos dat hulle gewoonlik nie in die openbaar vertoon word nie; sedert 2001 word die rolle in die Tokugawa-museum elke jaar in November vir sowat 'n week uitgestal. 'n Groot fotografiese reproduksie met Engelse vertaling is in 1971 in 'n beperkte oplaag deur Kodansha International uitgegee.<ref name="Morris1971" />
Ander bekende geïllustreerde rolle van ''Genji'' is deur Tosa Mitsuoki (1617-1691) geskilder. Sy skilderye sluit noukeurig by die Heian-styl van die 12de-eeuse rolle aan en is volledig. Die verhaal was ook 'n gewilde onderwerp vir ''ukiyo-e''-afdrukke uit die Edo-tydperk.
== Lesers en vertalings ==
=== In Japan ===
Omdat ''Die Verhaal van Genji'' in 'n argaïese hoftaal geskryf is, was dit 'n eeu ná die voltooiing al moeilik om sonder gespesialiseerde studie te lees. Geannoteerde en geïllustreerde weergawes het reeds in die 12de eeu bestaan.<ref name="Economist" /> Eers in die vroeë 20ste eeu het die digter Akiko Yosano dit in moderne Japannees vertaal.<ref name="NDL" /> Vertalings in moderne Japannees het die werk makliker leesbaar gemaak, al het hulle sommige betekenisse verander, en hulle het die karakters name gegee, gewoonlik die tradisionele name wat geleerdes gebruik. Dit lei tot anachronismes: Genji se eerste vrou word byvoorbeeld Aoi genoem omdat sy as die dame van die hoofstuk ''Aoi'' bekend staan, waarin sy sterf. Die romanskrywers Jun'ichirō Tanizaki en Fumiko Enchi het ook vertalings gemaak.
Weens die kulturele verskille lees selfs Japannese lesers dikwels 'n geannoteerde weergawe. Romanskrywers soos Seiko Tanabe, Jakucho Setouchi<ref name="Metropolis" /><ref name="Time2001" /> en Osamu Hashimoto het geannoteerde weergawes gemaak.
=== In ander tale ===
Behalwe in moderne Japannees is die werk onder meer in die volgende tale vertaal:
{| class="wikitable"
! Taal !! Vertaler !! Jaar !! Opmerkings
|-
| [[Fins]] || Kai Nieminen || 2025 || ''Genjin tarina'', twee volumes. Martti Turunen en Kai Nieminen (gedigte) het die vertaling in die 1980's begin.
|-
| [[Frans]] || René Sieffert || 1977 || ''Le Dit du Genji''
|-
| [[Duits]] || Herberth E. Herlitschka || 1937 || ''Die Geschichte vom Prinzen Genji'', twee volumes, uit Waley se Engelse vertaling vertaal
|-
| Duits || Oscar Benl || 1966 || ''Die Geschichte vom Prinzen Genji''
|-
| [[Hindi]] || Chabinātha Pāṇḍeya || 1957 ||
|-
| [[Italiaans]] || Maria Teresa Orsi || 2012 || ''La storia di Genji'', die eerste Italiaanse vertaling uit die Japannees eerder as uit Waley, met al 54 hoofstukke
|-
| [[Koreaans]] || Yu Chŏng || 1982 ||
|-
| [[Russies]] || Tatiana Sokolova-Deliussina || 1993 || ''Повесть о Гэндзи'', vier volumes en 'n aanhangsel
|-
| [[Spaans]] || Fernando Gutiérrez || 1992 || ''Genji Monogatari: Romance de Genji''
|-
| [[Oekraïens]] || Ivan Dziub || 2018-2022 || ''Повість про Ґендзі'', drie volumes
|-
| [[Oerdoe]] || Sayyid Iḥtishām Ḥusain || 2020 ||
|}
=== In Engels ===
Die vernaamste Engelse vertalings verskil van mekaar en weerspieël die keuses van die vertaler en die tyd waarin hulle gemaak is. Elkeen word na sy vertaler genoem, soos "die Waley-''Genji''".
{| class="wikitable"
! Jaar !! Vertaler !! Omvang en kenmerke
|-
| 1882 || Suematsu Kenchō || Die eerste Engelse vertaling, met sewentien van die hoofstukke. Dit word as swak beskou en word vandag selde gelees.<ref name="Clements" /><ref name="Murakami" />
|-
| 1925-1933 || Arthur Waley || Ses volumes met al die hoofstukke behalwe die 38ste.<ref name="WaleyTimes" /> Dit is destyds gretig ontvang; ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' het geskryf dat dit "merkwaardig moderne sosiale satire met groot vertelkuns" verbind.<ref name="w1928" /> Dit word as 'n groot prestasie vir sy tyd beskou<ref name="w1933" /> en word steeds wyd gelees,<ref name="Midorikawa" /> hoewel puriste Waley se veranderinge aan die oorspronklike en sy vrye vertaalwyse gekritiseer het.<ref name="Takatsuka" />
|-
| 1976 || Edward Seidensticker || Die eerste volledige vertaling, wat Waley se tekortkominge wou regstel. Dit volg die oorspronklike inhoud strenger, maar neem ter wille van leesbaarheid sekere vryhede; die meeste karakters word byvoorbeeld by die naam genoem.<ref name="Seidensticker1976" /> In 2008 is 'n [[braille]]-weergawe van 4 400 bladsye voltooi, die werk van vyf huisvroue uit Setagaya in Tokio wat vyf jaar lank vrywillig daaraan gewerk het. Dit is aan die Japannese Braillebiblioteek en die [[Biblioteek van die VSA-kongres]] geskenk.<ref name="Braille" />
|-
| 1994 || Helen Craig McCullough || 'n Keuse uit tien hoofstukke, saam met uittreksels uit ''The Tale of the Heike'', vir Stanford University Press
|-
| 2001 || Royall Tyler || Streef na getrouheid aan die oorspronklike in inhoud sowel as vorm.<ref name="Tyler" /><ref name="Tyler2009" /> Meer omvattende verklarende voetnote en kommentaar oor die poëtiese toespelings en kulturele aspekte as die vorige vertalings. Soos in die 11de-eeuse teks identifiseer Tyler die meeste karakters volgens hul titels. In ''[[The New York Times]]'' het Janice Nimura dit "wonderlik suggestief van die oorspronklike, [maar] soms moeilik om te volg" genoem.<ref name="Nimura" /> Volgens Michael Wood weerstaan Tyler die groot versoeking van 'n vertaler om die onuitgesprokene uit te spreek.<ref name="Wood" />
|-
| 2015 || Dennis Washburn || Skei die gedigte van die prosa en sit innerlike gedagtes in kursief. Dit is meer omstrede as Tyler s'n ontvang; die meeste kritiek was teen die oorverduideliking van die teks en die moderne spreektaal gemik.<ref name="Buruma" />
|}
Machiko Midorikawa merk op dat onlangse vertalers uit klassieke Japannees probeer het om meer te bewaar van wat vir Engelse lesers eens vreemd gelyk het.<ref name="Midorikawa" /> In 2025 het 'n span aan die Universiteit van Boston genjipoems.org begin, wat die Engelse vertalings van die werk se gedigte digitaliseer, uit die volledige vertalings van Waley, Seidensticker, Tyler en Washburn sowel as Edwin Cranston se vertaling van die gedigte uit 2006.<ref name="Bouranova" />
== Ontvangs en nalatenskap ==
[[Lêer:2000 Yen Murasaki Shikibu.jpg|duimnael|'n 2 000-jen-banknoot met ''Die Verhaal van Genji'' en Murasaki Shikibu regs in die hoek]]
''Die Verhaal van Genji'' is 'n belangrike werk van die wêreldletterkunde. Dit word vir sy interne samehang, sielkundige uitbeelding en karakterisering geprys. [[Jorge Luis Borges]] is een van die moderne skrywers wat dit as inspirasie noem. Volgens hom is dit in Arthur Waley se vertaling "met 'n byna wonderbaarlike natuurlikheid geskryf", en wat die leser interesseer, is "nie die eksotisme nie, maar die menslike passies van die roman". Hy noem dit 'n sielkundige roman en beveel dit by sy lesers aan.<ref name="Borges" />
Die werk word dikwels "die eerste [[roman]]" genoem,<ref name="TylerPenguin" />{{Rp|i-ii, xii}} maar daaroor is daar heelwat debat. Ander tekste wat ouer as ''Genji'' is, soos die [[Sanskrit]]-werk ''Kādambari'' uit die 7de eeu of die Griekse en Romeinse romans uit die klassieke oudheid, soos ''Daphnis en Chloë'' en die ''Satyricon'', word as romans beskou, en dit word betwis of ''Genji'' hoegenaamd as 'n roman beskou kan word. Volgens Ivan Morris kwalifiseer die sielkundige insig, kompleksiteit en eenheid van die werk dit as roman, terwyl dieselfde maatstawwe ouer prosafiksie diskwalifiseer.<ref name="Morris1964" /> Verwante aansprake, soos dat ''Genji'' die "eerste sielkundige roman" of "[[historiese roman]]" is, of "die eerste roman wat steeds as klassiek beskou word", omseil moontlik dié debat.<ref name="TylerPenguin" />{{Rp|xxvi}} Kritici beskryf ''Genji'' egter byna deurgaans as die oudste, eerste of grootste roman in die Japannese letterkunde.<ref name="Bryan" /><ref name="Kokusai" /> Selfs in Japan word die aanspraak op die eerste plek nie algemeen aanvaar nie: die effens ouer ''Ochikubo Monogatari'', waarvan die skrywer onbekend is, is al as die "wêreld se eerste vollengte-roman" voorgestel.{{Sfn|Kato|1979|pp=160, 163}}
Die Bank van Japan het ter ere van Murasaki 'n 2 000-[[jen]]-banknoot met 'n toneel uit die roman, gegrond op die 12de-eeuse handrol, uitgereik. Omdat 'n inskrywing van 1 November 1008 in Murasaki se dagboek die oudste datum is waarop na die verhaal verwys word, is 1 November as die amptelike dag vir die viering van Japannese klassieke aangewys. Volgens die wet op Klassiekedag sluit die "klassieke" nie net letterkunde in nie, maar ook 'n wye reeks kunste soos musiek, beeldende kuns, tradisionele uitvoerende kunste, vermaak en leefkunste soos die teeseremonie en blommerangskikking.<ref name="MEXT" />
Die hoofstukname het 'n sentrale element van Genjikō geword, 'n [[wierook]]spel wat deel was van die breër ''monkō''-praktyk onder die adel. Spelers moes die geure van vyf wierookmonsters pas sonder dat hulle die name van die monsters geken het. Elke moontlike kombinasie is met 'n simbool, 'n ''genji-mon'', verbind wat 'n hoofstuk uit die verhaal verteenwoordig het.<ref name="JapanEnc" />
== Verwerkings ==
Talle werke is van ''Die Verhaal van Genji'' afgelei, onder meer verskeie televisiedramas en minstens vyf [[manga]]-verwerkings.<ref name="UCLA" /> Die belangrikste verwerkings is:
{| class="wikitable"
! Jaar !! Medium !! Maker !! Opmerkings
|-
| 1951 || [[Rolprent]] || Kōzaburō Yoshimura || ''The Tale of Genji''
|-
| 1966 || Rolprent || Tetsuji Takechi<ref name="Shirane2008" /> ||
|-
| 1980 || Manga || Waki Yamato || ''Asaki Yume Mishi''
|-
| 1981 || [[Teater]] || Takarazuka Revue ||
|-
| 1987 || [[Anime]]film || Gisaburō Sugii || ''The Tale of Genji''; dek net die eerste 12 hoofstukke en voeg sielkundige beweegredes by wat nie in die roman eksplisiet is nie
|-
| 1987 || Rolprent || Paulo Rocha || ''O Desejado ou As montanhas da lua''
|-
| 1988 || Manga || Miyako Maki || ''Genji Monogatari''; het in 1989 die Shogakukan-mangaprys gewen<ref name="ShogakukanAward" />
|-
| 1989 || Teater || Takarazuka Revue ||
|-
| 2000 || [[Opera]] || Miki Minoru ||
|-
| 2001 || Rolprent || || ''Sennen no Koi Story of Genji''
|-
| 2009 || Animereeks || Osamu Dezaki || ''Genji Monogatari Sennenki''
|-
| 2011 || Rolprent || || ''Genji Monogatari: Sennen no Nazo''
|-
| 2015 || Teater || Takarazuka Revue || Die aktrise Asumi Rio het die Kunstefeesprys vir haar vertolking van Genji ontvang.
|-
| 2022 || Manga in Engels || Ai Takita en Sean Michael Wilson || ''Lady Murasaki's Tale of Genji''
|}
== Verwysings ==
{{Verwysings|verwysings=
<ref name="Lyons">{{cite book|last1=Lyons|first1=Martyn|title=Books: A Living History|date=2011|publisher=J. Paul Getty Museum|location=Los Angeles|pages=30}}</ref>
<ref name="BMA">{{cite book|last=Birmingham Museum of Art|title=Birmingham Museum of Art : guide to the collection|year=2010|publisher=Birmingham Museum of Art|location=[Birmingham, Ala]|isbn=978-1-904832-77-5|pages=49|url=http://artsbma.org}}</ref>
<ref name="Wawrytko">{{Verwys boek|van=Wawrytko|voornaam=Sandra A.|hoofstuk=Murasaki Shikibu of Japan 紫式部 Circa 978–Circa 1000|titel=Women Philosophers from Non-western Traditions: The First Four Thousand Years|reeks=Women in the History of Philosophy and Sciences|volume=19|redakteur-van=Waithe|redakteur-voornaam=Mary Ellen|redakteur-van2=Boos Dykeman|redakteur-voornaam2=Therese|url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28563-9_12|datum=2023|uitgewer=Springer International Publishing|plek=Cham|isbn=978-3-031-28562-2|bladsye=245-269|taal=en|doi=10.1007/978-3-031-28563-9_12}}</ref>
<ref name="Cheong">{{Verwys vaktydskrif|van=Cheong|voornaam=Soonboon|datum=November 2011|titel=パトロンとしての藤原道長 ―『紫式部日記』を主軸にして―|vertaalde-titel=Fujiwara no Michinaga as a Patron: The Main Shaft in "Murasaki Shikibu's Diary"|url=http://www.kci.go.kr/kciportal/landing/article.kci?arti_id=ART001606458|vaktydskrif=Journal of Japanese Culture|taal=ja|volume=51|bladsye=147-164|doi=10.21481/jbunka..51.201111.147|doi-toegang=vry|issn=1226-3605|via=Korea Open Access Journals}}</ref>
<ref name="Bowring">''The Diary of Lady Murasaki'', red. Richard Bowring, Penguin Classics, 2005, bl. 31, nota 41. In sy inleiding bespreek Bowring die datering, wat in elk geval deur die meeste gesaghebbendes aanvaar word. Royall Tyler vestig in sy uitgawe van die ''Tale of Genji'' ook die aandag op die inskrywing in Murasaki Shikibu se dagboek: sien die Penguin Books-uitgawe, 2003, inleiding, bl. xvii.</ref>
<ref name="Tyler">{{Verwys boek|outeur=Murasaki Shikibu|vertaler=Royall Tyler|titel=The Tale of Genji|uitgewer=Viking|plek=New York|jaar=2001}}</ref>
<ref name="Tyler2009">{{Verwys boek|van=Tyler|voornaam=Royall|titel=The Disaster of the Third Princess: Essays on The Tale of Genji|uitgewer=National Library of Australia|jaar=2009}}</ref>
<ref name="Inoue">{{Verwys vaktydskrif|van=Inoue|voornaam=Eimei|datum=1972|titel=Arthur Waley's Last Views on The Tale of Genji|url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/hikaku/15/0/15_14/_article|vaktydskrif=Hikaku Bungaku: Journal of Comparative Literature|volume=15|bladsye=14-24|doi=10.20613/hikaku.15.0_14}}</ref>
<ref name="Seidensticker1976">{{Verwys boek|outeur=Murasaki Shikibu|vertaler-van=Seidensticker|vertaler-voornaam=Edward G.|titel=The Tale of Genji|url=http://archive.org/details/taleofgenji0001mura_d1j8|volume=1|jaar=1976|uitgewer=Tuttle|isbn=978-4-8053-0919-3|via=Internet Archive}}</ref>
<ref name="Omniglot">{{Verwys web|titel=Japanese language and script|url=https://www.omniglot.com/writing/japanese.htm|besoekdatum=15 Augustus 2023|webwerf=Omniglot|argiefdatum=15 Desember 2017|argief-url=https://web.archive.org/web/20171215113154/http://www.omniglot.com/writing/japanese.htm|url-status=lewend}}</ref>
<ref name="Cartwright">{{Verwys web|van=Cartwright|voornaam=Mark|titel=Tale of Genji|url=https://www.worldhistory.org/Tale_of_Genji/|besoekdatum=15 Augustus 2023|webwerf=World History Encyclopedia|taal=en|argiefdatum=15 Augustus 2023|argief-url=https://web.archive.org/web/20230815214600/https://www.worldhistory.org/Tale_of_Genji/|url-status=lewend}}</ref>
<ref name="LoC">{{Verwys web|titel=The Tale of Genji.|url=https://www.loc.gov/item/2021666121/|besoekdatum=15 Augustus 2023|webwerf=Library of Congress|argiefdatum=15 Augustus 2023|argief-url=https://web.archive.org/web/20230815220101/https://www.loc.gov/item/2021666121/|url-status=lewend}}</ref>
<ref name="RRCHNM">{{Verwys web|titel=Writers of the Henian Era: Introduction|url=https://rrchnm.org/?s=0.html|besoekdatum=15 Augustus 2023|taal=en-US|argiefdatum=15 Augustus 2023|argief-url=https://web.archive.org/web/20230815214603/https://rrchnm.org/?s=0.html|url-status=lewend}}</ref>
<ref name="AsianAbsolute">{{Verwys web|van=S|voornaam=Ray|datum=22 Februarie 2016|titel=Gender Differences In Japanese Localisation|url=https://asianabsolute.co.uk/blog/2016/02/22/gender-differences-in-japanese-localization/|besoekdatum=15 Augustus 2023|webwerf=Asian Absolute UK|taal=en-GB}}</ref>
<ref name="Yoda">{{Verwys vaktydskrif|van=Yoda|voornaam=Tomiko|datum=1999|titel=Fractured Dialogues: Mono no aware and Poetic Communication in The Tale of Genji|url=https://www.jstor.org/stable/2652721|vaktydskrif=Harvard Journal of Asiatic Studies|volume=59|nommer=2|bladsye=523-557|doi=10.2307/2652721|jstor=2652721|issn=0073-0548|url-toegang=intekening|argiefdatum=7 Maart 2023|besoekdatum=28 Oktober 2022|argief-url=https://web.archive.org/web/20230307135008/https://www.jstor.org/stable/2652721|url-status=lewend}}</ref>
<ref name="NKBD">''Nihon Koten Bungaku Daijiten'' (1986), bl. 621-622.</ref>
<ref name="Sankei2008a">{{Verwys web|url=http://sankei.jp.msn.com/life/trend/080310/trd0803102145019-n1.htm|titel=鎌倉後期の源氏物語写本見つかる|uitgewer=Sankei News|taal=ja|datum=10 Maart 2008|besoekdatum=11 Maart 2008|argief-url=https://web.archive.org/web/20080314203013/http://sankei.jp.msn.com/life/trend/080310/trd0803102145019-n1.htm|argiefdatum=14 Maart 2008|url-status=dood}}</ref>
<ref name="Yomiuri2008a">{{Verwys web|url=http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20080310-OYT1T00698.htm|titel=源氏物語の「別本」、京都・島原の「角屋」で発見|uitgewer=Yomiuri|taal=ja|datum=10 Maart 2008|besoekdatum=11 Maart 2008|url-status=lewend}}</ref>
<ref name="Umegae Jōnan">{{Verwys web|url=http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20081029-OYT1T00679.htm|url-status=dead|titel=源氏物語の最古級写本、勝海舟?の蔵書印も…甲南女子大|uitgewer=Yomiuri|taal=ja|datum=29 Oktober 2008|besoekdatum=29 Oktober 2008|argief-url=https://web.archive.org/web/20081101112643/http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20081029-OYT1T00679.htm|argiefdatum= 1 November 2008}}</ref>
<ref name="Sankei2008b">{{Verwys web|url=http://sankei.jp.msn.com/culture/academic/081029/acd0810292235011-n1.htm|titel=「千年紀に奇跡」「勝海舟が恋物語とは」源氏物語写本に驚きの声|uitgewer=Sankei News|taal=ja|datum=29 Oktober 2008|besoekdatum=29 Oktober 2008|url-status=dood|argief-url=https://web.archive.org/web/20090802081528/http://sankei.jp.msn.com/culture/academic/081029/acd0810292235011-n1.htm|argiefdatum=2 Augustus 2009}}</ref>
<ref name="Mainichi2008">{{Verwys nuus|url=http://mainichi.jp/select/wadai/news/20081030k0000m040085000c.html|titel=源氏物語:最古の「梅枝巻」写本 勝海舟の蔵書印も|koerant=Mainichi|taal=ja|datum=29 Oktober 2008|besoekdatum=29 Oktober 2008}}{{Dooie skakel}}</ref>
<ref name="Asahi2019">{{Verwys web|url=http://www.asahi.com/ajw/articles/AJ201910090047.html|titel=Fifth chapter of oldest 'Tale of Genji' copy found in Tokyo|webwerf=The Asahi Shimbun|taal=en|besoekdatum=9 Oktober 2019|argiefdatum=11 November 2020|argief-url=https://web.archive.org/web/20201111220424/http://www.asahi.com/ajw/articles/AJ201910090047.html|url-status=dood}}</ref>
<ref name="Morris1971">{{Verwys boek|van=Morris|voornaam=Ivan I.|titel=The Tale of Genji Scroll [Genji monogatari emaki]|uitgewer=Kodansha International|plek=Tokio|jaar=1971|isbn=0-87011-131-0}}</ref>
<ref name="Economist">{{Verwys nuus|url=https://www.economist.com/culture/2008/12/18/playboy-of-the-eastern-world|titel="The Tale of Genji" – Playboy of the eastern world|koerant=The Economist|besoekdatum=9 Januarie 2014|argiefdatum=4 Desember 2013|argief-url=https://web.archive.org/web/20131204055700/http://www.economist.com/node/12811335|url-status=lewend}}</ref>
<ref name="NDL">{{Verwys web|url=http://www.ndl.go.jp/portrait/e/datas/347.html|titel=Yosano, Akiko|webwerf=NDL|argief-url=https://web.archive.org/web/20170312061800/http://www.ndl.go.jp/portrait/e/datas/347.html|argiefdatum=12 Maart 2017}}</ref>
<ref name="Metropolis">{{Verwys tydskrif|van=Walker|voornaam=James|titel=Big in Japan: "Jakucho Setouchi: Nun re-writes The Tale of Genji"|url=http://metropolis.co.jp/biginjapanarchive349/324/biginjapaninc.htm|tydskrif=Metropolis|nommer=324|argief-url=https://web.archive.org/web/20090426003611/http://metropolis.co.jp/biginjapanarchive349/324/biginjapaninc.htm|argiefdatum=26 April 2009}}</ref>
<ref name="Time2001">{{Verwys tydskrif|van=Spaeth|voornaam=Anthony|titel=Old-Fashioned lover|url=https://web.archive.org/web/20090802214835/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,188602,00.html|tydskrif=Time|datum=17 Desember 2001}}</ref>
<ref name="Clements">{{Verwys vaktydskrif|van=Clements|voornaam=Rebekah|datum=Maart 2011|titel=Suematsu Kenchō and the first English translation of Genji monogatari: translation, tactics, and the 'women's question'|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09555803.2011.580193|vaktydskrif=Japan Forum|taal=en|volume=23|nommer=1|bladsye=25-47|doi=10.1080/09555803.2011.580193|issn=0955-5803|via=Taylor & Francis Online|url-toegang=intekening}}</ref>
<ref name="Murakami">{{Verwys vaktydskrif|van=Murakami|voornaam=Janel R. Goodman|datum=31 Desember 2013|titel=Metonymy in The Tale of Genji: An Analysis of Translation Strategies|url=https://journals.uair.arizona.edu/index.php/AZSLAT/article/view/21222/20803|vaktydskrif=Journal of Second Language Acquisition and Teaching|taal=en|volume=20|bladsye=55-75|issn=2377-1704|via=University of Arizona}}</ref>
<ref name="WaleyTimes">{{Verwys nuus|van=Titterton|voornaam=L.|datum=4 Junie 1933|titel='The Tale of Genji' Comes to an End|uitgewer=The New York Times Co.|werk=The New York Times Book Review|bladsy=7}}</ref>
<ref name="w1928">{{Verwys tydskrif|titel=In All Dignity|url=https://web.archive.org/web/20090803125706/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,928916,00.html|tydskrif=Time|datum=27 Augustus 1928}}</ref>
<ref name="w1933">{{Verwys tydskrif|titel=Genji Finished|url=https://web.archive.org/web/20090803124312/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,745773,00.html|tydskrif=Time|datum=3 Julie 1933}}</ref>
<ref name="Midorikawa">{{Verwys vaktydskrif|van=Midorikawa|voornaam=Machiko|datum=2003|titel=Coming to Terms with the Alien: Translations of "Genji Monogatari"|url=https://www.jstor.org/stable/25066214|vaktydskrif=Monumenta Nipponica|volume=58|nommer=2|bladsye=193-222|jstor=25066214|issn=0027-0741|argiefdatum=5 Augustus 2022|besoekdatum=5 Augustus 2022|argief-url=https://web.archive.org/web/20220805174729/https://www.jstor.org/stable/25066214|url-status=lewend}}</ref>
<ref name="Takatsuka">{{Verwys boek|van=Takatsuka|voornaam=Masanori|jaar=1970|titel=Brief remarks on some mistranslations in Arthur Waley's Tale of Genji|url=http://www.worldcat.org/oclc/27828038%26referer%3Dbrief_results|argief-url=https://web.archive.org/web/20090804033558/http://www.worldcat.org/oclc/27828038%26referer%3Dbrief_results|argiefdatum= 4 Augustus 2009|besoekdatum= 4 Augustus 2009|url-status=bot: unknown}}</ref>
<ref name="Braille">{{Verwys nuus|url=http://www.yomiuri.co.jp/book/news/20080825bk12.htm|argief-url=https://web.archive.org/web/20080825010101/http://www.yomiuri.co.jp/book/news/20080825bk12.htm|titel=Braille version of The Tale of Genji completed in 1,000th year 2008|besoekdatum=5 Januarie 2009|koerant=Yomiuri Shimbun|taal=ja|url-status=dood|argiefdatum=25 Augustus 2008}}</ref>
<ref name="Nimura">{{Verwys nuus|van=Nimura|voornaam=Janice P.|titel=Courtly Lust|url=https://www.nytimes.com/2001/12/02/books/courtly-lust.html|besoekdatum=3 Oktober 2018|werk=The New York Times|datum=2 Desember 2001|argiefdatum=3 Oktober 2018|argief-url=https://web.archive.org/web/20181003102517/https://www.nytimes.com/2001/12/02/books/courtly-lust.html|url-status=lewend}}</ref>
<ref name="Wood">{{Verwys tydskrif|van=Wood|voornaam=Michael|titel=A Distant Mirror|url=https://web.archive.org/web/20080919011005/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501020318-216348,00.html|tydskrif=Time|datum=11 Maart 2002}}</ref>
<ref name="Buruma">{{Verwys tydskrif|van=Buruma|voornaam=Ian|titel=The Sensualist|url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/07/20/the-sensualist-books-buruma|tydskrif=The New Yorker|datum=20 Julie 2015|bladsy=67|argief-url=https://web.archive.org/web/20150724173826/http://www.newyorker.com/magazine/2015/07/20/the-sensualist-books-buruma|argiefdatum=24 Julie 2015}}</ref>
<ref name="Bouranova">{{Verwys nuus|van=Bouranova|voornaam=Alene|datum=15 Julie 2025|titel=The World's First Novel Has Romance, Tragedy, Adventure. Now, After 1,000 Years, The Tale of Genji's Poems Have Joined the Digital Age|url=https://www.bu.edu/articles/2025/tale-of-genji-poems-join-digital-age|besoekdatum=29 Augustus 2025|werk=The Brink}}</ref>
<ref name="Borges">{{Verwys boek|van=Shikibu|voornaam=Murasaki|titel=The Tale of Genji (Tuttle Classics)|by=Editorial Reviews|isbn=978-4805310816|datum=10 Maart 2010|uitgewer=Tuttle}}</ref>
<ref name="TylerPenguin">{{Verwys boek|van=Tyler|voornaam=Royall|titel=The Tale of Genji|uitgewer=Penguin Classics|jaar=2003|isbn=0-14-243714-X}}</ref>
<ref name="Morris1964">Ivan Morris, ''The World of the Shining Prince'' (1964), bl. 277.</ref>
<ref name="Bryan">Bryan (1930), bl. 65.</ref>
<ref name="Kokusai">{{Verwys boek|titel=Introduction to Classic Japanese Literature|redakteur=Kokusai Bunka Shinkokai|jaar=1970|uitgewer=Greenwood Printing|isbn=0-8371-3118-9|bladsy=37}}</ref>
<ref name="MEXT">{{Verwys web|titel=Symposium Commemorating Classics Day|url=http://www.mext.go.jp/en/news/topics/detail/1372675.htm|argief-url=https://web.archive.org/web/20170603000009/http://www.mext.go.jp/en/news/topics/detail/1372675.htm|url-status=dood|argiefdatum=3 Junie 2017|uitgewer=MEXT|besoekdatum=6 Julie 2018}}</ref>
<ref name="JapanEnc">{{Verwys boek|titel=Japan Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&pg=PA237|bladsy=237}}</ref>
<ref name="UCLA">{{Verwys web|outeur=Richard Gunde|uitgewer=UCLA Asia Institute|datum=27 April 2004|titel=Genji in Graphic Detail: Manga Versions of the Tale of Genji|url=http://www.international.ucla.edu/asia/article.asp?parentid=10674|besoekdatum=16 November 2006|argiefdatum=16 September 2007|argief-url=https://web.archive.org/web/20070916100440/http://www.international.ucla.edu/asia/article.asp?parentid=10674|url-status=lewend}}</ref>
<ref name="Shirane2008">{{Verwys boek|van=Shirane|voornaam=Haruo|titel=Envisioning the Tale of Genji: Media, Gender, and Cultural Production|datum=2008|uitgewer=Columbia University Press|isbn=9780231142373|bladsy=312|url=https://books.google.com/books?id=MSStAgAAQBAJ&pg=PA312}}</ref>
<ref name="ShogakukanAward">{{Verwys web|url=http://comics.shogakukan.co.jp/mangasho/rist.html|skrif-titel=ja:小学館漫画賞:歴代受賞者|uitgewer=Shogakukan|taal=ja|besoekdatum=19 Augustus 2007|argiefdatum=29 September 2007|argief-url=https://web.archive.org/web/20070929094941/http://comics.shogakukan.co.jp/mangasho/rist.html|url-status=dood}}</ref>
}}
== Bibliografie ==
* {{Verwys vaktydskrif|van=Arntzen|voornaam=Sonja|titel=The Heart of History: The Tale of Genji|vaktydskrif=Education About Asia|volume=10|nommer=3|bladsye=25-30|uitgewer=Association for Asian Studies|jaar=2005|url=https://www.asianstudies.org/publications/eaa/archives/the-heart-of-history-the-tale-of-genji/}}
* {{Verwys boek|van=Kato|voornaam=Shuichi|titel=A History of Japanese Literature: The First Thousand Years|jaar=1979|uitgewer=Kodansha International|plek=New York|isbn=0-87011-491-3|ander=David Chibbett}}
* {{Verwys boek|van=Shirane|voornaam=Haruo|titel=The Bridge of Dreams: A Poetics of the Tale of Genji|uitgewer=Stanford University Press|jaar=1987|plek=Stanford}}
* {{Verwys boek|van=Yamagishi|titel=Nihon Koten Bungaku Taikei 14: Genji Monogatari 1|uitgewer=Iwanami Shoten|jaar=1958|plek=Tokio|taal=ja}}
== Eksterne skakels ==
* [https://www.gutenberg.org/ebooks/66057 ''The Tale of Genji''] by [[Project Gutenberg]]
* [https://www.gutenberg.org/ebooks/19264 ''Japanese Literature – Including Selections from Genji Monogatari and Classical Poetry and Drama of Japan''] by Project Gutenberg, met Suematsu se vertaling van 1882 van die eerste 17 hoofstukke, met 'n inleiding en aantekeninge
* [https://www.loc.gov/item/2021666121 源氏物語 ''Genji monogatari: Volume One, Kiritsubo''] by die World Digital Library van die Biblioteek van die VSA-kongres: die eerste gedrukte uitgawe (1596-1615), in los setsel
{{Commons-kategorie inlyn|The Tale of Genji}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Japannese letterkunde]]
[[Kategorie:Romans]]
qd3oowafghz8rmyzc1mylh19dftxwgn
Oneindigheid
0
258829
3373298
3372182
2026-11-16T20:15:16Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373298
wikitext
text/x-wiki
[[Beeld:Infinite.svg|thumb|200px|Die simbool vir oneindigheid.]]
'''Oneindigheid''' ([[simbool]]: {{math|∞|size=150%}}) is ’n begrip wat iets sonder grense of iets groters as enige [[natuurlike getal]] beskryf. Dit staan teenoor [[eindigheid]], iets wat wel 'n einde of grense het.
[[Filosoof|Filosowe]] spekuleer al sedert die [[Antieke Griekeland|antieke Grieke]] oor die aard van oneindigheid. Met die koms van die oneindigheidsimbool en die [[Calculus|infinitesimaalrekening]] in die 17de eeu het wiskundiges met oneindige reekse begin werk, maar dit het lank onduidelik gebly of oneindigheid as 'n getal of 'n grootheid beskou kan word.<ref name="Allen">{{Cite book |last=Allen |first=G Donald|date=2003|chapter=3 The Emergence of Calculus |title=The History of Infinity |url=https://www.math.tamu.edu/~dallen/masters/infinity/infinity.pdf |access-date=15 November 2019 |publisher=Texas A&M University Department of Mathematics|page=7 |archive-date=1 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801202539/https://www.math.tamu.edu/~dallen/masters/infinity/infinity.pdf |url-status=dead}}</ref> [[Georg Cantor]] het aan die einde van die 19de eeu [[oneindige versameling]]s en [[Transfiniete getal|oneindige getalle]] voorgestel en studeer, en getoon dat hulle verskillende groottes kan hê;<ref name="Allen" /><ref>{{cite book
|title=The Princeton Companion to Mathematics
|first1=Timothy
|last1=Gowers
|first2=June
|last2=Barrow-Green
|first3=Imre
|last3=Leader
|publisher=Princeton University Press
|year=2008
|isbn=978-0-691-11880-2
|page=616
|url=https://books.google.com/books?id=LmEZMyinoecC
|url-status=live
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603163923/https://books.google.com/books?id=LmEZMyinoecC
|archivedate=2016-06-03
|df=
}} [https://books.google.com/books?id=LmEZMyinoecC&pg=PA616 Extract of page 616] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160501221357/https://books.google.com/books?id=LmEZMyinoecC&pg=PA616 |date=2016-05-01 }}
</ref> so is die getal punte op 'n lyn groter as die getal [[heelgetal]]le.<ref>{{Harvnb|Maddox|2002|loc=pp. 113-117}}</ref> Oneindigheid is nou ’n noodsaaklike deel van die grondbeginsels van [[wiskunde]]: die oneindigheidsaksioma van die Zermelo-Fraenkel-versamelingsleer, waarop die meeste van die moderne wiskunde gebou kan word, waarborg dat oneindige versamelings bestaan.<ref name="Allen" /> Die begrip oneindigheid word ook in [[fisika]] en ander wetenskappe gebruik, en in die [[kosmologie]] is dit 'n oop vraag of die [[heelal]] ruimtelik oneindig is.
== Geskiedenis ==
Antieke kulture het verskillende opvattings oor die aard van oneindigheid gehad. Die antieke Indiërs en Grieke het oneindigheid nie soos die moderne wiskunde formeel gedefinieer nie, maar dit as 'n filosofiese begrip benader.
=== Antieke Griekeland ===
Die vroegste opgetekende idee van oneindigheid in Griekeland is moontlik dié van [[Anaximander]] (omstreeks 610 tot omstreeks 546 v.C.), 'n voorsokratiese filosoof. Hy het die woord ''apeiron'' gebruik, wat "onbegrens" of "onbepaald" beteken en moontlik met "oneindig" vertaal kan word.<ref name="Allen" /><ref>{{Harvnb|Wallace|2004|p=44}}</ref>
[[Aristoteles]] (350 v.C.) het ''potensiële oneindigheid'' van ''aktuele oneindigheid'' onderskei. Laasgenoemde het hy weens die paradokse wat dit skynbaar oplewer, vir onmoontlik gehou.<ref>{{cite book |author=Aristotle |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/physics.3.iii.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20261101004258/http://classics.mit.edu/Aristotle/physics.3.iii.html |archive-date=1 November 2026 |url-status=live |translator-last1=Hardie |translator-first1=R. P. |translator-last2=Gaye |translator-first2=R. K. |at=Book 3, Chapters 5-8 |title=Physics |publisher=The Internet Classics Archive}}</ref> Daar is aangevoer dat die [[Hellenistiese tydperk|Hellenistiese]] Grieke in ooreenstemming met dié siening 'n "afsku van die oneindige" gehad het.<ref>{{cite book |author=Goodman |first=Nicolas D. |title=Constructive Mathematics |chapter=Reflections on Bishop's philosophy of mathematics |year=1981 |editor1-last=Richman |editor1-first=F. |series=Lecture Notes in Mathematics |publisher=Springer |volume=873|pages=135-145 |doi=10.1007/BFb0090732 |isbn=978-3-540-10850-4}}</ref><ref>{{Harvnb|Maor|1991|p=3}}</ref> Dit sou byvoorbeeld verklaar waarom [[Euklides]] (omstreeks 300 v.C.) nie gesê het dat daar oneindig veel [[priemgetal]]le is nie, maar wel dat "priemgetalle meer is as enige gegewe menigte priemgetalle".<ref>{{Cite journal |last=Sarton |first=George |date=Maart 1928 |title=''The Thirteen Books of Euclid's Elements''. Thomas L. Heath, Heiberg |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/346308 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318113323/https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/346308 |archive-date=18 Maart 2025 |url-status=live |journal=Isis |volume=10 |issue=1 |pages=60-62 |doi=10.1086/346308 |issn=0021-1753 |via=The University of Chicago Press Journals |url-access=subscription}}</ref> Ander meen weer dat Euklides met sy bewys dat daar oneindig veel priemgetalle is, "die eerste was wat die afsku van die oneindige oorkom het".<ref>{{Cite book |last=Hutten |first=Ernest Hirschlaff |url=https://archive.org/details/originsofscience0000hutt_n9u7 |title=The origins of science; an inquiry into the foundations of Western thought |date=1962 |publisher=London, Allen and Unwin |others=Internet Archive |pages=1-241 |language=en |access-date=9 Januarie 2020}}</ref>
'n Soortgelyke meningsverskil bestaan oor Euklides se parallelpostulaat, wat soms so vertaal word:
{{Blockquote|As 'n reguit lyn wat oor twee [ander] reguit lyne val, aan dieselfde kant [van homself] binnehoeke maak [waarvan die som] kleiner as twee regte hoeke is, sal die twee [ander] reguit lyne, wanneer hulle tot in die oneindige verleng word, mekaar aan dié kant [van die oorspronklike reguit lyn] ontmoet waar [die som van die binnehoeke] kleiner as twee regte hoeke is.<ref>{{cite book |author=Euclid |orig-year=c. 300 BC |translator-last1=Fitzpatrick |translator-first1=Richard |title=Euclid's Elements of Geometry |url=http://farside.ph.utexas.edu/Books/Euclid/Elements.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20261019191416/http://farside.ph.utexas.edu/Books/Euclid/Elements.pdf |archive-date=19 Oktober 2026 |url-status=live |year=2008 |isbn=978-0-6151-7984-1 |page=6 (Book I, Postulate 5) |publisher=Lulu.com}}</ref>}}
Ander vertalers verkies "die twee reguit lyne, indien onbepaald verleng ...",<ref>{{cite book |last1=Heath |first1=Sir Thomas Little |last2=Heiberg |first2=Johan Ludvig |title=The Thirteen Books of Euclid's Elements |volume=v. 1 |publisher=The University Press |year=1908 |url=https://books.google.com/books?id=dkk6AQAAMAAJ&q=right+angles+infinite&pg=PR8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607111155/https://books.google.com/books?id=dkk6AQAAMAAJ&q=right+angles+infinite&pg=PR8 |archive-date=7 Junie 2023 |url-status=live |page=212}}</ref> en vermy so die implikasie dat Euklides met die begrip oneindigheid gemaklik was. Daar is ook aangevoer dat 'n besinning oor oneindigheid, eerder as 'n afsku daarvan, aan die hele vroeë Griekse filosofie ten grondslag gelê het, en dat Aristoteles se "potensiële oneindigheid" 'n afwyking van die algemene neiging van dié tyd was.<ref>{{cite book|last=Drozdek|first=Adam|title=''In the Beginning Was the'' Apeiron'': Infinity in Greek Philosophy''|year=2008|isbn=978-3-515-09258-6|publisher=Franz Steiner Verlag|location=Stuttgart, Germany}}</ref>
=== Zenon: Achilles en die skilpad ===
{{Hoofartikel|Zenon se paradokse}}
[[Zenon van Elea]] (omstreeks 490-430 v.C.) was ’n [[Grieke|Griekse]] filosoof van Suid-[[Italië]] wat baie [[Zenon se paradokse|paradokse]] voorgestel het wat op oneindigheid betrekking het. Self het hy geen standpunt oor die oneindige ingeneem nie, maar sy paradokse, veral dié van Achilles en die skilpad, was belangrike bydraes omdat hulle die tekortkominge van die gangbare opvattings blootgelê het.<ref>{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/paradox-zeno/ |title=Zeno's Paradoxes |date=15 Oktober 2010 |website=Stanford University |access-date=3 April 2017}}</ref> [[Bertrand Russell]] het hulle "onmeetlik subtiel en diepsinnig" genoem.<ref>{{Harvnb|Russell|1996|p=347}}</ref>
[[Achilles]] hardloop teen 'n skilpad en gee dit 'n voorsprong. Teen die tyd dat Achilles die skilpad se beginpunt bereik, het die skilpad al verder gekruip; teen die tyd dat hy dáár kom, is die skilpad weer 'n entjie verder, en dit herhaal hom eindeloos. Skynbaar haal Achilles die skilpad dus nooit in nie, want hoeveel stappe hy ook al voltooi, die skilpad is hom altyd 'n entjie voor.
Eers in 1821 het [[Augustin Louis Cauchy|Augustin-Louis Cauchy]] 'n bevredigende definisie van 'n [[limiet]] gegee, saam met 'n bewys dat vir {{math|0 < ''x'' < 1}}:<ref>{{cite book |last=Cauchy |first=Augustin-Louis |access-date=12 Oktober 2019 |title=Cours d'Analyse de l'École Royale Polytechnique |year=1821 |publisher=Libraires du Roi & de la Bibliothèque du Roi |url=https://books.google.com/books?id=UrT0KsbDmDwC&pg=PA1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006211558/https://books.google.com/books?id=UrT0KsbDmDwC&pg=PA1 |archive-date=6 Oktober 2021 |url-status=live |page=124}}</ref>
<math display="block">a+ax+ax^2+ax^3+ax^4+ax^5+\cdots=\frac{a}{1-x}.</math>
Gestel Achilles hardloop teen 10 m/s, die skilpad kruip teen 0,1 m/s en dit het 'n voorsprong van 100 m. Die duur van die jaagtog volg dan Cauchy se patroon met {{math|1=''a'' = 10 sekondes}} en {{math|1=''x'' = 0,01}}. Achilles haal die skilpad wel in, en dit neem hom
:<math>10+0{,}1+0{,}001+0{,}00001+\cdots=\frac{10}{1-0{,}01}=\frac{10}{0{,}99}=10{,}10101\ldots\text{ sekondes}.</math>
=== Antieke Indië ===
Die [[Jainisme|Jain]]-wiskundige teks ''Surya Prajnapti'' (4de of 3de eeu v.C.) deel alle getalle in drie versamelings in: telbaar, ontelbaar en oneindig. Elkeen hiervan word weer in drie ordes onderverdeel:<ref>{{cite book|author=Ian Stewart|title=Infinity: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=iewwDgAAQBAJ&pg=PA117|year=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-875523-4|page=117|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403200429/https://books.google.com/books?id=iewwDgAAQBAJ&pg=PA117|archive-date=3 April 2017}}</ref>
* telbaar: laagste, middelste en hoogste;
* ontelbaar: byna ontelbaar, waarlik ontelbaar en ontelbaar ontelbaar;
* oneindig: byna oneindig, waarlik oneindig en oneindig oneindig.
=== 17de eeu ===
In die 17de eeu het Europese wiskundiges stelselmatig met oneindige getalle en oneindige uitdrukkings begin werk. John Wallis het in 1655 in sy ''De sectionibus conicis'' die eerste keer die notasie <math>\infty</math> vir so 'n getal gebruik,<ref>{{citation
| last = Scott
| first = Joseph Frederick
| edition = 2
| isbn = 978-0-8284-0314-6
| page = 24
| publisher = American Mathematical Society
| title = The mathematical work of John Wallis, D.D., F.R.S., (1616-1703)
| url = https://books.google.com/books?id=XX9PKytw8g8C&pg=PA24
| year = 1981
| url-status=live
| archive-url = https://web.archive.org/web/20160509151853/https://books.google.com/books?id=XX9PKytw8g8C&pg=PA24
| archive-date = 2016-05-09
}}</ref><ref>{{citation
| last = Martin-Löf | first = Per
| contribution = Mathematics of infinity
| doi = 10.1007/3-540-52335-9_54
| location = Berlin
| pages = 146-197
| publisher = Springer
| series = Lecture Notes in Computer Science
| title = COLOG-88 (Tallinn, 1988)
| volume = 417
| year = 1990| isbn = 978-3-540-52335-2}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=OQZxHpG2y3UC&q=infinity |archive-url=https://web.archive.org/web/20251005014950/https://books.google.com/books?id=OQZxHpG2y3UC&q=infinity |archive-date=5 Oktober 2025 |url-status=live |title=A History of Mathematical Notations |last=Cajori |first=Florian |publisher=Cosimo, Inc. |year=2007 |isbn=9781602066854 |volume=1 |pages=214 |language=en}}</ref> en dit in oppervlakteberekenings benut deur die gebied in infinitesimale strokies met 'n breedte in die orde van <math>\tfrac{1}{\infty}</math> te verdeel.<ref>{{Harvnb|Cajori|1993|loc=Sec. 421, Vol. II, p. 44}}</ref> In ''Arithmetica infinitorum'' (1656)<ref>{{Cite web |title=Arithmetica Infinitorum |url=https://archive.org/details/ArithmeticaInfinitorum/page/n5/mode/2up}}</ref> dui hy oneindige reekse, oneindige produkte en oneindige kettingbreuke egter aan deur 'n paar terme of faktore neer te skryf en dan "&c." by te voeg, soos in "1, 6, 12, 18, 24, &c."<ref>{{Harvnb|Cajori|1993|loc=Sec. 435, Vol. II, p. 58}}</ref>
[[Isaac Newton]] het in 1699 in sy werk ''De analysi per aequationes numero terminorum infinitas'' oor vergelykings met 'n oneindige getal terme geskryf.<ref>{{cite book |title=Landmark Writings in Western Mathematics 1640-1940 |first1=Ivor |last1=Grattan-Guinness |publisher=Elsevier |year=2005 |isbn=978-0-08-045744-4 |page=62 |url=https://books.google.com/books?id=UdGBy8iLpocC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603085825/https://books.google.com/books?id=UdGBy8iLpocC |archive-date=2016-06-03}} [https://books.google.com/books?id=UdGBy8iLpocC&pg=PA62 Uittreksel van p. 62]</ref>
== Simbool ==
Die oneindigheidsimbool <math>\infty</math>, soms die [[lemniskaat]] genoem, is 'n wiskundige simbool wat die begrip oneindigheid voorstel. Dit is in [[Unicode]] as U+221E (&#8734;)<ref>{{Cite web |url=https://www.compart.com/en/unicode/U+221E |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115214058/https://www.compart.com/en/unicode/U+221E |archive-date=15 November 2019 |url-status=live |title=Unicode Character "∞" (U+221E) |last=AG |first=Compart |website=Compart.com |language=en |access-date=15 November 2019}}</ref> en in LaTeX as <code>\infty</code> gekodeer.<ref>{{Cite web |url=https://oeis.org/wiki/List_of_LaTeX_mathematical_symbols |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115214100/https://oeis.org/wiki/List_of_LaTeX_mathematical_symbols |archive-date=15 November 2019 |url-status=live |title=List of LaTeX mathematical symbols - OeisWiki |website=oeis.org |access-date=15 November 2019}}</ref>
Sedert sy invoering word die simbool ook buite die wiskunde gebruik, in die moderne mistiek<ref>{{citation|title=Dreams, Illusion, and Other Realities|first=Wendy Doniger|last=O'Flaherty|publisher=University of Chicago Press|year=1986|isbn=978-0-226-61855-5|page=243|url=https://books.google.com/books?id=vhNNrX3bmo4C&pg=PA243|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629143323/https://books.google.com/books?id=vhNNrX3bmo4C&pg=PA243|archive-date=2016-06-29}}</ref> en as letterkundige simbool.<ref>{{citation|title=Nabokov: The Mystery of Literary Structures|first=Leona|last=Toker|publisher=Cornell University Press|year=1989|isbn=978-0-8014-2211-9|page=159|url=https://books.google.com/books?id=Jud1q_NrqpcC&pg=PA159|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509095701/https://books.google.com/books?id=Jud1q_NrqpcC&pg=PA159|archive-date=2016-05-09}}</ref>
== Calculus ==
[[Gottfried Wilhelm Leibniz]], een van die grondleggers van die infinitesimaalrekening, het breedvoerig oor oneindige getalle en hul gebruik in die wiskunde gespekuleer. Vir Leibniz was infinitesimale sowel as oneindige groothede ideale entiteite, nie van dieselfde aard as meetbare groothede nie, maar met dieselfde eienskappe volgens die wet van kontinuïteit.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/continuity/ |title=Continuity and Infinitesimals |last=Bell |first=John Lane |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref><ref name="Jesseph">{{cite journal |last=Jesseph |first=Douglas Michael |date=1 Mei 1998 |title=Leibniz on the Foundations of the Calculus: The Question of the Reality of Infinitesimal Magnitudes |url=http://muse.jhu.edu/journals/perspectives_on_science/v006/6.1jesseph.html |url-status=dead |journal=Perspectives on Science |volume=6 |issue=1&2 |pages=6-40 |doi=10.1162/posc_a_00543 |s2cid=118227996 |issn=1063-6145 |oclc=42413222 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411071216/http://muse.jhu.edu/journals/perspectives_on_science/v006/6.1jesseph.html |archive-date=11 April 2016 |access-date=1 November 2019 |via=Project MUSE}}</ref> Ook wiskundiges soos l'Hôpital en Johann Bernoulli het met oneindig klein groothede gewerk.<ref name="Jesseph" />
=== Reële analise ===
In die reële analise dui die simbool <math>\infty</math>, "oneindig" genoem, 'n onbegrensde limiet aan.<ref>{{Harvnb|Taylor|1955|loc=p. 63}}</ref> Dit is self nie 'n [[reële getal]] nie. Die notasie <math>x \rightarrow \infty</math> beteken dat ''<math>x</math>'' onbegrens toeneem, en <math>x \to -\infty</math> dat ''<math>x</math>'' onbegrens afneem. As <math>f(t)\ge 0</math> byvoorbeeld vir elke ''<math>t</math>'' geld, dan beteken<ref>Hierdie gebruike van oneindigheid vir integrale en reekse kom in enige standaardhandboek oor calculus voor, soos {{Harvnb|Swokowski|1983|pp=468-510}}.</ref>
* <math>\int_{a}^{b} f(t)\, dt = \infty</math> dat <math>f(t)</math> nie 'n eindige oppervlakte van <math>a</math> tot <math>b</math> begrens nie;
* <math>\int_{-\infty}^{\infty} f(t)\, dt = \infty</math> dat die oppervlakte onder <math>f(t)</math> oneindig is;
* <math>\int_{-\infty}^{\infty} f(t)\, dt = a</math> dat die totale oppervlakte onder <math>f(t)</math> eindig en gelyk aan <math>a</math> is.
Oneindigheid word ook gebruik om oneindige reekse te beskryf:
* <math>\sum_{i=0}^{\infty} f(i) = a</math> beteken dat die som van die oneindige reeks na 'n reële waarde <math>a</math> konvergeer;
* <math>\sum_{i=0}^{\infty} f(i) = \infty</math> beteken dat die som van die reeks na oneindig divergeer, in die sin dat die parsiële somme onbegrens toeneem.<ref>{{Cite web |url=http://mathonline.wikidot.com/properly-divergent-sequences |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116001157/http://mathonline.wikidot.com/properly-divergent-sequences |archive-date=16 November 2019 |url-status=live |title=Properly Divergent Sequences - Mathonline |website=mathonline.wikidot.com |access-date=15 November 2019}}</ref>
Behalwe om 'n limiet te definieer, kan oneindigheid ook as 'n waarde in die uitgebreide reëlegetallestelsel dien. Punte met die name <math>+\infty</math> en <math>-\infty</math> kan by die topologiese ruimte van die reële getalle gevoeg word, wat die tweepunt-kompaktifikasie van die reële getalle oplewer. As algebraïese eienskappe daarby gevoeg word, kry 'n mens die uitgebreide reële getalle.<ref>{{citation
| last1 = Aliprantis
| first1 = Charalambos D.
| last2 = Burkinshaw
| first2 = Owen
| edition = 3rd
| isbn = 978-0-12-050257-8
| location = San Diego, CA
| page = 29
| publisher = Academic Press, Inc.
| title = Principles of Real Analysis
| url = https://books.google.com/books?id=m40ivUwAonUC&pg=PA29
| year = 1998
| url-status=live
| archive-url = https://web.archive.org/web/20150515120230/https://books.google.com/books?id=m40ivUwAonUC&pg=PA29
| archive-date = 2015-05-15
}}</ref> 'n Mens kan <math>+\infty</math> en <math>-\infty</math> ook as dieselfde punt behandel, wat die eenpunt-kompaktifikasie van die reële getalle gee: die reële projektiewe lyn.<ref>{{Harvnb|Gemignani|1990|loc=p. 177}}</ref> Die projektiewe meetkunde werk eweneens met 'n lyn in die oneindige in die platvlakmeetkunde, 'n vlak in die oneindige in die driedimensionele ruimte en 'n hipervlak in die oneindige vir hoër dimensies, wat elk uit punte in die oneindige bestaan.<ref>{{citation|first1=Albrecht|last1=Beutelspacher|first2=Ute|last2=Rosenbaum|title=Projective Geometry / from foundations to applications|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-48364-3|page=27}}</ref>
=== Komplekse analise ===
[[Lêer:Riemann sphere1.svg|duimnael|250px|Deur stereografiese projeksie kan die komplekse vlak om 'n sfeer "gedraai" word, met die boonste punt van die sfeer wat met oneindigheid ooreenstem. Dit word die Riemann-sfeer genoem.]]
In die komplekse analise dui die simbool <math>\infty</math> 'n limiet sonder teken aan. Die uitdrukking <math>x \rightarrow \infty</math> beteken dat die grootte <math>|x|</math> van ''<math>x</math>'' bo enige gegewe waarde uitstyg. 'n Punt met die naam <math>\infty</math> kan by die komplekse vlak as topologiese ruimte gevoeg word, wat die eenpunt-kompaktifikasie van die komplekse vlak oplewer. Die ruimte wat so ontstaan, is 'n eendimensionele komplekse menigvuldigheid of Riemann-oppervlak, wat die uitgebreide komplekse vlak of die Riemann-sfeer genoem word.<ref>{{Cite book |title=Complex Analysis: An Invitation : a Concise Introduction to Complex Function Theory |first1=Murali |last1=Rao |first2=Henrik |last2=Stetkær |publisher=World Scientific |year=1991 |isbn=9789810203757 |page=113 |url=https://books.google.com/books?id=wdTntZ_N0tYC&pg=PA113 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122183241/https://books.google.com/books?id=wdTntZ_N0tYC&pg=PA113 |archive-date=22 November 2025 |url-status=live}}</ref>
=== Nie-standaardanalise ===
[[Lêer:Números hiperreales.png|duimnael|450px|Infinitesimale (ε) en oneindighede (ω) op die hiperreële getallelyn (1/ε = ω/1)]]
Newton en Leibniz se oorspronklike formulering van die infinitesimaalrekening het infinitesimale groothede gebruik. In die tweede helfte van die 20ste eeu is getoon dat dié benadering met behulp van verskeie logiese stelsels, onder meer gladde infinitesimale analise en nie-standaardanalise, 'n streng grondslag kan kry. In laasgenoemde is infinitesimale omkeerbaar, en hul omgekeerdes is oneindige getalle. Die oneindighede in dié sin is deel van die liggaam van hiperreële getalle; anders as by Cantor se transfiniete getalle is hulle nie aan mekaar gelyk nie. As H byvoorbeeld in dié sin 'n oneindige getal is, is H + H = 2H en H + 1 verskillende oneindige getalle. Dié benadering tot die calculus word volledig deur {{Harvtxt|Keisler|1986}} uitgewerk.
== Versamelingsleer ==
[[Lêer:Infinity paradoxon - one-to-one correspondence between infinite set and proper subset.gif|duimnael|Een-tot-een-ooreenkoms tussen 'n oneindige versameling en 'n egte deelversameling daarvan]]
'n Ander vorm van oneindigheid is die ordinale en kardinale oneindighede van die versamelingsleer, 'n stelsel van transfiniete getalle wat Georg Cantor eerste ontwikkel het. Hierin is alef-nul (ℵ<sub>0</sub>), die kardinaliteit van die versameling natuurlike getalle, die eerste transfiniete kardinaalgetal. Dié moderne wiskundige opvatting van die kwantitatiewe oneindige het aan die einde van die 19de eeu uit die werk van Cantor, [[Gottlob Frege]], Richard Dedekind en ander ontstaan, gebaseer op die idee van versamelings.<ref name="Allen" />
Dedekind het in wese die een-tot-een-ooreenkoms as maatstaf aanvaar om die grootte van versamelings te vergelyk, en die siening van [[Galileo Galilei|Galileo]] (wat van Euklides afkomstig is) verwerp dat die geheel nie so groot soos die deel kan wees nie. 'n Oneindige versameling kan eenvoudig gedefinieer word as een wat ewe groot is as ten minste een van sy egte deelversamelings. Die diagram hierby gee 'n voorbeeld: as lyne as oneindige versamelings punte beskou word, kan die linkerhelfte van die onderste blou lyn een-tot-een (groen) op die boonste blou lyn afgebeeld word, en dié weer (rooi) op die hele onderste blou lyn. Die hele onderste lyn en sy linkerhelfte het dus dieselfde kardinaliteit, oftewel "grootte".<ref>{{cite book |title=Classical and Nonclassical Logics: An Introduction to the Mathematics of Propositions |author1=Eric Schechter |edition=illustrated |publisher=Princeton University Press |year=2005 |isbn=978-0-691-12279-3 |page=118 |url=https://books.google.com/books?id=70W4Q-kzdicC |archive-url=https://web.archive.org/web/20251116073316/https://books.google.com/books?id=70W4Q-kzdicC |archive-date=16 November 2025 |url-status=live}} [https://books.google.com/books?id=70W4Q-kzdicC&pg=PA118 Uittreksel van bladsy 118]</ref>
Cantor het twee soorte oneindige getalle gedefinieer: ordinaalgetalle, wat welgeordende versamelings kenmerk, en kardinaalgetalle, wat die grootte van versamelings aandui. 'n Versameling wat ewe groot is as die positiewe heelgetalle, is aftelbaar oneindig; een wat te groot is om een-tot-een met die positiewe heelgetalle in verband gebring te word, is ''ontelbaar''. Cantor se stelling bewys verder dat daar geen grootste kardinaalgetal bestaan nie: vir elke oneindige versameling is daar 'n groter een. Cantor het verklaar dat die versameling van alle versamelings 'n onvergrootbare absolute oneindigheid het, wat hy met God gelykgestel het.<ref>{{cite book |author=Abhijit Dasgupta |title=Set Theory: With an Introduction to Real Point Sets |publisher=Springer Science & Business Media |year=2013 |isbn=978-1-4614-8854-5 |pages=362-363}}</ref><ref>{{Cite journal | author=Ignacio Jané | title=The role of the absolute infinite in Cantor's conception of set | url=https://archive.org/details/sim_erkenntnis_1995-05_42_3/page/375 | journal=Erkenntnis | jstor=20012628 | volume=42 | issue=3 |date=Mei 1995 | pages=375-402 | doi=10.1007/BF01129011 | s2cid=122487235 | quote=Cantor (1) took the absolute to be a manifestation of God [...] When the absolute is first introduced in Grundlagen, it is linked to God. "the true infinite or absolute, which is in God, admits no kind of determination" (Cantor 1883b, p. 175) This is not an incidental remark, for Cantor is very explicit and insistent about the relation between the absolute and God.}}</ref> Hoewel Cantor se sienings aanvanklik omstrede was, het hulle die oorhand gekry, en die moderne wiskunde aanvaar aktuele oneindigheid as deel van 'n konsekwente en samehangende teorie.<ref>{{cite book |author1=A.W. Moore |url=https://books.google.com/books?id=z-UJhZmQnhAC |archive-url=https://web.archive.org/web/20251116093137/https://books.google.com/books?id=z-UJhZmQnhAC |archive-date=16 November 2025 |url-status=live |title=The Infinite |publisher=Routledge |year=2012 |isbn=978-1-134-91213-1 |edition=2nd, revised |page=xiv}} [https://books.google.com/books?id=z-UJhZmQnhAC&pg=PR14 Uittreksel van bladsy xiv]</ref>
Sedert Cantor is die teorie van ordinaal- en kardinaalgetalle verder ontwikkel, en groot aftelbare ordinaalgetalle en groot kardinaalgetalle is 'n onderwerp van navorsing in die [[wiskundige logika]].<ref>{{Cite web |last=Hamkins |first=Joel David |date=4 Januarie 2012 |title=Climb into Cantor's attic |url=https://jdh.hamkins.org/climb-into-cantors-attic/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260114233459/https://jdh.hamkins.org/climb-into-cantors-attic/ |archive-date=14 Januarie 2026 |url-status=live |access-date=20 Januarie 2026 |website=Joel David Hamkins |language=en-US}}</ref>
=== Kardinaliteit van die kontinuum ===
Een van Cantor se belangrikste resultate was dat die kardinaliteit van die kontinuum <math>\mathbf c</math> groter is as dié van die natuurlike getalle <math>{\aleph_0}</math>; daar is met ander woorde meer reële getalle {{math|'''R'''}} as natuurlike getalle {{math|'''N'''}}. Cantor het naamlik getoon dat <math>\mathbf{c}=2^{\aleph_0}>{\aleph_0}</math>.<ref>{{Cite journal |last=Dauben |first=Joseph |title=Georg Cantor and the Battle for Transfinite Set Theory |url=http://acmsonline.org/home2/wp-content/uploads/2016/05/Dauben-Cantor.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427194946/http://acmsonline.org/home2/wp-content/uploads/2016/05/Dauben-Cantor.pdf |archive-date=27 April 2026 |url-status=dead |journal=9th ACMS Conference Proceedings |year=1993 |page=4}}</ref>
Die kontinuumhipotese stel dat daar geen kardinaalgetal tussen die kardinaliteit van die reële getalle en dié van die natuurlike getalle is nie (<math>\mathbf{c}=\aleph_1=\beth_1</math>). Dié hipotese kan binne die algemeen aanvaarde Zermelo-Fraenkel-versamelingsleer nie bewys of weerlê word nie, selfs as die keusaksioma aanvaar word.<ref>{{Harvnb|Cohen|1963|p=1143}}</ref>
[[Lêer:Peanocurve.svg|duimnael|Die eerste drie stappe van 'n fraktale konstruksie waarvan die limiet 'n ruimtevullende kromme is. Dit toon dat daar ewe veel punte op 'n eendimensionele lyn as in 'n tweedimensionele vierkant is.]]
Met kardinaalrekenkunde kan getoon word dat 'n reële getallelyn net soveel punte bevat as enige segment van dié lyn, en ook net soveel as 'n vlak en selfs enige eindigdimensionele ruimte.<ref>{{cite book |title=Set Theory |author1=Felix Hausdorff |publisher=American Mathematical Soc. |year=2021 |isbn=978-1-4704-6494-3 |page=44 |url=https://books.google.com/books?id=TFA_EAAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251005015022/https://books.google.com/books?id=TFA_EAAAQBAJ |archive-date=5 Oktober 2025 |url-status=live}} [https://books.google.com/books?id=TFA_EAAAQBAJ&pg=PA44 Uittreksel van bladsy 44]</ref> Die eerste resultaat blyk byvoorbeeld uit die [[tangens]]funksie, wat 'n een-tot-een-ooreenkoms tussen die interval ({{math|−{{Vbreuk|π|2}}, {{Vbreuk|π|2}}}}) en {{math|'''R'''}} gee. Die tweede het Cantor in 1878 bewys, maar dit het eers in 1890 aanskoulik geword toe Giuseppe Peano die ruimtevullende krommes ingevoer het: krommes wat genoeg draai en kronkel om die hele vierkant, [[kubus]], hiperkubus of eindigdimensionele ruimte te vul. Met dié krommes kan 'n een-tot-een-ooreenkoms tussen die punte op een sy van 'n vierkant en die punte in die vierkant gedefinieer word.<ref>{{Harvnb|Sagan|1994|pp=10-12}}</ref>
== Meetkunde ==
[[Lêer:SierpinskiTriangle.svg|duimnael|Die Sierpiński-driehoek bevat oneindig veel (verkleinde) kopieë van homself.]]
Die struktuur van 'n fraktaal herhaal homself in elke vergroting. Fraktale behou hul struktuur, hoe ver hulle ook al vergroot word, en word nooit "glad" nie; hulle het oneindige omtrekke en kan 'n oneindige of eindige oppervlakte hê. Een so 'n fraktale kromme met 'n oneindige omtrek en 'n eindige oppervlakte is die Koch-sneeuvlok.<ref>{{cite book |title=Fractals, Graphics, and Mathematics Education |author1=Michael Frame |author2=Benoit Mandelbrot |edition=illustrated |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |isbn=978-0-88385-169-2 |page=36 |url=https://books.google.com/books?id=Wz7iCaiB2C0C |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115070523/https://books.google.com/books?id=Wz7iCaiB2C0C |archive-date=15 November 2025 |url-status=live}} [https://books.google.com/books?id=Wz7iCaiB2C0C&pg=PA36 Uittreksel van bladsy 36]</ref>
== Finitisme ==
Leopold Kronecker was in die 1870's en 1880's skepties oor die begrip oneindigheid en oor die manier waarop sy kollegas dit gebruik het. Uit dié skeptisisme het die wiskundige filosofie van die finitisme gegroei, 'n uiterste vorm van die filosofiese en wiskundige skole van die konstruktivisme en die intuïsionisme.<ref>{{Harvnb|Kline|1972|pp=1197-1198}}</ref>
== Logika ==
In die [[logika]] is 'n argument van oneindige regressie "'n kenmerkend filosofiese soort argument wat wil toon dat 'n tesis gebrekkig is omdat dit 'n oneindige reeks voortbring, terwyl (vorm A) so 'n reeks nie bestaan nie, of (vorm B) die tesis, sou so 'n reeks wel bestaan, nie die rol (byvoorbeeld van regverdiging) sou vervul wat dit veronderstel is om te speel nie".<ref>''Cambridge Dictionary of Philosophy'', tweede uitgawe, p. 429</ref>
== Toepassings ==
=== Fisika ===
In die fisika word benaderings van reële getalle vir kontinue metings gebruik, en natuurlike getalle vir diskrete metings (tellings). Begrippe soos 'n oneindige vlakgolf bestaan, maar daar is geen eksperimentele manier om so iets voort te bring nie.<ref>[http://www.doriclenses.com/administrer/upload/pdf/NOT_AXI_ENG_070212_doricl97_doricle_kvgwQP.pdf Doric Lenses] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130124011604/http://www.doriclenses.com/administrer/upload/pdf/NOT_AXI_ENG_070212_doricl97_doricle_kvgwQP.pdf |date=2013-01-24}}, Application Note, Axicons, 2. Intensity Distribution. Besoek op 7 April 2014.</ref>
=== Kosmologie ===
Die eerste gepubliseerde voorstel dat die heelal oneindig is, het in 1576 van Thomas Digges gekom.<ref>John Gribbin (2009), ''In Search of the Multiverse: Parallel Worlds, Hidden Dimensions, and the Ultimate Quest for the Frontiers of Reality'', {{ISBN|978-0-470-61352-8}}. p. 88</ref> Agt jaar later, in 1584, het die Italiaanse filosoof en sterrekundige [[Giordano Bruno]] in ''Oor die oneindige heelal en wêrelde'' 'n onbegrensde heelal voorgestel: "Ontelbare sonne bestaan; ontelbare aardes draai om dié sonne soos die sewe planete om ons son draai. Lewende wesens bewoon dié wêrelde."<ref>{{cite book |title=Alien Life Imagined: Communicating the Science and Culture of Astrobiology |edition=illustrated |first1=Mark |last1=Brake |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-0-521-49129-7 |page=63 |url=https://books.google.com/books?id=sWGqzfL0snEC&pg=PA63 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251116024930/https://books.google.com/books?id=sWGqzfL0snEC&pg=PA63 |archive-date=16 November 2025 |url-status=live}}</ref>
Kosmoloë probeer al lank vasstel of oneindigheid in die fisiese heelal bestaan: Is daar oneindig veel sterre? Het die heelal 'n oneindige volume? Strek die ruimte eindeloos ver? Dit is steeds 'n oop vraag in die kosmologie. Of iets oneindig is, is logies 'n ander vraag as of dit grense het. Die tweedimensionele oppervlak van die [[Aarde]] is byvoorbeeld eindig, maar het geen rand nie: wie in 'n reguit lyn langs die aarde se kromming reis, kom uiteindelik weer presies by sy beginpunt uit. Die heelal kan, ten minste in beginsel, 'n soortgelyke [[topologie]] hê, sodat 'n mens na 'n lang genoeg reis in 'n reguit lyn deur die heelal by jou beginpunt sou terugkom.<ref>{{cite book |title=In Quest of the Universe |edition=illustrated |first1=Theo |last1=Koupelis |first2=Karl F. |last2=Kuhn |publisher=Jones & Bartlett Learning |year=2007 |isbn=978-0-7637-4387-1 |page=553 |url=https://books.google.com/books?id=6rTttN4ZdyoC |archive-url=https://web.archive.org/web/20260110024258/https://books.google.com/books?id=6rTttN4ZdyoC |archive-date=10 Januarie 2026 |url-status=live}} [https://books.google.com/books?id=6rTttN4ZdyoC&pg=PA553 Uittreksel van p. 553]</ref>
Die kromming van die heelal kan aan die hand van multipoolmomente in die spektrum van die kosmiese mikrogolfagtergrondstraling gemeet word. Die ontleding van die stralingspatrone wat die ruimtetuig WMAP opgeteken het, dui daarop dat die heelal 'n plat topologie het, wat met 'n oneindige fisiese heelal strook.<ref>{{cite web |title=Will the Universe expand forever? |url=http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_shape.html |publisher=NASA |date=24 Januarie 2014 |access-date=16 Maart 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150307175428/http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_shape.html |archive-date=7 Maart 2015}}</ref><ref>{{cite web| title=Our universe is Flat| url=http://www.symmetrymagazine.org/article/april-2015/our-flat-universe?email_issue=725| publisher=FermiLab/SLAC| date=7 April 2015| url-status=live| archive-url=https://web.archive.org/web/20150410200411/http://www.symmetrymagazine.org/article/april-2015/our-flat-universe?email_issue=725| archive-date=10 April 2015}}</ref><ref>{{cite journal|title=Unexpected connections|author=Marcus Y. Yoo|journal=Engineering & Science|volume=LXXIV1|date=2011|page=30}}</ref> Die heelal kan egter eindig wees, selfs al is sy kromming plat. Tweedimensionele voorbeelde maak dit maklik om te verstaan, soos videospeletjies waarin voorwerpe wat by die een kant van die skerm verdwyn, aan die ander kant weer verskyn: die topologie van sulke speletjies is [[torus|torusvormig]] en die meetkunde plat. Vir die driedimensionele ruimte bestaan daar ook baie moontlikhede wat begrens en plat is.<ref>{{cite book|last=Weeks|first=Jeffrey|title=The Shape of Space|year=2001|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8247-0709-5|url-access=registration|url=https://archive.org/details/shapeofspace0000week}}</ref>
Die begrip oneindigheid strek ook tot die hipotese van die [[multiversum]], wat volgens astrofisici soos [[Michio Kaku]] veronderstel dat daar oneindig veel en oneindig verskillende heelalle is.<ref>Kaku, M. (2006). Parallel worlds. Knopf Doubleday Publishing Group.</ref> Sikliese modelle veronderstel weer 'n oneindige getal [[Oerknal]]le, met 'n oneindige verskeidenheid heelalle ná elke oerknal in 'n oneindige siklus.<ref>{{cite news |last1=McKee |first1=Maggie |title=Ingenious: Paul J. Steinhardt – The Princeton physicist on what's wrong with inflation theory and his view of the Big Bang |url=http://nautil.us/issue/17/big-bangs/ingenious-paul-j-steinhardt |archive-url=https://web.archive.org/web/20170429023642/http://nautil.us/issue/17/big-bangs/ingenious-paul-j-steinhardt |archive-date=29 April 2017 |url-status=dead |access-date=31 Maart 2017 |work=Nautilus |issue=17 |publisher=NautilusThink Inc. |date=25 September 2014}}</ref>
=== Rekenaarwetenskap ===
Die IEEE 754-standaard vir dryfpuntgetalle spesifiseer 'n positiewe en 'n negatiewe oneindigheidswaarde, asook onbepaalde waardes. Dié word gedefinieer as die resultaat van oorloop, deling deur nul en ander uitsonderlike bewerkings.<ref>{{Cite web |title=Infinity and NaN (The GNU C Library) |url=https://www.gnu.org/software/libc/manual/html_node/Infinity-and-NaN.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323162454/https://www.gnu.org/software/libc/manual/html_node/Infinity-and-NaN.html |archive-date=23 Maart 2021 |url-status=dead |access-date=15 Maart 2021 |website=www.gnu.org}}</ref> Sommige [[programmeertaal|programmeertale]], soos [[Java (programmeertaal)|Java]]<ref>{{cite book|last=Gosling|first=James |display-authors=etal |title=The Java Language Specification|publisher=Oracle America, Inc.|location=California|date=27 Julie 2012|edition=Java SE 7|chapter=4.2.3.|access-date=6 September 2012|chapter-url=http://docs.oracle.com/javase/specs/jls/se7/html/jls-4.html#jls-4.2.3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609071157/http://docs.oracle.com/javase/specs/jls/se7/html/jls-4.html#jls-4.2.3|archive-date=9 Junie 2012}}</ref> en J,<ref>{{cite book |last=Stokes |first=Roger |title=Learning J |date=Julie 2012 |chapter=19.2.1 |chapter-url=http://www.rogerstokes.free-online.co.uk/19.htm#10 |access-date=6 September 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325064205/http://www.rogerstokes.free-online.co.uk/19.htm#10 |archive-date=25 Maart 2012}}</ref> gee die programmeerder direkte toegang tot die positiewe en negatiewe oneindigheidswaardes as konstantes van die taal.
=== Kuns en spele ===
[[Perspektief]] in die kuns maak gebruik van verdwynpunte, wat rofweg met die wiskundige punte in die oneindige ooreenstem en op 'n oneindige afstand van die toeskouer lê. Dit stel kunstenaars in staat om ruimte, afstande en vorms realisties uit te beeld.<ref>{{cite book |title=Mathematics for the Nonmathematician |author1=Morris Kline |edition=illustrated, unabridged, reprinted |publisher=Courier Corporation |year=1985 |isbn=978-0-486-24823-3 |page=229 |url=https://books.google.com/books?id=gXSMukf1aFIC |archive-url=https://web.archive.org/web/20251117190513/https://books.google.com/books?id=gXSMukf1aFIC |archive-date=17 November 2025 |url-status=live}} [https://books.google.com/books?id=gXSMukf1aFIC&pg=PA229 Uittreksel van bladsy 229, afdeling 10-7]</ref> Die kunstenaar [[M.C. Escher]] is veral bekend vir sy gebruik van oneindigheid in sy werk, op dié en ander maniere.<ref>{{cite journal |last1=Schattschneider |first1=Doris |volume=57 |issue=6 |pages=706-718 |journal=Notices of the AMS |title=The Mathematical Side of M. C. Escher |url=https://www.ams.org/notices/201006/rtx100600706p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20251116170123/https://www.ams.org/notices/201006/rtx100600706p.pdf |archive-date=16 November 2025 |url-status=live |date=2010}}</ref>
Variante van [[skaak]] wat op 'n onbegrensde bord gespeel word, staan as oneindige skaak bekend.<ref>[http://www.chessvariants.com/boardrules.dir/infinite.html Infinite chess at the Chess Variant Pages] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402082426/http://www.chessvariants.com/boardrules.dir/infinite.html |date=2017-04-02}} An infinite chess scheme.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=PN-I6u-AxMg "Infinite Chess, PBS Infinite Series"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170407211614/https://www.youtube.com/watch?v=PN-I6u-AxMg |date=2017-04-07}} PBS Infinite Series, met akademiese bronne deur J. Hamkins: {{cite arXiv |eprint=1302.4377 |last1=Evans |first1=C.D.A |title=Transfinite game values in infinite chess |author2=Joel David Hamkins |class=math.LO |year=2013}} en {{cite arXiv |eprint=1510.08155 |last1=Evans |first1=C.D.A |title=A position in infinite chess with game value $ω^4$ |author2=Joel David Hamkins |author3=Norman Lewis Perlmutter |class=math.LO |year=2015}}.</ref>
Die [[kognitiewe wetenskap|kognitiewe wetenskaplike]] George Lakoff beskou die begrip oneindigheid in die wiskunde en die wetenskappe as 'n metafoor. Dié siening berus op die basiese metafoor van oneindigheid, gedefinieer as die eindeloos stygende ry <1, 2, 3, …>.<ref>{{Cite web |url=http://www.se.rit.edu/~yasmine/assets/papers/Embodied%20math.pdf |title=Review of "Where Mathematics comes from: How the Embodied Mind Brings Mathematics Into Being" By George Lakoff and Rafael E. Nunez|first1=Yasmine Nader|last1=Elglaly|first2=Francis |last2=Quek|work=CHI 2009 |access-date=25 Maart 2021 |archive-date=26 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226004335/http://www.se.rit.edu/~yasmine/assets/papers/Embodied%20math.pdf |url-status=dead}}</ref>
== Sien ook ==
* [[Joel David Hamkins]]
* [[Magsverheffing]]
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
=== Bibliografie ===
{{Refbegin}}
* {{citation|first=Florian|last=Cajori|title=A History of Mathematical Notations (Two Volumes Bound as One)|year=1993|orig-year=1928 & 1929|publisher=Dover|isbn=978-0-486-67766-8|url=https://archive.org/details/historyofmathema00cajo_0}}
* {{Citation |last=Cohen |first=Paul |title=The Independence of the Continuum Hypothesis |doi=10.1073/pnas.50.6.1143 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=50 |issue=6 |pages=1143-1148 |year=1963 |pmid=16578557 |pmc=221287 |bibcode=1963PNAS...50.1143C |doi-access=free}}
* {{citation|first=Michael C.|last=Gemignani|title=Elementary Topology|edition=2nd|publisher=Dover|year=1990|isbn=978-0-486-66522-1}}
* {{citation |first=H. Jerome |last=Keisler |title=Elementary Calculus: An Approach Using Infinitesimals |edition=2nd |year=1986 |url=http://www.math.wisc.edu/~keisler/calc.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210328204845/http://www.math.wisc.edu/~keisler/calc.html |archive-date=28 Maart 2021 |url-status=live}}
* {{citation |title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times |last=Kline |first=Morris |year=1972 |publisher=Oxford University Press |location=New York|isbn=978-0-19-506135-2 |pages=1197-1198}}
* {{citation|first=Randall B.|last=Maddox|title=Mathematical Thinking and Writing: A Transition to Abstract Mathematics|publisher=Academic Press|year=2002|isbn=978-0-12-464976-7}}
* {{citation |first=Eli |last=Maor |title=To Infinity and Beyond |publisher=Princeton University Press |year=1991 |isbn=978-0-691-02511-7 |url=https://books.google.com/books?id=lXjF7JnHQoIC&q=To+Infinity+and+beyond |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114213356/https://books.google.com/books?id=lXjF7JnHQoIC&q=To+Infinity+and+beyond |archive-date=14 November 2025 |url-status=live}}
* {{citation |title=The Principles of Mathematics |last=Russell |first=Bertrand |year=1996 |orig-year=1903 |publisher=Norton |location=New York|isbn=978-0-393-31404-5 |oclc=247299160}}
* {{citation |first=Hans |last=Sagan |title=Space-Filling Curves |publisher=Springer |year=1994 |isbn=978-1-4612-0871-6}}
* {{citation|first=Earl W.|last=Swokowski|title=Calculus with Analytic Geometry|edition=Alternate|year=1983|publisher=Prindle, Weber & Schmidt|isbn=978-0-87150-341-1|url=https://archive.org/details/calculuswithanal00swok}}
* {{citation|first=Angus E.|last=Taylor|title=Advanced Calculus|year=1955|publisher=Blaisdell Publishing Company}}
* {{citation |first=David Foster |last=Wallace |title=Everything and More: A Compact History of Infinity |publisher=Norton, W.W. & Company, Inc. |year=2004 |isbn=978-0-393-32629-1}}
{{Refend}}
==Eksterne skakels==
*[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Infinity|Engelse Wikipedia]]
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Logika]]
[[Kategorie:Wiskunde]]
[[Kategorie:Wetenskapsfilosofie]]
efskznwdyquv7m63zv5j6ipr8fyib5f
Diapason d'Or
0
265222
3373152
3327604
2026-11-16T12:35:57Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373152
wikitext
text/x-wiki
Die '''Diapason d'Or''' (letterlik in [[Frans]] ''"Goue stemvurk"'') is 'n aanbeveling van uitmuntende (meestal) [[klassieke musiek]] opnames wat verleen word deur resensente van die ''Diapason'' tydskrif in [[Frankryk]], welke breedweg gelykstaande is aan die ''"Editor's Choice"'' en ''"Disc of the Month"'' aanbevelings in die Britse ''Gramophone''-tydskrif.
Die '''Diapason d'Or de l’Année''' (letterlik ''"Goue Stemvurk van die Jaar"'') is 'n meer luisterryke prys wat beoordeel word deur 'n beoordelingspaneel bestaande uit kritici van ''Diapason'' en uitsaaiers van ''France Musique'',<ref>[http://sites.radiofrance.fr/francemusique/ev/fiche.php?eve_id=250000218 Radio France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190032/http://sites.radiofrance.fr/francemusique/ev/fiche.php?eve_id=250000218 |date= 7 Oktober 2011 }} "Depuis plus de quinze ans, les "Diapason d'or" de l'année se sont imposés comme la récompense la plus prisée en matière d'enregistrement discographique. Ils couronnent les plus beaux CD et DVD classiques parus au cours des douze derniers mois. Les "Diapason d'or" de l'année sont désormais décernés par un jury comportant des critiques du magazine Diapason et des producteurs de France Musique."</ref> en is vergelykbaar met die [[Verenigde Koninkryk]] (VK) se Gramophone Toekennings wat geassosieer word met die ''Gramophone'' tydskrif.<ref>(23/11/2007) [http://www.naxos.com/news/default.asp?op=377&displayMenu=Naxos_News&type=2 [''Deneve se opname van Roussel bekroon met Diapason D'Or''] by Scotsman.com aangebied deur [[Naxos Plate-etiket|Naxos]]</ref>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
{{vertaalvanaf
| taalafk = en
| il = Diapason d%27Or
}}
[[Kategorie:Musiektoekennings]]
{{Saadjie}}
gttu43jht37y8pxtsmqbkhywj1zvdm6
Sesdaagse Oorlog
0
278465
3373303
3361436
2026-11-16T20:22:58Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373303
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Militêre konflik
|konflik = Sesdaagse Oorlog
|deelvan = die [[Arabies-Israeliese konflik]]
|beeld = [[Lêer:Six Day War Territories af.svg|250px]]
|byskrif = Kaart van die gebiede wat Israel (geel) tydens die oorlog verower het (ligoranje).
|datum = 5-10 Junie 1967 (6 dae)
|plek = [[Midde-Ooste]]
|resultaat = Israeliese oorwinning
|gebied = Israel verower die [[Gazastrook]] en [[Sinai]]skiereiland van Egipte, die [[Wesoewer]] (insluitende Oos-[[Jerusalem]]) van Jordanië en die [[Golanhoogland]] van Sirië<ref name="Office of the Historian">{{cite web |title=Milestones: 1961–1968 |website=Office of the Historian |url=https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967 |access-date=30 November 2018 |quote=Between June 5 and June 10, Israel defeated Egypt, Jordan, and Syria and occupied the Sinai Peninsula, the Gaza Strip, the West Bank, East Jerusalem, and the Golan Heights |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417102225/https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967 |archive-date=17 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=weill2007>{{cite journal | last=Weill | first=Sharon | title=The judicial arm of the occupation: the Israeli military courts in the occupied territories | url=https://archive.org/details/international-review-of-the-red-cross_2007-06_89_866/page/401 | journal=International Review of the Red Cross | volume=89 | issue=866 | year=2007 | issn=1816-3831 | doi=10.1017/s1816383107001142 | ref=harv | page=401|quote=On 7 June 1967, the day the occupation started, Military Proclamation No. 2 was issued, endowing the area commander with full legislative, executive, and judicial authorities over the West Bank and declaring that the law in force prior to the occupation remained in force as long as it did not contradict new military orders.}}</ref>
|party1 = '''{{Vlag|Israel|size=22px}}'''
|party2 =
'''{{vlagikoon|Egipte|UAR}} [[Egipte]]'''<br />'''{{vlag|Sirië|1963}}'''<br />'''{{vlag|Jordanië}}'''<br />{{vlagikoon|Irak|1963}} '''[[Irak]]'''<ref name="krauthammer">Krauthammer 2007.</ref>
|party3 =
|aanvoerder1 = {{vlagikoon|Israel}} [[Levi Eshkol]]<br />{{vlagikoon|Israel}} [[Moshe Dayan]]<br />{{vlagikoon|Israel}} [[Yitzhak Rabin]]<br />{{vlagikoon|Israel}} [[Uzi Narkiss]]<br />{{vlagikoon|Israel}} [[Motta Gur]]<br />{{vlagikoon|Israel}} [[Israel Tal]]<br />{{vlagikoon|Israel}} [[Mordechai Hod]]<br />{{vlagikoon|Israel}} [[Yeshayahu Gavish]]<br />{{vlagikoon|Israel}} [[Ariel Sharon]]<br />{{vlagikoon|Israel}} [[Ezer Weizman]]<br />{{vlagikoon|Israel}} [[Shlomo Erell]]<br />{{vlagikoon|Israel}} [[David Elazar]]
|aanvoerder2 = {{vlagikoon|Egipte|UAR}} [[Gamal Abdel Nasser]]<br />{{vlagikoon|Egipte|UAR}} [[Abdel Hakim Amer]]<br />{{vlagikoon|Egipte|UAR}} [[Abdoel Moenim Riad]]<br />{{vlagikoon|Jordanië}} [[Hoessein van Jordanië|Hoessein]]<br />{{vlagikoon|Jordanië}} [[Zaid ibn Sjaker]]<br />{{vlagikoon|Jordanië}} [[Asad Ghanma]]<br />{{vlagikoon|Sirië|1963}} [[Noereddin al-Atassi]]<br />{{vlagikoon|Irak|1963}} [[Abdoel Rahman Arif]]
|aanvoerder3 =
|sterkte1 = 50 000 troepe<br />214 000 reserwes<br />250<ref>{{cite book |last1=Oren |first1=Michael B. |title=Six Days of War: June 1967 and the Making of the Modern Middle East |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195151749 |page=171 |url=https://books.google.com/books?id=pfHFj5Mvs7wC&pg=PA171 |language=en}}</ref>-300 vegvliegtuie<ref>{{cite book |last1=Tucker |first1=Spencer C. |title=Wars That Changed History: 50 of the World's Greatest Conflicts: 50 of the World's Greatest Conflicts |date=2015 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781610697866 |pages=540–541 |url=https://books.google.com/books?id=xhGFCgAAQBAJ&pg=PA540 |language=en}}</ref><br />800 tenks<ref name="Tucker 2004, p. 176">Tucker 2004, p. 176.</ref><br />
'''Totale troepe''': 264 000 <br /> 100 000 ontplooi
|sterkte2 =Egipte: 240 000<br />Sirië, Jordanië en Irak: 307 000 <br /> 957 vegvliegtuie<br />2 504 tenks<ref name="Tucker 2004, p. 176" /><br />Libanon: 2 vegvliegtuie<ref name="Griffin 2006, p. 336.">Griffin 2006, p. 336.</ref><br />
'''Totale troepe''': 547 000 <br /> 240 000 ontplooi
|sterkte3 =
|ongevalle1 = 776-983<ref name="Israel Ministry of Foreign Affairs"/><ref name="Gawrych3" /> gedood<br />4 517 gewond<br />15 gevang<ref name=Gawrych3>Gawrych 2000, p. 3</ref>
<hr/>400 tenks vernietig<ref>Zaloga, Steven (1981). ''Armour of the Middle East Wars 1948–78 (Vanguard)''. Osprey Publishing.</ref><br />46 vliegtuie vernietig
|ongevalle2 = Egipte: 10 000-15 000 gedood of vermis<ref name="Gammasy p.79">El Gamasy 1993 p. 79.</ref><br />4 338 gevang<ref name="Israel Ministry 2004"/><br />Jordanië: 696 gedood of vermis<ref name="tsdwb">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=L1qICwAAQBAJ&pg=PT125|title=The Six Day War 1967: Jordan and Syria|work=Simon Dunstan|publisher=Bloomsbury Publishing|date=20 Februarie 2013|accessdate=6 Januarie 2018|isbn=9781472801975}}</ref><ref name="Second World War page 253">''Warfare since the Second World War'', deur Klaus Jürgen Gantzel, Torsten Schwinghammer, p. 253</ref><ref name="ReferenceC">''Wars in the Third World since 1945'', (NY 1991) Guy Arnold</ref><br />533 gevang<ref name="Israel Ministry 2004" /><br /> Sirië: 2 500 gedood<ref name="Tucker, 2010">{{cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |title=The Encyclopedia of Middle East Wars. The United States in the Persian Gulf, Afghanistan, and Iraq Conflicts |url=https://books.google.com/?id=U05OvsOPeKMC&pg=PA1198&dq=The+war+cost+Syria+2,500+killed#v=onepage&q=The%20war%20cost%20Syria%202%2C500%20killed&f=false |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |page=1198 |isbn=978-1-85109-947-4}}</ref><ref name="Woolf">{{cite book |last=Woolf |first=Alex |title=Arab–Israeli War Since 1948 |publisher=Heinemann-Raintree |year=2012 |page=27 |isbn=978-1-4329-6004-9}}</ref><ref name="Sachar, 2013">{{cite book |last=Sachar |first=Howard M. |title=A History of Israel: From the Rise of Zionism to Our Time |url=https://books.google.com/?id=0X4BAAAAQBAJ&pg=PT1122&dq=they+had+lost+2,500+killed+and+5,000+wounded#v=onepage&q=they%20had%20lost%202%2C500%20killed%20and%205%2C000%20wounded&f=false |publisher=Random House |year=2013 |isbn=978-0-8041-5049-1}}</ref><br />591 gevang<br />Irak: 10 gedood<br />30 gewond<br />Libanon: 1 vliegtuig verloor<ref name="Griffin 2006, p. 336." />
<hr/>Honderde tenks vernietig<br />452+ vliegtuie vernietig
|ongevalle3 = 20 Israeliese burgers gedood<ref name="Oren, p. 185-187">Oren, pp. 185–87</ref><br />34 VSA-vlootsoldate, -seesoldate en [[Nasionale Veiligheidsagentskap|NSA]]-personeellede gedood<ref>Gerhard, William D.; Millington, Henry W. (1981). "Attack on a SIGINT Collector, the USS Liberty" (PDF). NSA History Report, U.S. Cryptologic History series. National Security Agency. partially declassified 1999, 2003.</ref><br />17 Sowjetse seesoldate gedood (na bewering)<ref name=ginor/>
|notas =
}}
Die '''Sesdaagse Oorlog''' ([[Hebreeus]]: מִלְחֶמֶת שֵׁשֶׁת הַיָּמִים, ''Milhemet Sjesjet Ha Jamim''; [[Arabies]]: النكسة, ''an-Naksah'', "Die Terugslag", of حرب 1967, ''Ḥarb 1967'', "Oorlog van 1967") het tussen 5 en 10 Junie 1967 plaasgevind tussen [[Israel]] en die naburige state [[Egipte]] en [[Sirië]] (toe bekend as die [[Verenigde Arabiese Republiek]]), asook [[Jordanië]].
Betrekkinge tussen Israel en sy buurlande het in 1967 nog nie heeltemal herstel ná die Arabies-Israeliese Oorlog van 1948 nie. In 1956 het Israel die [[Sinaiskiereiland]] in Egipte binnegeval; een van sy doelwitte was om die [[Straat van Tiran]] te heropen wat Egipte sedert 1950 vir Israeliese skepe geblokkeer het. Israel moes eindelik noodgedwonge terugtrek, maar is verseker die Straat van Tiran sal oopbly. ’n [[VN]]-noodmag is aan die grens ontplooi, maar daar was geen demilitarisasie-ooreenkoms nie.<ref name="Rikhye2013">{{cite book|author=Major General Indar Jit Rikhye|title=The Sinai Blunder: Withdrawal of the United Nations Emergency Force Leading....|url=https://books.google.com/books?id=teHWAQAAQBAJ&pg=PR8|date=28 October 2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-27985-0|pages=8–}}</ref>
In die maande voor Junie 1967 het spanning gevaarlik toegeneem. Israel het sy posisie voor 1956 herhaal dat die sluiting van die Straat van Tiran vir Israeliese skepe ’n oorlog sou veroorsaak. In Mei het die Egiptiese president, [[Gamal Abdel Nasser]], aangekondig die straat gaan vir Israeliese skepe gesluit word en hy het Egiptiese magte aan die grens met Israel gemoboliseer. Op 5 Junie het Israel ’n reeks lugaanvalle op Egiptiese vliegvelde uitgevoer. Die vraag oor watter kant die oorlog begin het, is een van ’n paar omstrede kwessies van die konflik.
[[Beeld:Tail of an Egyptian Air Force Mikoyan Mig-19 (469000040).jpg|thumb|links|220px|Die stertgedeelte van 'n Egiptiese MiG-19 wat in die lugaanval vernietig is.]]
Die Egiptenare is onkant betrap en feitlik die hele [[Egiptiese Lugmag]] is vernietig, terwyl Israel net ’n paar verliese gely het. Die land het terselfdertyd ’n grondaanval op die [[Gazastrook]] en die Sinaiskiereiland van stapel gestuur, wat die Egiptenare ook onkant betrap het. Ná aanvanklike teenstand het Nasser gelas dat die Sinai ontruim word. Israeliese magte het weswaarts agter die Egiptenare aangestorm. Die Israeli's het hulle groot verliese toegedien en die Sinai verower.
Jordanië het ’n week voor die oorlog ’n verdedigingsverdrag met Egipte gesluit; die ooreenkoms het voorsiening daarvoor gemaak dat Jordanië in geval van oorlog nie ’n aanvallende rol sou speel nie, maar sou probeer om Israeliese magte te keer om grondgebied te verower.{{sfn|Mutawi|2002|p=183}}
Sowat ’n uur ná die Israeliese lugaanval het [[Kaïro]] die bevelvoerder van die Jordaniese weermag opdrag gegee om Israel te begin aanval; in die aanvanklik verwarrende situasie is aan die Jordaniërs gesê Egipte het die Israeliese lugaanvalle afgeweer.
Egipte en Jordanië het op 8 Junie op ’n [[wapenstilstand]] besluit en Sirië op 9 Junie. ’n Ooreenkoms is op 11 Junie met Israel onderteken. Israel het die Egiptiese, Siriese en Jordaniese weermagte verlam – hulle het meer as 20 000 soldate gedood en self minder as 1 000 verloor. Die Israeliese sukses was die gevolg van ’n goed voorbereide en uitgevoerde strategie, die swak leierskap van die [[Arabiese wêreld|Arabiese state]] en slegte militêre leierskap en strategie. Israel het die Gazastrook en Sinaiskiereiland van Egipte afgeneem, die [[Wesoewer]] insluitende Oos-[[Jerusalem]] van Jordanië en die [[Golanhoogland]] van Sirië. Israel se internasionale aansien het in die daaropvolgende jare baie gestyg. Sy oorwinning was ’n vernedering vir Egipte, Jordanië en Sirië, en het daartoe gelei dat Nasser verleë bedank het; hy is later in sy amp herstel ná protesoptogte in Egipte oor sy bedanking.
Die spoed en gemak van die Israeliese oorwinning het later gelei tot ’n gevaarlike oormoed in die Israeliese weermag, wat bygedra het tot aanvanklike Arabiese suksesse in die daaropvolgende [[Jom Kippoeroorlog]], hoewel Israeliese magte eindelik sukses behaal en die Arabiere verslaan het. Die ontheemding van burgerlike bevolkings weens die oorlog sou langtermyngevolge hê, want 300 000 [[Palestyne]] het uit die Wesoewer gevlug en sowat 80 000 Siriërs het die Golanhoogland verlaat. Joodse minderheidsgemeenskappe dwarsoor die Arabiese wêreld het gevlug of is verban.
==Agtergrond==
Ná die [[Suezkrisis]] in 1956 het Egipte ingestem tot die vestiging van ’n VN-noodmag (UNEF) op die Sinai om te verseker alle partye gehoorsaam die 1949-wapenstilstandsooreenkoms.<ref>{{cite web |publisher=Rauschning, Wiesbrock & Lailach 1997, p. 30; Sachar 2007, pp. 504, 507–08 |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unef1backgr2.html |title=First United Nations Emergency Force (UNEF I) – Background (volle teks) |access-date=29 Junie 2017 |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20180308130745/http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unef1backgr2.html |archive-date= 8 Maart 2018 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
[[Beeld:Nasser and Egyptian pilots pre-1967.gif|thumb|links|President Nasser het op 22 Mei 1967 sy vlieëniers op die Sinai toegespreek en gesê: "Die Jode dreig met oorlog – ons sê vir hulle ''ahlan wa-sahlan'' (welkom)!"<ref name="Gluska2007p152" />]]
In die volgende paar jaar was daar talle klein botsings tussen Israel en sy Arabiese buurlande, veral Sirië. Vroeg in November 1966 het Sirië ’n wedersyde verdedigingsooreenkoms met Egipte onderteken.<ref>Gawrych (2000) p. 5</ref> Kort hierna, in reaksie op [[guerrilla-oorlogvoering|guerrillabedrywighede]] deur die [[Palestynse Bevrydingsorganisasie]] (PBO),<ref>Schiff, Zeev, ''History of the Israeli Army'', Straight Arrow Books (1974) p. 145</ref><ref>Churchill & Churchill, ''The Six Day War'', Houghton Mifflin Company (1967) p. 21</ref> insluitende ’n mynaanval waarin drie mense dood is,{{sfn|Pollack|2004|p=290}} het die Israeliese weermag die dorp as-Samoe in die Jordanies besette Wesoewer aangeval.<ref>Segev, 2007, pp.149–52.</ref> Jordaniese magte wat gereageer het, is vinnig teruggedryf.<ref>Hart, 1989 p. 226</ref> Koning [[Hoessein van Jordanië]] het die Egiptiese president Nasser gekritiseer omdat hy Jordanië nie tot hulp gesnel het nie en "agter UNEF-rokspante weggekruip het".<ref>Oren 2002/2003, p. 312; Burrowes & Douglas 1972, pp. 224–25</ref><ref name=shemesh2007p118 /><ref name=Tessler1994p378 />
In Mei 1967 het Nasser valse verslae van die [[Sowjetunie]] ontvang dat Israel aan die Siriese grens begin versamel het.<ref>Herzog 1982, p. 148</ref> Nasser het sy troepe in twee verdedigingslyne aan die Israeliese grens op die Sinaiskiereiland opgestel<ref>John Quigley, [https://books.google.com/books?id=0zEi3qGWLFIC&pg=PA32 ''The Six-Day War and Israeli Self-Defense: Questioning the Legal Basis for Preventive War''], Cambridge University Press, 2013, p. 32.</ref> (16 Mei), UNEF-magte uit Gaza en die Sinai gesit (19 Mei) en UNEF-posisies ingeneem by Sjarm el-Sjeich, wat oor die Straat van Tiran uitkyk.<ref>Shlaim (2007) p. 238</ref>{{sfn|Mutawi|2002|p=93}} Israel het verklarings wat hy in 1957 gemaak het, herhaal: dat die sluiting van die straat as ’n oorlogsdaad beskou sou word of regverdiging vir ’n oorlog sou wees.<ref>Cohen, Raymond. (1988), p. 12</ref><ref name="MeirStraitsSpeech" /> Nasser het egter die straat op 22-23 Mei vir Israeliese skepe gesluit.<ref>{{cite book |last=Morris |first=Benny |title=Righteous Victims: A History of the Zionist–Arab Conflict, 1881–1998 |publisher=Random House |year=1999 |page=306 |isbn=978-0-679-42120-7}}</ref><ref name=Gat2003p202 /><ref name=Colonomos2013p25 /> Ná die oorlog het president [[Lyndon B. Johnson]] van [[Amerika]] gesê:<ref>"[https://news.google.com/newspapers?nid=1310&dat=19670619&id=valVAAAAIBAJ&sjid=JeEDAAAAIBAJ&pg=5448,4112160 LBJ Pledges U.S. to Peace Effort] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517095210/https://news.google.com/newspapers?nid=1310&dat=19670619&id=valVAAAAIBAJ&sjid=JeEDAAAAIBAJ&pg=5448,4112160 |date=17 Mei 2017 }}", ''Eugene Register-Guard'' (19 Junie 1967). Sien ook Johnson, Lyndon. [http://www.presidency.ucsb.edu/ws/?pid=28308 "Address at the State Department's Foreign Policy Conference for Educators"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161227195747/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/?pid=28308 |date=27 Desember 2016 }} (19 Junie 1967).</ref>
{{quote|As ’n enkele dwase daad meer verantwoordelik vir hierdie ontploffing was as enige ander, was dit die wispelturige en gevaarlike aankondiging dat die Straat van Tiran gesluit sou word. Die reg van onskuldige seedeurgang moet vir alle nasies beskerm word.}}
Op 30 Mei het Jordanië en Egipte ’n verdedigingsverdrag gesluit. Die volgende dag het die [[Irak]]se weermag op Jordanië se uitnodiging troepe en gepantserde eenhede in Jordanië begin ontplooi.<ref>Churchill po. 52 en 77</ref> Hulle is later deur ’n Egiptiese afdeling versterk. Op 1 Junie het Israel ’n [[nasionale eenheidsregering]] gevorm deur sy kabinet te vergroot en op 4 Junie is besluit om oorlog te maak. Die volgende oggend het Israel Operasie Fokus van stapel gestuur – ’n grootskaalse verrassingslugaanval wat die begin van die Sesdaagse Oorlog was.
===Militêre voorbereiding===
Voor die oorlog het Israeliese vlieëniers en grondpersoneel deeglik geoefen om vliegtuie wat van krygsvlugte af terugkeer te herstel. ’n Enkele vliegtuig kon tot vier keer per dag op sendings gestuur word, teenoor die Arabiese norm van een of twee vlugte per dag. Die Israeliese lugmag kon dus op die eerste dag van die oorlog verskeie vlae aanvalle op Egiptiese vliegvelde doen en ook ander Arabiese lugmagte uitskakel. Dit het bygedra tot die Arabiese mening dat Israel deur buitelandse lugmagte gehelp is.
Die Egiptenare het verdedigingsversterkings op die Sinaiskiereiland opgestel. Dit is gedoen met die veronderstelling dat ’n aanval sou kom vanuit die rigting van die paar paaie deur die woestyn, eerder as oor die onbegaanbare woestynterrein. Die Israeli's het egter besluit om die Egiptiese verdediging uit ’n onverwagte hoek aan te val.
James Reston het op 23 Mei 1967 in ''[[The New York Times]]'' geskryf: "Wat dissipline, opleiding, moreel, toerusting en algemene bevoegdheid betref, is sy [Nassar se] weermag en ander Arabiese magte, sonder die regstreekse hulp van die Sowjetunie, geen gelyke vir die Israeli's nie . . . Selfs met 50 000 troepe en die beste generaals en lugmag in Jemen kon hy niks uitrig in daardie klein en primitiewe land nie, en selfs sy pogings om die Kongorebelle te help het misluk."<ref>{{cite news |author=Reston, James |url=https://www.nytimes.com/1967/05/24/archives/washington-nassers-reckless-maneuvers-cairo-and-moscow-the-us.html |title=Washington: Nasser's Reckless Maneuvers; Cairo and Moscow The U.S. Commitment The Staggering Economy Moscow's Role |work=The New York Times |date=24 Mei 1967 |page=46 |access-date=22 Julie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412131936/https://www.nytimes.com/1967/05/24/archives/washington-nassers-reckless-maneuvers-cairo-and-moscow-the-us.html |archive-date=12 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Aan die vooraand van die oorlog het Israel gedink hy sal ’n oorlog binne drie tot vier dae kan wen. Die Verenigde State en Brittanje het gereken dit sou sewe tot tien dae verg om te wen.<ref>Quigley, ''The Six-Day War and Israeli Self-Defence'', p. 60. (Cambridge University Press)</ref><ref>{{cite web |title=Foreign Relations of the United States, 1964–1968, Volume XIX, Arab-Israeli Crisis and War, 1967 - Office of the Historian |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1964-68v19/d130 |website=history.state.gov |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317083302/https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1964-68v19/d130 |archive-date=17 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
==Weermagte en wapens==
===Weermagte===
Die Israeliese weermag het altesaam 264 000 soldate gehad (reserviste ingesluit), hoewel dié getal nie volgehou kon word nie omdat die reserviste lewensbelangrik was vir die burgerlike lewe.<ref>Stone 2004, p. 217.</ref>
[[Beeld:Hatzerim Mirage 20100129 1.jpg|thumb|240px|’n Dassault Mirage in die Israeliese Lugmagmuseum. Veral Frans geboude vliegtuie is in Operasie Fokus gebruik.]]
[[Beeld:AMX-13-latrun-2.jpg|thumb|240px|’n [[AMX-13 (tenk)|AMX-13-tenk]] in die Yad la-Shiryon-museum, Israel.]]
Israel het sowat 40 000 troepe en 200 tenks (agt brigades) gebruik teen Jordanië se magte op die Wesoewer.{{sfn|Pollack|2004|p=294}} Die magte van Israel se Sentrale Bevel het uit vyf brigades bestaan. Die eerste twee is permanent naby [[Jerusalem]] gestasioneer: die Jerusalem- en gemeganiseerde Harel-brigade. Mordechai Gur se 55ste Valskermbrigade is van die Sinaifront af teruggeroep. Die 10de Pantserbrigade is noord van die Wesoewer gestasioneer. Die Israeliese Noordelike Bevel het uit drie brigades onder generaalmajoor Elad Peled bestaan; hulle is in die Jezreelvallei noord van die Wesoewer gestasioneer.
Aan die vooraand van die oorlog het Egipte sowat 100 000 van sy 160 000 troepe op die Sinai ontplooi, insluitende al sewe sy divisies (vier [[infanterie]]-, twee pantser- en een gemeganiseerde divisie), asook vier onafhanklike infanteriebrigades en vier onafhanklike pantserbrigades. Meer as ’n derde van hierdie soldate was veterane van Egipte se voortdurende inmenging in die Noord-Jemense Burgeroorlog en nog ’n derde was reserviste. Hierdie magte het 950 tenks, 1 100 gepantserde troepedraers en meer as 1 000 stukke artillerietoerusting gehad.{{sfn|Pollack|2004|p=59}}
Sirië se leër was 75 000 man sterk en is aan die grens met Israel ontplooi.<ref>Ehteshami en Hinnebusch 1997, p. 76.</ref> Professor David W. Lesch het geskryf "’n mens sal moeilik ’n weermag kry wat minder voorberei op oorlog teen ’n ooglopend meerderwarige vyand is", want Sirië se weermag is in die voorafgaande maande en jare afgetakel deur [[Staatsgreep|staatsgrepe]] en pogings tot staatsgrepe wat gelei het tot ’n reeks suiwerings, verdelings en opstande in die weermag.<ref>Shlaim; Louis (2012) pp. 86–87: “Syria was severely unprepared for war. Despite the bombastic and jingoistic rhetoric, the Bathist regime viewed its actions against Israel as low-level warfare that was not meant to lead to all-out war. The months and years prior to the 1967 Arab-Israeli war were filled with military purges associated with actual and attempted coups that decimated and further fractured the military and party, resulting in an inexperienced officer corps as well as a deep distrust between the rank and file and officers in the army. In addition, there were uprisings by discontented elements of the Syrian population, less than satisfactory encounters with Israeli forces, and lukewarm Soviet support... One would be hard-pressed to find a military less prepared for war with a clearly superior foe.”</ref>
Die Jordaniese weermag het bestaan uit 11 brigades met altesaam 55 000 troepe.{{sfn|Mutawi|2002|p=42}} Nege brigades (45 000 troepe, 270 tenks, 200 stukke artillerietoerusting) is op die Wesoewer ontplooi, insluitende die elite- 40ste Pantserbrigade, en twee in die [[Jordaanrivier|Jordaanvallei]]. Hulle het aansienlike getalle M113- gepantserde troepedraers ingesluit en was toegrus met sowat 300 moderne Westerse tenks, waarvan 250 Amerikaanse M48-Pattons was. Hulle het ook 12 artilleriebataljons, ses batterye 81 mm- en 120 mm-[[mortier]]e,<ref name=segevs /> ’n valskermbataljon en ’n nuwe bataljon gemeganiseerde infanterie gehad. Die Jordaniese weermag, toe bekend as die Arabiese Legioen, was ’n professionele langtermyndiensweermag wat relatief goed toegrus en opgelei was. Israel het ná die oorlog gesê Jordaniese staf het professioneel opgetree, maar was altyd "’n halwe tree" agter die Israeliese maneuvers. Die klein Jordaniese lugmag het net 24 Brits vervaardigde [[Hawker Hunter]]-vegvliegtuie, 6 troepedraers en twee helikopters gehad.
Omtrent 100 Irakse tenks en ’n infaterieafdeling is naby die Jordaniese grens ontplooi, asook twee eskaders vegvliegtuie, Hawker Hunters en [[MiG-21]]'s, daarnaby.<ref name=segevs>Segev 1967, pp. 82, 175–91.</ref>
Die Arabiese lugmagte is versterk met ’n paar vliegtuie van [[Libië]], [[Algerië]], [[Marokko]], [[Koeweit]] en [[Saoedi-Arabië]] om op te maak vir die enorme verlies wat op die eerste dag van aanvalle gely is. Hulle is ook in ’n persoonlike hoedanigheid gehelp deur vrywilligervlieëniers van die [[Pakistan]]se lugmag. Hulle het verskeie Israeliese vliegtuie neergeskiet.<ref>{{cite web |title=Air Warriors |url=http://www.paf.gov.pk/air_warriors.html |website=Pakistan Air Force |access-date=15 Julie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530194741/http://www.paf.gov.pk/air_warriors.html |archive-date=30 Mei 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|title=Eagle Biography – Saiful Azam|url=http://www.au.af.mil/au/goe/eagle_bios/2000/azam_2000.asp|website=Air University|accessdate=15 Julie 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20130812085933/http://www.au.af.mil/au/goe/eagle_bios/2000/azam_2000.asp|archive-date=12 Augustus 2013|df=dmy-all}}</ref>
===Wapens===
Buiten Jordanië het die Arabiese lande hoofsaaklik op Sowjetse wapens staatgemaak. Eersgenoemde land se leër was toegerus met Amerikaanse wapens en sy lugmag met Britse vliegtuie.
Van al die Arabiese lugmagte het Egipte s’n verreweg die modernste vliegtuie gehad, insluitende sowat 420 vegvliegtuie,<ref>Oren, 176; Benny Morris, ''Righteous Victims'', 318.</ref> wat almal deur die Sowjetunie gebou is. ’n Groot deel daarvan was top-MiG-21's. Israel was veral bekommerd oor die 30 [[Toepolef Tu-16]] "Badger"-mediumbomwerpers, wat groot skade aan Israeliese militêre en burgerlike sentrums sou kon aanrig.{{sfn|Pollack|2004|p=58}}
Israel se wapens was hoofsaaklik van Westerse oorsprong. Die meeste van sy lugmag se vliegtuie was Franse produkte, en sy gepantserde eenhede was meestal Brits en Amerikaans ontwerp en vervaardig. Van die infanteriewapens, soos die [[Uzi]], was van Israeliese oorsprong.
{| class="wikitable"
|-
!width=10% | Soort
!width=40% | Arabiese magte
!width=40% | Israel
|-
! Gepantserde <br>vegvoertuie
|Egipte, Sirië en Irak het [[T-34 Sowjettenk|T-34/85]]-, [[T-54/55 Sowjettenk|T-54-, T-55-]], PT-76- en SU-100-/152- [[Tweede Wêreldoorlog]]se, Sowjetse selfaangedrewe geskut gehad. Jordanië het Amerikaanse M47-, M48- en M48A1-Pattontenks gebruik. Panzer IV, Sturmgeschütz III en Jagdpanzer IV is Duitse voertuie wat deur Sirië gebruik is.<ref>de Mazarrasa, Javier (1994) (in Spaans). Blindados en España 2ª Parte: La Dificil Postguerra 1939–1960. Valladolid, Spain: Quiron Ediciones. p. 50. {{ISBN|84-87314-10-4}}</ref><ref>Perrett, Bryan (1999). ''Panzerkampfwagen IV medium tank: 1936–1945''. Oxford, United Kingdom: Osprey. p. 44. {{ISBN|978-1-85532-843-3}}</ref>
|| M50- en M51-Shermans, M48A3-Patton, Centurion, AMX-13. Die Centurion is voor die oorlog met Britse 105 mm-L7-geskut opgegradeer. Die Sherman het ook groot modifikasies ondergaan, insluitende groter Franse 105 mm-mediumsnelheidsgeskut, breër kruipbande, ’n beter enjin en beter vering.
|-
! GTD's/IVV's<ref group="nota">GTD's: gepantserde troepedraers; IVV's: infanterievegvoertuie</ref>
| BTR-40-, [[BTR-152]]-, BTR-50- en BTR-60-GTD's
|| M2-, M3-halfkruipbandvoertuie, [[Panhard AML90]]
|-
! Artillerie
| M1937-, BM-21-, D-30 (2A18)-houwitser, M1954-veldgeskut, M-52- selfaangedrewe houwitser (Jordanië)
|| M50- selfaangedrewe houwitser en Makmat-160 mm- selfaangedrewe mortier, Obusier de 155 mm Modèle 50-, AMX 105 mm- selfaangedrewe houwitser
|-
! Vliegtuie
| MiG-21, [[MiG-19]], [[MiG-17]], Su-7B, Tu-16, [[Iljoesjin Il-28|Il-28]], Il-18, Il-14, An-12, Hawker Hunter (Jordanië en Irak)
|| [[Dassault Mirage III]], [[Dassault Mystère|Dassault Super Mystère]], [[Sud Aviation Vautour]], Mystere IV, Dassault Ouragan, Fouga Magister-opleidingsvliegtuig toegrus vir aanvalsendings, Nord 2501IS- militêre vragvliegtuig
|-
! Helikopters
| Mi-6, Mi-4
|| Super Frelon, Sikorsky S-58
|-
! LAW's <ref group="nota">LAW's: Lugafweerwapens</ref>
| SA-2 Guideline, ZSU-57-2- mobiele lugafweerkanon
|| MIM-23 Hawk, [[Bofors]] 40 mm
|-
! Infanterie- <br>wapens
| Port Said-handmasjiengeweer, [[AK-47]], RPK, RPD, DShK HMG, B-10- en B-11- skopvrye geskut
|| Uzi, FN FAL, FN MAG, AK-47, M2 Browning, Cobra, Nord SS.10, RL-83 Blindicide-tenkafweergeskut, Jeep-gemonteerde 106 mm- skopvrye geskut
|}
{{Reflist|group=nota}}
==Oorlogsfronte==
===Lugaanval===
Die eerste en belangrikste skuif in die konflik was ’n Israeliese verrassingsaanval op die Egiptiese lugmag. Beide Egipte en Israel het aanvanklik aangekondig dat hulle deur die ander land aangeval is.<ref name=Quigley/>
Op 5 Junie om 07:45 Israeliese tyd het die Israeliese lugmag Operasie Fokus (''Moked'') van stapel gestuur terwyl burgerlikeverdedigingsirenes dwarsoor Israel geloei het. Al 200 sy operasionele stralers buiten 12<ref>Oren 2002, p. 172</ref> het ’n massa-aanval op Egiptiese vliegvelde gedoen.<ref>Bowen 2003, p. 99 (skrywersonderhoud met Moredechai Hod, 7 Mei 2002).</ref> Die Egiptiese verdedigingsinfrastruktuur was baie swak en geen van sy vliegvelde was al toegerus met goeie beskutting wat gevegsvliegtuie kon beskerm nie. Die meeste Israeliese vliegtuie het laag oor die [[Middellandse See]] gevlieg om [[radar]]opsporing te verhoed voordat hulle in Egipte se rigting gedraai het. Ander het oor die [[Rooisee]] gevlieg.<ref name="Oren 2002">Oren 2002, elektroniese uitgawe, afdeling "The War: Day One, June 5".</ref>
[[Beeld:6dayswar1.jpg|thumb|240px|Israeliese soldate bekyk ’n vernietigde Egiptiese vliegtuig.]]
Intussen het Egipte sy eie verdediging in die wiele gery deur sy hele lugverdedigingstelsel effektiewelik af te skakel: Hulle was bang Egiptiese rebellemagte skiet die vliegtuig neer met veldmaarskalk Abdel Hakim Amer en luitenantgeneraal Sidqi Mahmoud, wat van al Maza op pad was na Bir Tamada op die Sinaiskiereiland om bevelvoerders van die troepe daar te ontmoet. Dit sou in elk geval geen groot verskil gemaak het nie, want die Israeliese vlieëniers het laer gevlieg as die laagste punt waar Egipte se SA-2-lugafweerbatterye ’n vliegtuig kon neerskiet.<ref>Bowen 2003, pp. 114–15 (skrywersonderhoud met generaal Salahadeen Hadidi.</ref>
Hoewel die kragtige Jordaniese radarfasiliteit by Ajloun vlae vliegtuie op pad na Egipte opgespoor het en die kodewoord vir "oorlog" na Egipte gestuur het, het die waarskuwings nie die geteikende vliegvelde bereik nie weens Egiptiese bevels- en kommunikasieprobleme.<ref name="Oren 2002" />
Die Israeli's het ’n veelvoudige aanvalstrategie gehad: Hulle het vliegtuie op die grond gebombardeer en ook spesiale bomme, wat in samewerking met Frankryk ontwikkel is, op die aanloopbane gegooi om dit te vernietig en te keer dat Egiptiese vliegtuie kan opstyg. Die aanloopbaan by die Arisj-vliegveld is nie gebombardeer nie, want die Israeli's wou dit ná die oorlog as ’n militêre lughawe vir hul transportvliegtuie gebruik. Oorblywende vliegtuie is in latere vlae aanvalle buite werking gestel. Die operasie was suksesvoller as wat verwag is en het die Egiptenare heeltemal onverhoeds betrap. Feitlik die hele Egiptiese lugmag is lamgelê, terwyl Israel min verliese gely het. Net vier ongewapende opleidingsvliegtuie van Egipte was met die begin van die aanval in die lug.<ref>Oren 2002 p. 171</ref> Altesaam 338 Egiptiese vliegtuie is vernietig en 100 vlieëniers gedood,{{sfn|Pollack|2005|p=474}} hoewel die getal vliegtuie wat die Egiptenare verloor het, betwis word.<ref>Oren, 176, sê 282 van 420. Morris, 318, sê 304 van 419. Mark Tessler, ''A History of the Israeli–Palestinian Conflict'' (Indiana, 1994), p. 396, sê meer as 350.</ref>
Onder die Egiptiese vliegtuie wat vernietig is, was al 30 Tu-16-bomwerpers, 27 van 40 Il-28-bomwerpers, 12 Su-7-bomwerpers, meer as 90 MiG-21's, 20 MiG-19's, 25 MiG-17's en sowat 32 verskillende soorte transportvliegtuie en helikopters. Daarbenewens is Egiptiese radars en SAM-missiele ook aangeval en vernietig. Israel het 19 vliegtuie verloor.<ref>Long 1984, p. 19, Tabel 1.</ref> Een is deur ’n ontploffende Egiptiese [[bomwerper]] vernietig.<ref>Oren, p. 175</ref>
Die aanval het Israel vir die res van die oorlog heerskappy in die lug gegee. Ander Arabiese lugmagte is later die dag aangeval namate vyandelikhede na ander fronte uitgebrei het.
Die Westerse pers het aanvanklik Israel se bewerings oor hoeveel vliegtuie hy vernietig het, met agterdog bejeën. Die feit dat die Egiptiese lugmag, asook ander Arabiese lugmagte wat Israel aangeval het, feitlik glad nie later in die oorlog ’n rol gespeel het nie het egter bewys die getalle is waarskynlik waar. Dwarsdeur die oorlog het Israel voortgegaan om Egiptiese vliegvelde te bombardeer om te keer dat hulle weer in werking gestel word. Intussen het die Egiptiese staatsbeheerde [[radio]] berig Egipte het die stryd gewen en 70 Israeliese vliegtuie op die eerste dag vernietig.<ref name=npr />
===Gazastrook en Sinaiskiereiland===
[[Beeld:1967 Six Day War - conquest of Sinai 5-6 June.jpg|thumb|300px|Die verowering van Sinai, 5-6 Junie 1967.]]
Israel het die aand voor die oorlog by die grens met Egipte versamel en hulle gekamoefleer. Hulle plan was om die Egiptiese magte te verras wat betref tyd (die aanval het presies ooreengestem met die lugaanval op Egiptiese vliegvelde), plek (aanvalle deur Noord- en Sentraal-Sinai, terwyl Egipte ’n herhaling van die 1956-oorlog verwag het toe Israel hulle deur die sentrale en suidelike roetes aangeval het) én metode (deur die gebruik van ’n gekombineerde mag wat van die kante af aanval in plaas van direkte tenkaanvalle).
====Noordelike Israeliese divisie====
[[Beeld:EgyptIsraelBorderEilat.JPG|thumb|links|240px|Die grens tussen Egipte en Israel naby [[Eilat]], 2008.]]
Op 5 Junie om 07:50 het die noordelikste Israeliese divisie, wat uit drie brigades onder generaalmajoor Israel Tal bestaan het, die grens op twee plekke oorgesteek. Hulle het vinnig beweeg en nie geskiet nie om die verrassingsoomblik uit te stel. Tal se magte het die "Rafahgaping" aangeval – ’n ent van sowat 11 km met die kortste van drie hoofroetes deur die Sinai na El-Qantarah el-Sjarqijja en die [[Suezkanaal]]. Egipte het vier divisies in die gebied gehad, gerugsteun deur mynvelde, veld- en ondergrondse bunkers, versteekte geskut en [[loopgraaf|loopgrawe]]. Die terrein weerskante van die roete was onbegaanbaar.
Israel se plan was om die Egiptenare by geselekteerde sleutelpunte met pantsereenhede aan te val.<ref name="Oren178">Oren, p. 178</ref> Die 7de Pantserbrigade onder kolonel Shmuel Gonen sou [[Chan Joenis]] uit die noorde nader en die 60ste Pantserbrigade onder kolonel Menachem Aviram uit die suide. Die twee brigades sou Chan Joenis omsingel en die valskermsoldate sou Rafah inneem. Aanvanklik het hulle nie veel teenstand ervaar nie, want die Egiptiese intelligensie het gedink dit was ’n plan om hulle aandag van die hoofaanval af te trek. Daarna het die Israeli's se 7de Brigade egter skielik onder intense vuur gekom en baie verliese gely. ’n Tweede bataljon se hulp is ingeroep, maar het ook groot weerstand ervaar. Intussen het die 60ste Brigade in die sand vasgeval en die valskermsoldate het probleme gehad om deur die duine te navigeer. Die Israeli's het egter ondanks groot verliese aanhou aanval, die Egiptenare oorrompel en die Chan Joenis-spooraansluiting in net meer as vier uur bereik.<ref name="Oren, p. 180">Oren, p. 180</ref>
Gonen se brigade het daarna in twee kolomme na Rafah beweeg en Sjeich Zoeweid, 13 km suidwes daarvan, aangeval. Dié plek is deur twee Egiptiese brigades verdedig en hoewel hulle minderwaardig was wat getalle en toerusting betref, was hulle goed gekamoefleer en verskans. Hulle het sterk weerstand gebied en die Israeli's moes lug- en artilleriehulp inroep sodat hulle kon verder vorder.
Die Israeli's het eindelik met tenks deurgebreek. Aviram se magte het hulle egter met die Egiptiese flank misgis en is tussen bolwerke vasgekeer voordat hulle eers ná verskeie ure kon uitkom. Teen die aand het die Israeli's alle teenstand uitgewis. Hulle het egter aansienlike verliese gely. Egipte het sowat 2 000 gesneuweldes gehad en 40 tenks verloor.<ref name="Oren, p. 180" />
====Aanval op Arisj ====
[[Beeld:6 Day War-Amos.jpg|thumb|Israeliese verkenningsmagte van die "Shaked"-eenheid in Sinai tydens die oorlog.]]
Op 5 Junie, met die pad oop, het Israeliese magte na [[Arisj]] opgeruk. Reeds teen laat die middag het elemente van die 79ste Patserbataljon gebars deur die 11 km lange Jiradikloof, ’n smal [[Bergpas|pas]] wat deur goed geplaaste soldate van Egipte se 112de Infanteriebrigade bewaak is. In die vurige gevegte, waarin die pas verskeie kere van hande verwissel het, het Egipte swaar verliese gely, terwyl aan die Israeliese kant 66 soldate dood en 93 gewond is, en 28 tenks verloor is. Nadat die Israeli's deur die pas is, het hulle die buitewyke van Arisj bereik.<ref>Oren, p. 181</ref>
Die volgende dag, op 6 Junie, is die Israeliese soldate aan die buitewyke van Arisj deur die 7de Brigade versterk nadat hulle hulle pad deur die Jiradikloof oopgeveg het. Nadat hulle voorraad deur valskerms uit die lug aangevul is, het die Israeli's die lughawe om 07:50 oorgeneem. Om 08:00 het hulle die stad binnegegaan. Die aanvoerder, Yossi Peled, het agterna vertel hoe alles doodstil was. Skielik het die stad mal geraak. Die inwoners het van dakke of, deur vensters en uit gangetjies op hulle geskiet. Hulle het handgranate in die Israeliese tenks gegooi en die strate met trokke afgesper. "Ons manne het die handgranate teruggegooi en die trokke met hulle tenks platgery."<ref name="Oren202">Oren, p. 202</ref><ref name="iweapons">{{cite web |url=http://www.israeli-weapons.com/history/six_day_war/SixDayWar.html |title=Six Day War |publisher=Israeli-weapons |access-date=1 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191019055854/http://www.israeli-weapons.com/history/six_day_war/SixDayWar.html |archive-date=19 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Gonen het nog eenhede na die stad gestuur en Arisj is eindelik ingeneem.
Brigadegeneraal Avraham Yoffe se taak was om Sinai suid van Tal se magte en noord van generaalmajoor Ariel Sharon s’n (sien onder) binne te dring. Yoffe se aanval het Tal in staat gestel om die verowering van Jiradikloof af te handel. Gonen het daarna ’n mag van tenks, infanterie en ingenieurs onder kolonel Yisrael Granit gestuur om met die kus van die [[Middellandse See]] af te beweeg na die [[Suezkanaal]], terwyl ’n tweede mag onder Gonen self suid gedraai en Bir Lahfan en Jabal Libni oorgeneem het.
====Middelvoorste Israeliese divisie====
Op 6 Junie het Israel se 38ste Pantserdivisie (onder Sharon) Oem-Katef, verder suid, aangeval. Dit was ’n goed gefortifiseerde gebied wat deur Egipte se 2de Infanteriedivisie onder generaalmajoor Sa'adi Nagib verdedig is; dié het uit sowat 16 000 troepe bestaan. Egipte het ook ’n bataljon tenkaanvallers en ’n tenkregiment gehad wat uit Tweede Wêreldoorlogse, Sowjetse tenks en 16 000 soldate bestaan het. Israel het sowat 14 000 soldate en 150 naoorlogse tenks gehad, onder meer die AMX-13, [[Centurion (tenk)|Centurion]] en M50 Super Sherman.
Intussen het twee pantserbrigades onder Avraham Yoffe die grens oorgesteek oor ’n sanderige wildernis wat nie verdedig is nie omdat Egipte dit as onbegaanbaar beskou het. Terselfdertyd moes Sharon se tenks uit die weste op die Oem-Katefrif met Egiptiese magte slaags raak en enige versterkings blokkeer. Israeliese infanteriesoldate sou die drie rye Egiptiese loopgrawe leegmaak, terwyl valskermsoldate agter Egiptiese linies sou land en hulle [[artillerie]] aanval.
[[Beeld:82nd Armor Battalion in Abu-Ageila.jpg|thumb|links|260px|Die 82ste Pantserbataljon in Aboe Ageila.]]
Die Israeli's, wat hul pad deur mynvelde moes baan, het aansienlike verliese gely. ’n Groep tenks het daarin geslaag om die noordelike flank van Aboe Ageila te penetreer en teen skemer was alle eenhede in posisie. Altesaam 90 105 mm- en 155 mm-kanonne is gebring, burgerlike busse het infaneriesoldate onder Yekutiel Adam aangery en helikopters het gearriveer om die valskermsoldate te vervoer. Die Egiptenare was nie hiervan bewus nie, want Israeliese aanvalle het hulle elders besig gehou.<ref>Oren, p. 182</ref>
Om 22:00 het Israeliese artillerie ’n spervuuraanval op Oem-Katef gedoen; sowat 6 000 rondtes is in minder as 20 minute gevuur. Dit was die mees gekonsentreerde artillerievuur in Israel se geskiedenis.<ref>Simon Dunstan,[https://books.google.com/books?id=ESv1lwg537AC&pg=PT125 ''The Six Day War 1967: Sinai''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101175251/https://books.google.com/books?id=ESv1lwg537AC&pg=PT125 |date=1 Januarie 2016 }}, Osprey Publishing, 2012, p. 125</ref><ref>Leslie Stein,[https://books.google.com/books?id=nWkYAAAAQBAJ&pg=PT181 ''The Making of Modern Israel: 1948–1967''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101175251/https://books.google.com/books?id=nWkYAAAAQBAJ&pg=PT181 |date=1 Januarie 2016 }}, Polity Press, 2013 p. 181.</ref> Israeliese tenks het die noordelikste Egiptiese verdedigingsoldate aangeval en was grootliks suksesvol, al is ’n hele pantserbrigade deur myne opgehou en het die Israeli's net een mynveetenk gehad. Infanteriesoldate het die drie rye loopgrawe in die ooste aangeval. In die weste het valskermsoldate onder kolonel Danny Matt agter Egiptiese linies geland, heowel die helfte van die helikopters verdwaal en nooit by die slagveld aangekom het nie, terwyl ander weens mortiervuur nie kon land nie.<ref name="Oren, p. 201">Oren, p. 201</ref><ref name="Hammel 1992, p. 239">Hammel 1992, p. 239</ref> Dié wat suksesvol geland het, het die Egiptiese artillerie vernietig en kanonbemanning van hulle batterye geskei. So is genoeg verwarring veroorsaak dat dit die Egiptiese artillerievuur aansienlik verminder het. Egiptiese versterkings is van Jabal Libni na Oem-Katef gestuur, maar is deur Israeliese lugaanvalle en skanse op die pad gekeer om hulle bestemming te bereik. Die Israeli's het teen die volgende dag groot sukses behaal. Egipte het swaar verliese gely, terwyl 40 Israeliese soldate dood en 140 gewond is.<ref name="Oren, p. 201" /><ref name="Hammel 1992, p. 239" /> Yoffe het teen dié tyd ook die gebied bereik en aangeval. Dit het Sharon in staat gestel om die verowering van Oem-Katef te voltooi.
====Ander Israeliese magte====
Verder suid het die 8ste Pantserbrigade onder kolonel Albert Mandler, wat aanvanklik Egipte se aandag van die werklike invalsroetes moes aflei, op 5 Junie die versterkte bunkers aangeval by Koentilla, ’n strategies belangrike posisie. As dit verower kon word, sou dit Mandler in staat stel om versterkings te keer om Oem-Katef te bereik en om by Sharon se komende aanval op Nachl aan te sluit. Die verdedigende Egiptiese bataljon, wat heelwat minder soldate en wapens as Israel gehad het, het sterk weerstand gebied en ’n paar Israeliese tenks getref. Die meeste van hulle is egter gedood en net drie Egiptiese tenks, waarvan een beskadig was, het oorgebly. Teen die aand het Mandler se magte Koentilla verower.<ref name="Oren202" />
Met die uitsondering van Rafah en Chan Joenis het die Israeliese magte dit aanvanklik vermy om die Gazastrook te betree. Die Israeliese minister van verdediging, [[Moshe Dayan]], het opdrag gegee dat hulle uit die gebied bly. Nadat Palestynse posisies in Gaza egter op die Negef-nedersettings Nirim en Kissoefim losgebrand het, het die stafhoof, [[Yitzhak Rabin]], Dayan se opdrag verwerp en opdrag gegee dat die 11de Gemeganiseerde Brigade onder kolonel Yehuda Reshef die strook binnegaan. Die mag het onmiddellik kwaai artillerievuur en teenstand van Palestynse magte en oorblyfsels van die Egiptiese magte van Rafah ondervind.
Teen sonsondergang het Israel die strategies belangrike Ali Moentarrif, wat oor [[Gasa|Gazastad]] uitkyk, oorgeneem. Hulle is egter uit die stad self verdryf. Sowat 70 Israeliese soldate is gedood, asook ’n Israeliese en ’n Amerikaanse joernalis. Op die tweede dag van die oorlog, 6 Junie, is die Israeli's ondersteun deur die 35ste Valskermbrigade onder kolonel Rafael Eitan en het hulle Gazastad en die hele res van die strook oorgeneem. Die gevegte was heftig en het byna die helfte van Israel se verliese aan die suidelike front tot gevolg gehad. Die Israeli's het Gaza egter vinnig oorgeneem.
====Die Egiptiese weermag====
Tydens die grondgevegte het oorblyfsels van die Egiptiese lugmag Israeliese grondmagte aangeval, maar verliese gely onder die Israeliese lugafweereenhede. In die laaste vier dae van die oorlog het Egiptiese vliegtuie 150 krygsvlugte teen Israeliese eenhede op die Sinai onderneem.
Baie van die Egiptiese eenhede was ongeskonde en kon probeer het om Israel te keer om die Suezkanaal te bereik. Toe die Egiptiese veldmaarskalk Abdel Hakim Amer egter hoor van die val van Aboe-Ageila, het hy paniekbevange geword en alle eenhede op die Sinai opdrag gegee om terug te val. Dit het effektiewelik Egipte se nederlaag beteken.
Intussen het president Nasser, nadat hy van die gevolge van die Israeliese lugaanvalle verneem het, saam met Amer besluit om die Sinai binne 24 uur te ontruim. Geen gedetailleerde instruksies is vir die terugval gegee nie.<ref name="ahram1">{{cite web |url=http://weekly.ahram.org.eg/Archive/2007/848/sc1.htm |title=The road to Naksa |work=Al-Ahram |author=Mubasher, Abdou |date=7-13 Junie 2007 |accessdate=24 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170524214942/http://weekly.ahram.org.eg/Archive/2007/848/sc1.htm |archive-date=24 Mei 2017 |df=dmy-all }}</ref>
====Volgende dae van die oorlog====
[[Beeld:1967 Six Day War - conquest of Sinai 7-8 June.jpg|thumb|300px|Die verowering van Sinai, 7-8 Junie 1967.]]
Terwyl die Egiptenare op die Sinaiskiereiland in die rigting van die Suezkanaal gevlug het, het Israeliese vliegtuie en artillerie hulle aangeval. Israeliese vliegtuie het [[napalm]]bomme tydens hulle krygsvlugte gebruik. Die aanvalle het honderde voertuie vernietig en baie Egiptenare se dood veroorsaak. By Jabal Libni is op Egiptiese soldate geskiet met hulle eie wapens. By Bir Gafgafa het die Egiptenare heftig weerstand gebied en 11 Israeliese tenks vernietig en 20 soldate gedood. Die Israeli's het eindelik besluit om nie die vlugtende Egiptenare te agtervolg nie, maar hulle verby te steek en in die bergpasse van die Wes-Sinai aan te val.
[[Beeld:Aerial view of the road through Mitla Pass dotted with wrecked Egyptian vehicles and armour after Israel air force attacks. June 1967. D326-013.jpg|thumb|links|240px|’n Lugfoto van die pad deur Mitlapas, wat vol Egiptiese voertuigwrakke lê ná aanvalle deur die Israeliese lugmag.]]
In die volgende twee dae (6 en 7 Junie) het Israeliese magte hulle dus na die bergpasse gehaas. Passe soos die Mitla- en Gidipas het doodsterreine vir die Egiptenare geword; hulle het reg in wagtende Israeliese posisies inbeweeg en geweldige verliese gely. Volgens die Egiptiese diplomaat Mahmoed Riad is 10 000 soldate in net een dag gedood, en baie het van honger en dors omgekom.
[[Beeld:Flickr - Government Press Office (GPO) - Israeli Gun Boat.jpg|thumb|links|240px|’n Israeliese oorlogskip vaar deur die Straat van Tiran naby Sjarm el-Sjeich.]]
Israel se blokkeringsaksie was gedeeltelik suksesvol. Net die Gidipas was beset voordat die Egiptenare dit bereik het, maar op ander plekke het hulle deur die pas gekom en die kanaal na veiligheid oorgesteek. In hul haas het hulle wapens, militêre toerusting en honderde voertuie agtergelaat. Baie Egiptenare is van hulle eenhede afgesny en moes omtrent 200 km in intense hitte loop voordat hulle die Suezkanaal bereik het, met beperkte voorrade kos en water. Duisende soldate is as gevolg daarvan dood. Baie het eerder aan die Israeli's oorgegee.
Volgens sommige verslae het ’n eenheid Sowjetse seesoldate op ’n oorlogskip in [[Port Said]] aan wal gegaan tydens die Egiptiese terugval en probeer om die Suezkanaal oor te steek. In ’n Israeliese lugaanval is na bewering 17 gedood en 34 gewond.<ref name=ginor>Ginor, Isabella and Remez, Gideon: ''The Soviet-Israeli War, 1967–1973: The USSR's Military Intervention in the Egyptian-Israeli Conflict'', p. 23</ref>
Op 7 Junie het Israel begin met sy verowering van [[Sjarm el-Sjeich]]. In ’n lugverkenningsvlug is waargeneem dat die gebied nie so goed verdedig is as wat aanvanklik geglo is nie. Omstreeks 04:30 het drie Israeliese missielbote op Egiptiese strandbatterye begin vuur. Terselfdertyd het valskermsoldate in helikopters en transportvliegtuie geklim vir ’n aanval op Al-Toer, omdat stafhoof Rabin oortuig daarvan was dat dit te gevaarlik is om direk in Sjarm el-Sjeich te land.<ref name="Oren, p. 248">Oren, p. 248</ref> Die stad is egter die dag tevore grootliks ontruim en verslae van lug- en vlootmagte het Rabin eindelik oortuig om die vliegtuie eerder na Sjarm el-Sjeich te stuur. In hulle oorname van die stad het die Israeli's 20 Egiptiese soldate gedood en 8 gevange geneem. Om 12:15 het minister Dayan aangekondig die Straat van Tiran is ’n internasionale seeweg wat sonder beperking oop is vir alle skepe.<ref name="Oren, p. 248" />
===Die Wesoewer===
[[Beeld:1967 Six Day War - The Jordan salient.jpg|thumb|300px|Die Jordaniese [[uitloper]], 5-7 Junie.]]
====Egiptiese beheer oor Jordaniese magte====
Koning Hoessein het op 1 Junie die beheer van sy weermag aan Egipte oorgegee. Op dié dag het generaal Abdoel Moenim Riad van Egipte in [[Amman]] aangekom om beheer van die Jordaniese weermag oor te neem.<ref>Shlaim; Louis (2012) p. 112</ref>
Die Egiptiese veldmaarskalk Hakim Amer het die verwarring wat in die eerste ure van die konflik geheers het, gebruik om ’n kabelgram na Amman te stuur dat hy geseëvier het; as bewys het hy ’n radaropsporing gebruik van ’n eskader Israeliese vliegtuie wat van bomaanvalle op Egipte terugkeer en gesê dit is ’n Egiptiese vliegtuig op pad om Israel aan te val.<ref>Oren 2002, pp. 184–185.</ref> In die kabelgram, wat net voor 09:00 gestuur is, was ’n opdrag aan Riad om Israel aan te val.<ref>Shlaim; Louis (2012) p. 113</ref>
====Aanvanklike aanval====
Onderbroke masjiengeweervuur het om 09:30 in [[Jerusalem]] begin en het geleidelik toegeneem namate die Jordaniërs mortiere en skopvryegeweervuur begin gebruik het. In opdrag van generaal Uzi Narkiss het die Israeli's net met kleingeweervuur gereageer en probeer om nie burgerlikes, heilige terreine of die Ou Stad te tref nie.
[[Beeld:King Hussein I of Jordan with Prince Hassan bin Talal (1960).jpg|thumb|220px|links|Koning Hoessein en sy jonger broer, prins Hassan, in 1960.]]
Om 10:00 het die Jordaniese weermag Israel begin bombardeer. Twee batterye 155 mm-[[Long Tom]]s het op die voorstede van [[Tel Aviv]] en die Ramat David-lugbasis losgebrand. Die aanvoerders van die batterye het opdrag gekry vir ’n twee uur lange spervuur op militêre en burgerlike teikens in Sentraal-Israel. Van die bomme het die buitewyke van Tel Aviv getref.<ref name="Washington Institute for Near East Policy 2002">[http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=2080 The Six Day War and Its Enduring Legacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216005405/http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=2080 |date=16 Februarie 2006}}</ref>
Teen 10:30 het Israel se derde premier, Levi Eshkol, ’n boodskap aan koning Hoessein gestuur waarin hy belowe om nie teen Jordanië op te tree as dié land uit die oorlog bly nie.<ref name="Neff1984">{{cite book|author=Donald Neff|title=Warriors for Jerusalem: the six days that changed the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=IaNtAAAAMAAJ|year=1984|publisher=Linden Press/Simon & Schuster|isbn=978-0-671-45485-2|p=205|access-date=27 Oktober 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101175251/https://books.google.com/books?id=IaNtAAAAMAAJ|archive-date=1 Januarie 2016|df=dmy-all}}</ref> Hoessein het geantwoord dat dit te laat is.<ref name="Shlaim2000p243">{{cite book|author=Shlaim|title=The Iron Wall: Israel and the Arab World|url=https://archive.org/details/ironwallisraelar0000shla_p1n8|year= 2000| pages=[https://archive.org/details/ironwallisraelar0000shla_p1n8/page/243 243]–244 }}</ref> Om 11:15 het Jordaniese houwitsers ’n spervuur op Israeliese Jerusalem begin, eers op gebiede buite die stad en naderhand op die middestad en voorstede. Militêre instellings, die premier se woning en die [[Knesset]] is ook geteiken. Altesaam 20 Israeliese burgerlikes is gedood en sowat 1 000 gewond. Omtrent 900 geboue is beskadig, insluitende ’n hospitaal.<ref name="Oren, p. 185-187">Oren, pp. 185–87</ref>
Om 11:50 het 16 Jordaniese Hawker Hunters [[Netanya]], Kfar Sirkin en [[Kfar Saba]] begin aanval. Drie Irakse Hawker Hunters het laag oor nedersettings in die Jezreelvallei gevlieg en op burgerlikes losgebrand. ’n Irakse Toepolef Tu-16 het Afula aangeval en is neergeskiet. Net ’n paar burgerlike huise is getref en min skade is aangerig maar 16 Israeliese soldate is gedood, die meeste toe die vliegtuig neerstort.<ref name="Oren, p. 185-187" />
====Israeliese kabinet vergader====
Toe die Israeliese kabinet vergader om te besluit wat om te doen, het Yigal Allon en Menahem Begin gereken dit is ’n geleentheid om die [[Ou Stad van Jerusalem]] oor te neem, maar Eshkol het besluit om met Moshe Dayan en Yitzhak Rabin te beraadslaag.<ref name="Shlaim p244">Shlaim, 2001, p. 244.</ref> Dayan het verskeie versoeke van Narkiss geweier om ’n infanterie-aanval in die rigting van Berg Scopus te doen, maar het toestemming gegee vir ’n paar vergeldingsaksies.<ref name="Oren, p. 187-188">Oren, pp. 187–88</ref>
====Aanvanklike reaksie====
Kort voor 12:30 het die Israeliese lugmag Jordanië se twee lumagbasisse aangeval. Die Hawker Hunters was in dié stadium besig om brandstof in te neem. Die Israeliese vliegtuie het twee vlae aanvalle gedoen – in die eerste vlaag is die aanloopbane vernietig en die beheertorings buite werking gestel; in die tweede vlaag is al 21 Hawker Hunters van Jordanië vernietig, asook ses transportvliegtuie en twee helikopters. ’n Israeliese vliegtuig is van die grond af neergeskiet.<ref name="Oren, p. 187-188" />
Israel het ook H-3, ’n Irakse lugmagbasis in Wes-Irak, aangeval. In die aanval is 12 MiG-21's, 2 MiG-17's, 5 Hunter F6's en 3 Il-28-bomwerpers vernietig of neergeskiet. ’n Pakistanse vlieënier wat by die basis gestasioneer was, het ’n Israeliese vliegtuig en ’n bomwerper neergeskiet. In nog ’n Israeliese lugaanval is die Jordaniese radarfasiliteit in Ajloun vernietig. Ook Jordanië se 40ste Brigade is aangeval. Dosyne tenks en ’n konvooi van 26 ammunisietrokke is vernietig. In Jerusalem het Israel met missiele op die Jordaniese aanval gereageer en Jordaniese posisies uitgewis. Daarvoor het Israel die L-missiel, ’n oppervlak-tot-oppervlakmissiel, gebruik wat hulle in die geheim saam met Frankryk ontwikkel het.<ref name="Oren, p. 187-188" />
====Jordaniese bataljon by die Goewerneurswoning====
’n Jordaniese bataljon het die Goewerneurswoning, die hoofkwartier van die [[Verenigde Nasies]] se waarnemers in Jerusalem,<ref name="UNISPAL1347">{{cite web |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/CD0BEBA6A1E28EFF0525672800567B2C |title=United Nations June 5, 1967 |publisher=VN |access-date=1 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021162122/https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/CD0BEBA6A1E28EFF0525672800567B2C |archive-date=21 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>Oren, p. 187</ref><ref name="Shlaim p245">Shlaim 2001, p. 245.</ref> ingeneem en met mortiere en skopvrye gewere losgebrand op die kibboets Ramat Rachel en die Joodse seksie van die gemengde buurt Abu Tor. VN-waarnemers het heftig beswaar aangeteken teen die oortreding in ’n neutrale sone. Nadat die Jordaniërs
Jabel Mukaber beset het, is ’n patrollie vooruitgestuur na Ramat Rachel, waar vier burgerlikes met ou Tsjeggies vervaardigde wapens op hulle geskiet het, onder andere die vrou van die direkteur van die kibboets.<ref>Oren, p. 188–89</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pacificamilitary.com/books/f-sixDaysInJune.html |title=Pacifica Military History – Free Samples |publisher=Pacificamilitary.com |date=5 Junie 1967 |accessdate=1 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308234307/http://www.pacificamilitary.com/books/f-sixDaysInJune.html |archive-date=8 Maart 2012 |df=dmy-all }}</ref>
[[Beeld:Ammunition Hill Museum Exhibits P1010036.JPG|thumb|220px|Israeliese soldate maak Jordaniese loopgrawe leeg tydens die Slag van Ammunisieheuwel.]]
[[Beeld:PikiWiki Israel 12227 ammunition hill.jpg|thumb|260px|Ammunisieheuwel soos dit nou lyk.]]
Israel se onmiddellike reaksie was ’n aanval om die Goewerneurswoning en omgewing terug te verower. Die Jerusalembrigade se Reserwebataljon 161, onder luitenantkolonel Asher Dreizin, het opdrag gekry om dit te doen. Dreizin het twee infanteriekompanjies en agt tenks beskikbaar gehad. Verskeie van die tenks het in modder by Ramat Rachel vasgeval, en net drie het vir die aanval oorgebly. Die Jordaniërs op die terrein het heftige weerstand gebied en twee van die tenks vernietig.<ref name="Oren, p. 191-192">Oren, pp. 191–92</ref>
Hulle het die gebou egter reeds verlaat en die Israeli's het die Jordaniërs op Antennaheuwel daarnaby aangeval. Die geveg het vier uur geduur voordat die oorlewende Jordaniërs na loopgrawe van die Hittinbrigade teruggeval het, en dié is eindelik deur die Israeli's oorgeneem. Teen 18:30 het die Jordaniërs na [[Betlehem]] teruggetrek nadat 100 van hulle gedood is. Al Dreizin se soldate buiten 10 is gedood en hy is self drie keer gewond.<ref name="Oren, p. 191-192" />
====Israeliese inval====
Laat die middag van 5 Junie het Israel ’n aanval geloods om Jerusalem te omsingel. Dit het tot die volgende dag geduur. Soekligte op die hoogste gebou in Israeliese Jerusalem het gewys waar die Jordaniërs is en het hulle verblind. Die Jerusalembrigade het suid om die stad beweeg en die gemeganiseerde Harelbrigade en die 55ste Valskermbrigade onder Mordechai Gur het dit van die noorde af omsingel.<ref name="Oren, p.222">Oren, p. 222</ref>
’n Gekombineerde mag het die gefortifiseerde Polisieakademie oorgeneem en nadat hulle versterkings gekry het, na Ammunisieheuwel opgeruk. Die Jordaniërs, wat daar ingegrawe was, het heftig weerstand gebied. Al die Israeliese offisiere behalwe twee aanvoerders is gedood en die aanval is meestal deur individuele soldate gelei. Die gevegte was op ’n kort afstand en soms van hand tot hand. Israel het die posisie ná vier uur oorgeneem; 36 Israeli's en 71 Jordaniese soldate is in die verbete stryd dood.<ref name="Oren, p.222" /> Gur se ander bataljons het die orige Jordaniese posisies in die omgewing oorgeneem.
Terselfdertyd het die Harelbrigade die dorp Har Adar aangeval. Ná gevegte waarin ’n paar soldate dood is, het die Jordaniërs teruggeval en die Israeliese magte het deur Beit Horon na [[Ramallah]] beweeg. Hulle het die aand in Ramallah aangekom nadat hulle op hul pad vier gefortifiseerde dorpe ook oorgeneem het. Intussen het die 163ste Infanteriebataljon Abu Tor ná ’n hewige geveg oorgeneem en die Ou Stad van Betlehem en Hebron afgesluit.
Intussen het 600 Egiptiese kommandosoldate wat in die Wesoewer gestasioneer was, Israeliese vliegvelde begin oorneem. Saam met Jordaniese verkenners het hulle die grens oorgesteek en na [[Ramla]] en Hatzor beweeg. Hulle is gou opgemerk en het skuiling gesoek in nabygeleë velde, wat die Israeli's aan die brand gesteek het. Sowat 450 kommandosoldate is dood en die res het na Jordanië ontsnap.<ref name="Oren203">Oren, p. 203</ref>
Jordanië se verdediging in Jerusalem het begin verbrokkel en versterkings is van [[Jericho]] af gestuur. Hulle het opdrag gekry om Berg Scopus van die Arabiese buurte af aan te val. Infanteriesoldate is ook na Issawiya gestuur. Israeliese vliegtuie het die brigades gewaar en uitgewis. Ook ander pogings deur Jordanië om sy posisie in Jerusalem te versterk het misluk weens Israeliese lokvalle en lugaanvalle.
Omdat Dayan bang was heilige terreine word beskadig, het hy Israeliese soldate opdrag gegee om nie die Ou Stad binne te gaan nie.<ref name="Shlaim p244" /> Hy was ook bang vir internasionale reaksie, veral van [[Christen]]e, as Israel sy pad na die Ou Stad oopveg.
====Die Wesoewer====
’n Egiptiese opdrag dat Jordaniese magte tot oorkant die [[Jordaanrivier]] terugtrek, is op 6 Junie om 10:00 uitgereik. Daardie middag het koning Hoessein egter gehoor van die hangende resolusie 233 van die VN se [[Veiligheidsraad]] dat alle gevegte gestaak moet word, en hy het besluit om uit te stel in die hoop dat ’n skietstilstand gou ingestel sou word.
[[Beeld:Flickr - Israel Defense Forces - Life of Lt. Gen. Yitzhak Rabin, 7th IDF Chief of Staff in photos (14).jpg|thumb|200px|links|Stafhoof luitenantgeneraal Yitzhak Rabin (regs) in die ingang na die Ou Stad van Jerusalem tydens die oorlog, saam met Moshe Dayan en Uzi Narkiss (links).]]
Dayan het weer nadat hy van die resolusie gehoor het, besluit om wel die Ou Stad te verower.<ref name="Shlaim p244" /> Twee valskermbataljons het Augusta-Victoria-heuwel, wat uit die ooste oor die Ou Stad uitkyk, aangeval. Een bataljon het van Berg Scopus aangeval en die ander een vanuit die vallei tussen die berg en die Ou Stad. ’n Ander valskermbataljon onder Gur het die Ou Stad binnegegaan en die ander twee bataljons het by hulle aangesluit nadat hulle hulle sendings voltooi het. Daar was min weerstand en geen geskut is gebruik nie uit vrees dat die Ou Stad beskadig sou word.
’n Brigade van Peled se divisie het die westelike deel van die Wesoewer oorgeneem en ’n ander het Jordaniese artillerieposisies om [[Jenin]] aangeval wat besig was om die Ramat David-lugbasis te bombardeer. Die Jordaniese 12de Pantserbataljon het verskeie Israeliese pogings om Jenin te verower afgeweer. Eindelik het die Israeli's, wat minder soldate gehad het, geseëvier nadat 12 Jordaniese tenks vernietig is en net ses oorgebly het.<ref name="Oren203" />
Net ná skemer het Israeliese versterkings opgedaag. Die Jordaniërs het steeds weerstand gebied, maar het eindelik na Jenin teruggetrek, waar hulle deur die 25ste Infanteriebrigade versterk is. Die Jordaniërs was effektiewelik omsingel in Jenin.<ref name="Oren203" /> Hulle het die Israeli's tot vieruur die volgende oggend afgeweer en verskeie van hulle voertuie vernietig. Ná sonsopkoms het Israel ’n twee uur lange bombardement op die Jordaniërs uitgevoer. Tien soldate is gedood en 250 gewond. Die Israeli's het toe hulle pad in Jenin in oopgeveg.<ref>Oren, p. 219</ref>
Nadat die Ou Stad oorgeneem is, het die Jerusalembrigade by die valskermsoldate aangesluit en suidwaarts beweeg, waar hulle Judea en Gush Etzion verower het. Hebron is sonder weerstand oorgeneem. Op 7 Junie het Israel Betlehem verower ná ’n kort geveg waarin 40 Jordaniërs gedood is. Die res het gevlug.
Terwyl Israel sy aanvalle op 7 Junie voortgesit en hulle nie aan die VN se skietstilstandresolusie gesteur het nie, is die Jordaniese soldate vir die tweede keer gelas om aan die Wesoewer te onttrek uit vrees dat die hele Jordaniese weermag uitgewis sou word.<ref name=Mutawi140>{{harvnb|Mutawi|2002|p=140}}</ref> Die onttrekking is dié nag voltooi.
===Golanhoogland===
[[Beeld:1967 Six Day War - Battle of Golan Heights.svg|thumb|280px|Die Slag van die Golanhoogland, 9-10 Junie.]]
Vals Egiptiese verslae van ’n oortuigende oorwinning oor die Israeliese weermag<ref name=npr>{{cite web |url=https://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history4.html |title=Part 4: The 1967 Six Day War |access-date=20 April 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020172815/https://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history4.html |archive-date=20 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en voorspellings dat Egiptiese magte kort daarna [[Tel Aviv]] sou aanval, het Sirië beïnvloed om by die oorlog betrokke te raak.<ref name=Shlaim9293>Shlaim; Louis (2012) pp. 92–93</ref>
[[Beeld:PikiWiki Israel 7250 Kids in the shelter kibbutz Dan.JPG|thumb|links|240px|Mense in ’n bomskuiling by die kibboets Dan, een van drie plekke waar Sirië wateraanlegte probeer verower het.]]
Siriese artillerie het Noord-Israel begin bombardeer en 12 Siriese vliegtuie het Israeliese nedersettings in [[Galilea]] aangeval. Israel het drie van die vliegtuie neergeskiet en die res weggedryf.<ref name=Knopf642>Sachar 1976. p. 642.</ref> Ook twee van Libanon se 12 Hawker Hunters het die Israeliese lugruim betree en Israeliese posisies in Galilea gebombardeer. Israel het hulle onderskep en die een neergeskiet.<ref name="Oren, P. 237">Oren, p. 237</ref><ref name="Griffin 2006, p. 336." />
Die aand van 5 Junie het Israel Siriese vliegvelde aangeval. Die Siriese lugmag het 32 MiG-21's, 23 MiG-15's en MiG-17's verloor, asook twee Il-28-bomwerpers – tweederdes van sy vliegtuie. Die ander derde is ná die aanval na verafgeleë basisse verskuif en is nie weer in die oorlog gebruik nie.
Op 6 Junie het ’n klein Siriese mag probeer om die wateraanlegte by drie plekke in Israel oor te neem. Die aanvalle is afgeweer, met die verlies van 20 soldate en sewe tenks. ’n Israeliese offisier is ook dood. ’n Groter Siriese aanval is ook gou afgeweer.<ref name="Knopf642" /> Ander probleme wat Sirië ondervind het, is tenks wat te breed vir brûe was, ’n gebrek aan radiokommunikasie tussen tenks en soldate en eenhede wat opdragte om te beweeg geïgnoreer het.<ref>Oren 2002, elektroniese uitgawe, seksie "Damascus and Jerusalem".</ref>
====Israelse debat oor die Golanhoogland====
Op 7 en 8 Junie het Israeliese leiers beraadslaag om te besluit of hulle die Golanhoogland ook moes aanval. Sirië het voor die oorlog strooptogte gesteun wat spanning help veroorsaak het en het Israel soms van die hoogland af gebombardeer; sommige Israeliese leiers wou dus toesien dat Sirië gestraf word.<ref name="ReferenceA">Oren 2002, elektroniese uitgawe, seksie "The War: Day Five, June 9".</ref> Die militêre standpunt was dat dit baie duur sou wees, aangesien die Israeli's opdraand sou moes veg teen ’n sterk gefortifiseerde vyand. Die westelike deel van die hoogland bestaan uit ’n rotsagtige platorand wat 500 m bo die [[Meer van Tiberias|See van Galilea]] en die Jordaan uitstyg. Verder was daar die moontlikheid van ingryping deur die [[Sowjetunie]]. Dayan het die idee teengestaan, maar eerste minister Eshkol en David Elazar, hoof van die Noordelike Bevel, was daarvoor.
Eindelik het intelligensieverslae aangedui die moontlikheid is skraal dat die Sowjetunie sou ingryp en verkenningsverslae het getoon sommige Siriese verdedigingsposisie in die Golanstreek is aan die ineenstort. ’n Kabelgram wat onderskep is, het ook onthul dat Nasser die president van Sirië aanmoedig om dadelik ’n skietstilstand te aanvaar. Op 9 Junie om 03:00 het Sirië sy aanvaarding van die skietstilstand aangekondig. Dayan het egter geesdriftiger oor die aanval geraak en vier uur later opdrag gegee dat teen Sirië opgetree word,<ref name="ReferenceA" /> sonder beraadslaging met of toestemming van die regering.<ref>Morris, 2001, p. 325</ref>
Die Siriese weermag het uit sowat 75 000 soldate in nege brigades bestaan. Israeliese magte wat by die aanval betrokke was, het bestaan uit twee brigades in die noordelike deel van die front en nog twee in die middel. Die Golanhoogland se unieke terrein (berghange wat gekruis word deur parallelle strome elke paar kilometer van oos na wes) en die algemene gebrek aan paaie het albei magte gedwing om met oos-wes-asse langs te beweeg en het eenhede se vermoë beperk om ander eenhede aan die flanke te ondersteun. Die Siriërs kon dus net op die plato self tussen noord en suid beweeg, en die Israeli's net aan die voet van die platorand.
In teenstellings met Israel se ander veldtogte het die een op die Golanhoogland net gedeeltelik geslaag omdat die Siriërs se uitgebreide verdedigingsfortifikasies so doeltreffend was. Die Siriërs se verdediging self was egter nie so goed nie omdat die Siriese offisiere swak leiers was wat hulle soldate sleg behandel het. In gevegte van naby was die Israeli's ook beter af met hulle Uzi, ’n handmasjiengeweer wat spesifiek daarvoor ontwerp is, terwyl die Siriërs swaarder [[AK-47]]-aanvalsgewere gehad het wat vir oper gebiede ontwerp is.
==== Israeliese aanval: eerste dag====
Die oggend van 9 Junie het Israeliese vliegtuie dosyne krygsvlugte na Siriese posisies van Berg Hermon tot Tawfiq begin uitvoer. Artilleriebatterye en stoorkamers is vernietig en transportkolomme is van die paaie af gedwing. Die Siriërs het baie ongevalle gehad en hul moreel het gedaal; ’n paar senior offisiere en soldate het gedros. Die Siriese bunkers en loopgrawe is egter nie beskadig nie en die meeste Siriese magte het in hulle posisies gebly.<ref>Oren, p.280</ref>
[[Beeld:Israeli tanks advancing on the Golan Heights. June 1967. D327-098.jpg|thumb|Israeliese tenks in Junie 1967 op die Golanhoogland.]]
[[Lêer:1967-06-09 Egypt Accepts UN Cease-Fire.ogv|thumb|thumbtime=1:16|Universal-nuusdekking op 9 Junie van die oorlog en die VN se reaksie.]]
Sowat twee uur nadat die lugaanval begin het, het Israel se 8ste Pantserbrigade onder kolonel Albert Mandler die Golanhoogland inmarsjeer. Sappeurs en stootskrapers het die doringdraad en landmyne uit die weg geruim. Hulle het onder vuur gekom en die Israeliese tenks, waarvan die beweegbaarheid deur die terrein belemmer is, het stadig onder vuur na die gefortifiseerde dorp Sir al-Dib beweeg in ’n poging om by die fort by Qala uit te kom.
Israel se ongevalle het toegeneem. ’n Deel van die mag het verdwaal en by Za'ura beland, wat goed verdedig was. Omdat die situasie kritiek was, het Mandler opdrag gegee dat beide Za'ura en Qala aangeval word. Hewige en verwarde gevegte het uitgebreek en die Siriërs het groot skade aangerig, maar eindelik het Israel hulle oorrompel deur hulle op ’n kort afstand met hulle kanonne te bestook. Ook in Qala het hulle hewige weerstand ondervind, maar hulle kon nie omdraai nie omdat ander magte hulle gevolg het en die smal pad weerskante met landmyne besaai was. Die Israeli's het hulp uit die lug ontbied en Israeliese vliegtuie het twee Siriese tenks verwoes. Die res het onttrek. Die oorblywende verdedigers van Qala het teruggeval nadat hulle aanvoerder gedood is. Intussen het Israel ook Za'ura en die 'Ein Fit-fort verower.<ref>Oren, pp. 281–82</ref>
In die sentrale sektor het Israel se 181ste Bataljon Dardara en Tel Hillal oorgeneem. Op die operasie se noordelike as, waar 13 Siriese posisies aangeval is, het navigasiefoute veroorsaak dat Israel direk onder Siriese soldate beland het. In die daaropvolgende gevegte het albei kante swaar verliese gely – die Israeli's het al 19 hulle tenks verloor.<ref name="Oren, pp. 283–283">Oren, p. 283</ref> Die bataljonaanvoerder het sy oorblywende manskappe toe opdrag gegee om in twee groepe te verdeel en hulle het die noordelike en suidelike flank van Tel Fakhr aangeval. Daarna het hulle ook die ander Siriese posisies aangeval.<ref name="Oren, pp. 283–283" />
Op die noordelike flank het die Israeli's binne minute deurgebreek. In die geveg van sewe uur wat daarop gevolg het, is 31 Israeli's gedood en 82 gewond, terwyl 62 Siriërs gedood en 20 gevange geneem is. Die Golanibrigade se 51ste Bataljon het Tel 'Azzaziat verower, en Darbashiya is ook ingeneem.<ref name="Oren, pp. 283–283" />
Die aand van 9 Junie was al vier Israeliese brigades op die plato, waar hulle versterkings kon kry en vervang kon word. Duisende soldate het die front bereik en die gewondes is weggeneem. Teen dagbreek was daar agt Israeliese brigades in die sektor.
Sirië se eerste verdedigingslyn was verwoes, maar die agterste verdedigingsposisies was in ’n groot mate ongeskonde. Siriese leiers het besluit om dié posisies te versterk en voort te gaan met die bombardering van Israeliese burgerlike nedersettings.
====Israeliese aanval: tweede dag====
Dwarsdeur die nag het die Israeli's bly beweeg. Hoewel hulle sterk teenstand gekry het, het ’n verwagte Siriese teenaanval nooit gematerialiseer nie. By Jalabina is die Israeli's vier uur lank op ’n afstand gehou voordat hulle die dorp kon verower.
Die volgende dag, 10 Junie, het die sentrale en noordelike groepe by mekaar aangesluit vir ’n knyptangbeweging, maar die Siriërs het intussen teruggeval. Hulle het om 08:30 begin om hulle eie bunkers op te blaas, dokumente te verbrand en te vlug. Toe die 8ste Brigade Mansura bereik, het hulle geen weerstand ondervind nie en afgekom op verlate toerusting, insluitende tenks, in ’n perfekte werkende toestand.
Volgens die tydskrif ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' het Radio Damaskus sy eie weermag ondergrawe in ’n poging om druk op die VN uit te oefen om ’n skietstilstand af te dwing: Hulle het die val van die stad [[Quneitra]] aangekondig drie uur voordat dit werklik gebeur het. "Dié voortydige aankondiging van die oorgawe van hulle hoofkwartier het die moreel van die Siriese soldate wat in die Golangebied agtergebly het, vernietig."<ref>{{cite news |title=A Campaign for the Books |work=[[Time (tydskrif)|Time]] |date=1 September 1967 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,837237,00.html |access-date=22 Julie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130721103223/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,837237,00.html |archive-date=21 Julie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
==Slotsom==
{{Aanhalingskas
| width = 30%
| quote = Die noodlottige veldtog het ’n week gelede begin. Die voortbestaan van die staat Israel was in die weegskaal, die hoop van generasies en die visie wat in ons tyd ’n werklikheid geword het... Gedurende die konflik het ons magte sowat 450 vyandelike vliegtuie en honderde tenks vernietig. Die vyandelike magte is in gevegte beslissend verslaan. Baie het vir hulle lewe gevlug of is gevange geneem. Vir die eerste keer sedert die stigting van die staat is die bedreiging vir ons sekuriteit terselfdertyd verwyder uit die Sinaiskiereiland, die Gazastrook, Jerusalem, die Wesoewer en die noordelike grens.
| source = '''Levi Eshkol''', 12 Junie 1967 <br>(toespraak voor die Israeliese parlement)<ref>{{harvnb|Eshkol|1967|pp=39, 49}}</ref>
|qalign = center
| bgcolor = #FFFFF0
| quoted = 1 }}
Teen 10 Junie het Israel sy laaste aanval op die Golanhoogland uitgevoer en die dag daarna is ’n skietstilstand onderteken. Israel het beslag gelê op die Gazastrook, Sinaiskiereiland, Wesoewer en Jordaanrivier (insluitende Oos-Jerusalem) en die Golanhoogland.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Six-Day-War |title=Six-Day War – Middle East [1967] |access-date=26 September 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524124652/https://www.britannica.com/event/Six-Day-War |archive-date=24 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sowat ’n miljoen Arabiere is in die nuut verowerde gebiede onder regstreekse Israeliese beheer geplaas. Israel se strategiese diepte het toegeneem tot minstens 300 km in die suide, 60 km in die ooste en 20 km uiters ruwe terrein in die noorde, ’n veiligheidsbate wat goed te pas gekom het in die Jom Kippoeroorlog ses jaar later.
[[Beeld:Chief of staff Yitzhak Rabin speaking at the mount scopus amphitheatre after receiving an honorary doctorate from the Hebrew University at the end of the Six Day War. June 1967. D91-126.jpg|thumb|links|250px|Yitzhak Rabin tydens sy toespraak by die Hebreeuse Universiteit van Jerusalem.]]
Drie weke ná die oorlog het Yitzhak Rabin ’n eregraad van die [[Hebreeuse Universiteit van Jerusalem]] ontvang. In sy toespraak het hy oor Israel se sukses gesê:
:"Ons lugsoldate, wat die vyand se vliegtuie so akkuraat getref het dat niemand ter wêreld kan verstaan hoe dit gedoen is nie en mense tegnologiese verduidelikings of geheime wapens soek; ons pantsertroepe wat oor die vyand geseëvier het selfs wanneer hulle toerusting minderwaardig was; ons soldate in alle ander takke. . . wat ons vyande oral oorwin het, ondanks laasgenoemde se groter getalle en beter versterkings – dit alles openbaar nie net kalmte en moed in gevegte nie, maar . . . die begrip dat net hulle persoonlike weerstand teen die grootste gevare oorwinning vir hulle land en hulle families sou behaal, en as hulle nie oorwinning behaal het nie was die alternatief uitwissing."<ref>Sachar 1976. p. 660.</ref>
Uit erkenning vir sy bydrae is die eer aan Rabin toegeken om die oorlog vir die Israeli's ’n naam te gee. Uit die voorstelle wat ingedien is, het hy die "Sesdaagse Oorlog" gekies, wat die dae van die [[Skepping]] oproep.<ref name="ReferenceB">Oren 2002, elektroniese uitgawe, seksie "Aftershocks".</ref>
Volgens die Egiptiese joernalis Mohamed Hassanein Heikal het Nasser in Egipte sy verantwoordelikheid vir die militêre nederlaag erken.<ref name="PodehWinckler2004p110" /> Volgens die historikus Abd al-Azim Ramadan het Nasser se verkeerde besluite om in 1967 die internasionale vredesmag uit die Sinaiskiereiland te sit en die Straat van Tiran te sluit gelei tot ’n staat van oorlog met Israel, al was Egipte nie militêr voorbereid nie.<ref name="PodehWinckler2004p105" />
===Ongevalle===
Tussen 776<ref name="Israel Ministry of Foreign Affairs">Israel Ministry of Foreign Affairs 2008.</ref> en 983 Israeli's is in die oorlog gedood en 4 517 gewond. Vyftien soldate is gevange geneem. Die Arabiere het baie groter verliese gely. Tussen 9 800<ref name="Gammasy p.79">El Gamasy 1993 p. 79.</ref> en 15 000<ref name="Chaim Herzog 1982, p. 165">Herzog 1982, p. 165.</ref> Egiptiese soldate is gedood of vermis. Nog 4 338 is gevange geneem.<ref name="Israel Ministry 2004">Israel Ministry of Foreign Affairs, 2004</ref> Van die Jordaniese soldate 700 gedood en 2 500 gewond,<ref name="Gawrych3" /><ref name="tsdwb" /> en van die Siriese soldate is tussen 1 000<ref name="Randolph Churchill 1967, p. 189">Churchill & Churchill 1967, p. 189</ref> en 2 500<ref name="Tucker, 2010" /><ref name="Sachar, 2013" /> gedood. Tussen 367<ref name="Israel Ministry 2004" /> en 591<ref name="Woolf" /> Siriërs is gevange geneem.
==Gevolge==
Polities was die Sesdaagse Oorlog uiters belangrik. Israel het weer gewys hy was in staat en bereid om strategiese aanvalle te inisieer wat die streekbalans kon verander. Egipte en Sirië het taktiese lesse geleer en het [[Jom Kippoeroorlog|Israel in 1973 aangeval]] in ’n poging om verlore gebiede te herwin.<ref>Brams & Togman 1998, p. 243; Youngs 2001, p. 12</ref>
Nadat [[Mauritanië]] ander Arabiese lande se voorbeeld gevolg het in die verklaring van oorlog, was dié land en Israel in ’n verklaarde staat van oorlog tot in 1999.<ref>[http://www.abc.net.au/rn/features/inbedwithphillip/episodes/151-amos-oz/ Amos Oz-onderhoud met Phillip Adams,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150802023927/http://www.abc.net.au/rn/features/inbedwithphillip/episodes/151-amos-oz/ |date=2 Augustus 2015 }} 10 September 1991</ref> Amerika het ’n verbod ingestel op nuwe wapenooreenkomste met alle Midde-Oosterse lande, insluitende Israel. Die verbod het van krag gebly tot aan die einde van die jaar, ondanks dringende versoeke deur Israel dat dit opgehef word.<ref name="Quandt2001p43">{{cite book|author=William B. Quandt|title=Peace Process: American Diplomacy and the Arab–Israeli Conflict Since 1967|url=https://books.google.com/books?id=-rmCPnSghbcC&pg=PA36|year=2001|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22374-5|page=42|access-date=27 Oktober 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101175251/https://books.google.com/books?id=-rmCPnSghbcC&pg=PA36|archive-date=1 Januarie 2016|df=dmy-all}}</ref>
===Israel en Sionisme===
Israel het ná die oorlog ’n vlaag van nasionale euforie beleef en die pers het die weermag se optrede weke lank geprys. Nuwe "oorwinningsmuntstukke" is gemunt om dit te vier. Die wêreld se belangstelling in Israel het ook toegeneem en die land se ekonomie, wat voor die oorlog ’n krisis beleef het, het floreer danksy die instroming van [[Toerisme|toeriste]] en skenkings, sowel as [[olie]] uit Sinai.<ref>Oren, p. 309</ref>
Daar was ook [[godsdiens]]tige gevolge. Onder Jordaniese heerskappy is Jode uit Jerusalem gesit en verbied om die [[Westelike Muur]] te besoek, ondanks die vredesooreenkoms van 1949 met Jordanië waarvolgens hulle toegang tot die muur gehad het.<ref>{{cite web |title=Fact Sheet No. 52, Remembering the Six Day War |date=7 Mei 2007 |access-date=28 Maart 2008 |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/talking/52_Remembering67.html |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425183807/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/talking/52_Remembering67.html |archive-date=25 April 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book |last=Tessler |first=Mark A. |title=A History of the Israeli-Palestinian Conflict |url=https://archive.org/details/historyofisraeli0000tess |publisher=Indiana University Press |year=1994 |page=[https://archive.org/details/historyofisraeli0000tess/page/326 326] |isbn=978-0-253-35848-6}}</ref> Joodse heilige terreine is nie onderhou nie en Joodse begraafplase is verniel. Jode kon nou, vir die eerste keer sedert 1948, die Ou Stad van Jerusalem besoek en by die Westelike Muur bid; dit is die heiligste terrein waar Jode kan bid.<ref>{{cite book |last=Aikman |first=David |title=Great Souls: Six Who Changed a Century |publisher=Lexington Books |year=1998 |page=[https://archive.org/details/greatsouls00davi/page/349 349] |isbn=978-0-7391-0438-5 |url=https://archive.org/details/greatsouls00davi/page/349 }}</ref> Hoewel [[Tempelberg]] die belangrikste heilige terrein in die Joodse tradisie is, was die [[al-Aqsa-moskee]] onder administrasie van die Jordaniese Moslemse [[waqf]] en Jode mag nie op Tempelberg gebid het nie, maar kon dit besoek.<ref>[http://jcpa.org/article/status-quo-on-temple-mount/ The "Status Quo" on the Temple Mount] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114150044/http://jcpa.org/article/status-quo-on-temple-mount/ |date=14 November 2014 }} November–Desember 2014</ref><ref>[http://www.timesofisrael.com/jerusalem-in-the-unholy-grip-of-religious-fervor/ Jerusalem in the unholy grip of religious fervor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141116165531/http://www.timesofisrael.com/jerusalem-in-the-unholy-grip-of-religious-fervor/ |date=16 November 2014 }}, Times of Israel. 6 November 2014</ref>
In Hebron het Jode vir die eerste keer sedert die 14de eeu toegang gekry tot die [[Grot van die Patriarge]], die tweede heiligste Joodse terrein (Jode is voorheen net toegelaat om by die ingang te bid).<ref>[http://www.chabad.org/special/israel/points_of_interest_cdo/aid/588225/jewish/Cave-of-the-Patriarchs.htm Cave of the Patriarchs] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150318073338/http://www.chabad.org/special/israel/points_of_interest_cdo/aid/588225/jewish/Cave-of-the-Patriarchs.htm |date=18 Maart 2015 }} Chabad.org</ref> Ander heilige terreine, soos [[Rachel]] se graf in Betlehem en [[Josef (Bybelfiguur)|Josef]] se graf in Nablus, was ook nou toeganklik.<ref>{{cite book|author=Tom Selwyn|title=Contested Mediterranean Spaces: The Case of Rachel's Tomb, Bethlehem, Palestine|publisher=Berghahn Books|pages=276–278}}</ref><ref>{{cite web |title=Archaeology in Israel: Joseph's Tomb |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/joetomb.html |access-date=27 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105084314/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/joetomb.html |archive-date= 5 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
Die oorlog het die [[Joodse diaspora]] geïnspireer en trots gemaak.<ref>Oren, p. 332</ref> Duisende Joodse [[immigrasie|immigrante]] het van Westerse lande soos die [[VSA]], [[Brittanje]], [[Kanada]], [[Frankryk]] en [[Suid-Afrika]] na Israel gestroom, al het baie later na hulle land van herkoms teruggekeer.<ref>[http://www.haaretz.com/misc/haaretzcomsmartphoneapp/dailybrief/.premium-1.636848 The Rise – and Rise – of French Jewry's Immigration to Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008030931/http://www.haaretz.com/misc/haaretzcomsmartphoneapp/dailybrief/.premium-1.636848 |date=8 Oktober 2017 }} Judy Maltz, 13 Januarie 2015. haaretz.com</ref><ref>{{cite web |url=http://www.haaretz.com/weekend/anglo-file/the-40th-anniversary-of-the-six-day-war-rate-of-return-1.221976 |title=The 40th anniversary of the Six-Day War / Rate of return |date=1 Junie 2007 |work=Haaretz |access-date=10 Oktober 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016041209/http://www.haaretz.com/weekend/anglo-file/the-40th-anniversary-of-the-six-day-war-rate-of-return-1.221976 |archive-date=16 Oktober 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ook in die [[Sowjetunie]] het Jode vir [[visum]]s aansoek gedoen en begin betoog vir hulle reg om na Israel te emigreer. Sowjetse Jode het later visums begin kry danksy diplomatieke druk deur die Weste.
===Bannelinge en vlugtelinge===
In die Arabiese lande het vervolging en verbanning Joodse minderheidsgroepe in die gesig gestaar.<ref>Oren 2002, pp. 306–07</ref> Ook in [[Kommunisme|kommunistiese lande]] het ’n reeks [[Antisemitisme|antisemitiese]] vervolgings plaasgevind.<ref name=RE-R-2>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=u75GldeYqUIC&pg=PA390 |title=Excel HSC Modern History |first=Ronald |last=Ringer |page=390 |publisher=Pascal Press |date=2006 |accessdate=10 September 2013 |isbn=9781741252460 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101175251/https://books.google.com/books?id=u75GldeYqUIC&pg=PA390 |archive-date=1 Januarie 2016 |df=dmy-all }}</ref><ref name="W-R">Włodzimierz Rozenbaum, CIAO: Intermarium, ''National Convention of the American Association for the Advancement of Slavic Studies'', Atlanta, Ga., 8–11 Oktober 1975.</ref> Sowat 11 200 Jode het net uit [[Pole]] na Israel geïmmigreer tydens 1968 se politieke krisis in dié land en in die jaar daarna.<ref name="ipn238">[http://www.ipn.gov.pl/portal/en/2/238/Communiqu_Investigation_regarding_communist_state_officers_who_publicly_incited_.html Communiqué: Investigation regarding communist state officers who publicly incited hatred towards people of different nationality.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028060145/http://ipn.gov.pl/portal/en/2/238/Communiqu_Investigation_regarding_communist_state_officers_who_publicly_incited_.html |date=28 Oktober 2012 }} Institute of National Remembrance, [[Warschau]]. Op Poolse webtuiste van IPN: 25 Julie 2007.</ref>
Daar was ’n uitgebreide ontworteling van bevolkings in die besette gebiede. Volgens die Amerikaanse regering het 300 000 van die miljoen [[Palestyne]] in die Wesoewer en Gaza<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3464.htm |title=US State Department |access-date=25 Junie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604185040/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3464.htm |archive-date=4 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> óf gevlug óf hulle is na ander plekke verskuif soos Jordanië, waar hulle tot die toenemende onrus bygedra het.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3629923.stm|title=Right of return: Palestinian dream|work=BBC News|place=UK|date=15 April 2004|access-date=25 Oktober 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110512172604/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3629923.stm|archive-date=12 Mei 2011|df=dmy-all}}.</ref> Op die Golanhoogland het ’n geraamde 80 000 Siriërs gevlug,<ref>{{cite web |url=http://i-cias.com/e.o/golan_h.htm |title=Golan Heights |access-date=8 Oktober 2005 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030175939/http://i-cias.com/e.o/golan_h.htm |archive-date=30 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> van wie sowat 20 000 van die stad Quneitra was.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/487614/al-Qunaytirah |title=Al-Qunayṭirah |access-date=18 Julie 2010 |work=[[Encyclopædia Britannica]] aanlyn |year=2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109022957/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/487614/Al-Qunaytirah |archive-date=9 November 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Israel het net die bewoners van Oos-Jerusalem en die Golanhoogland toegelaat om volle Israeliese burgerskap te kry.
Miskien tot 70 000 Palestyne het tydens die oorlog uit die Jerichogebied gevlug en nog tienduisende het die gebied in die maande daarna verlaat.
===Lang termyn===
Israel het ná die [[Camp David]]-ooreenkomste van 1978 vrede met Egipte gesluit en in 1982 in fases aan die Sinai begin onttrek. Die posisie van ander besette gebied was egter dekades lank die oorsaak van ’n bitter en langdurige konflik tussen Israel en die Palestyne, en die [[Arabiese wêreld]] in die algemeen. Jordanië en Egipte het eindelik hul aanspraak op die [[soewereiniteit]] van onderskeidelik die Wesoewer en Gaza teruggetrek. Israel en Jordanië het in 1994 ’n vredesooreenkoms onderteken.
Ná die Israeliese besetting van hierdie gebiede het honderdduisende Jode na die Wesoewer getrek om ’n permanente Israeliese vastrapplek daar te verseker. Hulle was ’n omstrede saak in Israel én Palestina. Die Israeliese nedersettings in Gaza is in Augustus 2005 ontruim as deel van Israel se terugtrekking uit Gaza.
== Verwysings ==
{{Verwysings|30em|verwysings=
<ref name="Gluska2007p152">{{cite book|author=Ami Gluska|title=The Israeli Military and the Origins of the 1967 War: Government, Armed Forces and Defence Policy 1963–67|url=https://books.google.com/?id=1Z3-LzdcZacC&pg=PA152&lpg=PA152&dq=nasser+gafgafa+pilots+ahalan+sahalan#v=onepage&q=nasser%20gafgafa%20pilots%20ahalan%20sahalan&f=false|date=12 Februarie 2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-16377-9|pages=152|quote="On the evening of 22 May, President Gamal Abdul Nasser, accompanied by ... Egyptian air force base at Bir Gafgafa in Sinai and addressed the pilots and officers. ... 'The Jews are threatening war – we say to them ahlan wa-sahlan (welcome)!"}}</ref>
<ref name=shemesh2007p118>{{cite book|last=Shemesh|first=Moshe|title=Arab Politics, Palestinian Nationalism and the Six Day War: The Crystallization of Arab Strategy and Nasir's Descent to War, 1957–1967|year=2007|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-84519-188-7|page=118|url=https://books.google.com/books?id=4u-ZheMnqf8C&pg=PA118|quote=The Jordanian leadership's appraisal of the repercussions of the Samu' raid was a major factor in King Husayn's decision to join Nasir's war chariot by signing a joint defense pact with Egypt on May 30, 1967. This was the determining factor for Jordan's participation in the war that would soon break out.... Convinced after the Samu' raid that Israel's strategic goal was the West Bank, Husayn allied himself to Nasir out of a genuine fear that, in a comprehensive war, Israel would invade the West Bank whether or not Jordan was an active participant.|access-date=27 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101175251/https://books.google.com/books?id=4u-ZheMnqf8C&pg=PA118|archive-date=1 January 2016|df=dmy-all}}</ref>
<ref name=Tessler1994p378>{{cite book|last=Tessler|first=Mark|title=A History of the Israeli-Palestinian Conflict|year=1994|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-253-20873-6|page=378|url=https://books.google.com/books?id=3kbU4BIAcrQC&pg=PA378|quote=Towards the War of June 1967: Growing tensions in the region were clearly visible long before Israel's November attack on Samu and two other West Bank towns. An escalating spiral of raid and retaliation had already been set in motion...|access-date=27 Oktober 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101175251/https://books.google.com/books?id=3kbU4BIAcrQC&pg=PA378|archive-date=1 January 2016|df=dmy-all}}</ref>
<ref name="MeirStraitsSpeech">"Interference, by armed force, with ships of Israeli flag exercising free and innocent passage in the Gulf of Aqaba and through the Straits of Tiran will be regarded by Israel as an attack entitling it to exercise its inherent right of self-defence under Article 51 of the Charter and to take all such measures as are necessary to ensure the free and innocent passage of its ships in the Gulf and in the Straits." {{cite web |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign+Relations/Israels+Foreign+Relations+since+1947/1947-1974/26+Statement+to+the+General+Assembly+by+Foreign+Mi.htm |title=Statement to the General Assembly by Foreign Minister Meir, 1 March 1957 |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs – The State of Israel |access-date=13 Oktober 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013232255/http://mfa.gov.il/MFA/Foreign+Relations/Israels+Foreign+Relations+since+1947/1947-1974/26+Statement+to+the+General+Assembly+by+Foreign+Mi.htm |archive-date=13 Oktober 2007 |df=dmy-all }}</ref>
<ref name=Gat2003p202>{{cite book |last=Gat |first=Moshe |title=Britain and the Conflict in the Middle East, 1964–1967: The Coming of the Six-Day War |url=https://books.google.com/?id=ntLdA8QIgXIC&pg=PA202&dq=On+the+night+of+May+22-23,+Nasser+declared+the+Gulf+of+Aqaba+closed+to+Israeli+shipping#v=onepage&q=On%20the%20night%20of%20May%2022-23%2C%20Nasser%20declared%20the%20Gulf%20of%20Aqaba%20closed%20to%20Israeli%20shipping&f=false |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2003 |page=202 |isbn=978-0-275-97514-2}}</ref>
<ref name=Colonomos2013p25>{{cite book |last=Colonomos |first=Ariel |title=The Gamble of War: Is it Possible to Justify Preventive War? |url=https://books.google.com/?id=_YSWUQvAIEUC&pg=PA25&dq=Egypt+carried+out+mass+mobilization+of+its+troops+on+the+Israeli+border+and+during+the+night+of+May+22%E2%80%9323,+Nasser+decided+to+close+the+Straits+of+Tiran,+which+control+access+to+the+Red+Sea,+to+Israeli+shipping#v=onepage&q=Egypt%20carried%20out%20mass%20mobilization%20of%20its%20troops%20on%20the%20Israeli%20border%20and%20during%20the%20night%20of%20May%2022%E2%80%9323%2C%20Nasser%20decided%20to%20close%20the%20Straits%20of%20Tiran%2C%20which%20control%20access%20to%20the%20Red%20Sea%2C%20to%20Israeli%20shipping&f=false |publisher=Palgrave Macmillan |year=2013 |page=25 |isbn=978-1-137-01894-6}}</ref>
<ref name="Quigley">{{cite book|author=John Quigley|title=The Six-Day War and Israeli Self-Defense: Questioning the Legal Basis for Preventive War|url=https://books.google.com/books?id=OLogAwAAQBAJ&pg=PA135|date=17 December 2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-62049-9|pages=135|quote="Terence Taylor…wrote in 2004…that "many scholars" considered Israel to have "conducted the (1967) action in anticipatory of self-defense"|access-date=27 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101175251/https://books.google.com/books?id=OLogAwAAQBAJ&pg=PA135|archive-date=1 January 2016|df=dmy-all}}</ref>
<ref name="PodehWinckler2004p110">{{cite book|author1=Elie Podeh|author2=Onn Winckler|title=Rethinking Nasserism: Revolution and Historical Memory in Modern Egypt|url=https://books.google.com/books?id=1Z-po72YcH4C|date=1 Desember 2004|publisher=University Press of Florida|isbn=978-0-8130-3137-8|pages=110, 111|access-date=27 Oktober 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101175251/https://books.google.com/books?id=1Z-po72YcH4C|archive-date=1 Januarie 2016|df=dmy-all}}</ref>
<ref name="PodehWinckler2004p105">{{cite book|author1=Elie Podeh|author2=Onn Winckler|title=Rethinking Nasserism: Revolution and Historical Memory in Modern Egypt|url=https://books.google.com/books?id=1Z-po72YcH4C|date=1 Desember 2004|publisher=University Press of Florida|isbn=978-0-8130-3137-8|pages=105, 106|access-date=27 Oktober 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101175251/https://books.google.com/books?id=1Z-po72YcH4C|archive-date=1 Januarie 2016|df=dmy-all}}</ref>
}}
==Verdere leesstof==
{{refbegin|2}}
* al-Qusi, Abdallah Ahmad Hamid. (1999). ''Al-Wisam fi at-Ta'rikh''. Kaïro: Al-Mu'asasa al-'Arabiya al-Haditha. No ISBN available.
* Aloni, Shlomo (2001). ''Arab–Israeli Air Wars 1947–1982''. Osprey Aviation. {{ISBN|1-84176-294-6}}
* Alteras, Isaac. (1993). ''[https://books.google.com/books?id=ydRHCPWngioC&pg=PA246&dq=&ei=5TIBSaGOBI6UMajtqKcL&client= Eisenhower and Israel: U.S.–Israeli Relations, 1953–1960]'', University Press of Florida. {{ISBN|0-8130-1205-8}}.
* Bailey, Sydney (1990). ''Four Arab–Israeli Wars and the Peace Process''. Londen: The MacMillan Press. {{ISBN|0-312-04649-9}}.
* Bar-On, Mordechai; Morris, Benny & Golani, Motti (2002). Reassessing Israel's Road to Sinai/Suez, 1956: A "Trialogue". In Gary A. Olson (red.). ''Traditions and Transitions in Israel Studies: Books on Israel, Volume VI'' (pp. 3–42). SUNY Press. {{ISBN|0-7914-5585-8}}
* Bar-On, Mordechai (2006). ''Never-Ending Conflict: Israeli Military History'', {{ISBN|0-275-98158-4}}
* Bard, Mitchell G. (2002, 2008). ''The Complete Idiot's Guide to Middle East Conflict''. NY: Alpha books. {{ISBN|0-02-864410-7}}. 4de uitg. {{ISBN|1-59257-791-1}}. Hoofstuk 14, "Six Days to Victory" is ook aanlyn beskikbaar as ''[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/67_War.html The 1967 Six-Day War]''. by die Jewish Virtual Library of the American-Israeli Cooperative Enterprise.
* Ben-Gurion, David. (1999). Ben-Gurion diary: May–June 1967. ''Israel Studies'' 4(2), 199–220.
* Black, Ian (1992). ''Israel's Secret Wars: A History of Israel's Intelligence Services''. Grove Press. {{ISBN|0-8021-3286-3}}
* Bober, Arie (red.) (1972). ''The other Israel''. Doubleday Anchor. {{ISBN|0-385-01467-8}}.
* Boczek, Boleslaw Adam (2005). ''International Law: A Dictionary''. Scarecrow Press. {{ISBN|0-8108-5078-8}}
* Borowiec, Andrew. (1998). ''Modern Tunisia: A Democratic Apprenticeship''. Greenwood Publishing Group. {{ISBN|0-275-96136-2}}.
* Bowen, Jeremy (2003). ''Six Days: How the 1967 War Shaped the Middle East''. Londen: Simon & Schuster. {{ISBN|0-7432-3095-7}}
* Brams, Steven J. & Jeffrey M. Togman. (1998). ''Camp David: Was the agreement fair?'' In Paul F. Diehl (red.), ''A Road Map to War: Territorial Dimensions of International Conflict''. Nashville: Vanderbilt University Press. {{ISBN|0-8265-1329-8}}.
* Brecher, Michael. (1996). Eban and Israeli foreign policy: Diplomacy, war and disengagement. In ''A Restless Mind: Essays in Honor of Amos Perlmutter'', Benjamin Frankel (ed.), pp. 104–117. Routledge. {{ISBN|0-7146-4607-5}}
* Bregman, Ahron. (2000). ''Israel's Wars, 1947–1993''. Routledge. {{ISBN|0-415-21468-8}}.
* Bregman, Ahron (2002). ''Israel's Wars: A History Since 1947''. Londen: Routledge. {{ISBN|0-415-28716-2}}
* Burrowes, Robert & Muzzio, Douglas. (1972). The Road to the Six Day War: Towards an Enumerative History of Four Arab States and Israel, 1965–67. ''The Journal of Conflict Resolution'', Vol. 16, No. 2, Research Perspectives on the Arab–Israeli Conflict: A Symposium, pp. 211–26.
* Cohen, Raymond. (1988) Intercultural Communication between Israel and Egypt: Deterrence Failure before the Six-Day war. ''Review of International Studies'', Vol. 14, No. 1, pp. 1–16
* Christie, Hazel (1999). ''Law of the Sea''. Manchester: Manchester University Press. {{ISBN|0-7190-4382-4}}
* Churchill, Randolph & Churchill, Winston. (1967 ). ''The Six Day War''. Houghton Mifflin Company. {{ISBN|0-395-07532-7}}
* Colaresi, Michael P. (2005). ''Scare Tactics: The politics of international rivalry''. Syracuse University Press. {{ISBN|978-0-8156-3066-1}}
* Eban, Abba (1977). ''Abba Eban: An Autobiography''. Random House. {{ISBN|0-394-49302-8}}
* Ehteshami, Anoushiravan, en Hinnebusch, Raymond A. (1997). ''Syria & Iran: Middle Powers in a Penetrated Regional System''. Londen: Routledge. {{ISBN|0-415-15675-0}}
* {{cite book|title=Prime-Minister Levi Eshkol – His words and his writings|last=Eshkol|first=Levi|publisher=Israel Government Archives|volume=ISA-PMO-PrimeMinisterBureau-000d0t9|year=1967|url=http://www.archives.gov.il/archives/#/Archive/0b071706800171a0/File/0b071706807e13c6|access-date=6 Junie 2018|ref=harv|archive-date=12 Junie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162059/http://www.archives.gov.il/archives/#/Archive/0b071706800171a0/File/0b071706807e13c6|url-status=dead}}
* {{cite news | author = Feron, James | date = 13 Mei 1967 | title = Israelis Ponder Blow at Syrians; Some Leaders Decide That Force is the Only Way to Curtail Terrorism Some Israeli Leaders See Need for Force to Curb Syrians | work = The New York Times | url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20615FD3D5B107B93C1A8178ED85F438685F9 }}
* El-Gamasy, Mohamed Abdel Ghani. (1993). ''The October War''. The American University in Cairo Press. {{ISBN|977-424-316-1}}.
* Gawrych, George W. (2000). ''The Albatross of Decisive Victory: War and Policy Between Egypt and Israel in the 1967 and 1973 Arab-Israeli Wars''. Greenwood Press. {{ISBN|0-313-31302-4}}
* Gelpi, Christopher (2002). ''Power of Legitimacy: Assessing the Role of Norms in Crisis Bargaining''. Princeton University Press. {{ISBN|0-691-09248-6}}
* Gerner, Deborah J. (1994). ''One Land, Two Peoples.'' Westview Press. {{ISBN|0-8133-2180-8}}, p. 112
* Gerteiny, Alfred G. & Ziegler, Jean (2007). ''The Terrorist Conjunction: The United States, the Israeli-Palestinian Conflict, and Al-Qā'ida''. Greenwood Publishing Group. {{ISBN|0-275-99643-3}}, p. 142
* Gilbert, Martin. (2008). ''Israel – A History''. McNally & Loftin Publishers. {{ISBN|0-688-12363-5}}. Aanlyn beskikbaar: [http://www.sixdaywar.co.uk/nassers_challenge-martin-gilbert.htm Chapter 21: Nasser's Challenge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090517093055/http://www.sixdaywar.co.uk/nassers_challenge-martin-gilbert.htm |date=17 Mei 2009 }}.
* Goldstein, Erik (1992). ''Wars and Peace Treaties, 1816–1991''. Routledge. {{ISBN|0-415-07822-9}}
* Green, Stephen J. (1984). ''Taking Sides: America's Secret Relations with Militant Israel''. William Morrow & Co. {{ISBN|978-0-688-02643-1}}.
* Griffin, David J. (2006). ''Hawker Hunter 1951 to 2007'' Lulu.com, 4de uitg. {{ISBN|1-4303-0593-2}}.
* Haddad, Yvonne. (1992). Islamists and the "Problem of Israel": The 1967 Awakening. ''Middle East Journal'', Vol. 46, No. 2, pp. 266–85.
* Hajjar, Sami G. [https://web.archive.org/web/20090525133657/http://www.mepc.org/journal_vol6/9902_hajjar.asp The Israel-Syria Track], ''Middle East Policy'', Volume VI, Februarie 1999, No. 3. Besoek op 30 September 2006.
* Hammel, Eric (1992). ''Six Days in June: How Israel Won the 1967 Arab–Israeli War''. Simon & Schuster. {{ISBN|0-7434-7535-6}}
* {{cite book |first=John B. |last=Hattendorf |title=Naval Strategy and Power in the Mediterranean: Past, Present and Future |url=https://archive.org/details/navalpolicystrat0000unse |publisher=Taylor & Francis|year=2000|isbn=978-0-7146-8054-5}}
* Handel, Michael I. (1973). ''Israel's political-military doctrine.'' Center for International Affairs, Harvard University. {{ISBN|0-87674-025-5}}
* Hart, Alan (1989) ''Arafat, A political biography.'' Indiana University Press {{ISBN|0-253-32711-3}}.
* Herzog, Chaim (1982). ''The Arab-Israeli Wars''. Arms & Armour Press. {{ISBN|0-85368-367-0}}
* Herbert, Nicholas (17 May 1967). ''Egyptian Forces On Full Alert: Ready to fight for Syria''. The Times, p. 1; uitg. 56943; kol. E.
* Herzog, Chaim (1989). ''Heroes of Israel: Profiles of Jewish Courage''. Little Brown and Company. {{ISBN|0-316-35901-7}}.
* Higham, Robin. (2003). ''100 Years of Air Power and Aviation''. TAMU Press. {{ISBN|1-58544-241-0}}.
* Hinnebusch, Raymond A. (2003). ''The international politics of the Middle East''. Manchester University Press. {{ISBN|978-0-7190-5346-7}}
* Israel Ministry of Foreign Affairs (2004). ''[http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2004/1/Background%20on%20Israeli%20POWs%20and%20MIAs Background on Israeli POWs and MIAs]''.
* Israel Ministry of Foreign Affairs (2008). ''[http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern+History/Israel+wars/The+Six-Day+War+-+June+1967.htm The Six-Day War (June 1967)].''
* "[https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/19398217.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Aug+17%2C+1995&author=&pub=The+Washington+Post+%28pre-1997+Fulltext%29&edition=&startpage=A.30&desc=Israel+Reportedly+Killed+POWs+in+%2767+War%3B+Historians+Say+Deaths+of+Hundreds+of+Egyptians+Was+Covered+Up Israel Reportedly Killed POWs in '67 War; Historians Say Deaths of Hundreds of Egyptians Was Covered Up Israel Reportedly Killed POWs in '67 War; Historians Say Deaths of Hundreds of Egyptians Was Covered Up] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107231551/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/19398217.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Aug+17%2C+1995&author=&pub=The+Washington+Post+%28pre-1997+Fulltext%29&edition=&startpage=A.30&desc=Israel+Reportedly+Killed+POWs+in+%2767+War%3B+Historians+Say+Deaths+of+Hundreds+of+Egyptians+Was+Covered+Up |date=7 November 2012 }}", ''The Washington Post'', 17 Augustus 1995, p. A.30 (Fooi nodig).
* James, Laura (2005). [https://web.archive.org/web/20120402101751/http://meria.idc.ac.il/journal/2005/issue2/jv9no2a2.html The Nassar And His Enemies: Foreign Policy Decision Making In Egypt On The Eve Of The Six Day War]. ''The Middle East Review of International Affairs''. Volume 9, No. 2, Article 2.
* {{cite news|work=The New York Times|title=Israelis Say Tape Shows Nasser Fabricated 'Plot'; Recording Said to Be of Phone Call to Hussein Gives Plan to Accuse U.S. and Britain|date=9 Junie 1967|page=17|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0812F9385E137A93CBA9178DD85F438685F9|accessdate=28 Junie 2007}}
* Jia, Bing Bing. (1998). ''[https://books.google.com/books?vid=ISBN0198265565&id=FkJtP1YVf_8C&pg=PA99&lpg=PA99&ots=89Jun6K8HK&dq=In+contrast,+India+stated+that+Egypt,+whose+territorial+sea+covered+the+Strait&sig=Erb8x7u_FL3Oz4ytfnPHp_F82iE The Regime of Straits in International Law]'' (Oxford Monographs in International Law). Oxford University Press, USA. {{ISBN|0-19-826556-5}}.
* Koboril, Iwao and Glantz, Michael H. (1998). ''Central Eurasian Water Crisis''. United Nations University Press. {{ISBN|92-808-0925-3}}
* {{cite news |issn=0740-5421 |pages=23 |last=Krauthammer |first=Charles |title=Prelude to the Six Days |work=The Washington Post |accessdate=20 Junie 2008 |date=18 Mei 2007 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/05/17/AR2007051701976.html }}
* {{cite book|ref=harv|last=Laron|first=Guy|title=The Six Day War: The Breaking of the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=ys4CDgAAQBAJ|date=21 Februarie 2017|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-22632-4}}
* Lavoy, Peter R.; Sagan, Scott Douglas & Wirtz, James J. (reds.) (2000). ''Planning the Unthinkable: How New Powers Will Use Nuclear, Biological, and Chemical Weapons''. Cornell University Press. {{ISBN|0-8014-8704-8}}.
* Leibler, Isi (1972). ''The Case For Israel''. Australia: The Executive Council of Australian Jewry. {{ISBN|0-9598984-0-9}}.
* Lenczowski, George. (1990). ''American Presidents and the Middle East''. Duke University Press. {{ISBN|0-8223-0972-6}}.
* {{cite news |url=https://pqasb.pqarchiver.com/boston/access/663999751.html?FMT=ABS&date=Sep%2016,%201983 |title=McNamara: US Near War in '67 |date=16 September 1983 |work=The Boston Globe |page=1 |access-date=22 Oktober 2019 |archive-date=24 Maart 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130324193751/http://pqasb.pqarchiver.com/boston/access/663999751.html?FMT=ABS&date=Sep%2016,%201983 |url-status=dead }}
* Mansour, Camille. (1994). ''Beyond Alliance: Israel and US Foreign Policy''. Columbia University Press. {{ISBN|0-231-08492-7}}.
* Maoz, Zeev (2006). ''Defending the Holy Land: A Critical Analysis of Israel's Security & Foreign Policy''. The University of Michigan Press. {{ISBN|978-0-472-03341-6}}
* Morris, Benny (2001) ''Righteous Victims'' New York, Vintage Books. {{ISBN|978-0-679-74475-7}}
* Miller, Benjamin. (2007). ''States, Nations, and the Great Powers: The Sources of Regional War and Peace''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-69161-3}}
* Murakami, Masahiro. (1995). ''[http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80858e/80858E00.htm#Contents Managing Water for Peace in the Middle East: Alternative Strategies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100629143654/http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80858e/80858E00.htm#Contents |date=29 Junie 2010 }}''. United Nations University Press. {{ISBN|92-808-0858-3}}.
* {{cite book |last=Mutawi |first=Samir A. |title=Jordan in the 1967 War |url=https://books.google.com/books?id=g9bBJusRJIMC&pg=PA94 |date=18 July 2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-52858-0 |ref=harv }}
* Nordeen, Lon & Nicole, David. (1996). ''Phoenix over the Nile: A history of Egyptian Air Power 1932–1994. Washington DC: Smithsonian Institution. {{ISBN|1-56098-626-3}}.
* "[https://fas.org/nuke/guide/russia/agency/mf-med.htm Mediterranean Eskadra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100719182857/http://www.fas.org/nuke/guide/russia/agency/mf-med.htm |date=19 Julie 2010 }}". (2000). Federation of American Scientists.
* Oren, Michael (2002). ''Six Days of War''. Oxford University Press. {{ISBN|0-19-515174-7}}
* Oren, Michael. (2005). [http://muse.jhu.edu/journals/israel_studies/v010/10.2oren.pdf The Revelations of 1967: New Research on the Six Day War and Its Lessons for the Contemporary Middle East], ''Israel Studies'', volume 10, nommer 2. (subskripsie nodig).
* Oren, Michael. (2006). "The Six-Day War", in Bar-On, Mordechai (red.), ''Never-Ending Conflict: Israeli Military History''. Greenwood Publishing Group. {{ISBN|0-275-98158-4}}.
* Parker, Richard B. (1996). ''The Six-day War: A Retrospective''. University Press of Florida. {{ISBN|0-8130-1383-6}}.
* {{cite journal|last=Parker|first=Richard B.|date=Augustus 1997|title=USAF in the Sinai in the 1967 War: Fact or Fiction|journal=Journal of Palestine Studies|volume=XXVII|issue=1|pages=67–75|url=http://www.thelibertyincident.com/docs/Parker2.pdf|doi=10.1525/jps.1997.27.1.00p0164l|access-date=22 Oktober 2019|archive-date=10 Oktober 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010073008/http://www.thelibertyincident.com/docs/Parker2.pdf|url-status=dead}}
* Phythian, Mark (2001). ''The Politics of British Arms Sales Since 1964''. Manchester: Manchester University Press. {{ISBN|0-7190-5907-0}}
* Pimlott, John. (1983). Middle East Conflicts: From 1945 to the Present. Orbis. {{ISBN|0-85613-547-X}}.
* {{cite book|ref=harv|last=Pollack|first=Kenneth Michael|title=Arabs at War: Military Effectiveness, 1948–1991|url=https://books.google.com/books?id=sSHYdGR_xvoC|year=2004|publisher=U of Nebraska Press|isbn=978-0-8032-0686-1}}
* {{cite journal|ref=harv|last=Pollack|first=Kenneth Michael|title=Air Power in the Six-Day War|url=https://archive.org/details/journal-of-strategic-studies_2005-06_28_3/page/n66|year=2005|journal=The Journal of Strategic Studies|volume=28|issue=3|pages=471–503|doi=10.1080/01402390500137382}}
* Prior, Michael (1999). ''Zionism and the State of Israel: A Moral Inquiry''. Londen: Routledge. {{ISBN|0-415-20462-3}}
* Quandt, William B. (2005). ''Peace Process: American Diplomacy and the Arab–Israeli Conflict Since 1967''. Brookings Institution Press and the University of California Press; 3de uitg. {{ISBN|0-520-24631-4}}
* Quigley, John B. (2005). ''Case for Palestine: An International Law Perspective''. Duke University Press. {{ISBN|0-8223-3539-5}}
* Quigley, John B. (1990). ''Palestine and Israel: A Challenge to Justice''. Duke University Press. {{ISBN|0-8223-1023-6}}
* Rabil, Robert G. (2003). ''Embattled Neighbors: Syria, Israel, and Lebanon''. Lynne Rienner Publishers. {{ISBN|1-58826-149-2}}
* Rabin, Yitzhak (1996). ''The Rabin Memoirs''. University of California Press. {{ISBN|0-520-20766-1}}.
* Rauschning, Dietrich; Wiesbrock, Katja & Lailach, Martin (reds.) (1997). [https://books.google.com/books?id=AyM4AAAAIAAJ&pg=PA30&lpg=PA30&dq=997+%22Official+Records+of+the+Security+Council%22,+Fourth+Year,+%22Special+Supplement%22+No.3.&source=bl&ots=zZbExOMhsk&sig=SQbKN4-IxcsCTuysLvzItPeiGwg&hl=en&ei=6TlVTOjZFIbsvQPetMgY&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CCAQ6AEwAw#v=onepage&q=997%20%22Official%20Records%20of%20the%20Security%20Council%22%2C%20Fourth%20Year%2C%20%22Special%20Supplement%22%20No.3.&f=false Key Resolutions of the United Nations General Assembly 1946–1996]. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-59704-8}}.
* Rikhye, Indar Jit (1980). ''The Sinai Blunder''. Londen: Routledge. {{ISBN|0-7146-3136-1}}
* Robarge, David S. (2007). ''[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol49no1/html_files/arab_israeli_war_1.html Getting It Right: CIA Analysis of the 1967 Arab-Israeli War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100426205732/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol49no1/html_files/arab_israeli_war_1.html |date=26 April 2010 }}'', Center for the Study of Intelligence, Vol. 49 No. 1
* Rubenberg, Cheryl A. (1989). ''Israel and the American National Interest''. University of Illinois Press. {{ISBN|0-252-06074-1}}
* Sachar, Howard M. (1976, 2007) ''A History of Israel from the Rise of Zionism to Our Time''. New York: Alfred A. Knopf. {{ISBN|0-394-48564-5}}; {{ISBN|0-375-71132-5}}.
* Sadeh, Eligar (1997). ''Militarization and State Power in the Arab–Israeli Conflict: Case Study of Israel, 1948–1982''. Universal Publishers. {{ISBN|0-9658564-6-1}}
* Sandler, Deborah; Aldy, Emad & Al-Khoshman Mahmoud A. (1993). ''Protecting the Gulf of Aqaba. – A regional environmental challenge''. Environmental Law Institute. 0911937463.
* Seale, Patrick (1988). ''Asad: The Struggle for Peace in the Middle East''. University of California Press. {{ISBN|0-520-06976-5}}
* Segev, Samuel (1967). A Red Sheet: the Six Day War.
* {{cite book |author=Segev, Tom |title=Israel in 1967 |publisher=Keter |year=2005 |isbn=978-965-07-1370-6}}
* Segev, Tom (2007). ''1967: Israel, the War, and the Year that Transformed the Middle East '' Metropolitan Books. {{ISBN|978-0-8050-7057-6}}
* Sela, Avraham (1997). ''The Decline of the Arab-Israeli Conflict: Middle East Politics and the Quest for Regional Order''. SUNY Press. {{ISBN|0-7914-3537-7}}
* Shafqat, Saeed (2004). ''[http://www.saeedshafqat.com/articles/islamic_world_and_south_asia.pdf Islamic world and South Asia: Rise of Islamism and Terror, Causes and Consequences?]''. In Kaniz F. Yusuf (Ed.) ''Unipolar World & The Muslim States''. Islamabad: Pakistan Forum, pp 217–246.
* Shemesh, Moshe (2008). ''Arab Politics, Palestinian Nationalism and the Six Day War''. Sussex Academic Press. {{ISBN|1-84519-188-9}}.
* {{cite book |author=Shlaim, Avi |title=The Iron Wall: Israel and the Arab World |url=https://archive.org/details/ironwallisraelar00unse |publisher=W. W. Norton & Company |year=2000|isbn=978-0-393-32112-8}} {{ISBN|0-393-04816-0}}
* Shlaim, Avi (2007) ''Lion of Jordan: The Life of King Hussein in War and Peace'' Vintage Books {{ISBN|978-1-4000-7828-8}}
* Shlaim, Avi; Louis, William Roger (13 Februarie 2012), [https://books.google.com/books?id=8YhNPNeBh8IC&pg=PA199 ''The 1967 Arab–Israeli War: Origins and Consequences''], Cambridge University Press {{ISBN|978-1-107-00236-4}}
* {{cite news|work=The New York Times|last=Smith|first=Hedrick|title=As the Shock Wears Off; Arab World, Appraising Its Defeat, Is Split as It Gropes for Strategy|date=15 Junie 1967|page=16|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0816FE3B5E137A93C7A8178DD85F438685F9|accessdate=28 Junie 2006}}
* {{cite news|title=Envoys Say Nasser Now Concedes U.S. Didn't Help Israel|work=The New York Times|last=Smith|first=Hedrick|date=15 September 1967|page=1, kol. 5, 3, kol. 1}}
* Stein, Janice Gross. (1991). The Arab-Israeli War of 1967: Inadvertent War Through Miscalculated Escalation, in ''Avoiding War: Problems of Crisis Management'', Alexander L. George, ed. Boulder: Westview Press.
* Stephens, Robert H. (1971). ''Nasser: A Political Biography''. Londen: Allen Lane/The Penguin Press. {{ISBN|0-7139-0181-0}}
* Stone, David (2004). ''Wars of the Cold War''. Brassey's. {{ISBN|1-85753-342-9}}
* {{cite news|url=http://www.salon.com/news/opinion/feature/2007/06/04/six_day_war|title=Rethinking Israel's David-and-Goliath past|author=Tolan, Sandy|work=Salon.com|date=4 Junie 2007|accessdate=29 April 2010|archive-date=3 Februarie 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110203001935/http://www.salon.com/news/opinion/feature/2007/06/04/six_day_war|url-status=dead}}
* Tucker, Spencer (2004). ''Tanks: An Illustrated History of Their Impact''. ABC-CLIO. {{ISBN|1-57607-995-3}}
* Van Creveld, Martin (2004). ''Defending Israel: A Controversial Plan Toward Peace''. Thomas Dunne Books. {{ISBN|0-312-32866-4}}
* Youngs, Tim. (2001). ''[https://web.archive.org/web/20090717074012/http://www.parliament.uk/commons/lib/research/rp2001/rp01-008.pdf Developments in the Middle East Peace Process 1991–2000]'' Londen: International Affairs and Defence Section, House of Commons Library. ISSN 1368-8456.
* {{cite book|last=Finkelstein|first=Norman|title=Image and Reality of the Israel–Palestine Conflict|url=https://books.google.com/books?id=vNb5VkyxDlYC&printsec=frontcover&dq=Image+and+reality+of+the+Israel-Palestine+conflict#v=onepage&q&f=false|publisher=Verso|year=2003|isbn=978-1-85984-442-7|ref=CITEREFFinkelstein2003}}
* Barzilai, Gad (1996). ''Wars, Internal Conflicts, and Political Order: A Jewish Democracy in the Middle East''. New York University Press. {{ISBN|978-0-7914-2944-0}}
* Cristol, A Jay (2002). ''Liberty Incident: The 1967 Israeli Attack on the U.S. Navy Spy Ship''. Brassey's. {{ISBN|1-57488-536-7}}
* Finkelstein, Norman (Junie 2017). ''[http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=19230 Analysis of the war and its aftermath, on the 50th anniversary of the June 1967 war] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170609050512/http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=19230 |date=9 Junie 2017 }}''
* Gat, Moshe (2003). ''Britain and the Conflict in the Middle East, 1964–1967: The Coming of the Six-Day War''. Praeger/Greenwood. {{ISBN|0-275-97514-2}}
* {{cite journal |author=Hammel, Eric|title=Sinai air strike: June 5, 1967 |journal=Military Heritage |volume=4 |issue=2 |date=Oktober 2002 |pages=68–73}}
* Hopwood, Derek (1991). ''Egypt: Politics and Society''. London: Routledge. {{ISBN|0-415-09432-1}}
* Hussein of Jordan (1969). ''My "War" with Israel''. Londen: Peter Owen. {{ISBN|0-7206-0310-2}}
* Katz, Samuel M. (1991) ''Israel's Air Force''; The Power Series. Motorbooks International Publishers & Wholesalers, Osceola, WI.
* Makiya, Kanan (1998). ''Republic of Fear: The Politics of Modern Iraq''. University of California Press. {{ISBN|0-520-21439-0}}
* Morris, Benny (1997). ''Israel's Border Wars, 1949–1956''. Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-829262-7}}
* Pressfield, Steven (2014). ''The Lion's Gate: On the Front Lines of the Six Day War''. Sentinel HC, 2014. {{ISBN|1-59523-091-2}}
* Rezun, Miron (1990). "Iran and Afghanistan." In A. Kapur (red.). ''Diplomatic Ideas and Practices of Asian States'' (pp. 9–25). Brill Academic Publishers. {{ISBN|90-04-09289-7}}
* Smith, Grant (2006). ''Deadly Dogma''. Institute for Research: Middle Eastern Policy. {{ISBN|0-9764437-4-0}}
* Oren, Michael (April 2002). ''Six Days of War: June 1967 and the Making of the Modern Middle East''. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-515174-9}}
{{refend}}
==Eksterne skakels==
* [http://www.azure.org.il/article.php?id=456 The Photograph: A Search for June 1967]. Besoek op 17 Julie 2010.
* [http://www.sixdaywar.co.uk/ Six Day War Personal recollections & Timeline]
* {{YouTube|C4Ooaqtk-Cg|Video Clip: Sandhurst military historian analysing how King Hussein became involved in the Six Day War.}}
* [http://i-cias.com/e.o/sixdaywr.htm Six-Day War] Encyclopaedia of the Orient
* [http://www.sixdaywar.co.uk/6_day_war_aftermath_prof_adler_intro.htm Legal Aspects The Six Day War – June 1967 and Its Aftermath – Professor Gerald Adler]
* [https://web.archive.org/web/20160201184820/https://www.isracast.com/article.aspx?id=374 Liberation of the Temple Mount and Western Wall by Israel Defense Forces] – Historic Live Broadcast on Voice of Israel Radio, 7 Junie 1967
* [http://imra.org.il/story.php3?id=18226 How The USSR Planned To Destroy Israel in 1967] by Isabella Ginor. ''Middle East Review of International Affairs'' (MERIA) Volume 7, nommer 3 (September 2003)
*{{CommonsKategorie-inlyn|1967 Arab-Israeli War}}
*[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Six-Day War|Engelse Wikipedia]]
{{Gesagsrekords}}
{{Voorbladster}}
[[Kategorie:Oorloë]]
[[Kategorie:Geskiedenis van die Midde-Ooste]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Egipte]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Jordanië]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Sirië]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Israel]]
65a9fwcoecupqa8bwkmrgokhn5secgm
François Duvalier
0
280544
3373174
3332134
2026-11-16T13:09:06Z
Aliwal2012
39067
3373174
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:François Duvalier (cropped).jpg|duimnael|160px|Duvalier (1968)]]
'''François Duvalier''' (<small>Franse uitspraak:</small> [fʁɑ̃swa dyvalje]; 14 April 1907 - 21 April 1971), ook bekend as '''Papa Doc''', was die President van [[Haïti]] van 1957 tot 1971.<ref name="Greene 2001">{{citation |date=2001 |url=https://archive.org/details/dominicanrepubli00libr/page/288 |editor-last=Metz |editor-first=Helen Chapin |title=Dominican Republic and Haiti |series=Country Studies |others=Research completed December 1999 |edition=3rd |location=Washington, D.C. |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |isbn=978-0-8444-1044-9 |issn=1057-5294 |lccn=2001023524 |oclc=46321054 |mode=cs1 |last=Greene |first=Anne |chapter=Haiti: Historical Setting § François Duvalier, 1957–71 |chapter-url=https://archive.org/stream/dominicanrepubli00metz#page/288 |pages=[https://archive.org/details/dominicanrepubli00libr/page/288 288–289] |quote='''Quote''': President Duvalier reigned supreme for fourteen years. Even in Haiti, where dictators had been the norm, François Duvalier gave new meaning to the term. Duvalier and his henchmen killed between 30,000 and 60,000 Haitians. The victims were not only political opponents, but women, whole families, whole towns.}}</ref>
Hy is in 1957 tot president verkies op 'n populistiese en swart nasionalistiese platform. Nadat hy in 1958 'n militêre [[staatsgreep]] in die wiele gery het, het sy regime vinnig totalitêr en despoties geword. Die Tonton Macoute, 'n geheime dodekorps van die regering, het Duvalier se teenstanders onoordeelkundig doodgemaak, en dit is so deurdringend dat Haïtiërs baie bang geword het om enige vorm van verdeeldheid uit te spreek, selfs in privaatheid. Duvalier het verder probeer om sy bewind te versterk deur elemente van die Haitiese mitologie in 'n persoonlikheidskultus op te neem.
Voor sy bewind was Duvalier 'n mediese dokter van beroep. Sy beroep en kundigheid op die gebied het hom die bynaam "Papa Doc" verwerf. Hy is eenparig 'herkies' in 'n 1961-verkiesing waarin hy die enigste kandidaat was. Daarna konsolideer hy sy mag stap vir stap, waarna hy in 1964 homself ná nog 'n foutiewe verkiesing tot "Lewenslange President" verklaar het.
Hy het aan bewind gebly totdat hy in April 1971 oorlede is. Hy is opgevolg deur sy seun, [[Jean-Claude Duvalier|Jean-Claude]], wat die bynaam "Baby Doc" gedra het.<ref name="Life110310">{{citation |mode=cs1 |url=http://www.life.com/image/50546009/in-gallery/22899/the-worlds-worst-dictators |title=Real-Life Baron Samedi: Francois 'Papa Doc' Duvalier |magazine=Life |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627022710/http://www.life.com/image/50546009/in-gallery/22899/the-worlds-worst-dictators |archive-date=27 Junie 2009 |url-status=dead |access-date=17 Januarie 2020 |archivedate=27 Junie 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090627022710/http://www.life.com/image/50546009/in-gallery/22899/the-worlds-worst-dictators }}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn}}
{{DEFAULTSORT:Duvalier, François}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geboortes in 1907]]
[[Kategorie:Sterftes in 1971]]
[[Kategorie:Diktators]]
[[Kategorie:Presidente van Haïti]]
6n6mtijulyjkliud87iu61vngut7eu6
3373177
3373174
2026-11-16T13:12:22Z
Aliwal2012
39067
3373177
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:François Duvalier (cropped).jpg|duimnael|180px|Duvalier (1968)]]
'''François Duvalier''' (<small>Franse uitspraak:</small> [fʁɑ̃swa dyvalje]; 14 April 1907 - 21 April 1971), ook bekend as '''Papa Doc''', was die President van [[Haïti]] van 1957 tot 1971.<ref name="Greene 2001">{{citation |date=2001 |url=https://archive.org/details/dominicanrepubli00libr/page/288 |editor-last=Metz |editor-first=Helen Chapin |title=Dominican Republic and Haiti |series=Country Studies |others=Research completed December 1999 |edition=3rd |location=Washington, D.C. |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |isbn=978-0-8444-1044-9 |issn=1057-5294 |lccn=2001023524 |oclc=46321054 |mode=cs1 |last=Greene |first=Anne |chapter=Haiti: Historical Setting § François Duvalier, 1957–71 |chapter-url=https://archive.org/stream/dominicanrepubli00metz#page/288 |pages=[https://archive.org/details/dominicanrepubli00libr/page/288 288–289] |quote='''Quote''': President Duvalier reigned supreme for fourteen years. Even in Haiti, where dictators had been the norm, François Duvalier gave new meaning to the term. Duvalier and his henchmen killed between 30,000 and 60,000 Haitians. The victims were not only political opponents, but women, whole families, whole towns.}}</ref>
Hy is in 1957 tot president verkies op 'n populistiese en swart nasionalistiese platform. Nadat hy in 1958 'n militêre [[staatsgreep]] in die wiele gery het, het sy regime vinnig totalitêr en despoties geword. Die Tonton Macoute, 'n geheime dodekorps van die regering, het Duvalier se teenstanders onoordeelkundig doodgemaak, en dit is so deurdringend dat Haïtiërs baie bang geword het om enige vorm van verdeeldheid uit te spreek, selfs in privaatheid. Duvalier het verder probeer om sy bewind te versterk deur elemente van die Haitiese mitologie in 'n persoonlikheidskultus op te neem.
Voor sy bewind was Duvalier 'n mediese dokter van beroep. Sy beroep en kundigheid op die gebied het hom die bynaam "Papa Doc" verwerf. Hy is eenparig 'herkies' in 'n 1961-verkiesing waarin hy die enigste kandidaat was. Daarna konsolideer hy sy mag stap vir stap, waarna hy in 1964 homself ná nog 'n foutiewe verkiesing tot "Lewenslange President" verklaar het.
Hy het aan bewind gebly totdat hy in April 1971 oorlede is. Hy is opgevolg deur sy seun, Jean-Claude, wat die bynaam "Baby Doc" gedra het.<ref name="Life110310">{{citation |mode=cs1 |url=http://www.life.com/image/50546009/in-gallery/22899/the-worlds-worst-dictators |title=Real-Life Baron Samedi: Francois 'Papa Doc' Duvalier |magazine=Life |archive-date=27 Junie 2009 |url-status=dead |access-date=17 Januarie 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090627022710/http://www.life.com/image/50546009/in-gallery/22899/the-worlds-worst-dictators }}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn}}
{{DEFAULTSORT:Duvalier, François}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geboortes in 1907]]
[[Kategorie:Sterftes in 1971]]
[[Kategorie:Diktators]]
[[Kategorie:Presidente van Haïti]]
q0m0joycbona5570ivbz85u51aadt22
3373279
3373177
2026-11-16T19:47:21Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373279
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:François Duvalier (cropped).jpg|duimnael|180px|Duvalier (1968)]]
'''François Duvalier''' (<small>Franse uitspraak:</small> [fʁɑ̃swa dyvalje]; 14 April 1907 - 21 April 1971), ook bekend as '''Papa Doc''', was die President van [[Haïti]] van 1957 tot 1971.<ref name="Greene 2001">{{citation |date=2001 |url=https://archive.org/details/dominicanrepubli00libr/page/288 |editor-last=Metz |editor-first=Helen Chapin |title=Dominican Republic and Haiti |series=Country Studies |others=Research completed December 1999 |edition=3rd |location=Washington, D.C. |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |isbn=978-0-8444-1044-9 |issn=1057-5294 |lccn=2001023524 |oclc=46321054 |mode=cs1 |last=Greene |first=Anne |chapter=Haiti: Historical Setting § François Duvalier, 1957–71 |chapter-url=https://archive.org/stream/dominicanrepubli00metz#page/288 |pages=[https://archive.org/details/dominicanrepubli00libr/page/288 288–289] |quote='''Quote''': President Duvalier reigned supreme for fourteen years. Even in Haiti, where dictators had been the norm, François Duvalier gave new meaning to the term. Duvalier and his henchmen killed between 30,000 and 60,000 Haitians. The victims were not only political opponents, but women, whole families, whole towns.}}</ref>
Hy is in 1957 tot president verkies op 'n populistiese en swart nasionalistiese platform. Nadat hy in 1958 'n militêre [[staatsgreep]] in die wiele gery het, het sy regime vinnig totalitêr en despoties geword. Die Tonton Macoute, 'n geheime dodekorps van die regering, het Duvalier se teenstanders onoordeelkundig doodgemaak, en dit is so deurdringend dat Haïtiërs baie bang geword het om enige vorm van verdeeldheid uit te spreek, selfs in privaatheid. Duvalier het verder probeer om sy bewind te versterk deur elemente van die Haitiese mitologie in 'n persoonlikheidskultus op te neem.
Voor sy bewind was Duvalier 'n mediese dokter van beroep. Sy beroep en kundigheid op die gebied het hom die bynaam "Papa Doc" verwerf. Hy is eenparig 'herkies' in 'n 1961-verkiesing waarin hy die enigste kandidaat was. Daarna konsolideer hy sy mag stap vir stap, waarna hy in 1964 homself ná nog 'n foutiewe verkiesing tot "Lewenslange President" verklaar het.
Hy het aan bewind gebly totdat hy in April 1971 oorlede is. Hy is opgevolg deur sy seun, Jean-Claude, wat die bynaam "Baby Doc" gedra het.<ref name="Life110310">{{citation |mode=cs1 |url=http://www.life.com/image/50546009/in-gallery/22899/the-worlds-worst-dictators |title=Real-Life Baron Samedi: Francois 'Papa Doc' Duvalier |magazine=Life |archive-date=27 Junie 2009 |url-status=dead |access-date=17 Januarie 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090627022710/http://www.life.com/image/50546009/in-gallery/22899/the-worlds-worst-dictators |argief-url=https://web.archive.org/web/20090627022710/http://www.life.com/image/50546009/in-gallery/22899/the-worlds-worst-dictators }}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn}}
{{DEFAULTSORT:Duvalier, François}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geboortes in 1907]]
[[Kategorie:Sterftes in 1971]]
[[Kategorie:Diktators]]
[[Kategorie:Presidente van Haïti]]
40xgoiexfnic9yg73nnke1ri6dtcwq4
Ham (voedsel)
0
285427
3373266
3333098
2026-11-16T19:29:41Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373266
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Ham_(4).jpg|regs|duimnael| 'n Halwe ham ]]
[[Lêer:Schinken-gekocht.jpg|regs|duimnael| 'n Tipiese snysel ham ]]
'''Ham''' is vleissnitte verkry van 'n [[Varkvleis|vark]] se boudvleis wat bewaar is deur nat of droë kuur, met of sonder rook.<ref name="Chambers">"Bacon: Bacon and Ham Curing" in ''Chambers's Encyclopædia''. London: George Newnes, 1961, Vol. 2, p. 39.</ref> As 'n verwerkte vleis, sluit die term "ham" sowel heel vleissnitte, as dié wat meganies gevorm is, in.
Ham word regoor die wêreld vervaardig, insluitend 'n aantal streekspesialiteite, soos Westfale-ham en 'n paar soorte Spaanse ham. Boonop het talle hamprodukte spesifieke geografiese benamingsbeskerming, soos prosciutto di Parma in Europa, en Smithfield-ham in die VSA.
== Geskiedenis ==
Die preservering van varkboudvleis as ham het 'n lang geskiedenis, met [[Cato die ouere]] wat in die ''De Agri Cultura'' rondom 160 v.C. geskryf het oor die "versouting van hamme".<ref>{{Cite journal|journal=British Journal of Nutrition|volume=1|issue=2–3|date=Desember 1947|pages=269–274|title=The Action of Salts and other Substances Used in the Curing of Bacon and Ham|last=Callow|first=EH|doi=10.1079/bjn19470037}}</ref>
Daar word beweer dat die Chinese die eerste mense was wat die produksie van gekuurde ham beskryf het.
Vanweë die preserveringsproses is ham 'n saamgestelde voedingsbestanddeel wat bestaan uit die oorspronklike vleis, sowel as die oorblyfsels van die preserveermiddel(s), soos sout, maar dit word steeds as 'n voedsel in sy eie reg erken.<ref>{{Cite web|url=http://www.food.gov.uk/multimedia/pdfs/meatproductguidancescot.pdf|title=Labelling and Composition of Meat Products: Guidance Notes|publisher=Food Standards Agency Scotland|page=31|access-date=25 Desember 2019|archive-date=20 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120194916/http://www.food.gov.uk/multimedia/pdfs/meatproductguidancescot.pdf|url-status=dead}}</ref>
== Metodes ==
Ham word geproduseer deur rou varkvleis in te lê in sout, ook bekend as droë kuur, of in soutwater, ook bekend as nat kuur. Rook kan ook gebruik word.
Behalwe sout, kan verskeie ander bestanddele gebruik word om geur en preservering te bewerkstellig, van [[swartpeper]] tot [[saffraan]].
=== Droë kuur ===
[[Lêer:ProsciuttoSeaSalt.JPG|regs|duimnael|Seesout word by die rou varkboud gevoeg as deel van 'n droë kuurproses.]]
Tradisionele hamme met droë kuur mag slegs sout as die kuurmiddel gebruik, soos by San Daniele of Parma-hamme, hoewel dit relatief skaars is.<ref name="meat">{{cite web |url=http://www.meatsandsausages.com/sausage-making/curing/methods |title=Curing Methods |publisher=Meat and Sausages.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301202521/https://www.meatsandsausages.com/sausage-making/curing/methods |archive-date=1 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie proses behels die skoonmaak van die rou vleis, bedek in sout terwyl dit geleidelik ingedruk word om al die bloed af te trek. Spesifieke kruie en speserye kan gebruik word om geur by te voeg tydens hierdie stap. Die hamme word dan afgewas en op 'n donker, temperatuurgereguleerde plek gehang totdat dit droog is. Dit word dan vir 'n verdere periode opgehang om aan lug blootgestel te word.
Die meeste moderne droë hamme gebruik ook [[Nitriet|nitriete]] ([[natriumnitriet]] of [[kaliumnitriet]]) wat by die sout gevoeg word. Nitriete word gebruik omdat dit bakteriële groei voorkom en in reaksie op die vleis se mioglobien die produk 'n wenslike donkerrooi kleur gee. Die hoeveelheid en mengsel van sout en nitriet wat gebruik word, het 'n invloed op die inkrimping van die vleis.<ref>{{Cite journal|journal=Journal of Food Science|title=Effect of salt, phosphates and other curing ingredients on shrinkage of lean pork meat and quality of smoked processed ham|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-food-science_september-october-1976_41_5/page/n149|year=1976|volume=41|issue=5|pages=1116–1121|doi=10.1111/j.1365-2621.1976.tb14399.x}}</ref> As gevolg van die toksisiteit van nitriet (die dodelike dosis nitriet vir mense is ongeveer 22 mg per kg liggaamsmassa), is daar in sommige gebiede 'n maksimum toelaatbare inhoud van nitriet in die finale produk. Onder sekere omstandighede, veral tydens die kookproses, kan nitriete in vleis reageer met afbraakprodukte van [[Aminosuur|aminosure]], wat nitrosamiene vorm, wat wel [[Karsinogeen|karsinogene]] is.<ref>{{Cite journal|title=Nitrosamine and related food intake and gastric and oesophageal cancer risk: A systematic review of the epidemiological evidence|url=https://archive.org/details/wjg_2006-07-21_12_27/page/4296|journal=World Journal of Gastroenterology|volume=12|issue=27|pages=4296–4303|year=2006|doi=10.3748/wjg.v12.i27.4296}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn|Ham (food)}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Vleis]]
0mt1dw4fbe2ruesqxkgts7b1eej4jx3
Engelbert Dollfuss
0
285757
3373168
3333153
2026-11-16T13:07:03Z
Aliwal2012
39067
3373168
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Engelbert Dollfuss.png|duimnael|170px|Dollfuss (1933)]]
'''Engelbert Dollfuss''' (Duits: ''Engelbert Dollfuß'', <small>IPA:</small> [ˈɛŋəlbɛʁt ˈdɔlfuːs]; [[4 Oktober]] [[1892]] - [[25 Julie]] [[1934]]) was 'n Oostenrykse politikus wat tussen 1932 en 1934 as kanselier van [[Oostenryk]] gedien het. Nadat hy as Minister van Bosbou en Landbou gedien het, het hy in 1932 die Federale Kanselier geword te midde van 'n krisis in die konserwatiewe regering.
Vroeg in 1933 het hy die parlement ontbind en homself diktatoriale magte toegeëien. Hy onderdruk die sosialistiese beweging in Februarie 1934 tydens die Oostenrykse burgeroorlog en het later ook die Oostenrykse Nazi-party verbied. Hy het die bewind van "[[Austrofascisme]]", 'n regeringstelsel met sterk [[korporatistiese]] elemente, deur die outoritêre Eerste Mei-grondwet ingestel.
Dollfuss is vermoor as deel van 'n mislukte staatsgreeppoging deur Nazi-agente in 1934. Sy opvolger [[Kurt Schuschnigg]] het die regime behou tot [[Adolf Hitler]] se anneksasie van Oostenryk in 1938.
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn}}
{{Saadjie}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Dollfuss, Engelbert}}
[[Kategorie:Geboortes in 1892]]
[[Kategorie:Sterftes in 1934]]
[[Kategorie:Eerste Ministers van Oostenryk]]
[[Kategorie:Diktators]]
a8gka8tweq7q03pqu1w5ipqjcjop5v9
Getalteorie
0
286738
3373317
3372149
2026-11-16T21:40:58Z
InternetArchiveBot
131157
Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373317
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Spirale Ulam 150.jpg|duimnael|regs|Die verspreiding van die priemgetalle, 'n sentrale studieonderwerp van die getalteorie, kan met hierdie variant van die Ulam-spiraal gevisualiseer word. Getalteorie poog om die eienskappe van sulke heelgetalstelsels te verstaan, ten spyte van hul oënskynlike kompleksiteit.]]
'''Getalteorie''' is 'n tak van die suiwer [[wiskunde]] wat hoofsaaklik aan die studie van die [[heelgetal]]le en rekenkundige funksies toegewy is. Getalteoretici bestudeer die [[priemgetal]]le asook die eienskappe van wiskundige voorwerpe wat, soos die [[Rasionale getal|rasionale getalle]], uit heelgetalle opgebou is of wat, soos die algebraïese heelgetalle, as veralgemenings van die heelgetalle gedefinieer word.<ref name="Moore2004" />{{sfn|Tanton|2005|pp=359-360}}
Heelgetalle kan op sigself of, in die Diofantiese meetkunde, as oplossings van vergelykings beskou word. Vrae in die getalteorie word dikwels die beste verstaan deur analitiese voorwerpe te bestudeer, soos die Riemann-zetafunksie, wat die eienskappe van die heelgetalle, priemgetalle of ander getalteoretiese voorwerpe op een of ander wyse enkodeer (analitiese getalteorie). 'n Mens kan ook [[Reële getal|reële getalle]] in verband met rasionale getalle bestudeer, byvoorbeeld hoe goed irrasionale getalle deur breuke benader kan word (Diofantiese benadering).
Getalteorie is saam met die [[meetkunde]] een van die oudste vertakkings van die wiskunde. Kenmerkend van die vak is dat baie van sy stellings maklik is om te verstaan maar uiters moeilik om te bewys: [[Fermat se laaste stelling]] is eers 358 jaar nadat dit geformuleer is, bewys, en die vermoede van Goldbach is sedert die 18de eeu onopgelos. Die Duitse wiskundige [[Carl Friedrich Gauss]] (1777-1855) het gesê: "Wiskunde is die koningin van die wetenskappe – en getalteorie is die koningin van die wiskunde."<ref name="long" /> Die vak is lank as die toonbeeld van suiwer wiskunde sonder toepassings buite die wiskunde beskou, tot in die 1970's priemgetalle die grondslag van [[publiekesleutelkriptografie]] geword het, soos die RSA-stelsel.
== Omskrywing ==
Getalteorie is die tak van die wiskunde wat heelgetalle en hul eienskappe en onderlinge verhoudings bestudeer.<ref name="Karatsuba2020">{{Verwys web |van=Karatsuba |voornaam=A.A. |datum=2020 |titel=Number theory |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Number_theory |argief-url=https://web.archive.org/web/20250511122035/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Number_theory |argiefdatum=11 Mei 2025 |url-status=lewendig |besoekdatum=3 Mei 2025 |webwerf=Encyclopedia of Mathematics |uitgewer=Springer |taal=en}}</ref> Die heelgetalle vorm 'n versameling wat die [[Natuurlike getal|natuurlike getalle]] <math>\{1, 2, 3, \dots\}</math> uitbrei met die getal <math>0</math> en die negatiewe van die natuurlike getalle, <math>\{-1, -2, -3, \dots\}</math>. In die getalteorie verwys die woord "getal" na heelgetalle in hierdie sin, dit wil sê óf die natuurlike getalle óf die heelgetalle.<ref name="Effinger2022">{{Verwys boek |van1=Effinger |voornaam1=Gove |van2=Mullen |voornaam2=Gary L. |titel=Elementary Number Theory |uitgewer=CRC Press |jaar=2022 |isbn=978-1-003-19311-1 |plek=Boca Raton |taal=en}}</ref><ref name="Weisstein2003">{{Verwys boek |van=Weisstein |voornaam=Eric W. |titel=CRC Concise Encyclopedia of Mathematics |uitgewer=Chapman & Hall/CRC |jaar=2003 |isbn=1-58488-347-2 |uitgawe=2de |taal=en}}</ref>
Die elementêre getalteorie bestudeer die aspekte van heelgetalle wat met elementêre metodes ondersoek kan word.{{sfn|Page|2003|pp=18-19, 34}} Die analitiese getalteorie steun daarenteen op [[Komplekse getal|komplekse getalle]] en tegnieke uit die [[Wiskundige analise|analise]] en [[calculus]].{{sfn|Page|2003|p=34}} Die algebraïese getalteorie gebruik [[Algebra|algebraïese]] strukture soos liggame en ringe om die eienskappe van en verhoudings tussen getalle te ontleed, en die meetkundige getalteorie gebruik begrippe uit die meetkunde om getalle te bestudeer.{{sfn|Page|2003|pp=34-35}}
== Geskiedenis ==
=== Oudheid ===
[[Lêer:Plimpton 322.jpg|duimnael|alt=Babiloniese kleitablet met 'n lys Pythagoreïese drietalle.|Die Babiloniërs het reeds Pythagoreïese drietalle geken.]]
Die vroegste historiese vonds van 'n rekenkundige aard is die kleitablet Plimpton 322, wat uit omstreeks 1800 v.C. dateer. Die gebreekte tablet bevat 'n lys Pythagoreïese drietalle, dit wil sê heelgetalle <math>(a,b,c)</math> waarvoor <math>a^2+b^2=c^2</math>. Die drietalle is te veel en te groot om deur blote probeerslae gevind te kon word.{{sfn|Neugebauer|Sachs|Götze|1945|p=40}} Volgens die uitleg van die tabel is dit met 'n metode opgestel wat in moderne taal op die identiteit{{sfn|Robson|2001|p=189}}<math display="block">\left(\frac{1}{2} \left(x - \frac{1}{x}\right)\right)^2 + 1 = \left(\frac{1}{2} \left(x + \frac{1}{x} \right)\right)^2</math>
neerkom, wat in roetine-oefeninge uit die Oud-Babiloniese tyd geïmpliseer word.{{sfn|Neugebauer|1969|pp=36-40}} Daar is ook voorgestel dat die tabel 'n bron van getalvoorbeelde vir skoolprobleme was.{{sfn|Friberg|1981|p=302}} Plimpton 322 is die enigste oorlewende bewys uit die Babiloniese wiskunde van wat vandag getalteorie genoem sou word, hoewel 'n soort Babiloniese algebra baie verder ontwikkel was.{{sfn|van der Waerden|1961|pp=63-75}}
Hoewel ander beskawings die Griekse wiskunde aanvanklik waarskynlik beïnvloed het,{{sfn|van der Waerden|1961|pp=87-90}} is die Griekse ''arithmētikḗ'', die teoretiese of filosofiese studie van getalle, heel waarskynlik 'n inheemse tradisie.{{sfn|Boyer|Merzbach|1991|p=82}} Die antieke Griekse wiskundiges het getalle (meestal positiewe heelgetalle, soms rasionale getalle) gewoonlik van groottes of lengtes onderskei, en net eersgenoemde was die onderwerp van die rekenkunde.
Die vroeë Griekse rekenkunde toon 'n groot belangstelling in deelbaarheid. Die Pythagoreërs het dikwels mistieke eienskappe aan volmaakte en [[Bevriende getalle|bevriende getalle]] toegeskryf en tyd aan die studie van veelhoek- of figuurgetalle bestee.{{sfn|Heath|1921|p=76}} Later het [[Euklides]] 'n deel van sy ''Elemente'' aan onderwerpe gewy wat tot die elementêre getalteorie behoort, soos priemgetalle en deelbaarheid.<ref>{{Verwys boek |van=Corry |voornaam=Leo |titel=A Brief History of Numbers |uitgewer=Oxford University Press |jaar=2015 |isbn=978-0-19-870259-7 |hoofstuk=Construction Problems and Numerical Problems in the Greek Mathematical Tradition |taal=en}}</ref> Hy het die Euklidiese algoritme vir die grootste gemene deler gegee, asook 'n bewys waaruit volg dat daar oneindig veel priemgetalle is. Op grond van die werk van die vroeëre Pythagoreërs het Nikomachus van Gerasa 'n ''Inleiding tot die rekenkunde'' geskryf wat in latere eeue invloedryk sou wees, terwyl Theon van Smirna se ''Wiskunde wat nuttig is om Plato te verstaan'' die idee van kongruensies bespreek. [[Diophantus]] van Alexandrië, wat waarskynlik in die 3de eeu n.C. geleef het, kan as die belangrikste skrywer uit die laat oudheid beskou word. Hy het die ''Arithmetica'' geskryf, 'n versameling uitgewerkte probleme waarin die taak telkens is om rasionale oplossings vir 'n stelsel [[polinoom]]vergelykings te vind, gewoonlik van die vorm <math>f(x,y)=z^2</math> of <math>f(x,y,z)=w^2</math>. In moderne taal is Diofantiese vergelykings polinoomvergelykings waarvoor rasionale of heelgetaloplossings gesoek word.
=== Asië en die Islamitiese wêreld ===
Ná die val van Rome het die ontwikkeling, hoewel met tussenposes, na Asië verskuif. Die Chinese resstelling verskyn as 'n oefening{{sfn|Lam|Ang|2004|pp=219-220}} in die ''Sunzi Suanjing'', wat tussen die derde en vyfde eeu geskryf is.{{sfn|Lam|Ang|2004|pp=27-28}} Die resultaat is later in Qin Jiushao se ''Wiskundige verhandeling in nege afdelings'' van 1247 met 'n volledige oplossing veralgemeen wat ''Da-yan-shu'' ({{lang|zh|大衍術}}) genoem word.{{sfn|Dauben|2007|p=310}}{{sfn|Libbrecht|1973}} Die Chinese wiskunde ken ook 'n mate van getallemistiek, maar anders as dié van die Pythagoreërs het dit skynbaar nêrens heen gelei nie.
Hoewel die Griekse sterrekunde Indiese geleerdheid waarskynlik beïnvloed het,{{sfn|Plofker|2008|p=119}} lyk die Indiese wiskunde andersins 'n inheemse tradisie te wees.{{sfn|Mumford|2010|p=387}} [[Aryabhata]] (476-550 n.C.) het getoon dat pare gelyktydige kongruensies <math>n\equiv a_1 \bmod m_1</math>, <math>n\equiv a_2 \bmod m_2</math> met 'n metode opgelos kan word wat hy ''kuṭṭaka'' ("verpoeieraar") genoem het;{{sfn|Plofker|2008|pp=134-140}} dit is 'n prosedure wat na aan die Euklidiese algoritme lê.{{sfn|Mumford|2010|p=388}} Aryabhata het skynbaar toepassings in astronomiese berekeninge in gedagte gehad.{{sfn|Plofker|2008|p=119}} [[Brahmagupta]] het in 628 n.C. met die stelselmatige studie van onbepaalde kwadratiese vergelykings begin, veral die Pell-vergelyking. 'n Algemene metode om die Pell-vergelyking op te los, is waarskynlik deur Jayadeva gevind; die vroegste oorlewende uiteensetting daarvan verskyn in Bhaskara II se ''Bīja-gaṇita'' uit die twaalfde eeu.{{sfn|Plofker|2008|p=194}}
In die vroeë negende eeu het die kalief al-Ma'mun opdrag gegee dat baie Griekse wiskundige werke en minstens een Sanskrit-werk vertaal word.{{sfn|Hopkins|1990|p=302}} Diophantus se hoofwerk, die ''Arithmetica'', is deur Qusta ibn Luqa (820-912) in Arabies vertaal. Al-Karaji (gebore 953, oorlede omstreeks 1029) bou in 'n deel van sy verhandeling ''al-Fakhri'' tot 'n mate daarop voort. Volgens Roshdi Rashed het Al-Karaji se tydgenoot [[Alhazen|Ibn al-Haytham]] reeds geken wat later as die stelling van Wilson bekend sou word.{{sfn|Rashed|1980|pp=305-321}} Buiten 'n verhandeling van [[Fibonacci]] oor kwadrate in rekenkundige ry is daar in die [[Middeleeue]] in [[Wes-Europa]] feitlik geen getalteorie beoefen nie. Danksy 'n hernude studie van die werke van die Griekse oudheid het dit in die laat [[Renaissance]] begin verander. 'n Katalisator was die teksverbetering en Latynse vertaling van Diophantus se ''Arithmetica'', deur Bachet in 1621 ná 'n eerste poging deur Xylander in 1575.
=== Van Fermat tot Gauss ===
Die Franse wiskundige [[Pierre de Fermat]] (1607-1665) het nooit sy geskrifte gepubliseer nie, maar het deur briewe gekommunikeer en sy aantekeninge in kantlyne gemaak.{{sfn|Weil|1984|pp=45-46}} Sy bydraes het die belangstelling in die vak in Europa hernu. Hy het die klein stelling van Fermat, 'n basiese resultaat in die modulêre rekenkunde, en Fermat se laaste stelling as vermoedens gestel, en die regtehoekdriehoekstelling van Fermat bewys.<ref name="Karatsuba2020" /><ref>{{Verwys web |titel=Number theory {{!}} Definition, Topics, & History {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/number-theory |argief-url=https://web.archive.org/web/20250622125306/https://www.britannica.com/science/number-theory |argiefdatum=22 Junie 2025 |url-status=lewendig |besoekdatum=28 Junie 2025 |webwerf=www.britannica.com |taal=en}}</ref> Hy het ook priemgetalle, die viervierkantestelling en die Pell-vergelyking bestudeer.<ref>{{Verwys ensiklopedie |url=https://books.google.com/books?id=5tFFDwAAQBAJ |argief-url=https://web.archive.org/web/20200612081211/https://books.google.com/books?id=5tFFDwAAQBAJ |argiefdatum=12 Junie 2020 |url-status=lewendig |titel=Numbers and Measurements |van1=Faulkner |voornaam1=Nicholas |van2=Hosch |voornaam2=William L. |datum=2017 |ensiklopedie=Encyclopaedia Britannica |isbn=978-1-5383-0042-8 |besoekdatum=6 Augustus 2019 |taal=en}}</ref>{{sfn|Weil|1984|p=92}}
[[Leonhard Euler]] (1707-1783) se belangstelling in die getalteorie is in 1729 gewek toe 'n vriend, die amateur Christian Goldbach, hom op sommige van Fermat se werk oor die onderwerp gewys het.{{sfn|Weil|1984|pp=2, 172}}{{sfn|Varadarajan|2006|p=9}} Dit is die "wedergeboorte" van die moderne getalteorie genoem,{{sfn|Weil|1984|pp=1-2}} nadat Fermat betreklik min daarin geslaag het om sy tydgenote se aandag op die onderwerp te vestig.{{sfn|Weil|1984|p=2}}{{sfn|Varadarajan|2006|p=37}} Euler het Fermat se bewerings bewys, onder meer die klein stelling van Fermat; hy het die eerste werk aan 'n bewys gedoen dat elke heelgetal die som van vier kwadrate is,{{sfn|Weil|1984|pp=178-179}} en spesiale gevalle van Fermat se laaste stelling bewys.{{sfn|Varadarajan|2006|p=39}}{{sfn|Weil|1984|pp=176-189}} Hy het oor die verband tussen kettingbreuke en die Pell-vergelyking geskryf{{sfn|Weil|1984|p=174}}{{sfn|Weil|1984|p=183}} en die eerste treë na die analitiese getalteorie gegee.{{sfn|Varadarajan|2006|pp=45-55}}
Drie Europese tydgenote het die werk in die elementêre getalteorie voortgesit. Joseph-Louis Lagrange (1736-1813) het volledige bewyse van die viervierkantestelling en die stelling van Wilson gegee en die basiese teorie van die Pell-vergelyking ontwikkel. Adrien-Marie Legendre (1752-1833) het die wet van kwadratiese resiprositeit geformuleer. Hy het ook vermoedens gestel wat op die priemgetalstelling en die stelling van Dirichlet oor rekenkundige rye neerkom, en die vergelyking <math>a x^2 + b y^2 + c z^2 = 0</math> volledig behandel.{{sfn|Weil|1984|pp=327-328}} Op sy oudag was hy die eerste wat Fermat se laaste stelling vir <math>n=5</math> bewys het.{{sfn|Weil|1984|pp=337-338}} Gauss se ''Disquisitiones Arithmeticae'' (1801) het 'n geweldige invloed op die getalteorie gehad en die agenda vir 'n groot deel van die 19de eeu bepaal. Gauss het daarin die wet van kwadratiese resiprositeit bewys{{sfn|Weil|1984|pp=332-334}} en die teorie van kwadratiese vorme ontwikkel. Hy het ook basiese notasie vir kongruensies ingevoer en 'n afdeling aan berekeningskwessies, waaronder priemtoetse, gewy.{{sfn|Goldstein|Schappacher|2007|p=14}} Hy het 'n verband tussen eenheidswortels en die getalteorie gelê{{sfn|Goldstein|Schappacher|2007|p=16}} en daarmee moontlik die weg na die werk van Évariste Galois en na die algebraïese getalteorie gebaan.
=== Moderne getalteorie ===
[[Lêer:Georg Friedrich Bernhard Riemann.jpeg|duimnael|alt=Foto van Bernhard Riemann.|[[Bernhard Riemann]]. Die Riemann-hipotese is van groot belang in die analitiese getalteorie.]]
Vanaf die vroeë negentiende eeu het die volgende ontwikkelings geleidelik plaasgevind:
* Die getalteorie, of ''hoër rekenkunde'', het as 'n selfstandige studieveld na vore getree.{{sfn|Goldstein|Schappacher|2007|loc=afdeling 5}}
* 'n Groot deel van die moderne wiskunde wat vir die basiese moderne getalteorie nodig is, is ontwikkel: komplekse analise, groepteorie en Galois-teorie, saam met groter strengheid in die analise en abstraksie in die algebra.
* Die getalteorie is rofweg in sy moderne deelvelde verdeel, veral die analitiese en die algebraïese getalteorie.
Die algebraïese getalteorie kan gesê word met die studie van resiprositeit en siklotomie te begin het, maar het eers met die ontwikkeling van die abstrakte algebra, die vroeë ideaalteorie en die waarderingsteorie (sien [[#Algebraïese getalteorie|hieronder]]) werklik tot sy reg gekom. 'n Gebruiklike beginpunt vir die analitiese getalteorie is Dirichlet se stelling oor rekenkundige rye (1837),{{sfn|Apostol|1976|p=7}}{{sfn|Davenport|Montgomery|2000|p=1}} waarvan die bewys L-funksies ingevoer het en 'n mate van asimptotiese analise en 'n limietproses op 'n reële veranderlike behels het.{{sfn|Davenport|Montgomery|2000|loc=afdeling 1}} Die eerste gebruik van analitiese idees in die getalteorie gaan eintlik na Euler in die 1730's terug,{{sfn|Iwaniec|Kowalski|2004|p=1}}{{sfn|Varadarajan|2006|loc=afdelings 2.5, 3.1 en 6.1}} wat formele magreekse en nie-streng limietargumente gebruik het. Die gebruik van ''komplekse'' analise kom later: Riemann se werk oor die zetafunksie (1859) is die kanonieke beginpunt.{{sfn|Granville|2008|pp=322-348}} Jacobi se viervierkantestelling (1839), wat dit voorafgaan, behoort tot 'n aanvanklik ander strand wat intussen 'n leidende rol in die analitiese getalteorie ingeneem het, naamlik die modulêre vorme.{{sfn|Iwaniec|Kowalski|2004|p=1}}
== Hoofvertakkings ==
=== Elementêre getalteorie ===
[[Lêer:Paul Erdos with Terence Tao.jpg|duimnael|upright=1.22|alt=Paul Erdős (links) gee vir 'n jong Terence Tao (regs) les.|Die getalteoretici Paul Erdős en [[Terence Tao]] in 1985, toe Erdős 72 en Tao 10 jaar oud was]]
Die elementêre getalteorie behandel die onderwerpe van die getalteorie met basiese metodes uit die [[rekenkunde]].{{sfn|Tanton|2005|pp=359-360}} Die vernaamste onderwerpe daarvan is deelbaarheid, [[faktorisering]] en priemheid, asook kongruensies in die modulêre rekenkunde.{{sfn|Nathanson|2000|loc=Voorwoord}}{{sfn|Page|2003|pp=18-19, 34}} Ander onderwerpe is onder meer Diofantiese vergelykings, kettingbreuke, heelgetalpartisies en Diofantiese benaderings.<ref name="Bukhshtab2014">{{Verwys web |van=Bukhshtab |voornaam=A.A. |datum=2014 |titel=Elementary number theory |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Elementary_number_theory |argief-url=https://web.archive.org/web/20250117220404/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Elementary_number_theory |argiefdatum=17 Januarie 2025 |url-status=lewendig |besoekdatum=3 Mei 2025 |webwerf=Encyclopedia of Mathematics |uitgewer=Springer |taal=en}}</ref>
'n Heelgetal <math>a</math> is deelbaar deur 'n heelgetal <math>b</math> wat nie nul is nie as <math>a</math> 'n veelvoud van <math>b</math> is, dit wil sê as daar 'n heelgetal <math>q</math> bestaan sodat <math>a = bq</math>. 'n Ekwivalente formulering is dat <math>b</math> 'n deler van <math>a</math> is, wat met 'n vertikale streep as <math>b \mid a</math> geskryf word. Is dit nie die geval nie, dan gaan <math>b</math> nie eweredig in <math>a</math> op nie en bly daar 'n res oor. Euklides se delingslemma stel dat <math>a</math> en <math>b</math> in die algemeen as <math>a = bq + r</math> geskryf kan word, waar die res <math>r</math> die kleinste positiewe oorskot is. Die elementêre getalteorie bestudeer deelbaarheidsreëls waarmee vinnig bepaal kan word of 'n gegewe heelgetal deur 'n vaste deler deelbaar is. So is enige heelgetal deur 3 deelbaar as die som van sy syfers deur 3 deelbaar is.<ref>Richmond & Richmond (2009), [https://books.google.com/books?id=HucyKYx0_WwC&pg=PA102 afdeling 3.4 (Divisibility Tests), bl. 102-108].</ref><ref name="Effinger2022" /><ref>{{Verwys boek |van=Ore |voornaam=Oystein |titel=Number Theory and Its History |uitgewer=McGraw-Hill |jaar=1948 |uitgawe=1ste |taal=en}}</ref>
[[Lêer:Continued fraction sqrt3.svg|duimnael|alt=√3 = 1 + 1/(1 + 1/(2 + 1/(1 + 1/(2 + 1/...))))|Voorbeeld van 'n kettingbreuk]]
'n Gemene deler van verskeie heelgetalle is 'n heelgetal wat hulle almal deel; die grootste gemene deler (ggd) is die grootste so 'n deler. Twee heelgetalle is relatief priem as hul grootste gemene deler <math>1</math> is. Die Euklidiese algoritme bereken die grootste gemene deler van twee heelgetalle <math>a,b</math> deur die delingslemma herhaaldelik toe te pas en ná elke stap die deler en die res te verskuif. Die algoritme kan uitgebrei word om 'n spesiale geval van die lineêre Diofantiese vergelykings, <math>ax + by = 1</math>, op te los. 'n Ander soort Diofantiese vergelyking is dié van [[Pythagoras se stelling]], <math>x^2 + y^2 = z^2</math>, waarvan die heelgetaloplossings die Pythagoreïese drietalle is.<ref name="Effinger2022" /><ref name="Weisstein2003" /> 'n Kettingbreuk skryf 'n getal as die som van 'n heelgetal en 'n breuk waarvan die noemer weer so 'n som is.<ref>{{Verwys boek |van=Watkins |voornaam=John J. |titel=Number Theory: A Historical Approach |uitgewer=Princeton University Press |jaar=2014 |isbn=978-0-691-15940-9 |bladsye=76-80 |hoofstuk=Divisibility |taal=en}}</ref>
Die elementêre getalteorie bestudeer deelbaarheidseienskappe van heelgetalle soos pariteit (ewe en onewe getalle), priemgetalle en volmaakte getalle. Belangrike getalteoretiese funksies is die delertelfunksie, die delersomfunksie en Euler se totiëntfunksie. 'n Priemgetal (<math>2, 3, 5, 7, 11, \dots</math>) is 'n heelgetal groter as <math>1</math> waarvan die enigste positiewe delers <math>1</math> en die getal self is; 'n positiewe heelgetal groter as <math>1</math> wat nie priem is nie, word 'n saamgestelde getal genoem. Die sif van Eratosthenes is 'n doeltreffende algoritme wat al die priemgetalle tot by 'n gegewe natuurlike getal vind deur al die saamgestelde getalle te skrap.{{sfn|Nathanson|2000|pp=3-43}}
Faktorisering is die voorstelling van 'n getal as 'n produk. In die getalteorie is heelgetalfaktorisering die ontbinding van 'n heelgetal in 'n produk van heelgetalle; as dit herhaal word totdat al die faktore priem is, heet dit priemfaktorisering. Euklides se lemma toon 'n basiese eienskap van priemgetalle: as 'n priemgetal 'n produk van heelgetalle deel, deel dit minstens een van die faktore. Die hoofstelling van die rekenkunde stel dat elke heelgetal groter as <math>1</math> as 'n produk van priemgetalle geskryf kan word, en dat hierdie faktorisering op die volgorde van die faktore na uniek is. So word <math>120</math> uniek as <math>2 \times 2 \times 2 \times 3 \times 5</math> of eenvoudig <math>2^3 \times 3 \times 5</math> geskryf.{{sfn|Tanton|2005|loc="Fundamental theorem of arithmetic"}}<ref name="Effinger2022" />
Die modulêre rekenkunde werk met eindige versamelings heelgetalle en voer die begrippe kongruensie en resteklas in. Twee heelgetalle <math>a</math> en <math>b</math> is kongruent modulo <math>n</math> ('n positiewe heelgetal wat die modulus genoem word) as <math>n \mid (a - b)</math>; dit is 'n ekwivalensieverhouding. Deling van <math>a</math> en van <math>b</math> deur <math>n</math> lewer dan dieselfde res. Dit word as <math display="inline">a \equiv b \pmod{n}</math> geskryf. Soos op 'n 12-uurhorlosie is die som van <math>4</math> en <math>9</math> gelyk aan <math>13</math>, maar kongruent aan <math>1</math>. 'n Resteklas modulo <math>n</math> is die versameling van al die heelgetalle wat modulo <math>n</math> kongruent aan 'n gegewe <math>r</math> is; <math>6\Z + 1</math> bevat byvoorbeeld al die veelvoude van <math>6</math> plus <math>1</math>. Die modulêre rekenkunde bied formules waarmee kongruensies met baie groot magte vinnig opgelos kan word. 'n Invloedryke stelling is die klein stelling van Fermat: as 'n priemgetal <math>p</math> relatief priem tot 'n heelgetal <math>a</math> is, dan geld <math display="inline">a^{p - 1} \equiv 1 \pmod{p}</math>. Die stelling van Euler brei dit uit: vir elke heelgetal <math>a</math> wat relatief priem tot <math>n</math> is, geld<math display="block">a^{\varphi(n)} \equiv 1 \pmod{n},</math>waar Euler se totiëntfunksie <math>\varphi</math> die positiewe heelgetalle tot by <math>n</math> tel wat relatief priem tot <math>n</math> is. Die modulêre rekenkunde bied ook formules om kongruensies met onbekendes op te los, soortgelyk aan die oplos van vergelykings in die algebra, soos die Chinese resstelling.<ref>{{Verwys boek |van=Shoup |voornaam=Victor |titel=A Computational Introduction to Number Theory and Algebra |uitgewer=Cambridge University Press |jaar=2005 |isbn=978-0-511-11363-5 |taal=en}}</ref>
=== Analitiese getalteorie ===
[[Lêer:Complex zeta.jpg|duimnael|Die Riemann-zetafunksie ζ(''s'') in die komplekse vlak. Die kleur van 'n punt ''s'' gee die waarde van ζ(''s''): donker kleure dui waardes naby nul aan, en die kleurtoon gee die argument van die waarde.]]
Die analitiese getalteorie kan op twee maniere omskryf word:
* volgens sy gereedskap, as die studie van die heelgetalle met hulpmiddels uit die reële en komplekse analise;{{sfn|Apostol|1976|p=7}} of
* volgens sy belangstellings, as die studie binne die getalteorie van skattings van die grootte en digtheid van sekere getalle (byvoorbeeld priemgetalle), eerder as van identiteite.{{sfn|Granville|2008|loc=afdeling 1}}
Dit bestudeer die verspreiding van die priemgetalle, die gedrag van getalteoretiese funksies en irrasionale getalle.<ref>{{Verwys web |van=Karatsuba |voornaam=A.A. |datum=18 Oktober 2014 |titel=Analytic number theory |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Analytic_number_theory |argief-url=https://web.archive.org/web/20200702101120/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Analytic_number_theory |argiefdatum=2 Julie 2020 |url-status=lewendig |webwerf=Encyclopedia of Mathematics |taal=en}}</ref>
Baie van die resultate van die getalteorie kan aan 'n leek verduidelik word, terwyl baie van die bewyse nie besonder toeganklik is nie, deels omdat die gereedskap wat hulle gebruik, ongewoon breed is.{{sfn|Iwaniec|Kowalski|2004|p=1}} Voorbeelde van probleme in die analitiese getalteorie is die priemgetalstelling, die vermoede van Goldbach, die tweelingpriemvermoede, die Hardy-Littlewood-vermoedens, die probleem van Waring en die Riemann-hipotese. Van die belangrikste gereedskap is die sirkelmetode, sifmetodes en L-funksies (of eerder die studie van hul eienskappe). Die teorie van modulêre vorme, en meer algemeen van outomorfe vorme, neem ook 'n toenemend sentrale plek in die gereedskapskis van die analitiese getalteorie in.{{sfn|Iwaniec|Kowalski|2004|p=1}}
Die priemtelfunksie <math>\pi</math> tel al die priemgetalle tot by 'n gegewe reële getal en beskryf so die verspreiding van die priemgetalle, wat onvoorspelbaar en 'n hoofonderwerp van die getalteorie is. Elementêre formules vir 'n gedeelte van die priemgetalle, soos Euler se priemgenererende polinome, is ontwikkel, maar hulle werk nie meer sodra die priemgetalle te groot word nie. Die priemgetalstelling formaliseer die idee dat priemgetalle al skaarser word namate hulle groter word. Informeel gestel, benader die funksie <math>\frac{x}{\log(x)}</math> die funksie <math>\pi(x)</math>; 'n ander vorm van die stelling gebruik 'n verskuifde logaritmiese integraal, wat vinniger na <math>\pi(x)</math> konvergeer.<ref name="Moore2004">{{Verwys boek |van=Moore |voornaam=Patrick |titel=The Gale Encyclopedia of Science |uitgewer=Gale |jaar=2004 |isbn=0-7876-7559-8 |redakteur-van=Lerner |redakteur-voornaam=K. Lee |uitgawe=3de |volume=4 |taal=en |hoofstuk=Number theory |redakteur-van2=Lerner |redakteur-voornaam2=Brenda Wilmoth}}</ref>
Die zetafunksie hang nou met die verspreiding van die priemgetalle saam. Dit word gedefinieer as die reeks<math display="block"> \zeta(s) = \sum_{n=1}^\infty \frac{1}{n^s} = \frac{1}{1^s} + \frac{1}{2^s} + \frac{1}{3^s} + \cdots</math>wat konvergeer as <math>s</math> groter as <math>1</math> is. Euler het 'n verband met die oneindige produk oor al die priemgetalle aangetoon, uitgedruk deur die identiteit<math display="block">\zeta(s) = \prod_{p \text{ priem}} \left(1 - \frac{1}{p^{s}}\right)^{-1}.</math>Riemann het die definisie na 'n komplekse veranderlike uitgebrei en vermoed dat al die nie-triviale nulpunte van die funksie (met <math>0 < \Re(s) < 1</math>) 'n reële deel van <math display="inline">\frac12</math> het. Hy het 'n verband tussen die nie-triviale nulpunte en die priemtelfunksie gelê. 'n Oplossing van hierdie vermoede, wat as die onopgeloste Riemann-hipotese bekend is, sou direkte gevolge vir die begrip van die priemverspreiding hê.{{sfn|Tanton|2005|loc="Zeta function"}}
'n Mens kan ook analitiese vrae oor algebraïese getalle vra en dit met analitiese middele beantwoord; daar sny die algebraïese en die analitiese getalteorie mekaar. 'n Mens kan byvoorbeeld priemideale definieer (veralgemenings van priemgetalle in die liggaam van algebraïese getalle) en vra hoeveel priemideale daar tot 'n sekere grootte is. Hierdie vraag kan beantwoord word deur die Dedekind-zetafunksies te ondersoek, wat veralgemenings is van die Riemann-zetafunksie, 'n sleutelvoorwerp aan die wortel van die vak.{{sfn|Granville|2008|loc=afdeling 3}} Dit is 'n voorbeeld van 'n algemene werkwyse in die analitiese getalteorie: inligting oor die verspreiding van 'n ry (hier priemideale of priemgetalle) word uit die analitiese gedrag van 'n gepas gekonstrueerde funksie met komplekse waardes afgelei.{{sfn|Montgomery|Vaughan|2007|p=1}}
Die elementêre getalteorie werk met elementêre bewyse, 'n term wat die gebruik van komplekse getalle uitsluit maar basiese analise kan insluit.<ref name="Bukhshtab2014" /> Die priemgetalstelling is byvoorbeeld in 1896 vir die eerste keer met komplekse analise bewys, maar 'n elementêre bewys is eers in 1949 deur Paul Erdős en [[Atle Selberg]] gevind.{{sfn|Goldfeld|2003}} Die term is ietwat dubbelsinnig. Bewyse wat op komplekse Tauber-stellings berus, soos dié van Wiener en Ikehara, word dikwels as verhelderend maar nie as elementêr nie beskou, al gebruik hulle Fourier-analise eerder as komplekse analise. Hier, soos elders, kan 'n ''elementêre'' bewys vir die meeste lesers langer en moeiliker wees as 'n meer gevorderde een.
=== Algebraïese getalteorie ===
'n ''Algebraïese getal'' is enige komplekse getal wat 'n oplossing is van 'n polinoomvergelyking <math>f(x)=0</math> met rasionale koëffisiënte; elke oplossing <math>x</math> van <math>x^5 + (11/2) x^3 - 7 x^2 + 9 = 0</math> is byvoorbeeld 'n algebraïese getal. Liggame van algebraïese getalle word ''algebraïese getalliggame'' of kortweg ''getalliggame'' genoem. Die algebraïese getalteorie bestudeer algebraïese getalliggame.{{sfn|Milne|2017|p=2}}
'n Mens kan aanvoer dat die eenvoudigste soort getalliggame, die kwadratiese liggame, reeds deur Gauss bestudeer is, aangesien die bespreking van kwadratiese vorme in die ''Disquisitiones Arithmeticae'' in terme van ideale en norme in kwadratiese liggame herformuleer kan word. ('n ''Kwadratiese liggaam'' bevat al die getalle van die vorm <math>a + b \sqrt{d}</math>, waar <math>a</math> en <math>b</math> rasionale getalle is en <math>d</math> 'n vaste rasionale getal is waarvan die vierkantswortel nie rasionaal is nie.) Die chakravala-metode uit die elfde eeu kom in moderne terme op 'n algoritme neer waarmee die eenhede van 'n reële kwadratiese getalliggaam gevind word. Nóg Bhaskara nóg Gauss het egter getalliggame as sodanig geken.
Die grondslae van die vak is in die laat negentiende eeu gelê, toe ''ideale getalle'', die ''ideaalteorie'' en die ''waarderingsteorie'' ingevoer is; dit is drie aanvullende maniere om die gebrek aan unieke faktorisering in algebraïese getalliggame te hanteer. In die liggaam wat deur die rasionale getalle en <math>\sqrt{-5}</math> voortgebring word, kan die getal <math>6</math> byvoorbeeld as <math>6 = 2 \cdot 3</math> sowel as <math>6 = (1 + \sqrt{-5}) ( 1 - \sqrt{-5})</math> gefaktoriseer word. Al vier faktore is onherleibaar en dus in 'n naïewe sin analoog aan die priemgetalle onder die heelgetalle. Die aanvanklike stimulus vir Ernst Kummer se ontwikkeling van ideale getalle het skynbaar uit die studie van hoër resiprositeitswette gekom,{{sfn|Edwards|2000|p=79}} dit wil sê veralgemenings van die kwadratiese resiprositeit.
Getalliggame word dikwels as uitbreidings van kleiner getalliggame bestudeer: 'n liggaam ''L'' is 'n ''uitbreiding'' van 'n liggaam ''K'' as ''K'' in ''L'' vervat is. (Die komplekse getalle ''C'' is byvoorbeeld 'n uitbreiding van die reële getalle ''R'', en die reële getalle ''R'' is 'n uitbreiding van die rasionale getalle ''Q''.) Om die moontlike uitbreidings van 'n gegewe getalliggaam te klassifiseer, is 'n moeilike en gedeeltelik oop probleem. Abelse uitbreidings, dit wil sê uitbreidings ''L'' van ''K'' waarvan die Galois-groep Gal(''L''/''K'') 'n [[Abelse groep]] is, word betreklik goed verstaan. Hul klassifikasie was die doel van die program van die klasliggaamteorie, waarmee in die laat negentiende eeu (deels deur Leopold Kronecker en Gotthold Eisenstein) begin is en wat grotendeels van 1900 tot 1950 uitgevoer is.
Die Iwasawa-teorie is 'n voorbeeld van 'n aktiewe navorsingsgebied in die algebraïese getalteorie. Die Langlands-program, een van die vernaamste grootskaalse navorsingsprogramme in die wiskunde, word soms as 'n poging beskryf om die klasliggaamteorie na nie-Abelse uitbreidings van getalliggame te veralgemeen.
=== Diofantiese meetkunde ===
Die sentrale probleem van die Diofantiese meetkunde is om te bepaal wanneer 'n Diofantiese vergelyking heelgetal- of rasionale oplossings het en, indien wel, hoeveel. Die benadering is om die oplossings van 'n vergelyking as 'n meetkundige voorwerp te beskou.
'n Vergelyking in twee veranderlikes definieer byvoorbeeld 'n [[Algebraïese kromme|kromme]] in die vlak. Meer algemeen definieer 'n vergelyking of stelsel vergelykings in twee of meer veranderlikes 'n kromme, 'n oppervlak of 'n ander sodanige voorwerp in die ''n''-dimensionele ruimte. In die Diofantiese meetkunde vra 'n mens of daar enige ''rasionale punte'' (punte waarvan al die koördinate rasionaal is) of ''heeltallige punte'' (punte waarvan al die koördinate heelgetalle is) op die kromme of oppervlak lê. As daar sulke punte is, is die volgende stap om te vra hoeveel daar is en hoe hulle versprei is. 'n Basiese vraag in hierdie rigting is of daar eindig of oneindig veel rasionale punte op 'n gegewe kromme of oppervlak lê.
Neem byvoorbeeld die vergelyking <math>x^2+y^2 = 1</math>. 'n Mens wil graag die rasionale oplossings daarvan ken, dit wil sê die pare <math>(x,y)</math> waarin ''x'' en ''y'' albei rasionaal is. Dit is dieselfde as om al die heelgetaloplossings van <math>a^2 + b^2 = c^2</math> te soek, want elke oplossing van laasgenoemde gee 'n oplossing <math>x = a/c</math>, <math>y = b/c</math> van eersgenoemde. Dit is ook dieselfde as om al die punte met rasionale koördinate op die kromme <math>x^2 + y^2 = 1</math> te soek, 'n sirkel met radius 1 en middelpunt in die oorsprong.
[[Lêer:ECClines-3.svg|duimnael|Twee voorbeelde van elliptiese krommes, dit wil sê krommes van genus 1 met minstens een rasionale punt]]
Die herformulering van vrae oor vergelykings in terme van punte op krommes is vrugbaar gebleek. Of die aantal rasionale of heeltallige punte op 'n algebraïese kromme eindig is, dit wil sê die aantal rasionale of heelgetaloplossings van 'n vergelyking <math>f(x,y)=0</math> waarin <math>f</math> 'n polinoom in twee veranderlikes is, hang wesenlik van die genus van die kromme af. 'n Groot prestasie van hierdie benadering is die bewys van Fermat se laaste stelling deur Wiles, waarvoor ander meetkundige begrippe net so deurslaggewend is.
Nou hiermee verwant is die Diofantiese benadering: gegee 'n getal <math>x</math>, hoe goed kan dit deur rasionale getalle benader word? 'n Mens soek benaderings wat goed is in verhouding tot die ruimte wat nodig is om die rasionale getal neer te skryf: <math>a/q</math> (met <math>\gcd(a,q)=1</math>) is 'n goeie benadering van <math>x</math> as <math>|x-a/q|<\frac{1}{q^c}</math>, waar <math>c</math> groot is. Die vraag is veral van belang as <math>x</math> 'n algebraïese getal is. As <math>x</math> nie goed benader kan word nie, het sommige vergelykings geen heelgetal- of rasionale oplossings nie. Verskeie begrippe, veral dié van ''hoogte'', is boonop deurslaggewend in sowel die Diofantiese meetkunde as die studie van Diofantiese benaderings. Die vraag is ook van besondere belang in die teorie van transendente getalle: as 'n getal beter as enige algebraïese getal benader kan word, is dit 'n transendente getal. Met hierdie argument is bewys dat [[Pi|{{pi}}]] en [[E (wiskunde)|e]] transendent is.
Die Diofantiese meetkunde moet nie met die meetkunde van getalle verwar word nie, 'n versameling grafiese metodes waarmee sekere vrae in die algebraïese getalteorie beantwoord word. Rekenkundige meetkunde is 'n hedendaagse term vir dieselfde gebied as die Diofantiese meetkunde, veral wanneer 'n mens die verbande met die moderne algebraïese meetkunde wil beklemtoon (byvoorbeeld in die stelling van Faltings) eerder as met die tegnieke van die Diofantiese benadering.
=== Ander vertakkings ===
[[Lêer:Computer History Museum (4145886786).jpg|duimnael|'n Lehmer-sif, 'n primitiewe digitale [[rekenaar]] wat gebruik is om priemgetalle te vind en eenvoudige Diofantiese vergelykings op te los]]
Die waarskynlikheidsgetalteorie gaan van vrae soos die volgende uit: as 'n heelgetal ''n'' lukraak tussen een en 'n miljoen gekies word, hoe waarskynlik is dit dat dit priem is? (Dit is net 'n ander manier om te vra hoeveel priemgetalle daar tussen een en 'n miljoen is.) Hoeveel priemdelers sal ''n'' gemiddeld hê, en hoe waarskynlik is dit dat dit baie meer of baie minder delers of priemdelers as die gemiddeld sal hê?
Die kombinatoriese getalteorie vra onder meer of 'n redelik "digte" oneindige versameling <math>A</math> baie elemente in rekenkundige ry bevat, soos <math>a</math>, <math>a+b, a+2 b, a+3 b, \ldots, a+10b</math>, en of groot heelgetalle as somme van elemente van <math>A</math> geskryf kan word.
Die berekeningsgetalteorie het twee hoofvrae: kan iets bereken word, en kan dit vinnig bereken word? Enigiemand kan toets of 'n getal priem is en, indien nie, dit in priemfaktore ontbind, maar om dit vinnig te doen, is 'n ander saak. Vir priemtoetsing bestaan vinnige algoritmes, maar ondanks baie teoretiese en praktiese werk is daar geen werklik vinnige algoritme vir faktorisering bekend nie.
== Toepassings ==
Lank is die getalteorie in die algemeen, en die studie van priemgetalle in die besonder, as die kanonieke voorbeeld van suiwer wiskunde beskou, sonder toepassings buite die wiskunde behalwe die gebruik van 'n priemgetal tande in ratte om slytasie eweredig te versprei.<ref>{{Verwys boek |van1=Bryant |voornaam1=John |titel=How Round is Your Circle?: Where Engineering and Mathematics Meet |van2=Sangwin |voornaam2=Christopher J. |uitgewer=Princeton University Press |jaar=2008 |isbn=978-0-691-13118-4 |by=[https://books.google.com/books?id=iIN_2WjBH1cC&pg=PA178 bl. 178] |taal=en |url=https://books.google.com/books?id=iIN_2WjBH1cC&pg=PA178 |argief-url=https://web.archive.org/web/20250911155431/https://books.google.com/books?id=iIN_2WjBH1cC&pg=PA178 |argiefdatum=2025-09-11 |besoekdatum=2018-01-24 |url-status=bot: unknown}}</ref> Getalteoretici soos die Britse wiskundige G.H. Hardy was trots daarop dat hul werk hoegenaamd geen militêre betekenis gehad het nie.<ref>{{Verwys boek |van1=Hardy |voornaam1=Godfrey Harold |titel=A Mathematician's Apology |uitgewer=Cambridge University Press |jaar=2012 |isbn=978-0-521-42706-7 |bladsy=[https://books.google.com/books?id=EkY2im6xkVkC&pg=PA140 140] |oclc=922010634 |aanhaling=No one has yet discovered any warlike purpose to be served by the theory of numbers or relativity, and it seems unlikely that anyone will do so for many years. |orig-year=1940 |taal=en |url=https://books.google.com/books?id=EkY2im6xkVkC&pg=PA140 |argief-url=https://web.archive.org/web/20250915074622/https://books.google.com/books?id=EkY2im6xkVkC&pg=PA140 |argiefdatum=2025-09-15 |besoekdatum=2026-11-12 |url-status=bot: unknown}}</ref> Die getalteoretikus Leonard Dickson (1874-1954) het gesê: "Dank God dat die getalteorie deur geen toepassing besoedel is nie." Dié siening geld nie meer vir die getalteorie nie.<ref>{{Verwys boek |van1=Burr |voornaam1=Stefan Andrus |van2=Andrews |voornaam2=George E. |titel=The Unreasonable Effectiveness of Number Theory |uitgewer=American Mathematical Society |jaar=1992 |isbn=978-0-8218-5501-0 |taal=en}}</ref>
Hierdie beeld van die getalteorie se suiwerheid is in die 1970's verbrysel toe dit openbaar gemaak is dat priemgetalle as die grondslag van algoritmes vir publiekesleutelkriptografie gebruik kan word.<ref>{{Verwys boek |titel=Elementary Number Theory |reeks=Textbooks in mathematics |voornaam1=James S. |van1=Kraft |voornaam2=Lawrence C. |van2=Washington |uitgewer=CRC Press |jaar=2014 |isbn=978-1-4987-0269-0 |bladsy=7 |url=https://books.google.com/books?id=4NAqBgAAQBAJ&pg=PA7 |argief-url=https://web.archive.org/web/20230326164814/https://books.google.com/books?id=4NAqBgAAQBAJ&pg=PA7 |argiefdatum=26 Maart 2023 |url-status=lewendig |taal=en}}</ref> Stelsels soos RSA berus op die moeilikheid om groot saamgestelde getalle in hul priemfaktore te ontbind.<ref>{{Verwys boek |voornaam1=James |van1=Kraft |voornaam2=Lawrence |van2=Washington |titel=An Introduction to Number Theory with Cryptography |uitgawe=2de |datum=2018 |doi=10.1201/9781351664110 |isbn=978-1-351-66411-0 |taal=en}}</ref> Hierdie toepassings het tot die intensiewe studie van [[Algoritme|algoritmes]] vir berekeninge met priemgetalle gelei, en veral van priemtoetsing, metodes waarmee bepaal word of 'n gegewe getal priem is. Priemgetalle word in die rekenaarwese ook vir [[kontrolesom]]me, hash-tabelle en pseudo-ewekansige getalgenerators gebruik.
Donald Knuth het in 1974 gesê: "Feitlik elke stelling in die elementêre getalteorie ontstaan op 'n natuurlike, gemotiveerde manier in verband met die probleem om rekenaars numeriese berekeninge teen hoë spoed te laat doen."<ref>{{Verwys vaktydskrif |van=Knuth |voornaam=Donald E. |titel=Computer science and its relation to mathematics |vaktydskrif=The American Mathematical Monthly |jaar=1974 |taal=en}}</ref> Die elementêre getalteorie word in kursusse in [[diskrete wiskunde]] vir rekenaarwetenskaplikes onderrig. Dit het ook toepassings op die kontinue in die [[numeriese analise]].<ref>{{Verwys boek |van1=Hua |voornaam1=Lo-keng |van2=Wang |voornaam2=Yuan |titel=Applications of number theory to numerical analysis |uitgewer=Springer-Verlag |jaar=1981 |isbn=978-3-540-10382-0 |taal=en}}</ref>
Die getalteorie het verskeie moderne toepassings in uiteenlopende gebiede, soos:
* [[Rekenaarwetenskap]]: die vinnige Fourier-transformasie (FFT), waarmee die diskrete Fourier-transformasie doeltreffend bereken word, het belangrike toepassings in seinverwerking en data-ontleding.<ref>{{Verwys boek |van=Krishna |voornaam=Hari |titel=Digital Signal Processing Algorithms |uitgewer=Routledge |datum=2017 |plek=Londen |isbn=978-1-351-45497-1 |taal=en}}</ref>
* [[Fisika]]: die Riemann-hipotese hang met die verspreiding van die priemgetalle saam en is weens die moontlike implikasies daarvan vir die fisika bestudeer.<ref>{{Verwys vaktydskrif |titel=Physics of the Riemann Hypothesis |vaktydskrif=Reviews of Modern Physics |volume=83 |nommer=2 |bladsye=307-330 |voornaam1=Daniel |van1=Schumayer |voornaam2=David A. W. |van2=Hutchinson |jaar=2011 |arxiv=1101.3116 |doi=10.1103/RevModPhys.83.307 |bibcode=2011RvMP...83..307S |taal=en}}</ref>
* Foutkorrigerende kodes: die teorie van eindige liggame en die algebraïese meetkunde is gebruik om doeltreffende foutkorrigerende kodes te konstrueer.<ref>{{Verwys boek |van1=Baylis |voornaam1=John |titel=Error-Correcting Codes |datum=2018 |doi=10.1201/9780203756676 |isbn=978-0-203-75667-6 |taal=en}}</ref>
* Die studie van toonlere: die gelyk getempereerde stemming, wat die grondslag van die meeste moderne Westerse musiek vorm, verdeel die oktaaf in 12 gelyke dele.<ref>{{Verwys vaktydskrif |van1=Cartwright |voornaam1=Julyan H. E. |van2=González |voornaam2=Diego L. |van3=Piro |voornaam3=Oreste |van4=Stanzial |voornaam4=Domenico |titel=Aesthetics, Dynamics, and Musical Scales: A Golden Connection |vaktydskrif=Journal of New Music Research |datum=Maart 2002 |volume=31 |nommer=1 |bladsye=51-58 |doi=10.1076/jnmr.31.1.51.8099 |hdl=10261/18003 |hdl-access=free |taal=en}}</ref> Dit is met behulp van die getalteorie bestudeer, en veral met die eienskappe van die twaalfde wortel van 2.
== Verwysings ==
{{Verwysings|verwysings=
<ref name="long">Long, Calvin T. (1972). Elementary Introduction to Number Theory (2nd ed.). Lexington, VA: D.C. Heath and Company. LCCN 77171950.</ref>
}}
=== Bronne ===
{{Refbegin|30em}}
* {{Verwys boek |van=Apostol |voornaam=Tom M. |jaar=1976 |titel=Introduction to analytic number theory |reeks=Undergraduate Texts in Mathematics |uitgewer=Springer |isbn=978-0-387-90163-3 |url=https://books.google.com/books?id=Il64dZELHEIC |argief-url=https://web.archive.org/web/20160527165258/https://books.google.com/books?id=Il64dZELHEIC |argiefdatum=27 Mei 2016 |url-status=lewendig |besoekdatum=28 Februarie 2016 |taal=en}}
* {{Verwys boek |van1=Boyer |voornaam1=Carl Benjamin |van2=Merzbach |voornaam2=Uta C. |jaar=1991 |titel=A History of Mathematics |uitgawe=2de |orig-year=1968 |plek=New York |uitgewer=Wiley |isbn=978-0-471-54397-8 |url=https://archive.org/details/historyofmathema00boye |taal=en}}
* {{Verwys boek |van=Dauben |voornaam=Joseph W. |redakteur-van=Katz |redakteur-voornaam=Victor J. |hoofstuk=Chapter 3: Chinese Mathematics |bladsye=187-384 |uitgewer=Princeton University Press |jaar=2007 |titel=The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India and Islam: A Sourcebook |isbn=978-0-691-11485-9 |taal=en}}
* {{Verwys boek |van1=Davenport |voornaam1=Harold |jaar=2000 |van2=Montgomery |voornaam2=Hugh L. |titel=Multiplicative Number Theory |uitgawe=hersiene 3de |reeks=Graduate Texts in Mathematics |volume=74 |uitgewer=Springer |isbn=978-0-387-95097-6 |taal=en}}
* {{Verwys boek |van=Edwards |voornaam=Harold M. |jaar=2000 |orig-year=1977 |titel=Fermat's Last Theorem: a Genetic Introduction to Algebraic Number Theory |reeks=Graduate Texts in Mathematics |volume=50 |uitgewer=Springer Verlag |isbn=978-0-387-95002-0 |url=https://books.google.com/books?id=_IxN-5PW8asC |argief-url=https://web.archive.org/web/20230526181132/https://books.google.com/books?id=_IxN-5PW8asC |argiefdatum=26 Mei 2023 |url-status=lewendig |taal=en}}
* {{Verwys vaktydskrif |van=Friberg |voornaam=Jöran |datum=Augustus 1981 |titel=Methods and Traditions of Babylonian Mathematics: Plimpton 322, Pythagorean Triples and the Babylonian Triangle Parameter Equations |vaktydskrif=Historia Mathematica |volume=8 |nommer=3 |bladsye=277-318 |doi=10.1016/0315-0860(81)90069-0 |doi-toegang=vry |taal=en}}
* {{Verwys web |van=Goldfeld |voornaam=Dorian M. |jaar=2003 |titel=Elementary Proof of the Prime Number Theorem: a Historical Perspective |url=http://www.math.columbia.edu/~goldfeld/ErdosSelbergDispute.pdf |besoekdatum=28 Februarie 2016 |argiefdatum=3 Maart 2016 |argief-url=https://web.archive.org/web/20160303234413/http://www.math.columbia.edu/~goldfeld/ErdosSelbergDispute.pdf |url-status=lewend |taal=en}}
* {{Verwys boek |van1=Goldstein |voornaam1=Catherine |van2=Schappacher |voornaam2=Norbert |jaar=2007 |redakteur-van1=Goldstein |redakteur-voornaam1=C. |redakteur-van2=Schappacher |redakteur-voornaam2=N. |redakteur-van3=Schwermer |redakteur-voornaam3=Joachim |hoofstuk=A book in search of a discipline |titel=The Shaping of Arithmetic after C.F. Gauss's "Disquisitiones Arithmeticae" |plek=Berlyn en Heidelberg |uitgewer=Springer |isbn=978-3-540-20441-1 |hoofstuk-url=https://books.google.com/books?id=IUFTcOsMTysC |bladsye=3-66 |besoekdatum=28 Februarie 2016 |taal=en}}
* {{Verwys boek |van=Granville |voornaam=Andrew |jaar=2008 |redakteur-van1=Gowers |redakteur-voornaam1=Timothy |redakteur-van2=Barrow-Green |redakteur-voornaam2=June |redakteur-van3=Leader |redakteur-voornaam3=Imre |hoofstuk=Analytic number theory |titel=The Princeton Companion to Mathematics |uitgewer=Princeton University Press |isbn=978-0-691-11880-2 |hoofstuk-url=https://books.google.com/books?id=ZOfUsvemJDMC&pg=PA332 |besoekdatum=28 Februarie 2016 |taal=en}}
* {{Verwys boek |van=Heath |voornaam=Thomas L. |jaar=1921 |titel=A History of Greek Mathematics, Volume 1: From Thales to Euclid |plek=Oxford |uitgewer=Clarendon Press |url=https://archive.org/details/historyofgreekma01heat |besoekdatum=28 Februarie 2016 |taal=en}}
* {{Verwys boek |van=Hopkins |voornaam=J. F. P. |redakteur-van1=Young |redakteur-voornaam1=M. J. L. |redakteur-van2=Latham |redakteur-voornaam2=J. D. |redakteur-van3=Serjeant |redakteur-voornaam3=R. B. |jaar=1990 |hoofstuk=Geographical and Navigational Literature |titel=Religion, Learning and Science in the 'Abbasid Period |reeks=The Cambridge history of Arabic literature |uitgewer=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-32763-3 |taal=en}}
* {{Verwys boek |van1=Iwaniec |voornaam1=Henryk |van2=Kowalski |voornaam2=Emmanuel |jaar=2004 |titel=Analytic Number Theory |reeks=American Mathematical Society Colloquium Publications |volume=53 |plek=Providence, RI |uitgewer=American Mathematical Society |isbn=978-0-8218-3633-0 |taal=en}}
* {{Verwys boek |van1=Lam |voornaam1=Lay Yong |van2=Ang |voornaam2=Tian Se |jaar=2004 |titel=Fleeting Footsteps: Tracing the Conception of Arithmetic and Algebra in Ancient China |uitgawe=hersien |plek=Singapoer |uitgewer=World Scientific |isbn=978-981-238-696-0 |url=https://books.google.com/books?id=fGYmpWE5UZgC |argief-url=https://web.archive.org/web/20160427061107/https://books.google.com/books?id=fGYmpWE5UZgC |argiefdatum=27 April 2016 |url-status=lewendig |besoekdatum=28 Februarie 2016 |taal=en}}
* {{Verwys boek |van=Libbrecht |voornaam=Ulrich |titel=Chinese Mathematics in the Thirteenth Century: the "Shu-shu Chiu-chang" of Ch'in Chiu-shao |uitgewer=Dover Publications Inc |isbn=978-0-486-44619-6 |datum=1973 |taal=en}}
* {{Verwys web |van=Milne |voornaam=J. S. |datum=18 Maart 2017 |titel=Algebraic Number Theory |url=https://www.jmilne.org/math/CourseNotes/ant.html |argief-url=https://web.archive.org/web/20191218051348/https://www.jmilne.org/math/CourseNotes/ant.html |argiefdatum=18 Desember 2019 |url-status=lewendig |besoekdatum=7 April 2020 |taal=en}}
* {{Verwys boek |van1=Montgomery |voornaam1=Hugh L. |jaar=2007 |van2=Vaughan |voornaam2=Robert C. |titel=Multiplicative Number Theory: I, Classical Theory |uitgewer=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-84903-6 |url=https://books.google.com/books?id=nGb1NADRWgcC |argief-url=https://web.archive.org/web/20160503233256/https://books.google.com/books?id=nGb1NADRWgcC |argiefdatum=3 Mei 2016 |url-status=lewendig |besoekdatum=28 Februarie 2016 |taal=en}}
* {{Verwys vaktydskrif |van=Mumford |voornaam=David |titel=Mathematics in India: reviewed by David Mumford |vaktydskrif=Notices of the American Mathematical Society |datum=Maart 2010 |volume=57 |nommer=3 |bladsy=387 |url=https://www.ams.org/notices/201003/rtx100300385p.pdf |besoekdatum=28 April 2021 |argiefdatum=6 Mei 2021 |argief-url=https://web.archive.org/web/20210506220302/https://www.ams.org/notices/201003/rtx100300385p.pdf |url-status=lewend |taal=en}}
* {{Verwys boek |van=Nathanson |voornaam=Melvyn B. |titel=Elementary Methods in Number Theory |reeks=Graduate Texts in Mathematics |volume=195 |uitgewer=Springer |jaar=2000 |isbn=978-0-387-98912-9 |taal=en}}
* {{Verwys boek |van=Neugebauer |voornaam=Otto E. |jaar=1969 |titel=The Exact Sciences in Antiquity |volume=9 |plek=New York |uitgewer=Dover Publications |isbn=978-0-486-22332-2 |taal=en}}
* {{Verwys boek |van1=Neugebauer |voornaam1=Otto E. |van2=Sachs |voornaam2=Abraham Joseph |van3=Götze |voornaam3=Albrecht |jaar=1945 |titel=Mathematical Cuneiform Texts |reeks=American Oriental Series |volume=29 |uitgewer=American Oriental Society |taal=en}}
* {{Verwys boek |van=Page |voornaam=Robert L. |titel=Encyclopedia of Physical Science and Technology |hoofstuk=Number Theory, Elementary |datum=2003 |bladsye=15-38 |doi=10.1016/B0-12-227410-5/00503-2 |isbn=978-0-12-227410-7 |taal=en}}
* {{Verwys boek |van=Plofker |voornaam=Kim |jaar=2008 |titel=Mathematics in India |uitgewer=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12067-6 |taal=en}}
* {{Verwys vaktydskrif |van=Rashed |voornaam=Roshdi |jaar=1980 |titel=Ibn al-Haytham et le théorème de Wilson |vaktydskrif=Archive for History of Exact Sciences |volume=22 |nommer=4 |bladsye=305-321 |doi=10.1007/BF00717654 |taal=fr}}
* {{Verwys vaktydskrif |van=Robson |voornaam=Eleanor |jaar=2001 |titel=Neither Sherlock Holmes nor Babylon: a Reassessment of Plimpton 322 |volume=28 |vaktydskrif=Historia Mathematica |nommer=3 |bladsye=167-206 |doi=10.1006/hmat.2001.2317 |taal=en}}
* {{Verwys boek |van=Tanton |voornaam=James |titel=Encyclopedia of Mathematics |uitgewer=Facts On File |plek=New York |jaar=2005 |isbn=0-8160-5124-0 |taal=en}}
* {{Verwys boek |van=van der Waerden |voornaam=Bartel L. |vertaler-van=Dresden |vertaler-voornaam=Arnold |jaar=1961 |titel=Science Awakening |plek=New York |uitgewer=Oxford University Press |taal=en}}
* {{Verwys boek |van=Varadarajan |voornaam=V. S. |jaar=2006 |titel=Euler Through Time: A New Look at Old Themes |uitgewer=American Mathematical Society |isbn=978-0-8218-3580-7 |url=https://books.google.com/books?id=CYyKTREGYd0C |argief-url=https://web.archive.org/web/20160519082949/https://books.google.com/books?id=CYyKTREGYd0C |argiefdatum=19 Mei 2016 |url-status=lewendig |besoekdatum=28 Februarie 2016 |taal=en}}
* {{Verwys boek |van=Weil |voornaam=André |jaar=1984 |titel=Number Theory: an Approach Through History – from Hammurapi to Legendre |plek=Boston |uitgewer=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3141-3 |url=https://books.google.com/books?id=XSV0hDFj3loC |argief-url=https://web.archive.org/web/20160610084612/https://books.google.com/books?id=XSV0hDFj3loC |argiefdatum=10 Junie 2016 |url-status=lewendig |besoekdatum=28 Februarie 2016 |taal=en}}
{{Refeindig}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn|Number theory}}
* [https://encyclopediaofmath.org/wiki/Number_theory Number theory] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20250511122035/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Number_theory |date=2025-05-11}} in die ''Encyclopedia of Mathematics''
* [http://www.numbertheory.org/ Number Theory Web]
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Getalteorie]]
m2see5njwzmwf0r5g94g35kb9bm63gn
Gebruiker:GerardM/Kenyan universities et al
2
287256
3373202
3279963
2026-11-16T14:08:52Z
ListeriaBot
118572
Wikidata list updated [V2]
3373202
wikitext
text/x-wiki
The [https://tools.wmflabs.org/scholia/country/Q114 Scholia for Kenya]
{{Wikidata list
|sparql=
SELECT
?number_of_authors
?number_of_works
?item
(REPLACE(STR(?item), ".*Q", "Q") AS ?qid)
(CONCAT( "[[toolforge:scholia/organization/", ?qid , "|", ENCODE_FOR_URI(?number_of_works), "]] / ", "[[toolforge:scholia/organization/", ?qid , "/missing|📖]]") AS ?scholia)
WITH {
SELECT
?item
(COUNT(DISTINCT ?author) AS ?number_of_authors)
(COUNT(DISTINCT ?work) AS ?number_of_works)
WHERE {
?item wdt:P17 wd:Q114 .
?author wdt:P108 {{!}} wdt:P463 {{!}} wdt:P1416/wdt:P361* ?item .
?work wdt:P50 ?author .
}
GROUP BY ?item
} AS %results
WHERE {
INCLUDE %results
SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],en,da,es,fr,jp,nl,no,ru,sv,zh". }
}
ORDER BY DESC(?number_of_authors) DESC(?number_of_works) ?item ?qid ?scholia
|columns=label:Organization,?number_of_authors:Number of authors,?scholia:Publications (known/missing)
}}
{| class='wikitable sortable'
! Organization
! Number of authors
! Publications (known/missing)
|-
| ''[[:d:Q6049130|International Centre of Insect Physiology and Ecology]]''
| 11
| [[toolforge:scholia/organization/Q6049130|9]] / [[toolforge:scholia/organization/Q6049130/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q649998|University of Nairobi]]''
| 9
| [[toolforge:scholia/organization/Q649998|74]] / [[toolforge:scholia/organization/Q649998/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q1666743|International Livestock Research Institute]]''
| 8
| [[toolforge:scholia/organization/Q1666743|15]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1666743/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q6392601|Kenya Medical Research Institute]]''
| 8
| [[toolforge:scholia/organization/Q6392601|7]] / [[toolforge:scholia/organization/Q6392601/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q13122809|Moi University]]''
| 7
| [[toolforge:scholia/organization/Q13122809|11]] / [[toolforge:scholia/organization/Q13122809/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q1362380|World Agroforestry Centre]]''
| 6
| [[toolforge:scholia/organization/Q1362380|10]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1362380/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q3330879|National Museums of Kenya]]''
| 5
| [[toolforge:scholia/organization/Q3330879|11]] / [[toolforge:scholia/organization/Q3330879/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q182016|United Nations Environment Programme]]''
| 4
| [[toolforge:scholia/organization/Q182016|5]] / [[toolforge:scholia/organization/Q182016/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q1702696|Jomo Kenyatta University of Agriculture and Technology]]''
| 4
| [[toolforge:scholia/organization/Q1702696|4]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1702696/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q46756|Kenyatta University]]''
| 3
| [[toolforge:scholia/organization/Q46756|7]] / [[toolforge:scholia/organization/Q46756/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q4689656|African Academy of Sciences]]''
| 3
| [[toolforge:scholia/organization/Q4689656|5]] / [[toolforge:scholia/organization/Q4689656/missing|📖]]
|-
| [[Afrika Kontinentale Vryhandelsgebied]]
| 3
| [[toolforge:scholia/organization/Q50828855|4]] / [[toolforge:scholia/organization/Q50828855/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q17110774|Pwani University]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q17110774|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q17110774/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30281921|Institute of Primate Research]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q30281921|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30281921/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30282239|Kenya Agricultural Research Institute]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q30282239|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30282239/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q5243437|Daystar University]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q5243437|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q5243437/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q42309838|Aga Khan University]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q42309838|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q42309838/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q1478665|Kenya Wildlife Service]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q1478665|5]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1478665/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q4677045|ActionAid Kenya]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q4677045|5]] / [[toolforge:scholia/organization/Q4677045/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q60520642|Kenya Institute of Management]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q60520642|5]] / [[toolforge:scholia/organization/Q60520642/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q6392674|Kenya National Theatre]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q6392674|5]] / [[toolforge:scholia/organization/Q6392674/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30254279|Kijabe Hospital]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q30254279|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30254279/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q487883|United Nations Human Settlements Programme]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q487883|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q487883/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30262004|Nyanza Reproductive Health Society]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q30262004|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30262004/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q66573048|Coryndon Museum]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q66573048|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q66573048/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100946462|Moi University School of Arts and Social Sciences]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q100946462|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100946462/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q13123010|Moi Teaching and Referral Hospital]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q13123010|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q13123010/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q1665444|The New Humanitarian]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q1665444|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1665444/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q16851003|Jaramogi Oginga Odinga University of Science and Technology]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q16851003|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q16851003/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q19595548|Evangelical Lutheran Church in Kenya]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q19595548|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q19595548/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21022441|Government of Kenya]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q21022441|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q21022441/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q24236287|Scott Christian University]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q24236287|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q24236287/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q25182829|Ministry of Health]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q25182829|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q25182829/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q27825700|French Institute for Research in Africa]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q27825700|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q27825700/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30266902|Mpala Research Center and Wildlife Foundation]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q30266902|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30266902/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30295027|British Institute in Eastern Africa]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q30295027|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30295027/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q3551629|Maseno University]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q3551629|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q3551629/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q3915401|Egerton University]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q3915401|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q3915401/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q4732310|Alliance Girls High School]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q4732310|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q4732310/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q6970049|Nation Media Group]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q6970049|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q6970049/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q954747|East African Airways]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q954747|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q954747/missing|📖]]
|}
{{Wikidata list end}}
kh0op3o5b223liinxivud6lrztkcyvq
James Randi
0
287755
3373349
3364289
2026-11-17T04:54:13Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 2 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373349
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = James Randi
| bynaam =
| beeld = Preferred official head-shot from James Randi Educational Foundation.jpg
| breedte =
| beeldbeskrywing =
| onderskrif = Beeld van James Randi
| geboortenaam = Randall James Hamilton Zwinge
| geboortedatum = {{Geboortedatum| 1928|08|07}}
| geboorteplek = [[Toronto]],[[Ontario]],[[Kanada]]
| sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1928|08|07|2020|10|20}}<ref name="Sterfte">{{cite web | title=James Randi, Magician Who Debunked Paranormal Claims, Dies at 92 | website=The New York Times | date=22 Oktober 2020 | url=https://www.nytimes.com/2020/10/21/obituaries/james-randi-dead.html | access-date=22 Oktober 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20201022104413/https://www.nytimes.com/2020/10/21/obituaries/james-randi-dead.html| archive-date=22 Oktober 2020}}</ref>
| sterfteplek = Plantation, [[Florida]], VSA
| ouers =
| familie =
| titel =
| nasionaliteit = [[Kanada|Kanadese]]<br /> Amerikaans (genaturaliseerd)
| alma_mater =
| beroep = {{Horisontale lys | Towenaar | Illusie-maker | Skrywer | Skepticus}}
| ander =
| bekend =
| salaris =
| termyn =
| voorganger =
| opvolger =
| eerbewyse =
| party =
| religie =
| huweliksmaat = José Alvarez (gebore Deyvi Orangel Peña Arteaga) (2013)<ref>{{cite web |url=http://www.southflorida.com/theater-and-arts/sf-jose-alvarez-amazing-randi-art-hollywood-20150326-story.html |title=Nou sien jy hulle: Die lastige wêreld van die Amazing Randi en Jose Alvarez |publisher=Southflorida.com |author=Phillip Valys |date=26 Maart 2015 |access-date=30 Maart 2016 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411205538/http://www.southflorida.com/theater-and-arts/sf-jose-alvarez-amazing-randi-art-hollywood-20150326-story.html |archive-date=11 April 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
| kinders =
| kleinkinders =
| webblad = {{URL|http://www.randi.org}}
| handtekening = JamesRandiSignature.png
}}
{{Luister|filename=Audio James Randi.wav|title=James Randi se stem|description=opgeneem Oktober 2016 op [[CSICon]]|format=[[wav]]|pos=regs}}
'''James Randi''' (gebore '''Randall James Hamilton Zwinge'''; 7 Augustus 1928 – 20 Oktober 2020) was 'n Kanadees-Amerikaanse kulkunstenaar en wetenskaplike skeptikus<ref name="Higginbotham">{{cite news |first=Adam |last=Higginbotham |title=Die Ongelooflike Skeptisisme van die Amazing Randi |url=https://www.nytimes.com/2014/11/09/magazine/the-unbelievable-skepticism-of-the-amazing-randi.html?action=click&contentCollection=Magazine®ion=Footer&module=MoreInSection&pgtype=article |work=The New York Times Magazine |date=7 November 2014 |accessdate=16 Januarie 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200112141938/https://www.nytimes.com/2014/11/09/magazine/the-unbelievable-skepticism-of-the-amazing-randi.html?action=click&contentCollection=Magazine®ion=Footer&module=MoreInSection&pgtype=article |archivedate=12 Januarie 2020 |df=mdy-all |language=Engels}}</ref><ref name="nyt 1988-07-27">{{cite news |title=Water wat 'n geheue het? Skeptici wen tweede ronde |last=Sullivan |first=Walter |url=https://www.nytimes.com/1988/07/27/us/water-that-has-a-memory-skeptics-win-second-round.html |newspaper=[[The New York Times]] |date=27 Julie 1988 |access-date=16 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112141841/https://www.nytimes.com/1988/07/27/us/water-that-has-a-memory-skeptics-win-second-round.html |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="nyt 2001-02-17">{{cite news |title=Poof! You're a Skeptic: The Amazing Randi's Vanishing Humbug |first=Patricia |last=Cohen |url=https://www.nytimes.com/2001/02/17/arts/17RAND.html |newspaper=The New York Times |date=17 Februarie 2001 |access-date=16 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304225448/http://www.nytimes.com/2001/02/17/arts/17RAND.html |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> wat [[Paranormaal|paranormale]] en [[pseudowetenskap]]like eise betwis het.<ref name="Rodrigues">{{cite book |last=Rodrigues |first=L.F. |title=Oop vrae: verskillende denkers bespreek God, godsdiens en geloof |publisher=Praeger |year=2010 |isbn=978-0-313-38644-2 |url=https://books.google.com/books?id=OsGuZjYzXdAC&pg=PA271 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428080826/https://books.google.com/books?id=OsGuZjYzXdAC&pg=PA271 |archive-date=28 April 2020 |url-status=live |access-date=16 Januarie 2020 |page=271 |language=Engels}}</ref> Randi was die medestigter van die Komitee vir Skeptiese Ondersoek (CSI), oorspronklik bekend as die Komitee vir Wetenskaplike Ondersoek na Eise van die Paranormale (CSICOP). Hy is ook die stigter van die James Randi Education Foundation (JREF). Hy het sy loopbaan as kulkunstenaar begin onder die verhoognaam '''The Amazing Randi''' en later het hy verkies om die grootste deel van sy tyd te bestee om paranormale, [[Okkultisme|okkulte]] en bonatuurlike eise te ondersoek, wat hy gesamentlik "woo-woo" genoem het.<ref name="Randiwoo">{{cite news |last=Randi |first=James |date=9 Februarie 2007 |title=Meer Geller Woo-Woo |journal=Swift |type=Nuusbrief |access-date=16 Januarie 2020 |url=http://www.randi.org/jr/2007-02/020209morebrowne.html#i7 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20170131185546/http://arquivo.pt/wayback/20090710012001/http%3A//www%2Erandi%2Eorg/jr/2007%2D02/020209morebrowne%2Ehtml |archive-date=31 Januarie 2017 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Randi het op 60-jarige ouderdom afgetree uit towerkuns en op 87 by die JREF afgetree.
Alhoewel hy dikwels na verwys word as 'n "mens wat goed diskrediteer", het Randi gesê dat hy nie van die term se konnotasie hou nie en verkies om homself as 'n "ondersoeker" te beskryf.<ref name="westdefense" /><ref>{{cite web |url=http://affect.media.mit.edu/milliondollarchallenge/ |title=Een-miljoen dollar-uitdaging |work=MIT Media Lab: Affective Computing Group |publisher=Massachusetts Institute of Technology |access-date=16 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112142217/https://affect.media.mit.edu/milliondollarchallenge/ |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het geskryf oor paranormale verskynsels, skeptisisme en die geskiedenis van toorkuns. Hy was 'n gereelde gas op ''The Tonight Show met Johnny Carson'', en het roem verdien deur die bedrieglike geloofsgeneser Peter Popoff te ontmasker. Hy was soms te sien op die televisieprogram ''Penn & Teller: Bullshit!''
Voor Randi se aftrede het JREF die Miljoen-Dollar Paranormale Uitdaging geborg, wat 'n prys van een miljoen dollar in Amerika aangebied het vir aansoekers wat bewyse kon lewer van enige paranormale, bonatuurlike, of okkultiese mag of gebeurtenis onder toetsvoorwaardes waarop voor die tyd ooreengekom is deur beide partye.<ref name=web>{{cite web |title=JREF-status |url=http://web.randi.org/home/jref-status |publisher=JREF |access-date=12 November 2015 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20151112092253/http://web.randi.org/home/jref-status |archive-date=12 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die paranormale uitdaging is amptelik deur die JREF in 2015 beëindig.<ref name=web1>{{cite web |url=http://web.randi.org/the-million-dollar-challenge.html |title=Die Miljoen-Dollar Paranormale Uitdaging |access-date=5 Januarie 2015 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103083603/http://web.randi.org/the-million-dollar-challenge.html |archive-date=3 Januarie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die JREF gee steeds subsidies aan nie-winsgewende groepe wat kritiese denke en 'n feitegebaseerde wêreldbeskouing aanmoedig.
== Vroeë lewe ==
Randi is gebore op 7 Augustus 1928 in [[Toronto]], [[Ontario]], [[Kanada]],<ref name="HWWilson">[[#Moritz|Moritz 1987]], bl. 455</ref> die seun van Marie Alice (née Paradis) en George Randall Zwinge.<ref name="HWWilson" /> Hy het 'n jonger broer en suster.<ref>{{webaanhaling | url = http://archive.randi.org/site/index.php/swift-blog/192-swift-may#i3 | titel = Hoe verkeerd kan u wees? | laaste = Randi | eerste = James | datum = 9 Mei 2008 | werk = Swift | uitgewer = JREF | formaat = Blog | toegangsdatum =10 Junie 2016 | argiefurl = https://web.archive.org/web/20160921213014/http://archive.randi.org/site/index.php/swift-blog/192-swift-may#i3 | argiefdatum = 21 september 2016 | taal=Engels}}</ref> Hy het towerkuns opgeneem nadat hy Harry Blackstone Sr. gesien het<ref>{{YouTube | id = wJMTyK0VfdY | title = James Randi in die Towerkasteel: in gesprek met Max Maven }}</ref> en het towerkunsboeke gelees terwyl hy 13 maande in 'n ortopediese liggaamskas was na 'n fietsongeluk. Hy het dokters verwar wat verwag het dat hy nooit weer sou loop nie.<ref name="TorontoStar1986">{{cite news |title=The Amazing Randi |first=Patricia |last=Orwen |url=http://zammoth-jamesrandi.blogspot.com/ |newspaper=Toronto Star |publisher=Torstar Corporation |date=23 Augustus 1986 |access-date=9 Oktober 2013 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106183159/http://zammoth-jamesrandi.blogspot.com/ |archive-date=6 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Randi het gereeld klasse oorgeslaan en op 17-jaar oud het hy hoërskool verlaat om as 'n goochelaar in 'n reisende karnaval op te tree.<ref>{{cite news |title=Die 'kwak'-jagter |first=Jeanne |last=Malmgren |url=http://www.sptimes.com/Floridian/41498/The__quack__hunter.html |newspaper=St. Petersburg Times |location=St. Petersburg, FL |date=14 April 1998 |access-date=19 Augustus 2012 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20120927010641/http://www.sptimes.com/Floridian/41498/The__quack__hunter.html |archive-date=27 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hy het in plaaslike nagklubs en op Toronto se Kanadese nasionale tentoonstelling as 'n mentalis opgetree en het vir [[Montreal]] se poniekoerantpers geskryf.<ref name="Colombo">[[# Colombo| Colombo 2004]], [https://books.google.com/books?id=OXP_OpQna4gC&pg=PA182 bl.182]</ref>
In sy twintigerjare het Randi hom as [[Astrologie|astroloog]] voorgedoen en, om vas te stel dat hulle eintlik eenvoudige toertjies doen, het hy 'n astrologiese kolom in die Kanadese poniekoerant ''Midnight'' onder die naam "Zo-run" geskryf deur items uit die astrologie-kolomme van ander koerante te vat en lukraak in 'n kolom te plak.<ref>[[#Randi 1982c| Randi 1982c]], bl. 230–231.</ref><ref>[[#Randi 1982a| Randi 1982a]], bl. 61– 62</ref> In sy dertigerjare het Randi in die nagklubs van die [[Verenigde Koninkryk]], [[Europa]], en die [[Filippyne]] en oral in [[Japan]] gewerk.<ref>{{cite journal | last = Randi | first = James | date = 19 Mei 2006 | title = Filipino Justice | journal = Swift | type = Nuusbrief | accessdate = 15 Junie 2009 | url = http://www.randi.org/jr/2006-05/051906sylvia.html#i13 | archiveurl = http://arquivo.pt/wayback/20091007175115/http://www.randi.org/jr/2006-05/051906sylvia.html | archive-date = 7 Oktober 2009}}</ref> Hy het gesien dat baie toertjies as bonatuurlik aangebied word. Een van sy vroegste gerapporteerde ervarings is toe hy 'n evangeliese prediker 'n weergawe van die "een-voor"-tegniek of koevert-tegniek sien gebruik het<ref name="Time01">{{cite news | title = Fighting Against Flimflam | first = Leon | last = Jaroff | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,149448,00.html?Iid=chix-bol | work = Time | date = 24 Junie 2001 | accessdate = 18 Junie 2007 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070930142033/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,149448,00.html?iid=chix-sphere| archivedate= 30 September 2007 | language=Engels}}</ref> om kerkgangers te oortuig van sy goddelike magte.<ref name="Taft">{{cite news |first=Philip B., jr. |last=Taft |url=https://www.nytimes.com/1981/07/05/nyregion/a-charlatan-in-pursuit-of-truth.html |title= 'n Bedrieër op soek na die waarheid |work=The New York Times |date=5 Julie 1981 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112141918/https://www.nytimes.com/1981/07/05/nyregion/a-charlatan-in-pursuit-of-truth.html |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Loopbaan ==
=== Towenaar ===
[[Lêer:RandiFork.jpg| duimnael | Vurk gebuig deur Randi]]
Alhoewel hy homself as 'n kulkunstenaar definieer, het hy sy loopbaan begin as 'n professionele verhoogtowenaar<ref name="takedown">{{cite web |url=http://www.ted.com/talks/james_randi.html |title=James Randi: Homeopatie, kwakery en bedrog |date=Februarie 2007 |work=TED |publisher=Sapling Foundation |location=New York |access-date=24 April 2010 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921043431/http://www.ted.com/talks/james_randi.html |archive-date=21 September 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> en "ontsnappingspesialis" in 1946. Aanvanklik het hy hom voorgestel onder sy regte naam, Randall Zwinge, wat hy later laat vaar het ten gunste van "The Amazing Randi". Vroeg in sy loopbaan het hy talle ontsnappings uit gevangenisselle en kluise regoor die wêreld uitgevoer. Op 7 Februarie 1956 het hy regstreeks op [[NBC]] se ''Today''-program verskyn, waar hy vir 104 minute in 'n verseëlde metaalkis gebly het wat onder water was in 'n swembad van die hotel, wat [[Harry Houdini]] se rekord van 93 minute gebreek het, hoewel Randi aandag gee aan die feit dat hy in 1926 baie jonger was as Houdini toe die oorspronklike rekord opgestel is.<ref name="Sinclair">{{cite news | title = Televisie en radiokolom | first = Gordon | last = Sinclair | newspaper =Toronto Daily Star | date = 7 Februarie 1956| language=Engels}}</ref><ref name="Bryant">{{cite news | title = Handboeie geen probleem nie. Toronto-gebore towenaar lag vir slotmakers | first = George | last = Bryant | newspaper = Toronto Daily Star | date = 21 Junie 1956| language=Engels}}</ref>
Randi was gereeld 'n gas op die "Long John Nebel"-program op [[New York]] se radiostasie WOR en het karakterstemme gelewer vir advertensies.<ref name="CSICon" />{{rp|31:00}} Nadat Nebel in 1962 na WNBC geskuif het, het Randi die tydgleuf gekry en van 1967 tot '68 ''The Amazing Randi Show '' aangebied.<ref name="Randiofficialbio">{{webaanhaling | url = http://www.randi.org/site/index.php/component/content/article/58.html|titel= Oor James Randi Volle Biografie | jaar = 2007 | uitgewer = JREF | toegangsdatum = 9 Oktober 2013| taal=Engels}}</ref><ref name="CSICon" />{{rp|35:00}} Hierdie vertoning het gereeld gaste gehad wat paranormale eise verdedig het, waaronder Randi se destydse vriend James W. Moseley. Randi sê hy het opgehou met WOR oor klagtes (wat Randi betwis) van die aartsbiskop van New York dat Randi op die lug gesê het: "Jesus Christus was 'n godsdienstige malmens."<ref name="CSICon" />{{rp|35:00}}
Randi was ook aanbieder vir talle televisie-aanbiedings en het op verskeie wêreldtoere onderneem. Hy het gereeld as "The Amazing Randi" verskyn in die New York-gebaseerde kindertelevisiereeks ''Wonderama'' tussen 1959 en 1967.<ref name="Butler">{{cite web |url=http://www.tvparty.com/lostwonder1.html |title=Wonderama! |last=Butler |first=Kevin S. |work=TV-party! |publisher=William Ingram |access-date=5 April 2007 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20061230223655/http://www.tvparty.com/lostwonder1.html |archive-date=30 Desember 2006 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het ook in 1970 'n oudisie afgelê vir 'n herlewing van die kinderprogram ''The Magic Clown'' wat kortliks in [[Detroit]] en in [[Kenia]] verskyn het, maar dit het nooit voortgegaan nie.<ref name="Butler 2">{{cite web |url=http://www.tvparty.com/lostny2bonamo.html |title=Bonamo, The Magic Clown |last=Butler |first=Kevin S. |work=TVparty! |publisher=William Ingram |access-date=13 Mei 2008 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20080510233350/http://www.tvparty.com/lostny2bonamo.html |archive-date=10 Mei 2008 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die 2 Februarie 1974-uitgawe van die Britse tydskrif vir towenaars ''Abracadabra'', het Randi die gemeenskap van towenaars so beskryf: "Ek weet van geen roeping wat soveel afhang van wedersydse vertroue en geloof soos ons s'n nie." In die Desember 2003-uitgawe van ''The Linking Ring'', die maandelikse publikasie van die Internasionale Broederskap van Towenaars, word dit so gestel: "Miskien is Randi se etiek dit wat hom verbasend maak" en "The Amazing Randi praat nie net die praatjie nie, hy doen wat hy sê."<ref>{{cite journal | last = Barber | first = Peter W. | date = Desember 2003 | title = Wys na nadenke: Nog 'n saak van etiek | journal = The Linking Ring | volume = 83 | issue = 12 | page = 97 | issn =0024-4023| language=Engels}}</ref>
Tydens [[Alice Cooper]] se 1973–1974 "Billion Dollar Babies"-toer, het Randi op die verhoog opgetree as 'n waansinnige tandarts en as Alice se laksman.<ref>{{Cite AV media | last = Gannon | first = Joe (Regisseur) | year = 1974 | title = Goed om jou weer te sien, Alice Cooper | medium = Rolprent | work = General Media International, Inc.| oclc = 62534800| language=Engels}}</ref> Hy het ook verskeie toneelrekwisiete gebou, waaronder die towery-[[guillotine]].<ref>{{cite web |url=http://www.sickthingsuk.co.uk/people/p-randi.php |title=The Amazing Randi |work=SickthingsUK |publisher=Simon Halley |access-date=18 Mei 2007 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20071108052435/http://www.sickthingsuk.co.uk/people/p-randi.php |archive-date=8 November 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Kort daarna, in 1976 in 'n uitvoering vir die Kanadese TV-spesialereeks ''World of Wizards'', ontsnap Randi uit 'n liggaamsinperkingsbaadjie terwyl hy onderstebo hang oor die [[Niagara-waterval]].<ref>{{cite journal | last = Randi | first = James | date = 3 Mei 2002 | title = Gevaarlike Toertjies | journal = Swift | type = Nuusbrief | accessdate = 18 Mei 2007 | url = http://www.randi.org/jr/050302.html | archive-url = https://archive.is/20070609005249/http://www.randi.org/jr/050302.html | url-status = dead | archive-date = 9 Junie 2007| language=Engels}}</ref>
Randi is daarvan beskuldig dat hy "ware psigiese magte" gebruik het om dade soos lepelbuiging uit te voer. Volgens James Alcock (Professor in sielkunde in Kanada), tydens 'n vergadering waar Randi besig was om die optredes van Uri Geller ('n berugte towenaar en selfverklaarde psigiese verhoogkunstenaar) te dupliseer, het 'n professor van die Universiteit van Buffalo geskree dat Randi 'n bedrieër was. Randi het gesê: "Ja, inderdaad, ek is 'n verneuker, ek is 'n bedrieër, dit is wat ek doen vir 'n bestaan. Alles wat ek hier gedoen het, was deur misleiding." Die professor het teruggeskreeu: "Dit is nie wat ek bedoel nie. Jy is 'n verneuker omdat jy voorgee dat jy hierdie dinge deur middel van misleiding doen, maar jy gebruik eintlik psigiese kragte en mislei ons deur dit nie te erken nie."<ref>[[#Alcock|Alcock 2001]], bl. 42</ref> 'n Soortgelyke gebeurtenis het Senator Claiborne Pell, 'n bevestigde gelowige in psigiese verskynsels, betrek. Toe Randi persoonlik aan Pell gedemonstreer het dat hy – deur eenvoudige bedrieëry – 'n versteekte tekening wat deur die senator gemaak is, kon openbaar, het Pell geweier om te glo dat dit 'n toertjie is, en gesê: "Ek dink Randi is miskien 'n psigiese persoon en doen dit sonder dat hy dit besef." Randi het deurentyd ontken dat hy enige paranormale magte of vermoëns het.<ref>[[#Gardner|Gardner 2000]], bl. 178</ref>
Randi is lid van die Vereniging van Amerikaanse Towenaars (SAM), die Internasionale Broederskap van towenaars (IBM), en Die Towerkring in die Verenigde Koninkryk, met die rang van "Lid van die Binne Towersirkel met Goue Ster."<ref>{{cite web |url=http://themagiccircle.co.uk/news/711-the-magic-circle-president-promotes-a-knight-a-dragon-and-student-doctor-of-magic?highlight=WyJyYW5kaSJd |title=TMC Promosies |date=11 Januarie 2013 |access-date=17 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112141933/https://themagiccircle.co.uk/news/711-the-magic-circle-president-promotes-a-knight-a-dragon-and-student-doctor-of-magic?highlight=WyJyYW5kaSJd |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Randi het gesê dat die mense wie die moeilikste is om te verneuk nie hoogs opgeleide mense is nie maar kinders omdat hulle nie so gesofistikeerd genoeg is om geflous te word nie, aangesien hulle nie die liggaamswyses geleer het wat volwassenes geleer het en waarvan towenaars gebruik maak nie.<ref name="theesp.eu" />
=== Skrywer ===
Randi het tien boeke geskryf, waaronder ''Conjuring'' (1992), 'n biografiese geskiedenis van bekende towenaars. Die boek is ondertiteld ''Om 'n definitiewe geskiedenis te wees van die Eerbiedwaardige Kunsies van Towery, Prestidigitasie, Misleiding en Kullery en van die Bedrieërs en Skurke wat hierdie onderonsie op 'n verwarde publiek gedoen het, kortom, Towerkuns!'' In die boek se omslag word gesê dat dit geskryf is deur "James Randi, Esq., 'n betowerende skelm wat eens aan hierdie slegte praktyke toegewy is, maar nou byna heeltemal gereformeerd is". Die boek selekteer die invloedrykste towenaars en vertel 'n paar stories uit hul geskiedenis, dikwels in die konteks van vreemde sterftes en loopbane wat meestal op die pad deurgebring is. Hierdie werk het uitgebrei op Randi se tweede boek met die title ''Houdini, His Life and Art''.<ref name="Milkwaukee">{{cite news | last = Bartlett | first = Kay | title = Truthful trickster | url = https://news.google.com/newspapers?id=RU4aAAAAIBAJ&sjid=wykEAAAAIBAJ&pg=3862,1502395 | accessdate = 13 Julie 2012 | agency = Associated Press | newspaper = The Milwaukee Journal | date = 13 Julie 1981 | language = Engels | archive-date = 27 April 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160427165434/https://news.google.com/newspapers?id=RU4aAAAAIBAJ&sjid=wykEAAAAIBAJ&pg=3862,1502395 | url-status = dead }}</ref> Hierdie geïllustreerde werk is in 1976 gepubliseer en Bert Sugar ('n sporthistorikus) is mede-outeur daarvan. Dit fokus op die beroeps- en privaatlewe van Houdini.<ref name="Daniel">[[# Burt| Burt 2001]], bl. 192</ref>
Randi het ook in 1989 'n kinderboek geskryf met die titel ''The Magic World of the Amazing Randi'', wat kinders aan toorkuns bekendgestel het. Benewens sy towerkuns het hy verskeie opvoedkundige werke oor [[paranormaal|paranormale]] en [[pseudowetenskap]]like bewerings geskryf. Dit sluit in biografieë van Uri Geller en [[Nostradamus]] asook verwysingsmateriaal oor ander belangrike paranormale figure. In 2019 was hy besig om te werk op 'n nuwe boek getiteld ''A Magician in the Laboratory '', wat sy toepassing van skeptisisme op die wetenskap vertel.<ref name="randi1" /><ref>{{webaanhaling | url= http://www.randi.org/site/index.php/swift-blog/1194-teleportation-magic-established-by-science-at-last.html | titel = Teleportasie-towerkrag bevestig deur wetenskap, uiteindelik! | laaste = Randi | eerste = James | werk = Swift | uitgewer = JREF | toegangsdatum = 17 Januarie 2020}}</ref> Hy was lid van die alle manlike literêre banketklub, die "Valdeurspinnekoppe" (Engels: Trap Door Spiders), wat gedien het as die basis van sy goeie vriend [[Isaac Asimov]] se fiktiewe groep raaiseloplossers, die "Black Widowers".<ref name="Asimov1994-120">[[# Asimov|Asimov 1994]]</ref>
Ander boeke is ''Flim-Flam! Psychics, ESP, Unicorns, and Other Delusions'' (1982), ''The Faith Healers'' (1987), ''James Randi, Psychic Investigator'' (1991), ''Test Your ESP Potential'' (1982) en ''An Encyclopedia of Claims, Frauds and Hoaxes of the Occult and Supernatural'' (1995).
Randi was 'n gereelde bydraer tot die skeptiese Amerikaanse tydskrif, "Skeptic" en het die kolom "'Twas Brillig..." geskryf, en het ook op sy redaksie gedien. Hy dra ook gereeld by aan die [[Skeptical Inquirer]]-tydskrif, wat uitgegee word deur die Komitee vir Skeptiese Ondersoek (CSI), waarvan hy ook 'n genoot is.
=== Skeptikus ===
[[Lêer:James Randi demonstrating 'psychic surgery' on ITV series "James Randi, Psychic Investigator".jpg|duimnael|Randi gebruik bedrieëry van die hand om die "psigiese chirurgie" te dupliseer in sy TV-reeks "Open Media" TV-netwerk ITV in 1991]]
Randi het in 1972 in die internasionale kollig beland toe hy die eise van Uri Geller in die openbaar betwis het. Hy het Geller daarvan beskuldig dat hy niks meer as 'n bedrogspulkunstenaar en 'n bedrieër is wat standaard towertoertjies gebruik om sy beweerde paranormale toertjies te bewerkstellig, en hy het sy aansprake uitgelê in die boek ''The Truth About Uri Geller'' (1982).<ref name="Taft" /><ref name="Rensberger">{{cite news | first = Boyce | last = Rensberger | title =Towenaars noem die Israeliese "psigiese verhoogkunstenaar" 'n bedrieër | newspaper = The New York Times | page = 29 | date = 13 Desember 1975| language=Engels}}</ref><ref>{{cite news | title = God se Strydwa! Wetenskap Kyk na die Nuwe Okkulte Praktyke | first = Michael | last = Kernan | newspaper = The Washington Post | date = 11 Junie 1978| language=Engels}}</ref>
Die oortuiging dat dit belangrik was om rubriekskrywers en TV-persoonlikhede te kry om Geller en ander soos hom uit te daag, het Randi en die Komitee vir Skeptiese Ondersoek (CSICOP) laat uitreik in 'n poging om hulle op te voed. Randi het gesê dat CSICOP in daardie dae 'n "baie groot invloed op die gedrukte media gehad het."<ref name="CSICon" />{{rp|20:05}} Tydens hierdie poging het Randi kontak gemaak met [[Johnny Carson]] (Amerikaanse TV-aanbieder en komediant) en ontdek dat hy "heeltemal aan ons kant was. Hy was nie net 'n komediant nie … hy was 'n groot denker."<ref name="CSICon" />{{rp|21:15}} Volgens Randi, toe hy op ''The Tonight Show met Johnny Carson'' verskyn het, het Carson sy gewone protokol om nie met gaste te gesels voor hul ingang op die verhoog nie gebreek, en het Randi gevra wat hy wou beklemtoon tydens die onderhoud. "Hy wou bewus wees van hoe hy my kon help."<ref name="CSICon" />{{rp|21:30}}
In 1973 het Geller verskyn op ''The Tonight Show'', en hierdie verskyning is in die TV-program ''Nova'' se dokumentêr ''Secrets of the Psychics'' oorvertel.<ref name="Secrets" />
In die dokumentêr sê Randi dat Carson "self 'n towenaar was en ook skepties was" oor die beweerde [[Paranormaal|paranormale]] magte van Geller, daarom is Randi voor die aanvangsdatum gevra om "te help om misleidings te voorkom". Volgens die advies van Randi het die program hul eie rekwisiete voorberei sonder om Geller daarvan in kennis te stel, en het Geller of sy personeel "nêrens naby hulle" toegelaat nie. Toe Geller op die verhoog by Carson aansluit, was hy verbaas dat hy nie ondervra sou word nie, maar in plaas daarvan van hom verwag is om sy vaardighede met behulp van artikels wat hom aangebied word, te vertoon. Geller het gesê: "Dit maak my bang" en "ek is verbaas, want voor hierdie program het jou vervaardiger gekom en vir my minstens 40 vrae gelees wat jy my gaan vra." Geller kon nie paranormale vermoëns toon nie, en het gesê: "Ek voel nie sterk nie" en het sy misnoeë uitgespreek oor die gevoel dat hy deur Carson "gedruk" word om op te voer.<ref name="Secrets">{{cite episode | last = Charlson | first = Carl | title =Secrets of the Psychics | date = 1993 | series = NOVA | network = PBS | time = 8'25 "| language=Engels}}</ref><ref>{{cite book | title = Hoe ons hier gekom het: Die '70s | last = Frum | first = David | year = 2000 | publisher = Basiese boeke | location = New York, New York | isbn = 978-0-465-04195-4 | page = 132 | url = https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/132| language=Engels}}</ref> Volgens Adam Higginbotham se artikel van 7 November 2014 in die ''New York Times'':
{{quote | text = Die resultaat was 'n legendariese verwoesting, waarin Geller gesellige verskonings aan sy gasheer aangebied het, omdat sy vermoëns hom keer op keer misluk. "Ek het 22 minute daar gesit, verneder," het Geller gesê toe ek in September met hom praat. "Ek was verwoes terug na my hotel. Ek was op die punt om die volgende dag in te pak en terug te gaan na Tel Aviv. Ek het gedink, dit is dit – ek is vernietig."<ref name="Higginbotham" />}}
Hierdie verskyning op "The Tonight Show", wat Carson en Randi georkestreer het om Geller se beweerde vermoëns te ontwrig, het egter teen hulle gewerk. Volgens Higginbotham,
{{quote | text = Tot verbasing van Geller, is hy onmiddellik bespreek op ''The Merv Griffin Show''. Hy was op pad om 'n paranormale superster te word. "Daai Johnny Carson-show het Uri Geller gemaak," het Geller gesê. Vir 'n publiek wat hom vertrou het het sy mislukking slegs sy "paranormale vermoëns" meer waar laat lyk: as hy towerkuns doen, sou hulle sekerlik elke keer werk.<ref name="Higginbotham" />}}
Volgens Higginbotham het Randi na hierdie resultaat besef dat daar baie meer gedoen moet word om Geller en diegene soos hy te keer. Dus het Randi vir Ray Hyman in 1976 gekontak. Hyman is 'n sielkundige wat die toetse van Geller se vaardigheid by Stanford Universiteit waargeneem het en gedink het dat die toetse nie van 'n hoë standaard was nie. Randi het aan Hyman voorgestel dat hulle 'n organisasie oprig wat hom beywer vir die bestryding van [[pseudowetenskap]]. Later dieselfde jaar, saam met Martin Gardner, 'n rubriekskrywer vir ''Scientific American'' wie se skrywe die skeptisisme van Hyman en Randi gehelp het, het hulle die Komitee vir Wetenskaplike Ondersoek na Bewerings van die Paranormaal (CSICOP) gestig.<ref name="Higginbotham" />
Met behulp van donasies en verkope van hul tydskrif ''[[Skeptical Inquirer]]'', het hulle en die sekulêre humanistiese filosoof Paul Kurtz setels in die uitvoerende raad geneem, saam met [[Isaac Asimov]] en [[Carl Sagan]] wie as stigterslede aangesluit het. Randi reis die wêreld deur namens CSICOP en word erken as die se openbare gesig en, volgens Hyman, die gesig van die skeptiese beweging.<ref name="Higginbotham" />
András G. Pintér, vervaardiger en mede-gasheer van ''[[The European Skeptics Podcast]]'' noem Randi die grootvader van Europese skeptisisme op grond van Randi "'n rol gespeel het in die begin van verskeie Europese organisasies."<ref name="theesp.eu">{{cite web |url=http://theesp.eu/podcast_archive/episode_016_james_randi.html |title=Episode 016, met James "The Amaz!ng" Randi – The European Skeptics Podcast |date=30 Maart 2016 |access-date=20 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817180121/http://theesp.eu/podcast_archive/episode_016_james_randi.html |archive-date=17 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Geller het Randi en CSICOP in 1991 vir $15 miljoen gedagvaar en verloor.<ref name="Higginbotham" /><ref name="Petit">{{cite news | first = Charles | last = Petit | title = Towenaars van die Baai Ondersteun kritiek teen Uri Geller | work =San Francisco Chronicle | page = A27 | date = 23 Mei 1991| language=Engels}}</ref> Geller se saak teen CSICOP is in 1995 uitgegooi, en hy is beveel om $120 000 te betaal vir die indiening van 'n ligsinnige saak.<ref name="Levy">{{cite news | first = Michael | last = Levy | url = http://docs.newsbank.com/g/GooglePM/BN/lib00142,0EAF986A6473E6E1.html | title = Groep kry $40 000 van 'psigiese vertoonkunstenaar'. Geller begin $120 000 betaal | work = The Buffalo News | date = 13 Maart 1995 | accessdate = 29 Desember 2007| language=Engels}}</ref> Die regskoste wat Randi aangegaan het, het byna die hele $272 000 toelaag gebruik wat deur die MacArthur-stigting in 1986 aan Randi toegeken is vir sy werk.<ref name="Higginbotham" /> Randi het ook die bewerings van Geller van die hand gewys dat Geller "psigiese fotografie" kon vervaardig (wat beroemd gemaak is deur die geval van Ted Serios in die 1960's). Dit is 'n kwessie, volgens Randi, van bedrieglike fotografie met behulp van 'n eenvoudige optiese apparaat in die hand.<ref name="Carroll">[[#Carroll|Carroll 2003]], bl. 313</ref> Gedurende die tydperk van Geller se regsgeskil het die leiers van CSICOP, wie nie 'n teiken vir Geller se geding wou word nie, geëis dat Randi nie kommentaar lewer op Geller nie. Randi het geweier en bedank, hoewel hy 'n eerbiedige verhouding met die groep gehandhaaf het, wat in 2006 die naam verander het na die Komitee vir Skeptiese Ondersoek (CSI). In 2010 is Randi aangestel as een van die 16 nuwe CSI-genote wat deur die direksie verkies is.<ref name="Higginbotham" /><ref>{{cite web |url=http://www.csicop.org/about/csi_fellows_and_staff/ |title=CSI genote en personeel – CSI |work=Committee for Skeptical Enquiry |publisher=Center for Enquiry |access-date=20 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403094910/https://www.csicop.org/about/csi_fellows_and_staff |archive-date=3 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Randi het baie artikels geskryf waarin hy geloof in, en eise oor, die paranormale kritiseer.<ref name="jref-randi-bio">{{cite web |url=http://www.randi.org/jr/bio.html |title=Oor James Randi |publisher=JREF |access-date=20 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428081151/https://arquivo.pt/wayback/20090710002246/http://www.randi.org/jr/bio.html |archive-date=28 April 2020 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Hy het ook tekortkominge in studies getoon wat daarop dui dat daar paranormale verskynsels bestaan. In sy "Projek-alpha"-misleiding het Randi twee skyn "psigiese persone" suksesvol in 'n privaatgefinansierde "psigiese navorsingseksperiment" geplant.<ref>{{cite news | title = Towenaars behaal 'n treffer teen wetenskaplike navorsers | first = Philip J. | last = Hilts | newspaper = The Washington Post | page = First Section; A1 | date = 1 Maart 1983| language=Engels}}</ref> Die misleiding het 'n skandaal geword en die tekortkominge van baie paranormale navorsingsprojekte op universiteitsvlak getoon.
Randi het al in talle TV-reekse verskyn, soms om die beweerde vermoëns van medegaste te weerlê. In 'n 1981-verskyning op ''That's My Line,'' (op CBS-TV), het Randi teenoor James Hydrick, wie beweer het dat hy "psigiese magte" het, verskyn. Hydrick het gesê dat hy voorwerpe met sy verstand kan beweeg en die eis op lewendige televisie kon demonstreer deur 'n bladsy in 'n telefoonboek om te blaai sonder om daaraan te raak.<ref name="lookatpast">{{cite web |url=http://www.randi.org/jr/2006-09/092206bad.html#i11 |title=Kyk na die verlede |last=Randi |first=James |date=22 September 2006 |work=Swift |publisher=JREF |format=Nuusbrief |access-date=20 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428080519/https://arquivo.pt/wayback/20090709213130/http://www.randi.org/jr/2006-09/092206bad.html |archive-date=28 April 2020 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Nadat Randi vasgestel het dat Hydrick op die boek geblaas het, het hy skuimverpakkingsgrondboontjies op die tafel voor die telefoonboek gerangskik vir die demonstrasie. Dit het verhoed dat Hydrick sy vermoëns kon demonstreer want dit sou blootgestel het dat hy op die bladsye geblaas het.<ref>{{cite web |title=James Randi ontbloot Hydrick |work=YouTube |date=9 Augustus 2008 |url=https://www.youtube.com/watch?v=7CASghTzNhc |access-date=23 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420182140/https://www.youtube.com/watch?v=7CASghTzNhc |archive-date=20 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Randi skryf dat Hydrick uiteindelik "alles bely het".<ref name="lookatpast" />
[[Lêer:Randi 1983.jpg| duimnael | links | Randi praat tydens die 1983 CSICOP-konferensie in Buffalo, New York]]
Randi het in 1986 'n MacArthur-stigtinggenootskap ontvang. Die genootskap se subsidie van $272 000 oor vyf jaar het Randi se ondersoek na geloofgenesers ondersteun, insluitend W.V. Grant, Ernest Angley, en Peter Popoff, aan wie Randi die eerste keer op "The Tonight Show met Johnny Carson" in Februarie 1986 blootgestel het. Toe Carson gehoor het oor Randi se ondersoek na Popoff het hy Randi uitgenooi na sy televisieprogram sonder om die bewyse te sien oor wat hy sou openbaar. Carson was stomgeslaan nadat Randi 'n kort videosegment uit een van die uitsendings van Popoff wys waarin hy 'n vrou in die gehoor uitsonder, persoonlike inligting oor haar openbaar wat hy beweer van God afkomstig was en daarna 'n "psigiese genesing" uitgevoer het waartydens hy die duiwel uit haar liggaam verdryf het. Randi het die video daarna weer gespeel, maar met die klankopname wat hy en sy ondersoekspan tydens die geleentheid met behulp van 'n radioskandeerder en -opnemer vasgelê het. Hul skandeerder het die radiofrekwensie waargeneem wat Popoff se vrou Elizabeth agter die verhoog gebruik het om aanwysings en inligting uit te saai na 'n miniatuurradio-ontvanger wat in Popoff se linkeroor versteek is. Hierdie inligting is deur Popoff se assistente versamel uit "gebedskaarte" wat voor die vertoning aan die gehoor uitgedeel is. Die mense wat die kaarte ingevul het is opdrag gegee om al die inligting waaroor Popoff vir hulle sou moes bid, neer te skryf.<ref name="Faith Healers">[[#Randi 1987|Randi 1987]], bl. 139–181</ref><ref name="Heavenly Messages">{{cite news | title = Skeptici se openbarings: Geloofsgeneser ontvang 'hemelse' boodskappe via elektroniese ontvanger | first = John | last = Dart | url = http://articles.latimes.com/1986-05-11/local/me-5518_1_faith-healer | newspaper=Los Angeles Times | date =11 Mei 1986 | accessdate = 21 Januarie 2020 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121015155733/http://articles.latimes.com/1986-05-11/local/me-5518_1_faith-healer | archivedate = 15 Oktober 2012 | language=Engels}}</ref><ref name="Randi Debunks Popoff">{{cite web |title=James Randi Debunks Peter Popoff Faith Healer |work=YouTube.com |date=19 Mei 2006 |url=https://www.youtube.com/watch?v=q7BQKu0YP8Y |access-date=21 Januarie 2020 |format=Video |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422163648/https://www.youtube.com/watch?v=q7BQKu0YP8Y |archive-date=22 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Die nuusdekking wat deur Randi se uiteensetting op ''The Tonight Show'' gegenereer is, het daartoe gelei dat baie TV-stasies Popoff se program laat vaar het, en hom uiteindelik in September 1987 in bankrotskap gedwing het.<ref name="Bankruptcy">{{cite news |title=Evangelis Popoff van die lug af geneem, lêers teen bankrotskap ingedien |url=http://articles.latimes.com/1987-09-26/local/me-2461_1_peter-popoff |first=John |last=Dart |newspaper=Los Angeles Times |date=September 26, 1987 |accessdate=18 Augustus 2012 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121015155739/http://articles.latimes.com/1987-09-26/local/me-2461_1_peter-popoff |archivedate=15 Oktober 2012 |language=Engels}}</ref><ref>{{Cite book | url = https://books.google.com/?id=bIxgDwAAQBAJ | title = Die Werkswinkel en die Wêreld: Wat tien denkers ons kan leer oor Wetenskap en Gesag | last =Crease | first = Robert P. | date = 2019 | publisher = WW Norton & Company | isbn = 978-0-393-29244-2 | quote = Die kulkunstenaar James Randi het eens 'n gewilde TV-evangelis blootgestel deur opnames van geheime uitsendings tussen 'n gehooraanleg en die TV-evangelis te speel. Die TV-evangelis het die volgende jaar bankrotskap verklaar. | language=Engels}}</ref> Die TV-evangelis het egter kort daarna teruggekeer met geloofsgenesende TV-advertensies wat volgens berigte in 2005 meer as $23 miljoen gelok het deur kykers wat geld vir genesing en voorspoed beloof het. Die Kanadese sentrum vir ondersoeke ''Think Again! TV'' het een van Popoff se meer onlangse optredes gedokumenteer voor 'n groot gehoor wat op 26 Mei 2011 in [[Toronto]] byeengekom het, in die hoop om gered te word van siekte en armoede.<ref name="Think Again!">{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=oZo0DLKriDY |title=Geheime beeldmateriaal van 'geloofsgeneser' Peter Popoff in Toronto Mei 2011 |format=YouTube |date=7 Junie 2011 |work=Think Again! TV |publisher=Center for Enquiry Canada |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609014349/https://www.youtube.com/watch?v=oZo0DLKriDY |archive-date=9 Junie 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In Februarie 1988 het Randi die liggelowigheid van die media getoets deur sy eie misleiding te begin. Deur saam te werk met Australië se ''60 Minutes TV-program'' en deur 'n vals persnuuspakket vry te stel, het hy publisiteit opgebou vir 'n "geestekanaliseerder" genaamd Carlos,<ref name="Higginbotham" /> wat eintlik kunstenaar José Alvarez, Randi se lewensmaat was. Terwyl hy as Carlos optree, is Alvarez informasie gevoer deur Randi deur middel van gesofistikeerde radiotoerusting. Volgens die ''60 minute''-program op die Carlos-misleiding, word daar beweer dat Alvarez nie die gehoor wat hy in die Operahuis gehad het (en die moontlike verkope daarvan) sou gehad het nie, as die mediadekking meer aggressief en feitelik was. Hoewel 'n ontleding deur die Australiese skeptiese organisasie, ''The Skeptic'' se Tim Mendham tot die gevolgtrekking gekom dat, "alhoewel die mediadekking van Alvarez se verskyning nie liggelowig was nie, die misleiding ten minste getoon het dat hulle daarby kan baat vind om 'n tikkie meer skepties te wees".<ref>{{cite journal | last = Mendham | first = Tim | year = 1988 | title=Die Carlos-misleiding | journal = The Skeptic | volume = 8 | issue = 1 | accessdate = 21 Januarie 2020 | issn = 0726-9897 | oclc = 53994493 | url = http://www.skeptics.com.au/wordpress/wp-content/uploads/theskeptic/2ndoming/skepticism.pdf | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130419063417/http://www.skeptics.com.au/wordpress/wp-content/uploads/theskeptic/2ndoming/skepticism.pdf | archivedate = 19 April 2013 | language=Engels}}</ref> Die misleiding is blootgelê deur ''60 minute Australia'' en "Carlos" en Randi het verduidelik hoe hulle dit gepleeg het.<ref>{{cite web |url=http://www.skepdic.com/carlos.html |title="Carlos"-misleiding |work=The Skeptic's Dictionary |publisher=Robert Todd Carroll |access-date=21 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030234113/http://www.skepdic.com/carlos.html |archive-date=30 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite interview |last=Randi |first=James |interviewer=Paul Willis |title=James Randi en die Groot Carlos |work=The Correx Archives |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=7 Mei 1998 |url=http://www.abc.net.au/science/correx/archives/randi4.htm |accessdate=21 Januarie 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200114060549/http://www.abc.net.au/science/correx/archives/randi4.htm |archivedate=14 Januarie 2020 |language=Engels}}</ref>
In sy boek ''The Faith Healers'' skryf Randi dat sy woede en meedoënloosheid spruit uit deernis vir die slagoffers van bedrog. Randi was ook krities oor João de Deus (ook bekend as "John of God"), 'n selfverklaarde ''"psigiese chirurg"'' wat internasionale aandag geniet het.<ref name="JohnofGod">{{cite journal | last = Randi | first = James | date = 18 Februarie 2005 | title = Die ABC-TV-inligting vir John of God | journal = Swift | type = Nuusbrief | accessdate = 18 November 2006 | url = http://www.randi.org/jr/021805a.html | archive-url = http://arquivo.pt/wayback/20090710000748/http://www.randi.org/jr/021805a.html | archive-date = 10 Julie 2009| language=Engels}}</ref> Randi het gesê, met verwysing na 'psigiese chirurgie', "Vir enige ervare kulkunstenaar is die metodes waarmee hierdie oënskynlike wonderwerke geproduseer word baie voor die hand liggend."<ref>[[# Randi 1995|Randi 1995]], [http://www.randi.org/encyclopedia/psychic%20surgery.html "psigiese chirurgie"]</ref>
[[Lêer:PipSmith DickSmith Klass Sheaffer JohnMerrell Randi.jpg| duimnael | 250px | regs | Randi met (van links) Pip Smith, Philip J. Klass (staande), Dick Smith, Robert Sheaffer en John Merrell, op die 1983 CSICOP-konferensie in Buffalo, NY]]
In 1982 het Randi die vermoëns van Arthur Lintgen, 'n dokter in Philadelphia, geverifieer dat hy die klassieke musiek wat op 'n viniel plaat LP opgeneem is, kon identifiseer deur slegs die groewe op die plaat te ondersoek. Lintgen het egter nie beweer dat hy enige paranormale vermoë het nie, bloot kennis van die manier waarop die groef patrone op bepaalde opnames vorm.<ref name="Randi_2002">{{cite journal | last = Randi | first = James | date = 1 November 2002 | title = Rekords lees | journal = Swift | type = Nuusbrief | url=http://www.randi.org/jr/110102.html | archive-url=https://archive.is/20100620232826/http://www.randi.org/jr/110102.html | archivedate = 20 Junie 2010 | access-date =21 Januarie 2020| language=Engels}}</ref>
In 1988 vra John Maddox, outeur van die prominente wetenskaplike tydskrif ''Nature'', vir Randi om deel te neem aan die toesig en waarneming van die [[homeopatie]]-eksperimente wat deur Jacques Benveniste se span uitgevoer is. Nadat Randi se strenger protokol vir die eksperiment in plek was, kon die positiewe resultate nie herhaal word nie.
[[Lêer:JREF TAM9 Beard Photo.jpg| duimnael | Die James Randi-baardfoto, geneem tuidens ''The JREF'' se ''The Amaz!Ng Meeting 9'' ("TAM 9 uit die buitenste ruimte") 16 Julie 2011]]
Randi het gesê dat Daniel Dunglas Home, wat na bewering 'n trekklavier kon speel wat in 'n hok toegesluit was sonder om daaraan te raak, op 'n paar geleenthede gevang is met kullery, maar die voorvalle is nooit openbaar gemaak nie. Hy het ook gesê dat die werklike instrument wat gebruik is, 'n mondfluitjie was wat onder die groot snor van Home weggesteek is, en dat ander mondfluitjies ná sy dood in die besittings van Home gevind is.<ref>[[#Randi 1995|Randi 1995]], [http://www.randi.org/encyclopedia/Home,%20Daniel%20Dunglas.html "Home, Daniel Dunglas"]</ref> Volgens Randi, het skrywer William Lindsay Gresham vir Randi "rondom 1960" vertel dat hy hierdie mondfluitjie in die Home-versameling by die ''Society for Psychical Research'' (SPR) gesien het. Eric J. Dingwall, wat Home se versameling gekatalogiseer het met sy aankoms by die SPR, teken nie die teenwoordigheid van die mondfluitjie aan nie. Volgens Peter Lamont, die skrywer van 'n uitgebreide biografie oor Home, "is dit onwaarskynlik dat Dingwall dit sou misgeloop het of dit nie openbaar gemaak het nie."<ref name="Lamont302">[[#Lamont|Lamont 2005]], bl. 302</ref> Die bedrieglike "psigiese medium" Henry Slade het ook 'n trekklavier gespeel terwyl hy dit met een hand onder 'n tafel gehou het.<ref name="Chung">Chung Ling Soo. (1898) [https://archive.org/stream/spiritslatewriti00sooc#page/105/mode/2up ''Leisteen skryf en soortgelyke verskynsels'']. Munn & Company. Scientific American, New York. bl.105-106</ref> Slade en Home het dieselfde stukke gespeel. Hulle het op 'n tyd naby mekaar in die VSA gewoon. Die kulkunstenaar Chung Ling Soo het onthul hoe Slade die toertjie uitgevoer het.<ref name="Chung" />
Randi onderskei tussen [[pseudowetenskap]] en "malkop"-wetenskap. Hy beskou die meeste van parasielkunde as pseudowetenskap vanweë die manier waarop dit benader en uitgevoer word, maar sien dit nietemin as 'n legitieme onderwerp dat "nagestreef moet word", en waaruit werklike wetenskaplike ontdekkings kan ontwikkel.<ref name="Terzian-Bilson">[[# Randi 1997|Randi 1997]], [https://books.google.com/books?id=_mo4AAAAIAAJ&pg=PA170 bl. 170]</ref> Randi beskou "malkop"-wetenskap as 'ewe verkeerd' as pseudowetenskap, maar sonder wetenskaplike voorgeewens.<ref>{{cite journal |editor-last=Ripin |editor-first=Barrett H. |date=Junie 1995 |title=Trio mik teen die verspreiding van pseudowetenskap |journal=APS Nuus |volume=4 |issue=6 |issn=1058-8132 |accessdate=21 Januarie 2020 |url=http://www.aps.org/publications/apsnews/199506/pseudo-science.cfm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200112142021/http://www.aps.org/publications/apsnews/199506/pseudo-science.cfm |archivedate=12 Januarie 2020 |language=Engels}}</ref>
Ondanks veelvuldige diskreditering, wou Randi nie 'n 'diskrediteerder' genoem word nie, en verkies om homself 'n 'skeptikus' of 'n 'ondersoeker' te noem:
{{quote | text = (…) as u in 'n situasie verkeer wat jy 'n diskrediteerder genoem word, dan is dit asof jy die onderwerp vooraf besluit het. Dit is nie neutraal of wetenskaplik nie, en dit kan mense teen jou laat draai.<ref name=westdefense>{{webaanhaling | laaste = West | eerste = Mick | titel = Ter verdediging van diskrediteerders | url=https://www.csicop.org/specialarticles/show/in_defense_of_debunkers | werk = CSI | toegangsdatum = 12 Maart 2019 | datum = 13 Junie 2018| taal=Engels}}</ref>}}
Skeptici en towenaars Penn Jillette en Teller beskou Randi en sy loopbaan as "skeptiese inspirasie" vir hul eie loopbane. In 'n onderhoud tydens ''The Amazing Meeting'' 2012 het Penn verklaar dat ''Flim-Flam!'' 'n vroeë invloed op hom gehad het, en het gesê: "As dit nie vir Randi was nie, sou daar nie Penn & Teller wees soos ons vandag is nie."<ref name=Penn>{{cite web |title="38 jaar van towerkuns en twak: 'n gesprek met Penn & Teller" – TAM 2012 |url=https://www.youtube.com/watch?V=99_upx8URLI |work=Youtube. com |publisher=James Randi Foundation |access-date=21 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112084646/https://www.youtube.com/watch?v=99_upx8URLI |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>{{rp|1:40}} En hy het gesê: "Buiten my familie … niemand is belangriker in my lewe nie. Randi is alles vir my."<ref name="Penn" />{{rp|5:34}}
Tydens die Noordoostekonferensie oor wetenskap en skeptisisme (NECSS) in 2017, is Randi deur die skeptiese musikant George Hrab gevra hoe 'n "skeptiese mondigwordingsplegtigheid sou lyk" en Randi het gesels oor hoe dit as kind was om te leer oor die spoed van lig en hoe dit gevoel het asof hy die verlede bekyk het. Randi het gesê: "Meer kinders moet stomgeslaan word."<ref>{{cite journal | last1 = Dobler | first1 = Russ | title = NECSS 2017: Skeptisisme maak verbande in Manhattan | journal = Skeptiese ondersoeker | date = 2017 | volume = 41 | issue = 6 | pages = 8-9| language=Engels}}</ref>
Gedurende die 2011 se ''The Amaz!ng Meeting'' (TAM 9) het die Onafhanklike Ondersoekgroep (IIG) 'n huldeblyk aan James Randi gereël. Die groep het saam met ander deelnemers vergader, vals wit baarde aangetrek, en saam met Randi geposeer vir 'n groot groepfoto. By die CSICon in 2017, in die afwesigheid van Randi, het die IIG 'n ander groepfoto met oorblywende baarde vanaf die 2011-foto gereël. Nadat Randi die foto gestuur is, het hy geantwoord: "Ek is altyd baie aangeraak deur so 'n uitdrukking. Dit is beslis geen uitsondering nie. Julle het my opregte dankbaarheid. Ek vermoed egter dat 'n paar baarde vals was. Maar ek's op die oomblik in 'n vergewende bui. Ek is openlik baie aangeraak. Ek sien julle by die volgende CSICon. Baie dankie."<ref>{{webaanhaling | laaste = Gerbic | eerste = Susan | outeur-skakel = Susan Gerbic | titel = CSICon Foto-huldeblyk aan James Randi | taal=Engels| werk = www.csicop.org| toegangsdatum = 6 Maart 2019| url = https://www.csicop.org/specialarticles/show/csicon_photo_tribute_to_james_randi}}</ref>
=== Die televisieprogram ''Exploring Psychic Powers … Live'' ===
''Exploring Psychic Powers … Live'' was 'n twee-uur-lange "televisie-spesiaal" wat op 7 Junie 1989 regstreeks uitgesaai is, waarin Randi verskeie mense ondersoek het wat beweer dat hulle psigiese magte het. Die program word aangebied deur akteur Bill Bixby en bied $100 000 aan as prysgeld (Randi se prys van $10 000 plus $90 000 opgestel deur die televisiesindikaat Lexington Broadcast Services Company, Inc.<ref>{{cite web |url=http://clear-light.msspro.com/files/Randi_2003-Jul-31.wav |title=Randi 2003-Jul-31.wav |work=JREF Internet Broadcast Archive |last=Randi |first=James |format=WAV |date=31 Julie 2003 |access-date=21 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630121021/http://clear-light.msspro.com/files/Randi_2003-Jul-31.wav |archive-date=30 Junie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>) aan elkeen wat ware psigiese magte kan demonstreer.
* 'n [[Astrologie|astroloog]], Joseph Meriwether, het beweer dat hy 'n persoon se astrologiese teken kon vasstel nadat hy 'n paar minute met hulle gesels het. Daar is twaalf mense aangebied, een vir een, elk met 'n ander astrologiese teken. Hulle kon nie hul astrologiese teken of geboortedatum aan Meriwether vertel nie, en kon ook nie iets dra wat daarop dui nie. Nadat Meriwether met hulle gepraat het, het hy hulle laat gaan sit voor die astrologiese teken dat hy gedink het hulle s'n is. Op ooreenkoms moes Meriwether tien van die 12 korrek uitwys om te wen. Hy kon niks korrek kry nie.
* Die volgende was 'n "psigiese persoon", Barbara Martin, wie beweer het dat sy "auras" rondom mense kon lees en beweer dat auras minstens vyf duim bokant elke persoon sigbaar was. Sy het tien mense gekies uit 'n groep vrywilligers wat volgens haar auras duidelik sigbaar was. Op die verhoog is tien skerms opgerig, genommer ''1'' tot ''10''. Die skerms was net lank genoeg om die vrywilliger weg te steek terwyl dit nie hul aura sou wegsteek nie. Sommige van die vrywilligers, ongesiens deur Martin, het agter verskillende skerms geskuil, en sy is uitgenooi om te wys agter watter skerms vrywilligers weggeskuil het deur hul aura bo die skerms te sien. Aangesien daar na verwagting ongeveer vyf korrekte raaiskote sou wees, moes Martin agt van die tien reg kry. Sy het gesê dat sy 'n aura oor al tien skerms gesien het, maar daar was mense net agter vier van die skerms.
* 'n [[Waterwiggelary|Waterwiggelaar]], Forrest Bayes, het beweer dat hy water kan opspoor, selfs in 'n bottel binne 'n verseëlde kartondoos. Daar is twintig bokse aan hom gewys en hy is gevra om aan te dui watter bokse 'n waterbottel bevat. Hy het agt van die bokse gekies wat volgens hom water bevat, maar dit blyk dat slegs vyf van die twintig water bevat het. Van die agt geselekteerde bokse was daar slegs een wat water bevat het en een wat sand bevat het. Daar is nie aan die lig gebring of een van die oorblywende ses bokse water bevat het nie.
* 'n "psigiese psigometris", Sharon McLaren-Straz, het beweer dat sy persoonlike inligting oor die eienaar van 'n voorwerp kon ontvang deur die voorwerp self te hanteer. Om dubbelsinnige uitsprake te vermy, het sy ingestem om 'n horlosie en 'n sleutel van elk van twaalf verskillende persone te ondersoek. Sy moes sleutels en horlosies by elke eienaar pas. Volgens die voorafgaande ooreenkoms moes sy minstens nege uit die twaalf stelle met korrekte ooreenstemming identifiseer, maar het daarin geslaag om slegs twee te identifiseer.
* Die professionele kristalgeneser Valerie Swan het probeer om ekstrasensoriese persepsie (ESP) te gebruik om 250 Zener-kaarte te identifiseer, deur te raai watter van die vyf simbole op elkeen was. Ewekansige raaiskoot moes ongeveer vyftig korrekte gissings tot gevolg gehad het, en daar is vooraf ooreengekom dat Swan op minstens 82 kaarte korrek moes identifiseer om 'n vermoë groter as 'n kans te toon. Sy kon egter net vyftig voorspellings korrek kry, wat nie beter is as willekeurige raai nie.<ref>[[#Polidoro|Polidoro 2003]], bl. 19–24</ref>
=== James Randi Education Foundation (JREF) ===
In 1996 het Randi die ''James Randi Education Foundation'' gestig. Randi en sy kollegas publiseer in JREF se blog ''Swift''. Onderwerpe in die blog sluit in die interessante wiskunde van die "een-sewende gebiedsdriehoek" wat 'n klassieke meetkundige legkaart is. In sy weeklikse kommentaar lewer Randi dikwels voorbeelde van wat hy beskou as die onsin waarmee hy elke dag te make het.<ref name="si-fakers">{{cite journal | last = Randi | first = James | date = July 2005 | title = Vervalsers en Onskuldiges | journal =[[Skeptical Inquirer]] | volume = 29 | issue = 4 | issn = 0194-6730 | accessdate = 29 Oktober 2006 | url = http://www.csicop.org/si/2005-07/randi.html | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061027131225/http://www.csicop.org/si/2005-07/randi.html | archivedate = 27 Oktober 2006| language=Engels }}</ref>
Vanaf 2003 het die JREF jaarliks ''The Amaz!ng Meeting'' aangebied, 'n byeenkoms van wetenskaplikes, skeptici en ateïste. Die laaste vergadering was in 2015, wat saamval met Randi se uittrede uit die JREF.<ref name="gefrustreerd">{{cite web |url=https://skeptoid.com/blog/2016/03/19/are-you-frustrated-that-tam-the-jref-are-no-more-and-the-skeptical-community-has-disintegrated/ |title=Is u gefrustreerd dat TAM en die JREF nie meer is nie, en die skeptiese gemeenskap gedisintegreer het? |first=Brian |last=Dunning |author-link=Brian Dunning |work=Skeptoid blog |date=19 Maart 2016 |access-date=25 Oktober 2016 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025114906/https://skeptoid.com/blog/2016/03/19/are-you-frustrated-that-tam-the-jref-are-no-more-and-the-skeptical-community-has-disintegrated/ |archive-date=25 Oktober 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="HallDyer">{{cite web |url=http://www.csicop.org/specialarticles/show/from_tam_to_csicon_an_interview_with_ray_hall_and_katie_dyer |title=Van TAM tot CSICon: 'n onderhoud met Ray Hall en Katie Dyer |first=Susan |last=Gerbic |work=CSI webwerf |publisher=CSI |date=22 September 2016 |access-date=21 Januarie 2020 |author-link=Susan Gerbic |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826030523/http://www.csicop.org/specialarticles/show/from_tam_to_csicon_an_interview_with_ray_hall_and_katie_dyer |archive-date=26 Augustus 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=web />
=== Die 2010's ===
[[Lêer:James Randi with Skull Cane 2014.jpg| duimnael | regs | James Randi met skedelwandelstok, 2014]]
Randi het begin met 'n reeks konferensies bekend as 'The Amazing Meeting' (TAM), wat vinnig die grootste byeenkoms van skeptici in die wêreld geword het, en gehore uit Asië, Europa, Suid-Amerika en die Verenigde Koninkryk getrek het. Dit het ook 'n groot persentasie jonger mense aangetrek.<ref>{{cite web |url=http://www.amazingmeeting.com/TAM2012/about/ |title=The Amaz!ng Meeting 2012 |access-date=29 September 2017 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112204708/http://www.amazingmeeting.com/TAM2012/about/ |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal | last = Frazier | first = Kendrick | date = Maart 2015 | title = Georganiseerde skeptisisme: Vier dekades … en vandag | url = http://www.csicop.org/si/show/organised_skepticism_four_decades_..._and_today | journal = [[Skeptical Inquirer]] | volume = 39 | issue = 2 | accessdate = 25 Oktober 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161003140636/http://www.csicop.org/si/show/organized_skepticism_four_decades_..._and_today | archivedate = 3 Oktober 2016 | language=Engels}}</ref> Randi is gereeld op vele [[podsending]]s te sien, waaronder The Skeptics Society se amptelike podcast ''Skepticality''<ref name="skepticality10">{{cite web |url=http://www.skepticality.com/the-james-randi-educational-foundation/ |title=# 10 The James Randi Education Foundation |work=Skepticality |publisher=The Skeptics Society, Altadena, CA |date=28 Junie 2005 |last=Colanduno |first=Derek |access-date=21 Januarie 2020 |format=Podsending |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200113044129/https://www.skepticality.com/the-james-randi-educational-foundation/ |archive-date=13 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="skepticality67a">{{cite web |format=Podsending |url=http://www.skepticality.com/xmas-2007/ |title=#67a Xmas 2007 |work=Skepticality |publisher=The Skeptics Society, Altadena, CA |date=22 Desember 2007 |last=Colanduno |first=Derek |access-date=21 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114074223/https://www.skepticality.com/xmas-2007/ |archive-date=14 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die Sentrum vir Ondersoek (CFI) se amptelike podsending ''Point of Enquiry''.<ref name="Point of Enquiry">{{cite web |url=http://www.pointofinquiry.org/ |title=Point of Enquiry |access-date=30 Junie 2006 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20060702003307/http://www.pointofinquiry.org/ |archive-date=2 Julie 2006 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vanaf September 2006 het hy by geleentheid bygedra tot ''The Skeptics' Guide to the Universe''-podsending met 'n kolom getiteld "Randi praat."<ref name="sg2u">{{webaanhaling | url = http://theskepticsguide.org/ | titel = The Skeptics' Guide to the Universe | toegangsdatum = 29 Oktober 2006 | argiefurl = https://web.archive.org/web/20061107095620/http://www.theskepticsguide.org/ | argiefdatum = 7 November 2006 | taal=Engels}}</ref> Boonop is ''The Amazing Show'' 'n podsending waarin Randi verskillende anekdote in 'n onderhoudformaat deel.<ref name="AmazingShow">{{cite web |url=http://itricks.com/randishow/ |title=The Amazing Show met James Randi |publisher=itricks.com |access-date=22 Januarie 2014 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201190118/http://itricks.com/randishow/ |archive-date=1 Februarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
In 2014 het Part2Filmworks die dokumentêr ''An Honest Liar'' vrygestel. Dit was geskryf deur Tyler Measom en Greg O'Toole, en geregisseer en vervaardig deur Measom en Justin Weinstein.<ref name=YahooMovies>{{cite web |title=An Honest Liar |work=Yahoo Movies |date=6 September 2014 |url=https://www.yahoo.com/movies/film/an-honest-liar |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313141708/https://www.yahoo.com/movies/film/an-honest-liar/ |archive-date=13 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die film, wat deur Kickstarter<ref name="Kickstarter">{{cite web |title=Kickstarter >> An Honest Liar: The Amazing Randi Story by Flim Flam Films |work=Kickstarter |date=26 Julie 2014 |url=https://www.kickstarter.com/projects/220588101/an-honest-liar-the-amazing-randi-story |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112142025/https://www.kickstarter.com/projects/220588101/an-honest-liar-the-amazing-randi-story |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> befonds is, fokus op Randi se lewe, sy ondersoeke en sy verhouding met jarelange lewensmaat José Alvarez (gebore Deyvi Orangel Peña Arteaga), met wie hy in 2013 getroud is.<ref name="YahooMovies" /> Die film is tydens die Filmfees van Tribeca,<ref>{{cite web |last=Barsanti |first=Chris |url=http://www.popmatters.com/review/181139-tribeca-film-festival-2014-an-honest-liar-in-order-of-disappearance/ |title=Tribeca Film Festival 2014: 'An Honest Liar' + 'In order of disappearance' |publisher=PopMatters |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620062650/http://www.popmatters.com/review/181139-tribeca-film-festival-2014-an-honest-liar-in-order-of-disappearance/ |archive-date=20 Junie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> op Toronto se "Hot Docs"-filmfees,<ref>{{cite web |first=Ariel |last=Teplistsky |title=Worth a look: An Honest Liar – Toronto Star |work=thestar.com |date=29 September 2017 |url=https://www.thestar.com/entertainment/movies/2014/05/01/worth_a_look_an_honest_liar.html |publisher=Toronto Star |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112142101/https://www.thestar.com/entertainment/movies/2014/05/01/worth_a_look_an_honest_liar.html |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en op die ''AFI Docs Festival'' van Junie 2014 in Silver Spring, Maryland en [[Washington, DC]] vertoon. Dit het ook positiewe resensies van kritici ontvang.<ref name=HollywoodReporter>{{cite web |last=Rooney |first=David |title='An Honest Liar': Provincetown Review |work=The Hollywood Reporter |date=30 Junie 2014 |url=http://www.hollywoodreporter.com/review/an-honest-liar-provincetown-review-715950 |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112142219/https://www.hollywoodreporter.com/review/an-honest-liar-provincetown-review-715950 |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=RottenTomatoes>{{cite web |title=An Honest Liar |work=rottentomatoes.com |date=6 September 2014 |url=http://www.rottentomatoes.com/m/an_honest_liar/ |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112142040/https://www.rottentomatoes.com/m/an_honest_liar/ |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die film is op 28 Maart 2016 in PBS se ''Independent Lens''-reeks te sien, wat in die VSA en Kanada vertoon is.<ref>{{cite web |first=Bill |last=Brioux |url=https://www.thestar.com/entertainment/television/2016/03/28/torontos-james-the-amazing-randi-profiled-in-an-honest-liar.html |title=Toronto's James (The Amazing) Randi geprofileer in ''An Honest Liar'' |publisher=Toronto Star |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802074829/https://www.thestar.com/entertainment/television/2016/03/28/torontos-james-the-amazing-randi-profiled-in-an-honest-liar.html |archive-date=2 Augustus 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In 2017 het hy in geanimeerde vorm verskyn op die opvoedkundige organisasie ''Holy Koolaid'' se webwerf, waarin hy gepraat het oor die uitdaging om die balans te vind tussen opregte verbinding met sy gehoor en hulle terselfdertyd met 'n kunsagtige toertjie te bedrieg / kul en aangedui dat dit 'n balans is waarmee baie towenaars sukkel.<ref>{{cite news |url=http://www.holykoolaid.com/magic-and-skepticism-james-randi/ |title=Towenaar James Randi oor die belangrikheid van skeptisisme |date=2 September 2017 |work=Holy Koolaid |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117034710/https://www.holykoolaid.com/magic-and-skepticism-james-randi/ |archive-date=17 November 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Sedert 2013 is Randi aangestel tot die Adviesraad van die Nasionale Sentrum vir Wetenskaponderwys.<ref>{{cite web |url=https://ncse.com/about/advisory-council |title=Adviesraad |work=ncse.com |publisher=Nasionale sentrum vir wetenskaponderwys |access-date=22 Januarie 2020 |date=15 Julie 2008 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515042234/https://ncse.com/about/advisory-council |archive-date=15 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Sienings oor godsdiens ==
Randi se ouers was lede van die [[Anglikaanse Gemeenskap|Anglikaanse Kerk]], maar het selde dienste bygewoon.<ref name="MTS">{{cite web |url=http://meettheskeptics.libsyn.com/webpage/2010 |title=MTS: Ontmoet James Randi |work=Ontmoet die Skeptici! |date=13 September 2010 |access-date=22 Januarie 2020 |last=Brown |first=Christopher |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20170403124526/http://meettheskeptics.libsyn.com/webpage/2010 |archive-date= 3 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Hy het 'n paar keer as kind sondagskool aan die Kerk van St. Cuthbert in [[Toronto]] bygewoon, maar hy het onafhanklik besluit om op te hou gaan aangesien hy nie beantwoord is nie toe hy bewyse gevra het oor die leringe van die Kerk.<ref name="CSICon" />{{rp|24:40}} Wat sy skeiding van godsdienstige opleiding betref, sê Randi dat sy uitsprake in die Sondagskool soos "Dit het baie onwaarskynlik geklink" ten opsigte van teenstrydige en twyfelagtige Bybelse bewerings, is met onbevredigende antwoorde beantwoord, soos "Dit staan in die Bybel. Dit is in die heilige boek van God." Hy het 'n nota vir sy ouers gegee waarin hulle gesê het: "U seuntjie Randi … is nie welkom by St. Cuthberts nie, want hy vra te veel vrae en hy onderbreek die onderwysers se lesse."<ref name="CSICon" />{{rp|24:40}}<ref>{{webaanhaling |werk = Holy Koolaid | titel = Die towenaar James Randi oor die belang van skeptisisme | date = 31 Augustus 2017 | url=https://www.youtube.com/watchv=fZkfNc6TEAQ | toegangsdatum = 2 September 2017 | argiefurl = https://web.archive.org/web/20180705214436/https://www.youtube.com/watch?v=fZkfNc6TEAQ| argiefdatum= 5 Julie 2018 | taal=Engels}}</ref>
Randi, wat homself identifiseer as 'n [[Ateïsme|ateïs]], verwys in sy opstel "Waarom ek godsdiens ontken, hoe dom en fantasties dit is, en waarom ek 'n toegewyde en vokale ''Bright'' is"<ref name="No Religion">{{cite journal |last=Randi |first=James |date=5 Augustus 2005 |title=Ons standpunt oor ateïsme |journal=Swift |type=Newsletter |accessdate=22 January 2020 |url=http://www.randi.org/jr/080505potential.html#14 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20090710051137/http://www.randi.org/jr/080505potential.html |archive-date=10 Julie 2009 | language=Engels}}</ref> na die feit dat baie verhale in godsdienstige tekste, waaronder die maagdelike geboorte, die wonderwerke van [[Jesus van Nasaret| Jesus Christus]] en die opening van die [[Rooisee]] deur [[Moses]] nie geloofwaardig is nie. Randi verwys na die [[Maria| Maagd Maria]] as "geïmpregneer deur 'n soort spook, en het gevolglik 'n seun voortgebring wat kon loop op die water, die dode opwek, water omskep in wyn, en brode en visse vermenigvuldig" en bevraagteken hoe [[Adam en Eva]] "twee seuns kon hê, waarvan die een die ander doodgemaak het, en tog daarin geslaag het om die aarde te bevolk sonder om bloedskande te pleeg." Hy het geskryf dat, "in vergelyking met die Bybel, is die ''Wizard of Oz'' meer geloofwaardig. En baie lekkerder."<ref>{{cite journal | last = Randi | first = James | date = 25 Julie 2003 | title = Waarom ek godsdiens weier, hoe dom en fantasties dit is, en hoekom ek 'n toegewyde en vokale ''Bright'' is | journal = Swift | type = Nuusbrief | toegangsdatum = 22 Januarie 2020 | url=http://www.randi.org/jr/072503.html | archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091007191524/http://www.randi.org/jr/072503.html | archive-date = 7 Oktober 2009| language=Engels}}</ref>
Randi het sy siening van ateïsme verhelder en geskryf: "Ek het dit al voorheen gesê: daar is twee soorte ateïste. Een soort beweer dat daar geen god is nie; die ander beweer dat daar geen bewyse is wat die bestaan van 'n god bewys nie. Ek behoort aan die laasgenoemde groep, want as ek sou beweer dat daar geen god bestaan nie, sou ek bewyse moes lewer om daardie eis te bevestig, en ek kan dit nie doen nie. Godsdienstige persone het verreweg die makliker posisie; hulle sê dat hulle in 'n god glo, want dit is hul voorkeur en hulle het dit in 'n boek gelees. Dit is hul reg."<ref name="No Religion" />
In ''Ensiklopedie van Eise, Bedrog en Bedrieërs in die Okkulte en Bonatuurlike'' (1995), het Randi verskeie geestelike praktyke skepties ondersoek. Van die meditasietegnieke van Guru Maharaj Ji, skryf hy: "Net die baie naïewe was daarvan oortuig dat die een of ander hemelse geheim aan hulle onthul is."<ref>[[#Randi 1995| Randi 1995]], [http://www.randi.org/encyclopedia/Maharaj%20Ji.html "Maharaj Ji"]</ref> In 2003 was hy een van die ondertekenaars aan die Humanistiese manifes.<ref>{{webaanhaling| url = http://www.americanhumanist.org/Humanism/Humanist_Manifesto_III/Notable_Signers | titel = Merkwaardige ondertekenaars | werk = Humanism and its Aspirations | uitgewer = American Humanist Association, Washington, DC | toegangsdatum = 22 Januarie 2020| taal=Engels| argiefurl = https://web.archive.org/web/20121005105825/http://www.americanhumanist.org/Humanism/Humanist_Manifesto_III/Notable_Signers | argiefdatum = 5 Oktober 2012}}</ref>
In 'n bespreking met Kendrick Frazier ('n skrywer oor wetenskap) tydens CSICon 2016 het Randi gesê: "Ek dink dat 'n geloof in 'n god … 'n onaanvegbare aanspraak is … en ook 'n taamlik belaglike eis is. Dit is 'n maklike uitweg om dinge te verduidelik waarop ons geen antwoord het nie."<ref name="CSICon">{{cite web |title= 'n Gesprek met James Randi |url=https://www.youtube.com/watch?v=DZQNuw2jjzg&t=1s |work=YouTube |publisher=Center for Enquiry |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228220925/https://www.youtube.com/watch?v=DZQNuw2jjzg |archive-date=28 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>{{rp|7:05}} Daarna het hy sy huidige kommer oor godsdienstige geloof soos volg opgesom:
{{quote|text= 'n Geloof in 'n god is een van die skadelikste dinge wat die mensdom op hierdie spesifieke oomblik in die geskiedenis besmet.<ref name="CSICon" />{{rp|7:40}}}}
== Paranormale uitdaging van een miljoen dollar ==
Die James Randi Education Foundation (JREF) het 'n prys van $1 000 000 aangebied aan enigiemand wat 'n bonatuurlike vermoë kan demonstreer volgens [[Wetenskaplike metode| wetenskaplike]] toetskriteria waarop beide partye ooreengekom het. Gebaseer op die paranormale uitdagings van John Nevil Maskelyne ('n Britse towenaar uit die [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|Victoriaanse]] era) en [[Harry Houdini]], het die JREF-stigting in 1996 begin, toe Randi $1 000 van sy eie geld aangebied het wat betaalbaar was aan enigiemand wat objektiewe bewys van 'n paranormale eis kon lewer.<ref name="Poulsen">{{cite news |title='Skeptici' knap die $1M 'psigiese prys' op |first=Kevin |last=Poulsen |url=https://www.wired.com/science/discoveries/news/2007/01/72482 |work=Wired |location=San Francisco |date=12 Januarie 2007 |access-date=11 April 2008 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20080831010919/https://www.wired.com/science/discoveries/news/2007/01/72482 |archive-date=31 Augustus 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die prysgeld het gegroei tot $1 000 000 en het formele, gepubliseerde reëls gehad. Niemand het deur die voorlopige toets gevorder, wat opgestel is met parameters wat deur Randi en die applikant ooreengekom is, nie. Hy het geweier om enige uitdagers te aanvaar wat ernstige beserings kon opdoen of kon sterf as gevolg van die toetsing nie.<ref>{{webaanhaling | titel = Reëls en riglyne |url=http://www.randi.org/site/index.php/component/content/article/37-static/254-jref-challenge-faq.html | uitgewer = JREF | toegangsdatum = 22 Januarie 2020| taal=Engels}}</ref>
Op 1 April 2007 is beslis dat slegs persone met 'n gevestigde, nasionaal erkende mediaprofiel en die steun van 'n betroubare akademikus mag aansoek doen, om sodoende nie die JREF-hulpbronne op ligsinnige eisers te vermors nie.<ref name="Poulsen" />
Op die [[CNN]]-program ''Larry King Live'', op 6 Maart 2001, het Larry King vir Sylvia Browne ('n vrou wat beweer het dat sy met dooie mense kon praat) gevra of sy die uitdaging sou ondergaan en sy het daartoe ingestem.<ref>{{cite web |last=Edward |first=John |title=Is "Psigiese magte" eg? |url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0103/06/lkl.00.html |work=Larry King Live |publisher=[[CNN]] |date=6 Maart 2001 |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112141825/http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0103/06/lkl.00.html |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Randi het ses maande later saam met Browne op ''Larry King Live'' verskyn, en dit het weer gelyk of Browne die uitdaging aanvaar.<ref name="CNN09032001">{{cite web |last=Randi |first=James |title=Is "Psigiese magte" eg? |url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0109/03/lkl.00.html |work=Larry King Live |publisher=[[CNN]] |date=3 September 2001 |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112142049/http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0109/03/lkl.00.html |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Volgens Randi het Browne egter uiteindelik geweier om getoets te word, en die Randi-stigting het 'n horlosie op sy webwerf gehou waarin die getal weke verloop het sedert Browne na bewering die uitdaging aanvaar het en nog nie getoets is nie. Dit het geëindig met Browne se dood in November 2013.<ref>{{cite web |url=http://www.randi.org/sylvia/ |title=Die Sylvia Browne-klok |publisher=JREF |access-date=9 Oktober 2013 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813194015/http://www.randi.org/sylvia/ |archive-date=13 Augustus 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Tydens 'n daaropvolgende verskyning op ''Larry King Live'' (5 Junie 2001), het Randi vir Rosemary Altea ('n Britse vrou wat ook beweer dat sy met dooie mense kan praat) uitgedaag om toetsing vir die miljoen dollar te ondergaan, maar Altea het geweier om die vraag aan te spreek.<ref name="AlteaLarryKing">{{cite web |last=Altea |first=Rosemary |title=Geestelike "Medium" teen Paranormale Skeptikus |url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0106/05/lkl.00.html |work=Larry King Live |publisher=[[CNN]] |date=5 Junie 2001 |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112141848/http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0106/05/lkl.00.html |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In plaas daarvan het Altea slegs geantwoord: "Ek stem saam met wat hy sê, dat daar baie, baie mense is wat beweer dat hulle geestelike mediums is, en hulle beweer dat hulle met dooie mense praat. Daar is baie mense, ons weet dit almal. Daar is oral verneukers en bedrieërs."<ref name="AlteaLarryKing" /> Op 26 Januarie 2007 het Altea en Randi weer op die program verskyn, en Altea het weer geweier om te antwoord of sy die een miljoen dollar paranormale uitdaging gaan neem al dan nie.<ref>{{cite web |last=Altea |first=Rosemary |title=Die kontroversie wat rondom 'psigiese kunstenaar' Sylvia Brown en haar onakkurate leesings oor 'n nou beroemde slagoffer van ontvoering |url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0701/26/lkl.01.html |work=Larry King Live |publisher=[[CNN]] |date=26 Januarie 2007 |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021203325/http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0701/26/lkl.01.html |archive-date=21 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
In Oktober 2007 verskyn beweerde psigiese verhoogkunstenaar John Edward op ''Headline Prime'' (op HLN, 'n divisie van [[CNN]]), aangebied deur Glenn Beck ('n politieke kommentator). Toe hy gevra is of hy ''The Amazing Randi'' se uitdaging sou aanpak, antwoord Edward: "Dit is snaaks. Ek was een keer op ''Larry King Live'' en hulle het my dieselfde vraag gevra. En ek het [toe] 'n grap daarvan gemaak, en ek sal dieselfde ding hier sê: Waarom sou ek toelaat dat ek getoets word deur iemand wat 'n bynaam as voornaam het?"<ref>{{cite web |last=Beck |first=Glenn |url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0610/27/gb.01.html |title=John Edward deel insigte in sy loopbaan |publisher=[[CNN]] |date=27 Oktober 2006 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210200001/http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0610/27/gb.01.html |archive-date=10 Desember 2006 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Beck het Edward eenvoudig toegelaat om voort te gaan en die uitdaging te ignoreer.
Randi het die Britse sakeman Jim McCormick (die uitvinder van die valse "ADE 651"-bomverklikker) gevra om die uitdaging in Oktober 2008 aan te pak.<ref>{{webaanhaling| url=http://www.randi.org/site/index.php/swift-blog/231-a-direct-specific-challenge-from-james-randi-and-the-jref.html | titel = 'n Direkte, spesifieke, uitdaging aan James Randi en die JREF | laaste = Randi | eerste = James | jaar = 2008 | werk = Swift | uitgewer = JREF | formaat = Blog | toegangsdatum = 22 Januarie 2020 | argiefurl=https://web.archive.org/web/20100123010157/http://www.randi.org/site/index.php/swift-blog/231-a-direct-specific-challenge-from-james-randi-and-the-jref.html | argiefdatum = 23 Januarie 2010 | taal=Engels}}</ref> Randi noem die ADE 651 "'n nuttelose kwak-apparaat wat geen ander funksie kan verrig as om naïewe persone van hul geld te beroof nie. Dit is vals, 'n bedriegspul, 'n swendel en 'n blatante bedrog. Bewys my verkeerd en neem die miljoen dollar."<ref name="Times-Iraqis spent">{{cite news |title=Irak spandeer $80 miljoen aan ADE651-bomverklikkers wat as nutteloos beskryf word |first1=Simon |last1=de Bruxelles |first2=Oliver |last2=Augustus |url=http://www.thetime.co.uk/tto/technology/article1859809.ece |newspaper=The Times |location=London |date=28 November 2009 |access-date=22 Januarie 2010 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428081141/http://www.thetime.co.uk/tto/technology/article1859809.ece |archive-date=28 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar was geen antwoord van McCormick nie.<ref name="nyt4nov09">{{cite news |title=Irak sweer dat die bomverklikker werk maar Amerikaaners beskou dit as nutteloos |first=Rod |last=Nordland |url=https://www.nytimes.com/2009/11/04/world/middleeast/04sensors.html |work=The New York Times |date=3 November 2009 |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508114827/https://www.nytimes.com/2009/11/04/world/middleeast/04sensors.html |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Volgens Irakse ondersoekers is die ADE 651, wat korrup verkoop is aan die polisie se bomspanne in [[Bagdad]], verantwoordelik vir die dood van honderde burgerlikes wat gesterf het as gevolg van terreurbomme wat nie opgemerk is by kontrolepunte nie. Op 23 April 2013 is McCormick skuldig bevind aan drie aanklagte van bedrog by die "Old Bailey"-hof in [[Londen]];<ref>{{cite news |title=James McCormick skuldig aan die verkoop van valse bomverklikkers |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-22266051 |work=[[BBC|BBC News]] |location=[[Londen]] |date=23 April 2013 |access-date=9 Oktober 2013 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20131008121603/https://www.bbc.co.uk/news/uk-22266051 |archive-date=8 Oktober 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> hy is daarna tot tien jaar gevangenisstraf gevonnis vir sy deel in die ADE 651-skandaal, wat Randi die eerste een was om bloot te lê.<ref>{{cite news |url=https://motherboard.vice.com/en_us/article/ezpzbe/iraqs-most-popular-bomb-detection-device-is-useless-video |title=Motherboard |last=Pasternack |first=Alex |date=21 Maart 2013 |access-date=29 September 2017 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929232406/https://motherboard.vice.com/en_us/article/ezpzbe/iraqs-most-popular-bomb-detection-device-is-useless-video |archive-date=29 September 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="Booth">{{cite news |title="Valse bomdetektor"-swendelaar is 10 jaar tronk toe |first=Robert |last=Booth |url=https://www.theguardian.com/uk/2013/may/02/fake-bomb-detector-conman-jailed |work=The Guardian |location=[[Londen]] |date=2 Mei 2013 |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419155320/https://www.theguardian.com/uk/2013/may/02/fake-bomb-detector-conman-jailed |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Daar bestaan 'n openbare lys van van vorige deelnemers aan die paranormale uitdaging van een miljoen dollar.<ref>{{cite web |url=http://www.internationalskeptics.com/forums/forumdisplay.php?F=43 |title=Uitdaging Aansoeke |publisher=International Skeptics Forum |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111011624/http://www.internationalskeptics.com/forums/forumdisplay.php?f=43 |archive-date=11 November 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
In 2015 is die paranormale uitdaging van James Randi amptelik beëindig.<ref name=web1 />
== Regsgeskille ==
Randi was betrokke by 'n verskeidenheid regsgeskille, maar sê dat hy "nog nooit een dollar of selfs een sent betaal het vir iemand wat my ooit gedagvaar het nie."<ref name="Randiwoo" /> Hy het egter gesê dat hy groot bedrae uit betaal het om homself in hierdie regsgeskille te verdedig.
=== Uri Geller ===
{{Wikisource| Geller v. Randi}}
Randi het die towenaar Uri Geller in die vroeë 1970's ontmoet en het gevind dat Geller "Baie bekoorlik is. Aangenaam, mooi, liefdevol, opreg, vorentoe, knap – alles!"<ref name=Higginbotham /> Maar Randi het Geller as 'n man gesien en 'n lang poging begin om hom as 'n swendelaar te ontmasker.<ref name="Higginbotham" /> Volgens Randi het Geller hom verskeie kere probeer dagvaar en hom van laster beskuldig. Geller het nooit gewen nie, behalwe vir 'n uitspraak in 'n Japanese hof wat Randi gelas het om Geller een derde van een persent van wat Geller gevra het, te betaal. Hierdie beslissing is gekanselleer, en die saak is van die hand gewys. Geller het besluit om op 'n ander saak te konsentreer.<ref name="Randiwoo" /><ref>{{cite web |url=http://www.uri-geller.com/psir.htm |title= 'n Einde aan die ''Uri Geller teen Randi & CSICOP''-litigasies? |last=Truzzi |first=Marcello |publisher=UriGeller.com |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106115611/http://www.uri-geller.com/psir.htm |archive-date=6 November 2015 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref>
In Mei 1991 het Geller 'n klag van laster teen Randi en CSICOP gelê en aanspraak gemaak op $15 miljoen teen Randi en CSICOP. Dit was nadat Randi aan die ''International Herald Tribune'' gesê het dat Geller "selfs betroubare wetenskaplikes" mislei het toertjies wat "soort van agter op graankosbokse was", met verwysing na die ou lepelbuigtoertjie. Die hof het die saak van die hand gewys en Geller moes na 'n skikking kom teen 'n koste van $120 000, nadat Randi 'n graankosboks gewys het waarop die instruksies gegee is om die lepelbuigtoertjie te doen. Don Katz, Geller se prokureur, is tydens hierdie aksie as prokureur onthef en Geller het hom uiteindelik gedagvaar. Nadat Geller versuim het om die skikkingsbedrag te betaal voor die sperdatum, is 'n addisionele $20 000 goedgekeur.<ref>{{Cite book | title = Uri Geller: Tower of Mistikus? | url = https://archive.org/details/urigellermagicia0000marg | last = Margolis | first = Jonathan | publisher = Orion Books | year = 1999 | isbn = 978-1-56649-025-2 | language=Engels}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1991/08/29/a-case-of-mind-over-matter/a9dd790d-6e7c-4cff-b232-19f17b7df272/ |title='n Saak van Gedagte oor Materiaal |last=Thompson |first=Tracy |date=29 Augustus 1991 |work=The Washington Post |accessdate=22 Januarie 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200818112751/https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1991/08/29/a-case-of-mind-over-matter/a9dd790d-6e7c-4cff-b232-19f17b7df272/ |archivedate=18 Augustus 2020 |language=Engels}}</ref><ref>{{cite web |url=http://urigellerdoit.blogspot.ca/ |title=Hoe doen Uri Geller dit? |last=Cacho |first=Flavio |date=1 Augustus 2008 |work=Blogger |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929232152/http://urigellerdoit.blogspot.ca/ |archive-date=29 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="csicop-suitdismissed">{{cite web |url=http://www.csicop.org/articles/uri_dis.html |title=Uri Geller Laster-hofsaak Ontslaan |date=Augustus 1994 |work=Komitee vir skeptiese ondersoek |publisher=Center for Enquiry, Amherst, NY |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20030202010411/http://www.csicop.org/articles/uri_dis.html |archive-date= 2 Februarie 2003 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref name="skepfiles-suitdismssed">{{cite web |url=http://www.skepticfiles.org/skeptic/randi032.htm |title=Regsgeding teen CSICOP ontslaan |work=The Skeptic Tank |publisher=Fredric L. Rice, San Clementa, CA |access-date=22 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312080750/http://skepticfiles.org/skeptic/randi032.htm |archive-date=12 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Geller het Randi sowel as die Komitee vir Skeptiese Ondersoek (CSICOP) gedagvaar. CSICOP het aangevoer dat die organisasie nie verantwoordelik was vir Randi se uitlatings nie. Die hof het ooreengekom dat die insluiting van CSICOP ligsinnig is en hulle van die aksie laat vaar, wat Randi alleen laat staan het, sowel as met die regskoste. Geller is beveel om aansienlike skadevergoeding te betaal, maar slegs aan CSICOP. Die saak is later buite die hof geskik, en die besonderhede van die skikking is vertroulik gehou. Die skikking sluit ook 'n ooreenkoms in dat Geller nie Randi sou nastreef vir die toekenning in die Japannese saak of in ander uitstaande gevalle nie.
=== Ander gevalle ===
In 1993 het 'n jurie in die Amerikaanse distrikshof in Baltimore Randi in 'n saak van 1988 aanspreeklik gehou vir laster teen Eldon Byrd omdat hy hom 'n kindermolesteerder genoem het. Die jurie het egter bevind dat Byrd nie geregtig was op geldelike skadevergoeding nie, nadat hy getuienis aangebied het dat hy seksueel gemolesteer is en later met sy skoonsuster getroud is. Die jurie het ook die ander verweerder in die saak, CSICOP, vrygespreek.<ref>{{cite web |last=West |first=Norris P. |title=Towenaar het wetenskaplike gelaster, jurie besluit |work=baltimoresun.com |date=5 Junie 1993 |url=https://www.baltimoresun.com/news/bs-xpm-1993-06-05-1993156046-story.html |access-date=23 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200307152449/https://www.baltimoresun.com/news/bs-xpm-1993-06-05-1993156046-story.html |archive-date=7 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Laat in 1996 het Randi 'n laster saak teen Earl Gordon Curley, 'n 'psigiese verhoogkunstenaar' in Toronto, ingestel.<ref name="jref-curley">{{cite web |url=http://www.skeptictank.org/hs/curley2.htm |title=Aksie begin … |last=Randi |first=James |date=4 Desember 1996 |work=James Randi Education Foundation (Inligtingslys) |access-date=23 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112141809/http://www.skeptictank.org/hs/curley2.htm |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Curley het meerdere aanstootlike opmerkings oor Randi op Usenet gemaak. Ondanks die feit dat Curley vir Randi op Usenet voorgestel het dat Randi hom moet dagvaar – volgens Curley se opmerkings dat indien Randi nie gedagvaar het nie, moet sy aantygings waar wees – het Curley heeltemal verbaas gelyk toe Randi die grootste prokureursfirma van Toronto aangestel het en regstappe begin het. Die saak is uiteindelik in 1998 laat vaar toe Earl Curley op 51-jarige ouderdom aan 'alkoholtoksisiteit' gesterf het.<ref name="jref-curley2">{{cite web |url=http://www.mindspring.com/~anson/randi-hotline/1998/0025.html |title=Curley-bevestiging + Sony Corp. en ESP, Meer oor Theremin |last=Randi |first=James |date=8 Julie 1998 |work=James Randi Education Foundation (Inligtingslys) |access-date=23 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210043618/http://www.mindspring.com/~anson/randi-hotline/1998/0025.html |archive-date=10 Februarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
Allison DuBois, op wie se lewe die televisiereeks ''Medium'' gebaseer is, het Randi gedreig met regstappe vir die gebruik van 'n foto van haar op haar webwerf op 17 Desember, 2004, sonder haar toestemming.<ref name="swift-medium">{{cite journal | last = Randi | first = James | date = 17 Desember 2004 | title = Another Medium Well Done | journal = Swift | type = Nuusbrief | toegangsdatum = 23 Januarie 2020 | url = http://www.randi.org/jr/121704no.html#5 |argiefurl=https://archive.is/20061230183340/http://www.randi.org/jr/121704no.html | argiefdatum = 30 Desember 2006| language=Engels}}</ref> Randi het die foto verwyder en daarna 'n karikatuur van DuBois gebruik toe hy haar op sy webwerf genoem het vanaf sy 23 Desember 2005 kommentaar.<ref name="swift-medium2">{{Cite journal | last = Randi | first = James | date = 23 Desember 2005 | title = Medium well done | journal = Swift | type = Nuusbrief | accessdate = 23 Januarie 2020 | url =http://www.randi.org/jr/200512/122305hallelujah.html#i2 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20120229002015/http://randi.org/jr/200512/122305hallelujah.html#i2 | archive-date = 29 Februarie 2012 | language=Engels}}</ref>
Sniffex, vervaardiger van 'n [[Waterwiggelary|dowwerende]] bomopsporingstoestel, het Randi en die JREF in 2007 gedagvaar en verloor.<ref name="jref-Sniffex">{{cite web |title='n bemoedigende ontwikkeling |url=http://www.randi.org/joom/content/view/204/1/#i1 |last=Randi |first=James |date=25 Julie 2008 |work=Swift |publisher=JREF |format=Blog |access-date=23 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20080827045530/http://www.randi.org/joom/content/view/204/1/#i1 |archive-date=27 Augustus 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sniffex het Randi gedagvaar vir sy kommentaar rakende 'n regeringstoets waarin die Sniffex-toestel misluk het. Die maatskappy is later ondersoek en aangekla van bedrog.<ref name="jref-Sniffex" />
== Persoonlike lewe ==
Toe hy in die 1960's sy eie radioprogram aanbied, het Randi in 'n klein huis in Rumson, New Jersey gewoon, met 'n tekenbord op die perseel: "Randi – Charlatan". In 'n openbare biblioteek in Fort Lauderdale in 1986 het Randi, wat toe onlangs na Florida verhuis het, die kunstenaar uit [[Venezuela]] José Alvarez (gebore Deyvi Orangel Peña Arteaga) ontmoet. Hulle het uiteindelik saam verhuis,<ref name="Higginbotham" /> en is op 2 Julie 2013 in Washington getroud, met Randi die volgende maand 85 jaar oud.<ref name="Higginbotham" /><ref>{{cite web |url=https://whyevolutionistrue.wordpress.com/2013/07/12/randi-got-married/ |title=Randi is getroud |last=Coyne |first=Jerry A. |date=12 Julie 2013 |work=Why Evolution is True |format=Blog |access-date=9 Oktober 2013 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017022931/https://whyevolutionistrue.wordpress.com/2013/07/12/randi-got-married/ |archive-date=17 Oktober 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{webaanhaling | url=http://www.skepticalabyss.com/?tag=tam-randi-amazing-meeti-g | titel = Regstreekse blog oor TAM se tweede dag (Vrydag) | datum = 12 Julie 2013 | werk = The Skeptical Abyss | formaat = Blog | toegangsdatum = 23 Januarie 2020 | taal=Engels| argiefurl =https://web.archive.org/web/20131103143722/http://www.skepticalabyss.com/?tag=tam-randi-amazing-meeti-g | argiefdatum = 3 November 2013 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://docs.google.com/file/d/0Bw9A1pR0EQa8bVJ4NHZUX19tdzQ/edit?pli=1 |title=Getuienisbriewe aan regter Hurley |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112141927/https://docs.google.com/file/d/0Bw9A1pR0EQa8bVJ4NHZUX19tdzQ/edit?pli=1 |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hulle gaan woon hierna in Plantation, [[Florida]].<ref name="Higginbotham" /><ref>Sturgess, Kylie (Maart / April 2015). "Agter die Towery: 'n Onderhoud met James Randi". ''[[Skeptical Inquirer]]'' Volume 39 Nommer 2, bl. 38–42.</ref>
In 1987 het Randi 'n genaturaliseerde burger van die Verenigde State geword.<ref>{{cite journal | last = Randi | first = James | date = 17 September 2001 | title = Kommentaar: Vapid Vultures, Conrad Opmerkings, Grodin Goof, Speurder Sylvia, Nostradamus Notas, ens. | journal = Swift | type = nuusbrief | accessdate = 23 Januarie 2020 | url =http://www.randi.org/jr/091701.html |argiefurl=https://archive.is/20010923194359/http://www.randi.org/jr/091701.html| argiefdatum = 23 September 2001| taal=Engels}}</ref> Randi het gesê die een rede waarom hy 'n Amerikaanse burger geword het, was 'n voorval terwyl hy op toer was met [[Alice Cooper]] waar die "Royal Canadian Mounted Police" die groep se goed deurgesoek het tydens 'n optrede. Niks onwettig is gevind nie, en tog het die RCMP die kamer verwoes.<ref>{{cite journal | last = Randi | first = James | date = 15 Julie 2005 | title = Op die seepkissie | journal = Swift | type = Nuusbrief | accessdate = 23 Januarie 2020 | url =http://www.randi.org/jr/071505on.html#1 |archive-url=https://archive.is/20050717025944/http://www.randi.org/jr/071505on.html| archive-date = 17 Julie 2005| language=Engels}}</ref>
In Februarie 2006 het Randi koronêre omleidingschirurgie ondergaan.<ref>{{cite journal | last = Randi | first = James | date = 10 Februarie 2006 | title =Randi Opdateer | journal = Swift | type = nuusbrief | accessdate = 18 Mei 2007 |url=http://www.randi.org/jr/2006-02/021006busted.html#i1 |archive-url=https://archive.is/20060215193209/http://www.randi.org/jr/2006-02/021006busted.html | archive-date = 15 Februarie 2006| language=Engels}}</ref> Begin Februarie 2006 was hy in 'n stabiele toestand verklaar en het 'uitstekende sorg ontvang' met sy herstel. Die weeklikse kommentaaropdaterings op sy webwerf is deur gaste gemaak terwyl hy in die hospitaal was.<ref name="swift-guestauthor">{{cite journal | last = Bidlack | first = Hal | date = 17 Februarie 2006 | title = Randi Opdateer, Die groot tent, In sluiting … | journal = Swift | type = Nuusbrief | access-date = 29 Oktober 2006 |url=http://www.randi.org/jr/2006-02/021706hal.html |archive-url=https://archive.is/20061231093108/http://www.randi.org/jr/2006-02/021706hal.html| archive-date = 31 Desember 2006| language=Engels}}</ref> Randi het herstel na sy operasie en kon help met die 2007 Amaz!ng Meeting (TAM) in [[Las Vegas]], [[Nevada]], sy jaarlikse byeenkoms van wetenskaplikes, towenaars, skeptici, ateïste en vryedenkers.<ref>{{cite journal | last = Randi | first = James | date = 2 Februarie 2007 | title = Ter afsluiting … | journal = Swift | type = Nuusbrief | url=http://www.randi.org/jr/2007-02/020207geller.html#i11 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20090709212526/http://www.randi.org/jr/2007-02/020207geller.html | archive-date = 9 Julie 2009| language=Engels}}</ref>
Randi is in Junie 2009 met [[kolorektale kanker]] gediagnoseer.<ref name="OnAndOffChemo">{{webaanhaling | url=http://www.randi.org/site/index.php/swift-blog/832-randi-on-and-off-chemotherapy.html | titel = Randi Op (en af van) Chemoterapie | laaste = Thorp | eerste = Brandon K. | datum = 12 Januarie 2010 | werk = Swift | uitgewer = JREF | formaat = Blog | toegangsdatum = 23 Julie 2013| taal=Engels}}</ref> Hulle het 'n reeks klein gewasse uit sy ingewande verwyder tydens laparoskopiese chirurgie. Hy het die diagnose 'n week later op ''The Amaz!ng Meeting'' 7 aangekondig, asook die feit dat hy in die daaropvolgende weke chemoterapie sou begin.<ref name="SF-Weekly">{{cite news |title=Die Aftakelende Avonture van The Amazing Randi |first=Michael J. |last=Mooney |url=http://www.sfweekly.com/sanfrancisco/the-demystifying-adventures-of-the-amazing-randi/Content?oid=2173920&showFullText=true |newspaper=SF Weekly |location=San Francisco, CA |publisher=Village Voice Media |date=26 Augustus 2009 |access-date=23 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311214251/http://www.sfweekly.com/sanfrancisco/the-demystifying-adventures-of-the-amazing-randi/Content?oid=2173920 |archive-date=11 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hy het ook op die konferensie gesê: "Eendag gaan ek sterf. Dit is al wat daar is. Haai, dit is baie sleg, maar ek moet plek maak. Ek gebruik baie suurstof en so; ek dink dit is goed om suurstof te gebruik, maar ek is natuurlik 'n bietjie bevooroordeeld oor die saak."<ref name="SF-Weekly" />
Randi het sy finale chemoterapiesessie op 31 Desember 2009 ondergaan en later gesê dat sy chemoterapie-ervaring nie so onaangenaam was as wat hy gedink het dit kan wees nie.<ref name="OnAndOffChemo" /> In 'n video gepos op 12 April 2010, het Randi gesê dat daar vir hom gesê is dat hy gesond is.<ref>{{cite web |title=James Randi praat – Homeopatie Week 2010 |work=YouTube |date=12 April 2010 |url=https://www.youtube.com/watch?v=_WyzM_TsIXc |access-date=23 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112142102/https://www.youtube.com/watch?v=_WyzM_TsIXc |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In 'n bloginskrywing op 21 Maart 2010, het Randi erken dat hy gay is. Hy het gesê dat sy verklaring geïnspireer is deur die biografiese dramafilm van 2008 '' Milk''.<ref>{{webaanhaling | url =http://www.randi.org/site/index.php/swift-blog/914-how-to-say-it.html | titel = Hoe om dit te sê? | laaste = Randi | eerste = James | datum = 21 Maart 2010 | werk = Swift | uitgewer = JREF | formaat = Blog | toegangsdatum = 9 Oktober 2013| taal=Engels}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=sWDYITbLyTg |title=James Randi – 'n Skeptikus kom uit op 81 |work=Om goeie rede |publisher=JREF |first=DJ |last=Grothe |date=21 Maart 2010 |access-date=10 Junie 2016 |format=YouTube |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20140628121337/http://www.youtube.com/watch?v=sWDYITbLyTg |archive-date=28 Junie 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In die 1993 dokumentêr ''Secrets of the Psychics'' verklaar Randi, "het ek my nog nooit by enige vorm van verdowingsmiddels betrek nie; ek rook nie; ek drink nie, want dit kan maklik net die kante van my rasionaliteit, die rande van my redeneringskragte verswelg, en ek wil so bewus wees as wat ek kan. Dit beteken dat ek baie fantasieë moet opgee wat op sommige maniere vertroostend kan wees, maar ek is bereid om dit op te gee om in 'n werklike wêreld te leef, so naby as wat ek daaraan kan kom."<ref>[[#Polidoro|Secrets of the Psychics]]</ref>
In 'n video wat op 16 Oktober 2017 vrygestel is, het Randi onthul dat hy onlangs 'n klein beroerte gehad het, en dat hy onder mediese advies was om nie tydens sy herstel te reis nie, en dus nie CSICon 2017 in Las Vegas later daardie maand kon bywoon nie.<ref>{{cite web |last=Randi |first=James |title=Videoboodskap aan deelnemers aan CSICon |url=https://www.facebook.com/CSIConference/videos/1484609861615742/ |work=Facebook |publisher=CSICon – Skeptical Inquirer Conference |access-date=17 Oktober 2017 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707215436/https://www.facebook.com/CSIConference/videos/1484609861615742/ |archive-date=7 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Randi is op 20 Oktober 2020 oorlede<ref name="WaPo">{{cite news |last1=Valentine |first1=Paul W. |title=James Randi, magician and stage artist devoted to debunking the paranormal, dies at 92 |url=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/james-randi-magician-and-stage-artist-devoted-to-debunking-the-paranormal-dies-at-92/2020/10/21/b6e1da3e-13ee-11eb-bc10-40b25382f1be_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022003931/https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/james-randi-magician-and-stage-artist-devoted-to-debunking-the-paranormal-dies-at-92/2020/10/21/b6e1da3e-13ee-11eb-bc10-40b25382f1be_story.html |archive-date=22 Oktober 2020 |url-status=live |accessdate=22 Oktober 2020 |newspaper=Washington Post |date=21 Oktober 2020}}</ref> aan wat die James Randi-stigting as "ouderdomsverwante oorsake" beskryf het.<ref name="JREFDeathNotice">{{cite web |title=James Randi has died |url=https://web.randi.org/home/james-randi-has-died |department=Randi.org |publisher=JREF |accessdate=21 Oktober 2020 |archiveurl=https://archive.ph/20201021215442/https://web.randi.org/home/james-randi-has-died |archivedate=21 Oktober 2020 |date=21 Oktober 2020 |quote=Ons is baie hartseer om te sê dat James Randi gister oorlede is weens ouderdomsverwante oorsake. Hy het 'n ongelooflike lewe gehad. Ons sal hom mis. Respekteer asseblief die privaatheid van Deyvi Peña gedurende hierdie moeilike tyd. |url-status=live }}</ref> Daar is wyd berig oor sy dood en mense het verskillende huldeblyke aan hom gebring.<ref name="ABC News 2020">{{cite web |title=James Randi, dazzling magician and skeptic, dies at 92 |website=ABC News |date=22 Oktober 2020 |url=https://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/james-randi-dazzling-magician-skeptic-dies-92-73752214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023193508/https://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/james-randi-dazzling-magician-skeptic-dies-92-73752214 |archive-date=23 Oktober 2020 |url-status=live |access-date=23 Oktober 2020}}</ref><ref name="WaPo" /><ref name="HuffPost 2020">{{cite web |title=Famed Magician And Skeptic James Randi Dies |website=HuffPost |date=21 Oktober 2020 |url=https://www.huffpost.com/entry/james-randi-magician-skeptic-dead-92_n_5f90f421c5b686eaaa0e1f97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023061034/https://www.huffpost.com/entry/james-randi-magician-skeptic-dead-92_n_5f90f421c5b686eaaa0e1f97 |archive-date=23 Oktober 2020 |url-status=live |access-date=23 Oktober 2020}}</ref><ref name="AFP 2020">{{cite web |author=AFP |title=The 20th Century's Greatest Debunker Has Died, Leaving a Precious Legacy of Truth |website=ScienceAlert |date=22 Oktober 2020 |url=https://www.sciencealert.com/the-amazing-randi-has-passed-away-leaving-a-legacy-for-generations-of-skeptics |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023104652/https://www.sciencealert.com/the-amazing-randi-has-passed-away-leaving-a-legacy-for-generations-of-skeptics |archive-date=23 Oktober 2020 |url-status=live |access-date=23 Oktober 2020}}</ref><ref name="The New York Times 2020">{{cite web |title=James Randi, Magician Who Debunked Paranormal Claims, Dies at 92 |website=The New York Times |date=22 Oktober 2020 |url=https://www.nytimes.com/2020/10/21/obituaries/james-randi-dead.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023002238/https://www.nytimes.com/2020/10/21/obituaries/james-randi-dead.html |archive-date=23 Oktober 2020 |url-status=live |access-date=23 Oktober 2020}}</ref>
== Toekennings en eerbewyse ==
{| class="wikitable" border="1" style="border-collapse: collapse;"
! Jaar |!! Toekenning of eer
|-
| 1977 || Besoekende towenaar van die jaar, Akademie vir Towenaar Kunste en Wetenskappe in ''Die Towerkasteel'' in [[Hollywood]].<ref name="aboutjr">{{cite web |title=Oor James Randi |url=http://web.randi.org/about-james-randi.html |work=James Randi Education Foundation |publisher=James Randi Education Foundation |access-date=24 Augustus 2017 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824133319/http://web.randi.org/about-james-randi.html |archive-date=24 Augustus 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
| 1978 || Garden State Magician-toekenning.<ref name="aboutjr" />
|-
| 1981 || Asteroïde 3163 Randi is vernoem na James Randi, wat nog altyd 'n aktiewe amateur-waarnemer is. Sy vriend [[Carl Sagan]] het sy belangstelling aangemoedig.<ref name="TorontoStar1986" /><br />Sertifikaat van waardering by die MIT-klub van Boston.<ref name="aboutjr" /><br /> Aangewese Grand Master of Magic deur Hocus Pocus-tydskrif.<ref name="aboutjr" />
|-
| 1983 || Blackstone-beker, Internasionale platformvereniging as Uitstaande spreker (het weer gewen in 1987).<ref name="aboutjr" />
|-
| 1984 || Erelidmaatskap, Baai-gebied Chirurgiese Vereniging van Los Angeles.<ref name="aboutjr" />
|-
| 1986 || 'n $273 000 MacArthur Foundation-genootskap is aan James Randi toegeken vir sy ondersoeke na die eise van Uri Geller en "geloofgenesers" op TV<ref name="macfound">{{cite web |url=http://www.macfound.org/site/c.lkLXJ8MQKrH/b.1142693/k.79E6/Fellows_List__August_1986.htm |title=Genotelys – Augustus 1986 |work=MacArthur Foundation |publisher=John D. en Catherine T. MacArthur Foundation |access-date=17 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307004000/http://www.macfound.org/site/c.lkLXJ8MQKrH/b.1142693/k.79E6/Fellows_List__August_1986.htm |archive-date= 7 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><br /> Erelidmaatskap, Israeliese vereniging vir die bevordering van die kuns van toor.<ref name="aboutjr" />
|-
| 1987 || Spesiale genootskap, Akademie vir Towerkunste en Wetenskappe in Los Angeles.<ref name="aboutjr" /><br /> Waardesertifikaat, Ring 254 van die Internasionale Broederskap van Towenaars.<ref name="aboutjr" /> <br /> Toekenning van verdienste, Vergadering 22 van die Vereniging van Amerikaanse Towenaars.<ref name="aboutjr" />
|-
| 1988 || Nasionale Verbruikersdiens-toekenning, Nasionale Raad teen Gesondheidsbedrog.<ref name="aboutjr" /><br /> Internasionale ambassadeur vir toorkuns, Vereniging van Amerikaanse Towenaars.<ref name="aboutjr" />
|-
| 1989 || Joseph A. Burton Forum-toekenning, Amerikaanse Fisiese Vereniging.<ref>{{cite web |url=http://www.aps.org/programs/honors/awards/burton.cfm |title=Joseph A. Burton Forum-toekenning |publisher=American Physical Society |access-date=17 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706075046/https://www.aps.org/programs/honors/awards/burton.cfm |archive-date=6 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> Goue medalje, Universiteit van [[Gent]].<ref name="aboutjr" />
|-
| 1990 ||Humanistiese Toekenning vir Diens, Amerikaanse Humanistiese Vereniging.<ref name="aboutjr" /> <br /> Thomas Paine-toekenning, Baton Rouge-voorstanders van Rasionele ondersoek en wetenskaplike metodes.<ref name="aboutjr" />
|-
| 1992 || Herdenkingsmedalje met goue krans, [[Hongarye|Hongaarse]] vereniging vir die verspreiding van wetenskaplike kennis.<ref name="aboutjr" />
|-
| 1996 || Uitstaande Skeptiese Toekenning, Komitee vir Skeptiese Ondersoek (CSICOP).<ref name="aboutjr" /><ref name="First World Congress 1996">{{cite journal | title = CSICOP se Toekenningswenners | url = https://archive.org/details/sim_skeptical-inquirer_september-october-1996_20_5/page/n6 | journal = [[Skeptical Inquirer]] | date = 1996 | volume = 20 | issue = 5 | page = 7| language=Engels}}</ref>
|-
| 1997 || Lewenslange Prestasietoekenning, Internasionale Broederskap van Towenaars.<ref name="aboutjr" /><br />"Een van die 100 beste mense in die wêreld, mense wat ons lewens ryker of groter of gelukkiger maak," in Esquire-tydskrif.<ref name="aboutjr" /><br />Toekenning, Wetenskap en Ingenieursvereniging van die Nasionale Veiligheidsagentskap.<ref name="aboutjr" />
|-
| 1999 || Spesiale Toekenning vir Lewenslange Prestasies ter "Verdediging van die Rede", Comitato Italiano per il Controllo dell Affermazioni sui Paranormale.<ref name="aboutjr" />
|-
| 2000 || Toekenning vir uitgelese dosent, Nova Southeastern-universiteit.<ref name="aboutjr" />
|-
| 2002 || Presidensiële aanhaling, Internasionale Broederskap van Towenaars.<ref name="aboutjr" />
|-
| 2003 || Eerste Richard Dawkins-toekenning.<ref name="Randiofficialbio" />
|-
| 2007 || Philip J. Klass-toekenning<ref>{{cite journal | last = Randi | first = James | date = 23 Maart 2007 | title = In Afsluiting | journal = Swift | type = Nuusbrief | accessdate = 17 Januarie 2020 | url = http://www.randi.org/jr/2007-03/032307tx.html#i11 | archiveurl = https://archive.is/20070326234436/http://www.randi.org/jr/2007-03/032307tx.html%23i11#i11 | archivedate = 9 Oktober 2013 | language=Engels}}</ref>
|-
| 2008 || Lewenslange Prestasietoekenning, Onafhanklike Ondersoekgroep (Vorige ontvangers Carl Sagan en Harry Houdini.)<ref name="aboutjr" /><ref>{{cite web |url=http://www.iigwest.com/iigawards/2008/index.html |title=Die 2008 OOG-toekennings |date=21 Augustus 2010 |work=The Independent Investigations Group |publisher=Independent Investigations Group |access-date=17 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112141943/http://www.iigwest.com/iigawards/2008/index.html |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
| 2009 || "In Prys van die Rede"-toekenning, Komitee vir Skeptiese Ondersoek.<ref name="aboutjr" />
|-
| 2010 || Verkies as 'n Komitee vir Skeptiese Ondersoek-genoot.<ref>{{cite news |last=Bupp |first=Nathan |title=Sestien noemenswaardige syfers in wetenskap en skeptisisme. Verkose KSO-genote |url=http://www.csicop.org/news/press_releases/show/sixteen_notable_figures_in_science_and_skepticism_elected_csi_fellows |date=12 Januarie 2010 |publisher=Committee for Skeptical Enquiry |location=Amherst, NY |access-date=17 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024204448/https://www.csicop.org/news/press_releases/show/sixteen_notable_figures_in_science_and_skepticism_elected_csi_fellows |archive-date=24 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
| 2012 || Lewenslange Prestasiegenootskap, Akademie vir Towerunste.<ref>{{cite web |url=http://themandalamag.com/2012/04/02/the-academy-of-magical-arts-awards-results/ |title=Die Akademie vir Towerunste se toekenningsresultate |last=McMaster |first=Shawn |date=2 April 2012 |work=The Mandala |publisher=Shawn McMaster |access-date=17 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706033004/http://themandalamag.com/2012/04/02/the-academy-of-magical-arts-awards-results/ |archive-date=6 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br /> Lewenslange Prestasietoekenning, Amerikaanse Humanistiese Vereniging.<ref>{{cite news | last = Magee | first = Brian | title = Ateïste "marsjeer" na New Orleans vir die 71ste jaarlikse Amerikaanse Humanistiese Vereniging se konferensie | url = http://members.neworleanscvb.com/CustPage.aspx?pagename=special-event-invitations&ID=44 | date = 23 Mei 2012 | publisher = American Humanist Society | location = Washington, DC | accessdate = 9 Oktober 2013 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131009071203/http://members.neworleanscvb.com/CustPage.aspx?pagename=special-event-invitations&ID=44 | archivedate = 9 Oktober 2013 | language = Engels}}</ref>
|-
| 2016 || Heinz Oberhummer-toekenning, 2016<ref>{{cite web |url=https://www.tuwien.ac.at/aktuelles/news_detail/article/124447/ |title=Heinz Oberhummer Award geht an James Randi |publisher=Technische Universität Wien |date=3 November 2016 |language=Duits |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108095757/https://www.tuwien.ac.at/aktuelles/news_detail/article/124447/ |archive-date=8 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />Lewenslange Prestasietoekenning, Humanistiese vereniging van Kanada.<ref>{{webaanhaling | laaste = Randi | eerste = James | titel = 31 Mei 2016 | url = http://www.facebook.com/jamesrandi/posts/10154191706231462:0?sw_fnr_id=2435300048&fnr_t=0 | werk = Facebook : James Randi | uitgewer = Facebook | toegangsdatum = 24 Augustus 2017| taal=Engels}}</ref>
|-
| || James Randi is een van baie min lede van die "Verenigde Koninkryk se Towerkunssirkel" wat die hoogste orde ontvang het: "Lid van die Binne Towersirkel met Goue Ster" <ref>{{cite web |url=http://themagiccircle.co.uk/Member-lookup |title=Lede |work=The Magic Circle |access-date=17 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513140958/https://themagiccircle.co.uk/member-lookup |archive-date=13 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
|}
== Wêreldrekords ==
[[Lêer:Audio James Randi Long Version.ogg| thumb | Lang weergawe van Audio opgeneem op CSICon Oktober 2016]]
Die volgende is [[Guinness World Records]]:
* Randi was 'n uur en 44 minute in 'n verseëlde kis onder die water, wat [[Harry Houdini]] se rekord van een uur en 33 minute op 5 Augustus 1926 gebreek het.<ref name="Higginbotham" /><ref name="TorontoStar1986" />
* Randi was vir 55 minute in 'n ysblok omring.<ref name="Higginbotham" /><ref name="TorontoStar1986" />
== Bronnelys ==
* {{cite book |last1=Randi |first1=James |last2=Sugar |first2=Bert Randolph |title=Houdini, His Life and Art |url=https://archive.org/details/houdinihislifear0000rand |year=1976 |publisher=Grosset & Dunlap |location=New York |isbn=978-0-448-12552-7 |oclc=3017457 |ref=Randi & Sugar}}
* {{cite book |last=Randi |first=James |others=Introduction by [[Isaac Asimov]] |title=Flim-Flam!: Psychics, ESP, Unicorns, and Other Delusions |url=https://archive.org/details/flimflampsychics0000rand |year=1982 |publisher=Prometheus Books |location=Buffalo, NY |isbn=978-0-87975-198-2 |oclc=9066769 |lccn=82060953 |author-mask=2 |ref=Randi 1982a}}
* {{cite book |last=Randi |first=James |title=Test Your ESP Potential: A Complete Kit With Instructions, Scorecards, and Apparatus |url=https://archive.org/details/testyouresppoten0000rand |year=1982 |publisher=Dover Publications |location=New York |isbn=978-0-486-24269-9 |oclc=7924713 |author-mask=2 |ref=Randi 1982b}}
* {{cite book |last=Randi |first=James |title=The Truth About Uri Geller |url=https://archive.org/details/truthabouturigel0000rand |origyear=Originally published 1975 as ''The Magic of Uri Geller''; New York: Ballantine Books |year=1982 |publisher=Prometheus Books |location=New York |isbn=978-0-87975-199-9 |oclc=9164994 |author-mask=2 |ref=Randi 1982c}}
* {{cite book |last=Randi |first=James |others=Foreword by [[Carl Sagan]] |title=The Faith Healers |url=https://archive.org/details/faithhealers00rand |year=1987 |publisher=Prometheus Books |location=Buffalo, NY |isbn=978-0-87975-369-6 |oclc=16353426 |author-mask=2 |ref=Randi 1987 }}
* {{cite book |last=Randi |first=James |title=The Magic World of the Amazing Randi |url=https://archive.org/details/magicworldofamaz0000rand |year=1989 |publisher=Adams Media Corporation |location=Holbrook, MA |isbn=978-1-55850-982-5 |oclc=21303371 |author-mask=2 |ref=Randi 1989}}
* {{cite book |last=Randi |first=James |title=The Mask of Nostradamus: The Prophecies of the World's Most Famous Seer |url=https://archive.org/details/maskofnostradamu00jame |year=1990 |publisher=Charles Scribner's Sons |location= |isbn=978-0-684-19056-3 |oclc=824193656 |author-mask=2 |ref=Randi 1990}}
* {{cite book |last=Randi |first=James |title=James Randi: Psychic Investigator |year=1991 |publisher=Macmillan Publishers |location=London |isbn=978-1-85283-144-8 |oclc=26359284 |author-mask=2 |ref=Randi 1991}}
* {{cite book |last=Randi |first=James |title=Conjuring: Being a Definitive History of the Venerable Arts of Sorcery, Prestidigitation, Wizardry, Deception, & Chicanery and of the Mountebanks & Scoundrels Who have Perpetrated these Subterfuges on a Bewildered Public, in short, MAGIC! |edition=1st |year=1992 |publisher=St. Martin's Press |location=New York |isbn=978-0-312-09771-4 |oclc=640909937 |author-mask=2 |ref=Randi 1992}}
* {{cite book |last=Randi |first=James |others=Introduction by [[Arthur C. Clarke]] |title=An Encyclopedia of Claims, Frauds, and Hoaxes of the Occult and Supernatural |url=https://archive.org/details/encyclopediaofcl00unse |edition=1st |year=1995 |publisher=St. Martin's Press |location=New York |isbn=978-0-312-15119-5 |oclc=35978760 |author-mask=2 |ref=Randi 1995}} ([http://web.randi.org/encyclopedia-of-claims.html Aanlyn weergawe])
* ''A Magician in the Laboratory'' (Forthcoming)<ref name="randi1">{{cite web |url=http://www.randi.org/documents/randiresume.pdf |title=JAMES RANDI – Bio Information |publisher=JREF |access-date=20 Desember 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20101226145652/http://www.randi.org/documents/randiresume.pdf |archive-date=26 Desember 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
* ''Wrong!'' (komende)<ref name="randi1" />
== Televisie en film ==
[[Lêer:Publicity material for the tv series "James Randi, Psychic Investigator".jpg|duimnael|regs|350px|Publisiteitsmateriaal vir ITV-reeks ''"James Randi: Psychic Investigator"'' vervaardig deur Open Media in 1991]]
[[Lêer:James Randi and guests appearing on ITV series "James Randi, Psychic Investigator".jpg|duimnael|regs|350px|Met gaste op ITV-reeks ''"James Randi: Psychic Investigator"'' vervaardig deur Open Media in 1991]]
=== Die akteur ===
* ''Good to See You Again, Alice Cooper'' (1974) as die Tandarts / Laksman
* ''Ragtime'' (1981) (stuntkoördineerder: Houdini)
* ''Penn & Teller se Invisible Thread'' (1987) (op TV)
* ''Penn & Teller Get Killed'' (1989) as die 3de Touhouer
* ''Beyond Desire'' (1994) as die Lykskouer
=== Homself ===
* ''Wonderama'' (1959–1967) (TV) as ''The Amazing Randi''
* ''I've Got a Secret'' (1965) (TV) as ''The Amazing Randi''
* ''Happy Days (TV-reeks)'' – "The Magic Show" (1978) as ''The Amazing Randi''<ref>{{cite web |title=The Magic Show |url=http://www.tvguide.com/tvshows/happy-days-1978/episode-13-season-6/magic/100197 |access-date=9 Oktober 2013 |publisher=ABC |date=5 Desember 1978 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004213631/http://www.tvguide.com/tvshows/happy-days-1978/episode-13-season-6/magic/100197 |archive-date=4 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
* ''Zembla (TV-reeks)'', 'De trucs van Char' (Maart 2008)<ref>{{cite web |url=http://zembla.vara.nl/Voorpagina.1975.0.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=5316&tx_ttnews%5BbackPid%5D=1974&cHash=0e36f258ac |title=''De trucs van Char, het medium – 23 maart 2008'' |access-date=1 Januarie 2009 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129165617/http://zembla.vara.nl/Voorpagina.1975.0.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=5316&tx_ttnews%5BbackPid%5D=1974&cHash=0e36f258ac |archive-date=29 Januarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
* ''ZDF German TV'' (2007)
* ''Wild Wild Web'' (1999)
* ''West 57th (TV-reeks)'' (1980's)
* ''Welt der Wunder – Kraft der Gedanken'' (Januarie 2008)
* ''Today (VSA TV-program)'' (veelvuldige verskynings)
* ''The Don Lane Show'' (Australië)
* ''That's My Line'' (1981) (met James Hydrick)
* ''The View (VSA TV-reeks)'' (ABC) veelvuldige verskynings 1997–nou)
* ''The Tonight Show Starring Johnny Carson'' (32 verskynings tussen 1973 en 1993 plus herhalings)
* ''The Secret Cabaret'' (vervaardig deur Open Media vir ''Channel 4'' in the [[Verenigde Koninkryk]])
* ''The Power of Belief'' (6 Oktober 1998) (ABC-nuus)
* ''People are Talking'' (1980's)
* ''The Patterson Show'' (1970's)
* ''Superpowers?'' ('n Equinox (TV-reeks) dokumenter vervaardig deur Open Media vir ''Channel 4'' in 1990)<ref>{{webaanhaling | title=Superpowers? (2001) | werk=Turner Classic Movies | datum=19 April 2015 | taal=Engels| url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/475347/Superpowers-/ | argiefurl=https://web.archive.org/web/20150419195639/http://www.tcm.com/tcmdb/title/475347/Superpowers-/ | argiefdatum=19 April 2015| toegangsdatum=23 Januarie 2020}} en {{cite web |title=Kyk na Equinox Seisoen 1990 Episode 14 S1990E14 Superpowers? |work=OVGuide |date=15 April 2015 |url=http://www.ovguide.com/tv_episode/equinox-season-1990-episode-14-superpowers-4384747 |access-date=23 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20160126151944/http://www.ovguide.com/tv_episode/equinox-season-1990-episode-14-superpowers-4384747 |archive-date=26 Januarie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
* ''After Dark (TV-reeks)'' (3 September1988, 9 September 1989)
* ''Weird Thoughts'', ''Open Media'' bespreking aangebied deur Tony Wilson vir BBC TV, met Mary Beard en ander, 1994<ref>{{cite web |title=Weird Thoughts [1994] @ EOFFTV |work=eofftv.com |date=19 Februarie 2005 |url=http://eofftv.com/w/wei/weird_thoughts_main.htm |access-date=23 Januarie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111082202/http://www.eofftv.com/w/wei/weird_thoughts_main.htm |archive-date=11 Januarie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
* ''The Art of Magic'' (1998) (TV)
* ''The Ultimate Psychic Challenge'' (''Discovery''-kanaal) (2003)
* ''Spotlight on James Randi'' (2002) (TV)
* ''Secrets of the Super Psychics'' (Die Leerkanaal), vervaardig deur Open Media, 1997/8
* ''Scams, Schemes, and Scoundrels'' (A&E Spesiaal) (30 Maart 1997)
* ''RAI TV'' Italië (1991)
* ''Politically Incorrect'' met Bill Maher
* ''Penn & Teller: Bullshit!'' veelvuldige verskynings
** "End of the World" (2003) TV-episode
** "ESP" (2003) TV-episode
** "Signs from Heaven" (2005) TV-episode
* ''The Oprah Winfrey Show'' 2 episode
* ''Lawrence Leung's Unbelievable'' (Australië) TV-episode
* ''Nova (Amerikaanse TV-reeks)'': "Secrets of the Psychics" (1993)
* ''Mitä ihmettä?'' (Finland) (2003) TV-reeks
* ''Midday (Australiese TV-program)'' (Australië) (1990's)
* ''Magic or Miracle?'' (1983) (TV)
* ''Magic'' (2004) TV-reeks
* ''Larry King Live'' ([[CNN]]) (5 Junie 2001, 3 September 2001, 26 Januarie 2007, en nog meer)
* ''James Randi: Psychic Investigator'' (1991) (vervaardig deur Open Media vir ITV (TV-netwerk))
* ''James Randi Budapesten'' – Hongaarse dokumentêr
* ''Inside Edition'' – (1991, 2006, and 2007) TV
* ''Horizon (BBC TV-reeks)'' – [http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2002/homeopathy.shtml "Homeopathy: The Test"] (2002) BBC/UK TV-episode
* ''Dead Men Talking'' (Die biografiekanaal) (2007)
* ''Fornemmelse for snyd'' (2003) TV-reeks in Denemarke
* ''Extraordinary People (2003 TV-reeks)'' – "The Million Dollar Mind Reader" (September 2008).<ref>{{cite web |title=The Million Dollar Mind Reader |url=http://www.channel5.com/shows/extraordinary-people/episodes/extraordinary-people-the-million-dollar-mind-reader |access-date=15 Junie 2009 |work=Extraordinary People (2003 TV series), Channel 5 |date=23 November 2011 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20120104022835/http://www.channel5.com/shows/extraordinary-people/episodes/extraordinary-people-the-million-dollar-mind-reader |archive-date=4 Januarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
* ''Exploring Psychic Powers … Live'' (7 Junie 1989; aangebied deur Bill Bixby)
* ''CBS This Morning'' (1990s)
* ''Anderson Cooper 360°'', [[CNN]] (19 Januarie 2007 en 30 Januarie 2007)<ref>{{cite interview|last=Randi |first=James |interviewer=Anderson Cooper |title=Psychic Powers Debunked in Shawn Hornbeck Case? |url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0701/19/acd.01.html |work=Anderson Cooper 360° |publisher=CNN |date=19 Januarie 2007 |accessdate=30 Junie 2012 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120514203713/http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0701/19/acd.01.html |archivedate=14 Mei 2012| language=Engels}}</ref><ref>{{cite interview |last1=Rossi |first1=Linda |last2=Randi |first2=James |interviewer=Anderson Cooper |title=Psychic Reality Check |url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0701/30/acd.01.html |work=Anderson Cooper 360° |publisher=CNN |date=30 Januarie 2007 |accessdate=30 Junie 2012 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120514185756/http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0701/30/acd.01.html |archivedate=14 Mei 2012 |language=Engels}}</ref>
* ''A Question of Miracles'' (HBO) (1999)
* ''20/20 (VSA TV-reeks)'' (ABC) (11 Mei 2007)<ref>{{cite news |title=Selling Salvation? |first1=Jim |last1=Avila |first2=Glenn |last2=Ruppel |first3=Donna |last3=Hunter |url=http://abcnews.go.com/2020/story?id=3164858&page=1 |work=20/20 |publisher=ABC |date=11 Mei 2007 |access-date=24 Augustus 2013 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20130627192408/http://abcnews.go.com/2020/Story?id=3164858 |archive-date=27 Junie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
* ''An Honest Liar'' (2014, uitgesaai as ''Exposed: Magicians, Psychics and Frauds'' op ''BBC Storyville'')
== Ander media ==
* Een van Martin Gardner se artikels oor Dr. Irving Joshua Matrix het opgemerk dat een van die dokters se bedrogspelle, 'n skool wat sogenaamde "heldersiendheid" onderrig, blootgestel is danksy Randi wat onder 'n vals naam by die skool ingeskryf het. 'n Ander artikel eindig met die vermelding van Randi wat twee ondersoekende verslaggewers help om 'n ander bedrogspul, wat 'n sogenaamde selfstandige— (maar eintlik afstandbeheerde) robot behels, bloot te lê.
* In 2007 lewer Randi 'n toespraak op 'n [[TED]]-konferensie waarin hy psigiese bedrog, homeopatie en sy stigting se paranormale uitdaging van een miljoen dollar bespreek het.<ref name="takedown" />
* Randi kan gehoor word in 'n inleiding oor Tommy Finke se liedjie "Poet der Affen / Poet of the Apes" wat in 2010 op die album met dieselfde naam vrygestel is. Die boodskap is deur Randi opgeneem en aan Finke gestuur deur e-pos.<ref name="YouTube 2010">{{cite web |title=Poet der Affen / Poet of the Apes |work=YouTube |first=Tommy |last=Fincke |date=27 Januarie 2010 |url=https://www.youtube.com/watch?v=62C-ItkcszE |access-date=23 Januarie 2020 |language=Hollands |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112142012/https://www.youtube.com/watch?v=62C-ItkcszE |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Verdere leeswerk ==
{{Refbegin}}
* {{cite book |last=Alcock |first=James |editor-last=Kurtz |editor-first=Paul |year=2001 |title=Skeptical Odysseys: Personal Accounts by the World's Leading Paranormal Inquirers |url=https://archive.org/details/skepticalodyssey0000unse |chapter=Science vs. Pseudoscience, Nonscience, and Nonsense |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=978-1-57392-884-7 |oclc=45821233 |ref=Alcock}}
* {{cite book |last=Asimov |first=Isaac |authorlink=Isaac Asimov |title=I. Asimov: A Memoir |chapter-url=https://archive.org/details/iasimovmemoir00asim_0 |chapter-url-access=registration |edition=1st |year=1994 |publisher=Doubleday]|location=New York |isbn=978-0-553-56997-1 |oclc=32012202 |lccn=93008644 |chapter=Trap Door Spiders |ref=Asimov}}
* {{cite book |last=Burt |first=Daniel S. |title=The Biography Book: A Reader's Guide to Nonfiction, Fictional, and Film Biographies of More Than 500 of the Most Fascinating Individuals of All Time |url=https://archive.org/details/biographybookrea0000burt |year=2001 |publisher=Oryx Press |location=Westport, CT |isbn=978-1-57356-256-0 |oclc=44502070 |ref=Burt}}
* {{cite book |last=Carroll |first=Robert Todd |title=The Skeptic's Dictionary: A Collection of Strange Beliefs, Amusing Deceptions, and Dangerous Delusions |url=https://archive.org/details/skepticsdictiona0000robe |year=2003 |publisher=John Wiley & Sons |location=Hoboken, NJ |isbn=978-0-471-27242-7 |oclc=52086432 |ref=Carroll}}
* {{cite book |editor-last=Colombo |editor-first=John Robert |title=The Midnight Hour: Canadian Accounts of Eerie Experiences |year=2004 |publisher=Dundurn Press|isbn=978-1-55002-496-8 |oclc=53847365 |ref=Colombo |url=https://archive.org/details/midnighthourcana0000unse }}
* {{cite book |last=Gardner |first=Martin |title=Did Adam and Eve have Navels: Discourses on Reflexology, Numerology, Urine Therapy, and Other Dubious Subjects |year=2000 |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |isbn=978-0-393-04963-3 |oclc=44076017 |ref=Gardner |url=https://archive.org/details/didadamevehavena00gard }}
* {{cite book |last=Lamont |first=Peter |title=The First Psychic: The Peculiar Mystery of a Notorious Victorian Wizard |year=2005 |publisher=Little, Brown and Company |location=London |isbn=978-0-316-72834-8 |oclc=62176762 |page=302 |ref=Lamont}}
* {{cite book |editor-last=Moritz |editor-first=Charles |title=Current Biography Yearbook, 1987 |volume=48 |year=1987 |publisher=H. W. Wilson Company |location=New York |oclc=17332312 |ref=Moritz}}
* {{cite book |last1=Moseley |first1=James W. |last2=Pflock |first2=Karl T. |title=Shockingly Close to the Truth! Confessions of a Grave-Robbing Ufologist |url=https://archive.org/details/shockinglycloset0000mose |year=2002 |publisher=Prometheus Books |location=New York |isbn=978-1-57392-991-2 |oclc=48942361 |ref=Moseley & Pflock}}
* {{cite book |last=Polidoro |first=Massimo |title=Secrets of the Psychics: Investigating Paranormal Claims |year=2003 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=978-1-59102-086-8 |oclc=52312569 |ref=Polidoro |url=https://archive.org/details/secretsofpsychic0000poli }}
* {{cite book |last=Randi |first=James |editor1-first=Yervant |editor1-last=Terzian |editor2-first=Elizabeth |editor2-last=Bilson |title=Carl Sagan's Universe |year=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge; New York |isbn=978-0-521-57286-6 |oclc=36130681 |lccn=96040511 |chapter=Science and Pseudoscience |ref=Randi 1997 |url=https://archive.org/details/isbn_9780521576031 }}
* {{cite book |last=Rodrigues |first=Luís F. |title=Open Questions: Diverse Thinkers Discuss God, Religion, and Faith |url=https://archive.org/details/openquestionsdiv0000rodr |year=2010 |publisher=Greenwood Publishing Group – Praeger |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-0-313-38644-2 |oclc=548555665 |lccn=2010011195 |ref=Rodrigues}}
{{Refend}}
== Eksterne skakels ==
'''Lysings'''
* [http://skepdic.com/randi.html James Randi in] die Skeptici se Woordeboek
* {{IMDb name|709791| James Randi}}
* [https://worldcat.org/identities/lccn-n80-62980/ James Randi in] die "Worldcat Identities"-databasis
'''Media'''
* [http://www.linkingpage.com/magicnewsfeed/2009/5/12/mnw-110-james-randi.html James Randi-onderhoud] (Mei 2009) uit die podsending van MagicNewswire.com waarin Randi sy loopbaan bespreek in towerkuns, sy vete met Uri Geller en meer.
* [http://bsalert.com/news/2145/BSAlert_Show_5_-_James_Randi_on_Paranormalism_and_Phenomenon.html James Randi-onderhoud] (November 2007) van die BSAlert.com-radioprogram waar Randi die NBC se ''Phenomenon'' TV-program bespreek, die huidige status van Uri Geller en sy gedagtes oor die vraag of die samelewing min of meer bygelowig word.
* {{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2002/homeopathyrandi.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20021201112420/http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2002/homeopathyrandi.shtml |archive-date=1 Desember 2002 |url-status=live |title=Homeopatie: Die Toets - webgeselsie met James Randi |publisher=BBC |date=26 November 2002}}
* [http://www.skeptictank.org/hs/paranorm.htm "20 belangrike aspekte van Leuenaars, Bedrieërs en Swendelaars" deur James Randi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304061557/http://www.skeptictank.org/hs/paranorm.htm |date= 4 Maart 2016 }}
{{Gesagsrekords}}
{{Voorbladster}}
{{DEFAULTSORT:Randi, James}}
[[Kategorie:Amerikaanse aktiviste]]
[[Kategorie:Amerikaanse kunstenaars]]
[[Kategorie:Amerikaanse polemici]]
[[Kategorie:Kanadese kunstenaars]]
[[Kategorie:Ateïste]]
[[Kategorie:Kulkunstenaars]]
[[Kategorie:Geboortes in 1928]]
[[Kategorie:Sterftes in 2020]]
ni99camknix11ffwjrdod66liu27ibw
Denis Sjmihal
0
295376
3373253
3372632
2026-11-16T19:03:46Z
BurgertB
2401
Taal, rooi skakels
3373253
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Ampsbekleër
| naam = Denis Sjmihal
| beeld = Foreign Secretary David Lammy visits Ukraine (54308721969) (cropped).jpg
| beeldonderskrif = Sjmihal in 2023
| geboortenaam = Denis Anatolijowitsj Sjmihal
| geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag -->
| geboortejaar = 1975
| geboortemaand = 10
| geboortedag = 15
| geboorteplek = [[Lwif]], [[Sowjetunie]]
| sterfdatum =
| sterfplek =
| party = Onafhanklik
| nasionaliteit =
| orde = 18de Eerste minister van [[Oekraïne]]
| termynaanvang = 4 Maart 2020
| termyneinde = 17 Julie 2025
| president = [[Wolodimir Zelenski]]
| voorganger = Oleksi Hontsjaroek
| opvolger = Joelia Swiridenko
| orde2 = Minister van streeksontwikkeling, konstruksie en behuising
| termynaanvang2 = 4 Februarie 2020
| termyneinde2 = 4 Maart 2020<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ua/ukr/news/shmygal-predstavil-sostav-svoego-kabmina-1583329136.html |title=Новий Кабмін Шмигаля – став відомим склад уряду - Кабінет Міністрів України - Верховна Рада | РБК-Україна |publisher=Rbc.ua |access-date=2023-12-16}}</ref>
| president2 = Wolodimir Zelenski
| eersteminister2 = Oleksi Hontsjaroek
| voorganger2 = Aljona Babak
| opvolger2 = Oleksi Tsjernisjof
| orde3 = Goewerneur van die [[Iwano-Frankifsk-oblast]]
| termynaanvang3 = 1 Augustus 2019
| termyneinde3 = 5 Februarie 2020<ref>{{cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/382020-32253|title=Decree of the President of Ukraine № 38/2020|work=Kantoor van die President van Oekraïne|access-date=16 Desember 2023|language=uk}}</ref>
| voorganger3 = Oleg Hontsjarek
| opvolger3 = Witali Fedorif (waarnemend)<ref>{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/news/2020/02/10/7240052/ Zelensky has appointed a new head of the Ivano-Frankivsk Regional State Administration], Ukrayinska Pravda (10 Februarie 2020)</ref>
| ouers =
| eggenoot = Katerina Sjmihal
| kinders = 2
| alma_mater = Lwif-politegnikum
| religie =
| handtekening =
}}
'''Denis Anatolijowitsj Sjmihal''' ([[Oekraïens]]: Денис Анатолійович Шмигаль; gebore 15 Oktober 1975)<ref name=smgl1>{{cite web|url=http://www.if.gov.ua:80/page/24725|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030215944/http://www.if.gov.ua:80/page/24725|archive-date=2019-10-30|title=Голова обласної державної адміністрації|work=www.if.gov.ua (30 October 2019 archived page via [[Wayback Machine]])|access-date=16 Desember 2023|language=uk}}</ref> is 'n Oekraïense sakeman en politikus wat van 4 Maart 2020 tot 17 Julie 2025 as die eerste minister van [[Oekraïne]] gedien het.<ref name=smgl2>{{cite web|url=http://dovidka.com.ua/user/?code=528175|title=Шмигаль Денис Анатолійович|work=dovidka.com.ua|access-date=January 17, 2020|language=uk}}</ref> Voor sy aanstelling as eerste minister, was hy goewerneur van die [[Iwano-Frankifsk-oblast]] en 'n waarnemende viseminister in die Hontsjaroek-regering.<ref name="radaappointshmyh">{{Cite web |title=Денис Шмигаль – новий прем'єр України |url=https://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/ |access-date=2020-03-08 |website=Ukrayinska Pravda |language=uk}}</ref>
Sedert sy aanwysing as eerste minister was Sjmihal in beheer van die regering se hantering van die [[Covid-19-pandemie]] in Oekraïne en die voer van die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|oorlog teen Rusland]].<ref>{{cite web|url=https://www.ukrinform.de/rubric-polytics/2889803-denys-schmygal-zum-neuen-premierminister-ernannt.html|title=Denys Schmygal zum neuen Premierminister ernannt|website=www.ukrinform.de|language=de|access-date=2020-03-05}}</ref>
==Biografie==
Sjmihal is in 1975 in [[Lwif]] in die weste van [[Oekraïne]] gebore toe die land nog deel van die [[Sowjetunie]] was. Hy het in 1997 'n graad in [[ekonomie]] aan die Politegniese Nasionale Universiteit Lwif verwerf voordat hy in 2003 'n doktorsgraad in ekonomie van die universiteit ontvang het.<ref>{{cite web|url=https://www.slovoidilo.ua/persony/shmyhal-denys-anatoliiovych|title=Шмигаль Денис Анатолійович|work=slovoidilo.ua|access-date=17 Januarie 2020|language=uk}}</ref>
Hy het tussen 1997 en 2005 as rekenmeester vir verskeie maatskappye gewerk. Sjmihal was tussen September 2005 en Junie 2006 adjunkhoofdirekteur van 'n maatskappy genaamd LA DIS. Van Junie 2006 tot Augustus 2008 was hy direkteur van die beleggingsmaatskappy Comfort-Invest. Hy was daarna, tussen September 2008 en September 2009, hoofdirekteur van 'n maatskappy genaamd Rosan-Invest LLC.
Van 2009 tot Desember 2013 het hy senior ampte in die [[Lwif-oblast]] beklee. Hy was in die parlementêre verkiesing van 2014 'n onsuksesvolle onafhanklike kandidaat vir die Oekraïense parlement.<ref name="politician23256">[https://www.chesno.org/politician/23256/ Small biography on Denys Shmyhal], Civil movement "Chesno" {{in lang|uk}}</ref> Hy was die jaar daarna 'n onsuksesvolle kandidaat vir die Lwif-oblast-raad.<ref name="politician23256"/>
Sjmihal is op 1 Augustus 2019 as goewerneur van die [[Iwano-Frankifsk-oblast]] aangewys.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/5742019-28909|title=Decree of the President of Ukraine № 574/2019|work=Office of the President of Ukraine|access-date=January 17, 2020|language=uk}}</ref> Hy is op 4 Februarie 2020 as minister van streeksontwikkeling aangestel.<ref>[https://www.unian.info/m/politics/10858727-ukraine-s-parliament-appoints-shmyhal-as-deputy-prime-minister-minister-of-community-development.html Ukraine's parliament appoints Shmyhal as Deputy Prime Minister, Minister of Community Development], UNIAN (4 February 2020)</ref> Sjmihal is presies 'n maand later deur president [[Wolodimir Zelenski]] as eerste minister van Oekraïne aangewys.<ref>{{cite news|url=https://www.ft.com/content/17dd0122-5d8a-11ea-8033-fa40a0d65a98|title=Zelensky shakes up Ukraine government and proposes new prime minister|newspaper=[[Financial Times]]|access-date=2020-03-04}}{{subscription required|s}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Eksterne skakels ==
{{vertaalvanaf
| taalafk = en
| il = Denys Shmyhal
}}
{{Commons-kategorie inlyn|Denys Shmyhal}}
{{Huidige regeringshoofde}}
{{Normdata}}
{{DEFAULTSORT:Sjmihal, Denis}}
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Geboortes in 1975]]
[[Kategorie:Oekraïense politici]]
g0urry874euenhjy6tp735l03eclt94
3373357
3373253
2026-11-17T06:12:11Z
Aliwal2012
39067
3373357
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Ampsbekleër
| naam = Denis Sjmihal
| beeld = Foreign Secretary David Lammy visits Ukraine (54308721969) (cropped).jpg
| beeldonderskrif = Sjmihal in 2023
| geboortenaam = Denis Anatolijowitsj Sjmihal
| geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag -->
| geboortejaar = 1975
| geboortemaand = 10
| geboortedag = 15
| geboorteplek = [[Lwif]], [[Sowjetunie]]
| sterfdatum =
| sterfplek =
| party = Onafhanklik
| nasionaliteit =
| orde = 18de Eerste minister van [[Oekraïne]]
| termynaanvang = 4 Maart 2020
| termyneinde = 17 Julie 2025
| president = [[Wolodimir Zelenski]]
| voorganger = Oleksi Hontsjaroek
| opvolger = [[Joelia Swiridenko]]
| orde2 = Minister van streeksontwikkeling, konstruksie en behuising
| termynaanvang2 = 4 Februarie 2020
| termyneinde2 = 4 Maart 2020<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ua/ukr/news/shmygal-predstavil-sostav-svoego-kabmina-1583329136.html |title=Новий Кабмін Шмигаля – став відомим склад уряду - Кабінет Міністрів України - Верховна Рада | РБК-Україна |publisher=Rbc.ua |access-date=2023-12-16}}</ref>
| president2 = Wolodimir Zelenski
| eersteminister2 = Oleksi Hontsjaroek
| voorganger2 = Aljona Babak
| opvolger2 = Oleksi Tsjernisjof
| orde3 = Goewerneur van die [[Iwano-Frankifsk-oblast]]
| termynaanvang3 = 1 Augustus 2019
| termyneinde3 = 5 Februarie 2020<ref>{{cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/382020-32253|title=Decree of the President of Ukraine № 38/2020|work=Kantoor van die President van Oekraïne|access-date=16 Desember 2023|language=uk}}</ref>
| voorganger3 = Oleg Hontsjarek
| opvolger3 = Witali Fedorif (waarnemend)<ref>{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/news/2020/02/10/7240052/ Zelensky has appointed a new head of the Ivano-Frankivsk Regional State Administration], Ukrayinska Pravda (10 Februarie 2020)</ref>
| ouers =
| eggenoot = Katerina Sjmihal
| kinders = 2
| alma_mater = Lwif-politegnikum
| religie =
| handtekening =
}}
'''Denis Anatolijowitsj Sjmihal''' ([[Oekraïens]]: Денис Анатолійович Шмигаль; gebore 15 Oktober 1975)<ref name=smgl1>{{cite web|url=http://www.if.gov.ua:80/page/24725|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030215944/http://www.if.gov.ua:80/page/24725|archive-date=2019-10-30|title=Голова обласної державної адміністрації|work=www.if.gov.ua (30 October 2019 archived page via [[Wayback Machine]])|access-date=16 Desember 2023|language=uk}}</ref> is 'n Oekraïense sakeman en politikus wat van 4 Maart 2020 tot 17 Julie 2025 as die eerste minister van [[Oekraïne]] gedien het.<ref name=smgl2>{{cite web|url=http://dovidka.com.ua/user/?code=528175|title=Шмигаль Денис Анатолійович|work=dovidka.com.ua|access-date=January 17, 2020|language=uk}}</ref> Voor sy aanstelling as eerste minister, was hy goewerneur van die [[Iwano-Frankifsk-oblast]] en 'n waarnemende viseminister in die Hontsjaroek-regering.<ref name="radaappointshmyh">{{Cite web |title=Денис Шмигаль – новий прем'єр України |url=https://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/ |access-date=2020-03-08 |website=Ukrayinska Pravda |language=uk}}</ref>
Sedert sy aanwysing as eerste minister was Sjmihal in beheer van die regering se hantering van die [[Covid-19-pandemie]] in Oekraïne en die voer van die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|oorlog teen Rusland]].<ref>{{cite web|url=https://www.ukrinform.de/rubric-polytics/2889803-denys-schmygal-zum-neuen-premierminister-ernannt.html|title=Denys Schmygal zum neuen Premierminister ernannt|website=www.ukrinform.de|language=de|access-date=2020-03-05}}</ref>
==Biografie==
Sjmihal is in 1975 in [[Lwif]] in die weste van [[Oekraïne]] gebore toe die land nog deel van die [[Sowjetunie]] was. Hy het in 1997 'n graad in [[ekonomie]] aan die Politegniese Nasionale Universiteit Lwif verwerf voordat hy in 2003 'n doktorsgraad in ekonomie van die universiteit ontvang het.<ref>{{cite web|url=https://www.slovoidilo.ua/persony/shmyhal-denys-anatoliiovych|title=Шмигаль Денис Анатолійович|work=slovoidilo.ua|access-date=17 Januarie 2020|language=uk}}</ref>
Hy het tussen 1997 en 2005 as rekenmeester vir verskeie maatskappye gewerk. Sjmihal was tussen September 2005 en Junie 2006 adjunkhoofdirekteur van 'n maatskappy genaamd LA DIS. Van Junie 2006 tot Augustus 2008 was hy direkteur van die beleggingsmaatskappy Comfort-Invest. Hy was daarna, tussen September 2008 en September 2009, hoofdirekteur van 'n maatskappy genaamd Rosan-Invest LLC.
Van 2009 tot Desember 2013 het hy senior ampte in die [[Lwif-oblast]] beklee. Hy was in die parlementêre verkiesing van 2014 'n onsuksesvolle onafhanklike kandidaat vir die Oekraïense parlement.<ref name="politician23256">[https://www.chesno.org/politician/23256/ Small biography on Denys Shmyhal], Civil movement "Chesno" {{in lang|uk}}</ref> Hy was die jaar daarna 'n onsuksesvolle kandidaat vir die Lwif-oblast-raad.<ref name="politician23256"/>
Sjmihal is op 1 Augustus 2019 as goewerneur van die [[Iwano-Frankifsk-oblast]] aangewys.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/5742019-28909|title=Decree of the President of Ukraine № 574/2019|work=Office of the President of Ukraine|access-date=January 17, 2020|language=uk}}</ref> Hy is op 4 Februarie 2020 as minister van streeksontwikkeling aangestel.<ref>[https://www.unian.info/m/politics/10858727-ukraine-s-parliament-appoints-shmyhal-as-deputy-prime-minister-minister-of-community-development.html Ukraine's parliament appoints Shmyhal as Deputy Prime Minister, Minister of Community Development], UNIAN (4 February 2020)</ref> Sjmihal is presies 'n maand later deur president [[Wolodimir Zelenski]] as eerste minister van Oekraïne aangewys.<ref>{{cite news|url=https://www.ft.com/content/17dd0122-5d8a-11ea-8033-fa40a0d65a98|title=Zelensky shakes up Ukraine government and proposes new prime minister|newspaper=[[Financial Times]]|access-date=2020-03-04}}{{subscription required|s}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Eksterne skakels ==
{{vertaalvanaf
| taalafk = en
| il = Denys Shmyhal
}}
{{Commons-kategorie inlyn|Denys Shmyhal}}
{{Huidige regeringshoofde}}
{{Normdata}}
{{DEFAULTSORT:Sjmihal, Denis}}
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Geboortes in 1975]]
[[Kategorie:Oekraïense politici]]
0li4sc60it598adfghbwca4lap8c42k
Dikkopeierbos
0
299338
3373179
3129617
2026-11-16T13:13:39Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373179
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus = LC
| statusstelsel = iucn3.1
| naam = Dikkopeierbos
| beeld =
| beeld2 =
| takson = Leucadendron rubrum
| outeur = [[Nicolaas Laurens Burman|Burm.f.]], (1768)
| sinonieme = * ''Gissonia collina'' <small>Knight</small>
* ''Leucadendron plumosum'' <small>[[Robert Brown (botanis)|R.Br.]]</small>
* ''Protea obliqua'' <small>[[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]</small>
* ''Protea parviflora'' <small>[[Carolus Linnaeus|L.]]</small>
* ''Protea plumosa'' <small>Aiton</small><ref>{{Verwys web |titel=argiefkopie |url=http://plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:704923-1 |argief-url=https://web.archive.org/web/20211103060245/http://plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:704923-1 |argiefdatum= 3 November 2021 |besoekdatum= 3 November 2021 |url-status=dead}}</ref>
}}
Die '''dikkopeierbos''' (''Leucadendron rubrum'') is 'n [[Blom|blomdraende]] [[struik]] wat tot die [[genus]] ''[[Leucadendron]]'' behoort en deel van die [[fynbos]]-[[bioom]] vorm. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Wes-Kaap]], waar dit voorkom in die Bokkeveld, [[Gifberg]], [[Sederberg]] tot by die [[Hottentots-Hollandberge]] en [[Riviersonderendberge]], Touwsberg, Rooiberg, [[Kammanassieberge]], [[Piketberg]], [[Tafelberg]] en die [[Kaapse Vlakte]]. Die struik word 2.5 m hoog en blom van Augustus tot September.
Vuur vernietig die plant maar die sade oorleef. Die sade word geberg in 'n tol op die vroulike plant en word vrygelaat waar dit deur die wind versprei word. Die saadjie het 'n [[valskerm]]<nowiki/>meganisme wat dit deur die lug laat sweef en roteer. Die plant is eenslagtig en daar is manlike- en vroulike plante wat voortplant deur windbestuiwing. Die plant groei hoofsaaklik in graniet of sandsteen op hoogtes van 250-1500 m.
In Engels staan dit as die ''Spinning Top'' bekend.
== Galery ==
<gallery>
Leucadendron rubrum m Nicola van Berkel 2.jpg
Leucadendron rubrum m Nicola van Berkel 4.jpg
Leucadendron rubrum m Nicola van Berkel 5.jpg
Leucadendron rubrum.jpg
Leucadendron rubrum 1DS-II 2-3767.jpg
Leucadendron rubrum 1DS-II 2-3765.jpg
</gallery>
== Verwysings ==
{{verwysings}}
== Bronnelys ==
* [http://pza.sanbi.org/leucadendron-rubrum PlantzAfrica]
* [http://biodiversityexplorer.info/plants/proteaceae/leucadendron_rubrum.htm Biodiversityexplorer]
* [http://redlist.sanbi.org/species.php?species=794-115 REDLIST Sanbi]
* [https://www.proteaatlas.org.za/conebu4.htm Protea Atlas]
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:704923-1 Plants of the World Online]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Leucadendron]]
[[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]]
[[Kategorie:Plante wat in 1768 beskryf is]]
3p7u9yvpfd38zzq0ed27ta9rs1k5uor
Leon van Wyk
0
305421
3373141
2710152
2026-11-16T12:16:09Z
Aliwal2012
39067
3373141
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Ampsbekleër
| naam = Leon van Wyk
| beeld =
| beeldonderskrif =
| geboortenaam = Leon David van Wyk
| geboortejaar = 1956
| geboortemaand = 1
| geboortedag = 26
| geboorteplek =
| sterfdatum =
| sterfplek =
| party = [[Demokratiese Alliansie]]
| nasionaliteit = Suid-Afrikaner
| orde = Lid van die [[Wes-Kaapse Provinsiale Parlement]]
| termynaanvang = 10 Mei 2024
| termyneinde =
| vise =
| voorganger =
| opvolger =
| orde2 = Burgemeester van die [[George Plaaslike Munisipaliteit]]
| termynaanvang2 = 22 Mei 2020
| termyneinde2 = Mei 2024
| vise2 = Charlotte Clarke
| voorganger2 = Melvin Naik
| opvolger2 =
| eggenoot =
| kinders =
| alma_mater =
| religie =
| handtekening =
}}
'''Leon David van Wyk''' (gebore 26 Januarie [[1956]]) is 'n Suid-Afrikaanse politikus en lid van die [[Demokratiese Alliansie]] (DA). Van 22 Mei 2020 tot Mei 2024 dien hy as [[burgemeester]] van die [[George Plaaslike Munisipaliteit]]. Hy het die korrupsie-beskuldigde Melvin Naik opgevolg. Van Wyk was voorheen lid van die burgemeesterskomitee vir finansies.
==Loopbaan==
Van Wyk is in die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011|2011 munisipale verkiesing]] as raadslid vir die DA verkies. Burgemeester Charles Standers het hom as lid van die burgemeesterskomitee vir finansies aangewys. Na die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2016|2016 munisipale verkiesing]] het die nuwe burgemeester Melvin Naik hom nie weer op die burgermeesterskomitee aangestel nie en hom vervang met raadslid Marlene Viljoen.<ref>{{En}}{{cite news |last=Pienaar |first=Michelle |date=1 September 2016 |title=George Mayco announced today |url=https://www.georgeherald.com/News/Article/General/george-mayco-announced-today-20170711 |work=George Herald |access-date=10 Junie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610180601/https://www.georgeherald.com/News/Article/General/george-mayco-announced-today-20170711 |archive-date=10 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In Februarie 2020 is Naik as burgemeester verwyder nadat die DA sy lidmaatskap opgeskort het weens beskuldigings van korrupsie en wangedrag.<ref>{{En}}{{cite news |date=13 Februarie 2020 |title=DA informs George Mayor Naik his membership has been cancelled |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/da-informs-george-mayor-naik-his-membership-has-been-cancelled/ |work=SABC News |access-date=10 Junie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610180600/https://www.sabcnews.com/sabcnews/da-informs-george-mayor-naik-his-membership-has-been-cancelled/ |archive-date=10 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Van Wyk is op 8 Mei 2020 as die DA se burgemeesterskandidaat aangekondig.<ref>{{cite news |last=Gunning |first=Eugene |date=8 Mei 2020 |title=Leon van Wyk is die DA se burgemeesters- kandidaat |url=https://www.georgeherald.com/News/Article/General/leon-van-wyk-is-die-da-se-burgemeesters-kandidaat-202005080350 |work=George Herald |access-date=10 Junie 2020 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610180603/https://www.georgeherald.com/News/Article/General/leon-van-wyk-is-die-da-se-burgemeesters-kandidaat-202005080350 |archive-date=10 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Opposisiepartye in die raad het die DA se besluit gekritiseer.<ref>{{En}}{{cite news |last=Vuso |first=Siphokazi |date=11 Mei 2020 |title=Dispute in George over DA's mayoral candidate |url=https://www.iol.co.za/capetimes/news/dispute-in-george-over-das-mayoral-candidate-47792875 |work=IOL |location=Kaapstad |access-date=10 Junie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610180559/https://www.iol.co.za/capetimes/news/dispute-in-george-over-das-mayoral-candidate-47792875 |archive-date=10 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> As gevolg van die nasionale inperking kon die volle raad nie vergader nie. 'n Virtuele raadsvergadering is op 22 Mei gehou waarin Van Wyk as die nuwe burgemeester verkies is. Hy het die [[Plaaslike Besorgde Inwoners]]-kandidaat Virgil Gericke met 26 stemme teen 23 geklop.<ref>{{En}}{{cite news |last=Krause |first=Tanya |date=23 Mei 2020 |title=Leon van Wyk elected executive mayor of George |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/leon-van-wyk-elected-executive-mayor-of-george/ |work=SABC News |access-date=10 Junie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610180604/https://www.sabcnews.com/sabcnews/leon-van-wyk-elected-executive-mayor-of-george/ |archive-date=10 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Op 10 Mei 2024 is Van Wyk ingesweer as lid van die [[Wes-Kaapse Provinsiale Parlement]].<ref>{{Cite web |last=Pienaar |first=Michelle |date=2024-05-07 |title=George Mayor to be Sworn in as Western Cape MPL |url=https://www.georgeherald.com/News/Article/Politics/george-mayor-to-be-sworn-in-as-western-cape-mpl-202405060431 |access-date=2024-07-05 |website=George Herald}}</ref>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
==Eksterne skakels==
*{{en}} [http://www.george.gov.za/executive-mayor Executive Mayor]
{{DEFAULTSORT:Van Wyk, Leon}}
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Geboortes in 1956]]
[[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse burgemeesters]]
[[Kategorie:Afrikaners]]
j8difos68yusxzmj8k6bluy1u6ibmmg
Susan Blackmore
0
306019
3373246
3361671
2026-11-16T18:54:01Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373246
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| eretitelvoorvoegsel =
| naam = Susan Blackmore
| eretitelagtervoegsel =
| beeld = Susan Blackmore (2014).jpg
| beeld_regop =
| dwarsformaat = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank -->
| beeldbeskrywing = <!-- beskrywing van beeld vir teks-na-spraak-sagteware (bv. vir siggestremdes) -->
| beeldonderskrif = Susan Blackmore in 2014
| geboortenaam = Susan Jane Blackmore
| geboortedatum = {{Geboortejaar en ouderdom|1951}}
| geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]]
| nasionaliteit =
| ander_name =
| siglum =
| burgerskap =
| uitbeelding =
| alma_mater = St Hilda's College, [[Oxford]]<br/>Universiteit van Surrey
| beroep = Vryskutskrywer, dosent, radioaanbieder
| jare_aktief =
| era =
| organisasie =
| bekend_vir =
| noemenswaardige_werke =
| styl =
| tuisdorp =
| eggenoot = {{Huwelik|Tom Troscianko|1977|2009|end=skei}}<br/>{{Huwelik|Adam Hart-Davis|2010}}
| lewensmaat = <!-- (unmarried long-term partner) -->
| kinders = 2
| ouers = <!-- overrides mother and father parameters -->
| moeder = <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) -->
| vader = <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) -->
| familielede =
| familie =
| toekennings =
| webwerf =
| handtekening =
| handtekeninggrootte =
| handtekeningbeskrywing =
| voetnotas =
{{Listen|embed=yes|filename=Susan Blackmore voice.ogg|title=<span align="center">Susan Blackmore se stem</span>|type=speech|description=<span align="center">[[:File:Susan Blackmore voice.ogg|Oktober 2016 opgeneem]]</span>}}</span>
}}
'''Susan Jane Blackmore''' (gebore 1951) is 'n Britse skrywer, dosent, skeptikus, uitsaaier en 'n besoekende professor aan die Universiteit van [[Plymouth]]. Haar navorsingsvelde sluit in [[Meem|memetiek]], parasielkunde, bewussyn, en sy is veral bekend vir haar boek ''The Meme Machine''. Sy het al meer as 40 boeke en 60 wetenskaplike artikels geskryf, en sy dra by tot die koerant ''[[The Guardian]]''.{{R|cfs book}}
== Loopbaan ==
In 1973 het Susan Blackmore aan die St Hilda's College, Oxford gestudeer, en 'n [[Baccalaureus Artium|B.A. (Hons)]]-graad in [[sielkunde]] en [[fisiologie]] behaal. Sy het in 1974 'n MSc in [[omgewingsielkunde]] aan die Universiteit van Surrey behaal. Op 16 September 2010 het Blackmore in ''The Guardian'' geskryf dat sy nie meer na [[godsdiens]] verwys bloot as 'n "virus van die gees" nie, "tensy ons die konsep van 'n 'virus' verdraai om na iets nuttig en aanpasbaar by die gasheer sowel as iets skadelik te verwys, is dit eenvoudig nie van toepassing nie." Blackmore het haar posisie verander toe sy gunstige gevolge van godsdiens gesien het, soos data wat hoër geboortesyfers met die frekwensie van godsdienstige aanbidding korreleer, en dat "godsdienstige mense meer vrygewig kan wees, en meer kan saamwerk in speletjies soos die 'Gevangene se dilemma', en dat die uitwerking van godsdienstige konsepte en die geloof in 'n 'bonatuurlike aanskouer' die gevolge verhoog."{{R|BeckerDiewald2011|Guardian1}}
In 1980 het sy 'n PhD in parasielkunde aan dieselfde universiteit verwerf en 'n doktorale proefskrif met die titel ''"Ekstrasensoriese persepsie as 'n kognitiewe proses"'' geskryf.{{R|bha}} In die 1980's het Blackmore psigokinese-eksperimente uitgevoer om te kyk of haar babadogter, Emily, 'n ewekansige getalopwekker kon beïnvloed. Die eksperimente is na verwys in die boek wat die TV-reeks ''"Arthur C. Clarke's World of Strange Powers"'' vergesel het.{{R|Fairley}} Blackmore het doseer aan die University of the West of England in Bristol tot 2001.{{R|skeptical investigations}} Nadat sy tyd aan navorsing oor parasielkunde en die paranormale bestee het, het haar houding teenoor die veld van geloof na skeptisisme beweeg.{{R|Berger1989}} In 1987 skryf Blackmore dat sy 'n [[buiteliggaamlike ervaring]] gehad het kort nadat sy vir die Oxford University Society for Psychical Research (OUSPR) begin werk het.{{R|SI 1987|Carroll2011}}
Sy is 'n genoot van die ''Committee for Skeptical Inquiry'' (CSI, voorheen CSICOP){{R|CSI}} en is in 1991 bekroon met die ''CSICOP Distinguished Skeptic Award''.{{R|skeptical investigations}}
Blackmore het navorsing gedoen oor [[Meem|meme]] (waaroor sy geskryf het in haar gewilde boek ''The Meme Machine'') en [[evolusie]]teorie. Haar boek ''Consciousness: An Introduction'' (2004), is 'n handboek wat breedweg die veld van bewussynstudies dek.{{R|Saunders2003}} Sy was van 1997 tot 2001 in die redaksie van ''The Journal of Memetics'' ('n elektroniese tydskrif) en was sedert 1998 raadgewende redakteur van die ''[[Skeptical Inquirer]]''.{{R|CV}}
Sy het opgetree as een van die sielkundiges wat op die Britse weergawe van die [[werklikheidsreeks|televisiewerklikheidsreeks]] ''Big Brother'' verskyn het{{R|IMDb}} en het gepraat oor die sielkundige toestand van die deelnemers. Sy is 'n beskermheer van die humanistiese groep ''Humanists UK''{{R|bha}} en 'n ere-medewerker van die ''National Secular Society''.{{R|NSS}}
In 2007 het Blackmore 'n debat gevoer met die Christelike [[Apologetiek|apologeet]] Alister McGrath oor die bestaan van God. In 2018 het sy [[Jordan Peterson]], die Kanadese kliniese sielkundige, gedebateer oor of God nodig is om sin te maak uit die lewe.{{R|PCR_Blackmore_v_Peterson}}
In 2017 het Blackmore op die 17de Europese Skeptiekongres (ESC) in [[Wrocław]], [[Pole]] verskyn. Hierdie kongres is gereël deur die ''Klub Sceptyków Polskich'' (Poolse Skeptieklub) en die ''Český klub skeptiků Sisyfos'' (Tsjeggiese Skeptieklub). Op die kongres het sy by Scott Lilienfeld (professor in sielkunde aan die Emory Universiteit), Zbyněk Vybíral en Tomasz Witkowski (Poolse sielkundige) aangesluit as deel van 'n paneel oor skeptiese sielkunde, onder voorsitterskap van Michael Heap.{{R|Gerbic}}
== Memetiek en godsdienstige kultuur ==
[[Lêer:QED 20161015 182.jpg|duimnael|Blackmore het tydens die QED-konferensie 2016 oor buiteliggaamlike ervarings gepraat.]]
Blackmore het baie bydraes aan die gebied van memetiek gelewer.{{R|Aunger2000}} Die term meme is deur Richard Dawkins in sy boek ''The Selfish Gene'' van 1976 geskep. Dawkins het in die voorwoord van Blackmore se boek ''The Meme Machine'' (1999), gesê: "Enige teorie verdien dit om die beste kans te kry, en dit is wat Susan Blackmore die teorie van die meem gegee het."{{R|Foreward}} Ander behandelings van meme, wat na Blackmore verwys, kan gevind word in Robert Aunger se ''The Electric Meme'',{{R|Aunger2002}} en Jonathan Whitty se ''A Memetic Paradigm of Project Management''.{{R|Whitty}}
Blackmore se behandeling van memetiek dring daarop aan dat meme ware [[Evolusie|evolusionêre]] replikators is; 'n replikator wat net soos genetika onderworpe is aan die [[Darwinisme|Darwiniaanse algoritme]] en wat evolusionêre verandering ondergaan. In 'n artikel in ''[[The Observer]]'' oor slaapverlamming het Barbara Rowland geskryf dat Blackmore, "'n groot studie tussen 1996 en 1999 uitgevoer het van 'paranormale' ervarings, waarvan die meeste duidelik onder die definisie van slaapverlamming val."{{R|Guardian3|PBS Evolution}} Haar voorspelling oor die sentrale rol wat nabootsing speel as die kulturele replikator en die [[Neurologie|neurale strukture]] wat uniek moet wees vir die mens om dit te vergemaklik, is onlangs verdere ondersteuning verleen deur navorsing oor [[Neuron|spieëlneurone]] en die verskil in omvang van hierdie strukture tussen mense en die vermeende naaste tak van ons [[Aap|simiaanse voorouers]].{{R|Hurley&Chater}}
Op die [[TED]]-konferensie in Februarie 2008 het Blackmore 'n spesiale kategorie meme bekendgestel, teme. Teme is meme wat in tegnologiese voorwerpe leef in plaas van die menslike gees.{{R|Wired temes}}
Blackmore het krities geskryf oor sowel die gebreke as die verlossende eienskappe van godsdiens:{{R|bha|Zen Science}}
{{Aanhaling|"Alle soorte aansteeklike meme floreer in godsdienste, ondanks die feit dat hulle vals is, soos die idee van 'n skeppergod, maagdelike geboorte, die onderdanigheid van vroue, transubstantiasie [die metafisiese verandering van een stof na 'n ander], en vele meer. In die groot godsdienste word hulle gerugsteun deur vermanings om nie te twyfel nie, en deur ondenkbare maar kwaai belonings en straf."}}
{{Aanhaling|"... die meeste godsdienste bevat ten minste twee aspekte wat ek jammer sou wees om te verloor. Eerstens is die waarhede wat baie bevat in hul mistieke of geestelike tradisies; insluitende insigte in die aard van self, tyd en onbestendigheid [...] Die ander is die rituele wat lyk asof ons mense nodig het, wat gebeure soos geboorte, dood en vieringe aandui. Humanisme bied 'n nie-godsdienstige alternatief en ek vind dat die paar sulke seremonies wat ek bygewoon het 'n verfrissende verandering is van die Christelike in my opvoeding. Ek is ook bly dat hierdie seremonies 'n eklektiese mengsel van liedjies, musiek en woorde moontlik maak. Ten spyte van my gebrek aan geloof, geniet ek nog steeds die ou lofsange van my kinderjare en weet ek dat ander dit ook doen. Ons kan en moet op ons tradisies voortbou, eerder as om alles saam met ons kinderlike oortuigings uit te gooi."}}
== Persoonlike lewe ==
Blackmore is 'n voorstander van sekulêre [[spiritualiteit]], 'n [[Ateïsme|ateïs]], 'n [[Humanisme|humanis]] en 'n beoefenaar van [[Zen]], hoewel sy haarself identifiseer as "nie 'n [[Boeddhisme|Boeddhis]] nie" omdat sy nie bereid is om enige [[dogma]] net te aanvaar nie.{{R|insight|PRI Zen}} Met betrekking tot haar persoonlike sienings oor [[bewussyn]], beskou sy haarself as 'n voorstander van die filosofiese leerstelling van illusie; sy glo dat [[Bewussyn#Subjektiwiteit en kwalia|fenomenale bewussyn]] 'n 'illusie' en 'groot dwaling' is.{{R|Blackmore2016|Blackmore2017}}
Op 15 September 2010 het Blackmore, saam met 54 ander openbare persone, 'n ope brief wat in ''The Guardian'' gepubliseer is onderteken, waarin hulle hul teenkanting teen [[Pous Benedictus XVI]] se staatsbesoek aan die [[Verenigde Koninkryk]] verklaar.{{R|Guardian2}}
Sy is getroud met die skrywer Adam Hart-Davis.{{R|IMDb}} Blackmore het in 1995 'n chroniese moegheidsindroomaanval verduur.{{R|cfs book}}
==Publikasies==
===Boeke===
*—; Troscianko, E. (2018). ''Consciousness: An Introduction'', (3rd ed.). London, Routledge. 2018. {{ISBN|1138801313}}. {{ISBN|9781317625865}}. OCLC 1008770304.
*''Seeing Myself : the new science of out-of-body experiences''. 2018. ROBINSON. {{ISBN|147213737X}}. OCLC 1015243143.
*''Consciousness: A Very Short Introduction''. Very Short Introductions. [[Oxford University Press]]. 2017 (2nd Ed). {{ISBN|978-0198794738}}. {{ISBN|0198794738}}
*''Consciousness: An Introduction'', (2nd Ed). New York, Oxford University Press, Feb 2011, pb {{ISBN|0199739099}}
*''Zen and the Art of Consciousness'', Oxford, Oneworld Publications (2011), {{ISBN|185168798X}}
*''Consciousness: An Introduction'' (2nd Ed). London, Hodder Education (2010) . {{doi|10.4324/9780203783986}}. {{ISBN|144410487X}}
*{{cite book |last= Blackmore |first= Susan J. |title= Ten Zen Questions |url= https://archive.org/details/tenzenquestions0000blac |year= 2009 |publisher= Oneworld Publications |location= Oxford |isbn= 9781851686421 |authormask= 0}} (paperback). {{ISBN|185168798X}}.
*{{cite book |last= Blackmore |first= Susan J. |title= Conversations on Consciousness |year =2005 |publisher= Oxford University Press |isbn= 9780191604867 |authormask= 0}}
*{{cite book |last= Blackmore |first= Susan J. |title= Consciousness: A Very Short Introduction |url= https://archive.org/details/consciousnessver0000blac_m5v9 |year= 2005 |publisher= Oxford University Press |isbn= 9780191578052 |authormask= 0}}
*{{cite book |last= Blackmore |first= Susan J. |title= Consciousness: An Introduction |edition= 1st |year= 2003 |publisher= Hodder & Stoughton |location= London |isbn= 9780340809099 |authormask= 0}} (US ed.) {{ISBN|9780195153439}}.
*{{cite book |last = Blackmore |first= Susan J. |authormask= 0 |title= The Meme Machine |url = https://archive.org/details/mememachine0000blac_d6x6 | publisher=Oxford University Press |year= 1999 |isbn= 978-0198503651 |edition= 1st |ref= {{harvid|Blackmore|1999}} }}
*{{cite book |last1= Blackmore |first1= Susan J.|last2= Hart-Davis |first2= Adam |title= Test your psychic powers |url= https://archive.org/details/testyourpsychicp0000blac_a0l3 |edition= 1st |year= 1995 |publisher= Thorsons |location= London |authormask1=1 |isbn=978-1855384415}} (US ed.). {{ISBN|0806996692}}.
*{{cite book |last= Blackmore |first= Susan J. |title= Dying to Live: Science and the Near-death Experience |year= 1993 |location= London |publisher= Grafton |isbn =9780586092125 |authormask= 0}} (US ed.). {{ISBN|0879758708}}.
*{{cite book |last= Blackmore |first= Susan J. |title= The Adventures of a Parapsychologist |url= https://archive.org/details/isbn_9780879753603 |edition= 1st |year= 1986 |publisher= Prometheus Books |isbn= 9780879753603 |authormask= 0 |location= Buffalo, NY |ref= {{harvid|Blackmore|1986}}}} (2nd ed. revised). {{ISBN|9781573920612}}.
*{{cite book |last= Blackmore |first= Susan J. |title= Beyond the Body: An Investigation of Out-of-the-Body Experiences |year= 1982 |publisher= Heinemann |location= London |isbn= 9780434074709 |authormask= 0 |edition= 1st}} (2nd ed.). {{ISBN|978089733-3443}}.
*{{cite book |last= Blackmore |first= Susan |title= Parapsychology and out-of-the-body experiences |publisher= Transpersonal Books |location= Hove, England |year= 1978 |isbn= 9780906326015 |authormask= 0}}
===Geselekteerde artikels===
*{{cite journal |title= A psychological theory of the out-of-body experience |url= https://archive.org/details/sim_journal-of-parapsychology_1984-09_48_3/page/201 |journal= Journal of Parapsychology |volume= 48 |issue= 3 |date=September 1984 |pages= 201–18 |last= Blackmore |first= S.J. |authormask=0}}
*{{cite journal |title=Belief in the paranormal: Probability judgements, illusory control, and the 'chance baseline shift' |url=https://archive.org/details/british-journal-of-psychology_1985-11_76_4/page/459 |journal=British Journal of Psychology |last1= Blackmore |first1= S. |last2= Trościanko | first2= T. |volume= 76 |issue= 4 |pages= 459–68 |date=November 1985 |doi= 10.1111/j.2044-8295.1985.tb01969.x |authormask=1}}
*{{cite journal |title=Where am I? Perspectives in imagery and the out-of-body experience |url=https://archive.org/details/journal-of-mental-imagery_summer-1987_11_2/page/53 |last= Blackmore |first= S. |authormask=1 |journal= Journal of Mental Imagery |volume= 11 |issue= 2 |pages= 53–66 |year= 1987}}
*{{cite journal |title= Is the richness of our visual world an illusion? Transsaccadic memory for complex scenes |url= https://archive.org/details/perception-london_1995_24_9/page/1075 |journal= Perception |last1= Blackmore |first1= S.J. |last2= Brelstaff |first2= G. |last3= Nelson |first3= K. |last4= Trościanko | first4= T. |volume= 24 |issue= 9 |pages= 1075–81 |doi= 10.1068/p241075 |year= 1995 |authormask=1 |pmid=8552459}}
*{{cite journal |title= Near-death experiences |last= Blackmore |first= S.J. |authormask=1 |journal= Journal of the Royal Society of Medicine |volume= 89 |issue= 2 |date=February 1996 |pmc= 1295660 |pmid=8683504 |pages=73–6|doi= 10.1177/014107689608900204 }}
*{{cite journal |title=Probability misjudgment and belief in the paranormal: A newspaper survey |url=https://archive.org/details/british-journal-of-psychology_1997-11_88_4/page/683 |journal= British Journal of Psychology |volume= 88 |issue= 4 |pages= 683–9 |date=November 1997 |doi= 10.1111/j.2044-8295.1997.tb02665.x |last= Blackmore |first= S.J.|authormask= 1}}
*{{cite journal |title= Imitation and the definition of a meme |last= Blackmore |first= S. |journal= Journal of Memetics - Evolutionary Models of Information Transmission |url= http://jom-emit.cfpm.org/1998/vol2/blackmore_s.html |volume= 2 |issue= 2 |year= 1998 |pages= 159–70 |authormask= 1 |access-date= 19 Junie 2020 |archive-date= 7 Oktober 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161007095752/http://jom-emit.cfpm.org/1998/vol2/blackmore_s.html |url-status= dead }}
*{{cite journal |title= On Meme–Gene Coevolution |journal= Artificial Life|last1= Bull |first1= L. |last2= Holland |first2= O. |last3= Blackmore |first3= S. |volume= 6 |issue= 3 |pages= 227–35 |year= 2000 |authormask3=1 |doi= 10.1162/106454600568852|pmid= 11224917 }}
*{{cite journal |title= Evolution and Memes: The human brain as a selective imitation device |journal= Cybernetics and Systems |last= Blackmore |first= S. |authormask=1 |volume= 32 |issue= 1–2 |pages= 225–55 |year= 2001 |doi= 10.1080/019697201300001867}}
*{{cite journal |title= There Is No Stream of Consciousness. What is all this? What is all this stuff around me; This stream of experiences that I seem to be having all the time? |url= https://archive.org/details/journal-consciousness-studies_2002_9_5-6/page/17 |journal= Journal of Consciousness Studies |last= Blackmore |first= S. |volume= 9 |issue= 5–6 |pages= 17–28 |authormask=1 |year= 2002}}
== Verwysings ==
{{verwysings|30em|verwysings=
<ref name="Aunger2000">{{cite book|last=Aunger|first=R.|title=Darwinizing Culture: The Status of Memetics as a Science|url=https://archive.org/details/darwinizingcultu0000unse|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=9780192632449|language=Engels}}</ref>
<ref name="Aunger2002">{{cite book|last=Aunger|first=R.|title=The Electric Meme: A New Theory of How We Think|year=2002|publisher=Simon and Schuster|isbn=9780743201506|url=https://archive.org/details/electricmemenewt0000aung|language=Engels}}</ref>
<ref name="BeckerDiewald2011">{{cite book |editor1-first= P. |editor1-last= Becker |editor2-first= U. |editor2-last= Diewald |title= Zukunftsperspektiven Im Theologisch-naturwissenschaftlichen Dialog |chapter-url= https://www.academia.edu/710274 |year= 2011 |publisher= Vandenhoeck & Ruprecht |isbn= 9783525569573 |pages= [https://books.google.com/books?id=0w8Q6-OEjHwC&pg=PA306 306–14] |last= Blume |first= M. |chapter= God in the Brain? How Much Can "Neurotheology" Explain? |location= Göttingen, Germany |language= Duits en Engels }}{{Dooie skakel|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
<ref name="Berger1989">{{cite journal|title= A Critical Examination of the Blackmore Psi Experiments|last= Berger|first= R.E.|date= April 1989|url= http://archived.parapsych.org/psiexplorer/blackmore_critique.htm|journal= The Journal of the American Society for Psychical Research|volume= 83|pages= 123–144|language= Engels|access-date= 19 Junie 2020|archive-date= 27 Julie 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130727130710/http://archived.parapsych.org/psiexplorer/blackmore_critique.htm|url-status= dead}}</ref>
<ref name="bha">{{cite web |title=Distinguished Supporters: Dr Susan Blackmore |url=http://humanism.org.uk/about/our-people/distinguished-supporters/dr-susan-blackmore/ |work=British Humanist Association |access-date=18 Junie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20130607160849/http://humanism.org.uk/about/our-people/distinguished-supporters/dr-susan-blackmore/ |archive-date=7 Junie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="Blackmore2016">{{cite journal | last = Blackmore | first = Susan | title = Delusions of consciousness | journal = Journal of Consciousness Studies | year = 2016 | volume = 23 | issue = 11–12 | pages = 52–64 | url = http://www.ingentaconnect.com/contentone/imp/jcs/2016/00000023/F0020011/art00004 |language=Engels}}</ref>
<ref name="Blackmore2017">{{cite book|author=Susan Blackmore|title=Consciousness: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=kZ83DwAAQBAJ&pg=PA130|date=14 September 2017|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-879473-8|pages=130–|language=Engels}}</ref>
<ref name="Carroll2011">{{cite book|first=R. |last= Carroll|title=The Skeptic's Dictionary: A Collection of Strange Beliefs, Amusing Deceptions, and Dangerous Delusions |chapter= out-of-body experience |chapter-url= http://www.skepdic.com/obe.html |date=11 Januarie 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781118045633|pages=[https://books.google.com/books?id=6FPqDFx40vYC&pg=PA270 270–271 (print)]| language=Engels}}</ref>
<ref name="cfs book">{{cite book |last1 = Lisman |first1= S.R. |last2 = Dougherty |first2= K. |title= Chronic Fatigue Syndrome For Dummies |year= 2007 |publisher= John Wiley & Sons |isbn= 9780470117729 |page= [https://books.google.com/books?id=GRe5TQFr2k8C&pg=PA298 298]| language=Engels}}</ref>
<ref name="CSI">{{cite web |title=CSI Fellows and Staff |url=http://www.csicop.org/about/csi_fellows_and_staff/ |work=Committee for Skeptical Inquiry |access-date=18 Junie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403094910/https://www.csicop.org/about/csi_fellows_and_staff |archive-date=3 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="CV">{{webaanhaling| titel= Curriculum Vitae| werk=Susan Blackmore official website| datum=15 Januarie 2013| url = http://www.susanblackmore.co.uk/curricul.htm| toegangsdatum=18 Januarie 2020| taal=Engels}}</ref>
<ref name="Fairley">{{cite book|author1=John Fairley|author2=Simon Welfare|title=Arthur C. Clarke's world of strange powers|url=https://books.google.com/books?id=RgwvAAAAYAAJ|year=1984|publisher=Putnam|isbn=978-0-399-13066-3|page=91| language=Engels}}</ref>
<ref name="Foreward">Dawkins, Richard in {{cite book |title= The Meme Machine |url= https://archive.org/details/mememachine0000blac_d6x6 | publisher=Oxford University Press |year= 1999 |isbn= 978-0198503651 |edition= 1st |page=xvi |language=Engels}}</ref>
<ref name="Gerbic">{{cite web |last1=Gerbic |first1=Susan |authorlink=Susan Gerbic |title=Skeptical Adventures in Europe, Part 2 |url=https://www.csicop.org/specialarticles/show/skeptical_adventures_in_europe_part_2 |website=www.csicop.org |publisher=Committee for skeptical inquiry |access-date=18 Junie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003170633/https://www.csicop.org/specialarticles/show/skeptical_adventures_in_europe_part_2 |archive-date=3 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="Guardian1">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2010/sep/16/why-no-longer-believe-religion-virus-mind |work=[[The Guardian]] |location=Londen |first=S. |last=Blackmore |title=Why I no longer believe religion is a virus of the mind |date=16 September 2010 |access-date=18 Junie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619052739/https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2010/sep/16/why-no-longer-believe-religion-virus-mind |archive-date=19 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="Guardian2">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2010/sep/15/harsh-judgments-on-pope-religion |title=Letters: Harsh judgments on the pope and religion |newspaper=[[The Guardian]] |location=Londen |date=15 September 2010 |access-date=19 Junie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200109064334/https://www.theguardian.com/world/2010/sep/15/harsh-judgments-on-pope-religion |archive-date=9 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="Guardian3">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/theobserver/2001/nov/18/life1.lifemagazine7 |newspaper=[[The Observer]] |title=In the dead of the night |date=17 November 2001 |last=Rowlands |first=B. |access-date=19 Junie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621195050/https://www.theguardian.com/theobserver/2001/nov/18/life1.lifemagazine7 |archive-date=21 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name= "Hurley&Chater">{{cite book |title= Perspectives on Imitation: From Neuroscience to Social Science |volume=I: Mechanisms of Imitation and Imitation in Animals |editor1-first= S. |editor1-last= Hurley |editor2-first= N. |editor2-last= Chater |first= M. |last= Iacoboni |chapter= Chapter 2: Understanding Others: Imitation, Language and Empathy |location= Cambridge, MA |publisher= MIT Press |year= 2005 |pages= [https://books.google.com/books?id=qiW3Yc9b6GAC&pg=PA77 77–100] |isbn= 9780262582506| language=Engels}}</ref>
<ref name="IMDb">{{IMDb name|1830341|Susan Blackmore}}</ref>
<ref name="insight">{{cite journal|last=Blackmore|first=S.|last2=Jacobsen|first2= S.D.|title=Dr. Susan Blackmore, Visiting Professor, University of Plymouth|journal=In-Sight|date=22 April 2014|issue=4.A|pages=91–105|url=http://in-sightjournal.com/2014/04/22/dr-susan-blackmore-visiting-professor-university-of-plymouth/|language=Engels}}</ref>
<ref name="NSS">{{webaanhaling| titel=National Secular Society Honorary Associates| url=https://secularism.org.uk/honorary-associates.html| werk=National Secular Society| toegangsdatum=18 Junie 2020| taal=Engels}}</ref>
<ref name= "PBS Evolution">{{cite episode |title= Susan Blackmore: Memetic Evolution |url= https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/2/l_072_05.html |series= Evolution: "The Minds Big Bang" |network= PBS |station=WGBH-TV |year= 2001 |type= video|language=Engels}}</ref>
<ref name="PCR_Blackmore_v_Peterson">{{cite web |title=Unbelievable? Jordan Peterson vs Susan Blackmore: Do we need God to make sense of life? |url=https://www.premierchristianradio.com/Shows/Saturday/Unbelievable/Episodes/Unbelievable-Jordan-Peterson-vs-Susan-Blackmore-Do-we-need-God-to-make-sense-of-life |work=premierchristianradio.com |publisher=Premier Christian Radio |access-date=18 Junie 2020 |date=9 Junie 2018 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20181029134542/https://www.premierchristianradio.com/Shows/Saturday/Unbelievable/Episodes/Unbelievable-Jordan-Peterson-vs-Susan-Blackmore-Do-we-need-God-to-make-sense-of-life |archive-date=29 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="PRI Zen">{{cite episode |title= Susan Blackmore on Zen Consciousness |url= http://ttbook.org/book/susan-blackmore-zen-consciousness |series= To the Best of Our Knowledge |network= NPR |transcript= Transcript for Susan Blackmore uncut |transcripturl= http://ttbook.org/book/transcript/transcript-susan-blackmore-uncut |station= Wisconsin Public Radio |date= 31 Oktober 2012 |last= Paulson |first= S. (interviewer) |language= Engels |archive-date= 28 November 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131128082838/http://ttbook.org/book/susan-blackmore-zen-consciousness |access-date= 19 Junie 2020 |archivedate= 28 November 2013 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20131128082838/http://ttbook.org/book/susan-blackmore-zen-consciousness }}</ref>
<ref name= "Saunders2003">{{cite web |last=Saunders |first=G. |title=Is Consciousness Insoluble? |date=Desember 2003 |work=Scientific and Medical Review |url=http://www.skepticalinvestigations.org/whoswho/Blackmore_review.htm |format=boekresensie van Consciousness: An Introduction |publisher=The Scientific and Medical Network |access-date=18 Junie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20080501153504/http://www.skepticalinvestigations.org/whoswho/Blackmore_review.htm |archive-date=1 Mei 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="SI 1987">{{cite journal |last= Blackmore |first= S. |title = The Elusive Open Mind |url=http://www.susanblackmore.co.uk/Articles/si87.html |journal= [[Skeptical Inquirer]] |volume= 11 |year= 1987 |pages= 125–135 |issue=3| language=Engels}}</ref>
<ref name="skeptical investigations">{{cite web |title=A Who's Who of Media Skeptics: Skeptics or Dogmatists? |work=Skeptical Investigations |url=http://www.skepticalinvestigations.org/whoswho/index.htm |access-date=18 Junie 2020 |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417064537/http://www.skepticalinvestigations.org/whoswho/index.htm |archive-date=17 April 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="Whitty">{{cite journal |title= A memetic paradigm of project management |url= http://espace.library.uq.edu.au/eserv.php?pid=UQ:8801&dsID=sjw_ijpm_05.pdf |journal= International Journal of Project Management |volume= 23 |issue= 8 |pages= 575–83 |doi= 10.1016/j.ijproman.2005.06.005 |accessdate= 19 Julie 2013 |last= Whitty |first= J.|year= 2005 |citeseerx= 10.1.1.513.2861| language=Engels }}</ref>
<ref name= "Wired temes">{{cite news |title=Humans Are Just Machines for Propagating Memes |url=https://www.wired.com/science/discoveries/news/2008/02/ted_blackmore?currentPage=all |last=Zetter |first=K. |date=29 Februarie 2008 |work=Wired |language=Engels |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202123609/http://www.wired.com/science/discoveries/news/2008/02/ted_blackmore?currentPage=all |archive-date=2 Februarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="Zen Science">{{cite book |title= Neurotheology: Brain, Science, Spirituality, Religious Experience |editor-last= Rhawn |editor-first= R. |chapter= Zen into Science |chapter-url= http://www.susanblackmore.co.uk/Chapters/NeurotheologyZen.htm |publisher= University Press |location= San Jose, CA |year= 2002 |last= Blackmore |first= S. |isbn= 9780971644588 |pages= 159–161| language=Engels}}</ref>
}}
== Eksterne skakels ==
* [https://www.susanblackmore.co.uk Susan Blackmore se webwerf]
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Blackmore, Susan}}
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Geboortes in 1951]]
[[Kategorie:Engelse skrywers]]
[[Kategorie:Britse skrywers]]
[[Kategorie:Britse akademici]]
[[Kategorie:Ateïste]]
rqdgyp39wqvhfqe6h9i926ifng94zpu
Kritiese denke
0
315729
3373291
3359827
2026-11-16T20:02:05Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373291
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Head of Socrates in Palazzo Massimo alle Terme (Rome).JPG|duimnael|[[Borsbeeld]] van [[Sokrates]]]]
'''Kritiese denke''' is die ontleding van feite om 'n oordeel te vorm.<ref>{{cite web |url=https://www.criticalthinking.org/pages/defining-critical-thinking/766 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221045630/https://www.criticalthinking.org/pages/defining-critical-thinking/766 |archive-date=2017-02-21 |url-status=live |title=Defining Critical Thinking |publisher=The International Center for the Assessment of Higher Order Thinking (ICAT, US)/Critical Thinking Community |accessdate=2017-03-22 |author=Edward M. Glaser}}</ref> Die onderwerp is ingewikkeld en daar bestaan verskillende definisies wat oor die algemeen die rasionele, skeptiese, onbevooroordeelde analise of evaluering van feitelike bewyse insluit. Kritiese denke is selfgerig, selfgedissiplineerd, selfgemoniteerde en selfkorrektiewe [[denke]].<ref>{{Cite book|last=Clarke|first=John|title=Critical Dialogues: Thinking Together in Turbulent Times|url=https://archive.org/details/criticaldialogue0000john|date=2019|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-5097-2|location=Bristol|pages=[https://archive.org/details/criticaldialogue0000john/page/6 6]}}</ref> Dit veronderstel instemming met streng standaarde van uitnemendheid en die bewustheid van die gebruik daarvan. Dit behels effektiewe [[kommunikasie]]- en [[probleemoplossing]]svermoëns, asook 'n verbintenis om inheemse egosentrisme<ref>{{Cite web |url=http://www.telacommunications.com/nutshell/stages.htm |title=Piaget's Stages of Cognitive Development |website=www.telacommunications.com |access-date=2018-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180327122043/http://www.telacommunications.com/nutshell/stages.htm |archive-date=2018-03-27 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/fulfillment-any-age/201204/it-s-fine-line-between-narcissism-and-egocentrism|title=It's a Fine Line Between Narcissism and Egocentrism|website=Psychology Today|access-date=2018-04-03}}</ref> en sosiosentrisme te oorkom.
== Geskiedenis ==
Die vroegste rekords van kritiese denke is die sienings van [[Sokrates]] wat deur [[Plato]] opgeteken is. Dit sluit 'n deel in Plato se vroeë dialoë in, waar Sokrates met een of meer gespreksgenote in gesprek tree oor die kwessie van [[etiek]], soos die vraag of dit reg is dat Sokrates uit die gevangenis ontsnap.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Visser|first1=Jan|title=Seeking Understanding: The Lifelong Pursuit to Build the Scientific Mind|last2=Visser|first2=Muriel|date=2019|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-41680-2|location=Leiden|pages=233}}</ref> Die [[filosoof]] het hierdie vraag oorweeg en besin en tot die slotsom gekom dat ontsnapping in stryd is met al die dinge wat hy hoër hou as homself: die wette van Athene en die leidende stem wat Sokrates beweer om te hoor.<ref name=":0" />
Sokrates het vasgestel dat 'n mens nie afhanklik kan wees van diegene met 'gesag' om goeie [[kennis]] en insig te hê nie. Hy het getoon dat persone moontlik [[Mag (sosiale wetenskappe)| mag]] en 'n hoë posisie mag hê en tog steeds diep verward en irrasioneel kan wees. Sokrates het volgehou vir 'n individu om 'n goeie lewe te hê of 'n betekenisvolle lewe te hê, moet hy 'n kritiese vraesteller wees en 'n ondersoekende siel hê.<ref>{{Cite book|last1=Stanlick|first1=Nancy A.|title=Asking Good Questions: Case Studies in Ethics and Critical Thinking|last2=Strawser|first2=Michael J.|date=2015|publisher=Hackett Publishing|isbn=978-1-58510-755-1|location=Indianapolis|pages=6}}</ref> Hy het die belangrikheid daarvan vasgestel om diep vrae te stel wat deeglik ondersoek word voordat ons idees as geloofwaardig aanvaar word.
Sokrates het die belangrikheid daarvan vasgestel om 'bewyse te soek, redenasies en aannames noukeurig te ondersoek, basiese konsepte te ontleed en die implikasies op te spoor, nie net van wat gesê word nie, maar ook van wat ook gedoen word'.<ref>{{Cite book|last1=Chiarini|first1=Andrea|title=Understanding the Lean Enterprise: Strategies, Methodologies, and Principles for a More Responsive Organization|last2=Found|first2=Pauline|last3=Rich|first3=Nicholas|date=2015|publisher=Springer|isbn=978-3-319-19994-8|location=Cham|pages=132}}</ref> Sy metode van bevraagtekening staan nou bekend as 'Sokratiese bevraagtekening' en is die bekendste strategie vir kritiese denke. In sy wyse van ondervraging het Sokrates die behoefte aan denke vir duidelikheid en logiese konsekwentheid benadruk. Hy het mense vrae gevra om hul irrasionele denke of gebrek aan betroubare kennis te openbaar. Sokrates het getoon dat die besit van gesag nie akkurate kennis verseker nie. Hy het die metode vasgestel om oortuigings te bevraagteken, die aannames deeglik te ondersoek en op bewyse en gesonde rasionaal te steun. Plato het Sokrates se leerstellings opgeteken en die tradisie van kritiese denke voortgesit. Aristoteles en daaropvolgende Griekse skeptici verfyn Sokrates se leerstellings deur gebruik te maak van sistematiese denke en vrae te stel om die werklike aard van die werklikheid te bepaal, buite die manier waarop dinge met 'n oogopslag lyk.<ref>{{Cite web |url=http://www.criticalthinking.org/pages/a-brief-history-of-the-idea-of-critical-thinking/408 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180314174118/http://www.criticalthinking.org/pages/a-brief-history-of-the-idea-of-critical-thinking/408 |archive-date=2018-03-14 |url-status=live |title=A Brief History of the Idea of Critical Thinking |website=www.criticalthinking.org |access-date=2018-03-14}}</ref>
Sokrates het die agenda vir die tradisie van kritiese denke opgestel, naamlik om algemene oortuigings en verklarings reflekterend te bevraagteken, en oortuigings wat redelik en logies is, noukeurig te onderskei van dié wat - hoe aantreklik dit ook vir ons inheemse egosentrisme is, hoe baie dit ook al ons belange dien, hoe gemaklik ook al of vertroostend, dit kan wees — hulle het nie voldoende bewyse of rasionele grondslag om te glo nie.
Kritiese denke is deur Richard W. Paul beskryf as 'n beweging in twee golwe (1994).<ref>{{Cite book|title=Re-Thinking Reason|last=Walters|first=Kerry|publisher=State University of New York Press|year=1994|isbn=|location=Albany|pages=181–98|quote=|via=}}</ref> Daar word dikwels na die 'eerste golf' van kritiese denke verwys as 'n 'kritiese analise' wat 'n duidelike, rasionele denke is wat kritiek insluit. Die besonderhede daarvan verskil onder diegene wat dit definieer. Volgens Barry K. Beyer (1995) beteken kritiese denke om duidelike, beredeneerde oordele te lewer. Gedurende die proses van kritiese denke moet idees beredeneer word, goed deurdink en beoordeel word.<ref>{{cite web |url=http://myweb.wvnet.edu/~jelkins/critproj/overview.html |title=The Critical Thinking Movement: Alternating Currents in One Teacher's Thinking |first=James R. |last=Elkins |accessdate=23 Maart 2014 |website=myweb.wvnet.edu |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514000616/http://myweb.wvnet.edu/~jelkins/critproj/overview.html |archive-date=14 Mei 2014 |url-status=dead}}</ref> Die Amerikaanse Nasionale Raad vir Uitnemendheid in Kritieke Denke<ref>{{cite web |url=http://www.criticalthinking.org// |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012180229/http://www.criticalthinking.org// |archive-date=12 Oktober 2026 |url-status=dead |title=Critical Thinking Index Page |publisher=}}</ref> definieer kritiese denke as die "intellektueel gedissiplineerde proses om aktief en vaardig te konseptualiseer, toe te pas, te analiseer, te sintetiseer of inligting wat versamel is te evalueer uit, of gegenereer word deur, waarneming, ervaring, nadenke, redenering , of kommunikasie, as 'n riglyn vir geloof en optrede."<ref>{{cite web |url=https://www.criticalthinking.org/pages/defining-critical-thinking/766 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221045630/https://www.criticalthinking.org/pages/defining-critical-thinking/766 |archive-date=21 Februarie 2017 |url-status=live |title=Defining Critical Thinking |publisher=}}</ref>
== Etimologie en oorsprong van kritiese denke ==
In die term kritiese denke is die woord krities, (Grk. Κριτικός = ''kritikos'' = "kritikus") afkomstig van die woord kritikus en impliseer dit 'n kritiek; dit identifiseer die intellektuele vermoë en die middele "om te oordeel", "van oordeel fel", "vir oordeling" en om "in staat te wees om te onderskei".<ref>Brown, Lesley. (ed.) ''The New Shorter Oxford English Dictionary'' (1993) bl. 551.</ref> Die intellektuele wortels van kritiese<ref>{{Cite news |url=http://www.dictionary.com/e/critical-thinking/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180403173650/http://www.dictionary.com/e/critical-thinking/ |archive-date=2018-04-03 |url-status=live |title=Lexical Investigations: Critical Thinking - Everything After Z by Dictionary.com |date=2013-06-25 |work=Everything After Z by Dictionary.com |access-date=2018-04-03}}</ref> denke is so oud soos die [[etimologie]] daarvan, en is uiteindelik terug te voer na die onderwyspraktyk en visie van Sokrates<ref>{{Cite web|url=https://www.biography.com/people/socrates-9488126|title=Socrates|website=Biography|access-date=2018-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328012820/https://www.biography.com/people/socrates-9488126|archive-date=28 March 2019|url-status=dead}}</ref> 2 500 jaar gelede, wat met behulp van 'n ondersoekmetode ontdek het dat mense nie rasioneel hul aansprake op kennis met selfvertroue kon regverdig nie.
== Definisies ==
Tradisioneel word kritiese denke soos volg gedefinieer:
* "Die proses om [[inligting]] aktief en vaardig te konseptualiseer, toe te pas, te [[analise]]er, te sintetiseer en te evalueer om tot 'n antwoord of gevolgtrekking te kom"<ref name="reference.com">{{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/critical |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015555/http://dictionary.reference.com/browse/critical |archive-date=2016-03-05 |url-status=live |title=Critical – Define Critical at Dictionary.com |work=Dictionary.com |accessdate=2016-02-24}}</ref>
* "Gedissiplineerde denke wat duidelik, rasioneel, oopkop en deur bewyse ingelig is"<ref name="reference.com"/>
* "Doelgerigte, selfregulerende oordeel wat lei tot interpretasie, analise, evaluering en afleiding, sowel as verduideliking van die bewyse, konseptuele, metodologiese, kriteria of kontekstuele oorwegings waarop daardie oordeel gebaseer is"<ref>{{cite web|url=http://www.insightassessment.com/CT-Resources/Teaching-For-and-About-Critical-Thinking/Critical-Thinking-What-It-Is-and-Why-It-Counts/Critical-Thinking-What-It-Is-and-Why-It-Counts-PDF|format=PDF|last=Facione|first=Peter A.|title=Critical Thinking: What It is and Why It Counts|publisher=insightassessment.com|year=2011|page=26|access-date=4 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130729185619/http://www.insightassessment.com/CT-Resources/Teaching-For-and-About-Critical-Thinking/Critical-Thinking-What-It-Is-and-Why-It-Counts/Critical-Thinking-What-It-Is-and-Why-It-Counts-PDF|archive-date=29 July 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>
* "Sluit 'n verbintenis in om rede te gebruik in die formulering van ons oortuigings"<ref name=mulnix>{{cite journal | last1 = Mulnix | first1 = J. W. | year = 2010 | title = Thinking critically about critical thinking | url = | journal = Educational Philosophy and Theory | volume = 44| issue = 5| page = 471 | doi = 10.1111/j.1469-5812.2010.00673.x | s2cid = 145168346 }}</ref>
* Die vaardigheid en geneigdheid om met reflektiewe skeptisisme aan 'n aktiwiteit deel te neem (McPeck, 1981).<ref>{{Cite document|title=Critical Thinking: A Question of Aptitude and Attitude?|last=|first=|s2cid=37573705|date=|doi=10.5840/inquiryctnews20102524}}</ref>
* Om na te dink oor denke op 'n manier wat ontwerp is om foute en vooroordele in jou eie denke te organiseer en te verduidelik, die doeltreffendheid daarvan te verhoog en te herken. Kritiese denke is nie 'harde' denke nie en is ook nie gerig op die oplossing van probleme nie (behalwe die'verbetering' van eie denke). Kritiese denke is na binne gerig met die doel om die rasionaliteit van die denker te maksimeer. 'n Mens gebruik nie kritiese denke om probleme op te los nie - jy gebruik kritiese denke om jou denkproses te verbeter.<ref>Carmichael, Kirby; letter to Olivetti, Laguna Salada Union School District, Mei 1997.</ref>
* "'n Beoordeling gebaseer op noukeurige analitiese evaluering"<ref>{{Cite news |url=http://www.thefreedictionary.com/critical+analysis |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130185304/http://www.thefreedictionary.com/critical+analysis |archive-date=2016-11-30 |url-status=live |title=critical analysis |newspaper=TheFreeDictionary.com |access-date=2016-11-30}}</ref>
* "Kritiese denke is 'n soort denkpatroon wat vereis dat mense reflektief moet wees, en aandag moet skenk aan besluitneming wat hul oortuigings en optrede rig. Met kritiese denke kan mense met meer logika aflei, gesofistikeerde inligting verwerk en verskillende kante van 'n saak beskou sodat hulle meer deeglike gevolgtrekkings kan maak."<ref>{{Cite journal|date=February 1988|title=Book Reviews and Notes : Teaching Thinking Skills: Theory and Practice. Joan Baron and Robert Sternberg. 1987. W.H. Freeman, & Co., New York. 275 bladsye. Index. {{ISBN|0-7167-1791-3}}. Paperback|url=https://archive.org/details/bulletin-of-science-technology-society_1988_8_1/page/101|journal=Bulletin of Science, Technology & Society|volume=8|issue=1|pages=101|doi=10.1177/0270467688008001113|s2cid=220913799|issn=0270-4676}}</ref>
* Kritiese denke het sewe kritiese kenmerke: om nuuskierig en weetgierig te wees, oopkop te wees vir verskillende kante, in staat te wees om stelselmatig te dink, analities te wees, volhardend te wees tot die [[waarheid]], vertroue in kritiese denke self en laastens [[volwasse]] te wees.<ref name="Facione 1–4">{{Cite journal|last1=Facione|first1=Peter A.|last2=Facione|first2=Noreen C.|date=Maart 1993|title=Profiling critical thinking dispositions|journal=Assessment Update|volume=5|issue=2|pages=1–4|doi=10.1002/au.3650050202|issn=1041-6099}}</ref>
* Alhoewel kritiese denke op verskillende maniere gedefinieer kan word, is daar 'n algemene ooreenkoms in die sleutelkomponent daarvan - die begeerte om 'n bevredigende resultaat te bereik, en dit moet bereik word deur rasionele denke en 'n resultaatgedrewe manier. Halpern is van meening dat kritiese denke eerstens aangeleerde vermoëns behels soos probleemoplossing, berekening en suksesvolle toepassing. Dit sluit ook die tendens in om die denkproses te betrek. In onlangse tye het Stanovich geglo dat moderne IK-toetsing amper nie die vermoë van kritiese denke kon meet nie.<ref>{{Citation|last=Halpern|first=Diane F.|editor3-first=Diane F|editor3-last=Halpern|editor2-first=Henry L|editor2-last=Roediger Iii|editor1-first=Robert J|editor1-last=Sternberg|chapter=The Nature and Nurture of Critical Thinking|pages=1–14|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780511804632|doi=10.1017/cbo9780511804632.002|title=Critical Thinking in Psychology|year=2006}}</ref>
Kenners van hedendaagse kritiese denke het hierdie tradisionele definisies uitgebrei om kwaliteite, konsepte en prosesse in te sluit soos [[kreatiwiteit]], verbeelding, ontdekking, [[refleksie]], empatie, verbindende kennis, feministiese teorie, subjektiwiteit, dubbelsinnigheid en onbeslistheid. Sommige definisies van kritiese denke sluit hierdie subjektiewe praktyke uit.<ref>{{Cite book|title=Re-Thinking Reason|last=Walters|first=Kerry|publisher=State University of New York Press|year=1994|isbn=|location=Albany|pages=|quote=|via=}}</ref><ref name="reference.com" />
1.Volgens Ennis is "kritiese denke die intellektueel gedissiplineerde proses om aktief en vaardig te konseptualiseer, toe te pas, te ontleed, te sintetiseer en / of te evalueer van inligting wat versamel is uit of gegenereer word deur, waarneming, ervaring, refleksie, redenasie of kommunikasie, as 'n gids tot geloof en aksie.” <ref>{{Citation|last=Ennis|first=Robert H.|chapter=Critical Thinking|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781137378057|doi=10.1057/9781137378057.0005|title=The Palgrave Handbook of Critical Thinking in Higher Education|year=2015}}</ref> Hierdie definisie wat Ennis verskaf, word onderskryf deur Harvey Siegel,<ref>{{Cite book|last=Siegel|first=Harvey|date=2013-09-27|title=Educating Reason|doi=10.4324/9781315001722|isbn=9781315001722}}</ref> Peter Facione <ref name="Facione 1–4"/> en Deanna Kuhn. <ref>{{Cite journal|last=Kuhn|first=Deanna|date=Januarie 2015|title=Thinking Together and Alone|url=https://archive.org/details/educational-researcher_january-february-2015_44_1/page/46|journal=Educational Researcher|volume=44|issue=1|pages=46–53|doi=10.3102/0013189x15569530|s2cid=145335117|issn=0013-189X}}</ref>
2.Volgens Ennis se definisie verg kritiese denke baie aandag en breinfunksie. Wanneer 'n kritiese denkbenadering op onderwys toegepas word, help dit die brein van die student om beter te funksioneer en om tekste anders te verstaan.
̟3.Verskillende studierigtings kan verskillende soorte kritiese denke vereis. Kritiese denke bied meer invalshoeke en perspektiewe op dieselfde materiaal.
== Logika en rasionaliteit ==
Die bestudering van logiese argumentasie is relevant vir die bestudering van kritiese denke. [[Logika]] is gemoeid met die ontleding van argumente, insluitend die beoordeling van die korrektheid of onjuistheid daarvan.<ref>{{Cite book|last=Salmon|first=Merrilee H.|title=Introduction to Logic and Critical Thinking, Sixth Edition|url=https://archive.org/details/introductiontolo0000salm_x4t1|date=2013|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-133-04975-3|location=Boston, MA|pages=[https://archive.org/details/introductiontolo0000salm_x4t1/page/12 12]}}</ref> Op die gebied van [[epistemologie]] word kritiese denke beskou as logies korrekte denke, wat die onderskeid tussen logies-waar en logies-valse stellings moontlik maak.<ref>{{Cite book|last=Sherrie|first=Wisdom|title=Handbook of Research on Advancing Critical Thinking in Higher Education|date=2015|publisher=IGI Global|isbn=978-1-4666-8412-6|location=Hershey, PA|pages=294}}</ref>
In die "eerste golf" logiese denke word die denker verwyder uit die gedagtegang, en die ontleding van verbande tussen konsepte of denkpunte is skynbaar vry van enige vooroordeel. In sy [[essay]] ''Beyond Logicism in Critical Thinking'' beskryf Kerry S. Walters hierdie ideologie so: "'n Logiese benadering tot kritiese denke dra die boodskap aan studente oor dat denke slegs legitiem is as dit voldoen aan die prosedures van informele (en in mindere mate, formele) logika en dat die goeie denker noodwendig mik na analitiese, abstrakte, universele en objektiewe style van ondersoek en beoordeling. Hierdie denkmodel het so vasgelê in konvensionele akademiese wysheid dat baie opvoeders dit as kanon aanvaar.<ref name="walt">Kerry S. Walters (1994). ''Re-Thinking Reason: New Perspectives in Critical Thinking.'' SUNY Press. {{ISBN|978-0-7914-2095-9}}.</ref> Sulke beginsels gaan gepaard met die toenemende afhanklikheid van 'n kwantitatiewe begrip van die wêreld.
In die “tweede golf” van kritiese denke het outeurs bewustelik wegbeweeg van die logiessentriese manier van kritiese denke wat kenmerkend is van die "eerste golf". Alhoewel baie geleerdes 'n minder eksklusiewe siening begin aanneem het oor wat kritiese denke behels, bly rasionaliteit en logika algemeen aanvaar as noodsaaklike basis vir kritiese denke. Walters voer aan dat eksklusiewe logika in die eerste golf-sin gebaseer is op "die ongegronde aanname dat goeie denke reduseerbaar is tot logiese denke".<ref name="walt" />
=== Deduksie, abduksie en induksie===
Daar is drie soorte logiese redenasies. Informeel kan daar benewens formele deduksie twee soorte logiese redenasies onderskei word, naamlik induksie en abduksie.
==== Deduksie ====
Deduksie is die gevolgtrekking uit die struktuur van die argument se uitgangspunt deur gebruik te maak van afleidingsreëls wat formeel die van proposisionele kalkulus gebruik. Byvoorbeeld: X is 'n mens en alle mense het 'n gesig, dus het X 'n gesig.
==== Induksie ====
Induksie maak 'n gevolgtrekking uit 'n patroon wat gewaarborg word deur die strengheid van die struktuur waarop dit van toepassing is. Byvoorbeeld: die som van ewe heelgetalle is ewe. Laat <math>x,y,z \in \mathbb{Z} </math> dan <math>2x, 2y, 2z</math> is selfs per definisie <math>2x + 2y = 2 (x + y) = 2z</math> , wat gelyk is; dus om twee ewe getalle op te som, lei dit tot 'n ewe getal.
==== Abduksie ====
Abduksie maak 'n gevolgtrekking met behulp van 'n heuristiek wat waarskynlik is, maar nie onvermydelik is nie, gegewe 'n mate van voorkennis. Byvoorbeeld: ek sien skape op in 'n veld en hulle lyk wit van my waarnemingshoek, en skape is dus wit. Kontrasteer die deduktiewe stelling: Sommige skape is aan minstens een kant wit.
=== Kritiese denke en rasionaliteit ===
Kerry S. Walters, 'n emeritus-professor in filosofie aan die Gettysburg Kollege, voer aan dat rasionaliteit meer as net logiese of tradisionele metodes van [[probleemoplossing]] en - analise vereis, of wat hy die "kalkulus van regverdiging" noem, maar ook "kognitiewe handelinge soos verbeelding, konseptuele kreatiwiteit, intuïsie en insig" (bl. 63). Hierdie 'funksies' is gefokus op ontdekking, op meer abstrakte prosesse in plaas van lineêre, reëlgebaseerde benaderings tot probleemoplossing. Die lineêre en nie-opeenvolgende verstand moet albei betrokke wees by die rasionele verstand.<ref name="Walters1994">{{cite book |author=Kerry S. Walters |title=Re-Thinking Reason: New Perspectives in Critical Thinking |url=https://books.google.com/books?id=TfT32n2Hvd0C |archive-url=https://web.archive.org/web/20251020023318/https://books.google.com/books?id=TfT32n2Hvd0C |archive-date=20 Oktober 2025 |url-status=live |year=1994 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-2095-9}}</ref>
Die vermoë om 'n argument krities te ontleed - om struktuur en komponente, tesis en redes te dissekteer - is noodsaaklik. Maar so ook die vermoë om buigsaam te wees en nie-tradisionele alternatiewe en perspektiewe te oorweeg. Hierdie aanvullende funksies laat kritiese denke toe om 'n praktyk te wees wat verbeelding en intuïsie omvat in samewerking met tradisionele wyses van deduktiewe ondersoek.<ref name="Walters1994"/>
== Funksies ==
Die lys van kernkritieke denkvaardighede sluit waarneming, interpretasie, [[analise]], afleiding, evaluering, verduideliking en metakognisie in. Volgens Reynolds (2011) gee 'n individu of 'n groep wat krities dink, die nodige oorweging om byvoorbeeld vas te stel:<ref>Reynolds, Martin (2011). Critical thinking and systems thinking: towards a critical literacy for systems thinking in practice. In: Horvath, Chrii. and Forte, James M. eds. Critical Thinking. New York: Nova Science Publishers, bl. 37–68.</ref>
* Bewyse deur die [[werklikheid]]
* Konteksvaardighede om die probleem van konteks te isoleer
* Relevante kriteria om goeie oordeel te vel
* Toepaslike metodes of tegnieke vir die oordeel
* Toepaslike teoretiese konstrukte om die probleem en die betrokke vraag te verstaan
Benewens die besit van sterk kritiese denkvaardighede, moet 'n mens ingestel wees om probleme en besluite aan te pak met behulp van hierdie vaardighede. Kritiese denke gebruik nie net logika nie, maar ook breë intellektuele kriteria soos duidelikheid, geloofwaardigheid, akkuraatheid, presisie, relevansie, diepte, breedte, belangrikheid en regverdigheid.<ref>{{cite book |last=Jones |first=Elizabeth A., & And Others |year=1995 |title=National Assessment of College Student Learning: Identifying College Graduates' Essential Skills in Writing, Speech and Listening, and Critical Thinking. Final Project Report (NCES-95-001) |isbn=978-0-16-048051-5 |work=from National Center on Postsecondary Teaching, Learning, and Assessment, University Park, PA.; Office of Educational Research and Improvement (ED), Washington, DC.; U.S. Government Printing Office, Superintendent of Documents, Mail Stop: SSOP, Washington, DC 20402-9328. PUB TYPE - Reports Research/Technical (143) bl. 14–15 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED383255.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305005657/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED383255.pdf |archive-date=2016-03-05 |url-status=live |accessdate=2016-02-24}}</ref>
Kritiese denke vereis die vermoë om:
* Herken probleme om werkbare middele te vind om die probleme die hoof te bied
* Verstaan die belangrikheid van prioritisering en orde van voorkoms in probleemoplossing
* Versamel toepaslike (relevante) inligting
* Herken verswygde aannames en waardes
* Begryp en gebruik [[taal]] met akkuraatheid, helderheid en onderskeidingsvermoë
* Interpreteer [[data]] om bewyse te beoordeel en argumente te evalueer
* Herken die bestaan (of nie-bestaan) van logiese verhoudings tussen stellings
* Maak geregverdigde gevolgtrekkings en veralgemenings
* Toets die gevolgtrekkings en veralgemenings waartoe jy kom
* Rekonstrueer 'n mens se patroon van opvattings op grond van wyer ervaring
* Lewer akkurate oordele oor spesifieke dinge en eienskappe in die alledaagse lewe.
In opsomming:
"'n Volgehoue poging om enige geloof of veronderstelde vorm van kennis te ondersoek in die lig van die bewyse wat dit ondersteun of weerlê en die verdere gevolgtrekkings waartoe dit neig."<ref name=glaser>{{Cite book| title=An Experiment in the Development of Critical Thinking| edition=| author=Edward M. Glaser| year=1941| publisher=New York, Bureau of Publications, Teachers College, Columbia University| isbn=978-0-404-55843-7 }}</ref>
==Verwysings==
{{Verwysings|2}}
==Skakels==
{{vertaaluit| taalafk = en |Critical thinking}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Filosofie]]
[[Kategorie:Konsepte]]
[[Kategorie:Epistemologie]]
rqvi2a9w0aw126ibrc0n5vdj3122gnv
Dizzy Gillespie
0
318739
3373196
3338846
2026-11-16T13:54:50Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373196
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Musikale kunstenaar
| naam = Dizzy Gillespie
| beeld = Dizzy Gillespie01.JPG
| beeldonderskrif = Gillespie tydens 'n konsert in Deauville, [[Normandië]], Frankryk, Julie 1991
| agtergrondkleur = non_vocal_instrumentalist
| geboortenaam = John Birks Gillespie
| geboortedatum = {{geboortedatum|1917|10|21}}
| geboorteplek = Cheraw, [[Suid-Carolina]], V.S.A.
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1917|10|21|1993|1|6}}
| sterfplek = Englewood, [[New Jersey]]
| instrument = {{flatlist|
*[[Trompet]]
*[[Klavier]]
}}
| genre = {{flatlist|
*[[Jazz]]
*Bebop
*Afro-Kubaanse jazz}}
| beroep = {{flatlist|
*Musikant
*Komponis}}
| jare_aktief = 1935–1993
| etiket = {{flatlist|
*Dee Gee Records
*Pablo Records
*RCA Victor Records
*Savoy Records
*Verve Records
*Discovery Records}}
Impulse
}}
'''John Birks''' "'''Dizzy'''" '''Gillespie''' ({{IPAc-en|ɡ|ɪ|ˈ|l|ɛ|s|p|i}}; [[21 Oktober]] [[1917]] – [[6 Januarie]] [[1993]]) was 'n [[VSA|Amerikaanse]] trompetspeler van [[jazz]]musiek. Hy was ook 'n [[komponis]] en [[sanger]].<ref name="obit">{{Verwys web |van1=Watrous |voornaam1=Peter |titel=Dizzy Gillespie, Who Sounded Some of Modern Jazz's Earliest Notes, Dies at 75 |url=https://www.nytimes.com/1993/01/07/arts/dizzy-gillespie-who-sounded-some-of-modern-jazz-s-earliest-notes-dies-at-75.html |webwerf=The New York Times |besoekdatum=10 Desember 2018 |datum=7 Januarie 1993}}</ref> Hy was 'n virtuoos in sy veld en briljant met improvisasie. Sodoende het hy gebou op die virtuose styl van Roy Eldridge<ref name="autobio">{{Verwys boek |van1=Gillespie |voornaam1=Dizzy |van2=Fraser |voornaam2=Al |titel=To Be or Not to Bop |url=https://archive.org/details/tobeornottobopme0000gill |datum=1979 |uitgewer=Doubleday |plek=New York}}</ref> maar met die byvoeging van lae harmonie en ritmiese kompleksiteit van 'n virtuositeit wat voorheen ongehoord was in [[jazz]]musiek. Sy kombinasie van musikaliteit, skouspelagtigheid, intelligensie en vaardigheid het hom een van die voorste proponente van die nuwe musiekstyl wat weldra bekend sou staan as bebop gemaak. Sy beret, sy opgepofte wange en sy lighartige persoonlikheid het een van bebop se mees prominente simbole geword. <ref name="obit" />
Hy het in die 1940's saam met [[Charlie Parker]] een van die voorste figure in die ontwikkeling van bebop en moderne [[jazz]] geword.<ref name="Palmer">{{Verwys vaktydskrif |van1=Palmer |voornaam1=Richard |titel=The Greastest Jazzman of Them All? The Recorded Work of Dizzy Gillespie: An Appraisal |vaktydskrif=Jazz Journal |datum=January 2001 |bladsy=8}}</ref> Hy het onderrig gegee aan, en verskeie musici beïnvloed, soos o.a. die trompetspelers en jazz-ikone [[Miles Davis]], Jon Faddis, Fats Navarro, Clifford Brown, Arturo Sandoval, Lee Morgan,<ref name="jmh">{{Verwys web |url=http://www.jazz-music-history.com/Dizzy-Gillespie.html |titel=jazz-music-history.com |uitgewer=jazz-music-history.com |besoekdatum=20 Oktober 2010}}</ref> Chuck Mangione<ref name="cm">{{Verwys web |url=http://www.chuckmangione.com/bio.html |titel=chuckmangione.com |uitgewer=chuckmangione.com |besoekdatum=20 Oktober 2010 |argief-url=https://web.archive.org/web/20101019095357/http://www.chuckmangione.com/bio.html |argiefdatum=19 Oktober 2010 |url-status=dead}}</ref> en Johnny Hartman.<ref name="jmh2">{{Verwys web |url=http://johnnyhartmanbook.com/ |titel=Johnny Hartman Book - The Last Balladeer |werk=johnnyhartmanbook.com |besoekdatum=14 November 2015 |argiefdatum=1 Julie 2012 |argief-url=https://web.archive.org/web/20120701175448/http://www.johnnyhartmanbook.com/ |url-status=dood}}</ref>
Scott Yanow het soos volg oor Gillespie geskryf, ''"Dizzy Gillespie's contributions to jazz were huge. One of the greatest jazz trumpeters of all time, Gillespie was such a complex player that his contemporaries ended up being similar to those of [[Miles Davis]] and Fats Navarro instead, and it was not until Jon Faddis's emergence in the 1970s that Dizzy's style was successfully recreated [....] Gillespie is remembered, by both critics and fans alike, as one of the greatest jazz trumpeters of all time"''.<ref name="AMG">{{Verwys boek |van1=Yanow |voornaam1=Scott |titel=All Music Guide to Jazz |url=https://archive.org/details/allmusicguidetoj0004unse |datum=2002 |uitgewer=Backbeat Books |isbn=0-87930-717-X |uitgawe=4th}}</ref>
== Kunstenaarskap ==
===Styl===
Gillespie is al beskryf as die "sound of surprise". ''The Rough Guide to Jazz'' beskryf sy musikale styl (in Engels):
{{quote|The whole essence of a Gillespie solo was cliff-hanging suspense: the phrases and the angle of the approach were perpetually varied, breakneck runs were followed by pauses, by huge interval leaps, by long, immensely high notes, by slurs and smears and bluesy phrases; he always took listeners by surprise, always shocking them with a new thought. His lightning reflexes and superb ear meant his instrumental execution matched his thoughts in its power and speed. And he was concerned at all times with swing—even taking the most daring liberties with pulse or beat, his phrases never failed to swing. Gillespie's magnificent sense of time and emotional intensity of his playing came from childhood roots. His parents were Methodists, but as a boy he used to sneak off every Sunday to the uninhibited Sanctified Church. He said later, "The Sanctified Church had deep significance for me musically. I first learned the significance of rhythm there and all about how music can transport people spiritually."<ref name="rough">{{Verwys boek |van1=Carr |voornaam1=Ian |van2=Fairweather |voornaam2=Digby |van3=Priestley |voornaam3=Brian |titel=The Rough Guide to Jazz |bladsy=291}}</ref>}}
In Gillespie se sterfkennis word sy styl soos volg beskryf deur Peter Watrous (in Engels):
{{quote|In the naturally effervescent Mr. Gillespie, opposites existed. His playing—and he performed constantly until nearly the end of his life—was meteoric, full of virtuosic invention and deadly serious. But with his endlessly funny asides, his huge variety of facial expressions and his natural comic gifts, he was as much a pure entertainer as an accomplished artist.<ref name="obit" />}}
Wynton Marsalis het Gillespie soos volg opgesom as speler en onderwyser (in Engels):
{{quote|His playing showcases the importance of intelligence. His rhythmic sophistication was unequaled. He was a master of harmony—and fascinated with studying it. He took in all the music of his youth—from Roy Eldridge to Duke Ellington—and developed a unique style built on complex rhythm and harmony balanced by wit. Gillespie was so quick-minded, he could create an endless flow of ideas at unusually fast tempo. Nobody had ever even considered playing a trumpet that way, let alone had actually tried. All the musicians respected him because, in addition to outplaying everyone, he knew so much and was so generous with that knowledge...<ref name="Marsalis">{{Verwys boek |van1=Marsalis |voornaam1=Wynton |van2=Ward |voornaam2=Geoffrey |titel=Moving to Higher Ground: How Jazz Can Change Your Life |url=https://archive.org/details/movingtohighergr00mars |url-toegang=registrasie |datum=2008 |uitgewer=Random House |plek=New York}}</ref>}}
[[Lêer:DizzyGillespie.png|duimnael|regs|Gillespie met sy trompet in 1988.]]
==Pryse en eerbewyse==
[[Lêer:Dizzy Gillespie statue.jpg|duimnael|regs|130px|Standbeeld van Gillespie in sy tuisdorp van Cheraw, [[Suid-Carolina]] ]]
In 1989 het Gillespie die ''Grammy Lifetime Achievement Award'' ontvang. Die volgende jaar het hy tydens die seremonies wat by die Kennedy Center for the Performing Arts gehou is om die tweehonderdste herdenking van Amerikaanse jazz te vier die Kennedy Center Honors-prys en die American Society of Composers, Authors, and Publishers ''Duke Ellington Award'' ontvang vir 50 jaar se prestasies as komponis en uitvoerder.<ref name="tribute">{{Verwys web |van1=Watrous |voornaam1=Peter |titel=A Tribute for Gillespie and the Jazz He Created |url=https://www.nytimes.com/1990/12/14/arts/pop-jazz-a-tribute-for-gillespie-and-the-jazz-he-created.html |webwerf=The New York Times |url-toegang=intekening |besoekdatum=10 Desember 2018 |datum=14 Desember 1990}}</ref><ref>[http://www.jazzwithbobparlocha.com/what/jazzbios/jazzbio_dizzy_gillespie.html Jazz with Bob Parlocha – Biographies – Dizzy Gillespie] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061029054809/http://www.jazzwithbobparlocha.com/what/jazzbios/jazzbio_dizzy_gillespie.html|date=29 Oktober 2006}}</ref>
In 1989 het Gillespie 'n eredoktorsgraad in musiek ontvang van die Berklee College of Music.<ref>{{Verwys web |url=https://www.boston.com/culture/entertainment/2019/03/12/justin-timberlake-missy-elliott-alex-lacamoire-to-receive-honorary-degrees-from-berklee |titel=Berklee honorary degrees: Justin Timberlake, Missy Elliott, Alex Lacamoire {{!}} Boston.com |webwerf=www.boston.com |taal=en-US |besoekdatum=2020-04-15}}</ref>
In 1993 het hy die Polar musiekprys in Swede gewen.<ref name="polar">{{Verwys web |titel=Dizzy Gillespie |url=http://www.polarmusicprize.org/laureates/dizzy-gillespie/ |webwerf=Polar Music Prize |besoekdatum=10 Desember 2018}}</ref> Op 31 Desember 2006 is daar eerbewyse aan hom gebring tydens die program ''A Jazz New Year's Eve: Freddy Cole & the Dizzy Gillespie All-Star Big Band at The John F. Kennedy Center for the Performing Arts''.<ref>[http://www.kennedy-center.org/programs/jazz/schedule.html The Kennedy Center for the Performing Arts Schedule 2006-07] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070113144406/http://www.kennedy-center.org/programs/jazz/schedule.html |date=13 Januarie 2007 }}, kennedy-center.org; besoek op 25 Mei 2017.</ref> In 2014 is Gillespie ingelyf in die New Jersey Hall of Fame.<ref>{{Verwys web |url=https://njhalloffame.org/2014/07/new-jersey-hall-of-fame-class-of-2014-announced/ |titel=New Jersey Hall of Fame Class of 2014 Announced |datum=31 Julie 2014 |webwerf=New Jersey Hall of Fame}}</ref>
==In populêre kultuur==
Samuel E. Wright het die karakter van Dizzy Gillespie in die rolprent ''Bird'' (1988) wat oor [[Charlie Parker]] handel vertolk.<ref>{{Verwys boek |url=https://books.google.com/books?id=3r7eCQAAQBAJ&pg=PA38&lpg=PA38&dq=samuel+wright+dizzy#v=onepage |titel=Encyclopedia of Motion Picture Sound |isbn=9781476609706 |van1=McGee |voornaam1=Marty |datum=8 Junie 2015}}</ref> Kevin Hanchard het die rol van Gillespie vertolk in die film oor [[Chet Baker]] getiteld ''Born to Be Blue'' (2015).<ref>{{Verwys web |url=https://jazzuality.com/jazzinematology/jazzinematology-born-to-be-blue-a-metafiction-of-chet-bakers-life/ |titel=Jazzinematology : BORN TO BE BLUE – a Metafiction of Chet Baker's Life |webwerf=Jazzuality.com |besoekdatum=22 Januarie 2020}}</ref> [[Charles S. Dutton]] het Gillespie gespeel in ''For Love or Country: The Arturo Sandoval Story'' (2000).
==Lys van werke==
{{hoof|Lys van werke deur Dizzy Gillespie}}
==Verwysings==
{{Verwysings}}
==Eksterne skakels==
* [https://web.archive.org/web/20061018090339/http://www.jazzprofessional.com/interviews/Dizzy%20Gillespie.htm Onderhoud met Les Tomkins in 1973]
* [https://newyorkjazzworkshop.com/dizzy-gillespie/ Bondige biografie deur C.J Shearn]
* {{Commons-inline|Dizzy Gillespie}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Gillespie, Dizzy}}
[[Kategorie:Geboortes in 1917]]
[[Kategorie:Sterftes in 1993]]
[[Kategorie:Amerikaanse komponiste]]
[[Kategorie:Amerikaanse musici]]
gjmat83w8fsxpfzf66xkkw70limgaq8
Don Quichot (boek)
0
365082
3373204
3339109
2026-11-16T14:23:47Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373204
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Boek
| naam = ''Die vindingryke ridder Don Quijote de La Mancha
| beeld = Gustave Doré - Miguel de Cervantes - Don Quixote - Part 1 - Chapter 1 - Plate 1 "A world of disorderly notions, picked out of his books, crowded into his imagination".jpg
| beeldonderskrif = Don Quichot, soos afgebeeld op 'n boekillustrasie uit 1863, van die hand van [[Gustave Doré]]
| orig titel = Don Quijote
| outeur = [[Miguel de Cervantes|Cervantes]]
| vertaler = [[André P. Brink]]
| voorwoord =
| illustrasies =
| land = [[Spanje]]
| oorspronklike taal = [[Spaans]]
| reeks =
| onderwerp =
| genre =
| uitgewer =
| uitgewingsdatum
| bladsye = 1117
| grootte =
| gewig =
| oplae =
| isbn = 978-90-253-0659-5
| issn =
}}
'''Don Quichot''' of '''Don Quijote''', ook bekend as '''die Ridder van die Droewige Gelaat''' (Spaans: ''Don Quijote'' of ''Quixote''), is die hoofkarakter in [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] se [[roman]] ''Die vindingryke ridder Don Quijote de La Mancha''. Die roman bestaan uit twee dele: die eerste deel is in [[1605]] gepubliseer en die tweede deel in [[1615]].
Die boek was een van die eerste romans wat geskryf is in 'n moderne Europese [[taal]]. Dit is 'n relaas van die komiese reisavonture van 'n ou heer wat hom verbeel dat hy 'n dwalende of dolende ridder is. Die hoofkarakter, Don Quijote, is die stereotipe van die idealis, 'n dwase held wat hom met sy goeie bedoelings maar onpraktiese dade min of meer belaglik maak.
== Die verhaal ==
Die ''hidalgo'' (die laagste adellike rang in Spanje) Alonso Quijano het deur die lees van te veel [[ridderroman]]s sy verstand kwytgeraak. Nadat hy die beeld van 'n dolende ridder aanneem, verlaat hy sy huis onder die naam ''Don Quijote van La Mancha'' (na sy geboortestreek) en begin 'n dwaaltog deur die platteland van [[Spanje]]. Hy begin die tog op sy strydros Rocinant, wat in werklikheid 'n ou, uitgeteerde basterperd is wat hy as 'n rasegte perd verheerlik. Geklee in ou geroeste wapenrusting en 'n papierhelm, neem hy hom voor om oorlog te voer teen allerhande onregte. Deur goeie dade te verrig, hoop hy om beroemd te word en sodoende die guns te verkry van sy groot liefde, die mooie Dulcinea. Die soeke na hierdie begeerlike prinses, wat in werklikheid 'n idealisering is van Aldonza Lorenzo, 'n eenvoudige en nederige boeredogter uit die naburige dorpie El Toboso, wat hy nog nooit gesien het nie, en wat waarskynlik nie eens bestaan nie, is 'n [[parodie]] op die ''amour lointain'' genre.
Op sy tog word Don Quijote vergesel deur sy buurman en dienskneg Sancho Panza. Sancho is 'n kleinboer, en ongeletterd, maar nie dom nie, met 'n belangstelling in goeie eet- en drinkgoed. Sancho weet sy meester is effe kranksinnig; Sancho betitel hom as die "Ridder van die Droewige Gelaat", <ref>''Don Quichot. De vernuftige edelman van La Mancha.'' [http://www.leestafel.info/miguel-de-cervantes-s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517005229/https://leestafel.info/miguel-de-cervantes-s |date=17 Mei 2021 }}</ref> tog volg hy vir Quijote, want sy swakheid vir aardse plesiere laat hom tog glo in die groot beloning wat sy reis saam met Don Quijote vir hom inhou.
[[Lêer:Campo de Criptana Molinos de Viento 1.jpg|duimnael| [[Windmeul]]e of mitiese reuse?]]
Dat Don Quijote nogal verward is, word duidelik wanneer hy herberge vir kastele aansien, geestelikes vir skurke (kritiek op die kerk) en windmeulens vir reuse. Hy bevry ook enkele "staatsgevaarlike misdadigers" (mense wat om hul afwykende menings opgesluit is). <ref>Vinck, J., ''Don Quichot en de windmolens''. [http://www.beleven.org./verhaal/don_quichot_en_de_windmolens]</ref> Sy wan-idees en dwalings stuit egter telkens teen die nugterheid, omsigtigheid en spreekwoorde van Sancho. Hierdie botsing tussen die ideale en fiktiewe wêreld van Don Quijote en die werklike wêreld van Sancho, is een van die hooftemas van die boek en terselfdertyd die bron van baie van die humor.
Terwyl hulle op reis is, ontmoet Don Quijote en Sancho baie verskillende karakters, van herders tot adellikes, van misdadigers tot priesters, van kwetsende vroue en jaloerse mans tot hitsige meisies en dolle verliefdes. 'n Verdere hooftema van die roman word hier duidelik: liefde. In die ridderromans kom slegs hoflike liefde voor; Cervantes toon aan dat daar veel meer in die liefde steek: van verwerpte liefde tot owerspel, van ideale vriendskap tot onmoontlike liefde, van pure aanbidding tot suiwer wellus.
Die tweede deel van die roman is [[surrealisme|surrealisties]] en bevat 'n sterk self-reflekterende karakter. Hierdie introspeksie was ongekend in literêre werke. Don Quijote en Sancho ontmoet dus verskeie karakters wat die eerste deel van die boek gelees het en hulle en hul avonture ken. Don Quijote en Sancho meet hulself nie meer aan die werklike wêreld nie, maar beleef eerder avonture wat daardie ander karakters vir hul vermaak opgestel het - soos hul hemelvaart op 'n houtperd, of Sancho se verrassend edele heerskappy oor 'n denkbeeldige eiland. Die metafoor van "die wêreld as 'n verhoog" word hier letterlik waar. As gevolg hiervan kom die wêreld dikwels meer gek voor as Don Quijote self. Heel aan die einde van die verhaal, na 'n slapie van 6 uur, vind hy sy gedagtes terug. Die leser kan homself dan afvra of die vroeëre dwaasheid van Don Quijote nie meer waardevol en menslik was as sy nuutgevonde nugterheid nie.
'n Opvallende detail uit die tweede deel is die spot wat Cervantes dryf met die skrywer Alonso Fernández de Avellanada - sonder om hom by name te noem. Hierdie Fernández het die sukses van Don Quijote benut deur in 1612 'n vervolgverhaal op die avontuurboek te skryf. Die ware tweede deel, deur Cervantes self, het eers in 1615 verskyn. Om verdere apokriewe verhale te voorkom, laat Cervantes sy protagonis aan die einde van die tweede deel sterf.
==Spelling en uitspraak==
[[Lêer:Miguel de Cervantes (1605) El ingenioso hidalgo Don Quixote de la Mancha.png |duimnael|Titelbladsy van die vierde druk]]
Die oorspronklike titel van Cervantes se boek is ''El ingenioso hidalgo don Quixote de la Mancha''. Die skryf van die naam met 'n 'x' is oorgeneem in die [[Engels]], met die uitspraak 'Kwíkset' [ˈkwɪksət] (teenwoordig spreek die Engelse dit darem beter uit). Sedertdien is die uitspraak in die [[Spaans|Kastiliaans]] verander en die spelling gewysig, waardeur die 'x' (uitspraak 'sj') 'n 'j' (uitspraak: harde 'g') geword het. In moderne Spaans word dit dus gespel as ''Don Quijote'', met die uitspraak 'Kigotte' [kiˈxote] (nie 'Kigoote'). In Afrikaans word die moderne Spaanse spelling nougeset gevolg (sien die titel van [[André P. Brink]] se vertaling).
In die Spaans van die sewentiende eeu is die naam van die ridder dus uitgespreek as 'Kiesjotte' [kiˈʃote]. In die [[Frans]] word dit geskryf as Quichotte. In die [[Nederlands]] word die Franse skryfwyse oorgeneem, en omdat die laaste lettergreep in moderne Frans onhoorbaar is, verander die Nederlandse skryfwyse ook na ''Quichot''. Hierdie spelling sonder die laaste lettergreep kom dus nie uit die Spaans nie. Die 'ch' in ''La Mancha'' word korrek op die Spaanse manier uitgespreek ('tsj'), dus is die moderne Nederlandse uitspraak: 'Don Kiesjot van La Mantsja' (nie 'Mansja' nie). Dit is vrywel gelyk aan die oorspronklike uitspraak, op die eindlettergreep van Quixote na. Daar is egter baie Nederlanders wat vasklou aan die juiste uitspraak Kiegotte of Kiesjotte. 'n Groot deel van die Nederlandse vertalings en bewerkings gebruik die spelling Quichotte.<ref>zie collectie Koninklijke Bibliotheek [https://web.archive.org/web/20141223160832/http://www.kb.nl/themas/kinderboeken-en-strips/klassieke-kinderboeken/don-quichotte www.kb.nl]</ref>
==Spreekwoorde==
Die figuur van Don Quijote en sy dade kom in die daaglikse taalgebruik tereg met onder meer die volgende uitdrukkings:
* ''teen windmeulens veg'' – 'n denkbeeldig gevaar bestry, of ook: om te probeer verander wat nie verander kan word nie, 'n hopelose stryd voer;
* '''n Klap van die meul bykry\gekry'' - nie by jou gesonde verstand wees nie;
* '''n donquichot'' – iemand wat 'n hopelose stryd voer, iemand wat nuttelose doele nastreef of 'n onbereikbare liefde najaag, iemand wat buite die werklikheid staan;
* ''donquichotterie'' – dwaas-idealistiese optrede;
* '''n dulcinea'' – 'n geïdealiseerde, onbereikbare vrou;
* '''n rossinant'' – 'n slegte perd.
==Musiek en Don Quijote==
Die lewenswandelinge van Don Quichot is meerdere maal getoonset. Hieronder volg 'n (nie volledig nie) lys van orkeswerke, [[ballet]]te, liedere en [[opera]]'s op sy tema:
* [[Jacques Brel]]: ''L'Homme de la Mancha'' (1968).
* Joan Manuel Serrat: ''Vencidos'' (1971).
* Roberto Gerhard: ''Don Quichotte'', ballet uit 1941, waaruit hy twee orkessuites saamstel (1ste 1941, 2de 1947), 'n verwerking van die ballet word in 1949 voltooi.<ref>Orquesta Sinfónico de Tenerife, Víctor Pablo Pérez, Auvidis Valois records 3660</ref>
* Jesús Guridi: ''Una aventura de Don Quijote''.<ref>Orquesta Sinfónica de Bilbao, Juan José Mena, [[Naxos Plate-etiket|Naxos]] 8.557110</ref>
* Jacques Ibert: ''Don Quichotte'', musiek by 'n filmproduksie uit 1932.
* Wilhelm Kienzl: ''Don Quixote'', opera, op. 50.<ref>Rundfunk-Sinfonieorchester Berlin, Rundfunkchor Berlin, Gustav Kuhn, CPO records 999 873</ref>
* [[Jules Massenet]]: ''Don Quichotte, comédie héroïque en cinq actes''.<ref>L’Orchestre de la Suisse Romande, Chœur de la Radio Suisse Romande, Kazimierz Kord, EMI records 430 636</ref>
* [[Felix Mendelssohn]]: ''Die Hochzeit des Camacho'', opera, op. 11.
* [[Léon Minkus]]: ''Don Quixote'', ballet.<ref>Sofia Nationaal Opera orkest, Nayden Todorov, [[Naxos Plate-etiket|Naxos]] 8.557065-66</ref>
* [[Maurice Ravel]]: ''Don Quichotte à Dulcinée'', drie liedere.<ref>Orchestre de chambre de Lausanne, Armin Jordan; Huttenlocher, Erato records 75318</ref>
* Anton Rubinstein: ''Don Quixote'', 'musikale skildering' uit 1870, op. 87.<ref>Staatssimfonieorkes van Rusland, Igor Golovchin, RUSSIAN DISC records 11 397</ref>
* Robert W. Smith: ''Don Quixote'', Simfonie No. 3 vir orkes (2008).<ref>Banda Simfònica Unió Musical de Lliria, Robert W. Smit, Walking Frog Records WFR356</ref>
* [[Richard Strauss]]: ''Don Quixote, fantastische Variationen über ein Thema ritterlichen Charakters'', op. 35, vir tjello (Don Quichot), altviool (Sancho Panza) en orkes (1896-97)
* Georg Philipp Telemann: ''Don Quichotte auf der Hochzeit des Comacho'', komiese opera.
* Mitch Leigh: ''De man van La Mancha'', musiek tydens 'n [[Broadway (teater)|Broadwaymusiekblyspel]] uit 1965.
* Patrick van Deurzen: ''Choral, Fugue & Prelude'' uit 2005, blaasinstrument kwintet, in elke deel word tekste uit Don Quijote voorgedra.
* Het Nationale Ballet: ''Don Quichot''.
* Eric Vaarzon Morel: ''De nieuwe wereld van Don Quichot'', vanaf 2011/2012 in Nederlandse teaters. Met Maarten Ornstein (basklarinet), Carlos Denia (sang), Raquela Ortega en sanger-rapper Brownie Dutch.
* Magazine 60: ''Don Quichotte (no están aqui) uit 1985.
==Afrikaanse en Nederlandse vertalings==
''Don Quichot'' is ná die [[Bybel]] een van die mees vertaalde boeke en is vier keer uit die Spaans in Nederlands vertaal. Lambert van den Bos was eerste in 1657 met ''[https://archive.org/stream/denverstandigenv00cerv#page/n1/mode/2up Den verstandigen vroomen ridder, Don Quichot de la Mancha]''. Die tweede vertaling is in 1854-59 gedoen deur die poliglot en advokaat Christiaan Lodewijk Schuller tot Peursum, wat die boek met die titel ''De vernuftige jonkheer Don Quichote van de Mancha'' laat verskyn het in 'n vierdelige weergawe ([https://books.google.be/books?id=0BQUAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=nl#v=onepage&q&f=false deel I], [https://books.google.be/books?id=a6FRAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=nl#v=onepage&q&f=false deel II], [https://books.google.be/books?id=MxUUAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=nl#v=onepage&q&f=false deel IV]) waarvan tallose bewerkings gemaak is, onder meer die gewilde [[Vlaams (taalkunde)|Vlaamse]] bewerking deur René De Clercq (1930). In 1941-43 laat die Spaanse kenner C.F.A. van Dam en die digter [[J.W.F. Werumeus Buning|Buning]] 'n moderne vierdelige vertaling onder die titel ''[https://www.dbnl.org/tekst/cerv001donq03_01/ De geestrijke ridder Don Quichot van de Mancha]'' die lig sien. Barber van de Pol bring in 1997 'n leesbare en noukeurige vertaling uit, getiteld ''De vernuftige edelman Don Quichot van La Mancha''.
Die werk word in [[1966]] deur [[André P. Brink]] in Afrikaans vertaal as ''Die vindingryke ridder Don Quijote de la Mancha''.
==Eksterne skakels==
* [https://web.archive.org/web/20141223160832/http://www.kb.nl/themas/kinderboeken-en-strips/klassieke-kinderboeken/don-quichotte Dossier 400 jaar Don Quichotte, Koninklijke Bibliotheek]
* [http://librivox.org/don-quichot-van-la-mancha-by-miguel-de-cervantes-saavedra/ Don Quichot Librivox luisterboek en e-boek]
==Verwysings==
{{Verwysings}}
{{vertaalvanaf
| taalafk = nl
| il = Don Quichot (boek)
}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Letterkunde]]
[[Kategorie:Boeke]]
e1luxjuye3yyyj2e61fjjkbk43gp4bs
Disa
0
365445
3373190
3278993
2026-11-16T13:48:47Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373190
wikitext
text/x-wiki
{{Outomatiese taksoboks
|image=Disa cardinalis 250603.jpg
|image_caption=''[[Disa cardinalis]]''
|display_parents=3
|taxon= Disa
|authority=[[Peter Jonas Bergius|P.J.Bergius]], (1767)
|subdivision_ranks=[[Spesie]]s
|subdivision=<center>[[#Spesies|Sien teks]]</center>
|synonyms=
*''Repandra'' <small>Lindl.</small>
*''Penthea'' <small>Lindl.</small>
*''Forficaria'' <small>Lindl.</small>
*''Gamaria'' <small>Raf.</small>
*''Herschelia'' <small>Lindl.</small>
*''Monadenia'' <small>Lindl.</small>
*''Schizodium'' <small>Lindl.</small>
*''Orthopenthea'' <small>Rolfe in W.H.Harvey</small>
*''Amphigena'' <small>Rolfe in W.H.Harvey</small>
*''Herschelianthe'' <small>Rauschert</small>
*× Herscheliodisa <small>H.P.Linder</small>
}}
'''''Disa''''' is 'n [[genus]] blomplante in die [[Familie (biologie)|familie]] ''Orchidaceae''. Dit bestaan uit 185 [[spesie]]s.<ref name=chase2015>{{cite journal |author1=Mark W. Chase |author2=Kenneth M. Cameron |author3=John V. Freudenstein |author4=Alec M. Pridgeon |author5=Gerardo A. Salazar |author6=Cássio van den Berg |author7=André Schuiteman |date=2015 |title=An updated classification of Orchidaceae |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=177 |issue=2 |pages=151–174 |doi=10.1111/boj.12234|doi-access=free }}</ref><ref name="tammy">[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=62691 Kew World Checklist of Selected Plant Families]</ref> Die meeste van die spesies is [[inheems]] aan tropiese en suidelike Afrika, met nog enkeles in die [[Arabiese Skiereiland]], [[Madagaskar]] en [[Réunion]].<ref name=linder1999>Hans Peter Linder en Hubert Kurzweil. 1999. ''Orchids of Southern Africa''. 504 pages. A.A. Balkema. {{ISBN|978-90-5410-445-2}}.</ref> ''[[Disa bracteata]]'' het in Wes-Australië genaturaliseerd geraak, waar die plaaslike naam ''Afrika-onkruid-orgidee'' is.<ref>[http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&state=&s=®ion=all&card=H67 Weeds Australia, Weed Identification, African weed-orchid, ''Disa bracteata'']. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140517232731/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&state=&s=®ion=all&card=H67 |date=17 Mei 2014 }}</ref>
Die genus ''Disa'' is in 1767 deur [[Peter Jonas Bergius|P.J. Bergius]] benoem.<ref name="ipni">{{cite web |url=http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do;jsessionid=EE934D639925E2BA29360B0F5CF251DE?find_family=&find_genus=Disa+&find_species=&find_infrafamily=&find_infragenus=&find_infraspecies=&find_authorAbbrev=&find_includePublicationAuthors=on&find_includePublicationAuthors=off&find_includeBasionymAuthors=on&find_includeBasionymAuthors=off&find_publicationTitle=&find_isAPNIRecord=on&find_isAPNIRecord=false&find_isGCIRecord=on&find_isGCIRecord=false&find_isIKRecord=on&find_isIKRecord=false&find_rankToReturn=all&output_format=normal&find_sortByFamily=on&find_sortByFamily=off&query_type=by_query&back_page=plantsearch |title=Disa Query Results |website=[[International Plant Names Index]]}}</ref><ref name=bergius1767>Peter Jonas Bergius. 1767. ''Descriptiones Plantarum ex Capite Bonae Spei'': 348. <!--(kyk ''Eksterne skakels'' onder)--></ref> Dit is vernoem na Disa, die heldin van 'n Sweedse legende.<ref name="quattrocchiII">Umberto Quattrocchi. 2000. ''CRC World Dictionary of Plant Names'' volume II. CRC Press: Boca Raton; New York; Washington, DC, VSA; Londen, VK. {{ISBN|978-0-8493-2676-9}} (vol. II).<!--(kyk ''Eksterne skakels'' onder)--></ref> Volgens dié amusante legende sou Koningin Disa haarself eenkeer aan Koning Sveas voorgestel het met slegs 'n visnet aan. Dié verhaal sou die Sweedse plantkundige Peter Bergius aangespoor het toe hy die Kaapse orgidee ''[[Disa longicornu]]'' in 1767 benoem, nadat hy die netagtige merke op die kroonblare opgemerk het.<ref name=rs1>{{cite web |last1=Swilling |first1=Ron |title= The Pride of Table Mountain |url=https://www.facebook.com/padlangs.namibia/posts/pfbid02eanqPeoe6DeGvwimWYt6cRbvkXg2A6wN7jgNGo3wm8sJrR1P64gWfGhx4nu5cNDcl |website=facebook |publisher=Padlangs |date = 20 Februarie 2026 |access-date=24 Februarie 2026}}</ref>
== Beskrywing ==
Die plante groei uit 'n vlesige knolwortel, wat 'n bron van maltodekstriene is wat as suikervervanger gebruik word. Sommige soorte bereik 'n hoogte van 90 cm. Die blomme is alleenstaande of in raseme gesorteer. Die blomblare en die lip is klein. Die blomme bestaan in wese uit die kelkblare. Die blomme wissel van 'n baie ligte kleur tot [[donkerrooi]]. Anders as meeste orgideegenera, beskik die saad van ''Disa''-spesies oor ’n proto-endosperm wat nutriënte vir ontkieming bevat. Hierdie sade is gevolglik effens groter as ander orgideesade, maar steeds besonder klein.<ref name=aos1>{{cite web |last1= |first1= |title= Understanding orchid seeds |url=https://www.aos.org/understanding-orchid-seeds |website=aos.org |publisher=American Orchid Society |date = 2026 |access-date=24 Februarie 2026}}</ref>
== Bestuiwing ==
Disas vertoon 'n verskeidenheid bestuiwingsindrome. Elke spesie van ''Disa'' het gewoonlik 'n enkele bestuiwerspesie en byna elke beskikbare bestuiwerinsek word deur sommige ''Disa''-spesies benut. Spesies wat by dieselfde [[bestuiwing]] aangepas het, het dikwels onafhanklik 'n soortgelyke blommorfologie ontwikkel wat die infrageneriese klassifikasie van ''Disa'' verwar het totdat kladistiese analise op [[DNS]]-reekse uit hierdie genus toegepas is.<ref name=waterman2009>{{cite journal | author = Waterman, Richard J. | author2 = Pauw, Anton | author3 = Barraclough, Timothy G. | author4 = Savolainen, Vincent | year = 2009 | title = Pollinators underestimated: A molecular phylogeny reveals widespread floral convergence in oil-secreting orchids (sub-tribe Coryciinae) of the Cape of South Africa | journal = Molecular Phylogenetics and Evolution | volume = 51 | issue = 1| pages = 100–110 | doi = 10.1016/j.ympev.2008.05.020 }}</ref>
Voorbeelde van konvergerende evolusie in ''Disa''-bestuiwing sluit die volgende in:
* blomme wat deur skoenlappers bestuif is, het twee keer ontwikkel, byvoorbeeld die bestuiwing van ''[[Disa uniflora]]'' deur die bergnooientjie ''[[Aeropetes tulbaghia]] (Satyrinae)''<ref>{{cite journal |author1=Johnson, S.D. |author2=Linder, H.P. |author3=Steiner, K.E. |date=1998 |title=Phylogeny and radiation of pollination systems in ''Disa'' (Orchidaceae) |url=http://www.amjbot.org/content/85/3/402.full.pdf+html |journal=American Journal of Botany |volume=85 |issue=3 |pages=402–411 |doi=10.2307/2446333 |doi-access=free }}{{Dooie skakel|date=Desember 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* blomme met opvallende misleiding, bestuif deur timmermansbye, het twee keer ontwikkel.
* langblommige blomme, bestuif deur langtong[[Vlieg|vlieë]], het vier keer ontwikkel.
* naggeurige blomme, bestuif deur [[mot]]te, het drie keer ontwikkel.
Sommige ''Disa''-spesies word deur [[suikerbekkie]]s bestuif en het [[pollinaria]] wat aan die pote van die suikerbekkies kleef wanneer hulle op die [[bloeiwyse]] gaan sit.<ref>{{cite journal|title=Transfer of pollinaria on birds' feet: a new pollination system in orchids|url=https://archive.org/details/plant-systematics-and-evolution_2004_244_3-4/page/181|journal=Plant Systematics and Evolution |year=2004|volume=244|issue=3|pages=181–188|doi=10.1007/s00606-003-0106-y |author1= Johnson, S.D. |author2=Brown, M.}}</ref>
== Filogenie ==
Die eerste molekulêre filogenie van die genus het vergelyking van kern-ribosomale ITS1-, 5.8S rDNA- en ITS2-reekse behels, en het getoon dat ''Herschelia'' en ''Monadenia'' binne 'n parafiletiese ''Disa'' genestel is.<ref>{{Cite journal|last=Douzery|first=Emmanuel J. P. |last2=Pridgeon |first2=Alec M. |last3=Kores|first3=Paul|last4=Linder|first4=H. P.|last5=Kurzweil|first5=Hubert|last6=Chase|first6=Mark W. |date=1999-06-01 |title=Molecular phylogenetics of Diseae (Orchidaceae): a contribution from nuclear ribosomal ITS sequences |url=http://www.amjbot.org/content/86/6/887|journal=American Journal of Botany|language=en|volume=86|issue=6|pages=887–899|issn=0002-9122 |pmid=10371730 |doi=10.2307/2656709}}</ref>
In ''Genera Orchidacearum'' volume 2, stel ''Disa'' en ''Schizodium'' die substam Disinae van die stam Diseae saam.<ref name=go>Alec M. Pridgeon, Phillip J. Cribb, Mark W. Chase, en Finn N. Rasmussen. 1999-2014. ''Genera Orchidacearum'' Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-850513-6}} (volume 1), {{ISBN|978-0-19-850710-9}} (volume 2), {{ISBN|978-0-19-850711-6}} (volume 3), {{ISBN|978-0-19-850712-3}} (volume 4), {{ISBN|978-0-19-850713-0}} (volume 5), {{ISBN|978-0-19-964651-7}} (volume 6).</ref> Nadat die volume in 2001 gepubliseer is, het molekulêre filogenetiese studies getoon dat ''Schizodium'' in ''Disa'' geleë is.<ref name=bytebier2007>{{cite journal | author = Bytebier, Benny | author2 = Bellstedt, Dirk U. | author3 = Linder, Hans Peter | year = 2007 | title = A molecular phylogeny for the large African orchid genus ''Disa'' | url = https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2007_43_1/page/75 | journal = Molecular Phylogenetics and Evolution | volume = 43 | issue = 1| pages = 75–90 | doi = 10.1016/j.ympev.2006.08.014 }}</ref><ref name=bytebier2008>{{cite journal |author1=Benny Bytebier |author2=Dirk U. Bellstedt |author3=Hans Peter Linder |date=2008 |title=A New Phylogeny-Based Sectional Classification for the Large African Orchid Genus ''Disa'' |url=https://archive.org/details/taxon_2008-11_57_4/page/1233 |journal=Taxon |volume=57 |issue=4 |pages=1233–1251 |jstor=27756776}}.</ref> ''Schizodium'' bestaan uit slegs ses spesies, almal [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan Suid-Afrika.<ref name=linder1981>{{cite journal | author = Linder Hans Peter | year = 1981 | title = Taxonomic studies on the Disinae: 2. A revision of the genus ''Schizodium'' Lindl | journal = Journal of South African Botany | volume = 47 | pages = 339–371 }}</ref>
In 'n klassifikasie van orgideë wat in 2015 gepubliseer is, plaas Chase et alii ''Schizodium'' in sinoniem onder ''Disa''. Hulle het ook die substam Disinae gedefinieer as bestaande uit ''Pachites'', ''Disa'' en ''Huttonaea''. Hierdie weergawe van Disinae is waarskynlik nie monofileties nie, maar is geskep as 'n klassifikasie om die onnodige benaming van onderwerpe te vermy voordat verdere studies die verwantskappe tussen hierdie drie genera kan opklaar.
== Kweking ==
''Disa''-sade kan met matige sukses op klam [[Veenmos|sphagnummos]] ontkiem word.<ref name=aos1/> Die spesie '' [[Disa uniflora]] '' Bergius staan as 'n [[sierplant]] bekend. Dit is 'n skouspelagtige rooi orgidee bekend as "The Pride of Table Mountain" of "Flower of the gods". [[Tuinbou|Gekweekte spesies]] sluit ''[[Disa aurata]]'', ''[[Disa cardinalis]]'', ''[[Disa crassicornis]]'', ''[[Disa racemosa]]'', ''[[Disa sagittalis]]'' en ''[[Disa tripetaloides]]''.
=== Basters ===
Die volgende spesies is gebruik om meer as 400 basters te skep: ''Disa cardinalis'', ''Disa caulescens'', ''Disa racemosa'', ''Disa tripetaloides'', ''Disa uniflora'', ''Disa aurata ''en ''Disa venosa''.
* ''Disa'' × ''brendae'' (''D. caulescens'' × ''D. uniflora'')
* ''Disa'' × ''maculomarronina'' (''D. hircicornis'' × ''D. versicolor'')
* ''Disa'' × ''nuwebergensis'' (''D. caulescens'' × ''D. tripetaloides'')
* ''Disa'' × ''paludicola'' (''D. chrysostachya'' × ''D. rhodantha'')
== Spesies ==
Daar is tans 185 spesies wat erken word:<ref>{{Verwys web |titel=argiefkopie |url=http://plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325749-2 |argief-url=https://web.archive.org/web/20210721130325/http://plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325749-2 |argiefdatum=21 Julie 2021 |besoekdatum=21 Julie 2021 |url-status=dead}}</ref>
{{div col|colwidth=24em}}
* ''[[Disa aconitoides]]'' <small>Sond.</small>
** ''Disa aconitoides'' subsp. '' aconitoides ''
** ''Disa aconitoides'' subsp. '' concinna ''
** ''Disa aconitoides'' subsp. '' goetzeana ''
* ''[[Disa aemula]]'' <small>[[Harry Bolus|Bolus]]</small>
* ''[[Disa aequiloba]]'' <small>Summerh.</small>
* ''[[Disa afra]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa albomagentea]]'' <small>[[Edward George Hudson Oliver|E.G.H.Oliv.]] & Liltved</small>
* ''[[Disa alinae]]'' <small>Szlach.</small>
* ''[[Disa alticola]]'' <small>H.P.Linder</small>
* ''[[Disa amoena]]'' <small>H.P.Linder</small>
* ''[[Disa andringitrana]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Disa aperta]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Disa arida]]'' <small>Vlok</small>
* ''[[Disa aristata]]'' <small> H.P.Linder</small>
* ''[[Disa atricapilla]]'' <small>(Harv. ex Lindl.) Bolus</small>
* ''[[Disa atrorubens]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Disa aurata]]'' <small>(Bolus) L.T.Parker & Koop.</small>
* ''[[Disa barbata]]'' <small>(L.f.) Sw.</small>
* ''[[Disa basutorum]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Disa baurii]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa begleyi]]'' <small>[[Louisa Bolus|L.Bolus]]</small>
* ''[[Disa bifida]]'' <small>([[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]) Sw.</small>
* ''[[Disa biflora]]'' <small>(L.) Druce</small>
* ''[[Disa bivalvata]]'' <small>(L.f.) T.Durand & Schinz</small>
* ''[[Disa bodkinii]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa bolusiana]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Disa borbonica]]'' <small>Balf.f. & S.Moore</small>
* ''[[Disa brachyceras]]'' <small>Lindl.</small>
* ''[[Disa bracteata]]'' <small>Sw.</small>
* ''[[Disa × brendae]]'' <small>H.P.Linder</small>
* ''[[Disa brevicornis]]'' <small>(Lindl.) Bolus</small>
* ''[[Disa brevipetala]]'' <small>H.P.Linder</small>
* ''[[Disa buchenaviana]]'' <small>Kraenzl.</small>
* ''[[Disa cardinalis]]'' <small>H.P.Linder</small>
* ''[[Disa caulescens]]'' <small>Lindl.</small>
* ''[[Disa cedarbergensis]]'' <small>H.P.Linder</small>
* ''[[Disa celata]]'' <small>Summerh.</small>
* ''[[Disa cephalotes]]'' <small>Rchb.f.</small>
* ''[[Disa cernua]]'' <small>(Thunb.) Sw.</small>
* ''[[Disa chimanimaniensis]]'' <small>(H.P.Linder) H.P.Linder</small>
* ''[[Disa chrysostachya]]'' <small>Sw.</small>
* ''[[Disa clavicornis]]'' <small>H.P.Linder</small>
* ''[[Disa cochlearis]]'' <small>S.D.Johnson & Liltved</small>
* ''[[Disa comosa]]'' <small>(Rchb.f.) Schltr.</small>
* ''[[Disa conferta]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa cooperi]]''<small> Rchb.f.</small>
* ''[[Disa cornuta]]'' <small>(L.) Sw.</small>
* ''[[Disa crassicornis]]'' <small>Lindl.</small>
* ''[[Disa cryptantha]]'' <small>Summerh.</small>
* ''[[Disa cylindrica]]'' <small>(Thunb.) Sw.</small>
* ''[[Disa danielae]]'' <small>Geerinck</small>
* ''[[Disa densiflora]]'' <small>(Lindl.) Bolus</small>
* ''[[Disa dichroa]]'' <small>Summerh.</small>
* ''[[Disa dracomontana]]'' <small>Schelpe ex H.P.Linder</small>
* ''[[Disa draconis]]'' <small>(L.f.) Sw.</small>
* ''[[Disa ecalcarata]]'' <small>(G.J.Lewis) H.P.Linder</small>
* ''[[Disa elegans]]'' <small>Sond. ex Rchb.f.</small>
* ''[[Disa eminii]]'' <small>Kraenzl.</small>
* ''[[Disa engleriana]]'' <small>Kraenzl.</small>
* ''[[Disa equestris]]'' <small>Rchb.f.</small>
* ''[[Disa erubescens]]'' <small>Rendle</small>
* ''[[Disa esterhuyseniae]]'' <small>Schelpe ex H.P.Linder</small>
* ''[[Disa extinctoria]]'' <small>Rchb.f.</small>
* ''[[Disa facula]]'' <small>P.J.Cribb, C.Herrm. & Sebsebe</small>
* ''[[Disa fasciata]]'' <small>Lindl.</small>
* ''[[Disa ferruginea]]'' <small>Sw.</small>
* ''[[Disa filicornis]]'' <small>(L.f.) Thunb.</small>
* ''[[Disa flexuosa]]'' <small>(L.) Sw.</small>
* ''[[Disa forcipata]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Disa forficaria]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa fragrans]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Disa galpinii]]'' <small>Rolfe</small>
* ''[[Disa gladioliflora]]'' <small>Burch. ex Lindl.</small>
* ''[[Disa glandulosa]]'' <small>Burch. ex Lindl.</small>
* ''[[Disa graminifolia]]'' <small>Ker Gawl. ex Spreng.</small>
* ''[[Disa hallackii]]'' <small>Rolfe</small>
* ''[[Disa harveyana]]'' <small>Lindl.</small>
* ''[[Disa hians]]'' <small>(L.f.) Spreng.</small>
* ''[[Disa hircicornis]]'' <small>Rchb.f.</small>
* ''[[Disa incarnata]]'' <small>Lindl.</small>
* ''[[Disa inflexa]]'' <small>(Lindl.) Mundt ex Bolus</small>
* ''[[Disa intermedia]]'' <small>H.P.Linder</small>
* ''[[Disa introrsa]]'' <small>Kurzweil, Liltved & H.P.Linder</small>
* ''[[Disa karooica]]'' <small>S.D.Johnson & H.P.Linder</small>
* ''[[Disa katangensis]]'' <small>De Wild.</small>
* ''[[Disa klugei]]'' <small>McMurtry</small>
* ''[[Disa linderiana]]'' <small>Bytebier & [[Edward George Hudson Oliver|E.G.H.Oliv.]]</small>
* ''[[Disa lineata]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa lisowskii]]'' <small>Szlach.</small>
* ''[[Disa longicornu]]'' <small>L.f.</small>
* ''[[Disa longifolia]]'' <small>Lindl.</small>
* ''[[Disa longilabris]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Disa longipetala]]'' <small>(Lindl.) Bolus</small>
* ''[[Disa lugens]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa macrostachya]]'' <small>(Lindl.) Bolus</small>
* ''[[Disa maculata]]'' <small>L.f.</small>
* ''[[Disa maculomarronina]]'' <small>McMurtry</small>
* ''[[Disa marlothii]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa micropetala]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Disa miniata]]'' <small>Summerh.</small>
* ''[[Disa minor]]'' <small>(Sond.) Rchb.f.</small>
* ''[[Disa montana]]'' <small>Sond.</small>
* ''[[Disa multifida]]'' <small>Lindl.</small>
* ''[[Disa neglecta]]'' <small>Sond.</small>
* ''[[Disa nervosa]]'' <small>Lindl.</small>
* ''[[Disa newdigateae]]'' <small>L.Bolus</small>
* ''[[Disa nigerica]]'' <small>Rolfe</small>
* ''[[Disa nivea]]'' <small>H.P.Linder</small>
* ''[[Disa nubigena]]'' <small>H.P.Linder</small>
* ''[[Disa × nuwebergensis]]'' <small>H.P.Linder</small>
* ''[[Disa nyikensis]]'' <small>H.P.Linder</small>
* ''[[Disa obliqua]]'' <small>(Lindl.) Bolus</small>
* ''[[Disa obtusa]]'' <small>Lindl.</small>
* ''[[Disa ocellata]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa ochrostachya]]'' <small>Rchb.f.</small>
* ''[[Disa oligantha]]'' <small>Rchb.f.</small>
* ''[[Disa ophrydea]]'' <small>(Lindl.) Bolus</small>
* ''[[Disa oreophila]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa ornithantha]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Disa ovalifolia]]'' <small>Sond.</small>
* ''[[Disa × paludicola]]'' <small>J.Stewart & J.C.Manning</small>
* ''[[Disa patula]]'' <small>Sond.</small>
* ''[[Disa perplexa]]'' <small>H.P.Linder</small>
* ''[[Disa physodes]]'' <small>Sw.</small>
* ''[[Disa pillansii]]'' <small>L.Bolus</small>
* ''[[Disa polygonoides]]'' <small>Lindl.</small>
* ''[[Disa porrecta]]'' <small>Sw.</small>
* ''[[Disa praecox]]'' <small>(H.P.Linder) H.P.Linder</small>
* ''[[Disa procera]]'' <small>H.P.Linder</small>
* ''[[Disa pulchella]]'' <small>Hochst. ex A.Rich.</small>
* ''[[Disa pulchra]]'' <small>Sond.</small>
* ''[[Disa purpurascens]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa pygmaea]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa racemosa]]'' <small>L.f.</small>
* ''[[Disa remota]]'' <small>H.P.Linder</small>
* ''[[Disa renziana]]'' <small>Szlach.</small>
* ''[[Disa reticulata]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa rhodantha]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Disa richardiana]]'' <small>[[Johann Georg Christian Lehmann|Lehm.]] ex Bolus</small>
* ''[[Disa robusta]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Disa roeperocharoides]]'' <small>Kraenzl.</small>
* ''[[Disa rosea]]'' <small>Lindl.</small>
* ''[[Disa roseovittata]]'' <small>McMurtry & G.McDonald</small>
* ''[[Disa rufescens]]'' <small>(Thunb.) Sw.</small>
* ''[[Disa rungweensis]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Disa sabulosa]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa sagittalis]]'' <small>(L.f.) Sw.</small>
* ''[[Disa salteri]]'' <small>G.J.Lewis</small>
* ''[[Disa sanguinea]]'' <small>Sond.</small>
* ''[[Disa sankeyi]]'' <small>Rolfe</small>
* ''[[Disa satyriopsis]]'' <small>Kraenzl.</small>
* ''[[Disa saxicola]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Disa schizodioides]]'' <small>Sond.</small>
* ''[[Disa schlechteriana]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa scullyi]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa scutellifera]]'' <small>A.Rich.</small>
* ''[[Disa similis]]'' <small>Summerh.</small>
* ''[[Disa spathulata]]'' <small>(L.f.) Sw.</small>
* ''[[Disa stachyoides]]'' <small>Rchb.f.</small>
* ''[[Disa staerkeriana]]'' <small>McMurtry & Bytebier</small>
* ''[[Disa stairsii]]'' <small>Kraenzl.</small>
* ''[[Disa stricta]]'' <small>Sond.</small>
* ''[[Disa subtenuicornis]]'' <small>H.P.Linder</small>
* ''[[Disa telipogonis]]'' <small>Rchb.f.</small>
* ''[[Disa tenella]]'' <small>(L.f.) Sw.</small>
* ''[[Disa tenuicornis]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa tenuifolia]]'' <small>Sw.</small>
* ''[[Disa tenuis]]'' <small>Lindl.</small>
* ''[[Disa thodei]]'' <small>Schltr. ex Kraenzl.</small>
* ''[[Disa triloba]]'' <small>Lindl.</small>
* ''[[Disa tripetaloides]]'' <small>(L.f.) N.E.Br.</small>
* ''[[Disa tysonii]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa ukingensis]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Disa uncinata]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa uniflora]]'' <small>P.J.Bergius</small>
* ''[[Disa vaginata]]'' <small>Harv. ex Lindl.</small>
* ''[[Disa vasselotii]]'' <small>Bolus ex Schltr.</small>
* ''[[Disa venosa]]'' <small>Sw.</small>
* ''[[Disa venusta]]'' <small>Bolus</small>
* ''[[Disa verdickii]]'' <small>De Wild.</small>
* ''[[Disa versicolor]]'' <small>Rchb.f.</small>
* ''[[Disa vigilans]]'' <small>McMurtry & T.J.Edwards</small>
* ''[[Disa virginalis]]'' <small>H.P.Linder</small>
* ''[[Disa × vogelpoelii]]'' <small>(H.P.Linder) Bytebier</small>
* ''[[Disa walleri]]'' <small>Rchb.f.</small>
* ''[[Disa walteri]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Disa welwitschii]]'' <small>Rchb.f.</small>
* ''[[Disa woodii]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Disa zimbabweensis]]'' <small>H.P.Linder</small>
* ''[[Disa zombica]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Disa zuluensis]]'' <small>Rolfe</small>
{{div col end}}
== Galery ==
<gallery>
Disa uniflora (Peter Jonas Bergius 1767).jpg
Disa tenuis 197444465.jpg
</gallery>
== Verwysings==
{{Verwysings}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Disa| ]]
hha93neogoqqavpotigpm12fofhm98p
Skandinawiese kruis
0
368777
3373348
3339523
2026-11-17T04:52:44Z
CommonsDelinker
1161
Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "Flag_of_Normandy.svg" met "Nordic_cross_flag_of_Normandy.svg" omrede: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · Naming this file "Flag of
3373348
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Nordiske-flag.jpg|duimnael|Noordse vlae, v.l.n.r.: [[Finland]], [[Ysland]], [[Noorweë]], [[Swede]] en [[Denemarke]].]]
[[Lêer:Nordic cross flags of Northern Europe 2019.svg|duimnael|’n Seleksie van amptelike, Skandinawiese kruisvlae in gebruik in Noord-Europa.<br />'''Groter vlae, v.l.n.r.:''' [[Ysland]], [[Faroëreilande]], [[Denemarke]], [[Noorweë]], [[Swede]], [[Finland]];<br />'''Kleiner vlae, v.l.n.r.:''' [[Barra]], [[Suid-Uist]], [[Wes-Riding van Yorkshire|Yorkshire Wes-Riding, VK]] (histories), [[Orkney, Skotland|Orkney]], [[Shetland]], [[Skone]], [[Åland]], [[Pärnu (munisipaliteit)|Pärnu]], [[Setomaa]] (etnies), [[Wepse]] (etnies).]]
Die '''Skandinawiese kruis''' is enigeen van verskeie vlae waarop die ontwerp van die '''Noordse of Skandinawiese kruis''', ’n kruissimbool op ’n reghoekige veld waarvan die middel van die kruis na die vlagpaalkant geskuif is, voorkom.
Alle onafhanklike Noordse lande het in die moderne tyd sulke vlae aanvaar, en hoewel die Skandinawiese kruis so genoem is weens sy gebruik in die nasionale vlae van die Skandinawiese volke, word die term universeel deur vlagkundiges gebruik in verwysing na die vlae van die Noordse lande maar ook na ander vlae met soortgelyke ontwerpe.<ref>{{en}} [http://www.enchantedlearning.com/geography/flags/scancross.shtml EnchantedLearning.com]<br />{{de}} [http://tmg110.tripod.com/scan_cross.htm Historiese vlae van die wêreld: Die Skandinawiese kruis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200902115335/http://tmg110.tripod.com/scan_cross.htm |date= 2 September 2020 }}; Eric Inglefield: "Fahnen und Flaggen" (in Duits vertaal deur Dagmar Hahn), Delphin Verlag, München 1986, bl. 16</ref> Die skuinskruis staan ook bekend as die Kruis van Sint Filippus die Apostel, wat nie in [[Skandinawië]] nie, maar eerder in [[Griekeland]], [[Frigië]] en [[Sirië]] gepredik het.
Die kruis stel die [[Christendom]] voor,<ref name="Jeroen Temperman">{{en}} {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Khag6tbsIn4C&pg=PA88 |author=Jeroen Temperman |title=State Religion Relationships and Human Rights Law: Towards a Right to Religiously Neutral Governance |page=88 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |quote=Talle oorwegend Christelike state vertoon ’n kruis op hul nasionale vlag as verteenwoordigend van die Christendom. Skandinawiese of noordse kruise op die vlae van die Noordse lande – Denemarke, Finland, Ysland, Noorweë en Swede – verteenwoordig ook die Christendom |accessdate=31 Desember 2007}}</ref><ref name="Carol A. Foley">{{en}} {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=WV7ag4EpHF8C&pg=PA10 |author=Carol A. Foley |title=The Australian Flag: Colonial Relic or Contemporary Icon |publisher=William Gaunt & Sons |quote=Die Christelike kruis is byvoorbeeld een van die algemeen gebruikte simbole ter wêreld en talle Europese lande, soos die Verenigde Koninkryk, Noorweë, Swede, Finland, Denemarke, Ysland, Griekeland en Switserland het die Christelike kruis aanvaar en behou op nul nasionale vlae |accessdate=31 Desember 2007}}</ref><ref name="Andrew Evans">{{en}} {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9_GfdBAASUQC&pg=PA27 |author=Andrew Evans |title=Iceland |publisher=Bradt |quote=Volgens oorlewering het ’n rooi doek met ’n wit kruis uit die lug geval ten tyde van die 13de eeuse Waldemarslag, waarna die Dene die oorwinning geniet het. As kenteken van goddelike reg het Denemarke sy kruis in die ander Skandinawiese lande waar hy regeer het, vertoon en soos elke volk onafhanklikheid verkry het, het hulle ook die Christelike simbool geïnkorporeer |accessdate=31 Desember 2007}}</ref> en die kenmerkende skuif van die middel na die vlagpaalkant is vroeg-modern en is op 11 Junie 1748 vir die eerste maal beskryf as die Deense burgerlike vaandel vir handelskepe, waar gespesifiseer is dat die skuif van die kruis na die vlagpaalkant soos volg moet wees: “die eerste twee velde moet vierkantig wees en die buitenste velde moet {{frac|6|4}} van daardie lengte wees.” Die Deense ontwerp is aanvaar vir die vlae van [[Vlag van Noorweë|Noorweë]] (burgerlike vaandel 1821) en [[Vlag van Swede|Swede]] (1906) wat albei afgelei is van ’n algemene vaandel wat gedurende die [[Unie tussen Swede en Noorweë]] tussen 1818 en 1844 gebruik is, asook [[Vlag van Ysland|Ysland]] (1915) en [[Vlag van Finland|Finland]] (1917); sommige onderafdelings van hierdie lande het dit ook as inspirasie vir hul vlae gebruik. Die vlag van Noorweë was die eerste vlag met die Skandinawiese kruis in drie kleure.
Alle Noordse vlae mag as gonfalon vertoon word.
== Vlagformate ==
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Generic Nordic Cross.svg| Tweekleur Skandinawiese kruis
Lêer:3-Color Generic Nordic Cross.svg| Driekleur Skandinawiese kruis
Lêer:Nordic Swallowtail Flag.svg| Tweekleur Swawelstert Skandinawiese kruis
Lêer:Tricolor Nordic Swallowtail Flag.svg| Driekleur Swawelstert Skandinawiese kruis
</gallery>
== Vlae van die Noordse lande ==
Let wel dat sommige van hierdie vlae histories is. Let ook op dat vlagverhoudinge tussen die verskillende vlae kan wissel en soms selfs tussen verskillende weergawes van dieselfde vlag.
Die [[vlag van Groenland]] is die enigste nasionale vlag van ’n Noordse land of gebied sonder ’n Skandinawiese kruis. Toe Groenland selfregering verkry het, is die huidige vlag – met ’n grafiese ontwerp uniek aan Groenland – in Junie 1985 aanvaar deur veertien stemme daarvoor teen elf ter ondersteuning van ’n voorgestelde groen-en-wit Skandinawiese kruis.<ref>{{da}} {{cite web |url=http://www.dr.dk/nyheder/indland/nu-vajer-det-groenlandske-flag-over-danmark |title=Nu vajer det grønlandske flag over Danmark |accessdate=24 Junie 2016}}</ref>
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of Denmark.svg| [[Vlag van Denemarke]]
Lêer:Flag of Finland.svg| [[Vlag van Finland]]
Lêer:Flag of Norway.svg| [[Vlag van Noorweë]]
Lêer:Flag of Sweden.svg| [[Vlag van Swede]]
Lêer:Flag of Iceland.svg| [[Vlag van Ysland]]
</gallery>
=== Denemarke ===
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of Denmark.svg| [[Vlag van Denemarke]] sedert 1748
Lêer:Flag of Denmark (state).svg| Staatsvlag van Denemarke (17de eeu)
Lêer:Naval Ensign of Denmark.svg| Vlootvaandel van Denemarke (17de eeu). Let op die donkerder ''kraprød''-kleur (1939).
Lêer:Royal Standard of Denmark.svg| Koninklike standaard van Denemarke
Lêer:Standard of the Crown Prince of Denmark.svg| Standaard van [[Christian, kroonprins van Denemarke]]
Lêer:Standard of the Regent of Denmark.svg| Standard van die Regent van Denemarke
Lêer:Standard of the Royal House of Denmark.svg| Standaard van die koningshuis; gebruik deur ander lede van die koninklike familie
Lêer:Flag of the Faroe Islands.svg| [[Vlag van die Faroëreilande]] (1919)
</gallery>
=== Finland ===
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of Finland.svg| [[Vlag van Finland]] sedert 1918
Lêer:Flag of Finland (state).svg| Staatsvlag van Finland (1978)
Lêer:Military Flag of Finland.svg| Oorlogsvlag en vlootvaandel van Finland (1918)
Lêer:Flag of the President of Finland.svg| Vlag van die President van Finland, met die Vryheidskruis in die skildhoek (1978)
Lêer:Flag of Finnish yacht clubs.svg| Finse seiljagklubvaandel. Goedgekeurde klubembleem in die skildhoek (1919)
Lêer:Flag of Åland.svg| [[Vlag van Åland]] (1954)
</gallery>
=== Noorweë ===
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of Norway.svg| [[Vlag van Noorweë]] 1821 tot 1844 en sedert 1899
Lêer:Flag of Norway, state.svg| Vlootvaandel van Noorweë sedert 1905, burgerlike staatsvlag sedert 1899
Lêer:Flag of Norway (1814–1821).svg| Vorige vlag van Noorweë, 1814 tot 1821
Lêer:Swedish and Norwegian naval ensign (1815–1844).svg| Die algemene vlootvaandel en oorlogsvlag van Swede en Noorweë, 1815 tot 1844
Lêer:Norge-Unionsflagg-1844.svg| Handelsvlag van Noorweë, 1844 tot 1898 met die uniewapen wat die unie met Swede verteenwoordig
Lêer:Naval Ensign of Norway (1844-1905).svg| Vlootvaandel en staatsvlag van Noorweë, 1844 tot 1905
</gallery>
=== Swede ===
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of Sweden.svg| [[Vlag van Swede]] sedert 1906
Lêer:Naval ensign of Sweden.svg| Vlootvaandel van Swede
Lêer:Royal standard of Sweden.svg| Koninklike standaard van Swede met die groter wapenskild soos gebruik deur die koning van Swede
Lêer:Sweden-Royal-flag-lesser-coa.svg| Koninklike standaard van Swede met die kleiner wapenskild (die koningshuis gebruik die groter wapenskild)
Lêer:Swedish norwegian union flag.svg| Vlag van Swede 1844–1905 wat die Unie tussen Swede en Noorweë verteenwoordig
Lêer:Skånska flaggan.svg| Vlag van die Sweedse provinsie [[Skone]] en die streek [[Skåneland]]
</gallery>
=== Ysland ===
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of Iceland.svg| [[Vlag van Ysland]] sedert 1944
Lêer:Flag of Iceland (state).svg| Staatsvlag van Ysland
Lêer:Flag of the President of Iceland.svg| Vlag van die President van Ysland
Lêer:Customs Flag and Ensign of Iceland.svg| Vlag van die Yslandse Doeanedirektoraat
</gallery>
=== Kalmarunie ===
Die historiese vlag van die [[Kalmarunie]] wat Denemarke, Swede en Noorweë tussen 1397 en 1523 verenig het. Geen prentegeskiedenis van die vlag het behoue gebly nie. Die vlag wat vertoon word is ’n rekonstruksie gebaseer op verwysings in briewe van 1430 deur [[Erik van Pommere]].
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of the Kalmar Union.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Kalmarunie
</gallery>
== Nieamptelike Noordse vlae ==
Hierdie vlae het óf nie amptelike status nie óf dit verteenwoordig privaat entiteite. Dit is nie amptelik aanvaar nie en die gebruik daarvan bly beperk.
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of Denmark Bornholm.svg| Nieamptelike vlag van die Deense provinsie [[Bornholm]] (1970’s)
Lêer:Flag of Jutland.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die vlag van [[Jutland]], ontwerp deur Per Kramer (1975)<ref>{{da}} {{cite web |title=Kunstavisen på internettet – Artikler |url=http://www.netgallery.dk/kunstavisen/artikler/artikel_2001_09_1.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002112217/http://www.netgallery.dk/kunstavisen/artikler/artikel_2001_09_1.asp |archive-date=2 Oktober 2008 }}</ref> (geen opgetekende werklike gebruik)
Lêer:Jutland flag proposal.svg| {{FIAV|proposal}} Nog ’n voorstel vir ’n vlag van Jutland, dateer uit 1972 (nie in gebruik)
Lêer:Proposed flag of Greenland (1984).svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir ’n vlag van Groenland, in 1984 ontwerp deur Sven Tito Achen. Verwerp ten gunste van die nie-skandinawiesekruisvlag
Lêer:Flag of the Finland Swedes.svg| Nieamptelike vlag wat die Sweedssprekende minderheid in Finland verteenwoordig. Moet saam met die Finse nasionale vlag vertoon word (1902)
Lêer:Hvítbláinn.svg| {{FIAV|historical}} Vorige nieamptelike vlag van Ysland (ca. 1900)
Lêer:Flag of Iceland - 1914 Proposal.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die vlag van Ysland, in 1914 ontwerp deur Magnús Þórðarson
Lêer:Flag of Nasjonal Samling.svg| Vlag van die Noorse fascistiese party, Nasjonal Samling, 1933–1945
Lêer:Sverigefinskaflaggan.svg| Nieamptelike vlag van die Finssprekende minderheid in Swede
Lêer:Vendsysselflag.svg| Nieamptelike vlag van die Deense distrik Vendsyssel
Lêer:Norrlandsflaggan.svg| Nieamptelike vlag van [[Norrland]], die noordelikste landsdeel van Swede
Lêer:Flag of Ladonia with contours.svg| Vlag van Ladonia, ’n mikrovolk in Suid-Swede
Lêer:Flag of Gotland.svg| Vlag van [[Gotland]], die nieamptelike vlag van die Sweedse eiland Gotland
Lêer:Flag of Hälsingland.svg| Vlag van die Sweedse provinsie [[Hälsingland]]
Lêer:Flag of Härjedalen.svg| Nieamptelike vlag van die Sweedse provinsie [[Härjedalen]]
</gallery>
== Vlae buite die Skandinawiese lande ==
=== Armenië ===
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of Ejmiatsin.svg| Vlag van [[Vagharshapat|Ejmiatsin]]
</gallery>
=== Duitse Orde ===
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of the State of the Teutonic Order.svg| Vlag van die Staat van die [[Duitse Orde]] 1230 tot 1525
</gallery>
=== Estland ===
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of et-Parnu.svg| Vlag van Pärnu
Lêer:Türi valla lipp.svg| Vlag van Türi
Lêer:Flag of Setomaa.svg| Vlag van Setomaa
Lêer:Estonia-nordic-cross-flag.pdf| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die [[vlag van Estland]]
Lêer:Estonian alternative flag proposal.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die vlag van Estland (2)
Lêer:Estonian alternative flag proposal2.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die vlag van Estland (3)
Lêer:Flag of Estonia proposed in 1919.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die vlag van Estland (1919)
</gallery>
=== Letland ===
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Aluksne flag.svg| Vlag van Alūksne
Lêer:Grobiņas novads Flag.png| Vlag van Grobiņa-munisipaliteit
Lêer:Bandera Cesis.png| Vlag van Cēsis
Lêer:Flag of Ventspils.svg| Vlag van [[Ventspils]]
Lêer:Ventspils novada karogs.svg| Vlag van Ventspils-munisipaliteit
Lêer:Nordic cross proposal for Latvia flag.png| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die [[vlag van Letland]]
</gallery>
=== Litaue ===
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Nordic cross proposal for Lithuanian flag.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel vir die [[vlag van Litaue]]
</gallery>
=== Duitsland ===
Ontwerpe met die Skandinawiese kruis, soortgelyk aan dié van Denemarke, Swede en Noorweë se vlae is in 1919 (na [[Eerste Wêreldoorlog|WOI]]) en 1948 (na [[Tweede Wêreldoorlog|WOII]]) voorgestel as nasionale vlag vir Duitsland. Die Skandinawiese kruis kom vandag voor in sommige stads- en distriksvlae of wapenskilde.
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of the Teutonic Order.svg| [[Duitse Orde|Duitse Ridders]] en hul staat
Lêer:Flag of Denmark.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Deense monarg, vertoon in sy kapasiteit as hertog van Holstein, Schleswig en Lauenburg. Die drie hertogdomme is in 1864 aan [[Keiserryk Oostenryk|Oostenryk]] en [[Pruise]] gesedeer na afloop van die Tweede Duits-Deense Oorlog.<ref>In 1844 het pro-Duitse nasionaliste in die hertogdomme Holstein en Schleswig ’n blou-wit-rooi driekleur geskep as ’n simbool vir onafhanklikheid wat wydverspreide gebruik geniet het. In 1845 het Denemarke gereageer deur alle ander vlae buiten die Deense een hier uitgebeeld, te verbied. Hierdie verbod is toegepas so lank as wat Denemarke die drie hertogdomme (Holstein en Lauenburg: effektief tot 1863, Schleswig: effektief tot 1864) beheer het. Gebruik van die Deense vlag is weer verbied deur die afgeskeide regering wat die drie hertogdomme tussen 1848 en 1851 opgeëis het.</ref>
Lêer:Flagge Herzogtum Oldenburg.svg| Burgerlike vlag van Oldenburg<ref>{{en}} {{cite web |url=http://flagspot.net/flags/de-ol815.html |title=Groothertogdom Oldenburg 1815–1918 (Nedersakse, Duitsland) |website=Flagspot.net |accessdate=28 Desember 2017 }}</ref>
Lêer:War Ensign of Germany 1871-1892.svg| Vorige Noord-Duitse Federale Vlootvaandel (1867–71), [[Reichskriegsflagge]]
Lêer:War Ensign of Germany 1938-1945.svg| Vorige oorlogsvaandel van [[Nazi-Duitsland]] (1938–1945), nou onwettig in Duitsland
Lêer:Flag of Saar (1947–1956).svg| Vlag van die Protektoraat Saarland
Lêer:Proposed German National Flag 1919.svg| {{FIAV|proposal}} Voorgestelde vlag vir Duitsland, circa 1919
Lêer:German Resistance Flag Proposal 1944.svg| {{FIAV|proposal}} Vlag voorgestel deur die samesweerders van die komplot van 20 Julie teen Hitler; word deesdae in ’n regsgesinde konteks gebruik.<ref>{{de}} {{cite news |title=Pegida und das Symbol der Hitler-Attentäter |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/wirmer-flagge-pegida-und-das-symbol-der-hitler-attentaeter-1.2593682 |accessdate=20 Julie 2020 |work=[[Süddeutsche Zeitung]] |date=3 Augustus 2015 |ref=sz-pegida}}</ref>
Lêer:Proposed German National Flag 1948.svg| {{FIAV|proposal}} Voorgestelde vlag vir [[Wes-Duitsland]] (1948)
</gallery>
=== Frankryk ===
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of Calais.svg| Vlag van [[Calais]]
Lêer:Nordic cross flag of Normandy.svg| {{FIAV|alternate}} Alternatiewe vlag van [[Normandië]]
Lêer:Normandy flag falaise.svg| {{FIAV|alternate}} Alternatiewe vlag van Normandië
</gallery>
=== Georgië ===
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of Tbilisi.svg| Vlag van [[Tbilisi]]
Lêer:Flag of Georgian Orthodox Church.svg| Vlag van die [[Georgies-Ortodokse en Apostoliese Kerk]]
</gallery>
=== Nederland ===
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Aldtsjerk flag.svg| Vlag van [[Aldtsjerk]]
Lêer:Flag of Bedum.svg| Vlag van [[Bedum]]
Lêer:Hof van Twente vlag.svg| Vlag van [[Hof van Twente]]
Lêer:Koewacht vlag.svg| Vlag van [[Koewacht]]
Lêer:Vlagrosmalen.jpg| Vlag van [[Rosmalen]]
Lêer:Skarsterlan flag.svg| Vlag van [[Skarsterlân]]
Lêer:Flag of Tilburg.svg| Vlag van [[Tilburg]]
Lêer:Utrechtse Heuvelrug vlag.svg| Vlag van [[Utrechtse Heuvelrug]]
Lêer:Wierden vlag.svg| Vlag van [[Wierden]]
Lêer:Flag of wouw.png| Vlag van [[Wouw]]
</gallery>
=== Brasilië ===
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Areias bandeira.png| Vlag van Areias, [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]]
Lêer:Bandeira borborema.gif| Vlag van Borborema, [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]]
Lêer:Bandeira de Carmo do Paranaíba, MG.png| Vlag van Carmo do Paranaíba, [[Minas Gerais]]
Lêer:Bandeira chapadinha ma.svg| Vlag van Chapadinha, [[Maranhão]]
Lêer:Bandeira Colorado RS.jpg| Colorado, [[Rio Grande do Sul]]
Lêer:BandeiraDomingosMartinsES.jpg| Vlag van Domingos Martins, [[Espírito Santo]]
Lêer:Bandeira escada.jpg| Vlag van Escada, [[Pernambuco]]
Lêer:Bandeira frei martinho.jpg| Vlag van Frei Martinho, [[Paraíba]]
Lêer:Bandeira grao para.jpg| Vlag van Grão Pará, [[Santa Catarina]]
Lêer:Bandeiraguaira.jpg| Vlag van Guaíra, [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]]
Lêer:Bandeira de Itu.jpg| Vlag van Itu, [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]]
Lêer:Bandeiralagoaformosa.jpg| Vlag van Lagoa Formosa, [[Minas Gerais]]
Lêer:Bandeira-Nova Prata.jpg| Vlag van Nova Prata, [[Rio Grande do Sul]]
Lêer:Bandeira peritiba.jpg| Vlag van Peritiba, [[Santa Catarina]]
Lêer:Piraporadobomjesus bandeira.png| Vlag van Pirapora do Bom Jesus, [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]]
Lêer:Santoantoniodopinhal bandeira.png| Vlag van Santo Antônio do Pinhal, [[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]]
Lêer:Bandeira SantoCristo RioGrandedoSul Brasil.svg| Vlag van Santo Cristo, [[Rio Grande do Sul]]
</gallery>
=== Oekraïne ===
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of Volyn Oblast.svg| Vlag van [[Wolhin-oblast]]
Lêer:Flag of Zhytomyr.svg| Vlag van [[Zjytomyr]]
Lêer:Flag of Bershad raion.svg| Vorige vlag van Bershad-rajon
Lêer:Flag of Khrestivka.svg| Vlag van Kirowske
</gallery>
=== Verenigde Koninkryk ===
’n Aantal vlae vir plekke in die Verenigde Koninkryk (hoofsaaklik [[Skotland]]) is gebaseer op die Skandinawiese kruis en is bedoel om die Skandinawiese erfenis wat gedurende die Wikingtydperk en deur die Hoë Middeleeue na die [[Britse Eilande]] gebring is.
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of Shetland.svg| Vlag van [[Shetland]] (2005)
Lêer:2007 Flag of Orkney.svg| Vlag van [[Orkney, Skotland|Orkney]] (2007)
Lêer:Caithness Flag.svg| Vlag van Caithness (2016)
Lêer:West Riding Flag.svg| Vlag van Wes-Riding van Yorkshire (2013)
Lêer:Former Flag of Orkney.svg| Sint Magnus-kruis, vorige nieamptelike vlag van Orkney (1990’s)
Lêer:Flag of South Uist.svg| Vlag van die eiland [[Suid-Uist]] (erken in 2017)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.hebrides-news.com/south-uist-flag-28617.html |title=Suid-Uist-vlag |website=Hebrides-news.com |accessdate=28 Desember 2017 |archive-date=29 Desember 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171229052418/http://www.hebrides-news.com/south-uist-flag-28617.html |url-status=dead }}</ref>
Lêer:Isle of Barra flag.svg| Eiland Barra (erken in 2017)<ref name="barra-flag-bbc">{{en}} {{cite web |title=Eiland Barra se vlag amptelik erken |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-highlands-islands-42094599 |publisher=BBC News |accessdate=26 Mei 2018}}</ref>
Lêer:Flag of Sutherland 2018.svg| Vlag van Sutherland (erken in 2018)<ref name="sutherland-flag-scotsman">{{en}} {{cite web |title=Nuwe vlag verteenwoordig area se Wiking-verlede |url=https://www.scotsman.com/lifestyle/new-flag-represents-area-s-viking-history-1-4845369 |publisher=Scotsman |accessdate=18 Desember 2018}}</ref>
Lêer:Flag of the Isle of Skye.svg| Vlag van die eiland Skye (2020)
</gallery>
=== Verenigde State ===
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of Bayamon.svg| Vlag van Bayamón, [[Puerto Rico]]
Lêer:Flag of Little Rock, Arkansas.svg| Vlag van [[Little Rock]], [[Arkansas]]
Lêer:Staunton flag1.png| Vlag van Staunton, [[Virginië]]
Lêer:Flag of the Puerto Rican Independence Party.svg| Vlag van die [[Puerto Ricaanse Onafhanklikheidsparty]]
Lêer:Flag of the City of Wilmington.png| Vlag van [[Wilmington, Delaware]]
Lêer:Flag of the US Episcopal Church.svg| Vlag van die Episkopaalse Kerk
Lêer:Flag of Portland, Oregon.svg| Vlag van [[Portland, Oregon]]
Lêer:Flag of New Milford, Connecticut.svg| Vlag van Nieu-Milford, [[Connecticut]]
Lêer:Flag of Tallahassee, Florida (1916–1920s).png| Vorige vlag van [[Tallahassee]], [[Florida]] (1916–c.1920’s)
</gallery>
=== Ander ===
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of Andalucía (Valle).svg| Vlag van Andalucía, [[Colombia]]
Lêer:Proposed flag of Belarus (1992).svg| {{FIAV|proposal}} Voorgestelde [[Belarus]], 1992
Lêer:Zastava Pule.svg| Vlag van [[Pula]], [[Kroasië]]
Lêer:Flag of Calais.svg| Vlag van [[Calais]], [[Frankryk]]
Lêer:Nordic cross flag of Normandy.svg| Alternatiewe vlag van [[Normandië]], [[Frankryk]]
Lêer:Flag of Georgian Orthodox Church.svg| Vlag van die [[Georgies-Ortodokse en Apostoliese Kerk]]
Lêer:Greek Royal Flag 1863.svg| Koninklike standaard van Griekeland (1863). Nota: George I was ook ’n prins van Denemarke.
Lêer:Baandera de Hrias.png| Vlag van Hernandarias, [[Paraguay]]
Lêer:Bandera de Mizoram.svg| Vlag van Mizoram, [[Indië]]
Lêer:Flag of Stavropol Krai.svg| Vlag van [[Stawropol-krai]], [[Rusland]]
Lêer:Naval Ensign of South Africa (1952-1981).svg| Vlootvaandel van [[Suid-Afrika]], 1952 tot 1981
Lêer:Naval Ensign of Tonga.svg| Vlootvaandel van [[Tonga]]
Lêer:Bandera de Tudela.svg| Alternatiewe vlag van Tudela, Navarre, [[Spanje]]
Lêer:Flag of Tbilisi.svg| Vlag van [[Tbilisi]], [[Georgië]]
Lêer:Flag of Westarctica.png| Vlag van [[Wes-Arktika]], ’n [[mikronasie]] wat [[Marie Byrd-land]] in [[Antarktika]] opeis
Lêer:Flag of Ladonia with contours.svg| Ladonia (mikrovolk); let op dat die wit lyne nie op die vlag self sigbaar is nie, tog word dit as Skandinawiese kruis geag omdat dit ’n opgekookte Sweedse vlag verteenwoordig
Lêer:Komi Nordic cross flag.svg| Nieamptelike vlag van die [[Republiek Komi]], gebruik deur aktiviste
Lêer:Flag of Amambay.svg| Vlag van Amambay, [[Paraguay]]
Lêer:Flag of the Principality of Snake Hill.svg| Vlag van die Prinsdom Snake Hill (mikrovolk)
</gallery>
== Etniese vlae ==
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of Ingrian people.svg|Nieamptelike vlag van Ingermanlandsfinne, ontwerp in 1919<ref>{{ru}} {{cite book |last1=Пюккенен |first1=А. Ю. |last2=Сыров |first2=А. А. |title=Что такое Ингерманландия? Краткое введение в историю ингерманландских финнов |trans-title=Wat is Ingermansland? ’n Kort inleiding tot die geskiedenis van die Ingermanlandsfinne |location=Sint Petersburg |publication-date=2002 }}</ref><ref>{{ru}} {{cite news |last1=Пюккенен |first1=А. Ю. |title=Геральдика Невского края |trans-title=Neva-streek heraldiek |work=Санкт-Петербургские ведомости |location=Saint Petersburg |publisher=АО Издательский дом «С.-Петербургские ведомости» |publication-date=30 Mei 2011}}</ref>
Lêer:Flag of Vepsia.svg|Vlag van die Wepse sedert 1992, ontwerp deur Vitaly Dobrynin. In 2000–2005 gebruik as die amptelike vlag van die Wese outonome streek in Oos-Karelië
Lêer:KarelianNationalFlag.svg|{{FIAV|historical}} Voormalige amptelike vlag van [[Oos-Karelië]], ontwerp deur Akseli Gallen-Kallela
Lêer:Flag of the Finland Swedes.svg|Vlag van die Sweedssprekende Finne (1918)<ref>{{sv}} {{cite journal |date=Desember 2006 |title=Hur ser Svenskfinland ut om 100 år? |journal=Medborgarbladet |volume=61 |issue=4 |pages=20 |publisher=Svenska folkpartiet RP |location=Helsinki |url=http://www.sfp.fi/files/Medborgarblad/MED%204_06.pdf |format=PDF |accessdate=6 Junie 2008 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110721123258/http://www.sfp.fi/files/Medborgarblad/MED%204_06.pdf |archive-date=2011-07-21}}</ref><ref name="fotw.net">{{en}} {{cite web |url= https://www.fotw.info/flags/xn_fi-se.html |title=Sweedssprekende bevolking in Finland |accessdate=6 Junie 2008 |author=Engene, Jan Oskar |date=10 Maart 1996 |publisher=Flags of the World}}</ref>
Lêer:Flag of Frisia.svg|{{FIAV|proposal}} Voorgestelde vlag van Groter-Friesland (2006)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.groepfanauwerk.com/homeIflagge.html |title=Interfrisian flag |publisher=[[:fy:Groep fan Auwerk|Groep fan Auwerk]] |accessdate=1 Desember 2015 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924023746/http://www.groepfanauwerk.com/homeIflagge.html |url-status=dead }}</ref>
Lêer:Mikmaq State Flag.svg|Vlag van die Mi'kmaqvolk, Kanada (horisontale weergawe)
Lêer:Normandy flag falaise.svg|Falaisekruis (Croix de Falaise); [[Falaise]] in Normandië was die geboorteplek van [[Willem I van Engeland|Willem die Veroweraar]]
Lêer:Flag of Setomaa.svg|Vlag van Setos
Lêer:Vinland flag.svg|Die “Vinlandvlag”, gebruik deur die musiekgroep ''Type O Negative'' en soortgelyk aan die een wat deur die Prinsdom Noordwoude gebruik word
</gallery>
== Sportverenigings ==
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:IFK-Flagga.svg| Vlag van Idrottsföreningen Kamraterna (Swede)
</gallery>
== Fiktief ==
<gallery align="center" widths="150">
Lêer:Flag of Latveria.svg| Vlag van Latveria, ’n fiktiewe volk in die Marvel prenteboekwêreld
</gallery>
== Sien ook ==
{{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}}
* [[Suiderkruisvlae]]
* [[Unievlag]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Bronnelys ==
* {{en}} {{cite book |title=The world encyclopedia of flags : The definitive guide to international flags, banners, standards and ensigns |author=Alfred Znamierowski |year=2002 |publisher=Hermes House |location=Londen |isbn=1-84309-042-2 |pages=103 en 134 |url=https://archive.org/details/worldencyclopedi0000znam/page/103}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn|Nordic Cross flags|Skandinawiese kruis}}
* {{en}} [https://www.crwflags.com/fotw/flags/xx-scand.html Uitgebreide versameling van amptelike en nieamptelike skandinawiesekruisvlae (by ''Flags of the World'').]
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Skandinawië]]
[[Kategorie:Vlae]]
1nfhev7nqeon2px3zyd2j25b34xiylj
Levotiroksien
0
373523
3373281
3340095
2026-11-16T19:50:01Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373281
wikitext
text/x-wiki
{{Mediese vrywaringsnota|datum=Mei 2021}}
{| align="right" border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" style="margin: 0 0 0 0.5em; background: #FFFFFF; border-collapse: collapse; border-color: #C0C090;"
! {{chemboks opskrif}} | Levotiroksien
|-
| align="center" colspan="2" | [[Beeld:Levothyroxine 200.svg|200px|Levrotiroksien se chemiese struktuur]]
|-
|align="center" colspan="2" | [[Beeld:Levothyroxine-from-xtal-3D-bs-17.png|200px|Levrotiroksien se 3D-struktuur]]
|-
|CAS nommer
|51-48-9
|-
! {{chemboks opskrif}} |Kliniese data
|-
|Handelsnaam
|Synthroid, Levoxyl, Thyrax, Euthyrox, ander
|-
|Toedieningsroetes
|Orale toediening of binneaars
|-
|Swangerskap gebruik
|Toelaatbaar{{R|Drugs.com pregnancy}}
|-
! {{chemboks opskrif}} | Farmakokinetika
|-
|[[Biobeskikbaarheid]]
|40-80%{{R|AHFS2016}}
|-
|[[Metabolisme]]
|Hoofsaaklik in lewer, niere, brein en spiere
|-
|Eliminasie-halfleeftyd
|7 dae
|-
|Uitskeiding
|Ontlasting en uriene
|-
! {{chemboks opskrif}} |Chemiese data
|-
|[[IUSTC|IUSTC-naam]]
|(''S'')-2-Amino-3-[4-(4-hidroksi-3,5-dijodofenoksi)-
-3,5-dijodofeniel]propanoësuur
|-
|Smeltpunt
|311 °C{{R|Harington1926}}
|-
|Oplosbaarheid
|0,105 mg/mL teen 25 °C{{R|DrugBank}}
|-
|}
[[Lêer:Voorbeeld van Levotiroksien verpakking.jpeg|duimnael|Voorbeeld van Levotiroksien verpakking]]
'''Levotiroksien''', ook bekend as '''L-tiroksien''', is 'n vervaardigde vorm van die [[skildklier]][[hormoon]] tiroksien (T4).{{R|AHFS2016|King2010}} Dit word gebruik om [[Hormoonsiekte#Skildklierhormoonsiektes|skildklierhormoontekorte]] te behandel, insluitend die ernstige vorm bekend as Miksedema-koma. Dit kan ook gebruik word vir die behandeling en voorkoming van sekere soorte skildklier[[gewas (medies)|gewas]]se. Dit word nie aangedui vir gewigsverlies nie. Levotiroksien word oraal toegedien of deur binneaarse inspuiting gegee. Die maksimumeffek van 'n spesifieke dosis kan tot ses weke neem om voor te kom.{{R|AHFS2016}}
Newe-effekte van oormatige dosisse sluit in gewigsverlies, probleme om hitte te verdra, sweet, angs, slaapprobleme, bewing en vinnige hartklop. Gebruik word nie aanbeveel by mense wat onlangs 'n hartaanval gehad het nie. Die gebruik tydens swangerskap is veilig verklaar.{{R|Drugs.com pregnancy}} Dosisse moet gebaseer word op gereelde metings van skildklierstimulerende hormoon (TSH) en T4-vlakke in die bloed. 'n Groot deel van die effek van levotiroksien is eers na die omskakeling daarvan na trijodotironien (T3).{{R|AHFS2016}}
Levotiroksien is vir die eerste keer in 1927 gesintetiseer.{{R|King2010}} Dit is op die lys van noodsaaklike medisyne van die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]]{{R|WHO}} en is ook beskikbaar as 'n generiese medikasie.{{R|AHFS2016}}
== Mediese gebruik ==
Levotiroksien word gewoonlik gebruik vir die behandeling van hipotireose,{{R|pmid18662921}} en is die behandeling wat die meeste gekies word vir mense met hipotireose{{R|Roberts2004}} wat dikwels lewenslange skildklierhormoonterapie benodig.{{R|Gaitonde2012}}
Dit kan ook gebruik word om struma ('n vergrote skildklier) te behandel deur die skildklierstimulerende hormoon (TSH), wat 'n vergrote skildklier kan veroorsaak, te verlaag.{{R|pmid16507633|Dietlein2007}} Levotiroksien word ook gebruik as intervensieterapie by mense met skildkliersiekte of skildklier[[kanker]] om TSH-afskeiding te onderdruk.{{R|Mandel1993}}
=== Bejaardes ===
Vir ouer mense (ouer as 50 jaar) en mense met 'n bekende of vermoede iskemiese hartsiekte, moet levotiroksienbehandeling nie met die volle vervangingsdosis begin word nie.{{R|Novothyrox}} Aangesien skildklierhormoon die [[suurstof]]behoefte van die hart verhoog deur hartklop en sametrekbaarheid te verhoog, kan deur met te hoë dosisse te begin 'n akute koronêre sindroom of 'n abnormale hartritme veroorsaak.{{R|Gaitonde2012}}
=== Swangerskap en borsvoeding ===
Aangesien geen verhoogde risiko vir aangebore afwykings aangetoon is by swanger vroue wat levotiroksien gebruik nie, moet die behandeling voortgesit word tydens swangerskap. Verder moet terapie onmiddellik toegedien word aan vroue wat tydens swangerskap met hipotireose gediagnoseer is, aangesien hipotireose gepaard gaan met 'n hoër persentasie komplikasies, soos spontane aborsie, preëklampsie en voortydige geboorte.{{R|Novothyrox}}
Skildklierhormoonvereistes verhoog gedurende die hele swangerskap. As sodanig word swanger vroue aanbeveel om hul dosis levotiroksien te vermeerder elke week na nege eerder as sewe, sodra hul swangerskap bevestig is. Skildklierfunksietoetse moet vyf weke nadat die dosis verhoog is, gedoen word.{{R|Gaitonde2012}}
Alhoewel 'n minimale hoeveelheid skildklierhormone in borsmelk voorkom, beïnvloed die hoeveelheid nie die plasmaskildkliervlakke van babas nie. [15] Verder is gevind dat levotiroksien geen effekte aan baba of moeder tydens borsvoeding veroorsaak nie. Aangesien voldoende konsentrasies skildklierhormoon nodig is om normale laktasie te handhaaf, moet toepaslike dosisse levotiroksien tydens borsvoeding toegedien word.{{R|LexiComp}}
=== Kinders ===
Levotiroksien is veilig en effektief vir kinders met hipotireose. Die doel van behandeling vir kinders met hipotireose is om normale intellektuele en fisiese ontwikkeling te bereik en te handhaaf.{{R|Novothyrox}}
== Newe-effekte ==
Ongunstige newe-effekte word gewoonlik veroorsaak deur verkeerde dosering. Langtermyn-onderdrukking van TSH-waardes onder normale waardes veroorsaak dikwels kardiale newe-effekte en dra by tot afname in beenmineraaldigtheid (lae TSH-vlakke dra ook by tot osteoporose).{{R|Frilling2004}}
'n Te hoë dosis levotiroksien veroorsaak hipertireose.{{R|RxList|Levoxyl label|Synthroid label}} Oordosis kan hartkloppings, buikpyn, naarheid, angs, verwarring, slapeloosheid, gewigsverlies en verhoogde eetlus tot gevolg hê. Allergiese reaksies a.g.v. die middel word gekenmerk deur simptome soos asemhalingsprobleme, kortasem of swelling in die gesig en tong. Akute oordosis kan koors, hipoglisemie, hartversaking en koma veroorsaak.{{R|Levoxyl label|Toxicity}}
Akute massiewe oordosis kan lewensgevaarlik wees. Behandeling moet simptomaties en ondersteunend wees. Massiewe oordosis kan geassosieer word met verhoogde simpatiese aktiwiteit, dus kan dit met beta-blokkeerders nodig wees.{{R|RxList}} Die gevolge van oordosering kom eers 6 uur tot 11 dae na inname voor.{{R|Toxicity}}
== Geskiedenis ==
Tiroksien is in 1914 die eerste keer in suiwer vorm geïsoleer, by die Mayo-kliniek deur Edward Calvin Kendall uit uittreksels van [[vark]]skildkliere.{{R|Kendall1915}} Die hormoon is in 1927 deur die Britse chemici Charles Robert Harington en George Barger gesintetiseer.
== Verwysings ==
{{verwysings|30em|verwysings=
<ref name="AHFS2016">{{cite web |title=Levothyroxine Sodium |url=https://www.drugs.com/monograph/levothyroxine-sodium.html |publisher=The American Society of Health-System Pharmacists |access-date=25 Mei 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221013136/https://www.drugs.com/monograph/levothyroxine-sodium.html |archive-date=21 Desember 2016 |language=en}}</ref>
<ref name="Dietlein2007">{{cite journal | vauthors = Dietlein M, Wegscheider K, Vaupel R, Schmidt M, Schicha H | title = Management of multinodular goiter in Germany (Papillon 2005): do the approaches of thyroid specialists and primary care practitioners differ? | journal = Nuklearmedizin. Nuclear Medicine| volume = 46 | issue = 3 | pages = 65–75 | year = 2007 | pmid = 17549317 | doi = 10.1160/nukmed-0068 |language=en}}</ref>
<ref name="DrugBank">{{cite web |title=Levothyroxine: Uses, Interactions, Mechanism of Action |website=DrugBank Online |url=https://go.drugbank.com/drugs/DB00451 |access-date=25 Mei 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="Drugs.com pregnancy">{{cite web | title=Levothyroxine Use During Pregnancy | website=Drugs.com | date=31 Julie 2019 | url=https://www.drugs.com/pregnancy/levothyroxine.html | access-date=25 Mei 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="Frilling2004">{{cite journal | vauthors = Frilling A, Liu C, Weber F | title = Benign multinodular goiter | url = https://archive.org/details/scandinavian-journal-of-surgery-sjs_2004_93_4/page/278 | journal = Scandinavian Journal of Surgery | volume = 93 | issue = 4 | pages = 278–81 | year = 2004 | pmid = 15658668 | doi = 10.1177/145749690409300405 | s2cid = 38834260 |language=en}}</ref>
<ref name="Gaitonde2012">{{cite journal | vauthors = Gaitonde DY, Rowley KD, Sweeney LB | title = Hypothyroidism: an update | journal = American Family Physician | volume = 86 | issue = 3 | pages = 244–51 | date = Augustus 2012 | pmid = 22962987 | url = https://www.aafp.org/afp/2012/0801/p244.html |language=en}}</ref>
<ref name="Harington1926">{{cite journal | vauthors = Harington CR | title = Chemistry of Thyroxine: Constitution and Synthesis of Desiodo-Thyroxine | url = https://archive.org/details/sim_biochemical-journal_1926_20_2/page/300 | journal = The Biochemical Journal | volume = 20 | issue = 2 | pages = 300–13 | year = 1926 | pmid = 16743659 | pmc = 1251714 | doi = 10.1042/bj0200300 |language=en}}</ref>
<ref name="Kendall1915">{{Cite journal | title = The isolation in crystalline form of the compound containing iodin, which occurs in the thyroid: Its chemical nature and physiologic activity | vauthors = Kendall EC | journal = J. Am. Med. Assoc. | year = 1915 | volume = 64 | issue = 25 | pages = 2042–2043 | doi = 10.1001/jama.1915.02570510018005| url = https://zenodo.org/record/1423411 |language=en}}</ref>
<ref name="King2010">{{cite book |last1=King |first1=Tekoa L. |last2=Brucker |first2=Mary C. |title=Pharmacology for Women's Health |date=2010 |publisher=Jones & Bartlett Publishers |isbn=9781449658007 |page=544 |url=https://books.google.com/books?id=E9qVyrNPsBkC&pg=PA544 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910234123/https://books.google.com/books?id=E9qVyrNPsBkC&pg=PA544 |archive-date=10 September 2017}}</ref>
<ref name="Levoxyl label">{{cite web | title=Levoxyl- levothyroxine sodium tablet | website=DailyMed | date=31 Mei 2019 | url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=758588c3-c63e-491b-0aa2-4f50d80cb174 | access-date=25 Mei 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="LexiComp">{{Cite web | title = Levothyroxine (Lexi-Drugs) | work = LexiComp | url = http://online.lexi.com/lco/action/doc/retrieve/docid/patch_f/7172 | access-date = 25 Mei 2021 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20140929172946/http://online.lexi.com/lco/action/doc/retrieve/docid/patch_f/7172 | archive-date = 29 September 2014 | df = dmy-all }}</ref>
<ref name="Mandel1993">{{cite journal | vauthors = Mandel SJ, Brent GA, Larsen PR | title = Levothyroxine therapy in patients with thyroid disease | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_1993-09-15_119_6/page/n85 | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 119 | issue = 6 | pages = 492–502 | date = September 1993 | pmid = 8357116 | doi = 10.7326/0003-4819-119-6-199309150-00009 | s2cid = 2889757 |language=en}}</ref>
<ref name="Novothyrox">{{Cite web |title=Novothyrox (levothyroxine sodium tablets, USP) |access-date=25 Mei 2021 |url-status=live |url=http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2009/021292s002lbl.pdf |archive-date = 7 Maart 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307010006/http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2009/021292s002lbl.pdf}}</ref>
<ref name="pmid16507633">{{cite journal | vauthors = Svensson J, Ericsson UB, Nilsson P, Olsson C, Jonsson B, Lindberg B, Ivarsson SA | title = Levothyroxine treatment reduces thyroid size in children and adolescents with chronic autoimmune thyroiditis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 91 | issue = 5 | pages = 1729–34 | date = Mei 2006 | pmid = 16507633 | doi = 10.1210/jc.2005-2400 | url = http://jcem.endojournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16507633 | doi-access = free |language=en}}</ref>
<ref name="pmid18662921">{{cite journal | vauthors = Vaidya B, Pearce SH | title = Management of hypothyroidism in adults | journal = BMJ | volume = 337 | pages = a801 | date = Julie 2008 | pmid = 18662921 | doi = 10.1136/bmj.a801 | s2cid = 33308816 |language=en}}</ref>
<ref name="Roberts2004">{{cite journal |doi=10.1016/S0140-6736(04)15696-1 |title=Hypothyroidism |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2004-03-06_363_9411/page/793 |journal=The Lancet |volume=363 |issue=9411 |pages=793–803 |year=2004 |last1=Roberts |first1=Caroline GP |last2=Ladenson |first2=Paul W |pmid=15016491 |s2cid=208792613 |language=en}}</ref>
<ref name="RxList">{{Cite web | title = Synthroid (Levothyroxine Sodium) Drug Information: Uses, Side Effects, Drug Interactions and Warnings | publisher = RxList | url = http://www.rxlist.com/synthroid-drug.htm | access-date = 25 Mei 2021 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20100511145303/http://www.rxlist.com/synthroid-drug.htm | archive-date = 11 Mei 2010 |language=en}}</ref>
<ref name="Synthroid label">{{cite web | title=Synthroid- levothyroxine sodium tablet | website=DailyMed | url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=1e11ad30-1041-4520-10b0-8f9d30d30fcc | access-date=25 Mei 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="Toxicity">{{Cite web | title = Toxicity, Thyroid Hormone | last1=Irizarry |first1=Lisandro | publisher = WebMd | url = http://www.emedicine.com/emerg/TOPIC800.HTM | date = 23 April 2010 | access-date = 25 Mei 2021 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20081014025341/http://www.emedicine.com/emerg/TOPIC800.HTM | archive-date = 14 Oktober 2008 |language=en}}</ref>
<ref name="WHO">{{cite book | vauthors = ((World Health Organization)) | title = World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019 | year = 2019 | hdl = 10665/325771 | author-link = World Health Organization | publisher = World Health Organization | location = Geneva | id = WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO | hdl-access=free |language=en}}</ref>
}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geneesmiddels]]
4cxh6qv5y6sz6vdu8hwd34u3mf4ii0x
Gebruikerbespreking:Renamed user 7687775e9317c2928bcacd3fbfd98e6e
3
378477
3373233
2419281
2026-11-16T18:25:37Z
AccountVanishRequests
179425
AccountVanishRequests het bladsy [[Gebruikerbespreking:Jorcormy]] na [[Gebruikerbespreking:Renamed user 7687775e9317c2928bcacd3fbfd98e6e]] geskuif sonder om 'n aanstuur agter te laat: Bladsy is outomaties geskuif na hernoeming van gebruiker "[[Spesiaal:CentralAuth/Jorcormy|Jorcormy]]" na "[[Spesiaal:CentralAuth/Renamed user 7687775e9317c2928bcacd3fbfd98e6e|Renamed user 7687775e9317c2928bcacd3fbfd98e6e]]"
2419281
wikitext
text/x-wiki
== Welkom ==
{| class="toccolours" width="100%" style="font-size:100%; margin-bottom:0.5em;"
|
{| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="6" style="font-size:95%; line-height:125%; background-color:#faf6ed; border:1px solid #faecc8;"
|-
| colspan="4" style="background-color:#faecc8;" |<big>'''{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | Hallo, gebruiker vanaf [[IP-adres]] {{BASEPAGENAME}} | Hallo {{PAGENAME}}}},''' [[Wikipedia:Welkom nuwelinge|hartelik welkom]] op die Afrikaanse Wikipedia!</big>
|-
| colspan="4" | Dankie vir jou belangstelling in [[Wikipedia]]. Ons werk hier aan die ideaal van ’n gratis en vrylik beskikbare, vrylik bewerkbare, neutrale en volledige ensiklopedie.
|-
| colspan="4" | Die [[Afrikaanse Wikipedia]] bestaan al sedert Desember 2001 en bevat reeds ''{{NUMBEROFARTICLES}}'' artikels. Vanaf die begin van die projek het die gebruikers ’n aantal riglyne en uitgangspunte vir artikelbewerking en onderlinge samewerking opgestel. Nuwelinge kan hieruit voordeel trek. Jy mag dit behulpsaam vind om van die skakels in hierdie raampie te volg en met die projek vertroud te raak voordat jy begin bydra. Indien jou vingers jeuk om te eksperimenteer, kan jy gerus ons [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] besoek: dit is juis vir die rede daar. Uiteindelik wil ons dat al ons gebruikers [[Wikipedia:Voel vry en gaan jou gang|vry voel om hulle gang te gaan]], maar dit doen natuurlik geen kwaad om ’n bietjie houvas te kry voor 'n mens in die diep kant in spring nie! Besoek gerus ook ons [[Wikipedia:Geselshoekie|Geselshoekie]], ons gebruikers staan gereed om hand by te sit, of bloot net hand te skud.
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Books-aj.svg aj ashton 01.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Verifieerbaarheid}}
| [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|'''Verifieerbaarheid''']]<br />Die eerste van Wikipedia se drie kernbeleide
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Konversation.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geselshoekie}}
| [[Wikipedia:Geselshoekie|'''Geselshoekie''']]<br />Die gewilde bymekaarkomplek
|-
| width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=OrgChem Nomen pictograph.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing}}
| width="38%" | [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|'''Geen oorspronklike navorsing''']]<br />Die tweede van Wikipedia se drie kernbeleide
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Bucket in the sand.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Sandput}}
| width="38%" | [[Wikipedia:Sandput|'''Sandput''']]<br />Eksperimenteer na hartelus
|-
| align="right" |{{Klik|Afbeelding=Unbalanced scales.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Neutrale standpunt}}
| [[Wikipedia:Neutrale standpunt| '''Neutrale standpunt''']]<br />Die derde van Wikipedia se drie kernbeleide
| width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon tools.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Redigeringsinstruksies}}
| [[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|'''Redigeringsinstruksies''']]<br />Hoe maak ek: teks wat skuinsgedruk is? ’n opskrif? tabelle?
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Nuvola apps important yellow.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie}}
| [[Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie|'''Wat Wikipedia nie is nie''']]<br />Daar is ook ’n paar dinge wat ons nié hier doen nie
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon - upload photo 2.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beelde}}
| [[Wikipedia:Beelde|'''Beelde''']]<br />As jy beelde wil oplaai
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app ksmiletris.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beleefdheid}}
| [[Wikipedia:Beleefdheid|'''Beleefdheid''']]<br />Ken jou maniere
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app kedit.svg||Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel}}
| [[Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel|'''Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel''']]<br />Soms sê die naam alles
{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} |
{{!}}-
{{!}} colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" {{!}}Jou bydrae word nou geregistreer onder jou IP-adres. Daar is verskeie voordele gebonde aan die skep van ’n rekening – sluit gerus by ons aan!| }}
|-
| colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" |
Hierdie bladsy, wat nou op jou skerm staan, is trouens jou persoonlike besprekingsbladsy. Die plek waar ander Wikipediane jou in die toekoms kan kontak en jy hulle dan kan beantwoord. Elke gebruiker het so ’n bladsy. Jy kan dus ook boodskappe op ander gebruikers se besprekingsbladsye los. Sluit boodskappe en besprekings altyd af met <big><nowiki>~~~~</nowiki></big> of deur op die handtekeningknop in die wysigingsvenster te kliek: sodoende word jou boodskap onderteken met jou gebruikersnaam en die datum en tyd waarop die boodskap voltooi is. Kliek dan as laaste op "Stoor bladsy" om enige bewerkings te stoor.
|}
|}
— [[Gebruiker:KabouterBot|KabouterBot]] ([[Gebruikerbespreking:KabouterBot|kontak]]) 14:48, 29 Julie 2021 (UTC)
iuqazosi77bpwuperhle9dem5n0cntq
Victor van Aveyron
0
383983
3373235
3340342
2026-11-16T18:29:34Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373235
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Victor van Aveyron
| beeld = Victor, the salvage of Aveyron, end XVIIIe.jpg
| beeldgrootte = 220px
| beeldonderskrif = Victor se portret op die voorkant van die <br>boek oor hom.
| geboortedatum = c. 1788
| geboorteplek = [[Aveyron]], [[Frankryk]]
| sterfdatum = 1828 (op 40)
| sterfplek = [[Parys]], Frankryk
| ander_name = Wilde Seun van Aveyron
| bekend_vir = Status as wilde kind
}}
'''Victor van Aveyron''' ([[Frans]]: Victor de l'Aveyron; c. 1788-1828) was 'n [[Frankryk|Franse]] [[wilde kind]] wat op sowat 12-jarige ouderdom ontdek is – hy het kort daarna deur [[puberteit]] gegaan en dokters kon net sy ouderdom raam. Ná sy ontdekking is hy by baie mense laat woon, maar hy het sowat agt keer uit die beskawing weggeloop. Eindelik het 'n jong dokter, Jean Marc Gaspard Itard, hom oor die kind ontferm en vyf jaar met hom gewerk. Hy het hom die naam "Victor" gegee.
Itard wou bepaal of Victor kon leer. Hy het maniere uitgedink om aan die seun woorde te leer en het sy vooruitgang aangeteken. Gebaseer op sy werk met Victor het Itard baanbrekerswerk gedoen in die opvoeding van mense met stadige ontwikkeling.
==Vroeë lewe==
Victor is na raming omstreeks 1788 gebore. Volgens Itard was hy 'n normale kind by geboorte, maar is hy van 'n vroeë ouderdom af deur alkoholistiese ouers verwaarloos. Hy het toe weggeloop en in die natuur oorleef.
Victor was 'n voortiener toe hy in 1800 ontdek is, maar het binne 'n jaar of twee sy puberteit binnegegaan. Dit is nie bekend wanneer of hoe hy in die woud naby Saint-Sernin-sur-Rance beland het nie, maar hy is na berig word omstreeks 1794 daar gesien. In 1797 het drie jagters hom weer gesien; hy het weggehardloop, maar hulle het hom gevang toe hy in 'n boom wou klim.
Hulle het hom na 'n nabygeleë dorp geneem, waar 'n weduwee vir hom gesorg het. Hy het niks geëet behalwe rou groente of groente wat hy self gekook het nie<ref>Michel Gardère, ''La Femme Sauvage'', Place Des Éditeurs, 2011, p. 47.</ref> en het ná 'n week weggeloop en na die woud teruggekeer. Hy is in 1798 en 1799 nou en dan daar gesien. Op 8 Januarie 1800 is hy weer opgemerk, nakend en met gekoekte hare, en hy is deur drie skoenmakers uit die woud geneem.<ref>Jean Marc Gaspard Itard, Victor de l'Aveyron, Éditions Allia, 1994, p. 7.</ref> Hy het weer weggeloop.
Hy het daarna self uit die woud gekom. Dit is onbekend hoe oud hy was, maar dorpenaars het sy ouderdom op sowat 12 jaar geraam. Die feit dat hy nie kon praat nie, sy kosvoorkeure en die talle littekens aan sy lyf het sommige mense laat aflei dat hy die grootste deel van sy lewe in die natuur gewoon het.<ref>{{cite web|publisher=Indiana University|url=http://www.indiana.edu/~intell/itard.shtml |title=Jean-Marc Gaspard Itard (April 24, 1775 - July 5, 1838) French Physician|website= Human Intelligence|first= Jonathan |last=Plucker|access-date= 2011-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125090229/http://www.indiana.edu/~intell/itard.shtml|archive-date=2011-11-25|date=2007}}</ref>
Hy het nie gepraat nie en sy bewegings was deurmekaar. Volgens die [[Filosofie|filosoof]] François Dagognet het hy "hande-viervoet geloop, plante geëet en was hy harig en doofstom".<ref>François Dagognet, ''Le docteur Itard entre l'énigme et l'échec'', voorwoord deur Jean Itard, Victor de l'Aveyron, éditions Allia, Parys, 2009, p. 7.</ref> Hy is eers na een kinderhuis en toe na 'n ander gestuur.<ref>Jean Marc Gaspard Itard, Victor de l'Aveyron, Éditions Allia, 1994, p. 8.</ref> Die sielkundige Philippe Pinel van die Bicêtre-hospitaal het 'n verslag oor Victor geskryf en gesê hy is sedert geboorte verstandelik gestrem.<ref>Natacha Grenat, Le douloureux secret des enfants sauvages, La Compagnie Littéraire, 2007, p. 102.</ref>
==Ondersoeke==
[[Beeld:Victor of Aveyron, 1800.jpg|thumb|links|180px|Victor van Aveyron.]]
Kort nadat Victor ontdek is, het 'n plaaslike [[ab]] en [[biologie]]professor, Pierre Joseph Bonnaterre, hom ondersoek. Hy het die seun se klere uitgetrek en hom buitentoe geneem, waar hy vrolik in die [[sneeu]] begin baljaar het in plaas daarvan om ontsteld te wees. Bonnaterre het besef hy is gewoond aan koue en blootstelling.
Die plaaslike regeringskommissaris het die seun ook waargeneem en geskryf daar is "iets buitengewoons aan sy gedrag, wat baie lyk soos die toestand van wilde diere".<ref name="lane">{{cite book
|last= Lane
|first= Harlan
|year= 1976
|title= The Wild Boy of Aveyron
|url= https://archive.org/details/wildboyofaveyron00lane
|location= Cambridge
|publisher= Harvard University Press
}}</ref> Daar was allerhande gissings oor Victor se herkoms en twee mans het selfs van elders gereis om te kom kyk of hy nie dalk hulle verlore seun is nie, maar Itard het geglo Victor het van sy vierde of vyfde tot sy twaalfde jaar absoluut alleen gebly. Dit sou beteken hy was sewe jaar lank alleen in die woud.<ref name="itard">{{cite book
|last= Itard
|first= Jean-Marc-Gaspard
|year= 1962
|title= The Wild Boy of Aveyron
|location= New York
|publisher= Meredith Company
}}</ref>
Dit was duidelik dat Victor kon hoor, maar hy is na die nasionale instituut vir die dowes in [[Parys]] geneem om deur die bekende Roch-Ambroise Cucurron Sicard ondersoek te word. Sicard en ander lede van die Vereniging vir die Waarneming van die Mens het geglo hulle kan, deur die bestudering en opvoeding van die seun, die bewys kry wat hulle nodig gehad het vir die destyds gewilde kwaksalwerteorie van kennis.<ref name="lane"/> In die konteks van die [[Verligting]], toe baie mense gedebatteer het oor wat presies die [[mens]] van die [[dier]] onderskei, is die vermoë om [[taal]] aan te leer as een van die belangrikste faktore beskou.
Deur die seun te bestudeer sou hulle ook die verband tussen die mens en die gemeenskap kon verduidelik, het hulle geglo.
===Invloed van die Verligting===
Die Verligting het daartoe gelei dat baie denkers, insluitende naturaliste en filosowe, geglo het die menslike natuur moet herdefinieer en uit 'n heeltemal ander hoek beskou word. Vanweë die [[Franse Rewolusie]] en nuwe ontwikkelings in [[wetenskap]] en [[filosofie]] is mense nie as spesiaal beskou nie, maar as kenmerkerd van hulle plek in die natuur.<ref name="shattuck">{{cite book
|last= Shattuck
|first= Roger
|year= 1980
|title= The Forbidden Experiment
|url= https://archive.org/details/forbiddenexperim00shat
|url-access= registration
|location= New York
|publisher= Farrar Straus Giroux
}}</ref> Sommige het gehoop dié idee sou gewild raak as die seun bestudeer word. Victor het dus 'n gevallestudie geword in die Verligtingsdebat oor die verskille tussen die mens en ander diere.
In dié tyd is die [[wetenskaplike klassifikasie]] ''Juvenis averionensis'' gebruik as 'n spesiale geval van ''Homo ferus'',<ref name="Seguin1866">{{cite book|last=Séguin|first=Édouard |title=Idiocy: and Its Treatment by the Physiological Method|url=https://archive.org/details/idiocyanditstre00segugoog|year=1866|publisher=W. Wood & Company|page=[https://archive.org/details/idiocyanditstre00segugoog/page/n27 17]}}</ref> wat deur [[Carl Linnaeus]] in ''[[Systema Naturae]]'' beskryf is. Linnaeus en sy ontdekkings het mense laat vra: "Wat maak ons menslik?" Nog 'n ontwikkelende idee in die Verligting was die een van die [[edele barbaar]]. Sommige mense het geglo iemand wat in 'n onbevlekte toestand in die natuur lewe, sou "sag en onskuldig wees; hy sou van afsondering hou; onkundig wees oor bose dinge; en nie in staat om iemand met opset skade te berokken nie".<ref name="Benzaquén2006">{{cite book|last=Benzaquén|first=Adriana S. |title=Encounters with Wild Children: Temptation and Disappointment in the Study of Human Nature|url=https://books.google.com/books?id=W_l1_EtFWzoC&pg=PA163|date=5 April 2006|publisher=MQUP|isbn=978-0-7735-8085-5|page=163}}</ref>
Filosofieë wat deur [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]], [[John Locke|Locke]] en [[René Descartes|Descartes]] voorgestel is, het ontwikkel in die tyd dat die seun in 1800 in Frankryk ontdek is. Dié filosofieë het die manier beïnvloed waarop die seun deur ander beskou is en, eindelik, hoe Itard sy opvoeding sou struktureer.
==Opvoeding en latere lewe==
Daar is gesê hoewel Victor aan die gemeenskap en opvoeding blootgestel is, het hy min vordering by die instelling onder Sicard gemaak. Baie mense het sy vermoë om te leer bevraagteken, en soos een skrywer verduidelik: "Dit is een ding om te sê die persoon van die natuur is nog nie heeltemal menslik nie; dit is 'n heel ander ding om te sê die persoon van die natuur kan nie heeltemal menslik word nie."<ref>{{cite journal |last=Yousef |first=Nancy |year=2001 |title=Savage or Solitary?: the Wild Child and Rousseau's Man of Nature |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_2001-04_62_2/page/245 |journal=Journal of the History of Ideas |volume=62 |issue=2 |pages=245–263 |doi=10.1353/jhi.2001.0021 |s2cid=171035302 }}</ref> Nadat Sicard gefrustreerd geraak het met die seun se gebrek aan vordering, is hy gelos om alleen in die instituut rond te dwaal, totdat Itard besluit het om hom in sy huis in te neem en sy ontwikkeling te monitor en aan te teken.
===Jean Marc Gaspard Itard===
Jean Marc Gaspard Itard, 'n jong mediese student, het verslae oor Victor se vordering gepubliseer. Hy het geglo twee goed onderskei mense van diere: empatie en taal. Hy wou Victor beskaafd maak deur hom te leer praat en met menslike emosie te kommunikeer. Victor het aansienlike vroeë vooruitgang getoon om taal te verstaan en eenvoudige woorde te lees, maar kon nie verder as 'n primitiewe vlak vorder nie. Itard het geskryf: "Onder hierdie omstandighede was sy oor nie 'n orgaan vir die waardering van klanke, hulle uitspraak en hulle kombinasies nie; dit was niks meer nie as 'n eenvoudige manier van selfbehoud wat hom gewaarsku het oor die nadering van 'n gevaarlike dier of die val van wilde vrugte."<ref name="itard"/>
Die enigste twee frases wat Victor eintlik ooit leer uitspreek het, was ''lait'' ("melk") en ''Oh, Dieu'' ("O God").<ref>{{cite book |last=Ingalls |first=Robert P. |year=1978 |title=Mental retardation: the changing outlook |url=https://archive.org/details/mentalretardatio0000inga |location=New York |publisher=Wiley |page=[https://archive.org/details/mentalretardatio0000inga/page/86 86] |isbn=0-471-42716-0 }}</ref> Hy het Itard egter gehelp om nuwe maniere van opvoeding te struktureer. Itard word erken as die daarsteller van "mondelinge opvoeding vir dowes; die veld van otolaringologie (oor-neus-en-keelheelkunde); die gebruik van gedragsaanpassing met erg gestremde kinders; en spesiale opvoeding vir verstandelik en fisiek gestremde mense."<ref>{{cite journal |last=Carrey |first=Normand J. |year=1995 |title=Itard's 1828 Memoir on 'Mutism Caused by a Lesion of the Intellectual Functions': a Historical Analysis |url=https://archive.org/details/journal-american-academy-child-adolescent-psychiatry_1995-12_34_12/page/1655 |journal=Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry |volume=34 |issue=12 |pages=1655–1661 |doi=10.1097/00004583-199512000-00016 |pmid=8543537 }}</ref>
Hoewel Victor nie die taal aangeleer het wat Itard wou hê hy moes nie, het hy blykbaar tog vordering gemaak met sy gedrag teenoor ander mense. In die Itards se huis het die huishoudster, mevrou Guérin, een aand oor haar man se dood gehuil terwyl sy die tafel gedek het. Victor het opgehou met waarmee hy besig was en vertroostende gedrag teenoor haar geopenbaar. Itard het dié vordering aangeteken.<ref>{{cite book|last=Malson|first= L |date=1964|title=Les enfants sauvages. Mythe et réalité|location= Paris|publisher= Union générale des éditeurs|series= Collection 10/18|page= 234|lang=fr|trans-title=Feral children: Myths and reality}} cited by {{cite book |last1=Gaudreau |first1=Jean |last2=Canevaro |first2=Andrea |year=1990 |title=L'éducation des personnes handicapées hier et aujourd'hui |publisher=Les publications de la faculté des sciences de l'éducation - Université de Montréal |isbn=2-920298-67-4 |page=71 |lang=fr|trans-title=The education of handicapped people, yesterday and today}}</ref>
===Taal===
Die Franse gemeenskap het taal en intellek met mekaar verbind. Tensy vriende of familie stom mense versorg het, het hulle dikwels in die verskriklikste toestande beland. Teen 1750 het dinge in Parys verander. 'n Franse priester, Charles-Michel de l'Épée, het 'n skool gestig om doofstommes op te voed. Sy instelling het in 1790 'n nasionale instituut geword.<ref name="shattuck"/> Hierdie nuwe belangstelling in en morele verpligting teenoor doofstommes het Itard geïnpireer om Victor taal te leer. "Hy het Locke en Condillac se teorie geglo dat ons met leë koppe gebore word en dat ons idees ontstaan uit wat ons waarneem en ondervind. Omdat die seun feitlik niks van die gemeenskap ondervind het nie, het hy 'n barbaar gebly."<ref name="shattuck"/>
In die jaar dat Itard met Victor gewerk het, het hy geleidelik 'n bietjie vordering gemaak. Victor het die betekenis van dade verstaan en het gebruik wat die 20ste-eeuse skrywer Roger Shattuck beskryf as "aksietaal". Itard het dit beskou as 'n primitiewe vorm van kommunikasie.<ref name="shattuck"/> Hy kon Victor egter steeds nie leer praat nie. Hy het gewonder hoekom Victor sou verkies om stil te bly as hy reeds bewys het hy was nie doof nie. Victor het ook nie stemtone verstaan nie. Itard het gesê "Victor is die verstandelike en sielkundige ekwivalent van iemand wat doofstom gebore is. Dit het geen nut om hom op die gewone manier te leer praat deur klanke te herhaal as hy hulle nie werklik hoor nie."<ref name="shattuck"/>
Shattuck lewer kritiek op Itard se opvoedingsproses en wonder hoekom hy Victor nooit [[gebaretaal]] geleer het nie. Daar is ook sekere hipoteses wat Shattuck op Victor toepas. "Een is dat die Wilde Seun, hoewel hy normaal gebore is, 'n ernstige geestelike en sielkundige steuring ontwikkel het voordat hy in die natuur beland het. Vroeë [[skisofrenie]], kinderpsigose, [[outisme]] – 'n paar tegniese terme is al voorgestel. Verskeie sielkundiges met wie ek gepraat het, is ten gunste van dié benadering. Dit verskaf 'n rede vir hoekom hy aan sy lot oorgelaat is én 'n verduideliking vir sy gedeeltelike herstel met Itard se behandeling."<ref name="shattuck"/>
Victor is in 1828 in Parys aan huis van mevrou Guérin aan longontsteking dood.
==Onlangse kommentaar==
Die Duitse sielkundige professor Uta Frith glo Victor het tekens van outisme getoon.<ref name="Radio 4">{{cite web|publisher=BBC Radio 4|series=Case Study|url=http://www.bbc.co.uk/radio4/schedule/2008/11/30/day/|title=The Wild Boy of Aveyron|first=Claudia|last=Hammond|date=2008-11-30|access-date=2021-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181218012023/http://www.bbc.co.uk/radio4/schedule/2008/11/30/day/|archive-date=2018-12-18|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |first=Jill|last= Dawson |title=Interview in The Big Issue on Wild Boy |url=http://www.jilldawson.co.uk/bigissue.html |access-date=2008-11-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202183846/http://www.jilldawson.co.uk/bigissue.html |archive-date=2009-02-02 }}</ref> Die Franse chirurg en skrywer Serge Aroles meen in sy boek ''L'énigme des enfants-loups'' ("Die geheim van die wolfkinders") dat oorlewingsverhale met dié soort gedrag op 'n "matige graad van outisme" (''autisme moderé'') dui.<ref name="Aroles2007">{{cite book|last=Aroles|first=Serge|title=L'enigme des enfants-loups: une certitude biologique mais un déni des archives, 1304-1954|url=https://books.google.com/books?id=ypa7DAAAQBAJ|year=2007|publisher=Editions Publibook|language=fr|isbn=978-2-7483-3909-3|trans-title=The Mystery of the Wolf-Children}}</ref> Aroles dink Victor het tekens van 'n steuring getoon, soos kners op die tande, vorentoe en agtertoe wieg en krampagtige bewegings.<ref name="Aroles2007" />
In Maart 2008, ná die bekendmaking dat [[Misha Defonseca]] se [[Boek|topverkoperboek]], waarvan later die [[rolprent]] ''Survivre avec les loups'' ("Oorlewing saam met die wolwe") gemaak is, 'n bedrogspul was, was daar 'n debat in die Franse media<ref>{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/culture/2008/02/28/03004-20080228ARTFIG00667-survivre-avec-les-loups-la-supercherie-.php |title=Survivre avec les loups : la supercherie |publisher=Lefigaro.fr |access-date=2014-03-06}}</ref><ref>{{cite web|last=Shields |first=Rachel |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/adopted-by-wolves-bestselling-memoir-was-a-pack-of-lies-790000.html |title=Adopted by wolves? Bestselling memoir was a pack of lies |work=The Independent |date=2008-03-01 |access-date=2014-03-06}}</ref> oor die aantal onware gevalle van wilde kinders wat onvoorwaardelik geglo word. Hoewel daar baie boeke oor die onderwerp is, is feitlik geeneen van hulle op argiewe gegrond nie: Die skrywers het eerder twyfelagtige tweede- en derdehandse gedrukte inligting gebruik. Volgens Aroles, die skrywer van 'n algemene studie van die verskynsel van wilde kinders wat op argiewe geskoei is,<ref name="Aroles2007" /> is byna al dié gevalle vals. Volgens sy oordeel<ref name="Aroles2007" /> was Victor van Aveyron nooit 'n ware wilde kind nie; hy dink die littekens aan sy lyf was nie die gevolg van 'n wilde lewe in die woud nie, maar eerder van mishandeling deur sy ouers of wie hom ook al grootgemaak het. Mense moet tot op minstens vyf- of sesjarige ouderdom versorg word; dit is ondenkbaar dat enige jonger kind, ook Victor, op sy eie in die natuur sou kon oorleef. 'n Steuring sou kon verduidelik hoekom hy in sy vroeë jare mishandel, dalk soos 'n dier behandel, is. Volgens Bruno Bettelheim (1959) is dit waarskynlik 'n algemene patroon in die lewe van sogenaamde wilde kinders.<ref name="Bettelheim1959">{{cite journal|last1=Bettelheim|first1=Bruno|title=Feral Children and Autistic Children|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-sociology_1959-03_64_5/page/455|journal=American Journal of Sociology|volume=64|issue=5|year=1959|pages=455–467|issn=0002-9602|doi=10.1086/222541|s2cid=144015209}}</ref>
==Verwysings==
{{Verwysings|3}}
==Nog leesstof==
{{refbegin}}
* {{cite book|last=Bonnaterre|first=Pierre Joseph|title=Notice historique sur le sauvage de l'Aveyron, et sur quelques autres individus qu'on a trouvés dans les forêts, à différentes époques. Par P. J. Bonnaterre, professeur d'histoire naturelle à l'École centrale du département de l'Aveyron.|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8626260x|year=1799–1800|publisher=la Veuve Panckoucke}}
* {{cite book|last=Itard|first=Jean Marc Gaspard|title=An Historical Account of the Discovery and Education of a Savage Man: Or, the First Developments, Physical and Moral, of the Young Savage Caught in the Woods Near Aveyron in the Year 1798|url=https://archive.org/details/bub_gb_E63cRcnV2hIC|year=1802|publisher=R. Phillips}}
* {{cite book|url=http://classiques.uqac.ca/classiques/itard_jean/victor_de_l_Aveyron/victor.html|title=Mémoire Rapport sur Victor de l'Aveyron|date=1806|via=édition électronique at Universite du Quebec a Chicoutime|first=Jean|last=Itard|access-date= 7 Augustus 2021|archive-date=17 Mei 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110517212328/http://classiques.uqac.ca/classiques/itard_jean/victor_de_l_Aveyron/victor.html|url-status=dead}}
* {{cite book|last=Lane|first=Harlan L.|title=The Wild Boy of Aveyron|url=https://archive.org/details/wildboyofaveyron00lane|url-access=registration|year=1976|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-95282-9}}
{{Refend}}
==Skakels==
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Victor of Aveyron}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Outismespektrum]]
[[Kategorie:Franse]]
[[Kategorie:Wilde kinders]]
90vwdisd7wzanopf7l88ojojea1c7g3
Leflunomied
0
386446
3373311
2928103
2026-11-16T20:45:32Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373311
wikitext
text/x-wiki
{{Mediese vrywaringsnota|datum=November 2021}}
{| align="right" border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" style="margin: 0 0 0 0.5em; background: #FFFFFF; border-collapse: collapse; border-color: #C0C090;"
! {{chemboks opskrif}} | Leflunomied
|-
| align="center" colspan="2" | [[Beeld:Leflunomide.svg|200px|Leflunomied se chemiese struktuur]]
|-
|align="center" colspan="2" | [[Beeld:Leflunomide ball-and-stick model.png|200px|Leflunomied se 3D-struktuur]]
|-
|CAS nommer
|75706-12-6
|-
! {{chemboks opskrif}} |Kliniese data
|-
|Handelsnaam
|Arava, Lefumide, Rhuemalef, ander
|-
|Toedieningsroetes
|Orale toediening (tablette)
|-
|Swangerskap gebruik
|Nie toegelaat nie
|-
! {{chemboks opskrif}} | Farmakokinetika
|-
|[[Biobeskikbaarheid]]
|80%{{R|MSR}}
|-
|Proteïenbinding
|>99%{{R|MSR}}
|-
|[[Metabolisme]]
|Gastrointestinale mukosa en lewer{{R|MSR}}
|-
|Eliminasie halfleeftyd
|14-18 dae{{R|MSR}}
|-
|Uitskeiding
|Ontlasting (48%) en urine (43%){{R|MSR}}
|-
! {{chemboks opskrif}} |Chemiese data
|-
|[[IUSTC|IUSTC-naam]]
|5-metiel-''N''-[4-(trifluorometiel)feniel]
-isoksasool-4-karboksamied
|}
[[Lêer:Rheumalef verpakking.png|duimnael|160px|Verpakking van Rheumalef-tablette]]
'''Leflunomied''' is 'n [[Immuunstelsel|immuunonderdrukkende]] siekte-modifiserende [[Rumatiek|antirumatiese]] middel,{{R|pmid15271770}} wat gebruik word in aktiewe matige tot ernstige [[rumatoïede artritis]] en [[psoriatiese artritis]]. Dit is 'n pirimidiensintese-inhibeerder wat werk deur dihidrorotaatdehidrogenase{{refn|group=Nota|name=A}} te inhibeer.{{R|pmid17094333}}
== Newe-effekte ==
Die dosisbeperkende newe-effekte is [[lewer]]skade, [[long]]siekte en [[Immuunstelsel|immuunonderdrukking]].{{R|rh2010}} Die mees algemene newe-effekte (kom voor by >1% van diegene wat daarmee behandel word) is, in ongeveer dalende volgorde van frekwensie:{{R|MSR|AMH|TGA|EMA|MS|DM|EMC}} [[diarree]], respiratoriese kanaalinfeksies, haarverlies, [[Hipertensie|hoë bloeddruk]], veluitslag, naarheid, [[brongitis]], [[hoofpyn]], buikpyn, abnormale lewerfunksietoetse, rugpyn, swak spysvertering, urienweginfeksie, duiseligheid, infeksie, gewrigsversteuring, jeuk, gewigsverlies, verlies aan eetlus, hoes, gastro-enteritis, faringitis, stomatitis, tenosinovitis, braking, swakheid, allergiese reaksie, borspyn, droë vel, ekseem, parestesie, [[longontsteking]], rinitis, sinovitis, kolelitiasis en kortasem.
Ongewone newe-effekte (wat voorkom by 0,1-1% van diegene wat met die middel behandel word) sluit in:{{R|AMH}} hardlywigheid, stomatitis, smaakversteuring, trombositopenie en veluitslag. Selde (by 0,1% van diegene wat daarmee behandel word) kom die volgende voor:{{R|AMH}} anafilakse, angioedeem, [[anemie]], agranulositose, eosinofilie, leukopenie, pansitopenie, vaskulitis, toksiese epidermale nekrolise, Stevens-Johnson-sindroom, lupus-infeksie van die vel, ernstige infeksie, interstisiële longsiekte, sirrose en lewerversaking.
=== Teenaanduidings ===
Gebruik van Leflunomied is teenaangedui vir:{{R|MSR}}
* Swangerskap, vroue van vrugbare potensiaal (tensy 'n voorbehoedmiddel gebruik word)
* Lewersiekte, hepatitis B/C seropositief
* Aktiewe ernstige infeksies
* Hipersensitiwiteit
== Mediese gebruike==
Leflunomied is deur ''Sanofi Aventis'' ontwikkel. Kliniese studies met betrekking tot die volgende siektes is uitgevoer:{{R|Trials}}
{{div col|colwidth=22em}}
* Polyoma BK-virus-nefropatie{{R|PBK}}
* Kimura se siekte{{R|Kimura}}
* Sistemiese lupus-eritematosus{{R|lupus}}
* Felty se sindroom{{R|pmid12003373}}
* Takayasu-arterietis{{R|Takayasu}}
* Granulomatose met poliangiitis{{R|pmid12003373}}
* Ankiloserende spondilitis{{R|spondilitis}}
* [[Crohn se siekte]]{{R|Prajapati|Holtmann}}
* Sarkoïdose{{R|Sarkoïdose}}
* Uveïtis{{R|Uveïtis}}
* Still se siekte{{R|Still}}
* [[Prostaatkanker]]{{R|Prostate}}
* Pemfigoïed{{R|Pemphigoid}}
* Voorkoming van verwerping van oorgeplante organe{{R|rh2010}}
{{div col end}}
== Interaksies ==
Ander immunomodulerende behandelings moet vermy word weens die potensiaal vir bykomende immuunonderdrukkende effekte, of in die geval van immunostimulante soos echinacea of astragalus, verminderde terapeutiese effekte.{{R|MSR}} Net so moet lewende [[entstof|entstowwe]] (soos [[griep|haemophilus influenzae tipe b]]-entstof en [[geelkoors]]-entstowwe) vermy word weens die potensiaal vir ernstige infeksie as gevolg van die immuunonderdrukkende aard van die behandeling.{{R|MSR}}
Veral die gelyktydige gebruik van metotreksaat kan tot ernstige of selfs dodelike lewerskade of hepatotoksisiteit lei. Sommige studies het egter getoon dat die kombinasie van metotreksaat en leflunomied by pasiënte met [[rumatoïede artritis]] beter resultate gegee het as enige enkele middel.{{R|Lee}}
== Werkingsmeganisme ==
Leflunomied is 'n immunomodulerende middel wat sy effekte bereik deur die [[Mitochondrium|mitochondriale]] ensiem dihidrorotaatdehidrogenase (DHODH) te inhibeer, wat 'n sleutelrol speel in die ''de novo''-sintese van uridienmonofosfaat (rUMP), wat benodig word vir die sintese van [[DNS]] en [[RNS]]. Leflunomied inhibeer dus die voortplanting van selle wat vinnig deel, veral limfosiete.{{R|rh2010}}
Die inhibisie van menslike DHODH deur teriflunomied, die aktiewe metaboliet van leflunomied, vind plaas op vlakke (ongeveer 600 nM) wat bereik word tydens behandeling van rumatoïede artritis.{{R|mech99}} Teriflunomied inhibeer ook verskeie tirosienkinase.{{R|rh2010}} Teriflunomied verhoed die uitbreiding van geaktiveerde en outo-immuun limfosiete deur met hul selsiklusprogressie in te meng, terwyl nie-limfoïede selle in staat is om 'n ander pad te gebruik om hul ribonukleotiede te maak deur die gebruik van 'n reddingspirimidien-weg, wat hulle minder afhanklik maak van die ''de novo''-sintese.{{R|mech99}} Teriflunomied het ook antivirale effekte teen talle virusse, insluitend sitomegalovirus, [[Herpes simplex|herpes simpleks virus 1]] en die BK-virus,{{refn|group=Nota|name=B}} ook deur virale replikasie te inhibeer deur inmenging met nukleokapsied-tegumentasie en dus virionsamestelling.{{R|rh2010}}
== Aantekeninge ==
{{verwysings|group=Nota|verwysings=
{{refn|group=Nota|name=A| '''Dihidrorotaatdehidrogenase''' (DHODH) is 'n [[ensiem]] wat by mense deur die ''DHODH''-[[Geen (genetika)|geen]] op [[chromosoom]]-16 gekodeer word.}}
{{refn|group=Nota|name=B| Die '''BK-virus''' is 'n lid van die poliomavirusfamilie en hoewel beduidende gevolge van infeksie ongewoon is, is infeksie in die immuunonderdrukte 'n uitsondering. BK-virus is 'n afkorting van die naam van die eerste pasiënt, van wie die virus in 1971 geïsoleer is.}}
}}
== Verwysings ==
{{verwysings|30em|verwysings=
<ref name="AMH">{{cite book | last = Rossi |first=S | isbn = 978-0-9805790-9-3 | title = Australian Medicines Handbook | place = Adelaide | publisher = The Australian Medicines Handbook Unit Trust | year = 2013 |language=en}}</ref>
<ref name = "DM">{{cite web|title=ARAVA (leflunomide) tablet, film coated [sanofi-aventis U.S. LLC]|work=DailyMed|publisher=sanofi-aventis U.S. LLC|date=November 2012|access-date=2 November 2021|url=http://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/lookup.cfm?setid=320f63f2-fac3-4aee-aff8-85724e00ef52 |language=en}}</ref>
<ref name = "EMA">{{cite web|title=Arava : EPAR - Product Information|work=European Medicines Agency|publisher=Sanofi-Aventis Deutschland GmbH|date=21 November 2013|access-date=2 November 2021|url=http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/EPAR_-_Product_Information/human/000235/WC500026289.pdf|language=en|archive-date=11 Maart 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140311033136/http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/EPAR_-_Product_Information/human/000235/WC500026289.pdf|url-status=dead}}</ref>
<ref name = "EMC">{{cite web|title=Arava 10mg Tablets|work=electronic Medicines Compendium|publisher=SANOFI|date=21 Februarie 2014|access-date=2 November 2021|url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/4056/smpc|language=en|archive-date= 2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102155850/https://www.medicines.org.uk/emc/product/4056/smpc|url-status=dead}}</ref>
<ref name="Holtmann">{{cite journal | vauthors = Holtmann MH, Gerts AL, Weinman A, Galle PR, Neurath MF | title = Treatment of Crohn's disease with leflunomide as second-line immunosuppression : a phase 1 open-label trial on efficacy, tolerability and safety | url = https://archive.org/details/sim_digestive-diseases-and-sciences_2008-04_53_4/page/1025 | journal = Digestive Diseases and Sciences | volume = 53 | issue = 4 | pages = 1025–32 | date = April 2008 | pmid = 17934840 | doi = 10.1007/s10620-007-9953-7 | s2cid = 29918308 |language=en}}</ref>
<ref name="Kimura">{{cite journal | vauthors = Dai L, Wei XN, Zheng DH, Mo YQ, Pessler F, Zhang BY | title = Effective treatment of Kimura's disease with leflunomide in combination with glucocorticoids | journal = Clinical Rheumatology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 859–65 | date = Junie 2011 | pmid = 21286771 | doi = 10.1007/s10067-011-1689-2 | s2cid = 1914281 |language=en}}</ref>
<ref name = "Lee">{{cite journal | vauthors = Lee SS, Park YW, Park JJ, Kang YM, Nam EJ, Kim SI, Lee JH, Yoo WH, Lee SI | title = Combination treatment with leflunomide and methotrexate for patients with active rheumatoid arthritis | url = https://archive.org/details/scandinavian-journal-of-rheumatology_2009_38_1/page/11 | journal = Scandinavian Journal of Rheumatology | volume = 38 | issue = 1 | pages = 11–4 | year = 2009 | pmid = 19191187 | doi = 10.1080/03009740802360632 | s2cid = 205543918 |language=en}}</ref>
<ref name="lupus">{{cite journal | vauthors = Wu GC, Xu XD, Huang Q, Wu H | title = Leflunomide: friend or foe for systemic lupus erythematosus? | journal = Rheumatology International | volume = 33 | issue = 2 | pages = 273–6 | date = Februarie 2013 | pmid = 22961090 | doi = 10.1007/s00296-012-2508-z | s2cid = 7202069 |language=en}}</ref>
<ref name = mech99>{{cite journal | vauthors = Fox RI, Herrmann ML, Frangou CG, Wahl GM, Morris RE, Strand V, Kirschbaum BJ | title = Mechanism of action for leflunomide in rheumatoid arthritis | journal = Clinical Immunology | volume = 93 | issue = 3 | pages = 198–208 | date = Desember 1999 | pmid = 10600330 | doi = 10.1006/clim.1999.4777 |language=en}}</ref>
<ref name ="MS">{{cite web|title=Data Sheet Arava|work=Medsafe|publisher=sanofi-aventis new zealand limited|date=29 Junie 2012|access-date=2 November 2021|url=http://www.medsafe.govt.nz/profs/datasheet/a/aravatab.pdf |language=en}}</ref>
<ref name="MSR">{{cite web |title=Arava (leflunomide) dosing, indications, interactions, adverse effects, and more |work=Medscape Reference |publisher=WebMD |access-date=2 November 2021 |url=http://reference.medscape.com/drug/arava-leflunomide-343203#showall |language=en}}</ref>
<ref name="PBK">{{cite journal | vauthors = Blanckaert K, De Vriese AS | title = Current recommendations for diagnosis and management of polyoma BK virus nephropathy in renal transplant recipients | journal = Nephrology, Dialysis, Transplantation | volume = 21 | issue = 12 | pages = 3364–7 | date = Desember 2006 | pmid = 16998219 | doi = 10.1093/ndt/gfl404 | doi-access = free |language=en}}</ref>
<ref name="Pemphigoid">{{cite web | title=Leflunomide Associated With Topical Corticosteroids for Bullous Pemphigoid - Full Text View | website=ClinicalTrials.gov | date=4 Desember 2008 | url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00802243 | access-date=2 November 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="pmid15271770">{{cite journal | vauthors = Dougados M, Emery P, Lemmel EM, Zerbini CA, Brin S, van Riel P | title = When a DMARD fails, should patients switch to sulfasalazine or add sulfasalazine to continuing leflunomide? | journal = Annals of the Rheumatic Diseases | volume = 64 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2005 | pmid = 15271770 | pmc = 1755199 | doi = 10.1136/ard.2003.016709 |language=en}}</ref>
<ref name="pmid17094333">{{cite journal | last1 = Pinto |first1=P |last2=Dougados |first2=M | title = Leflunomide in clinical practice | journal = Acta Reumatologica Portuguesa | volume = 31 | issue = 3 | pages = 215–24 | year = 2006 | pmid = 17094333 | url = http://www.actareumatologica.pt/oldsite/conteudo/pdfs/ARP_2006_4_216_AR_-_Leflunomide.pdf |language=en |format=pdf}}</ref>
<ref name="pmid12003373">{{cite journal | vauthors = Sanders S, Harisdangkul V | title = Leflunomide for the treatment of rheumatoid arthritis and autoimmunity | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-the-medical-sciences_2002-04_323_4/page/190 | journal = The American Journal of the Medical Sciences | volume = 323 | issue = 4 | pages = 190–3 | date = April 2002 | pmid = 12003373 | doi = 10.1097/00000441-200204000-00004 | s2cid = 28479334 |language=en}}</ref>
<ref name="Prajapati">{{cite journal | vauthors = Prajapati DN, Knox JF, Emmons J, Saeian K, Csuka ME, Binion DG | title = Leflunomide treatment of Crohn's disease patients intolerant to standard immunomodulator therapy | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-gastroenterology_2003-08_37_2/page/125 | journal = Journal of Clinical Gastroenterology | volume = 37 | issue = 2 | pages = 125–8 | date = Augustus 2003 | pmid = 12869881 | doi = 10.1097/00004836-200308000-00006 | s2cid = 21212960 |language=en}}</ref>
<ref name="Prostate">{{cite web | title=Mitoxantrone and Prednisone With or Without Leflunomide in Treating Patients With Stage IV Prostate Cancer | website=ClinicalTrials.gov | url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00004071 | access-date=2 November 2021 |language=en}}</ref>
<ref name = "rh2010">{{cite journal | vauthors = Teschner S, Burst V | title = Leflunomide: a drug with a potential beyond rheumatology | journal = Immunotherapy | volume = 2 | issue = 5 | pages = 637–50 | date = September 2010 | pmid = 20874647 | doi = 10.2217/imt.10.52 |language=en}}</ref>
<ref name="Sarkoïdose">{{cite journal | vauthors = Panselinas E, Judson MA | title = Acute pulmonary exacerbations of sarcoidosis | url = https://archive.org/details/sim_chest_2012-10_142_4/page/827 | journal = Chest | volume = 142 | issue = 4 | pages = 827–836 | date = Oktober 2012 | pmid = 23032450 | doi = 10.1378/chest.12-1060 |language=en}}</ref>
<ref name="spondilitis">{{cite journal | vauthors = Haibel H, Rudwaleit M, Braun J, Sieper J | title = Six months open label trial of leflunomide in active ankylosing spondylitis | journal = Annals of the Rheumatic Diseases | volume = 64 | issue = 1 | pages = 124–6 | date = Januarie 2005 | pmid = 15608310 | pmc = 1755172 | doi = 10.1136/ard.2003.019174 |language=en}}</ref>
<ref name="Still">{{cite journal | vauthors = Pirildar T | title = Treatment of adult-onset Still's disease with leflunomide and chloroquine combination in two patients | journal = Clinical Rheumatology | volume = 22 | issue = 2 | pages = 157 | date = Mei 2003 | pmid = 12740686 | doi = 10.1007/s10067-002-0667-0 | s2cid = 41656726 |language=en}}</ref>
<ref name="Takayasu">{{cite journal | vauthors = Unizony S, Stone JH, Stone JR | title = New treatment strategies in large-vessel vasculitis | journal = Current Opinion in Rheumatology | volume = 25 | issue = 1 | pages = 3–9 | date = Januarie 2013 | pmid = 23114585 | doi = 10.1097/BOR.0b013e32835b133a | s2cid = 21101525 |language=en}}</ref>
<ref name ="TGA">{{cite web|title=PRODUCT INFORMATION ARAVA|work=TGA eBusiness Services|publisher=sanofi-aventis australia pty ltd|date=7 Augustus 2012|access-date=1 November 2021|url=https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2010-PI-05926-3|format=PDF|language=en}}</ref>
<ref name="Trials">{{cite web | title = Leflunomide Search | url = http://clinicaltrials.gov/ct2/results?term=Leflunomide | work = ClinicalTrials.gov | publisher = U.S. National Library of Medicine |language=en}}</ref>
<ref name="Uveïtis">{{cite journal | vauthors = Roy M | title = Early clinical experience with leflunomide in uveitis | journal = Canadian Journal of Ophthalmology | volume = 42 | issue = 4 | pages = 634 | date = Augustus 2007 | pmid = 17641721 | doi = 10.3129/can.j.ophthalmol.i07-085 |language=en}}</ref>
}}
[[Kategorie:Geneesmiddels]]
lq2puh3xbuyiztrspzvdhnildzasn3o
Kljoetsjefskaja Sopka
0
386637
3373403
3340797
2026-11-17T09:33:57Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373403
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Berg
| Naam = Kljoetsjefskaja Sopka
| Foto = Ključevskaja za východu slunce.jpg
| Foto onderskrif = Die berg Kljoetsjefskaja Sopka in Januarie 2007.
| Hoogte = 4 754
| Ligging = [[Kamtsjatka-skiereiland|Kamtsjatka]], [[Rusland]]
| Bergreeks = Oostelike Bergreeks
| Prominensie = 4 649
| Koördinate = {{Koördinate|56|03|21|N|160|38|38|O|type:mountain_region|aansig=inlyn,titel}}
| Topografiese kaart =
| Tipe = [[Stratovulkaan]] ([[Vulkaan#Aktief|aktief]])
| Rotsouderdom =
| Laaste uitbarsting = 2025
| duimdrukkerkaart = Rusland Kamtsjatka-krai
| duimdrukkeretiketposisie = links
| diumdrukkerkaartgrootte = 290
| duimdrukkerkaartbyskrif = Die ligging in Kamtsjatka.
| breedtegraad = 56
| breedtegraad_m = 03
| breedtegraad_s = 21
| breedtegraad_NS = N
| lengtegraad = 160
| lengtegraad_m = 38
| lengtegraad_s = 38
| lengtegraad_OW = O
}}
Die berg '''Kljoetsjefskaja Sopka''' ([[Russies]]: Ключевская сопка; ook bekend as '''Kljoetsjefskoi''', Russies: Ключевской) is 'n [[stratovulkaan]], die hoogste [[berg]] op die [[Kamtsjatka-skiereiland]] en in [[Siberië]], [[Rusland]], en die hoogste [[Vulkaan#Aktief|aktiewe vulkaan]] in [[Eurasië]]. Sy steil, simmetriese keëls toring sowat 100 km bo die [[Beringsee]] uit. Die vulkaan is deel van 'n [[Unesco]]-[[wêrelderfenisterrein]].
Kljoetsjefskaja het sowat 6 000 jaar gelede ontstaan.<ref name="GVP">"Klyuchevskoy: Eruptive History". Global Volcanism Program. Smithsonian Institution. Besoek op 25 Junie 2021.</ref> Sy eerste aangetekende uitbarsting het in 1697 voorgekom,<ref name="GVP"/> en sedertdien was dit feitlik onophoudelik aktief, nes baie naburige vulkane. In 1931 is verskeie [[bergklim]]mers gedood deur [[lawa]] wat deur die lug getrek het toe hulle na onder klim. Omdat dieselfde soort gevare vandag dreig, klim min mense die berg.
Sommige [[inheemse volke]] beskou Kljoetsjefskaja Sopka as heilig en glo dit is waar die wêreld geskep is. Ander berge in die gebied word ook as heilig beskou, maar Kljoetsjefskaja Sopka is die heiligste van hulle.
==Uitbarstings==
===2007===
Vroeg in Januarie 2007 het Kljoetsjefskaja Sopka nog 'n uitbarstingsiklus begin. Studente van Alaska het na Kamtsjatka gereis om die uitbarsting te monitor. Op 28 Junie 2007 het die vulkaan die ergste uitbarstings in dié siklus ondervind. 'n Aspluim het 'n hoogte van 10 km bereik voordat dit ooswaarts gewaai is en lugverkeer belemmer het.
===2010===
Reeds op 27 Februarie 2010 het gaspluime van die berg 'n hoogte van 7 000 m bereik en in die eerste week van Maart 2010 is beide ontploffende asuitbarstings en uitstromende lawauitbarstings waargeneem tot op 9 Maart, toe die aswolk 'n hoogte van 6 000 m bereik het.
===2012===
Op 15 Oktober 2012 het die vulkaan 'n swak uitbarsting beleef wat die volgende dag opgehou het. Al die naburige vulkane – Bezimianni, Karimski, Kizimen, Sjiweloetsj en Tolbatsjik – het groter uitbarstings beleef en het Kljoetsjefskaja Sopka van 'n groot magmatoevoer verlig.
===2013===
[[Beeld:Klyuchevskaya oli 2013293 swir lrg.jpg|thumbnail|links|220px|'n Beeld in vals kleur van die uitbarsting op 17 Oktober 2013.]]
Op 25 Januarie 2013 het die vulkaan 'n swak [[Stromboliese uitbarsting]] gehad wat die volgende dag opgehou het. In Januarie 2013 het al die vulkane is die oostelike deel van Kamtsjatka uitgebars, buiten Kamen.
Op 15 Augustus 2013 het die vulkaan nog 'n swak Stromboliese uitbarsting gehad wat op 21 Augustus gestop het. Op 12 Oktober het die berg nog drie dae lank af en toe uitgebars. 'n Uitbarsting uit 'n nuwe [[sintelkeël]] aan Kljoetsjefskaja Sopka se suidwestelike flank het op 12 Oktober voorgekom en 'n aspluim het 6-7 km in die lug opgetrek en ooswaarts gewaai. Teen 16 Oktober het dit opgehou.<ref>{{Cite web|url=https://volcano.si.edu/showreport.cfm?doi=GVP.WVAR20131016-300260|title=Global Volcanism Program {{!}} Report on Klyuchevskoy (Russia) — 16–22 October 2013|website=volcano.si.edu|language=en|access-date=2018-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328041543/https://volcano.si.edu/showreport.cfm?doi=GVP.WVAR20131016-300260|archive-date=2023-03-28|url-status=dead}}</ref>
Op 19 November het 'n sterk uitbarsting plaasgevind en aspluime het 10-12 km hoog gestyg. Later die dag was die pluime laer en die uitbarstings het swakker geraak.
Nog uitbarstings het op 7 Desember voorgekom. 'n Waarskuwing is vir vliegtuie uitgereik, maar op 9 Desember het uitbarstings skielik opgehou.
===2015===
Op 2 Januarie, ná 'n onaktiewe tydperk van 'n jaar, het die vulkaan weer 'n Stromboliese uitbarsting gehad wat op 16 Januarie opgehou het. Klein uitbarstings het op 10 Maart begin en op 24 Maart opgehou.
Op 27 Augustus was daar 'n uitbarsting wat 'n paar uur aangehou het en op 25 Oktober het dit weer 'n Stromboliese uitbarsting gehad wat 30 uur later opgehou het. Sulke klein uitbarstings het deur 2016 en tot in 2019 aangehou.
===2019-2020===
Nuwe uitbarstings het in 2019 begin en tot in 2020 aangehou. 'n Onlangs uitbarsting het op 9 Desember 2020 plaasgevind.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn|Klyuchevskaya Sopka}}
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Klyuchevskaya Sopka}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Berge van Rusland]]
[[Kategorie:Siberië]]
[[Kategorie:Vulkane]]
oi3yskqy3qg4198g7nzun48xgu8hdpc
Victor Glover
0
386656
3373368
3340806
2026-11-17T07:14:44Z
AlphaVictorDelta0107
213442
3373368
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Victor J Glover USN.jpeg|duimnael|200px|Victor J. Glover]]
'''Victor Jerome Glover Jr.''' (gebore 30 April [[1976]]) is 'n [[Nasa|NASA]]-ruimtevaarder van die klas van 2013 <ref name="NASA">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/astronauts/2013astroclass.html|title=2013 Astronaut Class|last=National Aeronautics and Space Administration|publisher=[[NASA]]|access-date=19 Junie 2013|archive-date=21 Junie 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621011402/http://www.nasa.gov/astronauts/2013astroclass.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/feature/nasa-s-newest-astronauts-complete-training|title=NASA's Newest Astronauts Complete Training|date=9 Julie 2015|publisher=NASA|access-date= 9 November 2021|archive-date= 4 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404182851/https://www.nasa.gov/feature/nasa-s-newest-astronauts-complete-training/|url-status=dead}}</ref> en vlieënier van die eerste operasionele vlug van die SpaceX Crew Dragon na die [[Internasionale Ruimtestasie]]. Glover is 'n kommandeur in die Amerikaanse Vloot waar hy 'n [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet|F/A-18]] loods, en is 'n gegradueerde van die Amerikaanse Lugmag se Toetsvlieënierskool. Hy was 'n bemanningslid van Ekspedisie 64, en het gedien as 'n stasiestelsel-vlugingenieur.
== NASA-loopbaan ==
[[Lêer:NASA_astronauts_work_aboard_the_SpaceX_Crew_Dragon_(iss064e004754).jpg|duimnael|Glover en sy medebemanning binne die SpaceX Crew-1-kapsule tydens sy nadering van die ISS]]
Glover is in Junie 2013 as een van die Ruimtevaardergroep 21-span bekendgestel, en het sy opleiding in 2015 voltooi.
In Augustus 2018 is Glover bekendgestel as een van die handelsruimtevaarders, wat aangewys is om die eerste operasionele vlug te onderneem, en die tweede bemanningsvlug algeheel, van SpaceX se Crew Dragon.<ref name="nasacc_crew">{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-assigns-crews-to-first-test-flights-missions-on-commercial-spacecraft|title=NASA Assigns Crews to First Test Flights, Missions on Commercial Spacecraft|date=3 Augustus 2018|website=NASA|access-date=4 Augustus 2018}}</ref> As deel van daardie missie sal hy vir meer as ses maande 'n bemanningslid van ISS Ekspedisies 64 en 65 wees.<ref name="Spacewalk2">{{Cite web|url=https://www.space.com/spacewalking-astronauts-upgrade-space-station-battery-upgrade-expedition-64|title=Spacewalking astronauts complete a space station battery upgrade years in the making|last=Gohd|first=Chelsea|date=1 Februarie 2021|website=Space.com|access-date=27 Februarie 2021|quote=Once secure on the arm, and with help from Rubins inside the orbiting laboratory, Glover 'flew' over to the camera's site, with the blue hues of the Atlantic Ocean swirling hazily below. Glover successfully replaced the broken camera on the starboard truss, the first of three cameras to be installed during the spacewalk. To do this, Glover used a pistol grip tool (PGT), which astronauts use to remove and install bolts during spacewalks.}}</ref> Glover is die eerste [[Afro-Amerikaners|Afro-Amerikaanse]] ISS-ekspedisie-bemanningslid wat op die ISS woon, en nie net 'n besoek aan die ISS bring vir 'n kort verblyf soos tydens die [[Pendeltuig|Ruimtependeltuig]] as 'n ISS-samestellende ruimtevaarder nie.<ref name="NYT_First">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2020/11/15/science/victor-glover-black-astronaut.html|title=Victor Glover will be the first Black crew member on the space station.|last=Waller|first=Allyson|date=15 November 2020|website=The New York Times|access-date=17 November 2020|quote=Originally from Pomona, Calif., Mr. Glover graduated with a bachelor’s degree in general engineering from California Polytechnic State University in 1999. Over the course of 2007 to 2010, he earned three master’s degrees: in flight test engineering, systems engineering and military operational art and science.}}</ref>
Die SpaceX Crew Dragon-kapsule ''Resilience'' wat op 15 November 2020 gelanseer is, het Glover saam met twee ander NASA-ruimtevaarders (Michael S. Hopkins en Shannon Walker) sowel as Soichi Noguchi van Japan vervoer. Hulle het op 17 November 2020 by die ruimtestasie aangekom.<ref name="SpaceVG">{{Cite web|url=https://www.space.com/victor-glover-first-black-crewmember-space-station|title=Victor Glover becomes 1st Black astronaut to arrive at space station for long-term stay|last=Wall|first=Mike|date=17 November 2020|website=Space.Com|access-date=17 November 2020|quote=Glover and three crewmates — fellow NASA astronauts Mike Hopkins and Shannon Walker and Japan's Soichi Noguchi — left Earth on Sunday evening (15 Nov.) aboard the SpaceX Crew Dragon capsule "''Resilience.''" The launch kicked off Crew-1, SpaceX's first-ever contracted, fully operational astronaut mission to the space station for NASA.}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Glover, Victor}}
[[Kategorie:Geboortes in 1976]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Amerikaanse vlieëniers]]
[[Kategorie:Amerikaanse ruimtevaarders]]
3tmfvpbc67y05b3joqgs6jacaqir4xe
3373369
3373368
2026-11-17T07:15:50Z
AlphaVictorDelta0107
213442
AlphaVictorDelta0107 het bladsy [[Victor J. Glover]] na [[Victor Glover]] geskuif: Common name
3373368
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Victor J Glover USN.jpeg|duimnael|200px|Victor J. Glover]]
'''Victor Jerome Glover Jr.''' (gebore 30 April [[1976]]) is 'n [[Nasa|NASA]]-ruimtevaarder van die klas van 2013 <ref name="NASA">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/astronauts/2013astroclass.html|title=2013 Astronaut Class|last=National Aeronautics and Space Administration|publisher=[[NASA]]|access-date=19 Junie 2013|archive-date=21 Junie 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621011402/http://www.nasa.gov/astronauts/2013astroclass.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/feature/nasa-s-newest-astronauts-complete-training|title=NASA's Newest Astronauts Complete Training|date=9 Julie 2015|publisher=NASA|access-date= 9 November 2021|archive-date= 4 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404182851/https://www.nasa.gov/feature/nasa-s-newest-astronauts-complete-training/|url-status=dead}}</ref> en vlieënier van die eerste operasionele vlug van die SpaceX Crew Dragon na die [[Internasionale Ruimtestasie]]. Glover is 'n kommandeur in die Amerikaanse Vloot waar hy 'n [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet|F/A-18]] loods, en is 'n gegradueerde van die Amerikaanse Lugmag se Toetsvlieënierskool. Hy was 'n bemanningslid van Ekspedisie 64, en het gedien as 'n stasiestelsel-vlugingenieur.
== NASA-loopbaan ==
[[Lêer:NASA_astronauts_work_aboard_the_SpaceX_Crew_Dragon_(iss064e004754).jpg|duimnael|Glover en sy medebemanning binne die SpaceX Crew-1-kapsule tydens sy nadering van die ISS]]
Glover is in Junie 2013 as een van die Ruimtevaardergroep 21-span bekendgestel, en het sy opleiding in 2015 voltooi.
In Augustus 2018 is Glover bekendgestel as een van die handelsruimtevaarders, wat aangewys is om die eerste operasionele vlug te onderneem, en die tweede bemanningsvlug algeheel, van SpaceX se Crew Dragon.<ref name="nasacc_crew">{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-assigns-crews-to-first-test-flights-missions-on-commercial-spacecraft|title=NASA Assigns Crews to First Test Flights, Missions on Commercial Spacecraft|date=3 Augustus 2018|website=NASA|access-date=4 Augustus 2018}}</ref> As deel van daardie missie sal hy vir meer as ses maande 'n bemanningslid van ISS Ekspedisies 64 en 65 wees.<ref name="Spacewalk2">{{Cite web|url=https://www.space.com/spacewalking-astronauts-upgrade-space-station-battery-upgrade-expedition-64|title=Spacewalking astronauts complete a space station battery upgrade years in the making|last=Gohd|first=Chelsea|date=1 Februarie 2021|website=Space.com|access-date=27 Februarie 2021|quote=Once secure on the arm, and with help from Rubins inside the orbiting laboratory, Glover 'flew' over to the camera's site, with the blue hues of the Atlantic Ocean swirling hazily below. Glover successfully replaced the broken camera on the starboard truss, the first of three cameras to be installed during the spacewalk. To do this, Glover used a pistol grip tool (PGT), which astronauts use to remove and install bolts during spacewalks.}}</ref> Glover is die eerste [[Afro-Amerikaners|Afro-Amerikaanse]] ISS-ekspedisie-bemanningslid wat op die ISS woon, en nie net 'n besoek aan die ISS bring vir 'n kort verblyf soos tydens die [[Pendeltuig|Ruimtependeltuig]] as 'n ISS-samestellende ruimtevaarder nie.<ref name="NYT_First">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2020/11/15/science/victor-glover-black-astronaut.html|title=Victor Glover will be the first Black crew member on the space station.|last=Waller|first=Allyson|date=15 November 2020|website=The New York Times|access-date=17 November 2020|quote=Originally from Pomona, Calif., Mr. Glover graduated with a bachelor’s degree in general engineering from California Polytechnic State University in 1999. Over the course of 2007 to 2010, he earned three master’s degrees: in flight test engineering, systems engineering and military operational art and science.}}</ref>
Die SpaceX Crew Dragon-kapsule ''Resilience'' wat op 15 November 2020 gelanseer is, het Glover saam met twee ander NASA-ruimtevaarders (Michael S. Hopkins en Shannon Walker) sowel as Soichi Noguchi van Japan vervoer. Hulle het op 17 November 2020 by die ruimtestasie aangekom.<ref name="SpaceVG">{{Cite web|url=https://www.space.com/victor-glover-first-black-crewmember-space-station|title=Victor Glover becomes 1st Black astronaut to arrive at space station for long-term stay|last=Wall|first=Mike|date=17 November 2020|website=Space.Com|access-date=17 November 2020|quote=Glover and three crewmates — fellow NASA astronauts Mike Hopkins and Shannon Walker and Japan's Soichi Noguchi — left Earth on Sunday evening (15 Nov.) aboard the SpaceX Crew Dragon capsule "''Resilience.''" The launch kicked off Crew-1, SpaceX's first-ever contracted, fully operational astronaut mission to the space station for NASA.}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Glover, Victor}}
[[Kategorie:Geboortes in 1976]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Amerikaanse vlieëniers]]
[[Kategorie:Amerikaanse ruimtevaarders]]
3tmfvpbc67y05b3joqgs6jacaqir4xe
Heather J. Zar
0
387174
3373331
3340925
2026-11-17T00:15:24Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373331
wikitext
text/x-wiki
{{Weesbladsy}}
{{Inligtingskas2
|naam = Heather J. Zar
|kleur =
|titel =
|beeld =
|beeld_wydte = 180px
|beeld_onderskrif =
|beeld2 =
|beeld2_wydte =
|beeld2_onderskrif =
<!--
|opskrif1 = Gebore
|1 = {{Geboortedatum |1898|04|26}}<br/>[[Boksburg]]
|opskrif2 = Oorlede
|2 = {{SDEO |1956|11|23|1898|04|26}}<br/>[[Canberra]], [[Australië]]
-->
|opskrif3 = Alma mater
|3 = {{Plainlist|
*[[Universiteit van die Witwatersrand]]
*Columbia-universiteit
*[[Universiteit van Kaapstad]]
}}
<!--
|opskrif4 = Bekend vir
|4 =
-->
|opskrif5 = Vakgebied
|5 = {{Plainlist|
*Pediatrie
*Pulmonologie
}}
|opskrif6 = Instellings
|6 = {{Plainlist|
*[[Universiteit van Kaapstad]]
*Rooi Kruis Oorlogsgedenk kinderhospitaal
}}
<!--
|opskrif7 = Proefskrif
|7 =
|opskrif8 = Webwerf
|8 =
|opskrif9 = Eggenote
|9 =
|opskrif10 = Kinders
|10 =
-->
}}
'''Heather J. Zar''' is 'n Suid-Afrikaanse [[dokter]] en wetenskaplike wat spesialiseer in die versorging van kinders met respiratoriese siektes soos [[asma]], [[tuberkulose]] en [[longontsteking]].
== Loopbaan en impak ==
Zar is die voorsitter van die Departement Pediatrie en Kindergesondheid aan die [[Universiteit van Kaapstad]]{{R|Kirby2010}} en dien ook as die President van die Pan-Afrika-torakale vereniging.{{R|panafrican}}
Haar werk oor [[MIV]]/[[VIGS]]-verwante longsiekte het gehelp om riglyne van die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] en nasionale riglyne te verander.{{R|MG}} Zar het wêreldwyd aandag verdien met haar werk aan die gebruik van laekoste-herwinde plastiekbottels as asma-spasieerders,{{refn|group=Nota|name=A}} om kinders te help om asmamedikasie makliker in te asem.{{R|iol}} Sy is een van die leiers van 'n kohortstudie van ongeveer 1 000 kinders wat noukeurig opgevolg word om voorkomende strategieë vir kinderlongsiekte en ander kwale beter te verstaan en te ontwikkel.{{R|ZarBarnett2015}} Robert Mellins, Emeritus Professor en voormalige Direkteur van die Pediatriese Pulmonêre Afdeling aan die Columbia Universiteit, en 'n voormalige president van die American Thoracic Society het gesê dat Zar "bygedra het tot ons begrip van die voorkoming, voorkoms, diagnose en behandeling van respiratoriese siektes en het ’n daadwerklike bydrae tot kindergesondheid gelewer.”{{R|Kirby2010}}
Sy is 'n lid van die Akademie vir Wetenskap van Suid-Afrika{{R|assaf}} en het meer as 300 wetenskaplike artikels gepubliseer.{{R|PubMed}}
== Toekennings en eerbewyse ==
* 2010 spesiale toekenning by die Internasionale Kongres van Pediatriese Pulmonologie ontvang vir "uitstaande leierskap en uitstekende diens aan kinders met die grootste behoefte"{{R|NRF}}
* American Thoracic Society-toekenning vir wêreldlonggesondheid 2014{{R|thoracic}}
* L'Oréal-UNESCO For Women in Science-toekennings in 2018{{R|unesco}}
== Aantekeninge ==
{{verwysings|group=Nota|verwysings=
{{refn|group=Nota|name=A|'n Asma-spasieerders is 'n toestel wat gebruik word om die gemak van toediening van aërosolmedikasie vanaf 'n afgemete-dosis-inhaleerder te verhoog. Dit voeg spasie by in die vorm van 'n buis of "kamer" tussen die mond en die houer van medikasie.}}
}}
== Verwysings ==
{{verwysings|30em|verwysings=
<ref name="assaf">{{Cite web|url=https://www.assaf.org.za/index.php/about-assaf/members|title=Members|website=www.assaf.org.za|language=en|access-date=6 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206172019/https://www.assaf.org.za/index.php/about-assaf/members|archive-date= 6 Desember 2021|url-status=dead}}</ref>
<ref name="iol">{{Cite news|url=https://www.iol.co.za/news/sa-doctors-asthma-spacer-is-a-winner-1691819|title=SA doctor's asthma spacer is a winner {{!}} IOL News|access-date=6 Desember 2021|language=en}}</ref>
<ref name="Kirby2010">{{cite journal |last1=Kirby|first1=Tony|title=Heather Zar—improving lung health for children in Africa|journal=The Lancet|volume=376|issue=9743|year=2010|pages=763|issn=0140-6736|doi=10.1016/S0140-6736(10)61366-9|pmid=20816534|s2cid=2373854|language=en}}</ref>
<ref name="MG">{{Cite news|url=https://mg.co.za/article/2012-07-11-doctor-helps-african-kids-breathe-easy|title=Doctor helps African kids breathe easy|last=Correspondent|first=Mail & Guardian|work=The M&G Online|access-date=6 Desember 2021|language=en}}</ref>
<ref name="NRF">{{cite web|url=https://www.nrf.ac.za/content/professor-heather-zar|title=Professor Heather Zar|work=Nasionale navorsingstigting|access-date=6 Desember 2021|language=en|archive-date=16 Oktober 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016063950/http://www.nrf.ac.za/content/professor-heather-zar|url-status=dead}}</ref>
<ref name="panafrican">{{Cite web|url=http://panafricanthoracic.org/about-us/who-we-are/item/professor-heather-zar|title=Professor Heather Zar|website=panafricanthoracic.org|access-date=6 Desember 2021|language=en|archive-date=16 Oktober 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171016175520/http://panafricanthoracic.org/about-us/who-we-are/item/professor-heather-zar|url-status=dead}}</ref>
<ref name="PubMed">{{cite web | title=Zar HJ[Author] - Search Results - PubMed | website=[[PubMed]] | url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=Zar+HJ%5BAuthor%5D | access-date=6 Desember 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="thoracic">{{Cite web|url=http://news.thoracic.org/heather-zar-clinician-scientist-world-lung-heath-champion/|title=Heather Zar: Clinician-Scientist & World Lung Health Champion : ATS News|website=news.thoracic.org|access-date=6 Desember 2021|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017042214/http://news.thoracic.org/heather-zar-clinician-scientist-world-lung-heath-champion/|archive-date=17 Oktober 2017|url-status=dead}}</ref>
<ref name="unesco">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/news/five-laureates-named-2018-oreal-unesco-women-science-awards|title=Five Laureates Named for 2018 L'ORÉAL-UNESCO For Women in Science Awards|website=en.unesco.org | language=en |access-date=6 Desember 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171116132852/https://en.unesco.org/news/five-laureates-named-2018-oreal-unesco-women-science-awards | archive-date=16 November 2017 | url-status=unfit}}</ref>
<ref name="ZarBarnett2015">{{cite journal |last1=Zar |first1=H J |last2=Barnett |first2=W |last3=Myer |first3=L |last4=Stein |first4=D J |last5=Nicol |first5=M P |title=Investigating the early-life determinants of illness in Africa: the Drakenstein Child Health Study |journal=Thorax |volume=70 |issue=6 |year=2015 |pages=592–594 |issn=0040-6376 |doi=10.1136/thoraxjnl-2014-206242 |pmc=5107608|pmid=25228292 |language=en}}</ref>
}}
== Eksterne skakels ==
*[https://scholar.google.com/citations?user=zBfcLygAAAAJ Helen Zar publikasies geïndekseer deur Google Scholar]
*[https://www.samrc.ac.za/people/prof-heather-zar Prof ZAR se webwerf] by die [[Suid-Afrikaanse Mediese Navorsingsraad]]
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Zar, Heather}}
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse wetenskaplikes]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse akademici]]
dpmo9a6hyreuzybb2smzk1radfd1xoe
Jesusgebed
0
388466
3373354
3341103
2026-11-17T05:48:49Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373354
wikitext
text/x-wiki
[[Beeld:Christogram with Jesus Prayer in Romanian.jpg|thumb|200px|links|'n Christogram met die Jesusgebed in Roemeens.]]
{{Kantbalk Ortodoks}}
Die '''Jesusgebed''' ([[Grieks]]: προσευχὴ τοῦ Ἰησοῦ ''prosefchí tou iisoú'', "Gebed tot Jesus"; [[Ge'ez]]: እግዚኦ መሐረነ ክርስቶስ ''igizi'o meḥarene kirisitosi''), ook bekend as '''Die Gebed''' (Grieks: η ευχή ''i efchí'', "Die Wens"), is 'n kort gebed wat veral in die [[Oosterse Ortodoksie]] hooggeag en verkondig word: "Here Jesus Christus, Seun van God, wees my, 'n sondaar, genadig."<ref name="OrthodoxWiki">{{cite web|url=http://orthodoxwiki.org/Jesus_Prayer |title=Jesus Prayer |publisher=OrthodoxWiki |date=2010-04-21 |access-date=2010-07-03}}</ref> Die gebed is deur die hele geskiedenis van die [[Oosters-Ortodokse Kerk]] wyd geleer en bespreek. Die oorspronklike gebed het nie die woorde "'n sondaar" bevat nie; dit is later bygevoeg.<ref name=Ware >''On the Prayer of Jesus'' by Ignatius Brianchaninov, Kallistos Ware 2006 {{ISBN|1-59030-278-8}} pages xxiii–xxiv</ref><ref name="Mathewes-Green2009">{{cite book|author=Frederica Mathewes-Green|title=The Jesus Prayer: The Ancient Desert Prayer that Tunes the Heart to God|url=https://books.google.com/books?id=hHIG2hFP8QYC&pg=PA76|year=2009|publisher=Paraclete Press|isbn=978-1-55725-659-1|page=76–}}</ref>
Die gebed word dikwels deur [[Askese|askete]] opgesê. Dit word beskou as 'n suiwering van die gedagtes.
Hoewel dit meestal in die Oosterse Ortodoksie voorkom, word die gebed ook in die [[Weste]]rse [[Christendom]] aangetref, veral die [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]]<ref name="§2667">{{cite web|title=Catechism of the Catholic Church, § 2667|url=https://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P9F.HTM|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107200306/https://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P9F.HTM|archive-date=7 Januarie 2019|access-date=15 Maart 2019|website=Vatican.va}}</ref> en [[Anglikaanse Kerk]].<ref>{{Cite web|title=Anglican Prayer Beads|url=http://www.kingofpeace.org/prayerbeads.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190201164947/http://www.kingofpeace.org/prayerbeads.htm|archive-date=1 Februarie 2019|website=King of Peace Episcopal Church}}</ref>
Die Oosters-Ortodokse teologie van die Jesusgebed soos in die 14de eeu deur Gregorius Palamas geformuleer, is algemeen deur die teoloë van die Latynse kerk verwerp, tot in die 20ste eeu. [[Pous Johannes Paulus II]] het Gregorius Palamas 'n heilige genoem,<ref>{{cite web| url=https://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/homilies/1979/documents/hf_jp-ii_hom_19791130_turkey-efeso_fr.html |last=Pape Jean Paul II |author-link=Pous Johannes Paulus II |title=Messe à Ephèse |date=30 November 1979 |language=fr |website=Vatican.va |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829000148/https://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/homilies/1979/documents/hf_jp-ii_hom_19791130_turkey-efeso_fr.html |archive-date=29 Augustus 2018 |url-status=live |access-date=16 Maart 2019}}</ref> asook 'n groot skrywer en 'n gesagsfiguur op die gebied van teologie.<ref>{{cite web |url=https://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/audiences/alpha/data/aud19901114en.html |last=Pope John Paul II |author-link=Pous Johannes Paulus II |title=The Spirit as 'Love Proceeding' |date=14 November 1990 |website=Vatican.va |archive-url=https://web.archive.org/web/20020820183856/https://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/audiences/alpha/data/aud19901114en.html |archive-date=20 Augustus 2002 |url-status=dead |access-date=16 Maart 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.vatican.va/content/john-paul-ii/en/audiences/1997/documents/hf_jp-ii_aud_12111997.html |last=Pous Johannes Paulus II|author-link=Pous Johannes Paulus II|title=General Audience |date=12 November 1997 |website=Vatican.va |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829035034/http://w2.vatican.va/content/john-paul-ii/en/audiences/1997/documents/hf_jp-ii_aud_12111997.html |archive-date=29 Augustus 2018 |url-status=live |access-date=16 Maart 2019}}</ref>
==Oorsprong==
Die oorsprong van die gebed lê heel waarskynlik in die [[Egipte|Egiptiese]] [[woestyn]], waar die [[Woestynvaders]] en -moeders in die 5de eeu gewoon het.<ref>''Spiritualité orientale et vie monastique'', No 30. Bégrolles en Mauges (Maine & Loire), Frankryk: Abbaye de Bellefontaine.</ref>
Die vroegste verwysing na die Jesusgebed in die vorm waarin dit vandag bekend is, is in ''Gedagtes oor Abba Philimon'' uit die ''[[Philokalia]]''. Philimon het omstreeks 600 gelewe.<ref>{{cite book |author=McGinn, Bernard |title=The essential writings of Christian mysticism |publisher=Modern Library |location=New York |year=2006 |page=125 |isbn=0-8129-7421-2 |url=https://books.google.com/books?id=rKkJs-KHCakC&pg=PA125}}</ref> Die weergawe wat deur hom aangehaal is, is: "Here Jesus Christus, Seun van God, wees my genadig." Dit is die vroegste bron van dié standaardweergawe.<ref>{{cite book |author=Palmer, G.E.H. |title=The Philokalia, Volume 2 |date=15 September 2011 |publisher=Faber |location=Londen |page=507 |isbn=9780571268764 |url=https://books.google.com/books?id=aBkJAARHyoMC&pg=PA507}}</ref>
==Verwysings==
{{Verwysings|2}}
==Skakels==
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Jesus Prayer}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Christendom]]
4x2p32y14nz38cxvf3m18sw91zx6wqa
Dimorphotheca
0
388641
3373181
3279030
2026-11-16T13:16:20Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373181
wikitext
text/x-wiki
{{Outomatiese taksoboks
|name = Magriet <!-- Afrikaanse naam -->
|titelweergawe =
|fossil_range =
|image = Dimorphotheca_sinuata.JPG
|image_caption=''Dimorphotheca sinuata''
|taxon = Dimorphotheca
|genus_authority = Moench
|type_species_authority =
|type_species=
|synonyms_ref=
|subdivision_ranks = Spesies
|subdivision = Sien teks
| synonyms_ref =
| synonyms = * ''Acanthotheca'' <small>DC.</small>
* ''Arnoldia'' <small>Cass.</small>
* ''Blaxium'' <small>Cass.</small>
* ''Castalis'' <small>Cass.</small>
* ''Gattenhoffia'' <small>Neck.</small>
* ''Meteorina'' <small>Cass.</small>
|}}
'''''Dimorphotheca''''' (Magriet) is 'n blomplant [[genus]] wat hoort tot [[Asteraceae]] en is [[inheems]] aan [[Suider-Afrika]]. [[Spesies]] van die genus kom in [[Botswana]], [[Eswatini]], [[Lesotho]], [[Namibië]], [[Suid-Afrika]] en [[Zimbabwe]] voor.
== Spesies ==
Daar is 19 spesies wat tot die genus hoort:<ref>{{Verwys web |titel=argiefkopie |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331559-2 |argief-url=https://web.archive.org/web/20241202180249/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331559-2 |argiefdatum= 2 Desember 2024 |besoekdatum= 5 Januarie 2025 |url-status=dead}}</ref>
{{div col|colwidth=26em}}
* ''[[Dimorphotheca acutifolia]]'' <small>Hutch.</small>
* ''[[Dimorphotheca barberae]]'' <small>Harv.</small>
* ''[[Dimorphotheca caulescens]]'' <small>Harv.</small>
* ''[[Dimorphotheca chrysanthemifolia]]'' <small>(Vent.) DC.</small>
* ''[[Dimorphotheca cuneata]]'' <small>DC.</small>
* ''[[Dimorphotheca dregei]]'' <small>DC.</small>
* ''[[Dimorphotheca ecklonis]]'' <small>DC.</small>
* ''[[Dimorphotheca fruticosa]]'' <small>([[Carolus Linnaeus|L.]]) DC.</small>
* ''[[Dimorphotheca jucunda]]'' <small>E.Phillips</small>
* ''[[Dimorphotheca montana]]'' <small>Norl.</small>
* ''[[Dimorphotheca nudicaulis]]'' <small>(L.) DC.</small>
* ''[[Dimorphotheca pluvialis]]'' <small>(L.) Moench</small>
* ''[[Dimorphotheca polyptera]]'' <small>DC.</small>
* ''[[Dimorphotheca sinuata]]'' <small>DC.</small>
* ''[[Dimorphotheca spectabilis]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Dimorphotheca tragus]]'' <small>(Aiton) DC.</small>
* ''[[Dimorphotheca venusta]]'' <small>(Norl.) Norl.</small>
* ''[[Dimorphotheca walliana]]'' <small>(Norl.) B.Nord.</small>
* ''[[Dimorphotheca zeyheri]]'' <small>Sond.</small>
{{div col end}}
== Galery ==
<gallery>
Osteospermum ecklonis1.JPG
Dimorphotheca ecklonis 2.jpg
Dimorphotheca sp.jpg
Margarides a l'avinguda de les Corts Valencianes, Dénia.jpg
</gallery>
== Verwysings ==
{{verwysings}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Dimorphotheca| ]]
cw3kdiy8e3vji70n6a6vysg5txkz32s
Euromaidan
0
388759
3373230
3341133
2026-11-16T18:11:00Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373230
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Euromaidan collage.jpg|duimnael|330px|Kloksgewys van links bo: 'n Groot EU-vlag word op 27 November 2013 oor Maidan geswaai, opposisie-aktivis en gewilde sangeres Ruslana spreek die skares toe op Maidan op 29 November 2013, Pro EU-saamtrek op Maidan, Euromaidan op Europese Plein op 1 Desember, voetstuk van die omgestote Lenin-standbeeld, skares rig 'n waterslang op militsiya, 'n boom versier met vlae en plakkate.]]
'''Euromaidan''' was 'n golf van betogings en burgerlike onrus in die [[Oekraïne]], wat op die nag van 21 November 2013 begin het met openbare betogings in Maidan Nezalezhnosti (Onafhanklikheidsplein) in [[Kijif]]. Die betogings is aangevuur deur die Oekraïnse regering se besluit om die ondertekening van die Europese Unie-Oekraïne Assosiasie-ooreenkoms op te skort, en in plaas daarvan nouer bande met [[Rusland]] en die Eurasiese Ekonomiese Unie te kies.
Die omvang van die betogings het uitgebrei, met oproepe vir die bedanking van die president van Oekraïne, [[Wiktor Janoekowitsj]], en die Tweede Azarov-regering. Die betogings is aangevuur deur die persepsie van wydverspreide regeringskorrupsie, magsmisbruik, en die skending van menseregte in die Oekraïne. Die situasie het eskaleer ná die gewelddadige uiteenjaag van betogers op 30 November, wat daartoe gelei het dat baie meer betogers aangesluit het. Die betogings het gelei tot die 2014 Oekraïense rewolusie, bekend as die [[Rewolusie van Waardigheid]].
Tydens die Euromaidan was daar regdeur die Oekraïne betogings en botsings met die polisie, veral by die Maidan (sentrale plein) in Kijif, wat deur betogers beset en versper is, tesame met 'n paar administratiewe geboue. Op 8 Desember 2013 het die skare 'n [[Wladimir Lenin|Lenin]]-standbeeld naby die Maidanplein laat val. Betogings en botsings het in Januarie 2014 toegeneem, nadat die Oekraïense parlement 'n groep anti-proteswette goedgekeur het. Betogers het regeringsgeboue in baie streke van die Oekraïne beset. Die betogings het in die middel van Februarie 'n hoogtepunt bereik. Onlustepolisie het na Maidan gevorder en met betogers gebots, maar het dit nie ten volle beset nie. Die polisie het lewendige en rubberammunisie op verskeie plekke in Kijif afgevuur. Daar was hewige gevegte in Kijif op 18–20 Februarie. As gevolg van hierdie gebeure is die ''Ooreenkoms oor die oplossing van die politieke krisis in die Oekraïne'' op 21 Februarie 2014 onderteken deur Janoekowitsj, en die leiers van die parlementêre opposisie onder bemiddeling van die [[Europese Unie]] en die Russiese Federasie.
Die ondertekening is geattesteer deur onderskeidelik die ministers van buitelandse sake van [[Duitsland]] en [[Pole]], en die direkteur van die Kontinentale Europese-afdeling van die Franse ministerie van buitelandse sake. Vladimir Lukin, wat Rusland verteenwoordig het, het geweier om die ooreenkoms te onderteken.
Kort nadat die ooreenkoms onderteken is, het Wiktor Janoekowitsj en ander hoë regeringsamptenare landuit gevlug. Betogers het beheer oor die presidensiële administrasie en Janoekowitsj se private landgoed verkry. Daarna het die parlement Janoekowitsj uit sy amp verwyder, die regering met Oleksandr Turchynov vervang, en beveel dat die voormalige eerste minister [[Joelia Timosjenko]] uit die tronk vrygelaat word. Gebeure in Kijif is gou opgevolg deur die Krim-krisis en pro-Russiese onrus in Oos-Oekraïne. Ten spyte van die uitsetting van Janoekowitsj, die aanstelling van 'n nuwe regering, en die aanvaarding van die Oekraïne-Europese Unie-assosiasie-ooreenkoms se politieke bepalings, het die betogings druk op die regering volgehou om Russiese invloed in die Oekraïne te verwerp.<ref name="Reuters121213">[https://www.reuters.com/article/us-ukraine-idUSBRE9BA04420131212 Kiev protesters gather, EU and Putin joust], [[Reuters]] (12 December 2013)</ref><ref name="RFEKT25114">[http://www.rferl.org/content/protesters-police-tense-standoff-ukraine/25241945.html Yanukovych Offers Opposition Leaders Key Posts], Radio Free Europe/Radio Liberty (25 January 2014)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/transparency-international-names-yanukovych-worlds-most-corrupt-407875.html|title=Transparency International names Yanukovych world's most corrupt – Feb. 11, 2016|date=11 February 2016}}</ref>
==Oorsig==
[[Lêer:Euromaidan 01.JPG|links|duimnael|Pro-EU-betoging in Kijif, 27 November 2013.]]
Die betogings het begin op die nag van 21 November 2013, toe betogings in die hoofstad, Kijif, uitgebreek het nadat die Oekraïense regering konsepwette verwerp het wat die vrylating van gevange [[opposisieleier]] Joelia Timosjenko sou toelaat en voorbereidings vir die ondertekening van die Oekraïne-Europese Unie-assosiasieooreenkoms met die Europese Unie, om nouer ekonomiese betrekkinge met Rusland te soek, sou opskort.<ref>{{cite news |title=Ukraine drops EU plans and looks to Russia |url=http://www.aljazeera.com/news/europe/2013/11/ukraine-drops-eu-plans-looks-russia-20131121145417227621.html |access-date =24 November 2013|publisher=[[Al Jazeera]]|date=21 November 2013}}</ref> Die ommekeer is voorafgegaan deur 'n veldtog van dreigemente, beledigings en voorkomende handelsbeperkings vanuit Rusland.<ref>{{Cite news |date=2022-09-14 |title=Russia seeks to derail Ukraine's trade deal with E.U., deploying taunts and insults |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/russia-seeks-to-derail-ukraines-trade-deal-with-eu-deploying-taunts-and-insults/2013/09/21/85930d4e-22e3-11e3-ad1a-1a919f2ed890_story.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |author=Reuters Staff |title=Russia's Medvedev warns Ukraine over joining EU trade bloc |language=en-US |work=U.S. |url=https://www.reuters.com/article/uk-russia-ukraine-trade/russias-medvedev-warns-ukraine-over-joining-eu-trade-bloc-idUKBRE9880NN20130909 |access-date=2022-09-14}}</ref><ref>{{Cite web |title=Russia threatens Ukraine with bankruptcy over plans to sign EU agreement |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10327027/Russia-threatens-Ukraine-with-bankruptcy-over-plans-to-sign-EU-agreement.html |access-date=2022-09-14 |website=www.telegraph.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |agency=Associated Press |title=EU: Russia to blame for failure of Ukraine deal |url=https://www.heraldtimesonline.com/story/news/2013/11/30/eu-russia-to-blame-for-failure-of-ukraine-deal/47628491/ |access-date=2022-09-14 |website=The Herald-Times |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20240618232820/https://www.heraldtimesonline.com/story/news/2013/11/30/eu-russia-to-blame-for-failure-of-ukraine-deal/47628491/ |archive-date=2024-06-18 |url-status=dead}}</ref>
Op 24 November 2013 het botsings tussen betogers en polisie begin. Betogers het daarna gestreef om die kordon te verbreek. Die polisie het traangas en knuppels gebruik. Betogers het ook [[traangas]] en 'n paar vuurwerke gebruik (volgens die polisie was betogers die eerste wat dit gebruik het).<ref>{{cite web |url=http://mir24.tv/news/politics/9354860 |script-title=ru:Митинги и столкновения на майдане продолжаются |trans-title=Protests and clashes continued in the Maidan |publisher=МИР24 [MIR24] |language=ru |date=25 November 2013 |access-date=3 Maart 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203221710/http://mir24.tv/news/politics/9354860 |archive-date=3 Desember 2013 }}</ref> Na 'n paar dae van betogings het 'n toenemende aantal universiteitstudente by die betogings aangesluit.<ref>[http://www.euronews.com/2013/11/26/students-in-ukraine-threaten-indefinite-national-strike/ Students in Ukraine threaten indefinite national strike] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202223517/http://www.euronews.com/2013/11/26/students-in-ukraine-threaten-indefinite-national-strike/|date=2 Desember 2013}}, Euronews (26 November 2013)</ref> Die Euromaidan is gekenmerk as 'n gebeurtenis van groot politieke [[Simbool|simboliek]] vir die [[Europese Unie]] self, veral as "die grootste ooit pro-Europese saamtrek in die geskiedenis."<ref name="Ukraine Offers">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/12/12/does-europe-need-ukraine/ukraine-offers-europe-economic-growth-and-more|title=Ukraine Offers Europe Economic Growth and More |newspaper=[[The New York Times]] |date=12 Desember 2013|access-date=21 Januarie 2014}}</ref>
Die betogings het voortgeduur ondanks swaar polisieteenwoordigheid,<ref name=KPUEM2711>[http://www.kyivpost.com/content/ukraine/euromaidan-rallies-in-ukraine-live-updates-332341.html Live updates of the protests], ''Kyiv Post'' (27, 28 and 29 November 2013)</ref><ref name=ENEMp271113>[http://www.euronews.com/2013/11/27/protests-continue-in-kyiv-ahead-of-vilnius-eu-summit/ Protests continue in Kiev ahead of Vilnius EU summit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202204956/http://www.euronews.com/2013/11/27/protests-continue-in-kyiv-ahead-of-vilnius-eu-summit/ |date=2 Desember 2013 }}, Euronews (27 November 2013)</ref> gereelde temperature onder vriespunt en [[sneeu]]. Toenemende geweld van regeringsmagte in die vroeë oggend van 30 November het die vlak van betogings laat styg, met 400 000–800 000 betogers, volgens die Russiese opposisiepolitikus [[Boris Nemtsof]], wat die naweke van 1 Desember<ref name=atlantic800k>{{cite news|last=Whitmore|first=Brian|title=Putin's Growing Threat Next Door|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2013/12/putins-growing-threat-next-door/282103/|newspaper=The Atlantic|date=6 Desember 2013}}</ref> en 8 Desember in Kijif betoog het.<ref name="BBC rally Dec 8">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-25290959|title=Ukraine's capital Kiev gripped by huge pro-EU demonstration|work=BBC News|date=8 December 2013| access-date=8 Desember 2013}}</ref> In die voorafgaande weke het protesbywoning gewissel van 50 000 tot 200 000 tydens georganiseerde saamtrekke.<ref name="R221213np">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-idUSBRE9BL09220131222|first1=Olzhas|last1=Auyezov|first2=Jack|last2=Stubbs|title=Ukraine opposition urges more protests, forms political bloc|work=Reuters|date=22 Desember 2013|access-date=24 Januarie 2014}}</ref><ref name="1211450,000">[http://uk.reuters.com/article/uk-ukraine-idUKBREA0B0KE20140112 Ukraine pro-Europe protesters hold first big rally of 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726033551/https://uk.reuters.com/article/uk-ukraine-idUKBREA0B0KE20140112 |date=26 Julie 2020 }}, [[Reuters]] (12 Januarie 2014)</ref> Gewelddadige onluste het van 1 Desember en 19 Januarie tot 25 Januarie plaasgevind in reaksie op polisiebrutaliteit en regeringsonderdrukking.<ref>{{cite news|url=http://www.kyivpost.com/opinion/op-ed/no-looting-or-anarchy-in-this-euromaidan-revolution-335296.html|title=No Looting or Anarchy in this Euromaidan Revolution|newspaper=Kyiv Post|access-date=24 Januarie 2014}}</ref> Vanaf 23 Januarie is verskeie regeringsgeboue en streeksrade in die Wes-Oekraïnse [[Oblast]] (provinsie) in 'n opstand deur Euromaidan-aktiviste beset.<ref name="azarov">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-25932352|title=Ukraine's PM Azarov and government resign|publisher=BBC|date=28 Januarie 2014|access-date=28 Januarie 2014}}</ref> In die Russiese stede Zaporizjzja, [[Soemi]] en [[Dnipropetrovsk]] het betogers ook probeer om hul plaaslike regeringsgeboue oor te neem en is met aansienlike geweld van beide die polisie en regeringsondersteuners begroet.<ref name="azarov" />
Volgens die joernalis Lecia Bushak wat in die 18 Februarie 2014-uitgawe van die tydskrif ''[[Newsweek]]'' geskryf het,
"EuroMaidan [het] gegroei tot iets veel groter as net 'n woedende reaksie op die deurgeval van die EU-ooreenkoms. Dit gaan nou oor die uitsetting van Janoekowitsj en sy [[Korrupsie|korrupte]] regering; die Oekraïne weg te lei van sy 200 jaar lange, diep verweefde en pynlike verhouding met Rusland; en opstaan vir basiese [[menseregte]] om vrylik te protesteer, te praat en te dink en om vreedsaam op te tree sonder die bedreiging van straf."<ref>{{cite news|title=Kiev's Minstrel of the Street Revolution|url=http://mag.newsweek.com/2014/02/21/kiev-s-minstrel-street-revolution.html |website=Newsweek |first=Lecia |last=Bushak |date=18 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304021040/http://mag.newsweek.com/2014/02/21/kiev-s-minstrel-street-revolution.html |archive-date=4 Maart 2014 |access-date=19 Desember 2016 |url-status=dead}}</ref>
’n Keerpunt het aan die einde van Februarie gekom, toe genoeg lede van die president se party gevlug of oorgeloop het sodat die party sy meerderheid in die parlement verloor het, wat die opposisie groot genoeg gelaat het om die nodige kworum te vorm. Dit het die parlement toegelaat om 'n reeks wette aan te neem wat die polisie uit Kijif verwyder het, teen-protes-operasies gekanselleer het, die 2004-grondwet herstel het, politieke gevangenes bevry het en president Janoekowitsj uit sy amp verwyder het. Janoekowitsj het toe na die Oekraïne se tweede grootste stad [[Charkif]] gevlug en geweier om die parlement se besluite te erken. Die parlement het vroeë verkiesings vir Mei 2014 afgekondig. <ref>{{cite news|last=Fisher |first=Max |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2014/02/20/ukraines-parliament-just-threw-president-yanukovych-under-the-bus-thats-great-news/ |title=Ukraine's parliament just threw President Yanukovych under the bus. That's great news |newspaper=The Washington Post |date=20 Februarie 2014 |access-date=3 Maart 2014}}</ref>
Vroeg in 2019 het 'n Oekraïense hof Janoekowitsj aan hoogverraad skuldig bevind. Janoekowitsj is ook daarvan aangekla dat hy [[Wladimir Poetin]] gevra het om Russiese troepe te stuur om die Oekraïne binne te val nadat hy uit die land gevlug het. Die aanklagte het min praktiese uitwerking gehad op Janoekowitsj, wat in ballingskap in die Russiese stad Rostof gewoon het sedert hy in 2014 onder gewapende bewaking uit die Oekraïne gevlug het.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/jan/25/ukraine-ex-president-viktor-yanukovych-found-guilty-of-treason|title=Ukraine's ex-president Viktor Yanukovych found guilty of treason|last=Roth|first=Andrew|date=25 Januarie 2019|work=The Guardian|access-date=23 Februarie 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geskiedenis van Oekraïne]]
1uihcfare4p5ecdyeg9z1rpiml98eoz
Sergei Koslof
0
388875
3373153
3341146
2026-11-16T12:37:33Z
Aliwal2012
39067
3373153
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Сергей Козлов ЛНР 2018 (cropped).png|duimnael|regs|180px|Sergei Koslof in 2018.]]
'''Sergei Iwanowitsj Koslof''' ({{Lang-ru|Сергей Иванович Козлов}}; gebore [[7 November]] [[1963]]) is ’n politikus uit die [[Loehansk-oblast]] in [[Oekraïne]] wat die amp van eerste minister van die selfverklaarde [[Volksrepubliek Loehansk]] van 2015 tot aan sy bedanking in 2024 beklee het.<ref>{{Cite web|url=https://lug-info.ru/news/sergej-kozlov-ostanetsja-v-komande-upravlencev-lnr--pasechnik/|title=Сергей Козлов останется в команде управленцев ЛНР — Пасечник|website=lug-info.ru|language=ru|access-date=2025-06-19}}</ref>
Koslof is 'n generaal-majoor in die volksmilitia van Donbas waarby hy aangesluit het in reaksie op die Oekraïense Revolusie van 2014. Die Volksrepubliek Loehansk het kort daarna sy onafhanklikheid verklaar. Vóór sy aansluiting by die militia het Koslof in Oekraïne se staatsnooddiens gedien.
== Biografie ==
Vóór sy aanstelling as eerste minister het Koslof die pos van adjunkkommandeur van die magte van die republiek beklee.<ref>"Правительство ЛНР возглавил Сергей Козлов". Vesti. 26 Desember 2015.</ref>
Koslof het in 1981 begin studeer aan die Voroshilovgrad Higher Military Aviation School of Navigators.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{DEFAULTSORT:Koslof, Sergei}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geboortes in 1963]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Oekraïense politici]]
g5cqpxq3nbg7jcguwvtievdwq0n6syi
Dikblaarbosmirt
0
390614
3373173
3220330
2026-11-16T13:08:47Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373173
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Dikblaarbosmirt
| bewaringstatus = VU
| statusstelsel = IUCN2.3
| statusverwysing = <ref name="iucn status 15 November 2021">{{cite iucn |author=Hilton-Taylor, C. ''et al.'' |date=1998 |title=''Eugenia umtamvunensis'' |volume=1998 |page=e.T34930A9898725 |doi=10.2305/IUCN.UK.1998.RLTS.T34930A9898725.en |access-date=15 November 2021}}</ref>
| geslag = Eugenia
| spesie = umtamvunensis
| outeur = [[Abraham Erasmus van Wyk|A.E.van Wyk]], (1982)<ref>{{Verwys web |titel=argiefkopie |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:899839-1 |argief-url=https://web.archive.org/web/20220417103656/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:899839-1 |argiefdatum=17 April 2022 |besoekdatum=24 Mei 2022 |url-status=dead}}</ref>
}}
Die '''dikblaarbosmirt''' (''Eugenia umtamvunensis'') is 'n [[plant]]<nowiki/>spesie in die ''[[Myrtaceae]]'' [[Familie (biologie)|familie]]. Die is [[Endemies (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]]. Dit word bedreig deur [[habitatverlies]].
Die boom se FSA-nommer is 553.6.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref>
== Sien ook ==
* [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]]
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Eugenia]]
[[Kategorie:Bome van Afrika]]
[[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]]
[[Kategorie:Plante wat in 1982 beskryf is]]
evd9zz9banc7ncibupyh7w02yc3ikh3
Jinnah Internasionale Lughawe
0
391169
3373355
2898022
2026-11-17T05:55:32Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373355
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox airport
| name = Jinnah Internasionale Lughawe
| nativename =
| nativename-r = {{nobold|{{Nastaliq|جناح بین الاقوامی ہوائی اڈا}}}}
| image =
| image-width = 250
| caption =
| image2 = PK Karachi Airport asv2020-01.jpg
| image2-width = 280
| IATA = KHI
| ICAO = OPKC
| type = Openbaar
| owner-oper = Pakistan Civil Aviation Authority<br />Manager: Afsar Malik<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/news/1019057/key-transfers-in-caa-afsar-malik-appointed-karachi-airport-manager|title=Key transfers in CAA; Imran Khan appointed Karachi airport manager|date=18 June 2013|access-date=1 June 2015}}</ref>
| location = [[Karatsji]], Sindh, [[Pakistan]]
| opened = {{Start date and age|df=y|1947|p=y}}
| hub = [[Pakistan International Airlines]]
| elevation-m = 30
| elevation-f = 100
| coordinates = {{coord|24|54|24|N|67|09|39|O|region:PK|display=inline,title}}
| website = {{URL|http://karachiairport.com.pk}}
| image_map = {{Infobox mapframe|marker=airport|zoom=12|frame-width=280|frame-height=150}}
| image_map_caption = <center>Ligging in [[Karatsji]]</center>
| pushpin_map = Pakistan
| pushpin_mapsize = 250
| pushpin_map_caption = <center>Ligging van Jinnah Lughawe in Pakistan</center>
| pushpin_label = '''KHI'''/OPKC
| pushpin_mark = Airplane_silhouette.svg
| metric-rwy = Y
| r1-number = 07R/25L
| r1-length-m = 3 400
| r1-length-f = 11 155
| r1-surface = Beton
| r2-number = 07L/25R
| r2-length-m = 3 200
| r2-length-f = 10 500
| r2-surface = Beton
| stat-year = 2019-20<ref name="caapakistan.com.pk">{{Cite web|url=http://www.caapakistan.com.pk/AT/AT-EO-Stats.aspx|title = Statistical Data for Web site Major Traffic Flow Airport & Airline wise - Pakistan Civil Aviation Authority}}</ref>
| stat1-header = Passasiers
| stat1-data = {{increase}} 7,57 miljoen
| stat2-header = Lugbewegings
| stat2-data = 58 004 {{increase}} 15.51%
| stat3-header = Vrag (ton)
| stat3-data = 125 730
}}
'''Jinnah Internasionale Lughawe''' ([[Urdu]]: جناح بین الاقوامی ہوائی اڈا) ([[IATA]]: '''KHI''', [[ICAO]]: '''OPKC'''), voorheen '''Drigh Road-lughawe''' of '''Karachi Civil Airport''', is [[Pakistan]] se besigste internasionale en binnelandse lughawe, en het 7 267 582 passasiers in 2017–2018 hanteer.<ref>{{Cite web|url=http://www.caapakistan.com.pk/AT/AT-EO-Stats.aspx|title=Statistical Information of CAA Pakistan}}</ref>Dit is geleë in [[Karatsji]], die grootste stad en kommersiële hoofstad van Pakistan, en is vernoem na [[Muhammad Ali Jinnah]], die stigter van Pakistan.
Die lughawe word deur die Burgerlugvaartowerheid (CAA) bestuur en dien as 'n [[Spil (lughawe)|spilpunt]] vir die nasionale vlagredery, [[Pakistan International Airlines]], airblue en vele ander privaatlugrederye. Die lughawe is toegerus met vliegtuigingenieurswese en opknappingsfasiliteite, insluitend die Ispahani Hangar, spesiaal vir wyerompvliegtuie.<ref>{{Cite web|url=http://www.karachiairport.com.pk|title=Welcome to Jinnah International Airport Karachi|archive-url=https://web.archive.org/web/20051124143523/http://www.karachiairport.com.pk/|archive-date=24 November 2005}}</ref>
== Geskiedenis ==
[[Lêer:Tata_Sons'_Airline_Timetable_Image,_Summer_1935_(interior).jpg|links|duimnael| Tata Airlines het as 'n lugposdiens van Karatsji na Mumbai begin]]
[[Imperial Airways]] was een van die eerste lugrederye wat in Maart 1929 na Karatsji gevlieg het; destyds was Pakistan deel van Brits-Indië. J.R.D. Tata, die vader van burgerlugvaart in [[Brits-Indië]], het op 15 Oktober 1932 die nooiensvaart onderneem van Juhu Aerodrome in [[Mumbai|Bombaai]] (nou Mumbai) na Drigh Road-lugbaan (nou Jinnah Internasionale Lughawe), [[Karatsji]], via [[Ahmedabad]], terwyl hy pos vervoer het met 'n Puss Moth-vliegtuig.
Gedurende die laat 1920's en vroeë 1930's was daar 'n groot swart gekleurde lugskiploods op die terrein van die Karatsji-lughawe, gebou vir die [[Britse Ryk|Britse]] HMA R101, destyds die grootste vliegtuig wat ooit gebou is. Slegs drie loodse is ooit in die wêreld gebou om Brittanje se vloot passasierslugskepe vas te maak en te berg. Die R101 het egter nooit in Karatsji (toe deel van die [[Brits-Indië|Britse Raj]]) aangekom nie, aangesien dit neergestort het slegs 8 uur in sy nooiensvlug oor Beauvais, [[Frankryk]], en almal behalwe 6 van sy 54 passasiers en bemanning dood is. Hierdie loods was so groot dat vliegtuie dit dikwels as 'n visuele merker gebruik het terwyl hulle VFR-landings by Karatsji probeer het. Deur die jare het die loods bekend geword as die landmerk van Karatsji, totdat dit in die 1960's in opdrag van die destydse president [[Ayub Khan]] gesloop is.
[[Lêer:Srilankan_Airlines_Airbus_A330_at_Jinnah_International_Airport_Karachi.jpg|regs|duimnael|Srilankan Airlines Airbus A330 by Jinnah Internasionale Lughawe in Karatsji]]
== Struktuur ==
[[Lêer:PK_Karachi_Airport_asv2020-02.jpg|duimnael|Binnekant van die terminaal]]
[[Lêer:Jinnah_International_Airport.jpg|duimnael|Lugfoto van Jinnah Internasionale Lughawe in 2010]]
Jinnah Internasionale Lughawe het 'n kapasiteit om jaarliks 12 miljoen passasiers te hanteer. In die boekjaar 2008–2009 het meer as 5 725 052 passasiers die Jinnah Internasionale Lughawe gebruik. 50 095 vliegtuigbewegings is geregistreer. <ref>[http://www.caapakistan.com.pk/AviationStatistics/MTF%20by%20Airports%202008_09.pdf caapakistan.com.pk - Aviation Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113170426/http://www.caapakistan.com.pk/AviationStatistics/MTF%20by%20Airports%202008_09.pdf|date=13 November 2012}}</ref> Dit is die primêre middelpunt van Pakistan International Airlines (PIA). Alle ander Pakistanse lugrederye gebruik ook Jinnah Internasionale Lughawe as hul hoofspil. Dit sluit in Airblue, SereneAir en AirSial sowel as verskeie huurvlugte. Die gebou is deur middel van verbindingsgange met twee satelliete verbind, elk met 'n voorsiening van agt passasierslaaibrûe. Die oostelike satelliet word uitsluitlik aan die hantering van internasionale operasies gewy. Die westelike satelliet word gebruik vir plaaslike bedrywighede. Dit word bereik deur 'n buigsame rangskikking van die hekke. Die twee satelliete vul die vertreksitkamers van die eindpuntgebou aan en verskaf ook inkopiegeriewe, mobiele herlaaipunte en peuselhappiewinkels.
Die Jinnah-terminaal is in 1992 voltooi teen 'n koste van VS$100 miljoen – destyds die duurste siviele konstruksieprojek in Pakistan. In Karatsji kan die CIP Lounge deur alle eerste- en besigheidsklaspassasiers op alle uitgaande vlugte gebruik word. Barclays, UBL en airblue het ook hul toegewyde sitkamers in die internasionale terminaal van die lughawe.<ref>{{Cite web|url=http://thepost.com.pk/Arc_CorpNews.aspx?dtlid=191127&catid=8&date=11/08/2008&fcatid=14|title=ThePost News Updates! - Pakistan, Real Estate and Telecom News!|website=ThePost News Updates!|access-date=1 June 2015}}{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Daar is 'n aantal bankkiosks en kitsbanke wat passasiers by die lughawe kan gebruik.
=== Aanloopbane en randstroke ===
Die lughawe het twee aanloopbane wat onderskeidelik 3 200 m en 3 400 m lank is. Aanloopbane 25R/07L en 25L/07R het elk 'n breedte van 46 meter. Dit is in staat om selfs [[Boeing 747-400]], [[Airbus A350]] en [[Antonof An-225|Antonov An-225 Mriya-]] vliegtuie te hanteer. Die aanloopbane kan 15 vlugte per uur hanteer met gelyktydige landing en opstyg. Aanloopbaan 25R en 25L is toegerus met ILS CAT-I om vliegtuie veilig te lei onder baie swak weerstoestande en ook om vliegtuie in lae sigbaarheidstoestande, soos mis, te laat land.<ref>{{Cite web|url=http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=PK26434|title=World Aero Data: JINNAH INTL -- OPKC|access-date=1 June 2015|archive-date= 4 Mei 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504032750/http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=PK26434|url-status=dead}}</ref> Die taxibaan kan 12 vliegtuie op enige oomblik hanteer terwyl die parkeerarea 266 000 vk meter groot is en 42 vliegtuie kan akkommodeer, waarvan 12 deur lugbrûe wat hulle direk met die terminaalgebou verbind. Hierbenewens is daar afgeleë parkeerplek vir 30 vliegtuie.
=== Terminale ===
Die Jinnah-lughawe het een hoofterminaal, verdeel in twee gange en slegs 3 verdiepings: <ref>{{Cite web|url=http://www.karachiairport.com.pk/satellite.html|title=Jinnah International Website|archive-url=https://web.archive.org/web/20100425054049/http://www.karachiairport.com.pk/satellite.html|archive-date=25 April 2010}}</ref>
:* Die '''Jinnah East Satellite Concourse''', wat vir internasionale vlugte gebruik word <ref>{{Cite web|url=https://www.travelwithhussain.com/complete-guide-jinnah-international-airport-karachi/|title=Complete Guide | Jinnah International Airport Karachi|date=23 May 2019|access-date=22 May 2020}}{{Dooie skakel|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
:* Die '''Jinnah West Satellite Concourse''', wat vir binnelandse vlugte gebruik word
=== Onderhoudsfasiliteite ===
Die lughawe is ook waar die meerderheid van PIA se instandhoudingsnetwerk geleë is, hoewel sommige van sy instandhoudingswerk ook by [[Islamabad Internasionale Lughawe]], [[Islamabad]], gedoen word. Daar is verskeie loodse by die lughawe; die grootste is die Ispahani Hangar (vernoem na Mirza Ahmad Ispahani, die eerste voorsitter van PIA) wat twee wyerompvliegtuie en een smalrompvliegtuig gelyktydig kan akkommodeer (bv. 'n [[Boeing 737]]). Op 15 Februarie 2006 is die eerste groot opknapping van 'n [[Boeing 777|Boeing 777-200ER-vliegtuig]] by Ispahani Hangar gedoen. Die meeste van die PIA-vliegtuie word by die vliegtuigloodse in Karatsji nagegaan en gereguleer. Die PIA-onderhoud sien ook om na ander lugrederye se vliegtuie in Karatsji. Die hoofkantoor van die Burgerlugvaartowerheid van Pakistan is in Terminaal 1 geleë. <ref>"[http://www.caapakistan.com.pk/contact_us.aspx Contact Us] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140922054135/http://www.caapakistan.com.pk/contact_us.aspx}}." </ref> [[Pakistan International Airlines]] het sy hoofkantoor op die lughaweterrein (PIA-gebou),<ref>"[http://www.piac.com.pk/PIA_PolicynTerms/pia-Contactus.asp Contact Us] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100914213012/http://www.piac.com.pk/PIA_PolicynTerms/pia-Contactus.asp |date=14 September 2010 }}." [[Pakistan International Airlines]].</ref> sowel as sy sentrale hoofraam (CRC-gebou) wat ook sy gereelde vliegprogram, Awards +, huisves, asook die gasheer vir SITA Bagtrak, die gedeelde Internasionale Lugvervoervereniging se wêreldwye rekenaarnetwerk vir die opspoor van verlore bagasie. PIA Engineering HQ, Cargo Village en Flight Kitchen is ook hier geleë. Terminale 1 en Jinnah West het ook 24 uur per dag PIA-besprekingskantore en kaartjie-outo-kiosks. PIA se koerierdiens, Speedex, is geleë agter die PIA Opleidingsentrum, langs die PIA Lughawe Jamia Moskee.
== Landvervoer ==
Jinnah Internasionale Lughawe is in die digbevolkte gebied van Gulistan-e-Jauhar geleë en is maklik bereikbaar deur Airport Road vanaf enige deel van die stad.
Die lughawe het 'n groot parkeerarea wat meer as 3 000 voertuie kan akkommodeer.
Busse, minibusse en taxi's is ook beskikbaar na die lughawe. Daar is ook 'n aantal tradisionele motor-riksja's beskikbaar by die lughawe se parkeerarea en ingang wat baie gewild is om kort afstande binne die stad te reis.
Karachi Cantonment-treinstasie is die naaste stasie vanaf die lughawe vir spoorwegverbindings met ander dele van die land. Daar is ook 'n pendelstasie, die Karatsji-lughawestasie, wat 2 km suidwes van Jinnah se hoofterminaal, net suid van die Star Gate, geleë is.
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
[[Kategorie:Koördinate op Wikidata]]
[[Kategorie:Lughawens in Asië]]
[[Kategorie:Pakistan]]
m1tibv4mk5exv1tm6jke4dsn6ufed8e
A-pokke
0
391577
3373297
3341758
2026-11-16T20:13:16Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373297
wikitext
text/x-wiki
{{Kort beskrywing|Virussiekte van mense en diere}}
{{Inligtingskas mediese toestand
| name = A-pokke
| image = Monkeypox.jpg
| alt = 'n Uitslag wat deur a-pokke veroorsaak is
| caption = Nabyskoot van a-pokke-letsels op die arm en been van 'n vierjarige meisie, 1971
| synonyms = Aappokke; mpox; monkeypox
| symptoms = Uitslag, koors, moegheid, geswelde limfknope, spierpyn, keelseer<ref name="CDC_Sym">{{cite web |date=15 Maart 2024 |title=Mpox Symptoms |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |access-date=22 Augustus 2024 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |archive-url=https://web.archive.org/web/20240402174303/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |archive-date=2 April 2024 |url-status=live}}</ref>
| complications = Sekondêre infeksies, [[longontsteking]], [[bloedvergiftiging]], [[enkefalitis]], verlies van sig ná 'n ernstige ooginfeksie<ref name="WHOfact">{{cite web |date=18 April 2023 |title=WHO Factsheet – Mpox (Monkeypox) |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |access-date=21 Mei 2023 |publisher=World Health Organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |archive-date=21 April 2022 |url-status=live}}</ref>
| onset = 1 dag tot 4 weke ná blootstelling<ref name="WHOfact" />
| duration = 2 tot 4 weke<ref name="CDC_Sym" />
| types = Klade I, klade II; subklades Ia, Ib, IIa en IIb<ref name="Gov.UK2022">{{cite web |date=19 Augustus 2024 |title=Mpox: background information |url=https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |access-date=22 Augustus 2024 |publisher=UK Health Security Agency |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820191452/https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |archive-date=20 Augustus 2024 |url-status=live}}</ref>
| causes = A-pokkevirus (''Orthopoxvirus monkeypox'')
| diagnosis = Toetsing vir virale [[DNS]]<ref name="WHOfact" />
| differential = [[Waterpokkies]], [[pokke]]<ref name="Mc2014">{{cite journal |vauthors=McCollum AM, Damon IK |title=Human monkeypox |journal=Clinical Infectious Diseases |volume=58 |issue=2 |pages=260-267 |date=Januarie 2014 |pmid=24158414 |doi=10.1093/cid/cit703 |doi-access=free}}</ref>
| prevention = Pokke- en a-pokke-entstof, [[handewas]], bedekking van die uitslag, beskermingstoerusting<ref name="WHOfact" />
| treatment = Ondersteunend<ref name="WHOfact" />
| medication = Tekovirimat en ander antivirale middels<ref name="WHOfact" />
| prognosis = Die meeste pasiënte herstel<ref name="Gov.UK2022" />
}}
'''A-pokke''', voorheen '''aappokke''' (in Engels '''mpox''', voorheen '''monkeypox'''), is 'n aansteeklike [[virus]][[siekte]] wat by mense en sommige diere kan voorkom.<ref name="MaroelaMediaJun2024">{{cite web |title=Een dood weens apokke-uitbreking |website=www.maroelamedia.co.za | url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/een-dood-weens-apokke-uitbreking/ |access-date=13 Junie 2024 |publisher=Maroela Media}}</ref><ref name="WHO4June2022">{{cite web |title=Multi-country monkeypox outbreak: situation update |website=www.who.int |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON390 |access-date=7 Junie 2022 |archive-date=6 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606225258/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON390 |url-status=live |date=4 Junie 2022|publisher=World Health Organization}}</ref> [[Simptoom|Simptome]] sluit [[koors]], spierpyn, geswelde limfknope en 'n uitslag in wat blasies vorm en daarna korsies, maar nie almal kry die volle reeks nie en die siekte kan selfs sonder enige simptome verloop.<ref name="WHOfact" /><ref name="CDC_Sym" /><ref name="Sut2020">{{cite book |last1=Sutcliffe |first1=Catherine G. |last2=Rimone |first2=Anne W. |last3=Moss |first3=William J. |editor1-last=Ryan |editor1-first=Edward T. |editor2-last=Hill |editor2-first=David R. |editor3-last=Solomon |editor3-first=Tom |editor4-last=Aronson |editor4-first=Naomi |editor5-last=Endy |editor5-first=Timothy P. |title=Hunter's Tropical Medicine and Emerging Infectious Diseases E-Book |date=2020 |publisher=Elsevier |location=Edinburgh |isbn=978-0-323-55512-8 |pages=272-277 |edition=Tenth |chapter-url=https://books.google.com/books?id=y8SODwAAQBAJ&dq=monkeypox+nigeria&pg=PA272 |chapter=32.2. Poxviruses}}</ref> Die inkubasietydperk wissel van een dag tot vier weke en die simptome duur gewoonlik twee tot vier weke.<ref name="McFarland2023">{{cite journal |vauthors=McFarland SE, Marcus U, Hemmers L |display-authors=etal |title=Estimated incubation period distributions of mpox using cases from two international European festivals and outbreaks in a club in Berlin, May to June 2022 |journal=Euro Surveillance |volume=28 |issue=27 |date=Julie 2023 |pmid=37410383 |pmc=10370040 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2023.28.27.2200806 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |title=Signs and Symptoms Monkeypox |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/symptoms.html |website=CDC |access-date=15 Oktober 2017 |date=11 Mei 2015 |url-status=live |archive-date=15 Oktober 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015202514/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/symptoms.html }}</ref> Die meeste mense herstel sonder behandeling, maar gevalle kan ernstig wees, veral by kinders, swanger vroue en mense met onderdrukte [[immuunstelsel]]s.<ref name="WHO_QA">{{cite web |date=17 Augustus 2024 |title=Mpox |url=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |access-date=22 Augustus 2024 |publisher=World Health Organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |archive-date=19 Augustus 2024 |url-status=live}}</ref><ref name="WHO13">{{cite web |date=21 Mei 2022 |title=Multi-country monkeypox outbreak in non-endemic countries |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |access-date=25 Mei 2022 |website=World Health Organization}}</ref>
Die siekte word deur die a-pokkevirus veroorsaak, 'n soönotiese virus in die genus ''Orthopoxvirus'' waartoe ook die variolavirus, die veroorsaker van [[pokke]], behoort.<ref name="Goldman2020">{{cite book |vauthors=Petersen BW, Damon IK |title=Goldman-Cecil Medicine |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-53266-2 |veditors=Goldman L, Schafer AI |edition=26th |volume=2 |location=Philadelphia |pages=2180-2183 |chapter=348. Smallpox, monkeypox and other poxvirus infections |chapter-url=https://books.google.com/books?id=7pKqDwAAQBAJ&dq=monkeypox&pg=PA2180 |access-date=28 Mei 2022}}</ref><ref name="WHOfact" /> Daar is twee hoofklades, klade I en klade II, waarvan klade II die minder ernstige siekte veroorsaak.<ref name="Adler2022">{{cite journal |last1=Adler |first1=Hugh |last2=Gould |first2=Susan |last3=Hine |first3=Paul |last4=Snell |first4=Luke B. |last5=Wong |first5=Waison |last6=Houlihan |first6=Catherine F. |last7=Osborne |first7=Jane C. |last8=Rampling |first8=Tommy |last9=Beadsworth |first9=Mike Bj |last10=Duncan |first10=Christopher Ja |last11=Dunning |first11=Jake |last12=Fletcher |first12=Tom E. |last13=Hunter |first13=Ewan R. |last14=Jacobs |first14=Michael |last15=Khoo |first15=Saye H. |last16=Newsholme |first16=William |last17=Porter |first17=David |last18=Porter |first18=Robert J. |last19=Ratcliffe |first19=Libuše |last20=Schmid |first20=Matthias L. |last21=Semple |first21=Malcolm G. |last22=Tunbridge |first22=Anne J. |last23=Wingfield |first23=Tom |last24=Price |first24=Nicholas M. |title=Clinical features and management of human monkeypox: a retrospective observational study in the UK |journal=The Lancet. Infectious Diseases |date=24 Mei 2022 |pages=S1473-3099(22)00228-6 |doi=10.1016/S1473-3099(22)00228-6 }}</ref> Die virus versprei deur die hantering van [[bosvleis]], dierebyte of -skrape, liggaamsvloeistowwe, besmette voorwerpe of ander noue kontak met 'n besmette persoon, [[Seks|geslagsomgang]] ingesluit.<ref name="CDC2015Trans">{{cite web |title=Transmission Monkeypox |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/transmission.html |website=CDC |access-date=15 Oktober 2017 |date=11 Mei 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015202658/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/transmission.html |archive-date=15 Oktober 2017 }}</ref><ref>{{cite web |title=Monkeypox: public health advice for gay, bisexual and other men who have sex with men |url=https://www.who.int/news/item/25-05-2022-monkeypox--public-health-advice-for-gay--bisexual-and-other-men-who-have-sex-with-men |accessdate=27 Mei 2022 |date=26 Mei 2022 |archive-date=26 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526194149/https://www.who.int/news/item/25-05-2022-monkeypox--public-health-advice-for-gay--bisexual-and-other-men-who-have-sex-with-men |url-status=live }}</ref><ref name="WHOfact" /> Die [[diagnose]] word bevestig deur 'n letsel met die polimerase-kettingreaksie vir die virus se [[DNS]] te toets.<ref name="WHOfact" />
Daar is geen bekende genesing nie, en behandeling is daarop gemik om die simptome te verlig en komplikasies te voorkom.<ref name="CDC2019Tx">{{cite web |title=Treatment {{!}} Monkeypox {{!}} Poxvirus {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/treatment.html |website=www.cdc.gov |access-date=11 Oktober 2019 |date=28 Desember 2018 |archive-date=15 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615121759/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/treatment.html |url-status=live }}</ref><ref name="WHOfact" /> Inenting word aanbeveel vir mense met 'n hoë risiko van infeksie, met entstowwe wat oorspronklik teen pokke ontwikkel is, en handhigiëne verminder die risiko verder.<ref name="Rigby2024">{{cite news |vauthors=Rigby J |date=14 Augustus 2024 |title=Mpox vaccines likely months away even as WHO, Africa CDC discuss emergency |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/mpox-vaccines-likely-months-away-even-who-africa-cdc-discuss-emergency-2024-08-14/ |work=Reuters}}</ref><ref name="CDCprev">{{cite web |title=Prevention |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/prevention.html |website=www.cdc.gov |accessdate=14 Mei 2022 |date=29 November 2019 |archive-date=14 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220314010736/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/prevention.html |url-status=live }}</ref>
A-pokke is [[Endemie|endemies]] in Sentraal- en [[Wes-Afrika]], waar klein soogdiere, en veral [[eekhoring]]s, as 'n natuurlike reservoir van die virus vermoed word.<ref name="Parker2026">{{cite journal |last1=Parker |first1=Edyth |last2=Happi |first2=Christian |date=5 Maart 2026 |title=Squirrels could be a reservoir for the virus that causes mpox |url=https://www.nature.com/articles/d41586-026-00175-x |journal=Nature |volume=651 |issue=8104 |pages=40-41 |doi=10.1038/d41586-026-00175-x}}</ref><ref name="Curaudeau2023">{{cite journal |vauthors=Curaudeau M, Besombes C, Nakouné E, Fontanet A, Gessain A, Hassanin A |date=11 Maart 2023 |title=Identifying the Most Probable Mammal Reservoir Hosts for Monkeypox Virus Based on Ecological Niche Comparisons |journal=Viruses |volume=15 |issue=3 |page=727 |doi=10.3390/v15030727 |doi-access=free |pmc=10057484 |pmid=36992436}}</ref> Die eerste menslike gevalle is in 1970 in die [[Demokratiese Republiek die Kongo]] gediagnoseer, en sedertdien het die frekwensie en erns van uitbrake aansienlik toegeneem, vermoedelik omdat die [[Immuunstelsel|immuniteit]] wat roetine-pokke-inenting gebied het, mettertyd verdwyn het.<ref name="Bunge2022">{{cite journal |last1=Bunge |first1=Eveline M. |last2=Hoet |first2=Bernard |last3=Chen |first3=Liddy |last4=Lienert |first4=Florian |last5=Weidenthaler |first5=Heinz |last6=Baer |first6=Lorraine R. |last7=Steffen |first7=Robert |title=The changing epidemiology of human monkeypox—A potential threat? A systematic review |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=11 Februarie 2022 |volume=16 |issue=2 |article-number=e0010141 |doi=10.1371/journal.pntd.0010141 |doi-access=free }}</ref><ref name="Mc2014" /> Die wêreldwye uitbraak van klade II in 2022 en 2023 was die eerste geval van wydverspreide gemeenskapsoordrag buite [[Afrika]]; die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] (WGO) het dit in Julie 2022 tot 'n openbare gesondheidsnood van internasionale kommer verklaar en die status in Mei 2023 teruggetrek.<ref name="Reuters2022">{{cite web |title=Monkeypox outbreak constitutes global health emergency - WHO |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/monkeypox-outbreak-constitutes-global-health-emergency-who-2022-07-23/ |website=[[Reuters]] |access-date=23 Julie 2022}}</ref><ref name="WHO2023-05">{{Cite web |title=Mpox (monkeypox) Outbreak |url=https://www.who.int/europe/emergencies/situations/monkeypox |access-date=13 Mei 2023 |website=www.who.int |language=en |archive-date=31 Julie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731232426/https://www.who.int/europe/emergencies/situations/monkeypox |url-status=live }}</ref> 'n Uitbraak van 'n nuwe klade I-variant, klade Ib, is in 2023 in die Demokratiese Republiek die Kongo opgespoor en het na verskeie ander Afrika-lande versprei, waarop die WGO in Augustus 2024 opnuut so 'n noodtoestand afgekondig het.<ref name="CDCkladeI">{{cite web |title=Clade I Mpox Outbreak Originating in Central Africa |website=Centers for Disease Control and Prevention |date=10 Oktober 2024 |url=https://www.cdc.gov/mpox/outbreaks/2023/index.html |access-date=20 Oktober 2024}}</ref><ref name="MSN2024">{{Cite web |date=14 Augustus 2024 |title=WHO declares mpox a public health emergency as newer strain spreads in Africa |url=https://www.msn.com/en-us/news/health/who-declares-mpox-a-public-health-emergency-as-newer-strain-spreads-in-africa/ar-AA1oNOIk?ocid=winp2fptaskbarent&cvid=5dcf205619284b6799a0b07848490901&ei=8 |access-date=14 Augustus 2024 |website=www.msn.com}}</ref><ref name="WHOPR2024">{{Verwys persverklaring |title=WHO Director-General declares mpox outbreak a public health emergency of international concern |publisher=World Health Organization |date=14 Augustus 2024 |url=https://www.who.int/news/item/14-08-2024-who-director-general-declares-mpox-outbreak-a-public-health-emergency-of-international-concern |access-date=19 Oktober 2024}}</ref>
==Naamgewing==
Die patogeen wat a-pokke veroorsaak, is in 1958 ontdek nadat apekolonies wat vir navorsingsdoeleindes aangehou is, by twee geleenthede met 'n pokagtige siekte besmet geraak het. Omdat dit die eerste keer by laboratoriumape opgespoor is, is dit oorspronklik die "monkeypox virus" en die siekte "monkeypox" genoem, maar die presiese oorsprong van die siekte is onbekend. Hoewel oordrag vanaf Afrika-knaagdiere en nie-menslike primate, [[aap|ape]] ingesluit, moontlik is, is daar min bewyse dat enige aap 'n reservoirspesie is.<ref name="CDC_About">{{cite web |title=About Mpox |website=Centers for Disease Control and Prevention |date=26 September 2024 |url=https://www.cdc.gov/mpox/about/ |access-date=16 Januarie 2025}}</ref>
Sedert die uitbraak van 2022 het kenners in die openbare gesondheid en navorsers, veral in Afrika, by die WGO daarop aangedring dat die siekte hernoem word om die verband met Afrika te verswak.<ref>{{cite web |date=16 Augustus 2022 |title=Urgent need for a non-discriminatory and non-stigmatizing nomenclature for monkeypox virus |url=https://virological.org/t/urgent-need-for-a-non-discriminatory-and-non-stigmatizing-nomenclature-for-monkeypox-virus/853 |access-date=25 Mei 2023 |website=Virological}}</ref> Op sosiale media is die naam van die siekte in rassistiese opmerkings aan Afrika-bevolkings gekoppel, en stigmatiserende uitlatings het a-pokke verkeerdelik as 'n "gay siekte" bestempel, aangesien gay mans, biseksuele mans en ander mans wat seks met mans het, wêreldwyd die swaarste getref word. Daar word vermoed dat hierdie stigma mense daarvan weerhou om diagnose, inenting en behandeling te soek, soos in die vroeë jare van die [[vigs]]pandemie in die 1980's. Wanvoorligting het boonop in sommige streke geweld teen ape aangehits wat verkeerdelik vir die oordrag van ''monkeypox'' verantwoordelik gehou is.<ref name="Damaso2023">{{cite journal |last=Damaso |first=Clarissa R. |title=Phasing out monkeypox: mpox is the new name for an old disease |journal=The Lancet Regional Health - Americas |volume=17 |date=1 Januarie 2023 |doi=10.1016/j.lana.2022.100424 |doi-access=free |article-number=100424 |pmid=36588985 |pmc=9795326}}</ref><ref name="Ulaeto2023">{{cite journal |title=New nomenclature for mpox (monkeypox) and monkeypox virus clades |journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=23 |issue=3 |year=2023 |doi=10.1016/s1473-3099(23)00055-5 |doi-access=free |pages=273-275 |pmid=36758567 |pmc=9901940 |vauthors=Ulaeto D, Agafonov A, Burchfield J |display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Berger MN, Cassidy-Matthews C, Farag MW, Davies C, Bopage RI, Sawleshwarkar S |title=Mpox-Related Stigma Among Gay, Bisexual, and Other Men Who Have Sex with Men: A Narrative Review |journal=Healthcare |date=23 Oktober 2025 |volume=13 |issue=21 |page=2690 |doi=10.3390/healthcare13212690 |doi-access=free |pmid=41228057 |pmc=12607514}}</ref><ref>{{cite news |title=WHO stresses monkeypox surge not linked to monkeys amid attack reports |url=https://www.theguardian.com/world/2022/aug/09/brazilians-stop-attacks-monkeys-monkeypox-world-health |work=The Guardian |access-date=2 Junie 2026 |date=9 Augustus 2022}}</ref>
Die WGO, wat oor siektename besluit, het die nuwe naam "mpox" in November 2022 aangekondig, en dit is ná Desember 2023 geleidelik as die voorkeurterm in die [[Internasionale Statistiese Klassifikasie van Siektes en Verwante Gesondheidsprobleme|internasionale klassifikasie van siektes]] (ICD) aanvaar.<ref name="WHO1">{{cite web |title=WHO recommends new name for monkeypox disease |publisher=World Health Organization |date=28 November 2022 |url=https://www.who.int/news/item/28-11-2022-who-recommends-new-name-for-monkeypox-disease |access-date=29 November 2022 |archive-date=1 Desember 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221201225437/https://www.who.int/news/item/28-11-2022-who-recommends-new-name-for-monkeypox-disease |url-status=live}}</ref><ref name="Ulaeto2023" /> Die naam behou 'n verband met die pokvirusse en is tegelyk in verskeie tale makliker om te spel.<ref name="Damaso2023" /> Die subtipes van die virus is ook hernoem: die [[klade]] wat voorheen as "Kongobekken (Sentraal-Afrikaans)" bekend gestaan het, is klade I gedoop, en dié wat as "Wes-Afrikaans" bekend gestaan het, klade II.<ref>{{cite web |title=Monkeypox: experts give virus variants new names |url=https://www.who.int/news/item/12-08-2022-monkeypox--experts-give-virus-variants-new-names |access-date=16 Augustus 2024 |website=World Health Organization |date=12 Augustus 2022}}</ref> Die term ''monkeypox'' en die ou subtipename bly as soekterme in die ICD-databasis behoue sodat historiese rekords vir navorsing toeganklik bly.<ref name="WHO1" />
Die benaming van virusse berus by die Internasionale Komitee vir die Taksonomie van Virusse (ICTV). In Junie 2024 is die amptelike spesienaam van die virus as deel van 'n hersiening van die takson van ''monkeypox virus'' na ''Orthopoxvirus monkeypox'' verander.<ref>{{cite web |title=Taxon Details, Orthopoxvirus monkeypox |url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202304771 |access-date=30 Augustus 2024 |website=International Committee on Taxonomy of Viruses |archive-date=14 Junie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240614233527/https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202304771 |url-status=live}}</ref>
In September 2025 het die Amerikaanse Sentrums vir Siektebeheer en -voorkoming (CDC) weer na die naam ''monkeypox'' teruggekeer, met die motivering dat die siekte deur die ''monkeypox virus'' veroorsaak word.<ref>{{cite magazine |last1=Romanik |first1=Nikki |last2=Daskalakis |first2=Demetre |title=HHS Is Wrong to Bring Back the Stigmatizing Name Monkeypox |magazine=TIME |date=1 Oktober 2025 |url=https://time.com/7321965/mpox-monkeypox-virus-name-change-hhs/ |access-date=12 Oktober 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Emanuel |first=Gabrielle |date=12 September 2025 |title=In 2022, the name 'monkeypox' was nixed. Now the U.S. is reviving it |url=https://www.npr.org/sections/goats-and-soda/2025/09/12/g-s1-88287/mpox-monkeypox-virus-stigma |access-date=1 Oktober 2025 |work=NPR}}</ref>
In Afrikaans het die siekte voorheen as aappokke bekend gestaan, maar ná 'n omvattende konsultasieproses na aanleiding van klagtes dat die naam aanstoot kan gee, is besluit om die benaming geleidelik uit te faseer en eerder a-pokke te gebruik.<ref name="MaroelaMediaJun2024" />
==Tekens en simptome==
[[Lêer:Stages of monkeypox lesion development.jpg|duimnael|Die stadiums waarin 'n a-pokke-letsel ontwikkel]]
Die aanvanklike simptome van 'n a-pokke-infeksie is koors, spierpyn en [[keelseer]], gevolg deur 'n jeukerige of pynlike uitslag, [[hoofpyn]], geswelde limfknope en moegheid. Nie almal toon die volle reeks simptome nie.<ref name="WHOfact" /><ref name="CDC_Sym" /> Daar is gevind dat die klassieke beeld van koors en spierpyn, gevolg deur geswelde kliere met letsels in dieselfde stadium, nie vir alle uitbrake geld nie.<ref name="WHO4June2022" /><ref>{{cite journal |last1=Harris |first1=Emily |title=What to Know About Monkeypox |journal=JAMA |date=27 Mei 2022 |doi=10.1001/jama.2022.9499}}</ref>
Mense word gewoonlik omtrent 'n week ná infeksie simptomaties, maar die inkubasietydperk kan van een dag tot vier weke wissel.<ref name="WHOfact" /><ref name="McFarland2023" />
Die uitslag bestaan uit baie klein letsels wat op die handpalms, die voetsole, die gesig, in die mond en keel, of op die geslagsdele of die anus kan verskyn.<ref name="WHOfact" /> Hulle begin as klein plat kolletjies wat tot bultjies ontwikkel, dan met vloeistof vul, uiteindelik oopbars en korsies vorm; die hele proses duur gewoonlik ongeveer tien dae.<ref name="CDC_Sym" /> In seldsame gevalle word die letsels nekroties, waarna die dooie weefsel verwyder moet word en die wonde langer neem om te genees.<ref>{{cite journal |vauthors=Prasad S, Galvan Casas C, Strahan AG |display-authors=etal |date=Maart 2023 |title=A dermatologic assessment of 101 mpox (monkeypox) cases from 13 countries during the 2022 outbreak: Skin lesion morphology, clinical course, and scarring |journal=Journal of the American Academy of Dermatology |volume=88 |issue=5 |pages=1066-1073 |doi=10.1016/j.jaad.2022.12.035 |pmc=9833815 |pmid=36641010}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Caldas JP, Valdoleiros SR, Rebelo S, Tavares M |title=Monkeypox after Occupational Needlestick Injury from Pustule |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=28 |issue=12 |pages=2516-2519 |date=Desember 2022 |pmid=36252152 |pmc=9707600 |doi=10.3201/eid2812.221374}}</ref> Sommige mense ontwikkel net 'n enkele seer en ander honderde.<ref name="WHOfact" /> 'n Mens kan ook met die virus besmet raak sonder om enige simptome te toon.<ref name="WHOfact" /><ref name="Sut2020" /> Die simptome duur gewoonlik twee tot vier weke, maar kan by mense met 'n verswakte immuunstelsel langer aanhou.<ref name="CDC_Sym" /><ref name="WHOfact" />
===Komplikasies===
Komplikasies sluit sekondêre infeksies, longontsteking, bloedvergiftiging, enkefalitis en verlies van sig ná 'n infeksie van die kornea in.<ref name="WHOfact" /> Mense met 'n verswakte immuunstelsel, hetsy weens medikasie, ander mediese toestande of MIV, ontwikkel makliker 'n ernstige vorm van die siekte.<ref name="WHOfact" /> 'n Infeksie tydens [[swangerskap]] kan tot doodgeboorte of ander komplikasies lei.<ref name="WHO_QA" />
===Afloop===
As daar geen komplikasies is nie, is nawerkings skaars; ná genesing laat die korsies dikwels bleek merke wat mettertyd tot donkerder littekens verkleur.<ref name="Goldman2020" />
===Sterftes===
Die sterftesyfer van vroeëre uitbrake is histories op tussen 1% en 10% geraam, met klade I wat as ernstiger as klade II beskou word.<ref name="Vogel2022">{{cite journal |vauthors=Vogel L |date=Augustus 2022 |title=Making sense of monkeypox death rates |journal=CMAJ |volume=194 |issue=31 |page=E1097 |doi=10.1503/cmaj.1096012 |pmc=9377567 |pmid=35970550 |doi-access=free}}</ref> Die wêreldwye uitbraak van 2022 en 2023, wat deur klade IIb veroorsaak is, se sterftesyfer was baie laag en is op 0,16% geraam; die meeste van dié wat gesterf het, was reeds immuungekompromitteer.<ref>{{cite web |title=Mpox (monkeypox) – Prognosis |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/1611/prognosis |access-date=31 Mei 2023 |website=BMJ Best Practice |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531173630/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/1611/prognosis |archive-date=31 Mei 2023 |url-status=live}}</ref> In April 2024 het die klade I-uitbraak in die Demokratiese Republiek die Kongo daarteenoor 'n sterftesyfer van 4,9% gehad.<ref name="McQuiston2024">{{cite journal |vauthors=McQuiston JH, Luce R, Kazadi DM |display-authors=etal |date=Mei 2024 |title=U.S. Preparedness and Response to Increasing Clade I Mpox Cases in the Democratic Republic of the Congo – United States, 2024 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=73 |issue=19 |pages=435-440 |doi=10.15585/mmwr.mm7319a3 |pmc=11115432 |pmid=38753567}}</ref>
Die verskil tussen hierdie ramings word aan verskeie faktore toegeskryf: die verskil in virulensie tussen klade I en klade II, die onderrapportering van ligte en simptoomlose gevalle in die endemiese gebiede van Afrika, waar die gesondheidsinfrastruktuur swak is, die evolusie van die virus na 'n ligter siektebeeld by mense, en die beter algemene gesondheid en gesondheidsorg van die bevolkings wat die ergste deur die uitbraak van 2022 en 2023 getref is.<ref name="McQuiston2024" /><ref name="Vogel2022" /><ref>{{cite journal |vauthors=Dumonteil E, Herrera C, Sabino-Santos G |date=Februarie 2023 |title=Monkeypox Virus Evolution before 2022 Outbreak |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=29 |issue=2 |pages=451-453 |doi=10.3201/eid2902.220962 |pmc=9881786 |pmid=36692511}}</ref>
==Oorsaak==
[[Lêer:Monkeypox viruses scale.png|duimnael|Die struktuur en skaal van die a-pokkevirus]]
A-pokke by sowel mense as diere word deur 'n infeksie met ''Orthopoxvirus monkeypox'' veroorsaak, 'n dubbelstring-[[DNS-virus]] in die genus ''Orthopoxvirus'' en die familie ''Poxviridae'', wat naby verwant is aan die pokke-, koeipokke- en vacciniavirusse.<ref name="WHOfact" />
Die twee hoofsubtipes van die virus is klade I en klade II. Nadat 'n nuwe variant opgespoor is, is klade I in April 2024 in die subklades Ia en Ib verdeel, en klade II word op dieselfde wyse in klade IIa en klade IIb verdeel.<ref name="WHOfact" /><ref name="Gov.UK2022" /><ref>{{cite web |date=17 April 2024 |title=New mpox clade 1 lineage identified in DR Congo outbreak |url=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/new-mpox-clade-1-lineage-identified-dr-congo-outbreak |access-date=21 Augustus 2024 |website=Center for Infectious Disease Research and Policy}}</ref> Klade I veroorsaak na raming 'n ernstiger siekte en 'n hoër sterftesyfer as klade II.<ref name="NIH_Mpox">{{cite web |date=6 Desember 2022 |title=Mpox (formerly Monkeypox) |url=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |access-date=24 Mei 2023 |website=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases |archive-date=23 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |url-status=live}}</ref><ref name="Adler2022" />
Die virus word as endemies in die tropiese reënwoudstreke van Sentraal- en Wes-Afrika beskou.<ref>{{cite book |vauthors=Moore MJ, Rathish B, Zahra F |title=StatPearls |chapter=Mpox (Monkeypox) |date=30 November 2022 |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |access-date=26 Mei 2023 |publisher=StatPearls Publishing |pmid=34662033}}</ref> Benewens by ape is dit by Gambiese hamsterrotte (''Cricetomys gambianus''), slaapmuise (''Graphiurus''-spesies) en Afrika-eekhorings (''Heliosciurus'' en ''Funisciurus'') aangetref; die gebruik van hierdie diere as voedsel is moontlik 'n belangrike bron van oordrag na mense.<ref name="WHOfact" />
==Oordrag==
Daar word vermoed dat die natuurlike reservoir van ''Orthopoxvirus monkeypox'' klein soogdiere in tropiese Afrika is, en dat verskeie spesies as sodanige reservoir optree.<ref name="Parker2026" /><ref>{{cite journal |last1=Di Giulio |first1=Daniel B |last2=Eckburg |first2=Paul B |title=Human monkeypox: an emerging zoonosis |journal=The Lancet Infectious Diseases |date=Januarie 2004 |volume=4 |issue=1 |pages=15-25 |doi=10.1016/s1473-3099(03)00856-9 |pmid=14720564 }}</ref> Die eerste beslissende bewys hiervoor het in Februarie 2026 aan die lig gekom toe eekhoringvleis (''Funisciurus pyrropus'') as die bron van 'n infeksie by 'n groep roetmangabeys bevestig is.<ref name="Nature651">{{cite journal |vauthors=Riutord-Fe C, Schlotterbeck J, Lagostina L |display-authors=etal |title=Transmission of MPXV from fire-footed rope squirrels to sooty mangabeys |journal=Nature |date=11 Februarie 2026 |volume=651 |issue=8104 |pages=185-190 |doi=10.1038/s41586-025-10086-y |doi-access=free |pmid=41673146 |pmc=12960232}}</ref>
Byte en skrape, die jag of afslag van besmette diere, en die eet van rou of swak gaar vleis kan die virus van dier tot dier of van dier na mens oordra.<ref name="CDC_Transmission">{{cite web |date=2 Februarie 2023 |title=Mpox – How It Spreads |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |access-date=23 Mei 2023 |website=Centers for Disease Control and Prevention |archive-date=21 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521160406/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Chaix E, Boni M, Guillier L |display-authors=etal |date=Desember 2022 |title=Risk of Monkeypox virus (MPXV) transmission through the handling and consumption of food |journal=Microbial Risk Analysis |volume=22 |article-number=100237 |doi=10.1016/j.mran.2022.100237 |pmc=9595349 |pmid=36320929}}</ref> Dit kom deur gebroke vel of deur die slymvliese van die mond, die lugweë of die geslagsorgane die liggaam binne.<ref name="WHOfact" /> Daar word geglo dat die virus normaalweg onder sekere [[knaagdier]]e in Afrika versprei.<ref name="CDC2015Trans" />
Van mens tot mens word a-pokke deur kontak met besmetlike letselmateriaal of -vog op die vel, in die mond of op die geslagsdele oorgedra, wat aanraking, noue kontak en geslagsomgang insluit.<ref name="WHOfact" /><ref name="CDC_Transmission" /> Verspreiding kan ook deur klein druppels en moontlik langs die lugroete plaasvind.<ref name="WHO4June2022" /><ref name="CDC2022">{{cite web |title=Infection Control: Hospital {{!}} Monkeypox {{!}} Poxvirus |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/infection-control-hospital.html |accessdate=24 Mei 2022 |date=22 Mei 2022 |archive-date=18 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518152243/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/infection-control-hospital.html |url-status=live }}</ref> Daar is boonop 'n risiko van infeksie deur voorwerpe soos klere of beddegoed wat met letselmateriaal besmet is.<ref name="CDC_Transmission" /> Mense bly van die begin van die simptome af aansteeklik totdat al die korsies afgeval en genees het; daar is bewyse van verspreiding tot meer as 'n week nadat letsels korsies gevorm het.<ref name="WHO_QA" /><ref name="Adler2022" />
===Oorspringing vanaf diere===
Volgehoue oordrag van mens tot mens laat 'n handtekening in die [[genoom|genome]] van die virus na, wat dit moontlik maak om vir elke afstammingslyn te bepaal hoeveel [[mutasie]] by mense plaasgevind het. Genoomnavorsing hierop gegrond het getoon dat die verskeidenheid van die virus hoofsaaklik 'n aantal onafhanklike oorspringings vanaf diere weerspieël.<ref name="Nature651" />
===Diere as gashere===
Hoewel geen dier nog beslissend as 'n natuurlike reservoir aangetoon is nie, is 'n aansienlike aantal wilde spesies geïdentifiseer wat óf die virus gedra het óf teenliggame daarteen gehad het, wat op 'n vorige infeksie dui. Dit sluit die sjimpansee, Pennant se rooikolobus en die Gambiese hamsterrot in, asook spesies van ape, eekhorings, ander knaagdiere en [[Skeerbekmuis|spitsmuise]].<ref name="Curaudeau2023" /> 'n Studie van die geografiese verspreiding van die virus het verskeie eekhoringspesies as moontlike reservoirgashere aangewys, met Thomas se toueekhoring (''Funisciurus anerythrus'') as die waarskynlikste.<ref name="Curaudeau2023" />
Onder diere versprei die virus langs die fekaal-orale roete en deur die neus, deur wonde en deur die eet van besmette vleis.<ref>{{cite book |vauthors=Nash SL, Palmer SB, Wingfield WE |title=Veterinary Disaster Response |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-8138-1014-0 |veditors=Wingfield WE, Palmer SB |location=Iowa |pages=167-168 |chapter=1.11. Zoonoses and zoonotic diseases |chapter-url=https://books.google.com/books?id=kffqobiSuqAC&dq=monkeypo&pg=PA167 |access-date=1 Junie 2022}}</ref> Die siekte is ook by 'n wye verskeidenheid ander diere aangemeld, onder meer ape, miervreters, [[Krimpvarkie|krimpvarkies]], prêriehonde, eekhorings en spitsmuise. Die tekens en simptome by diere is nog nie goed nagevors nie en verdere studies is aan die gang.<ref>{{cite web |date=4 Januarie 2023 |title=Mpox in Animals |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/veterinarian/mpox-in-animals.html |access-date=25 Mei 2023 |website=Centers for Disease Control and Prevention |archive-date=15 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815030808/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/veterinarian/mpox-in-animals.html |url-status=live}}</ref>
Diere buite die endemiese gebiede van Afrika het al ook besmet geraak: tydens die uitbraak van 2003 in die Verenigde State het prêriehonde (''Cynomys ludovicianus'') besmet geraak en koors, hoes, seer oë, swak eetlus en 'n uitslag ontwikkel.<ref>{{cite web |date=19 November 2019 |title=Examining Animals With Suspected Monkeypox |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/veterinarian/examination.html |access-date=24 Mei 2022 |website=Centers for Disease Control and Prevention |archive-date=19 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519194218/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/veterinarian/examination.html |url-status=live}}</ref> Daar was ook 'n geval waar 'n huishond (''Canis familiaris'') besmet geraak en letsels en sere ontwikkel het.<ref>{{cite journal |vauthors=Seang S, Burrel S, Todesco E |display-authors=etal |title=Evidence of human-to-dog transmission of monkeypox virus |journal=Lancet |volume=400 |issue=10353 |pages=658-659 |date=Augustus 2022 |pmid=35963267 |pmc=9536767 |doi=10.1016/S0140-6736(22)01487-8}}</ref>
==Diagnose==
Die kliniese differensiële diagnose onderskei tussen siektes wat 'n uitslag veroorsaak, soos [[waterpokkies]], [[masels]], bakteriële velinfeksies, skurfte, gifklimop, [[sifilis]] en allergieë teen medikasie.<ref>{{cite journal |last1=Hussain |first1=Azhar |last2=Kaler |first2=Jasndeep |last3=Lau |first3=George |last4=Maxwell |first4=Tyler |title=Clinical Conundrums: Differentiating Monkeypox From Similarly Presenting Infections |journal=Cureus |date=4 Oktober 2022 |volume=14 |issue=10 |article-number=e29929 |pmid=36348880 |pmc=9634140 |doi=10.7759/cureus.29929 |doi-access=free}}</ref> Die siekte kan veral soortgelyk aan waterpokkies lyk.<ref name="Mc2014" />
Die polimerase-kettingreaksie op monsters uit velletsels, wat die virus se DNS opspoor, is die voorkeurtoets, hoewel dit betreklik lank neem om 'n uitslag te lewer.<ref name="WHOfact" /><ref name="CDC2015Out">{{cite web |title=2003 U.S. Outbreak Monkeypox|url=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/outbreak.html |website=CDC |access-date=15 Oktober 2017 |date=11 Mei 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015202731/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/outbreak.html |archive-date=15 Oktober 2017 }}</ref> Met die uitbraak in die Demokratiese Republiek die Kongo in Augustus 2024 het die WGO vervaardigers aangemoedig om hul toetse vir noodhersiening in te dien, sodat doeltreffende diagnostiek ook in lae-inkomstelande beskikbaar sou wees.<ref>{{cite web |date=29 Augustus 2024 |title=WHO urges rapid access to mpox diagnostic tests, invites manufacturers to emergency review |url=https://www.who.int/news/item/29-08-2024-who-urges-rapid-access-to-mpox-diagnostic-tests--invites-manufacturers-to-emergency-review |access-date=31 Augustus 2024 |website=World Health Organization}}</ref> In Oktober 2024 het die WGO die eerste diagnostiese toets onder dié noodprosedure goedgekeur: die Alinity m MPXV-toets ontleed deppermonsters van velletsels in 'n laboratorium en lewer 'n uitslag binne twee uur.<ref>{{cite web |title=WHO approves first mpox test for faster diagnoses |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/4/who-approves-first-mpox-test-for-faster-diagnoses |access-date=4 Oktober 2024 |website=Al Jazeera |date=4 Oktober 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Alinity m Monkeypox Assay |url=https://www.molecular.abbott/us/en/products/infectious-disease/alinity-m-monkeypox-assay |access-date=4 Oktober 2024 |website=Abbott Laboratories}}</ref>
==Voorkoming==
===Entstowwe===
Daar is histories berig dat die pokke-entstof die risiko van a-pokke verminder onder mense in Afrika wat voorheen ingeënt is. 'n Studie in 1988 het bevind dat die pokke-entstof ongeveer 85% beskermend was om infeksie by noue kontakte te voorkom en om die erns van die siekte te verminder.<ref>{{Cite journal |last=Fine |first=P. E. |last2=Jezek |first2=Z. |last3=Grab |first3=B. |last4=Dixon |first4=H. |date=September 1988 |title=The transmission potential of monkeypox virus in human populations |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2850277/ |journal=International Journal of Epidemiology |volume=17 |issue=3 |pages=643-650 |doi=10.1093/ije/17.3.643 |issn=0300-5771 |pmid=2850277}}</ref> Die afnemende immuniteit teen pokvirusse in blootgestelde bevolkings is een van die faktore agter die toenemende voorkoms van a-pokke by mense. Dit spruit uit die kwynende kruisbeskerming onder dié wat voor 1980 ingeënt is, toe massa-inenting teen pokke gestaak is, en uit die geleidelik groeiende deel van die bevolking wat nooit ingeënt is nie.<ref>{{cite journal |vauthors=Kantele A, Chickering K, Vapalahti O, Rimoin AW |date=Augustus 2016 |title=Emerging diseases-the monkeypox epidemic in the Democratic Republic of the Congo |journal=Clinical Microbiology and Infection |volume=22 |issue=8 |pages=658-659 |doi=10.1016/j.cmi.2016.07.004 |pmc=9533887 |pmid=27404372 |doi-access=free}}</ref>
Teen Augustus 2024 was daar vier entstowwe in gebruik om a-pokke te voorkom, almal oorspronklik teen pokke ontwikkel.<ref name="Rigby2024" />
{| class="wikitable"
|+ Entstowwe wat teen a-pokke gebruik word
|-
! Entstof
! Vervaardiger
! Gebruik
|-
| MVA-BN (bemark as Jynneos, Imvamune of Imvanex)
| Bavarian Nordic
| Gelisensieer vir gebruik teen a-pokke in [[Europa]], die Verenigde State en [[Kanada]]<ref>{{cite web |vauthors=Cornall J |date=25 Julie 2022 |title=Bavarian Nordic gets European monkeypox approval for smallpox vaccine |url=https://www.labiotech.eu/trends-news/monkeypox-smallpox-vaccine/ |access-date=15 Augustus 2024 |website=Labiotech UG}}</ref>
|-
| LC16
| KMB Biologics
| Gelisensieer vir gebruik in [[Japan]]<ref>{{cite web |title=Mpox – Prevention |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/prevention |access-date=15 Augustus 2024 |website=British Medical Journal}}</ref>
|-
| OrthopoxVac
| Staatsnavorsingsentrum vir Virologie en Biotegnologie (VECTOR)
| Gelisensieer vir gebruik in [[Rusland]]<ref>{{cite web |date=26 September 2023 |title=The Vector center will soon commence the production of the smallpox vaccine |url=https://gxpnews.net/en/2023/09/the-vector-center-will-soon-commence-the-production-of-the-smallpox-vaccine/ |access-date=15 Augustus 2024 |website=GxP News}}</ref>
|-
| ACAM2000
| Emergent BioSolutions
| Sedert Augustus 2024 in die Verenigde State vir gebruik teen a-pokke goedgekeur<ref>{{cite web |title=FDA Roundup: August 30, 2024 |publisher=US Food and Drug Administration |date=30 Augustus 2024 |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-roundup-august-30-2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240830235916/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-roundup-august-30-2024 |archive-date=30 Augustus 2024 |access-date=1 September 2024}}</ref>
|}
MVA-BN is die nuwer pokke- en a-pokke-entstof wat op die gemodifiseerde ''vaccinia Ankara''-virus gegrond is; in 2022 was die beskikbaarheid daarvan nog beperk.<ref>{{cite web |title=Monkeypox and Smallpox Vaccine Guidance {{!}} Monkeypox {{!}} Poxvirus |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/smallpox-vaccine.html |website=www.cdc.gov |accessdate=20 Mei 2022 |date=29 November 2019 |archive-date=19 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519221450/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/smallpox-vaccine.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=FDA approves first live, non-replicating vaccine to prevent smallpox and monkeypox |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-live-non-replicating-vaccine-prevent-smallpox-and-monkeypox |website=FDA |access-date=27 September 2019 |date=24 September 2019 |archive-date=17 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017055501/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-live-non-replicating-vaccine-prevent-smallpox-and-monkeypox |url-status=dead }}</ref> Sowel MVA-BN as ACAM2000 bevat die vacciniavirus, wat 'n minder virulente ortopokvirus as die a-pokkevirus of die variolavirus is. Omdat die ortopokvirusse 'n hoë mate van proteïenooreenkoms toon, wek albei entstowwe teenliggame op wat kruisbeskerming teen ander ortopokvirusse bied. Aangesien die vacciniavirus in MVA-BN nie kan repliseer nie, word dit in die Verenigde State vir mense met 'n hoë risiko van blootstelling, of wat moontlik onlangs blootgestel is, bo ACAM2000 aanbeveel.<ref name="Rao2025">{{cite journal |last=Rao |first=Agam K. |date=2025 |title=Use of JYNNEOS (Smallpox and Mpox Vaccine, Live, Nonreplicating) for Persons Aged ≥18 Years at Risk for Mpox During an Mpox Outbreak: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices, United States, 2023 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/74/wr/mm7422a3.htm |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=74 |issue=22 |pages=385-392 |doi=10.15585/mmwr.mm7422a3 |pmid=40531798 |pmc=12176103}}</ref>
Die CDC beveel aan dat mense wat uitbrake van a-pokke ondersoek, wat besmette mense of diere versorg, en wat deur noue of intieme kontak met besmette mense of diere blootgestel is, ingeënt word.<ref name="CDC_About" /> Die CDC en die Europese Medisyne-agentskap beveel 'n reeks van twee MVA-BN-dosisse aan vir volwassenes wat deur seksuele aktiwiteit 'n risiko loop om besmet te word.<ref name="Rao2025" /><ref>{{cite web |date=19 Augustus 2022 |title=Considerations on posology for the use of the vaccine Jynneos/ Imvanex (MVA-BN) against monkeypox |url=https://www.ema.europa.eu/en/documents/other/considerations-posology-use-vaccine-jynneos/imvanex-mva-bn-against-monkeypox_en.pdf |access-date=28 Mei 2023 |website=European Medicines Agency |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528112802/https://www.ema.europa.eu/en/documents/other/considerations-posology-use-vaccine-jynneos/imvanex-mva-bn-against-monkeypox_en.pdf |archive-date=28 Mei 2023 |url-status=live}}</ref>
===Ander maatreëls===
Ander maatreëls sluit gereelde [[handewas]] en die vermyding van siek mense en ander diere in.<ref name="CDCprev" /> Die CDC het benewens die standaardvoorsorgmaatreëls vir infeksiebeheer uitvoerige aanbevelings gemaak: gesondheidswerkers behoort 'n oorpak, 'n masker, 'n veiligheidsbril en 'n weggooibare filtreerasemhaler soos 'n N95 te dra, en 'n besmette persoon behoort in 'n privaat kamer geïsoleer te word om kontak met ander te verhoed.<ref name="CDC2022" />
Mense wat in lande woon waar a-pokke endemies is, behoort kontak met siek soogdiere soos knaagdiere, buideldiere en nie-menslike primate, lewend of dood, te vermy en behoort nie wild oftewel bosvleis te hanteer of te eet nie.<ref>{{cite web |title=Multi-country monkeypox outbreak in non-endemic countries: Update |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON388 |access-date=28 Mei 2023 |website=World Health Organization |archive-date=30 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530002122/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON388 |url-status=live}}</ref><ref name="WHO_QA" />
Tydens die uitbraak van 2022 en 2023 het verskeie openbare gesondheidsowerhede bewusmakingsveldtogte van stapel gestuur om die verspreiding van die siekte te beperk.<ref>{{cite web |date=23 Mei 2023 |title=CDC's Mpox Toolkit for Event Organizers |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/resources/toolkits/organizer.html |access-date=28 Mei 2023 |website=Centers for Disease Control and Prevention |archive-date=28 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528072604/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/resources/toolkits/organizer.html |url-status=live}}</ref>
==Behandeling==
Die meeste gevalle van a-pokke verloop lig en die pasiënt herstel binne twee tot vier weke volledig.<ref name="Gov.UK2022" /><ref name="WHO_QA" /> Daar is geen genesing of spesifieke behandeling vir die siekte nie, hoewel antivirale middels soos tekovirimat vir die behandeling van ernstige gevalle goedgekeur is.<ref name="CDC2019Tx" /><ref>{{cite web |date=28 November 2022 |title=Patient's Guide to Mpox Treatment with Tecovirimat (TPOXX) |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |access-date=24 Mei 2023 |website=Centers for Disease Control and Prevention |archive-date=24 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524202025/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=28 Januarie 2022 |title=Tecovirimat SIGA |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/tecovirimat-siga |access-date=19 Mei 2022 |publisher=European Medicines Agency |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516151355/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/tecovirimat-siga |archive-date=16 Mei 2022 |url-status=live}}</ref><ref name="NIH_Mpox" /> Antivirale middels soos sidofovir en tekovirimat, vaccinia-immunoglobulien en die pokke-entstof kan tydens uitbrake gebruik word.<ref>{{cite web |title=Interim Clinical Guidance for the Treatment of Monkeypox {{!}} Monkeypox {{!}} Poxvirus {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/treatment.html |website=www.cdc.gov |accessdate=8 Junie 2022 |date=26 Mei 2022 |archive-date=7 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607235042/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/treatment.html |url-status=live }}</ref><ref name="Gov.UK2022" /> 'n Cochrane-oorsig van 2023 het geen voltooide ewekansige kontroleproewe oor middels teen a-pokke gevind nie; uit die nie-ewekansige proewe wat wel bestaan, het geen beduidende risiko's van tekovirimat geblyk nie, en daar was swak bewyse dat brincidofovir ligte lewerskade kan veroorsaak.<ref>{{cite journal |vauthors=Fox T, Gould S, Princy N, Rowland T, Lutje V, Kuehn R |title=Therapeutics for treating mpox in humans |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2023 |issue=3 |article-number=CD015769 |date=Maart 2023 |pmid=36916727 |pmc=10012405 |doi=10.1002/14651858.CD015769}}</ref>
[[Pyn]] kom algemeen voor en kan ernstig wees; ondersteunende sorg soos pynbeheer en die bestryding van koors kan toegedien word.<ref name="WHO_QA" /><ref name="BMJbehandeling">{{cite web |title=Mpox (monkeypox) – Treatment algorithm |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |access-date=14 Maart 2023 |website=BMJ Best Practice |archive-date=4 Desember 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204091145/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |url-status=live}}</ref> Mense met 'n ligte siektebeeld behoort tuis te [[isolasie|isoleer]], genoeg water te drink, goed te eet en stappe te doen om hul geestesgesondheid te behou.<ref name="WHOfact" /> Kinders, swanger vroue, bejaardes en mense wat immuungekompromitteer is, loop die grootste risiko; vir hulle, en vir mense met 'n ernstige siektebeeld, word opname in die [[hospitaal]] en noukeurige monitering van die simptome aanbeveel.<ref>{{cite web |date=25 Oktober 2022 |title=Factsheet for health professionals on mpox (monkeypox) |url=https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/monkeypox/factsheet-health-professionals |access-date=29 Mei 2023 |website=European Centre for Disease Prevention and Control |archive-date=20 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620042406/https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/monkeypox/factsheet-health-professionals |url-status=live}}</ref><ref name="BMJbehandeling" /> Komplikasies soos proktitis en jeuk word simptomaties behandel.<ref name="BMJbehandeling" />
'n Proefneming in die Demokratiese Republiek die Kongo het bevind dat die antivirale middel tekovirimat nie die duur van a-pokke-letsels by mense met klade I verkort nie.<ref>{{cite web |date=14 Augustus 2024 |title=The antiviral tecovirimat is safe but did not improve clade I mpox resolution in Democratic Republic of the Congo |url=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/antiviral-tecovirimat-safe-did-not-improve-clade-i-mpox-resolution-democratic-republic-congo |access-date=16 Augustus 2024 |website=National Institutes of Health}}</ref> Die algehele sterftesyfer van 1,7% in die proefneming was nietemin heelwat laer as die 3,6% en meer wat in die land se gewone a-pokke-gevalle gesien word, wat daarop dui dat hospitalisasie en ondersteunende sorg van hoë gehalte die uitkoms aansienlik verbeter.<ref>{{cite web |last=Mast |first=Jason |date=15 Augustus 2024 |title=Antiviral used for mpox no better than placebo, NIH says |url=https://www.statnews.com/2024/08/15/mpox-antiviral-tecovirimat-no-better-than-placebo-nih/ |access-date=16 Augustus 2024 |website=STAT}}</ref> 'n Verdere studie in 2024 het bevind dat tekovirimat ook nie die genesingstyd van letsels of die pyn by volwassenes met klade II verminder nie; op grond van die tussentydse uitslae het 'n veiligheidsraad aanbeveel dat geen verdere pasiënte ingeskryf word nie.<ref>{{cite news |date=10 Desember 2024 |title=Siga's mpox drug did not improve lesion resolution or pain, NIH study finds |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/sigas-mpox-drug-did-not-improve-lesion-resolution-or-pain-nih-study-finds-2024-12-10/ |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite web |date=10 Desember 2024 |title=NIH Study Finds Tecovirimat Was Safe but Did Not Improve Mpox Resolution or Pain |url=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/nih-study-finds-tecovirimat-was-safe-did-not-improve-mpox-resolution-or-pain |access-date=15 Desember 2024 |website=National Institutes of Health}}</ref>
==Epidemiologie==
[[Lêer:Monkeypox By Country.svg|duimnael|upright=1.5|Die verspreiding van ''Orthopoxvirus monkeypox'' wêreldwyd. {{Legend|#8888ff|Endemiese klade I}}{{Legend|#ff8888|Endemiese klade II}}{{Legend|#aa44aa|Albei klades aangeteken}}{{Legend|#aa0000|Klade II-uitbraak in 2022}}{{Legend|#FFC6C6|Vermoedelike gevalle}}]]
===Geskiedenis===
A-pokke is in 1958 vir die eerste keer as 'n afsonderlike siekte onder laboratoriumape in [[Kopenhagen]], [[Denemarke]], geïdentifiseer, hoewel die bron van die siekte onbekend bly.<ref name="CDC2015Main">{{cite web |title=Monkeypox |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/index.html |website=CDC |access-date=15 Oktober 2017 |date=11 Mei 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015113128/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/index.html|archive-date=15 Oktober 2017 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Parker S, Buller RM |title=A review of experimental and natural infections of animals with Orthopoxvirus monkeypox between 1958 and 2012 |journal=Future Virology |volume=8 |issue=2 |pages=129-157 |date=Februarie 2013 |pmid=23626656 |pmc=3635111 |doi=10.2217/fvl.12.130}}</ref><ref name="CDC_About" /> Die eerste gedokumenteerde menslike gevalle het in 1970 voorgekom: ses kinders wat nie teen pokke ingeënt was nie, is tydens die veldtog om pokke uit te wis gediagnoseer, en die eerste van hulle was 'n negemaande-oue seuntjie in die Demokratiese Republiek die Kongo.<ref name="Bunge2022" /><ref>{{cite journal |vauthors=Cho CT, Wenner HA |title=Monkeypox virus |journal=Bacteriological Reviews |volume=37 |issue=1 |pages=1-18 |date=Maart 1973 |pmid=4349404 |pmc=413801 |doi=10.1128/br.37.1.1-18.1973}}</ref><ref name="CDC2015Main" /> Van 1981 tot 1986 is meer as 300 menslike gevalle in die land, destyds [[Zaïre]], aangemeld, hoofsaaklik weens kontak met diere.<ref>{{cite journal |vauthors=Meyer H, Perrichot M, Stemmler M |display-authors=etal |title=Outbreaks of disease suspected of being due to human monkeypox virus infection in the Democratic Republic of Congo in 2001 |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=40 |issue=8 |pages=2919-2921 |date=Augustus 2002 |pmid=12149352 |pmc=120683 |doi=10.1128/JCM.40.8.2919-2921.2002}}</ref>
Baie meer gevalle is sedertdien in Sentraal- en Wes-Afrika aangemeld, veral in die Demokratiese Republiek die Kongo, waar tussen 2011 en 2014 jaarliks 2 000 gevalle aangeteken is. Die data wat ingesamel is, is egter dikwels onvolledig en onbevestig, wat 'n akkurate raming van die aantal gevalle oor tyd bemoeilik.<ref>{{cite journal |vauthors=Sklenovská N, Van Ranst M |title=Emergence of Monkeypox as the Most Important Orthopoxvirus Infection in Humans |journal=Frontiers in Public Health |volume=6 |article-number=241 |date=September 2018 |pmid=30234087 |pmc=6131633 |doi=10.3389/fpubh.2018.00241 |doi-access=free}}</ref> Die siekte is aanvanklik as skaars by mense beskou, maar die getal gevalle het sedert die 1980's toegeneem,<ref>{{cite book |last1=James |first1=William D. |last2=Elston |first2=Dirk |last3=Treat |first3=James R. |last4=Rosenbach |first4=Misha A. |last5=Neuhaus |first5=Isaac |title=Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology |date=2020 |publisher=Elsevier |location=Edinburgh |isbn=978-0-323-54753-6 |page=389 |edition=13th |chapter-url=https://books.google.com/books?id=UEaEDwAAQBAJ&dq=human&pg=PA389 |chapter=19. Viral diseases }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Simpson |first1=Karl |last2=Heymann |first2=David |last3=Brown |first3=Colin S. |last4=Edmunds |first4=W. John |last5=Elsgaard |first5=Jesper |last6=Fine |first6=Paul |last7=Hochrein |first7=Hubertus |last8=Hoff |first8=Nicole A. |last9=Green |first9=Andrew |last10=Ihekweazu |first10=Chikwe |last11=Jones |first11=Terry C. |last12=Lule |first12=Swaib |last13=Maclennan |first13=Jane |last14=McCollum |first14=Andrea |last15=Mühlemann |first15=Barbara |last16=Nightingale |first16=Emily |last17=Ogoina |first17=Dimie |last18=Ogunleye |first18=Adesola |last19=Petersen |first19=Brett |last20=Powell |first20=Jacqueline |last21=Quantick |first21=Ollie |last22=Rimoin |first22=Anne W. |last23=Ulaeato |first23=David |last24=Wapling |first24=Andy |title=Human monkeypox - After 40 years, an unintended consequence of smallpox eradication |journal=Vaccine |date=14 Julie 2020 |volume=38 |issue=33 |pages=5077-5081 |doi=10.1016/j.vaccine.2020.04.062 |pmid=32417140 |s2cid=218678320 }}</ref><ref name="Bunge2022" /> moontlik as gevolg van kwynende immuniteit sedert die staking van roetine-inenting teen pokke.<ref name="Mc2014" /> Sporadiese gevalle kom gereeld in albei streke voor en die siekte is hoogs endemies in die Demokratiese Republiek die Kongo.<ref name="Bunge2022" /> Jagters in die tropiese woude word die meeste blootgestel.<ref>{{cite book |title=Managing epidemics: Key facts about major deadly diseases |date=2018 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156553-0 |pages=172-179 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=aGNnDwAAQBAJ&dq=%22congenital+monkeypox%22&pg=PA172 |chapter=Part II: Monkeypox |access-date=2022-05-24 |archive-date=2022-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524191802/https://books.google.com/books?id=aGNnDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA172&dq=%22congenital+monkeypox%22&hl=en |url-status=live }}</ref>
===Toekomstige bedreiging===
Sonder 'n grootskaalse inentingsveldtog sal uitbrake by mense in die endemiese gebiede onbepaald voortduur, met 'n voortdurende risiko dat hulle na nie-endemiese gebiede versprei. Ander aanduidings, naamlik dat die virus na groter oordraagbaarheid tussen mense ontwikkel, dat dit 'n wye verskeidenheid gasheerspesies kan besmet en dat oordrag van mens na dier kan plaasvind, het tot kommer gelei dat a-pokke hom in nuwe natuurlike reservoirs buite Afrika kan vestig of toekomstige wêreldwye [[epidemie]]s kan veroorsaak.<ref>{{cite journal |vauthors=Johnson PL, Bergstrom CT, Regoes RR |display-authors=etal |title=Evolutionary consequences of delaying intervention for monkeypox |journal=Lancet |volume=400 |issue=10359 |pages=1191-1193 |date=Oktober 2022 |pmid=36152668 |pmc=9534010 |doi=10.1016/S0140-6736(22)01789-5}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Adetifa I, Muyembe JJ, Bausch DG, Heymann DL |title=Mpox neglect and the smallpox niche: a problem for Africa, a problem for the world |journal=Lancet |volume=401 |issue=10390 |pages=1822-1824 |date=Mei 2023 |pmid=37146622 |pmc=10154003 |doi=10.1016/S0140-6736(23)00588-3}}</ref>
Ná die uitbraak van 2022 en 2023 bly klade IIb op 'n baie lae vlak in die menslike bevolking buite Afrika teenwoordig.<ref>{{cite journal |vauthors=Mathieu E, Spooner F, Dattani S, Ritchie H, Roser M |date=24 Mei 2022 |title=Mpox (monkeypox) |url=https://ourworldindata.org/monkeypox |journal=Our World in Data |access-date=5 Oktober 2023}}</ref> In November 2023 het die WGO 'n toename in klade I-gevalle in die Demokratiese Republiek die Kongo gerapporteer, met 12 569 gevalle en 651 sterftes tot op daardie punt in die jaar; daar was toe ook die eerste bewyse van seksuele oordrag van klade I.<ref>{{cite web |date=23 November 2023 |title=Mpox (monkeypox), Democratic Republic of the Congo |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON493 |access-date=25 November 2023 |website=World Health Organization}}</ref> In 2024 het die WGO die a-pokkevirus by sy lys van "prioriteitspatogene" gevoeg wat 'n [[pandemie]] kan veroorsaak.<ref>{{cite journal |vauthors=Mallapaty S |date=2 Augustus 2024 |title=The pathogens that could spark the next pandemic |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-02513-3 |journal=Nature |volume=632 |issue=8025 |page=488 |doi=10.1038/d41586-024-02513-3 |pmid=39095457}}</ref>
==Uitbrake==
Die lys hieronder is onvolledig en bevat die vernaamste uitbrake wat aangemeld is, ook dié in die endemiese lande van tropiese Afrika: [[Benin]], [[Kameroen]], die [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]], die Demokratiese Republiek die Kongo, [[Gaboen]], [[Ghana]], [[Ivoorkus]], [[Liberië]], [[Nigerië]], die [[Republiek die Kongo]], [[Sierra Leone]] en [[Suid-Soedan]].<ref name="WHO13" /> Uitbrake kom dikwels voor in gebiede waar die siekte endemies is; hierdie gebiede het dikwels swak gesondheidsinfrastruktuur en die uitbrake word selde gedokumenteer.<ref>{{cite journal |vauthors=Besombes C, Mbrenga F, Schaeffer L |display-authors=etal |title=National Monkeypox Surveillance, Central African Republic, 2001-2021 |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=28 |issue=12 |pages=2435-2445 |date=Desember 2022 |pmid=36328951 |pmc=9707566 |doi=10.3201/eid2812.220897}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Kozlov M |title=WHO may soon end mpox emergency but outbreaks rage in Africa |journal=Nature |volume=614 |issue=7949 |pages=600-601 |date=Februarie 2023 |pmid=36765257 |doi=10.1038/d41586-023-00391-9}}</ref>
{| class="wikitable sortable"
|+ Aangemelde uitbrake van ''Orthopoxvirus monkeypox''
|-
! Jaar
! Land
! Klade
! data-sort-type="number" | Gevalle
! data-sort-type="number" | Sterftes
! data-sort-type="number" | Sterftesyfer
! Opmerkings
|-
| 1970 || Demokratiese Republiek die Kongo || Klade I || 5 || ''geen data'' || n.v.t. ||
|-
| 1971 || Nigerië || Klade II || 2 || ''geen data'' || n.v.t. ||
|-
| 1981-1986 || Demokratiese Republiek die Kongo || Klade I || 338 || ''geen data'' || n.v.t. ||
|-
| 1995-1996 || Demokratiese Republiek die Kongo || Klade I || >500 || ''geen data'' || n.v.t. ||
|-
| 2001-2004 || Demokratiese Republiek die Kongo || Klade I || 2 734 || ''geen data'' || n.v.t. ||
|-
| 2003 || Verenigde State || Klade II || 71 || 0 || 0% ||
|-
| 2015 || Sentraal-Afrikaanse Republiek<ref>{{cite journal |vauthors=Nakoune E, Lampaert E, Ndjapou SG |display-authors=etal |title=A Nosocomial Outbreak of Human Monkeypox in the Central African Republic |journal=Open Forum Infectious Diseases |volume=4 |issue=4 |article-number=ofx168 |date=2017 |pmid=29732376 |pmc=5920348 |doi=10.1093/ofid/ofx168 |doi-access=free}}</ref> || Klade I || 10 || 2 || 20% ||
|-
| 2017-2022 || Nigerië || Klade II || 558 || 8 || 1,4% ||
|-
| 2020 || Demokratiese Republiek die Kongo<ref>{{cite web |title=Monkeypox, Democratic Republic of the Congo, October 2020 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/monkeypox-democratic-republic-of-the-congo |publisher=World Health Organization |access-date=20 Maart 2024 |archive-date=5 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605103903/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/monkeypox-democratic-republic-of-the-congo |url-status=live}}</ref> || Klade I || 4 600 || 171 || 3,7% ||
|-
| 2022-2023 || Wêreldwye uitbraak || Klade IIb || 93 327 || 208 || 0,2% || Voortgaande<ref name="ECDCWHO2024">{{cite web |title=Joint ECDC-WHO Regional Office for Europe Monkeypox Surveillance Bulletin: 15 August 2024 |url=https://www.who.int/europe/publications/m/item/joint-ecdc-who-regional-office-for-europe-monkeypox-surveillance-bulletin--15-august-2024 |access-date=24 Augustus 2024 |website=World Health Organization}}</ref>
|-
| 2023-2026 || Demokratiese Republiek die Kongo, Sentraal-Afrikaanse Republiek, Republiek die Kongo, [[Kenia]], [[Burundi]] || Klade I, klade Ib || >18 245 || >919 || ~5% || Voortgaande<ref name="Cohen2024">{{cite news |vauthors=Cohen J |title=Deadlier strain of mpox spreads to multiple African countries |url=https://www.science.org/content/article/deadlier-strain-mpox-spreads-more-african-countries |access-date=5 Augustus 2024 |work=Science |date=3 Augustus 2024 |archive-date=15 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815030815/https://www.science.org/content/article/deadlier-strain-mpox-spreads-more-african-countries |url-status=live}}</ref>
|-
| 2025 || Ghana || Klade II || 409 || ''geen data'' || n.v.t. || Voortgaande<ref>{{cite web |title=Ghana's mpox cases rise |url=https://www.modernghana.com/news/1424850/ghanas-mpox-cases-rise-to.html |website=Modern Ghana}}</ref>
|}
===Nigerië===
Twee gevalle van a-pokke by mense is in 1971 in Nigerië geïdentifiseer. In September 2017 is die virus weer in Nigerië aangemeld, en die groot uitbraak wat daarop gevolg het, was destyds die grootste uitbraak van klade II wat nog aangeteken is, met 118 bevestigde gevalle.<ref name="Yinka2019">{{cite journal |vauthors=Yinka-Ogunleye A, Aruna O, Dalhat M |display-authors=etal |title=Outbreak of human monkeypox in Nigeria in 2017-18: a clinical and epidemiological report |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=19 |issue=8 |pages=872-879 |date=Augustus 2019 |pmid=31285143 |pmc=9628943 |doi=10.1016/S1473-3099(19)30294-4}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mauldin |first1=Matthew R. |last2=McCollum |first2=Andrea M. |last3=Nakazawa |first3=Yoshinori J. |last4=Mandra |first4=Anna |last5=Whitehouse |first5=Erin R. |last6=Davidson |first6=Whitni |last7=Zhao |first7=Hui |last8=Gao |first8=Jinxin |last9=Li |first9=Yu |last10=Doty |first10=Jeffrey |last11=Yinka-Ogunleye |first11=Adesola |last12=Akinpelu |first12=Afolabi |last13=Aruna |first13=Olusola |last14=Naidoo |first14=Dhamari |last15=Lewandowski |first15=Kuiama |last16=Afrough |first16=Babak |last17=Graham |first17=Victoria |last18=Aarons |first18=Emma |last19=Hewson |first19=Roger |last20=Vipond |first20=Richard |last21=Dunning |first21=Jake |last22=Chand |first22=Meera |last23=Brown |first23=Colin |last24=Cohen-Gihon |first24=Inbar |last25=Erez |first25=Noam |last26=Shifman |first26=Ohad |last27=Israeli |first27=Ofir |last28=Sharon |first28=Melamed |last29=Schwartz |first29=Eli |last30=Beth-Din |first30=Adi |last31=Zvi |first31=Anat |last32=Mak |first32=Tze Minn |last33=Ng |first33=Yi Kai |last34=Cui |first34=Lin |last35=Lin |first35=Raymond T. P. |last36=Olson |first36=Victoria A. |last37=Brooks |first37=Tim |last38=Paran |first38=Nir |last39=Ihekweazu |first39=Chikwe |last40=Reynolds |first40=Mary G. |title=Exportation of Monkeypox Virus From the African Continent |journal=The Journal of Infectious Diseases |date=19 April 2022 |volume=225 |issue=8 |pages=1367-1376 |doi=10.1093/infdis/jiaa559 |pmid=2880628 |pmc=1917298 }}</ref> Anders as by vorige uitbrake van hierdie klade was die infeksie hoofsaaklik onder jong manlike volwassenes, en oordrag van mens tot mens het klaarblyklik maklik plaasgevind. Sewe sterftes is aangemeld, vyf mans en twee vroue, 'n sterftesyfer van 6%, onder wie 'n baba en vier mense met vigs. 'n Swanger vrou in haar tweede trimester het boonop 'n [[miskraam]] gehad wat aan die infeksie toegeskryf is.<ref name="Yinka2019" />
In Mei 2022 het die Nigeriese regering berig dat 558 gevalle tussen 2017 en 2022 in 32 state en die Federale Hoofstadgebied bevestig is, met agt sterftes en 'n sterftesyfer van 1,4%. Die land se sentrum vir siektebeheer het in 2022 'n nasionale tegniese werkgroep ingestel om infeksies aan te meld en te monitor.<ref>{{cite news |vauthors=Ileyemi M |date=10 Mei 2022 |title=Monkeypox: Nigeria records 558 cases, eight deaths in five years |url=https://www.premiumtimesng.com/news/top-news/528825-monkeypox-nigeria-records-558-cases-eight-deaths-in-five-years.html |access-date=25 Mei 2022 |newspaper=Premium Times |location=Nigerië |archive-date=10 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510142341/https://www.premiumtimesng.com/news/top-news/528825-monkeypox-nigeria-records-558-cases-eight-deaths-in-five-years.html |url-status=live}}</ref>
===Verenigde State (2003)===
In Mei 2003 het 'n jong kind koors en 'n uitslag ontwikkel nadat dit deur 'n prêriehond gebyt is wat by 'n ruilmark naby [[Milwaukee]] in [[Wisconsin]] gekoop is.<ref>{{cite journal |vauthors=Anderson MG, Frenkel LD, Homann S, Guffey J |title=A case of severe monkeypox virus disease in an American child: emerging infections and changing professional values |url=https://archive.org/details/sim_pediatric-infectious-disease-journal_2003-12_22_12/page/1093 |journal=The Pediatric Infectious Disease Journal |volume=22 |issue=12 |pages=1093-1096 |date=Desember 2003 |pmid=14688573 |doi=10.1097/01.inf.0000101821.61387.a5}}</ref> Teen 20 Junie 2003 is altesaam 71 gevalle aangemeld en niemand is dood nie. Al die gevalle is na Gambiese hamsterrotte teruggespoor wat in April 2003 deur 'n handelaar in eksotiese diere in Texas uit [[Accra]] in Ghana ingevoer is;<ref>{{cite web |first=John |last=Bartlett |url=https://www.medscape.com/viewarticle/458671_11 |title=Medscape Monkeypox Review |publisher=Medscape |access-date=22 Maart 2013 |archive-date=21 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821024547/https://www.medscape.com/viewarticle/458671_11 |url-status=live}}</ref> die knaagdiere is by 'n troeteldierwinkel verkoop.<ref name="CDC2015Out" /> Almal wat getref is, het direkte of noue kontak met prêriehonde gehad wat later as besmet bevestig is.<ref>{{cite journal |author1=Centers for Disease Control and Prevention |title=Update: multistate outbreak of monkeypox, Illinois, Indiana, Kansas, Missouri, Ohio, and Wisconsin, 2003 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=52 |issue=27 |pages=642-646 |date=Julie 2003 |pmid=12855947 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/PDF/wk/mm5227.pdf |access-date=4 Desember 2022}}</ref>
===Soedan===
In 2022 is 'n uitbraak van klade I in vlugtelingkampe in [[Soedan]] aangemeld.<ref name="WHOfact" /> Die eerste geval in die land is in Augustus aangeteken en in September is nog ses gevalle in [[Khartoem]] opgespoor. In Oktober is meer as 100 gevalle in kampe vir Etiopiese vlugtelinge aangemeld.<ref>{{cite journal |last1=Dafallah |first1=Mumen A. |title=The current status of monkeypox in Sudan |journal=Annals of Medicine & Surgery |date=Junie 2023 |volume=85 |issue=6 |pages=3202-3203 |doi=10.1097/MS9.0000000000000284 |pmid=37363511 |pmc=10289688}}</ref>
===Ingevoerde gevalle voor 2022===
Voor 2022 is af en toe enkele gevalle buite Afrika aangemeld, telkens by reisigers uit Nigerië of by mense wat met hulle in aanraking gekom het. Die [[Verenigde Koninkryk]] het sy eerste geval in September 2018 aangeteken,<ref>{{cite news |title=First ever case of monkeypox recorded in the UK |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2018/sep/08/first-ever-case-of-monkeypox-recorded-in-the-uk |access-date=8 September 2018 |work=The Guardian |date=8 September 2018 |archive-date=8 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180908204740/https://www.theguardian.com/uk-news/2018/sep/08/first-ever-case-of-monkeypox-recorded-in-the-uk |url-status=live}}</ref> [[Singapoer]] in Mei 2019<ref>{{cite web |url=https://www.cidrap.umn.edu/ebola/news-scan-may-09-2019 |title=News Scan for May 09, 2019 |website=Center for Infectious Disease Research and Policy |date=9 Mei 2019 |access-date=10 Mei 2019 |archive-date=10 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510020038/http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2019/05/news-scan-may-09-2019 |url-status=live}}</ref> en die Verenigde State in Julie 2021.<ref>{{cite web |title=A Case of Monkeypox in a Returned Traveler |url=https://www.proquest.com/openview/78527319ec56ca1a4f45974d0a55d86d/1 |access-date=23 Mei 2022 |website=ProQuest |archive-date=31 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531133540/https://www.proquest.com/openview/78527319ec56ca1a4f45974d0a55d86d/1 |url-status=live}}</ref>
===Wêreldwye uitbraak van 2022 en 2023===
'n Uitbraak van a-pokke wat deur klade IIb van die virus veroorsaak is, is in Mei 2022 vir die eerste keer geïdentifiseer.<ref name="WHO13" /> Die eerste geval is op 6 Mei in [[Londen]] opgespoor, by 'n pasiënt wat kort tevore in Nigerië was, waar die siekte endemies is.<ref>{{cite web |date=6 September 2022 |title=Monkeypox cases confirmed in England, latest updates |url=https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-cases-confirmed-in-england-latest-updates |access-date=25 September 2022 |website=GOV.UK |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516173645/https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-cases-confirmed-in-england-latest-updates |archive-date=16 Mei 2022 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=16 Mei 2022 |title=Monkeypox, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON381 |access-date=17 Mei 2022 |publisher=World Health Organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517223855/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON381 |archive-date=17 Mei 2022 |url-status=live}}</ref> Dit was die eerste geval van wydverspreide gemeenskapsoordrag buite Afrika, en gevalle is daarna in ten minste 20 lande bevestig, in Europa, [[Noord-Amerika]], [[Suid-Amerika]], [[Asië]], Afrika en [[Australië]].<ref>{{cite web |title=Monkeypox outbreak: List of countries with reported cases |url=https://gulfnews.com/special-reports/monkeypox-outbreak-list-of-countries-with-reported-cases-1.1653054419477 |website=Gulf News|access-date=24 Mei 2022}}</ref><ref>{{cite web|date=26 Mei 2022|title=Viruela del mono: confirmaron el primer caso del virus en el país|url=https://www.lanacion.com.ar/sociedad/viruela-del-mono-confirmaron-el-primer-caso-del-virus-en-el-pais-nid26052022/|access-date=26 Mei 2022|language=es}}</ref><ref>{{Cite news|first=Ido|last=Efrati|title=Israel Confirms First Case of Monkeypox Virus|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-discovers-first-case-of-monkeypox-virus-1.10812439|access-date=21 Mei 2022|archive-date=20 Mei 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520192033/https://www.haaretz.com/israel-news/israel-discovers-first-case-of-monkeypox-virus-1.10812439|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=UAE reports first case of monkeypox in the country |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2022/05/24/UAE-reports-first-case-of-monkeypox-in-the-country |website=Al Arabiya |date=24 Mei 2022 |access-date=24 Mei 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Monkeypox cases investigated in Europe, the United States, Canada and Australia |work=[[BBC News]] |date=20 Mei 2022 |url=https://www.bbc.co.uk/news/health-61506562 |access-date=20 Mei 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Singapore confirms imported case of monkeypox after flight attendant develops fever and rashes |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/monkeypox-singapore-imported-case-flight-attendant-fever-rashes-moh-2760996 |website=CNA (TV network) |access-date=21 Junie 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Morocco Reports First Monkeypox Case |url=https://www.moroccoworldnews.com/2022/06/349441/morocco-reports-first-monkeypox-case |website=Morocco World News |access-date=2 Junie 2022}}</ref>
Op 23 Julie 2022 het die WGO die uitbraak tot 'n "openbare gesondheidsnood van internasionale kommer" verklaar, met meer as 16 000 aangemelde gevalle in 75 lande en gebiede.<ref name="Reuters2022" /> Die WGO het hierdie status in Mei 2023 teruggetrek namate die uitbraak onder beheer gekom het, met verwysing na 'n kombinasie van inenting en openbare gesondheidsvoorligting as suksesvolle beheermaatreëls.<ref name="WHO2023-05" /><ref>{{cite web |vauthors=Kimball S |date=11 Mei 2023 |title=WHO says mpox outbreak, the largest in history, no longer global health emergency |url=https://www.cnbc.com/2023/05/11/mpox-who-says-outbreak-no-longer-global-health-emergency.html |access-date=11 Mei 2023 |website=CNBC |archive-date=11 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511193947/https://www.cnbc.com/2023/05/11/mpox-who-says-outbreak-no-longer-global-health-emergency.html |url-status=live}}</ref> Teen Augustus 2024 is gevalle van klade IIb buite die endemiese streke van Afrika steeds op 'n lae vlak aangemeld.<ref name="ECDCWHO2024" />
===Uitbraak van 2023 tot 2026===
'n Uitbraak van 'n nuwe variant van klade I, bekend as klade Ib, is in 2023 in die Demokratiese Republiek die Kongo opgespoor.<ref name="CDCkladeI" /> In daardie jaar is 14 626 vermoedelike gevalle in die land aangemeld, met 654 sterftes, oftewel 'n sterftesyfer van 4,5%. Die uitbraak het in 2024 voortgeduur: in die eerste nege weke van die jaar is 3 576 vermoedelike gevalle en 265 sterftes aangemeld, wat op 'n geraamde sterftesyfer van 7,4% neerkom.<ref name="VanBeusekom2024">{{cite news |vauthors=Van Beusekom M |title=More than 600 dead in spreading DR Congo mpox outbreak as Republic of Congo reports its first cases |url=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/more-600-dead-spreading-dr-congo-mpox-outbreak-republic-congo-reports-its-first-cases |access-date=19 Maart 2024 |publisher=Center for Infectious Disease Research and Policy |date=16 Maart 2024 |archive-date=19 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319082039/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/more-600-dead-spreading-dr-congo-mpox-outbreak-republic-congo-reports-its-first-cases |url-status=live}}</ref>
Die oordrag in hierdie uitbraak vind klaarblyklik hoofsaaklik deur seksuele en noue gesinskontak plaas, met gevalle in gebiede soos Suid-Kivu en [[Kinshasa]] waar a-pokke nog nooit voorgekom het nie. Na raming het 64% van die gevalle en 85% van die sterftes onder kinders voorgekom. Die uitbraak bestaan uit twee afsonderlike subvariante van klade I, waarvan een 'n nuwe mutasie dra wat opsporing met die standaardtoetse onbetroubaar maak.<ref name="VanBeusekom2024" /><ref>{{cite news |vauthors=Stawiska Z |title=Deadly Mpox Transmission in DR Congo Happening Under Radar; Most Victims are Children |url=https://healthpolicy-watch.news/deadlly-mpox-transmission-in-dr-congo-happening-under-radar-children-main-victims/ |access-date=6 Augustus 2024 |work=Health Policy Watch |date=13 Maart 2024 |archive-date=15 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815030810/https://healthpolicy-watch.news/deadlly-mpox-transmission-in-dr-congo-happening-under-radar-children-main-victims/ |url-status=live}}</ref>
Die uitbraak het na die buurland, die Republiek die Kongo, versprei, waar 43 gevalle in Maart 2024 aangemeld is.<ref name="VanBeusekom2024" /> Teen Augustus 2024 het dit verder na sentraal- en suidelike Afrika versprei, met gevalle van sowel klade I as klade II in Burundi, [[Rwanda]], [[Uganda]], Kenia, Ivoorkus en [[Suid-Afrika]].<ref name="Cohen2024" /><ref>{{cite web |date=5 Augustus 2024 |title=WHO considers public health emergency as mpox cases mount in Africa |url=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |access-date=6 Augustus 2024 |website=Center for Infectious Disease Research and Policy |archive-date=6 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806202217/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |url-status=live}}</ref> Dit het kommer gewek dat die virus by meer volgehoue oordrag tussen mense aangepas het.<ref>{{Cite web |date=30 Julie 2024 |title=How scientists are racing to understand the new Mpox strain in the Democratic Republic of the Congo |url=https://www.gavi.org/vaccineswork/how-scientists-are-racing-understand-new-mpox-strain-democratic-republic-congo |access-date=6 Augustus 2024 |website=VaccinesWork {{!}} Gavi, the Vaccine Alliance |language=en}}</ref>
Tussen 8 Mei en 7 Junie 2024 is Suid-Afrika se eerste gevalle sedert 2022 aangemeld, en twee van die pasiënte het daaraan beswyk. Die WGO se wêreldwye telling het destyds op meer as 97 000 gevalle en 186 sterftes in 117 lande gestaan.<ref name="MaroelaMediaJun2024" />
Op 14 Augustus 2024 het die WGO die uitbraak tot 'n openbare gesondheidsnood van internasionale kommer verklaar.<ref name="MSN2024" /><ref name="WHOPR2024" /><ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2024/08/14/health/mpox-who-emergency-africa.html |title=W.H.O. Declares Global Emergency over New Mpox Outbreak |work=The New York Times |access-date=14 Augustus 2024 |vauthors=Mandavilli A |date=14 Augustus 2024 |archive-date=14 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814174239/https://www.nytimes.com/2024/08/14/health/mpox-who-emergency-africa.html |url-status=live}}</ref> Die volgende dag het [[Swede]] die eerste land buite Afrika geword wat 'n geval van klade I aangemeld het, by iemand wat in 'n Afrika-land was waar die virus voorkom.<ref>{{cite news |title=Sweden confirms first case of mpox strain outside Africa |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/8/15/sweden-confirms-first-case-of-mpox-strain-outside-africa |access-date=16 Augustus 2024 |work=Al Jazeera |date=15 Augustus 2024}}</ref> 'n Geval is ook in [[Pakistan]] bevestig.<ref>{{cite web |title=Pakistan registers 1st case of mpox |date=16 Augustus 2024 |url=https://www.dw.com/en/pakistan-registers-1st-case-of-mpox/a-69957813 |access-date=7 September 2024 |website=DW}}</ref> Teen 23 Augustus 2024 is meer as 20 000 gevalle in 13 lidlande van die Afrika-Unie aangemeld, waarvan 3 311 bevestig is, met 582 sterftes; die meeste was in die Demokratiese Republiek die Kongo, waar die subklades Ia en Ib die algemeenste is. Ingevoerde gevalle is ook in Swede en [[Thailand]] gevind.<ref>{{cite web |title=Epidemiological update: Mpox due to monkeypox virus clade I |website=European Centre for Disease Prevention and Control |date=26 Augustus 2024 |url=https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/epidemiological-update-mpox-due-monkeypox-virus-clade-i |access-date=18 Januarie 2025}}</ref>
Die eerste geval van klade I in die Verenigde State is in November 2024 geïdentifiseer, by iemand buite San Francisco wat na [[Oos-Afrika]] gereis het.<ref>{{cite news |title=First U.S. Case of Severe Form of Mpox Reported in California |vauthors=Mandavilli A |work=The New York Times |date=17 November 2024 |access-date=17 November 2024 |url=https://www.nytimes.com/2024/11/16/health/mpox-california.html}}</ref>
===2025 tot 2026===
Van Oktober 2025 af het die Europese Sentrum vir Siektevoorkoming en -beheer plaaslike verspreiding van klade Ib in Europa aangemeld, naamlik in [[Spanje]], [[Portugal]], [[Nederland]] en [[Italië]].<ref>{{cite book |url=https://data.europa.eu/doi/10.2900/2650354 |title=Detection of autochthonous transmission of monkeypox virus clade Ib in the EU/EEA |date=2025 |publisher=Publications Office, European Centre for Disease Prevention and Control |location=Luxemburg |doi=10.2900/2650354}}</ref> Dit het tot verskeie uitbrake gelei, onder meer in Nederland<ref>{{cite journal |vauthors=Elsinga J, van de Ven C, de Vries A |display-authors=etal |date=22 Januarie 2026 |title=First detection and autochthonous transmission of monkeypox virus clade Ib in the Netherlands, October to November, 2025 |journal=Eurosurveillance |volume=31 |issue=3 |article-number=2500958 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2026.31.3.2500958 |pmc=12848989 |pmid=41572902}}</ref> en in [[Duitsland]].<ref>{{cite journal |vauthors=Bartel A, Jansen K, Boberg R |display-authors=etal |date=26 Maart 2026 |title=Rapid spread of MPXV clade Ib with high genetic relatedness among men who have sex with men, Berlin, Germany, week 50 2025 up to week 10 2026 |journal=Eurosurveillance |volume=31 |issue=12 |article-number=2600235 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2026.31.12.2600235 |doi-access=free |pmid=42141863 |pmc=13074487}}</ref>
In Februarie 2026 het die Verenigde Nasies berig dat die WGO 'n nuwe rekombinante stam van die virus in sowel die Verenigde Koninkryk as [[Indië]] geïdentifiseer het, wat genetiese materiaal van die klades Ib en IIb kombineer. Geen ernstige siekte of verdere oordrag is in die bevestigde gevalle opgespoor nie en die wêreldwye risikobepaling het onveranderd gebly.<ref>{{cite web |date=14 Februarie 2026 |title=New recombinant mpox strain detected in UK and India, WHO urges continued monitoring |url=https://news.un.org/en/story/2026/02/1166966 |access-date=24 Februarie 2026 |website=UN News}}</ref>
==Verwysings==
{{Verwysings|4}}
== Eksterne skakels ==
* {{Commonskat-inlyn|Monkeypox}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Aansteeklike siektes]]
[[Kategorie:Velaandoenings]]
[[Kategorie:Virussiektes]]
8szjq3lprjskxhu0bvxdmivdts8tbzr
Jane Goodall
0
393707
3373351
3359343
2026-11-17T05:11:56Z
InternetArchiveBot
131157
Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373351
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:JaneGoodallOct10.jpg|duimnael|Jane Goodall]]
'''Dame Jane Morris Goodall''' {{Post-nominale|DBE}} ( {{IPAc-en|ˈ|g|ʊ|d|ɔː|l}} ; gebore '''Valerie Jane Morris-Goodall''', [[3 April]] [[1934]] - [[1 Oktober]] [[2025]]),<ref name="JGBio">{{Cite web|url=http://www.biography.com/articles/Jane-Goodall-9542363|title=Jane Goodall Biography|last=The Biography Channel|year=2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100810013437/http://www.biography.com/articles/Jane-Goodall-9542363|archive-date=10 August 2010|access-date=28 July 2010}}</ref> voorheen '''Barones Jane van Lawick-Goodall''', was 'n Engelse primatoloog en [[Antropologie|antropoloog]].<ref>Holloway, M. (1997) ''Profile: Jane Goodall – Gombe's Famous Primate'', Scientific American '''277'''(4), 42–44.</ref> Goodall, wat gesien word as die wêreld se voorste kenner van [[Sjimpansee|sjimpansees]], is veral bekend vir haar 60-jarige studie van sosiale en gesinsinteraksies van wilde sjimpansees sedert sy die eerste keer in 1960 na die Gombe Stream Nasionale Park in [[Tanzanië]] gegaan het, waar sy mensagtige gedrag onder sjimpansees gesien het, insluitend gewapende konflik.<ref name="NhRP Ready">{{Cite web|url=http://www.nonhumanrightsproject.org/2013/01/16/2013-is-here-and-we-are-ready/|title=2013 is here, and we are ready!|date=16 January 2013|website=NhRP Website|publisher=Nonhuman Rights Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014153808/http://www.nonhumanrightsproject.org/2013/01/16/2013-is-here-and-we-are-ready/|archive-date=14 October 2013|access-date=3 September 2013|quote=The following year, I created the Center for the Expansion of Fundamental Rights, Inc. (CEFR), which is now the Nonhuman Rights Project, Inc., with Jane Goodall as a board member.}}</ref> In April 2002 is sy aangewys as 'n VN-boodskapper van vrede. Goodall is 'n erelid van die World Future Council.
== Vroeë jare ==
Valerie Jane Morris-Goodall is gebore in 1934 in [[Hampstead]], Londen,<ref>"Morris-Goodall, Valerie J" in Register of Births for Hampstead Registration District, volume 1a (1934), p. 748.</ref> as dogter van die sakeman Mortimer Herbert Morris-Goodall (1907–2001) en Margaret Myfanwe Joseph (1906–2000),<ref>''England & Wales, Civil Registration Death Index, 1916–2007''.</ref> 'n romanskrywer van Milford Haven, Pembrokeshire,<ref>''1911 England Census''</ref> wat onder die naam Vanne Morris-Goodall geskryf het.<ref>https://www.amazon.com/stores/Vanne-Morris-Goodall/author/B0028D7HQC?ref=ap_rdr&store_ref=ap_rdr&isDramIntegrated=true&shoppingPortalEnabled=true</ref>
Die gesin het later na [[Bournemouth]] verhuis, en Goodall het Uplands School, 'n onafhanklike skool in die nabygeleë [[Poole]], bygewoon.<ref>https://www.livescience.com/44469-jane-goodall.html</ref>
As kind het haar pa, as alternatief vir 'n teddiebeer, vir haar 'n opgestopte sjimpansee met die naam Jubilee gegee. Sy het gesê dat haar voorliefde vir dié teddiebeer haar vroeë liefde vir diere aangewakker het, en gesê: "My ma se vriende was verskrik oor die speelding, en het gedink dit sou my bang maak en my nagmerries gee." Vandag sit Jubilee steeds op Goodall se spieëlkas in Londen.<ref>Goodall, Jane; Phillip Berman (2000). ''Reason for Hope: A Spiritual Journey''. New York: Warner Books. p. 4. ISBN <bdi>978-0-446-67613-7</bdi>.</ref>
== Afrika ==
Goodall was nog altyd aangetrokke tot diere en [[Afrika]], wat haar in 1957 na die plaas van 'n vriend in die [[Kenia]]-hooglande gebring het.<ref name="JanesStory">{{Cite web|url=http://www.janegoodall.org/janes-story|title=Early Days|year=2010|publisher=[[Jane Goodall Institute]]|access-date=28 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905054616/http://www.janegoodall.org/janes-story|archive-date= 5 September 2015|url-status=dead}}</ref> Van daar af het sy werk as 'n sekretaresse gekry, en op advies van haar vriendin het sy Louis Leakey,<ref>{{Cite web|url=https://www.achievement.org/achiever/jane-goodall/#interview|title=Jane Goodall Biography and Interview|website=www.achievement.org|publisher=[[American Academy of Achievement]]}}</ref>'n Keniaanse argeoloog en paleontoloog, gebel met geen ander idee in gedagte as om 'n afspraak te maak om diere te bespreek nie. Leakey, wat glo dat die studie van bestaande groot ape aanduidings van die gedrag van vroeë [[Hominidae|hominiede]] kan verskaf,<ref>{{Cite OV|url=http://www.ted.com/talks/jane_goodall_at_tedglobal_07.html|title=Jane Goodall helps humans and animals live together|date=June 2007|publisher=[[TED (conference)|TED]]|place=[[Arusha]], [[Tanzania]]|access-date=28 July 2010}}</ref> was op soek na 'n sjimpansee-navorser, hoewel hy die idee vir homself gehou het. In plaas daarvan het hy voorgestel dat Goodall vir hom as sekretaresse werk. Nadat hy goedkeuring van sy medenavorser en vrou, die Britse [[Paleoantropologie|paleoantropoloog]] [[Mary Leakey]], gekry het, het Louis Goodall na Olduvai Gorge in Tanganyika (hedendaagse [[Tanzanië]]) gestuur waar hy sy planne uiteengesit het.
In 1958 het Leakey Goodall na Londen gestuur om primaatgedrag met Osman Hill en primaatanatomie met John Napier te bestudeer.<ref name="Morell1995">https://archive.org/details/ancestralpassion00more/page/242/mode/2up</ref> Leakey het fondse ingesamel, en op 14 Julie 1960 het Goodall na Gombe Stream Nasionale Park gegaan en die eerste geword van wat The Trimates genoem sou word.<ref name="GoodallPeterson2002">https://books.google.co.za/books?id=Kdr0TP7ou0wC&pg=PA1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> Sy is vergesel van haar ma, wie se teenwoordigheid nodig was om aan die vereistes van David Anstey, hoofbewaarder, te voldoen, wat besorg was oor hul veiligheid.<ref name="JanesStory"/> Goodall gee erkenning aan haar ma dat sy haar aangemoedig het om 'n loopbaan in primatologie te volg, 'n destydse manlik-gedomineerde veld. Goodall het verklaar dat vroue nie in die veld aanvaar is toe sy haar navorsing in die laat 1950's begin het nie.<ref name=":0">Morgen, B.(Director).(2017). ''Jane'' [Motion Picture]. United States: National Geographic Studios</ref> Vandag bestaan die studieveld van primatologie feitlik eweredig uit mans en vroue, deels te danke aan die baanbrekerskap van Goodall en haar aanmoediging van jong vroue om by die veld aan te sluit.<ref name=":1">''CBC/Radio Canada'', [https://www.cbc.ca/natureofthings/features/louis-leakey-selected-three-women-to-study-the-great-apes-they-inspire-youn ''She Walks with Apes''], accessed 16 January 2022</ref>
Leakey het finansiering gereël, en in 1962 het hy Goodall, wat geen graad gehad het nie, na die [[Universiteit van Cambridge]] gestuur. Sy het na Newnham College, Cambridge gegaan, wat verklaar dat sy haar [[Baccalaureus Artium]] in [[Natuurwetenskap|natuurwetenskappe]] teen 1964 ontvang het, wat was toe sy na die nuwe Darwin College, Cambridge gegaan het vir 'n Doktorsgraad in Filosofie in [[Etologie]].<ref>{{Cite web|url=https://newn.cam.ac.uk/about/people/honorary-fellows|title=Newnham College Honorary Fellows – Jane Goodall (2019)|publisher=[[Newnham College, Cambridge]]|quote=Dame Jane Goodall DBE (BA Newnham College 1961, Natural Sciences; PhD Darwin College 1964).}}</ref><ref>https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/251039</ref><ref name="JanesStory"/><ref name="CV" /> Sy was slegs die agtste persoon wat toegelaat is om daar vir 'n PhD te studeer sonder dat sy vooraf 'n baccalaureusgraad verwerf het.<ref>https://www.biography.com/scientists/jane-goodall-chimpanzees-college-degree</ref> Haar tesis is in 1966 voltooi onder toesig van Robert Hinde oor die ''gedrag van vrylewende sjimpansees'', wat haar eerste vyf jaar van studie by die Gombe-reservaat uiteensit.<ref name="CV">{{Cite web|url=http://www.janegoodall.org.hk/downloads/Curriculum%20Vitae.pdf|title=Curriculum Vitae, Jane Goodall, PhD, DBE|publisher=Jane Goodall Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426005905/http://www.janegoodall.org.hk/downloads/Curriculum%20Vitae.pdf|archive-date=26 April 2012|access-date=28 July 2010}}</ref>
Op 19 Junie 2006 het die Ope Universiteit van Tanzanië 'n eredoktorsgraad in die wetenskap aan haar toegeken.
== Werk ==
=== Navorsing by Gombe Stream Nasionale Park ===
[[Lêer:Jane_Goodall,_The_Green_Interview.webm|regs|duimnael|Goodall in gesprek met Silver Donald Cameron, rakende haar werk]]
Goodall is veral bekend vir haar studie van [[Sjimpansee|sjimpansees]] se sosiale en gesinslewe. Sy het in 1960 die Kasakela-sjimpansee-gemeenskap in Gombe Stream Nasionale Park, [[Tanzanië]], begin bestudeer.<ref name="timeline">{{Cite web|url=http://www.janegoodall.org/study-corner-gombe-timeline|title=Study Corner – Gombe Timeline|year=2010|publisher=Jane Goodall Institute|access-date=28 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905054422/http://www.janegoodall.org/study-corner-gombe-timeline|archive-date= 5 September 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="PBS" /> Sy het gevind dat "dit nie net mense is wat persoonlikhede, wat in staat is tot rasionele denke [en] emosies soos vreugde en hartseer, het nie."<ref name="PBS"/> Sy het ook gedrag waargeneem soos drukkies, soene, klop op die skouer, en selfs kielie, wat ons as "menslike" optrede beskou. Goodall dring daarop aan dat hierdie gebare bewyse is van "die hegte, ondersteunende, liefdevolle bande wat tussen familielede en ander individue binne 'n gemeenskap ontwikkel, wat oor 'n lewensduur van meer as 50 jaar kan voortduur."<ref name="PBS" /> Hierdie bevindinge dui daarop dat daar ooreenkomste tussen mense en sjimpansees bestaan in terme van meer as gene alleen. Dit kan gesien word in emosie, intelligensie, en familiele en sosiale verhoudings.
Goodall se navorsing by Gombe Stream is veral bekend aan die wetenskaplike gemeenskap vir die uitdaging van twee langdurige oortuigings van die dag: dat net mense gereedskap kon bou en gebruik, en dat sjimpansees vegetariërs was.<ref name="PBS"/> Terwyl sy een sjimpansee waargeneem het wat by 'n termiethoop gevreet het, het sy toegekyk hoe hy herhaaldelik grashalms in termietgate plaas en dit dan uit die gat verwyder wat met vasklewende termiete bedek is, en dus effektief "hengel" vir termiete.<ref name="Chimp">Goodall, Jane. ''Reason for Hope: A Spiritual Journey''. New York: Warner Books, 1999.</ref> Die sjimpansees sou ook takkies van bome afhaal en die blare afstroop om die takkie meer effektief te maak, 'n vorm van objekmodifikasie wat die rudimentêre begin van gereedskapmaak is.<ref name="Chimp" /> Mense het hulle lankal onderskei van die res van die diereryk as "Man the Toolmaker". In reaksie op Goodall se revolusionêre bevindinge het Louis Leakey geskryf: "Ons moet nou die mens herdefinieer, gereedskap herdefinieer of sjimpansees as mens aanvaar!"<ref name="Chimp" /><ref>{{Cite web|url=http://www.janegoodall.org/study-corner-tool-use|title=Tool Use|website=www.janegoodall.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108153023/http://www.janegoodall.org/study-corner-tool-use|archive-date=8 January 2014|access-date=21 September 2009}}</ref><ref name="Goodall">The Jane Goodall Institute: [http://www.janegoodall.org/chimp_central/default.asp "Chimpanzee Central"], 2008.</ref>
In teenstelling met die vreedsame en liefdevolle gedrag wat sy waargeneem het, het Goodall ook 'n aggressiewe kant van sjimpansee-geaardheid by Gombe Stream gevind. Sy het ontdek dat sjimpansees stelselmatig kleiner primate soos colobus- ape sal jag en dan eet.<ref name="PBS">{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/jane-goodalls-wild-chimpanzees/introduction/1908/|title=Jane Goodall's Wild Chimpanzees|year=1996|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|access-date=28 July 2010}}</ref> Goodall het gekyk hoe 'n jaggroep 'n kolobus-aap hoog in 'n boom isoleer en alle moontlike uitgange blokkeer; toe het een sjimpansee opgeklim en die colobus gevang en doodgemaak.<ref name="Goodall"/> Die ander het toe elk dele van die karkas geneem en met ander lede van die troep gedeel in reaksie op bedelgedrag.<ref name="Goodall" /> Die sjimpansees by Gombe maak elke jaar soveel as een derde van die kolobusbevolking in die park dood en eet.<ref name="PBS" /> Dit alleen was 'n belangrike wetenskaplike vonds wat vorige opvattings van sjimpansees se dieet en gedrag uitgedaag het.<ref>{{Cite web|url=http://www.chimpanzoo.org/enrichment/Foraging-chimpanzees.pdf|title=What chimpanzees do?|last=Tresz|first=Hilda|website=www.chimpanzoo.org|access-date=19 September 2022|archive-date=15 Augustus 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240815151904/http://www.chimpanzoo.org/enrichment/Foraging-chimpanzees.pdf|url-status=dead}}</ref>
Goodall het ook die onderlinge neiging tot aggressie en geweld binne sjimpansee-troepe waargeneem. Goodall het waargeneem dat dominante wyfies doelbewus die kleintjies van ander wyfies in die troep doodmaak om hul oorheersing te behou,<ref name="PBS"/> wat soms so ver as [[kannibalisme]] gegaan het.<ref name="Chimp">Goodall, Jane. ''Reason for Hope: A Spiritual Journey''. New York: Warner Books, 1999.</ref> Sy sê van hierdie openbaring, "Gedurende die eerste tien jaar van die studie het ek geglo dat die Gombe-sjimpansees, vir die grootste deel, eerder mooier as mense was. […] Toe het ons skielik gevind dat sjimpansees wreed kan wees - dat hulle, soos ons, 'n donkerder kant aan hul natuur het."<ref name="Chimp" /> Sy het die 1974–1978 Gombe-sjimpansee-oorlog beskryf in haar 1990-memoir, ''Through a Window: My Thirty Years with the Chimpanzees of Gombe''. Haar bevindinge het 'n omwenteling in hedendaagse kennis van sjimpansee-gedrag veroorsaak en was verdere bewyse van die sosiale ooreenkomste tussen mense en sjimpansees, al is dit op 'n baie donkerder wyse.
Goodall het haarself ook van die tradisionele konvensies van die tyd onderskei deur die diere in haar studies van primate te noem in plaas daarvan om aan elkeen 'n nommer toe te ken. Nommering was destyds 'n byna universele praktyk en is gedink om belangrik te wees in die verwydering van jouself van die potensiaal vir emosionele gehegtheid aan die vak wat bestudeer word. Sy het haarself van ander navorsers onderskei, en dit het daartoe gelei dat sy 'n hegte band met die sjimpansees ontwikkel het en tot vandag toe die enigste mens geword het wat ooit in die sjimpansee-gemeenskap aanvaar is. Sy was vir 'n tydperk van 22 maande die laagste lid van 'n troep. Onder diegene wat Goodall tydens haar jare in Gombe genoem het, was:<ref>See [[Kasakela chimpanzee community]] for a more complete list and details.</ref>
* David Greybeard, 'n gryskin mannetjie wat eers vir Goodall opgewarm het;<ref name="Gombe">[http://www.janegoodall.org/chimp_central/chimpanzees/gombe/default.asp Gombe National Park], Chimpanzee Central, Janegoodall.org</ref>
* Goliat, 'n vriend van David Greybeard, oorspronklik die alfa-mannetjie wat na sy dapper geaardheid vernoem is;
* Mike, wat deur sy listigheid en improvisasie vir Goliat as die alfa-mannetjie verplaas het;
* Humphrey, 'n groot, sterk, boelie mannetjie;
* Gigi, 'n groot, steriele wyfie wat dit verheug het om die "tannie" van enige jong sjimpansees of mense te wees;
* Mnr. McGregor, 'n strydlustige ouer man;
* Flo, 'n moederlike, hooggeplaaste wyfie met 'n bolneus en verslete ore, en haar kinders; Figan, Faben, Freud, Fifi en Flint;<ref>[https://web.archive.org/web/20090129072309/http://janegoodall.org/chimp_central/chimpanzees/f_family/flo.asp Flo (approx. 1929–1972)], Chimpanzee Central, Janegoodall.org</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090126044252/http://janegoodall.org/chimp_central/chimpanzees/f_family/fifi.asp Fifi (1958–2004)], Chimpanzee Central, Janegoodall.org</ref>
* Frodo, Fifi se tweede oudste kind, 'n aggressiewe man wat Jane gereeld sou aanval en haar uiteindelik gedwing het om die troep te verlaat toe hy alfa-mannetjie geword het.<ref name="killer">{{Cite web|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0304/feature4/online_extra2.html|title=Frodo, the Alpha Male|last=Fallow, A.|year=2003|publisher=[[National Geographic Society]]|access-date=4 March 2009|archive-date=28 Desember 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071228130117/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0304/feature4/online_extra2.html|url-status=dead}}</ref>
=== Jane Goodall Instituut ===
[[Lêer:Jane_Goodall_at_RS_Hungary.JPG|skakel=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Jane_Goodall_at_RS_Hungary.JPG/220px-Jane_Goodall_at_RS_Hungary.JPG|regs|duimnael| Goodall in 2009 met Hungarian Roots & Shoots-groeplede]]
In 1977 het Goodall die Jane Goodall Institute (JGI) gestig, wat die Gombe- navorsing ondersteun, en sy is 'n wêreldleier in die poging om sjimpansees en hul habitatte te beskerm. Met negentien kantore regoor die wêreld word die JGI wyd erken vir gemeenskapsgesentreerde bewarings- en ontwikkelingsprogramme in Afrika. Sy wêreldwye jeugprogram, Roots & Shoots, het in 1991 begin toe 'n groep van 16 plaaslike tieners met Goodall op haar agterstoep in Dar es Salaam, Tanzanië, ontmoet het. Hulle was gretig om 'n reeks probleme te bespreek waarvan hulle uit eerstehandse ondervinding geweet het wat hulle tot diepe kommer gestem het. Die organisasie het nou meer as 10 000 groepe in meer as 100 lande.<ref>{{Cite web|url=http://www.rootsandshoots.org/aboutus/history|title=Our History|website=Roots & Shoots|publisher=The Jane Goodall Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720235233/http://www.rootsandshoots.org/aboutus/history|archive-date=20 July 2011|access-date=14 July 2010}}</ref>
In 1992 het Goodall die Tchimpounga-sjimpansee-rehabilitasiesentrum in die [[Republiek die Kongo|Republiek van die Kongo]] gestig om te sorg vir sjimpansees wat wees gelaat is weens die gebruike van bosvleishandel. Die rehabilitasiesentrum huisves meer as 'n honderd sjimpansees op sy drie eilande.<ref>Westoll, Andrew. [https://www.theglobeandmail.com/news/world/in-an-african-sanctuary-help-and-hope-for-orphaned-chimps/article4200620/ "In an African sanctuary, help and hope for orphaned chimps"] ''The Globe And Mail''</ref>
In 1994 het Goodall die Lake Tanganyika Catchment Reforestation and Education (TACARE of "Take Care") loodsprojek gestig om sjimpansees se habitat teen ontbossing te beskerm deur heuwels rondom Gombe te herbebos, terwyl buurgemeenskappe terselfdertyd opgevoed is oor volhoubaarheid en landbou-opleiding. Die TACARE-projek ondersteun ook jong meisies deur hulle toegang te bied tot reproduktiewe gesondheidsopvoeding en deur beurse om hul kollege-opleiding te finansier.<ref>{{Cite web|url=https://www.gpsworld.com/esri-jane-goodall-institute-partner-to-protect-ecosystems/|title=Esri, Jane Goodall Institute partner to protect ecosystems|last=Barwacz|first=Allison|date=10 July 2019}}</ref>
[[Lêer:Jane_Goodall_and_Lou_Perrotti_2009_by_DS.jpg|skakel=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Jane_Goodall_and_Lou_Perrotti_2009_by_DS.jpg/220px-Jane_Goodall_and_Lou_Perrotti_2009_by_DS.jpg|duimnael| Goodall in 2009 saam met Lou Perrotti, wat bygedra het tot haar boek ''Hope for Animals and Their World'']]
As gevolg van 'n oorvloed van handgeskrewe notas, foto's en data wat in die middel van die 1990's by Jane se huis in Dar es Salaam opgehoop het, is die Jane Goodall Institute se Sentrum vir Primate Studies by die Universiteit van Minnesota geskep om hierdie data te huisves en te organiseer. Tans is al die oorspronklike Jane Goodall-argiewe daar en is dit gedigitaliseer, ontleed en in 'n aanlyn databasis geplaas.<ref>{{Cite web|url=http://www.janegoodall.org/chimpanzees-gsrc|title=JGICPS|publisher=The Jane Goodall Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20110210215503/http://www.janegoodall.org/chimpanzees-gsrc|archive-date=10 February 2011|access-date=3 February 2011}}</ref> Op 17 Maart 2011 het Karl Bates, woordvoerder van die [[Duke Universiteit|Duke-universiteit]], aangekondig dat die argiewe na Duke sal verskuif, met Anne E. Pusey, Duke se voorsitter van evolusionêre antropologie, wat toesig hou oor die versameling. Pusey, wat die argiewe in Minnesota bestuur het en saam met Goodall in Tanzanië gewerk het, het vir 'n jaar by Duke universiteit gewerk.<ref>{{Cite web |url=http://www2.journalnow.com/news/2011/mar/18/wsmet03-goodall-papers-headed-to-duke-ar-872387/ |title=argiefkopie |access-date=26 Januarie 2013 |archive-date= 2 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402075404/http://www2.journalnow.com/news/2011/mar/18/wsmet03-goodall-papers-headed-to-duke-ar-872387/ |url-status=dead }}</ref>
In 2018 en 2020 het Goodall 'n vennootskap met vriend en uitvoerende hoof Michael Cammarata aangegaan oor twee natuurlike produklyne van Schmidt's Naturals en Neptune Wellness Solutions. Vyf persent van elke verkoopstransaksie het die Jane Goodall Institute bevoordeel.<ref>{{Cite web|url=https://drugstorenews.com/beauty/schmidts-naturals-jane-goodall-institute-partner-deodorants|title=Schmidt's Naturals, Jane Goodall Institute partner on deodorants|website=Drug Store News|language=en|access-date=2021-07-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://okmagazine.com/news/neptune-wellness-solutions-announces-launch-jane-goodall-product/|title='Wonders of Africa': Dr. Jane Goodall Launches Essential Oil Kit—All Sourced From Africa|date=18 September 2020|website=OK Magazine|language=en-US|access-date=2021-07-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.beautypackaging.com/contents/view_breaking-news/2020-04-21/jane-goodall-co-develops-natural-product-line-with-neptune-wellness-iff/|title=Jane Goodall Co-Develops Natural Product Line With Neptune Wellness & IFF|website=Beauty Packaging|access-date=2021-07-27}}</ref>
Vanaf 2004 wy Goodall feitlik al haar tyd aan aktivisme namens sjimpansees en die omgewing, en reis byna 300 dae per jaar.<ref>https://www.theguardian.com/world/2004/oct/10/academicexperts.environment</ref> Goodall is ook op die adviesraad vir die wêreld se grootste sjimpansee-reservaat buite Afrika, Save the Chimps in Fort Pierce, Florida.<ref>{{Cite web|url=https://savethechimps.org/staff_categorys/advisory-council|title=Staff Category: Advisory Council|last=chimpadmi|website=Save the Chimps|language=en-US|access-date=2021-10-17}}</ref>
=== Aktivisme ===
[[Lêer:Jane_Goodall_and_Allyson_Reed.jpg|skakel=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Jane_Goodall_and_Allyson_Reed.jpg/220px-Jane_Goodall_and_Allyson_Reed.jpg|regs|duimnael| Goodall met Allyson Reed van Skulls Unlimited International, by die Vereniging van Dieretuine en Akwariums se jaarlikse konferensie in September 2009.]]
Goodall gee erkenning aan die 1986 [https://peerj.com/collections/33-chimpanzees-in-context ''Understanding Chimpanzees'' -konferensie], aangebied deur die Chicago Academy of Sciences, vir die verskuiwing van haar fokus van waarneming van sjimpansees na 'n breër en meer intense besorgdheid oor dier-mens-bewaring. Sy is die voormalige president van Advocates for Animals,<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2011241/Is-Jane-Goodall-about-to-lose-her-post.html|title=Is Jane Goodall about to lose her post?|last=Walker|first=Tim|website=The Telegraph|url-access=subscription|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2011241/Is-Jane-Goodall-about-to-lose-her-post.html|archive-date=11 January 2022|access-date=3 May 2020}}</ref> 'n organisasie gebaseer in [[Edinburg|Edinburgh]], [[Skotland]], wat hom beywer teen die gebruik van diere in mediese navorsing, dieretuine, boerdery en sport. <ref>{{Cite web|url=https://www.onekind.scot/campaigns/|title=OneKind.Scot campaigns|website=OneKind|access-date=3 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170325083824/http://onekind.scot/campaigns|archive-date=25 Maart 2017|url-status=dead}}</ref>
Goodall is 'n [[Vegetarisme|vegetariër]] en bepleit die dieet om etiese, omgewings- en gesondheidsredes. In ''The Inner World of Farm Animals'' (2009) skryf Goodall dat plaasdiere “baie meer bewus en intelligent is as wat ons ooit gedink het en, ten spyte daarvan dat hulle as huisslawe geteel is, is hulle individuele wesens in hul eie reg. As sodanig verdien hulle ons respek. En ons hulp. Wie sal vir hulle pleit as ons swyg?”<ref>Hatkoff, Amy. 2009. ''The Inner World of Farm Animals'', p. 13.</ref> Goodall het ook gesê: "Duisende mense wat sê hulle 'hou' van diere, sit een of twee keer per dag om die vleis van wesens te geniet wat so met min respek en vriendelikheid behandel is net om meer vleis te maak." In 2021 het Goodall 'n [[Veganisme|vegan]] geword en 'n kookboek getiteld ''Eat Meat Less'' geskryf.<ref>{{Cite web|url=https://www.aarp.org/health/healthy-living/info-2021/jane-goodall-meatless-recipes.html|title=Jane Goodall Shares Recipes, and a Mission|last=Gwinn|first=Alison|date=16 March 2021|website=[[AARP]]]|access-date=17 June 2022|quote=A longtime vegetarian and now vegan, Goodall}}</ref>
Goodall is 'n uitgesproke omgewingsvoorstander en praat oor die [[uitwerking van klimaatsverandering]] op bedreigde spesies soos sjimpansees. Goodall het met [[Nasa|NASA]] saamgewerk om satellietbeelde uit die Landsat-reeks te gebruik om die uitwerking van ontbossing op sjimpansees en plaaslike gemeenskappe in Wes-Afrika reg te stel deur aan die dorpenaars inligting te bied oor hoe om menslike aktiwiteite te verminder en hul omgewing te bewaar.<ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2017/satellite-data-changed-chimpanzee-conservation-efforts|title=How Satellite Data Changed Chimpanzee Conservation Efforts|last=Hille|first=Karl|date=2017-01-24|website=NASA|access-date=2020-03-29}}</ref>
In 2000, om die veilige en etiese behandeling van diere tydens etologiese studies te verseker, het Goodall saam met professor Mark Bekoff die organisasie Etoloë vir die Etiese Behandeling van Diere gestig.
In April 2008 het Goodall 'n lesing met die titel "Reason for Hope" by die Universiteit van San Diego se Joan B. Kroc Institute for Peace & Justice Distinguished Lesingreeks gegee.<ref>https://digital.sandiego.edu/lecture_series/16/</ref><ref>{{Cite web|url=http://swanmeadschool.co.uk/wp-content/uploads/2020/05/Jane-Goodall.pdf|title=Jane Goodall|website=swanmeadschool.co.uk|access-date=19 September 2022|archive-date= 1 Augustus 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801231440/http://swanmeadschool.co.uk/wp-content/uploads/2020/05/Jane-Goodall.pdf|url-status=dead}}</ref>
In 2008 het Goodall geëis dat die [[Europese Unie]] die gebruik van mediese navorsing op diere beëindig en meer befondsing vir alternatiewe metodes van mediese navorsing verseker.<ref>"Dr Jane Goodall appeals to EU to impose ban on animal testing". (2008, May 28). Associated Press.</ref>
In Mei 2008 het Goodall Edinburgh-dieretuin se nuwe primaat-omhulsel omstrede beskryf as 'n "wonderlike fasiliteit" waar ape "waarskynlik beter daaraan toe is [as dié] wat in die natuur woon in 'n gebied soos Budongo, waar een uit elke ses in 'n draad vasgevang word. strik, en lande soos die [[Republiek die Kongo|Kongo]], waar sjimpansees, ape en gorillas kommersieel geskiet word vir kos.”<ref name="Times">Mike Wade, [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article3972868.ece "Zoos are best hope, says Jane Goodall".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906120137/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article3972868.ece |date= 6 September 2008 }} ''The Times'', 20 May 2008. Retrieved 18 July 2008.</ref> Dit was in stryd met Advocates for Animals se standpunt oor diere in gevangenskap.<ref name="Telegraph">Tim Walker, [https://web.archive.org/web/20080526005435/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/2011241/Is-Jane-Goodall-about-to-lose-her-post.html Is Jane Goodall about to lose her post?], ''The Daily Telegraph'', 23 May 2008. Retrieved 18 July 2008. "She's entitled to her opinion, but our position isn't going to change. We oppose the keeping of animals in captivity for entertainment."</ref> In Junie 2008 het Goodall bevestig dat sy die presidentskap van die organisasie wat sy sedert 1998 beklee het bedank, met verwysing na haar besige skedule en verduidelik: "Ek het net nie tyd vir hulle nie."<ref name="Science">Yudhijit Bhattacharjee, [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/320/5881/1269a "Defending captivity".] ''Science'', Vol. 320. no. 5881, p. 1269, 6 June 2008. Retrieved 18 July 2008.</ref>
Goodall is 'n beskermheer van liefdadigheidsorganisasie Population Matters<ref>{{Cite web|url=http://www.populationmatters.org/about/people/patrons/|title=Population Matters Patrons|website=www.populationmatters.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625195121/http://populationmatters.org/about/people/patrons/|archive-date=25 June 2014}}</ref> en is tans 'n ambassadeur vir Disneynature.<ref>{{Cite web|url=http://www.wdsmediafile.com/media/bears/writen-material/bears534831541c35e.pdf|title=Bears: Production Notes|website=The Walt Disney Company|publisher=The Walt Disney Studios|page=20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711031706/http://www.wdsmediafile.com/media/bears/writen-material/bears534831541c35e.pdf|archive-date=11 July 2017|access-date=6 June 2014}}</ref>
In 2010 het Goodall, deur middel van JGI, 'n koalisie gevorm met 'n aantal organisasies soos die Wildlife Conservation Society (WCS) en die Humane Society of the United States (HSUS) en petisie om alle sjimpansees te lys, insluitend dié wat gevange is, soos [[Bedreigde spesie|bedreig]].<ref>{{Cite web|url=https://www.humanesociety.org/sites/default/files/docs/petition-fws-endangered-chimpanzees.pdf|title=Petition|website=Humane Society|access-date=19 September 2022|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924101841/https://www.humanesociety.org/sites/default/files/docs/petition-fws-endangered-chimpanzees.pdf|url-status=dead}}</ref> In 2015 het die US Fish and Wildlife Service (FWS) aangekondig dat hulle hierdie reël sal aanvaar en dat alle sjimpansees as bedreig geklassifiseer sal word.<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/06/13/science/chimpanzees-endangered-fish-and-wildlife-service.html|title=U.S. Will Call All Chimps 'Endangered'|last=St. Fleur|first=Nicholas|date=June 12, 2015|website=The New York Times}}</ref>
In 2011 het Goodall 'n beskermheer geword van die Australiese dierebeskermingsgroep Voiceless, die dierebeskermingsinstituut. “Ek is al dekades lank bekommerd oor fabrieksboerdery, deels weens die geweldige skade wat die omgewing aangerig word, maar ook weens die skokkende voortdurende wreedheid wat op miljoene lewende wesens voortgesit word.”<ref>{{Cite web|url=https://www.voiceless.org.au/who-we-are/jane-goodall|title=Voiceless, the animal protection institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032918/https://www.voiceless.org.au/who-we-are/jane-goodall|archive-date=1 December 2017|access-date=4 December 2013}}</ref>
In 2012 het Goodall die rol van uitdager vir die Engage in Conservation Challenge saam met die [[Die DO Skool|DO Skool]], voorheen bekend as die D&F Akademie, aanvaar.<ref>{{Cite web|url=http://www.janegoodall.de/internationales-kooperationsprojekt-engage-in-conservation/|title=Internationales Kooperationsprojekt 'Engage in Conservation'|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312211937/http://www.janegoodall.de/internationales-kooperationsprojekt-engage-in-conservation/|archive-date=12 March 2014|access-date=12 March 2014}}</ref> Sy het saam met 'n groep aspirant-maatskaplike entrepreneurs gewerk om 'n werkswinkel te skep om jongmense by die bewaring van biodiversiteit te betrek, en om 'n vermeende wêreldwye gebrek aan bewustheid van die kwessie aan te pak.<ref>{{Cite web|url=http://thedoschool.org/challenges/engage-in-conservation-challenge/|title=Conservation Challenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20130815055724/http://thedoschool.org/challenges/engage-in-conservation-challenge/|archive-date=15 August 2013|access-date=12 March 2014}}</ref>
In 2014 het Goodall aan [[Air France|Air France-]] bestuurders geskryf en die lugredery se voortgesette vervoer van ape na laboratoriums gekritiseer. Goodall het die praktyk "wreed" en "traumaties" vir die betrokke ape genoem. Dieselfde jaar het Goodall ook aan die National Institutes of Health (NIH) geskryf om die ontberingseksperimente van moeders op baba-apies in NIH-laboratoriums te kritiseer.<ref>https://www.theguardian.com/science/2014/may/20/jane-goodall-peter-gabriel-air-france-stop-monkeys-transport</ref><ref>https://www.npr.org/sections/13.7/2014/09/11/347656361/still-now-should-lab-monkeys-be-deprived-of-their-mothers</ref>
Voor die [[Britse algemene verkiesing van 2015|2015 Britse algemene verkiesing]] was sy een van verskeie bekendes wat die parlementêre kandidatuur van die Groen Party se Caroline Lucas onderskryf het.<ref>https://www.theguardian.com/politics/2015/apr/24/celebrities-sign-statement-support-caroline-lucas-not-green-party</ref>
Goodall is 'n kritikus van jakkalsjag en was onder meer as 20 hoëprofielmense wat in 2015 'n brief aan parlementslede onderteken het teen die [[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|konserwatiewe]] premier, [[David Cameron]], se plan om die Jagwet 2004 te wysig.<ref>https://web.archive.org/web/20150715203740/http://news.stv.tv/scotland-decides/news/1324609-snp-to-vote-against-tories-on-fox-hunting-ban-in-england-and-wales/</ref>
Gedurende Augustus 2019 is Goodall vereer vir haar bydraes tot die wetenskap met 'n bronsbeeldhouwerk in die middestad van Manhattan saam met nege ander vroue, deel van die " [https://statuesforequality.com/ Standbeelde vir Gelykheid] " -projek.<ref>{{Cite web|url=https://www.6sqft.com/10-bronze-sculptures-of-powerful-women-are-on-view-outside-a-midtown-office-building|title=10 bronze sculptures of powerful women are on view outside a Midtown office building|website=6sqft|language=en-US|access-date=2020-03-06}}</ref>
In 2020, met die voortsetting van haar organisasie se werk op die omgewing, het Goodall belowe om 5 miljoen bome te plant, deel van die 1 biljoen boom-inisiatief wat deur die [[Wêreld- Ekonomiese Forum|Wêreld Ekonomiese Forum]] gestig is.<ref>{{Cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2020/01/jane-goodall-name-a-tree-deforestation-davos/|title=To save the planet's trees, we should treat them like people|website=World Economic Forum|language=en|access-date=2020-03-26}}</ref>
In Februarie 2021 het Jane Goodall en meer as 140 ander wetenskaplikes 'n beroep op die EU-kommissie gedoen om die praktyk van hokke van plaasdiere af te skaf.<ref>[https://www.ciwf.eu/news/2021/02/legendary-jane-goodall-140plus-scientists-call-on-eu-to-end-cages-in-farming ''Legendary Jane Goodall & 140+ scientists call on EU to end cages in farming''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204113019/https://www.ciwf.eu/news/2021/02/legendary-jane-goodall-140plus-scientists-call-on-eu-to-end-cages-in-farming |date= 4 Desember 2022 }} from 23. February 2021 in Ciwf.eu.</ref>
== Persoonlike lewe ==
Goodall het twee keer getrou. Op 28 Maart 1964 trou sy met 'n [[Nederlandse adel|Nederlandse edelman]], natuurlewefotograaf Baron Hugo van Lawick, by Chelsea Old Church, Londen, en het tydens hul huwelik bekend geword as Barones Jane van Lawick-Goodall.<ref>{{Cite web|url=https://www.geekycamel.com/interesting-facts-jane-goodall/|title=Interesting facts about Jane Goodall|last=Simone|first=Morgan|date=2019-12-10|website=Geeky Camel|language=en|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200719034645/https://www.geekycamel.com/interesting-facts-jane-goodall/|url-status=dead}}</ref> Die egpaar het 'n seun gehad, Hugo Eric Louis (gebore 1967); hulle is in 1974 geskei. Die volgende jaar trou sy met Derek Bryceson, 'n lid van [[Tanzanië]] se parlement en die direkteur van daardie land se [[Nasionale park|nasionale parke]]. Hy is in Oktober 1980 aan [[kanker]] oorlede. Weens sy posisie in die Tanzaniese regering as hoof van die land se nasionale parkstelsel, kan Bryceson Goodall se navorsingsprojek beskerm en 'n verbod op toerisme by Gombe instel.<ref name="GreatApes">https://archive.org/details/walkingwithgreat00mont/page/125/mode/2up</ref>
Goodall het verklaar dat honde haar gunstelingdier is.<ref>https://www.theglobeandmail.com/technology/science/jane-goodall-my-favourite-animal-is-a-dog/article575777/</ref>
Goodall ly aan prosopagnosia, wat dit vir haar moeilik maak om bekende gesigte te herken.<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2013/05/23/health/gallery/notable-prosopagnosia/index.html|title=Photos: The faces of those who don't recognize faces|date=May 23, 2013|publisher=[[CNN]]}}</ref>
== Godsdiens en spiritualiteit ==
Goodall het grootgeword in 'n Christelike gemeentelike familie. As 'n jong vrou het sy nagklasse in Teosofie geneem. Haar familie was af en toe kerkgangers, maar Goodall het meer gereeld begin bywoon as 'n tiener toe die kerk 'n nuwe predikant, Trevor Davies, aangestel het. “Hy was hoogs intelligent en sy preke was kragtig en prikkelend... Ek kon ure lank na sy stem geluister het... Ek het mal verlief geraak op hom... Skielik moes niemand my meer aanmoedig om kerk toe te gaan nie. Inteendeel, daar was nooit genoeg dienste na my sin nie.” Rakende haar latere ontdekking van die ateïsme en agnostisisme van baie van haar wetenskaplike kollegas, het Goodall geskryf dat "gelukkig, toe ek by Cambridge aangekom het, was ek sewe-en-twintig jaar oud en my oortuigings het reeds so gevorm dat ek nie deur hierdie menings beïnvloed is nie."
In haar 1999-boek ''Reason for Hope: A Spiritual Journey'' beskryf Goodall die implikasies van 'n mistieke ervaring wat sy in 1977 by die [[Notre-Dame-katedraal|Notre Dame-katedraal]] gehad het: "Aangesien ek nie kan glo dat dit die gevolg van toeval was nie, moet ek anti-toeval erken. En daarom moet ek glo in 'n leidende krag in die heelal – met ander woorde, ek moet in God glo."<ref>{{Cite web|url=https://news.janegoodall.org/2019/04/15/dr-goodalls-thoughts-on-the-fire-of-notre-dame/|title=Dr. Goodall's thoughts on the fire of Notre Dame|last=Goodall|first=Jane|date=15 April 2019|website=Jane Goodall Institute|access-date=April 29, 2021}}</ref> Toe Goodall in September 2010 gevra is of sy in God glo, het Goodall gesê: “Ek het geen idee van wie of wat God is nie. Maar ek glo in een of ander groot geestelike krag. Ek voel dit veral as ek in die natuur is. Dit is net iets wat groter en sterker is as wat ek is of wat enigiemand is. Ek voel dit. En dit is genoeg vir my.”<ref>Jane Goodall's Questions & Answers, ''Readers Digest'', p. 128, September 2010</ref> Toe Goodall in dieselfde jaar gevra is of sy haarself steeds as 'n Christen beskou, het Goodall aan ''die Guardian'' gesê: "Ek veronderstel so; ek is as 'n Christen grootgemaak."<ref>https://www.theguardian.com/science/2010/jan/13/jane-goodall</ref>
In haar voorwoord tot die 2017-boek ''The Intelligence of the Cosmos'' deur Ervin Laszlo, 'n wetenskapfilosoof wat kwantumbewustheidsteorie voorstaan, het Goodall geskryf: "ons moet aanvaar dat daar 'n intelligensie is wat die proses [van [[evolusie]] ] dryf, dat die heelal en lewe op aarde is geïnspireer en gevorm deur 'n onbekende en onkenbare Skepper, 'n Opperwese, 'n Groot Geestelike Krag."<ref>https://books.google.co.za/books?id=S3goDwAAQBAJ&q=Jane+Goodall+forward+ervin+laszlo&redir_esc=y#v=onepage&q=Jane%20Goodall%20forward%20ervin%20laszlo&f=false</ref>
== Kritiek ==
[[Lêer:Jane_Goodall_at_TEDGlobal_2007-cropped.jpg|skakel=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Jane_Goodall_at_TEDGlobal_2007-cropped.jpg/170px-Jane_Goodall_at_TEDGlobal_2007-cropped.jpg|links|duimnael| Goodall by [[TED|TEDGlobal]] 2007]]
=== Name in plaas van nommers ===
Goodall het onkonvensionele praktyke in haar studie gebruik; byvoorbeeld om individue te benoem in plaas daarvan om nommers aan hulle toe te ken. Numering is destyds gebruik om emosionele gehegtheid en verlies aan objektiwiteit te voorkom.<ref>https://www.nytimes.com/2006/11/26/books/Blum.t.html</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nationalgeographic.org/article/jane-goodall/|title=Jane Goodall|date=2017-11-13|website=[[National Geographic Society]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819025408/https://www.nationalgeographic.org/article/jane-goodall/|archive-date=2020-08-19|access-date=2020-10-16}}</ref>
Goodall het in 1993 geskryf: "Toe ek in die vroeë 1960's onbeskofte woorde soos 'kinderjare', 'adolessensie', 'motivering', 'opwinding' en 'bui' gebruik het, is ek heelwat gekritiseer. Erger nog was my misdaad om te suggereer dat sjimpansees 'persoonlikhede' het. Ek het menslike eienskappe aan niemenslike diere toegeskryf en was dus skuldig aan daardie ergste etologiese sondes - antropomorfisme."<ref>http://www.animal-rights-library.com/texts-m/goodall01.htm</ref>
=== Voerstasies ===
Baie standaardmetodes het ten doel om inmenging deur waarnemers te vermy, en sommige glo veral dat die gebruik van voerstasies om Gombe-sjimpansees te lok, normale vreet- en voedingspatrone en sosiale verhoudings verander het. Hierdie argument is die fokus van 'n boek wat deur Margaret Power in 1991 gepubliseer is. Daar is voorgestel dat hoër vlakke van aggressie en konflik met ander sjimpanseegroepe in die gebied te wyte was aan die voeding, wat die "oorloë" tussen sjimpansee sosiale groepe wat deur Goodall beskryf is, kon veroorsaak het, aspekte wat sy self nie in die jare voordat kunsmatige voeding by Gombe begin het, gesien het nie. Sommige beskou Goodall se waarnemings dus as vervormings van normale sjimpansee-gedrag. Goodall het self erken dat voeding bygedra het tot aggressie binne en tussen groepe, maar het volgehou dat die effek beperk is tot verandering van die intensiteit en nie die aard van sjimpansee-konflik nie, en het verder voorgestel dat voeding nodig was vir die studie om enigsins effektief te wees. Craig Stanford van die Jane Goodall-navorsingsinstituut aan die Universiteit van Suid-Kalifornië verklaar dat navorsers wat studies met geen kunsmatige voorsiening doen, dit moeilik vind om enige sosiale gedrag van sjimpansees waar te neem, veral dié wat verband hou met intergroepkonflik.
Sommige onlangse studies, soos dié deur Crickette Sanz in die Goualougo-driehoek ( [[Republiek die Kongo|Kongo]] ) en Christophe Boesch in die Taï Nasionale Park ([[Ivoorkus]]), het nie die aggressie getoon wat in die Gombe-studies waargeneem is nie.<ref>Washington University Record, Vol 28 No 28, April 2004.</ref> Ander primatoloë stem egter nie saam dat die studies gebrekkig is nie; Jim Moore lewer byvoorbeeld 'n kritiek op Margaret Powers se bewerings<ref>JIM MOORE, Anthropology Department, University of California, San Diego [https://web.archive.org/web/20071014215932/http://cogprints.org/738/0/Power.html The Egalitarians - Human and Chimpanzee (book review).]. Am. J. Phys. Anthropol. 88: 259-262.</ref> en sommige studies van ander sjimpanseegroepe het aggressie soortgelyk aan dié in Gombe getoon, selfs wanneer voeding nie teenwoordig is nie.<ref>American Journal of Primatology 58:175–180 (2002), Noboyuki Kutsukake and Takahisa Matsusaka.</ref>
=== Plagiaat en ''Saad van Hoop'' ===
Op 22 Maart 2013 het Hachette Book Group aangekondig dat Goodall en medeskrywer Gail Hudson se nuwe boek, ''Seeds of Hope,'' nie op 2 April soos beplan vrygestel sal word nie weens die ontdekking van geplagieerde gedeeltes.<ref>Italie, Hillel (Associated Press). "[http://www.csmonitor.com/Science/2013/0323/Jane-Goodall-apologizes-for-plagiarizing-in-new-book Jane Goodall apologizes for plagiarizing in new book]." ''Christian Science Monitor'' 23 March 2013. Accessed 24 June 2013.</ref> 'n Resensent vir ''[[The Washington Post]]'' het ontoegekende afdelings gevind wat van webwerwe oor organiese tee, tabak en 'n "amateuristiese astrologiewebwerf" gekopieer is, sowel as van [[Wikipedia]].<ref>Swaine, Jon. "[https://www.telegraph.co.uk/news/earth/wildlife/9944189/Dame-Jane-Goodall-admits-parts-of-book-were-lifted-from-online.html Dame Jane Goodall admits parts of book were lifted from online]" ''The Telegraph,'' 20 March 2013. Accessed 4 May 2016.</ref> Goodall het om verskoning gevra en gesê: "Dit is vir my belangrik dat die regte bronne verwysings geniet, en ek sal ywerig saam met my span werk om alle areas van kommer aan te spreek. My doel is om te verseker dat wanneer hierdie boek vrygestel word dit nie net aan die hoogste standaarde voldoen nie, maar ook dat die fokus is op die deurslaggewende boodskappe wat dit oordra."<ref>Flood, Alison. "[https://www.theguardian.com/books/2013/mar/25/jane-goodall-book-accused-plagiarising-wikipedia Jane Goodall book held back after accusations of plagiarism]." ''The Guardian,'' 25 March 2013. Accessed 24 June 2013.</ref> Die boek is op 1 April 2014 vrygestel, na hersiening en die byvoeging van 57 bladsye eindnotas.<ref>https://www.washingtonpost.com/news/arts-and-entertainment/wp/2014/04/02/jane-goodalls-seeds-of-hope-reissued-a-year-after-being-pulled-from-shelves-2/</ref>
== In populêre kultuur ==
=== Gary Larson spotprentvoorval ===
Een van Gary Larson se ''Far Side-'' spotprente wys hoe twee sjimpansees mekaar versorg. Een kry 'n blonde menshaar op die ander en vra: "Doen jy 'n bietjie meer 'navorsing' met daardie Jane Goodall-tramp?"<ref name="Strange Legacy">https://comicsalliance.com/tribute-gary-larson-far-side/</ref> Goodall self was toe in Afrika, en die Jane Goodall-instituut was van mening dat dit in slegte smaak was, en het prokureurs 'n brief aan Larson en sy verspreidingsindikaat laat opstel waarin hulle die spotprent as 'n "gruweldaad" beskryf. Hulle is deur Goodall self gestuit: Toe sy terugkom en die spotprent sien, het sy gesê dat sy die spotprent amusant vind.<ref name="farside">Larson, Gary. ''The Prehistory of the Far Side: a 10th-anniversary exhibit''. Kansas City, MO: Andrew and McNeel, 1989. {{ISBN|0-8362-1851-5}}.</ref> Sedertdien gaan alle winste uit die verkope van 'n hemp met hierdie spotprent aan die Jane Goodall-instituut. Goodall het 'n voorwoord tot ''The Far Side Gallery 5'' geskryf, waarin haar weergawe van die kontroversie uiteengesit is, en die instituut se brief is langs die spotprent in die volledige ''Far Side-'' versameling ingesluit.<ref>Larson, Gary. ''The Far Side Gallery 5''. Kansas City, MO: Andrew and McNeel, 1995. ({{ISBN|0-8362-0425-5}}).</ref> Sy het Larson se kreatiewe idees geprys, wat dikwels die gedrag van mense en diere vergelyk en kontrasteer. In 1988, toe Larson Goodall se navorsingsfasiliteit in Tanzanië besoek het,<ref name="farside" /> is hy deur 'n sjimpansee genaamd Frodo aangeval.<ref name="Strange Legacy" />
=== Lego ===
Op 3 Maart 2022, ter viering van Vrouegeskiedenismaand en Internasionale Vrouedag, het The Lego Group stelnommer 40530 uitgereik, ''A Jane Goodall Tribute,'' wat 'n Jane Goodall- minifiguur en drie sjimpansees in 'n Afrika-bostoneel uitbeeld.<ref>{{Cite web|url=https://jaysbrickblog.com/news/lego-40530-jane-goodall-tribute-gwp-revealed-for-international-womens-day-2022/|title=LEGO 40530 Jane Goodall Tribute GWP revealed for International Women's Day 2022!|date=2022-02-26|website=Jay's Brick Blog|language=en-US|access-date=2022-02-26}}</ref>
== Radio Vier Vandag program ==
Op 31 Desember 2021 was Goodall die gasredakteur van die [[BBC Radio Vier|BBC Radio Four]] Today -program. Sy het Francis Collins gekies om die aanbieder van Thought for the Day te wees.
== Toekennings en erkenning ==
[[Lêer:Jane_Goodall_sharing_the_magical_wonders_of_water_and_wetlands_with_children_on_Martha's_Vineyard.jpg|skakel=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Jane_Goodall_sharing_the_magical_wonders_of_water_and_wetlands_with_children_on_Martha%27s_Vineyard.jpg/170px-Jane_Goodall_sharing_the_magical_wonders_of_water_and_wetlands_with_children_on_Martha%27s_Vineyard.jpg|duimnael| Goodall onderrig oor vleilande in Martha's Vineyard, VSA, 2006]]
Goodall het baie eerbewyse ontvang vir haar omgewings- en humanitêre werk, sowel as haar ander werk. Sy is aangewys as 'n [[Orde van die Britse Ryk|Dame Commander of the Order of the British Empire]] in 'n seremonie wat in 2004 by [[Buckingham-paleis|Buckingham Palace]] gehou is.<ref>[http://www.janegoodall.org/media/news/dame-jane-goodall Dame Jane Goodall Receives Appointment in Buckingham Palace Ceremony]. ''Jane Goodall Institute'', 20 February 2004. Retrieved 7 November 2011.</ref> In April 2002 het sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] Goodall as 'n Verenigde Nasies se boodskapper van vrede aangewys. Haar ander eerbewyse sluit in die Tyler-prys vir omgewingsprestasie, die Franse [[Erelegioen|Legioen van Eer]], Medalje van Tanzanië, Japan se gesogte Kyoto-prys, die Benjamin Franklin-medalje in [[Biologie|Lewenswetenskap]], die Gandhi-King-toekenning vir geweldloosheid en die Spaanse Prins van Asturië-toekennings.
Sy is ook 'n lid van die adviesraad van die ''BBC Wildlife-'' tydskrif en 'n beskermheer van Population Matters (voorheen die Optimum Population Trust).
Sy het baie huldeblyke, eerbewyse en toekennings van plaaslike regerings, skole, instellings en liefdadigheidsorganisasies van regoor die wêreld ontvang. Goodall word deur [[The Walt Disney Company]] vereer met 'n gedenkplaat op die Tree of Life by [[Walt Disney World Resort|Walt Disney World]] se [[Disney's Animal Kingdom|Animal Kingdom]] -temapark, saam met 'n kerfbeeld van haar geliefde David Greybeard, die oorspronklike sjimpansee wat Goodall genader het tydens haar eerste jaar by Gombe.<ref>{{Cite web|url=http://adisney.go.com/disneyhand/environmentality/environment/pdfs/wcfdoc.pdf|title=Disney's Commitment to Conservation|year=2005|publisher=Disney|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327000457/http://adisney.go.com/disneyhand/environmentality/environment/pdfs/wcfdoc.pdf|archive-date=27 March 2009|access-date=1 September 2010}}</ref> Sy is 'n lid van beide die [[Amerikaanse Akademie vir Kuns en Wetenskappe|American Academy of Arts and Sciences]] en die American Philosophical Society.<ref>{{Cite web|url=https://www.amacad.org/person/valerie-jane-goodall|title=Valerie Jane Goodall|website=American Academy of Arts & Sciences|language=en|access-date=2022-04-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Jane+Goodall&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|title=APS Member History|website=search.amphilsoc.org|access-date=2022-04-28|archive-date=2022-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220428183644/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Jane%20Goodall&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|url-status=dead}}</ref> In 2010 het Dave Matthews en Tim Reynolds 'n liefdadigheidskonsert by DAR Constitution Hall in Washington DC gehou om "Gombe 50: 'n wêreldwye viering van Jane Goodall se baanbrekers sjimpansee-navorsing en inspirerende visie vir ons toekoms" te herdenk.<ref>{{Cite web|url=http://www.janegoodall.org/an-evening-with-Jane-Goodall-Dave-Matthews-and-Tim-Reynolds|title=Dave Matthews & Tim Reynolds Benefit Concert|publisher=The Jane Goodall Institute|access-date=20 July 2010}}</ref> Die tydskrif ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' het Goodall in 2019 as een van die [[Tyd 100|100 invloedrykste mense ter wêreld]] aangewys.<ref>{{Cite web |url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2019/5567774/jane-goodall/ |title=argiefkopie |access-date=18 Februarie 2023 |archive-date=18 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218181110/https://time.com/collection/100-most-influential-people-2019/5567774/jane-goodall/ |url-status=dead }}</ref> In 2021 het sy die Templeton-prys ontvang.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/science/2021/may/20/naturalist-jane-goodall-wins-2021-templeton-prize-for-lifes-work|title=Naturalist Jane Goodall wins 2021 Templeton prize for life's work|last=Sherwood|first=Harriet|date=20 May 2021|website=[[The Guardian]]}}</ref>
=== Boeke ===
* '''1969''' ''My Friends the Wild Chimpanzees'' Washington, DC: [[National Geographic Society]]
* '''1971''' ''Innocent Killers'' (met H. van Lawick). Boston: Houghton Mifflin ; Londen: Collins
* '''1971''' ''In the Shadow of Man'' Boston: Houghton Mifflin; Londen: Collins. Gepubliseer in 48 tale
* '''1986''' ''The Chimpanzees of Gombe: Patterns of Behavior'' Boston: Belknap Press van die Harvard University Press. Gepubliseer ook in Japannees en Russies. RR Hawkins-toekenning vir die Uitstaande Tegniese, Wetenskaplike of Mediese boek van 1986, aan Bellknap Press van Harvard University Press, Boston. Die Wildlife Society (VSA)-toekenning vir "Uitstaande publikasie in Wildlife Ecology and Management"
* '''1990''' ''Through a Window: 30 jaar waarneming van die Gombe-sjimpansees'' Londen: Weidenfeld &amp; Nicolson ; Boston: Houghton Mifflin. In meer as 15 tale vertaal. 1991 Penguin -uitgawe, VK. American Library Association se "Beste" lys onder nege noemenswaardige boeke (niefiksie) vir 1991
* '''1991''' ''Visions of Caliban'' (mede-outeur saam met Dale Peterson, PhD). Boston: Houghton Mifflin. [[The New York Times|New York Times]] "Notable Book" vir 1993. Biblioteekjoernaal "Beste wetenskap-tegnologieboek" vir 1993
* '''1999''' ''Brutal Verwantskap'' (met Michael Nichols ). New York: Aperture Foundation
* '''1999''' ''Reason For Hope; ’n Geestelike reis'' (met Phillip Berman). New York: Warner Books, Inc. In Japannees en Portugees vertaal
* '''2000''' ''40 jaar by Gombe'' New York: Stewart, Tabori en Chang
* '''2000''' ''Africa In My Blood'' (geredigeer deur Dale Peterson). New York: Houghton Mifflin Company
* '''2001''' ''Beyond Innocence: An Autobiography in Letters, die latere jare'' (geredigeer deur Dale Peterson). New York: Houghton Mifflin Company{{ISBN|0-618-12520-5}}
* '''2002''' ''Die tien trusts: wat ons moet doen om te sorg vir die diere wat ons liefhet'' (met Marc Bekoff ). San Francisco: Harper San Francisco
* '''2005''' ''Harvest for Hope: A Guide to Mindful Eating'' New York: Warner Books, Inc.{{ISBN|0-446-53362-9}}[[ISBN (identifier)|ISBN]] [[Special:BookSources/0-446-53362-9|0-446-53362-9]]
* '''2009''' ''Hoop vir diere en hul wêreld: hoe bedreigde spesies gered word van die Brink'' Grand Central Publishing{{ISBN|0-446-58177-1}}
* '''2013''' ''Seeds of Hope: Wisdom and Wonder from the World of Plants'' (met Gail Hudson) Grand Central Publishing{{ISBN|1-4555-1322-9}}
* '''2021''' ''The Book of Hope'', met Douglas Abrams en Gail Hudson, Viking<ref>''[[New Statesman|The New Statesman]]'', 15–21 October 2021, p. 40, review by Philippa Nuttall</ref>
==== Kinderboeke ====
* '''1972''' ''Grub: The Bush Baby'' (met H. van Lawick). Boston: Houghton Mifflin
* '''1988''' ''My lewe met die sjimpansees'' New York: Byron Preiss Visual Publications, Inc. Vertaal in Frans, Japannees en Chinees. Ouerskap se Reading-Magic-toekenning vir "Uitstekende boek vir kinders," 1989
* '''1989''' ''The Chimpanzee Family Book'' Saxonville, MA: Prenteboekateljee; München: Neugebauer Press; Londen: Prenteboekateljee. Vertaal in meer as 15 tale, insluitend Japannees en [[Swahili]]. Die [[UNICEF]] -toekenning vir die beste kinderboek van 1989. Oostenrykse staatsprys vir beste kinderboek van 1990.
* '''1989''' ''Jane Goodall se Animal World: Chimps'' New York: Macmillan
* '''1989''' ''Dierefamiliereeks: Sjimpanseefamilie; Leeu Familie; Olifantfamilie; Sebra Familie; Kameelperd Familie; Bobbejaanfamilie; Hiëna Familie; Wildebeest-familie'' Toronto: Madison Marketing Ltd
* '''1994''' ''Met liefde'' New York / London: North-South Books. Vertaal in Duits, Frans, Italiaans en Japannees
* '''1999''' ''Dr. White'' (geïllustreer deur Julie Litty). New York: Noord-Suid Boeke
* '''2000''' ''The Eagle & the Wren'' (geïllustreer deur Alexander Reichstein ). New York: Noord-Suid Boeke
* '''2001''' ''Sjimpansees wat ek liefhet: Red hul wêreld en ons s'n'' New York: Scholastic Press
* '''2002''' (Voorwoord) ''"Slowly, Slowly, Slowly," Said the Luiaard'' deur Eric Carle. Philomel Boeke
* '''2004''' ''Rickie en Henri: A True Story'' (met Alan Marks) Penguin Young Readers Group
=== Films ===
Goodall is die onderwerp van meer as 40 rolprente:
* '''1965''' ''Miss Goodall and the Wild Chimpanzees'' [[National Geographic Society]]
* '''1973''' ''Jane Goodall and the World of Animal Behavior: The Wild Dogs of Africa'' met Hugo van Lawick
* '''1975''' ''Miss Goodall: The Hyena Story'' The World of Animal Behavior Series 16mm [http://www.blam1.com/DiscoVision/Informational/51-003.htm 1979 weergawe] vir DiscoVision, nie vrygestel vir LaserDisc
* '''1976''' ''Lions of the Serengeti'' 'n episode van ''The World About Us'' op BBC2
* '''1984''' ''Onder die Wilde Sjimpansees'' National Geographic Special
* '''1988''' ''Mense van die Bos'' met Hugo van Lawick
* '''1990''' ''Sjimpansee Alert'' in die Nature Watch-reeks, Sentrale Televisie
* '''1990''' ''The Life and Legend of Jane Goodall'' National Geographic Society.
* '''1990''' ''Die Gombe Sjimpansees'' Beierse Televisie
* '''1995''' ''Fifi's Boys'' for the Natural World-reeks vir die BBC
* '''1996''' ''Sjimpansee Dagboek'' vir BBC2 Animal Zone
* '''1997''' ''Animal Minds'' vir BBC
* Goodall het haarself uitgespreek in die geanimeerde TV-reeks ''The Wild Thornberrys''.
* '''2000''' ''Jane Goodall: Reason For Hope'' PBS spesiaal vervaardig deur KTCA
* '''2001''' <cite class="citation episode cs1">''Wetenskaplike Amerikaanse grense''.</cite> <cite class="citation episode cs1">Chedd-Angier Produksiemaatskappy. 2000–2001.</cite> <cite class="citation episode cs1">PBS.</cite> <cite class="citation episode cs1">[https://web.archive.org/web/20060000000000/http://www.pbs.org/saf/1108 Geargiveer] vanaf die oorspronklike op 2006.</cite>
* '''2002''' ''Jane Goodall se Wilde Sjimpansees'' ( [[IMAX]] -formaat), in samewerking met Science North
* '''2005''' ''Jane Goodall se terugkeer na Gombe'' vir Animal Planet
* '''2006''' ''Chimps, So Like Us'' HBO -film genomineer vir 1990 [[Oscar|Oscar-toekenning]]
* '''2007''' ''When Animals Talk We Should Listen'' teater-dokumentêre funksie saamgeproduseer deur Animal Planet
* '''2010''' ''Jane's Journey'' teatrale dokumentêre funksie saamgeproduseer deur Animal Planet
* '''2012''' ''Sjimpansee'' -teater-natuur-dokumentêre funksie saamgeproduseer deur Disneynature
* '''2017''' ''Jane'' biografiese dokumentêre film National Geographic Studios, in samewerking met Public Road Productions. Die film word geregisseer en geskryf deur Brett Morgen, musiek deur [[Philip Glass]]
* '''2018''' ''[http://www.natgeotv.com/me/zayeds-antarctic-lights/about Zayed se Antarctic Lights]'' Dr Jane het verskyn in die Environment Agency-Abu Dhabi- film wat op National Geographic-Abu Dhabi vertoon is en 'n Wêreldmedalje by die New York Film- en TV-toekennings gewen het.<ref>{{Cite web|url=http://natgeotv.com/me/zayeds-antarctic-lights|title=Zayed's Antarctic Lights|website=National Geographic – Videos, TV Shows & Photos – Middle East – English|language=en|access-date=2020-06-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tvfilm.newyorkfestivals.com/Winners/WinnerDetails/543073|title=Winners Gallery – New York Festivals|website=tvfilm.newyorkfestivals.com|access-date=2020-06-19}}</ref>
* '''2020''' Jane Goodall: The Hope, biografiese dokumentêre film, National Geographic Studios, vervaardig deur Lucky 8<ref>{{Cite web|url=https://news.janegoodall.org/2019/07/25/new-doc-special-the-hope-tells-story-of-janes-living-legacy/|title=New Doc Special The Hope Tells Story Of Jane's Living Legacy|date=25 July 2019}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Eksterne skakels ==
* [http://www.janegoodall.org/ Die amptelike webwerf van die Jane Goodall Institute]
* Jane Goodall
* {{C-SPAN|44136}}
* Jane Goodall versamel
* {{Imdb naam|0328762}}
* Jane Goodall versamel
* Jane Goodall
* Works by or about Jane Goodall
* [http://discovermagazine.com/2007/mar/the-discover-interview-jane-goodall#.UxOJsRa6Fdg Jane Goodall] by ''Discover Magazine''
* [http://www.newstatesman.com/environment/2010/07/interview-tanzania-science Jane Goodall] ondervra deur Alyssa McDonald in Julie 2010 vir die ''New Statesman''
* [https://www.youtube.com/watch?v=B6JLvIxdbjQ Jane Goodall – Oorbevolking in die ontwikkelende wêreld] by ''Fora TV''
* [https://web.archive.org/web/20130430182557/http://www.sandiego.edu/peacestudies/institutes/ipj/programs/distinguished_lecture_series/biographies/Jane_Goodall.php Lesingtranskripsie en video van Goodall se toespraak] by die Joan B. Kroc Institute for Peace &amp; Justice by die Universiteit van San Diego, April 2008
* [https://www.whyarewehere.tv/people/jane-goodall/ Jane Goodall uitgebreide filmonderhoud met transkripsies vir die 'Why Are We Here?' dokumentêre reeks].
* [https://think.kera.org/2016/03/31/jane-goodall-on-a-life-of-animal-advocacy/ 'n Gesprek met Jane Goodall] (klankonderhoud)
* [https://onbeing.org/programs/jane-goodall-on-what-it-means-to-be-human/ "On Being" radio-onderhoud] met Krista Tippett, uitgesaai Augustus 2020
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Goodall, Jane}}
[[Kategorie:Geboortes in 1934]]
[[Kategorie:Sterftes in 2025]]
pvle9pwoee5medrx1naedmj74ac5rbi
Kim Cloete
0
394346
3373394
3342224
2026-11-17T09:04:00Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373394
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Akteur
| Naam = Kim Cloete
| Beeld =
| Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks -->
| Beeldonderskrif =
| Geboortenaam =
| Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|df=yes|1979|8|25}}
| Geboorteplek = [[Bonteheuwel]], [[Kaapstad]]
| Nasionaliteit = [[Suid-Afrika]]ner
| Sterftedatum =
| Sterfteplek =
| Beroep = Aktrise, sakevrou
| Eggenoot = Rowan Cloete
| Aktiewe jare =
| Noemenswaardige rolprente =
| Webwerf = {{Amptelike URL}}
| imdb = 3615698
| Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges -->
}}
'''Kim Cloete''' (gebore 25 Augustus [[1979]]), is 'n Suid-Afrikaanse [[aktrise]], televisie-aanbieder, [[sangeres]], danseres, seremoniemeester en sakevrou.<ref>{{Cite web|url=https://briefly.co.za/63309-kim-cloete-bio-age-children-married-divorce-tv-shows-pictures-car-profile.html|title=Interesting facts about Kim Cloete that will shock you|last=Wambugu|first=Kissa|date=2020-06-01|website=Briefly|language=en|access-date=2021-11-18}}</ref> Sy is veral bekend vir die rolle in die televisiereekse ''Binnelanders'', ''Isidingo'' en ''Wild at Heart''.<ref>{{Cite web|url=https://ghanadmission.com/za/kim-cloete/|title=Kim Cloete Bio|date=2021-05-17|website=SA Online Portal|language=en-US|access-date=2021-11-18}}</ref>
== Persoonlike lewe ==
Cloete is op 25 Augustus 1979 in [[Bonteheuwel]], Kaapstad, Suid-Afrika gebore.<ref name="Kim">{{Cite web|url=https://thenation.co.za/bio/kim-cloete-biography/|title=Kim Cloete biography - The Nation|last=Nkosi|first=Joseph|last2=MA|language=en-US|access-date=2021-11-18|archive-date=2021-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142345/https://thenation.co.za/bio/kim-cloete-biography/|url-status=dead}}</ref> Sy is getroud met Rowan Cloete, 'n sakeman.<ref name="Kim"/><ref>{{Cite web|url=http://cliffcentral.com/kellman-podcasts/kellman-the-big-interview-with-kim-cloete/|title=#Kellman - The Big Interview with Kim Cloete|date=2015-06-25|website=CliffCentral|language=en-US|access-date=2021-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142347/http://cliffcentral.com/kellman-podcasts/kellman-the-big-interview-with-kim-cloete/|archive-date=2021-11-18|url-status=dead}}</ref>
== Loopbaan ==
Sy het as televisie-aanbieder vir [[SABC3]], M-Net, [[kykNET]], Craz-e en e.tv gewerk. Van 2008 tot 2009 het sy die SABC3- daggeselsprogram ''LunchBox'' aangebied.<ref>{{Cite web|url=https://afternoonexpress.co.za/guests/loukmaan-adams-and-kim-cloete/263|title=Loukmaan Adams and Kim Cloete|website=afternoonexpress|archive-date=2021-11-18|access-date=2021-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142345/https://afternoonexpress.co.za/guests/loukmaan-adams-and-kim-cloete/263|url-status=dead}}</ref> Buiten dit het sy ook gewerk as die aanbieder vir die kykNET-programme ''Zing!'' en ''Ontbytsake''. In dieselfde jaar het sy die rol van "Billie" in die derde seisoen van die M-Net-dramareeks ''Jacob's Cross'' vertolk.<ref name="Kim"/> Daarna het sy die rol "Neema" in die derde seisoen van die ITV UK-reeks ''Wild at Heart'' vertolk. In 2011 bied sy die [[SABC2]]-verskeidenheidkomedieprogram ''Kleur TV'' aan.<ref name="TVSA">{{Cite web|url=https://www.tvsa.co.za/actors/viewactor.aspx?actorid=8726&sr=1|title=Kim Cloete: TVSA|website=www.tvsa.co.za|access-date=2021-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142347/https://www.tvsa.co.za/actors/viewactor.aspx?actorid=8726&sr=1|archive-date=2021-11-18|url-status=dead}}</ref>
Cloete is ook 'n suksesvolle sakevrou wat saam met haar man die produksiemaatskappy, ''Long Island TV'', bestuur. Onder die vaandel het hulle die programme soos ''Stook!'', ’n mediaresensieprogram wat sedert 2004 op DStv se Afrikaanse musiekkanaal MK uitgesaai word. Buiten die produksiemaatskappy besit sy luukse selfsorgwoonstelle in Melrose-Noord en Rosebank.<ref name="Kim"/> In 2010 het sy by die SABC2-sitkom ''Rasdien'' aangesluit met die rol "Alice". In 2014 het sy in die vierde seisoen van die SABC2-drama ''90 Pleinstraat'' verskyn met die rol "Charmaine". Sy het in 2015 by die gereelde rolverdeling van die elfde seisoen van kykNET-sepie ''[[Binnelanders]]'' aangesluit en die rol "Bronwyn" vertolk. Sy het voortgegaan om die rol vir drie aaneenlopende seisoene tot die dertiende seisoen te vertolk en daarna haar rol ook in die sestiende seisoen hervat.<ref name="TVSA"/>
In 2016 het sy die rol "Sulleen" in die kykNET-polisie-prosedurereeks ''Die Byl'' vertolk. In 2018 het sy in die kykNET-geselsprogram verskyn met die rol "Gas-deelnemer". In dieselfde jaar het sy in die eerste twee seisoene die rol "Anne Matthews" in 'n ander kykNET-drama, ''Fynskrif,'' vertolk.<ref name="Kim"/> In 2019 het sy in drie reekse opgetree: seisoene 3 en 4 van die kykNET-komedie ''Hotel'' met die rol "Patricia", kykNET-bonatuurlike ''Die Spreeus'' met die rol "Cindy" en tweede seisoen van die telenovela ''[[Arendsvlei]]'' met die rol "Olivia Wolfe".<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/channel/tv/news/kim-cloete-on-her-character-in-arendsvlei-she-has-unfinished-business-with-hamilton-20200409-2|title=Kim Cloete on her character in Arendsvlei: 'She has unfinished business with Hamilton'|last=Engelbrecht|first=Leandra|website=Channel|language=en|access-date=2021-11-18}}</ref> In 2021 het sy die rol "Lana Bridgett" in die reeks ''Afgrond'' vertolk. Sy het intussen ook in die derde seisoen van die reeks ''Spoorloos'' verskyn met die rol “Aneen”.<ref name="TVSA"/>
Benewens televisie en rolprent het sy in teatertoneelstukke opgetree, soos '' 'n Midsomersnagdroom'', ''Dit Voel Leeg'', ''[[Vaselinetjie]]'', ''Die smeltkroes'', en ''Broers in Bloed''.<ref>{{Cite web|url=https://www.artistconnection.co.za/controller/artist/110|title=Artist Connection: Kim Cloete|website=www.artistconnection.co.za|access-date=2021-11-18}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakel ==
* [https://www.imdb.com/name/nm3615698/ IMDb]
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Cloete, Kim}}
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises van die 20ste eeu]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises van die 21ste eeu]]
[[Kategorie:Geboortes in 1979]]
lbqh6118fnvye9c6d92lfwh29ar16v5
Dietes
0
397868
3373167
3279088
2026-11-16T13:04:44Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373167
wikitext
text/x-wiki
{{Outomatiese taksoboks
| name = <!-- Afrikaanse naam -->
| image = Fortnight lily.jpg
| image_caption = ''[[Dietes grandiflora]]''
| image2 =
| status =
| status_system = iucn3.1
| taxon = Dietes
| authority = Salisb. ex Klatt, (1866)
| subdivision_ranks = Spesies
| subdivision = [[#Spesies|Sien teks]]
| synonyms_ref =
| synonyms = * ''Naron'' <small>Medik.<small>
| range_map =
| range_map_caption =
}}
'''''Dietes ''''' is 'n blomplant [[genus]] wat hoort tot die [[Iridaceae]]-[[Familie (biologie)|familie]] en is die eerste keer in 1866 beskryf. Die genus is [[inheems]] in [[Afrika]].<ref>{{Verwys web |titel=argiefkopie |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331187-2 |argief-url=https://web.archive.org/web/20260116182229/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331187-2 |argiefdatum=16 Januarie 2026 |besoekdatum= 4 Februarie 2026 |url-status=dead}}</ref>
== Spesies ==
* ''[[Dietes bicolor]]'' <small>(Steud.) Sweet ex Klatt</small>
* ''[[Dietes butcheriana]]'' <small>Gerstner</small>
* ''[[Dietes flavida]]'' <small>[[Anna Amelia Obermeyer|Oberm.]]</small>
* ''[[Dietes grandiflora]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Dietes iridioides]]'' <small>(L.) Sweet ex Klatt</small>
* ''[[Dietes robinsoniana]]'' <small>(F.Muell.) Klatt</small>
== Galery ==
<gallery>
Dietes grandiflora La Brea.jpg
Butterfly Iris.jpg
Dietes robinsoniana blanca.jpg
DietesGrandiflora.jpg
Garden Route Botanical Garden Dietes 01.jpg
Lirio de quince días (Dietes bicolor).jpg
</gallery>
== Verwysings ==
{{verwysings}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Dietes| ]]
pmgugi151brcl3s33fuyg7noaqcrqre
Duitse nasionale krieketspan
0
400545
3373212
3343228
2026-11-16T15:11:32Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373212
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Krieketspan
| naam = Duitsland
| beeld = Kenteken van die Duitse nasionale krieketspan.png
| byskrif = Kenteken van die Duitse nasionale krieketspan
| bynaam =
| konferensie = [[Duitse Krieketbond]] (DCB)
| kaptein = [[Musaddiq Ahmed]]
| afrigter = {{vlagikoon|Jamaika}} [[Donovan Miller]]
| toetsstatusjaar =
| ikr_status = Assosiaatlid
| ikr_aansluiting = 1991
| ikr_streek = [[Europese Krieketraad|EKR]] (Europa)
| toetsrang =
| beste_toetsrang =
| edi-rang =
| beste_edi-rang =
| t20i-rang = 38ste
| beste_t20i-rang = 30ste <small>(26 Junie 2019)</small>
| eerste_wedstryd = 26 Mei 1989 t {{Cr-DK}} in [[Kolding]], Denemarke<br />''(as [[Wes-Duitsland]])''
| eerste_toets =
| mees_onlangse_toets =
| aantal_toetse =
| aantal_toetse_vanjaar =
| toetsrekord =
| toetsrekord_vanjaar =
| eerste_edi =
| mees_onlangse_edi =
| aantal_edis =
| aantal_edis_vanjaar =
| edi-rekord =
| edi-rekord_vanjaar =
| wb_verskynings = 0/14
| wb_eerste =
| wb_beste =
| wbk_verskynings =
| wbk_eerste =
| wbk_beste =
| kt_verskynings = 0/10
| kt_eerste =
| kt_beste =
| eerste_t20i = t {{vlagland|België}} op [[Koninklike Brusselse Krieketklub]], [[Waterloo, België|Waterloo]]; 11 Mei 2019
| mees_onlangse_t20i = t {{vlagland|Finland}} op [[Kerava Nasionale Krieketveld]], [[Kerava]]; 21 Augustus 2026
| aantal_t20is = 79
| aantal_t20is_vanjaar = 15
| t20i-rekord = 49/30 (62,02%)<br />(0 gelykop, 0 onbeslis)
| t20i-rekord_vanjaar = 10/5<br />(0 gelykop, 0 onbeslis)
| wt20-verskynings = 0/11
| eerste_wt20 =
| beste_wt20 =
| wt20k-verskynings = 4
| eerste_wt20k = 2022
| beste_wt20k = 3de plek (in 2026)
| h_patroon_la =
| h_patroon_b =
| h_patroon_ra =
| h_patroon_broek =
| h_linkerarm =
| h_liggaam =
| h_regterarm =
| h_broek =
| a_patroon_la =
| a_patroon_b =
| a_patroon_ra =
| a_patroon_broek =
| a_linkerarm =
| a_liggaam =
| a_regterarm =
| a_broek =
| t_patroon_la =
| t_patroon_b = _ger_t20i26
| t_patroon_ra = _ger_t20i26
| t_patroon_broek = _ger_t20i26
| t_linkerarm = 070707
| t_liggaam = EA002D
| t_regterarm = 070707
| t_broek = 070707
}}
Die '''Duitse nasionale krieketspan''' ([[Duits]]: ''Deutsche Cricket-Nationalmannschaft'') is die nasionale [[krieket]]span wat [[Duitsland]] in internasionale krieket verteenwoordig. Hulle word bestuur deur die [[Duitse Krieketbond]] (''DCB'', van Duits: ''Deutscher Cricket Bund'') en het in 1991 ’n geaffilieerde en in 1999 ’n assosiaatlid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) geword.<ref name="CAP">{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/12.html |title=Germany |publisher=Cricket Archive |accessdate=21 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021194020/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/12.html |archive-date=21 Oktober 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="BBC">{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-36461853 |title=Cricket-loving Asian migrants take game to Germany |publisher=[[BBC]] |author=Jenny Hill |date=7 Junie 2016 |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> Die nasionale span het sy internasionale verskyning in 1989 as [[Wes-Duitsland]] teen [[Deense nasionale krieketspan|Denemarke]] gemaak.<ref name="wg">{{en}} {{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/8/8294/Other_Matches.html |title=Other matches played by West Germany |publisher=Cricket Archive |accessdate=2 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602130807/https://cricketarchive.com/Archive/Teams/8/8294/Other_Matches.html |archive-date=2 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sedertdien het hulle gereeld aan Europese Krieketkampioenskapstoernooie deelgeneem en ook twee keer aan die Wêreldkrieketliga se laer afdelings.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/741/Other_Matches.html |title=Other matches played by Germany |publisher=Cricket Archive |accessdate=2 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602130818/https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/741/Other_Matches.html |archive-date=2 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2001 het Duitsland vir die eerste en enigste keer ook aan die IKR-trofee deelgeneem (nou die Krieketwêreldbekerkwalifisering).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/741/ICC_Trophy_Matches.html |title=ICC Trophy matches played by Germany |publisher=Cricket Archive |accessdate=25 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125074100/https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/741/ICC_Trophy_Matches.html |archive-date=25 Januarie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2022 het hulle vir die eerste keer aan die [[T20I-wêreldbeker]]kwalifisering deelgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2488298 |title=ICC Men's T20 World Cup Qualifier A: Eight teams to battle out for two spots in Muscat from 18–24 February |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=16 Februarie 2022 |accessdate=12 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512205845/https://www.icc-cricket.com/media-releases/2488298 |archive-date=12 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná die [[Toetskrieket|toetslande]] [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] en [[Ierse nasionale krieketspan|Ierland]] asook die assosiaatlede [[Italiaanse nasionale krieketspan|Italië]], [[Nederlandse nasionale krieketspan|Nederland]] en [[Skotse nasionale krieketspan|Skotland]] is Duitsland tradisioneel een van die sterker nasionale Europese krieketspanne.
In April 2018 het die IKR besluit om aan al sy lede volle T20I-status toe te ken. Vervolgens word al die [[Twintig20|T20I-wedstryde]] wat Duitsland ná 1 Januarie 2019 teen ander IKR-lede speel as ’n volle T20I erken.<ref name="T20I-status">{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |title=All T20 matches between ICC members to get international status |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=26 April 2018 |accessdate=3 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003012749/https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |archive-date=3 Oktober 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Duitsland is tans (Augustus 2026) 38ste op die Twintig20-wêreldranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/t20i |title=Men's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=21 Augustus 2026 |accessdate=24 Augustus 2026}}</ref>
== Beheerliggaam ==
{{Hoofartikel|Duitse Krieketbond}}
Die Duitse Krieketbond (Duits: ''Deutscher Cricket Bund'', DCB) is in 1988 herstig en verantwoordelik vir die reël van krieket in Duitsland.<ref name="BBC" /> In 1991 het hulle ’n geaffilieerde lid by die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) geword en in 1999 ’n assosiaatlid.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/germany |title=Deutscher Cricket Bund |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> Daarbenewens was die Duitse beheerliggaam in 1997 ’n stigtingslid van die [[Europese Krieketraad]]. Die DCB bestaan uit agt plaaslike beheerliggame.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricket.de/der-dcb/landesverbaende/ |title=Landesverbände |publisher=[[Duitse Krieketbond]] |accessdate=4 Mei 2026}}</ref>
Die Duitse Krieketbond bestuur al die Duitsland-verteenwoordigende nasionale spanne, insluitende die mans, vroue en jeug. Hulle is ook verantwoordelik vir die bestuur en organisasie van T20I-reekse teen ander spanne, en die reël van internasionale wedstryde tuis. Daarbenewens is die DCB verantwoordelik vir inkomsteverkryging deur die verkoop van kaartjies, borgskappe en uitsaairegte, veral in verband met die Duitse span.
== Geskiedenis ==
=== Beginjare ===
Die geskiedenis van krieket in Duitsland dateer terug na 1858, toe emigrante uit [[Engeland]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] met die Berlyn CC die eerste krieketklub in [[Berlyn]] gestig het.<ref name="coldham7">{{en}} {{cite book |author=James D. Coldham |editor=James Philip |title=German Cricket: A Brief History |year=1983 |isbn=1-5212-4202-X |page=7}}</ref> [[Bad Homburg vor der Höhe|Homburg]] in die destydse [[Koninkryk Pruise]] was ’n vroeë sentrum van krieket in Duitsland wat deur die baddens besoekende welvarende [[Engelse]] uitgeoefen is. In 1865 is ''A Grand Cricket Match'' tussen “Frankryk” en “Duitsland” gespeel, waar die spelers egter uitsluitlik Engelse was. [[Charles William Alcock]] het dié wedstryd gereël en was “Frankryk se kaptein”.<ref name="coldham8">{{en}} {{cite book |author=James D. Coldham |editor=James Philip |title=German Cricket: A Brief History |year=1983 |isbn=1-5212-4202-X |page=8}}</ref> In 1874 is in [[Karlsruhe]] die eerste [[Duits]]talige handboeke oor krieket gepubliseer en enkele jare later het in [[Leipzig]] ''Cricket'' deur [[W.G. Grace]] in [[Engels]] verskyn.<ref>{{en}} {{cite book |author=James D. Coldham |editor=James Philip |title=German Cricket: A Brief History |year=1983 |isbn=1-5212-4202-X |page=9}}</ref> In 1883 het Engelse studente, wat krieket en [[sokker]] gespeel het, die ''Per Berliner Cricket-Club von 1883'' gestig en oor die volgende ses jaar is by vier Berlynse sokkerklubs krieketafdelings gestig.<ref>{{en}} {{cite book |author=James D. Coldham |editor=James Philip |title=German Cricket: A Brief History |year=1983 |isbn=1-5212-4202-X |page=12}}</ref> In 1890 het met ’n [[Kopenhagen]]se span vir die eerste keer ’n oorsese krieketspan Berlyn besoek en een jaar later is in Berlyn die Duitse Sokker- en Krieketbond (''Deutscher Fußball- und Cricket Bund'', DFuCB) gestig as ’n alternatief tot die Bond van Duitse Sokkerspelers (''Bund Deutscher Fußballspieler'', BDF). Van die meeste Engelse vakterme het ook in gebruik gebly onder Duitstalige krieketspelers, met uitsondering van ''Schlagmann'' (kolwer), ''Ballmann'' (bouler), ''Schiedsrichter'' (skeidsregter), ''Schreiber'' (tellinghouer), ''Torhalter'' (paaltjiewagter) en ''Abfänger'' (glip).<ref name="coldham14">{{en}} {{cite book |author=James D. Coldham |editor=James Philip |title=German Cricket: A Brief History |year=1983 |isbn=1-5212-4202-X |page=14}}</ref>
In 1901 was die Preußenklub die eerste Duitse krieketspan wat ’n toer na [[Kopenhagen]] onderneem het.<ref name="coldham14" /> Een jaar later het die DFuCB homself ontbind. In 1911 het die Leicester CCC die eerste Engelse krieketspan geword wat Duitsland besoek het. Dié span het in Augustus vier wedstryde gespeel teen Union CC, Victoria CC, Preußen CC en Duitsland; laasgenoemde is as ’n internasionale wedstryd geag. Behalwe vir die Engelse Tom Dutton, Duitsland se [[Kaptein (sport)|kaptein]], was die span saamgestel uit Berlyners. Die besoekers het al die vier wedstryde elk met ’n beurt gewen. In dié wedstryde het veral die veelsydige [[Felix Menzel]] uitgeblink.<ref name="coldham21">{{en}} {{cite book |author=James D. Coldham |editor=James Philip |title=German Cricket: A Brief History |year=1983 |isbn=1-5212-4202-X |page=21ff}}</ref> Nadat die Berlynse Krieketliga in 1913 vir die eerste keer 14 spanne behels het, is die eerste beheerliggaam [[Duitse Krieketbond]] (''Deutscher Cricket Bund'', DCB) gestig. Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] moes die DCB egter sy werk staak, hoewel die Berlynse Krieketliga ná die kansellasie in 1914 in die oorlogsjare 1915, 1916 en 1918 wel kon voortgaan. Die speelprogram is egter bemoeilik deur die wegbreek van die betrekkinge met die Verenigde Koninkryk, die oorlogsdeelname van verskeie spelers en die toerusting se slytasie.<ref>{{en}} {{cite book |author=James D. Coldham |editor=James Philip |title=German Cricket: A Brief History |year=1983 |isbn=1-5212-4202-X |page=28f}}</ref>
=== Tussenoorlogse tydperk ===
Ná die einde van die oorlog het die sport met die Britse troepe se teenwoordigheid in die Rynland dadelik na Duitsland teruggekeer. In die tussenoorlogse tydperk het klubs uit Denemarke, Engeland en Nederland toere na Duitsland begin onderneem.<ref>{{en}} {{cite book |author=James D. Coldham |editor=James Philip |title=German Cricket: A Brief History |year=1983 |isbn=1-5212-4202-X |page=33ff}}</ref>
As gevolg van die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty|NSDAP]] se magsoorname in Januarie 1933 en die daaropvolgende gelykskakeling is die DCB net soos al die ander Duitse beheerliggame met dwang in [[Nazi-Duitsland]] se sportsambreelorganisasie ingelyf. Binne die Nasionaal-Sosialistiese Ryksbond vir liggaamlike oefening was dit ondergeskik aan die professionele kantoor 2, wat ook toesig gehou het oor sokker en [[rugby]]. Van toe af is krieket amptelik beskou as “Onduits” en “dekadent”. Destyds is “manlike” sportsoorte soos [[skermsport]] doelgerig gepromoveer, terwyl krieket as “vroulik” bestempel is. In sy [[essay]] ''Raffles and Miss Blandish'' het [[George Orwell]] die situasie van krieket in die Nazi-staat soos volg beskryf: ''the Nazis were at pains to discourage cricket, which has gained a certain footing in Germany before and after the last War.''<ref name="coldham45">{{en}} {{cite book |author=James D. Coldham |editor=James Philip |title=German Cricket: A Brief History |year=1983 |isbn=1-5212-4202-X |page=45ff}}</ref> (“die Nazi’s het moeite gedoen om krieket te ontmoedig, wat voor en na die laaste oorlog ’n sekere voet in Duitsland verwerf het.”)
In dié tydperk was dit veral die polities nie aktiewe krieketspeler Felix Menzel wat hom vir die vestiging van krieket in Duitsland beywer en Engelse krieketspeler genooi het om die spel op die Europese vasteland te ondersteun. Hy het ’n internasionale toernooi voorgestel, waartoe die [[Marylebone-krieketklub]] (MKK) ’n trofee sou skenk. Daarmee was hy een van die eerstes, wat ’n soort “[[krieketwêreldbeker]]toernooi” voorgestel het. Dié toernooi sou in Engeland deur die MKK en vastelandse spanne soos [[Belgiese nasionale krieketspan|België]], [[Deense nasionale krieketspan|Denemarke]], Duitsland en [[Nederlandse nasionale krieketspan|Nederland]] beslis word. Hoewel die MKK die toernooi sou wen, sou hulle die beker die daaropvolgende keer moet verdedig, het hy verder gesê.<ref>{{en}} {{cite book |author=James D. Coldham |editor=James Philip |title=German Cricket: A Brief History |year=1983 |isbn=1-5212-4202-X |page=53ff}}</ref>
=== Naoorlogse tydperk en herbegin ===
Ná die oorlog was die meeste kolfblaaie in Duitsland vernietig, maar die sport is weer met hulp deur die [[Britse Leër]] herleef. Aan die begin van die 1960’s is die Britse Berlynliga deur studente by die [[Vrye Universiteit Berlyn]] uit [[Indië]], [[Pakistan]] en [[Wes-Indië]] aangevul.<ref>{{en}} {{cite book |author=James D. Coldham |editor=James Philip |title=German Cricket: A Brief History |year=1983 |isbn=1-5212-4202-X |page=71}}</ref> Met die oprigting van die [[Berlynse Muur]] in 1961 het die meeste krieketspelers Berlyn verlaat, wat tot op daardie stadium die vesting van krieket in Duitsland was, waarna slegs een krieketklub in dié stad oorgebly het. Teen 1980 het Indiese en Pakistanse studente die sport in Duitsland laat herleef, maar Duitsers het ook krieket gespeel. In 1988 is die Duitse Krieketbond herstig.<ref name="Timeline">{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/GENERAL/TIMELINES/germany.shtml |title=A Timeline of German Cricket |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=24 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524171932/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/GENERAL/TIMELINES/germany.shtml |archive-date=24 Mei 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Hoewel die Duitse Krieketbond eers in 1991 ’n geaffilieerde lid van die IKR geword het,<ref name="CAP" /> het Duitsland reeds in 1989 sy eerste twee internasionale wedstryde in die naoorlogse tydperk teen Denemarke gespeel, maar albei verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/8/8294/Other_Matches.html |title=Other matches played by West Germany |publisher=Cricket Archive |accessdate=2 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602130807/https://cricketarchive.com/Archive/Teams/8/8294/Other_Matches.html |archive-date=2 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Een Jaar later het die gasheer Wes-Duitsland die Europese Nasiesbeker in die vyfde plek afgesluit. In 1991 het hulle [[Oostenryk]] besoek.<ref name="Timeline" /> Die eerste internasionale toernooi, waaraan Duitsland deelgeneem het, was die Europese Krieketbeker in [[Guernsey]] in 1990.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.cricket.de/nationalmannschaften/maenner/ |title=Cricket Männer Nationalteam |publisher=[[Duitse Krieketbond]] |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> Aan dié toernooi het hulle as Wes-Duitsland deelgeneem en die uitspeelwedstryd om die vyfde plek teen [[Switserland]] gehaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://cricketarchive.com/Archive/Events/10/European_Cricketer_Cup_1990.html |title=European Cricketer Cup 1990 |publisher=Cricket Archive |accessdate=13 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013144159/http://cricketarchive.com/Archive/Events/10/European_Cricketer_Cup_1990.html |archive-date=13 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle het die tweede toernooi in 1992 in [[Worksop]] beklink en kon derhalwe op [[Lord’s]] teen die MKK speel en het ’n onbesliste uitslag aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/180/180419.html |title=Marylebone Cricket Club v Germany |publisher=Cricket Archive |accessdate=26 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026093113/https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/180/180419.html |archive-date=26 Oktober 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Engelse nasionale sokkerspeler [[Gary Lineker]] het in dié wedstryd vir MKK gespeel, maar slegs een lopie aangeteken, waarna hy gesê het dat hy teen Duitsland “altyd een” aanteken.<ref name="Timeline" />
Duitsland het in 1993 die eerste Europese Nasiesbeker in Berlyn aangebied en tot die eindstryd gevorder, waar hulle deur Frankryk met vier paaltjies verslaan is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/180/180501.html |title=Germany v France |publisher=Cricket Archive |accessdate=2 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602131420/https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/180/180501.html |archive-date=2 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1995 het die span aan die Europese Nasiesbeker in [[Oxford]] deelgeneem en die toernooi na Portugal in die tweede plek afgesluit.<ref name="Timeline" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/122/122407.html |title=Germany v Portugal |publisher=Cricket Archive |accessdate=10 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110203921/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/122/122407.html |archive-date=10 November 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die daaropvolgende jaar het die DCB weer die toernooi aangebied, maar die span is reeds in die eerste rondte uitgeskakel.<ref name="Timeline" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/GERMANY/1996_GERMANY_European_Nations_Cup_1996.html |title=European Nations Cup 1996 |publisher=Cricket Archive |accessdate=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134826/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/GERMANY/1996_GERMANY_European_Nations_Cup_1996.html |archive-date=24 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1997 het die DCB by die vastelandse beheerliggaam [[Europese Krieketraad]] (''European Cricket Council'', ECC) aangesluit. In dieselfde jaar is Duitsland eers in die eindstryd deur Frankryk met een lopie verslaan. Die Franse kolwer [[David Bordes]] het ten spyte van ’n skedelbreuk die laaste en beslissende lopie been bye aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/102/102049.html |title=France v Germany |publisher=Cricket Archive |accessdate=26 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826000321/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/102/102049.html |archive-date=26 Augustus 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die ''Wisden Cricketers’ Almanack'' het dié wedstryd in sy 2000-uitgawe in sy lys van die 100 beste wedstryde in die 20ste eeu opgeneem.<ref name="Timeline" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/153390.html |title=A hundred matches of the century |publisher=Wisden Cricketers’ Almanack |author=Steven Lynch |accessdate=4 Mei 2026}}</ref>
Sedert 1998 neem Duitsland gereeld aan die Europese Krieketkampioenskap deel<ref name="EC98">{{en}} {{cite web |url=https://cricketarchive.com/CricketIreland/Events/European_Championship_1998.html |title=European Championship 1998 |publisher=Cricket Archive |accessdate=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413002511/https://cricketarchive.com/CricketIreland/Events/European_Championship_1998.html |archive-date=13 April 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en speel sedert 2000 in die tweede afdeling.<ref name="EC00">{{en}} {{cite web |url=https://cricketarchive.com/CricketIreland/Events/European_Championship_2000.html |title=European Championship 2000 |publisher=Cricket Archive |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> Tydens die eerste deelname in 1998 het hulle die sewende plek van tien behaal.<ref name="Timeline" /> Aan die destyds IKR-trofee genoemde [[krieketwêreldbeker]]kwalifisering kon Duitsland, nadat hulle in 1999 ’n assosiaatlid van die IKR geword het, in 2001 in Kanada vir die eerste keer deelneem. Die span is onder hul kaptein [[Abdul Hamid Bhatti]] ná ’n oorwinning oor Gibraltar, maar ook nederlae teen [[Namibiese nasionale krieketspan|Namibië]] en [[Nepalese nasionale krieketspan|Nepal]], egter reeds in die eerste rondte uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Records/Germany/Icct/Icct_List.html |title=List of Germany ICC Trophy Matches |publisher=Cricket Archive |accessdate=13 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121013112230/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Records/Germany/Icct/Icct_List.html |archive-date=13 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/columns/ec-rewind/germanys-tryst-with-the-world-cup-qualifier/ |title=Germany’s tryst with the World Cup Qualifier |publisher=Emerging Cricket |author=Rustom Deboo |date=13 Oktober 2020 |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> In Junie 2001 het die Marylebone-krieketklub Duitsland vir ses wedstryde besoek, waaronder een teen die nasionale span, wat die MKK met 13 lopies gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/185/185200.html |title=Germany v Marylebone Cricket Club |publisher=Cricket Archive |accessdate=2 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602131324/https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/185/185200.html |archive-date=2 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Tydens die Europese Krieketbeker se afdeling twee in 2000 en 2002 het Duitsland die tweede plek behaal.<ref name="EC02">{{en}} {{cite web |url=https://cricketarchive.com/CricketIreland/Events/European_Championship_2002.html |title=European Championship 2002 |publisher=Cricket Archive |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> In 2004 het hulle swakker gevaar en in die derde plek geëindig.<ref name="EC04">{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2004/TOURNAMENTS/EUROCHAMSB/results.shtml |title=European Championships 2nd Division 2004 |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=10 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210211940/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2004/TOURNAMENTS/EUROCHAMSB/results.shtml |archive-date=10 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Twee jaar later het Duitsland dieselfde uitslag behaal, dié keer na Jersey en Noorweë, waarmee hulle vir die Wêreldkrieketliga 2007–09 se afdeling vyf gekwalifiseer het.<ref name="EC06">{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2006/TOURNAMENTS/EURODIV2/about.shtml |title=European 2nd Division Championships 2006 |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=20 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320165322/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2006/TOURNAMENTS/EURODIV2/about.shtml |archive-date=20 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2007 het die Duitsers Engeland besoek en in [[Wes-Yorkshire]] teen countyklubs te staan gekom.<ref name="Timeline" /> Die Wêreldkrieketliga het sedert 2007 met verskeie afdelings die krieketwêreldbekerkwalifisering gevorm. Duitsland het tydens die afdeling vyf 2008 in [[Jersey]] die sewende plek onder twaalf deelnemers beklee, nadat hulle die halfeindrondte, en daarmee hul aanbly in die Wêreldkrieketliga, naelskraap misgeloop het.<ref name="Timeline" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/WCL5/index.shtml |title=ICC World Cricket League Division Five 2008 |publisher=Cricket Archive |accessdate=11 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111115013/http://www.cricketeurope4.net/WCL5/index.shtml |archive-date=11 November 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die Europese Kampioenskap se afdeling twee het hulle in die vyfde plek geëindig.<ref name="Timeline" /> Tydens die Europese Krieketbeker 2008 het die span ’n swak toernooiverloop gehad en slegs die vyfde plek in die afdeling twee behaal.<ref name="EC08">{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketeurope.com/JERSEY/2008/EURODIV2/results.shtml |title=European Championships Division 2 2008 |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=9 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809015642/https://www.cricketeurope.com/JERSEY/2008/EURODIV2/results.shtml |archive-date=9 Augustus 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In Junie dieselfde jaar het die MKK vir vier wedstryde Duitsland besoek, waarvan die gasheer die laaste wedstryd in Berlyn met 65 lopies gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/252/252290.html |title=Germany v Marylebone Cricket Club |publisher=Cricket Archive |accessdate=14 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114032424/http://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/252/252290.html |archive-date=14 November 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2010 het Duitsland weer ’n goeie tweede plek in die afdeling twee behaal.
Tydens die Europese Krieketbeker 2011 se eerste afdeling, wat weer direk deel uitgemaak het van die krieketwêreldbekerkwalifisering, het Duitsland die tiende plek behaal, waarmee hulle in dié afdeling aangebly het.<ref name="EC11">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/european-championship-division-one-twenty20-2011-518386/germany-vs-gibraltar-9th-place-play-off-518427/match-report |title=Mahmood, spinners take Denmark to title |publisher=ESPNcricinfo |date=25 Julie 2011 |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> In 2012/2013 het die Duitsers die sewende plek behaal, waarmee hulle na die tweede afdeling afgegradeer is.<ref name="EC13">{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/DATABASE/2013/SCORECARDS/195799.shtml |title=Germany Vs Norway |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917032218/http://www.cricketeurope4.net/DATABASE/2013/SCORECARDS/195799.shtml |archive-date=17 September 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hier, in 2014/2015, het hulle die sesde plek behaal en in dié afdeling aangebly. In 2016 het Duitsland die tweede afdeling gewen en is daarmee gepromoveer na die eerste afdeling. In die daaropvolgende 2017-toernooi, wat deel gevorm het van die Wêreldkrieketliga 2017–19, kon die span onder hul kaptein [[Rishi Pillai]] vir die eerste keer die Europese afdeling een beklink. Tydens die Wêreldkrieketliga se afdeling vyf het hulle met ’n swakker lopietempo na Jersey en Vanuatu die halfeindrondte misgeloop en in die vyfde plek geëindig.
=== Verdere ontwikkeling ===
[[Lêer:Deutsche Cricket-Nationalmannschaft in Österreich 2012.JPG|duimnael|Die Duitse nasionale krieketspan in 2012]]
Van 2013 af was [[Steven T. Knox|Steven Nox]] hoofafrigter van die nasionale mansspan.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://cricket.de/nationalmannschaften/nationalteam/sportliche-leitung/ |title=Sportliche Leitung |publisher=[[Duitse Krieketbond]] |accessdate=10 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410211621/https://cricket.de/nationalmannschaften/nationalteam/sportliche-leitung/ |archive-date=10 April 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sedert 2015 is daar ’n toenemende belangstelling in krieket in Duitsland, hoofsaaklik danksy asielsoekers uit krieketlande soos [[Afghanistan]] en [[Pakistan]], wat hul sport en ywer saambring.<ref name="BBC" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/tim-wigmore-on-afghan-refugees-and-their-involvement-in-cricket-in-germany-1020047 |title=How Afghanistan is bringing cricket to Germany |publisher=ESPNcricinfo |author=Tim Wigmore |date=27 Mei 2016 |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> In April 2018 het die wêreldbeheerliggaam IKR aan al sy lede volle T20I-status toegeken. Vervolgens word al die [[Twintig20|T20I-wedstryde]] tussen Duitsland en ander IKR-lede sedert 1 Januarie 2019 as ’n volle T20I erken.<ref name="T20I-status" /> In September 2018 het Duitsland tydens die Europese T20I-wêreldbekerkwalifisering Groep A vir dié toernooi se streekseindstryde gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2018/articles/000017/001729.shtml |title=Qualifiers confirmed after final day's play |publisher=[[Europese Krieketraad]] |author=Andrew Nixon |date=2 September 2018 |accessdate=2 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180902222500/https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2018/articles/000017/001729.shtml |archive-date=2 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Op 11 Mei 2019 het Duitsland tydens ’n reeks van drie wedstryde teen België in [[Brussel]] in sy eerste T20I-wedstryd gespeel en met nege lopies gewen, ná oorwinnings in die ander twee wedstryde het hulle dié reeks met 3–0 beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://crickettimes.com/series/112887/germany-in-belgium-t20i-series-2019/ |title=Germany in Belgium T20I Series 2019 |publisher=Cricket Times |accessdate=4 Mei 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250605041552/https://crickettimes.com/series/112887/germany-in-belgium-t20i-series-2019/ |archive-date= 5 Junie 2025 |url-status=dead}}</ref> In dieselfde maand het in [[Nederland]] twee wedstryde teen [[Italiaanse nasionale krieketspan|Italië]] gevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2019/articles/000001/000176.shtml |title=Germany announce dates for first T20Is |publisher=[[Europese Krieketraad]] |author=Andrew Nixon |date=30 Januarie 2019 |accessdate=20 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320191645/https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2019/articles/000001/000176.shtml |archive-date=20 Maart 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle het dié reeks egter met 0–2 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/2821/germany-v-italy-t20i-series-in-netherlands-2019 |title=Germany v Italy T20I Series in Netherlands, 2019 |publisher=CricBuzz |date=25 Mei 2019 |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> Hierdie wedstryde het ook as ’n voorbereiding gedien op die Europese T20I-wêreldbekerkwalifisering 2018/19 se streekseindstryde in Junie 2019. Tydens dié Europese T20I-wêreldbekerkwalifisering in [[Guernsey]] het Duitsland weens sy swakker lopietempo teenoor Jersey s’n die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2019 vir die [[T20I-wêreldbeker 2021]] misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.itv.com/news/channel/2019-06-20/jerseys-cricketers-reach-t20-world-cup-qualifier-after-thriller |title=Jersey's cricketers reach T20 World Cup qualifier after thriller |publisher=ITV News |date=20 Junie 2019 |accessdate=4 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/events/mens-t20-world-cup/european-t20-qualification-review/ |title=European T20 Qualification Review |publisher=Emerging Cricket |author=Dan Kelly |date=28 Junie 2019 |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> In Maart 2020 het die reeks van twee wedstryde in Spanje met 1–1 onbeslis geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricclubs.com/CricketEspana/listMatches.do?league=10&year=null&clubId=13753 |title=T20I – Spain vs Germany: Match Results – Cricket España |publisher=CricClubs |accessdate=4 Mei 2026}} {{dooie skakel}}</ref>
In Augustus 2021 het Duitsland die Duitse Drienasiesreeks in [[Krefeld]] aangebied, waaraan ook Frankryk en Noorweë deelgeneem het. Duitsland het dié toernooi met ’n oorwinning in die eindstryd oor Noorweë met ses paaltjies ([[Duckworth-Lewis-Stern-metode|DLS Method]]) beklink.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.cricket.de/deutschland-gewinnt-t20i-tri-nations-series/ |title=Deutschland gewinnt T20i Tri-Nations-Series |publisher=[[Duitse Krieketbond]] |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> In September 2021 het Duitsland die bilaterale reeks in Spanje met 1–2 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2021/articles/000012/001246.shtml |title=Surprise win for Spain in T20I series |publisher=[[Europese Krieketraad]] |author=Andrew Nixon |date=11 September 2021 |accessdate=15 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615174841/https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2021/articles/000012/001246.shtml |archive-date=15 Junie 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die Europese T20I-wêreldbekerkwalifisering 2021 het Duitsland weens ’n beter lopietempo bo Italië s’n met sy tweede plek vir die eerste keer die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2022 gehaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.dw.com/en/t20-cricket-germanys-men-make-history-and-take-a-step-closer-to-the-world-cup/a-59567416 |title=T20 cricket: Germany's men make history and take a step closer to the World Cup |publisher=Deutsche Welle |author=Jonathan Harding |date=21 Oktober 2021 |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> Tydens die T20I-wêreldbekerkwalifisering A 2022 het Duitsland egter slegs die sewende plek behaal en daarmee die [[T20I-wêreldbeker 2022]] misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/t20-wc-qualifiers-muhammad-waseem-powers-uae-to-glory-in-qualifier-final-against-ireland-1302546 |title=Muhammad Waseem powers UAE to glory in qualifier final against Ireland |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=24 Februarie 2022 |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> Die Duitse Drienasiesreeks 2022 in Krefeld in Junie, waaraan ook Oostenryk en Swede deelgeneem het, het Duitsland met ’n oorwinning in die eindstryd oor Oostenryk met drie paaltjies ook beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2022/articles/000006/000681.shtml |title=Germany beat Austria in tri-series final |publisher=[[Europese Krieketraad]] |author=Andrew Nixon |date=12 Junie 2022 |accessdate=12 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612144228/https://cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2022/articles/000006/000681.shtml |archive-date=12 Junie 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Spaanse Drienasiesreeks 2022/23, waaraan ook Italië en die gasheer deelgeneem het, het Duitsland ná slegs een nederlaag gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/4917/spain-triangular-t20i-series-2022-23/matches |title=Spain Triangular T20I Series, 2022–23 |publisher=CricBuzz |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> Ná nege jaar se samewerking is die verdrag met die hoofafrigter Steven Knox beëindig.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.cricket.de/dcb-trennt-sich-von-cheftrainer-steven-knox/ |title=DCB trennt sich von Cheftrainer Steven Knox |publisher=[[Duitse Krieketbond]] |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> Hy is deur die voormalige Pakistanse toetskrieketspeler [[Atiq-uz-Zaman]] opgevolg.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.cricket.de/atiq-uz-zaman-wird-neuer-bundestrainer-der-herren/ |title=Atiq-uz-Zaman wird neuer Bundestrainer der Herren |publisher=[[Duitse Krieketbond]] |accessdate=4 Mei 2026}}</ref>
Met die aangekondigde uitbreiding van die T20I-wêreldbekertoernooi na 20 spanne van 2024 af word Duitsland, saam met ander IKR-assosiaatlede, as een van die gunstelinge om vir hierdie toernooi te kwalifiseer, beskou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sportskeeda.com/cricket/icc-comes-out-with-yet-another-proposal-wants-t20-world-cup-expanded-to-20-teams |title=ICC comes out with yet another proposal, wants T20 World Cup expanded to 20 teams |publisher=Sportskeeda |author=Umaima Saeed |date=14 Januarie 2020 |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> Tydens die [[T20I-wêreldbeker 2024]]-kwalifisering het Duitsland die twee gevestigde krieketlande Ierland en [[Skotse nasionale krieketspan|Skotland]] ontmoet, maar ook ander ontluikende spanne soos Denemarke, Italië, Jersey en Oostenryk. Tydens dié kwalifisering is twee plekke vir die hooftoernooi beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/top-eight-teams-as-well-as-hosts-wi-and-usa-to-get-automatic-entry-into-2024-t20-world-cup-1310292 |title=Twelve teams to get automatic entry into 2024 men's T20 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |date=10 April 2022 |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> Hulle kon egter nie vir die hooftoernooi kwalifiseer nie, nadat die twee gunstelinge Ierland en Skotland die twee plekke bespreek het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/europe-region-qualifier-ireland-scotland-qualify-for-2024-men-s-t20-world-cup-1389593 |title=Ireland and Scotland seal their place in 2024 Men's T20 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |date=27 Julie 2023 |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> In Augustus 2023 is Duitsland in die bilaterale reeks in [[Deventer]] deur Guernsey met 2–1 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2023/articles/000010/001076.shtml |title=Guernsey beat Germany in T20I series |publisher=[[Europese Krieketraad]] |author=Andrew Nixon |date=15 Augustus 2023 |accessdate=25 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225115416/https://cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2023/articles/000010/001076.shtml |archive-date=25 Februarie 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Ná die opname van krieket in die [[Olimpiese Somerspele 2028]] in Los Angeles se program het die Duitse Krieketbond op 1 Januarie 2024 by die Duitse Olimpiese Sportbond (DOSB) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricket.de/deutscher-cricket-bund-ab-2024-mitglied-im-deutschen-olympischen-sportbund/ |title=Deutscher Cricket Bund ab 2024 Mitglied im Deutschen Olympischen Sportbund |publisher=[[Duitse Krieketbond]] |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> In dieselfde jaar het Duitsland vir die eerste keer ’n internasionale kriekettoernooi gehuisves en die Europese [[T20I-wêreldbeker 2026]]-kwalifisering B in [[Gelsenkirchen]] en [[Krefeld]] aangebied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/italy-germany-denmark-set-to-host-icc-event-for-first-time-ever-in-202420231214203845/ |title=Italy, Germany, Denmark set to host ICC event for first-time ever in 2024 |publisher=Asian News International |date=14 Desember 2023 |accessdate=14 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214151558/https://www.aninews.in/news/sports/cricket/italy-germany-denmark-set-to-host-icc-event-for-first-time-ever-in-202420231214203845/ |archive-date=14 Desember 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die gasheer het met sy derde plek egter versuim om vir die hooftoernooi te kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/jersey-win-in-germany-to-advance-in-icc-men-s-t20-world-cup-2026-pathway |title=Jersey win in Germany to advance in ICC Men's T20 World Cup 2026 pathway |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=15 Julie 2024 |accessdate=4 Mei 2026}}</ref>
In Julie 2025 het Duitsland saam met Bahrein, Malawi en [[Tanzaniese nasionale krieketspan|Tanzanië]] in [[Blantyre]] an die Malawi Quad T20-nasiesbeker deelgeneem.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.cricket.de/cricket-jenseits-des-aequators-dcb-herren-spielen-in-malawi/ |title=Cricket jenseits des Äquators – DCB-Herren spielen in Malawi |publisher=[[Duitse Krieketbond]] |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> Die gaste het in die uitspeelwedstryd om die derde plek die gasheer Malawi verslaan, nadat [[Musaddiq Ahmed]] die eerste Duitse kolwer geword het wat ’n T20I-honderdtal aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/batting-most-runs-innings/germany-35/twenty20-internationals-3 |title=High scores for Germany in T20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> In April 2026 is die hoofafrigter Atiq-uz-Zaman met die Jamaikaan Donovan Miller vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricket.de/neuer-bundestrainer-bei-den-maennern/ |title=Neuer Bundestrainer bei den Männern |publisher=[[Duitse Krieketbond]] |date=29 April 2026 |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> In die daaropvolgende maand het die Duitsers Oostenryk vir vyf T20I-wedstryde gehuisves en dié reeks met 4–1 beklink. In die eerste wedstryd op 1 Mei 2026 het Duitsland slegs die vierde span geword wat ’n telling van meer as 300 lopies kon aanteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/highest-innings-totals-283218 |title=Highest innings totals in T20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=4 Mei 2026}}</ref> Die daaropvolgende T20I-reeks vir vier wedstryde in Denemarke het die besoekers met 1–3 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2025/articles/000030/003099.shtml |title=Denmark come back to win series against Germany |publisher=[[Europese Krieketraad]] |author=Andrew Nixon |date=20 Junie 2026 |accessdate=20 Junie 2026}}</ref> Die [[T20I-wêreldbeker 2028]]-kwalifisering het die span derde geëindig en daarmee die hooftoernooi misgeloop.
== Trui en kenteken ==
[[Lêer:Ehsan Latif Germany Left Arm Fast Bowler .jpg|duimnael|upright|Die Duitse nasionale speler [[Ehsan Latif]] in die Duitse nasionale krieketspan se trui]]
In T20I-krieket dra Duitse spelers swart truie met rooi kleuraksente, rooi moue, ’n rooi V-halslyn en rooi broeke. Veldspelers dra ’n rooi bofbalpet of ’n rooi sonhoed. Die kolwers se helms is op ’n soortgelyke manier geverf. Gedurende IKR-toernooie verskyn die borg se embleem op die regtermou en die belettering ''GERMANY'' in die middel van die trui.
Die Duitse Krieketbond se kenteken toon ’n bondsarend in swart op ’n rooi agtergrond, omring deur die belettering ''Deutscher Cricket Bund''.
== Tuisstadions ==
{{Location map+ |Duitsland
|caption=Ligging van Duitse krieketstadions
|places=
{{location map~|Duitsland|label=<small>[[Mikkelberg-Kunst-und-Cricket Center]]</small>|position=bottom|lat=54.525583|long=9.036447}}
{{location map~|Duitsland|label=<small>[[Bayer Uerdingen-krieketveld]]</small>|position=right|lat=51.36535|long=6.63056}}
}}
Duitsland beskik nie oor ’n amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Duitse nasionale krieketspan het tot dusver twee stadions vir tuiswedstryde gebruik:
{| border="0" class="wikitable sortable"
|-bgcolor="#cccccc"
! No. !! Stadion !! Plek !! Eerste wedstryd
|-
| 1
| [[Mikkelberg-Kunst-und-Cricket Center]]
| [[Hattstedt]]
| 5 Julie 1997
|-
| 2
| [[Bayer Uerdingen-krieketveld]]
| [[Krefeld]]
| 8 Julie 2021
|}
== Spelers ==
=== Spelerstatistieke ===
Daar het altesaam 53 spelers [[Twintig20|T20I-krieket]] vir Duitsland gespeel. Vervolgens die spelers wat vir die Duitse span die meeste lopies aangeteken en die meeste paaltjies geneem het.
==== Lopies ====
{| class="wikitable"
! colspan="4" |T20I
|-
! scope=col | Speler
! scope=col | Tydperk
! scope=col | T20Is
! scope=col | Lopies
|-
| [[Harmanjot Singh]]
| 2019–hede
| align=center | 57
| align=center | '''1 166'''
|-
| [[Musaddiq Ahmed]]
| 2024–hede
| align=center | 25
| align=center | '''{{0}}747'''
|-
| [[Joshua van Heerden]]
| 2022–hede
| align=center | 19
| align=center | '''{{0}}591'''
|-
| [[Venkatraman Ganesan]]
| 2019–2024
| align=center | 47
| align=center | '''{{0}}577'''
|-
| [[Vijayshankar Chikkannaiah]]
| 2019–2023
| align=center | 27
| align=center | '''{{0}}575'''
|- class=sortbottom
| colspan=4 | <small>Korrek teen: 24 Augustus 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=3;id=35;type=team |title=Records / Germany / Twenty20 Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=4 Augustus 2026}}</ref>
|}
==== Paaltjies ====
{| class="wikitable"
! colspan="4" |T20I
|-
! scope=col | Speler
! scope=col | Tydperk
! scope=col | T20Is
! scope=col | Paaltjies
|-
| [[Muslim Yar]]
| 2019–hede
| align=center | 63
| align=center | '''78'''
|-
| [[Ghulam Ahmadi]]
| 2021–hede
| align=center | 52
| align=center | '''59'''
|-
| [[Elam Bharathi]]
| 2020–2023
| align=center | 37
| align=center | '''46'''
|-
| [[Sahir Naqash]]
| 2019–2023
| align=center | 38
| align=center | '''43'''
|-
| [[Shahid Afridi]]
| 2023–hede
| align=center | 28
| align=center | '''31'''
|- class=sortbottom
| colspan=4 | <small>Korrek teen: 24 Augustus 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=3;id=35;type=team |title=Records / Germany / Twenty20 Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=24 Augustus 2026}}</ref>
|}
=== Spankapteins ===
Tot op hede was ses spelers reeds die [[Kaptein (sport)|kaptein]] vir Duitsland tydens ’n T20I-wedstryd.<ref>Die tydperk verwys na die ooreenstemmende krieketseisoen waarin die eerste of laaste wedstryd van die tyd as kaptein gespeel is.</ref>
{| border="0" class="wikitable sortable"
|-bgcolor="#cccccc"
! colspan="3"| T20I<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=3;id=35;type=team |title=Records / Germany / Twenty20 Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=24 Augustus 2026}}</ref>
|-
! No. !! Naam !! Tydperk
|-
| 1
| Venkatraman Ganesan
| 2019–2024
|-
| 2
| Amith Sarma
| 2019
|-
| 3
| Rishi Pillai
| 2019
|-
| 4
| Michael Richardson
| 2022
|-
| 5
| Harmanjot Singh
| 2025
|-
| 6
| '''Musaddiq Ahmed'''
| 2025–hede
|}
== Rekords ==
=== Krieketwêreldbekerrekord ===
{| class="wikitable"
!Jaar!!Uitslag
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1979|1979]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1987|1987]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1996|1996]] || Nie in aanmerking nie – geaffilieerde lid
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2003|2003]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2011|2011]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2027|2027]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}}
|}
=== Kampioenetrofeerekord ===
{| class="wikitable"
!Jaar!!Uitslag
|-
|[[Kampioenetrofee 1998|1998]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2000|2000]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2002|2002]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2004|2004]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2006|2006]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2009|2009]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2013|2013]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2017|2017]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2025|2025]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2029|2029]] || Nie gekwalifiseer nie
|}
=== T20I-rekord teen ander lande ===
{| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px"
! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste T20I-oorwinning
|-
|colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Toetslande'''
|-
|align="left"| {{Cr-IE}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede'''
|-
|align="left"| {{vlagland|Bahrein}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{vlagland|België}} || 7 || 7 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 11 Mei 2019
|-
|align="left"| {{Cr-DK}} || 8 || 5 || 3 || 0 || 0 || 62,50 || 19 Junie 2019
|-
|align="left"| {{vlagland|Filippyne}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 24 Februarie 2022
|-
|align="left"| {{vlagland|Finland}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 11 Augustus 2026
|-
|align="left"| {{vlagland|Frankryk}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 6 Augustus 2021
|-
|align="left"| {{vlagland|Gibraltar}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 8 Julie 2024
|-
|align="left"| {{vlagland|Griekeland}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 18 Augustus 2026
|-
|align="left"| {{vlagland|Guernsey}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 0 || 50,00 || 15 Junie 2019
|-
|align="left"| {{vlagland|Israel}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 17 Augustus 2026
|-
|align="left"| {{Cr-IT}} || 8 || 3 || 5 || 0 || 0 || 37,50 || 17 Oktober 2021
|-
|align="left"| {{vlagland|Jersey}} || 4 || 1 || 3 || 0 || 0 || 25,00 || 20 Junie 2019
|-
|align="left"| {{Cr-CA}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{vlagland|Kroasië}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 14 Julie 2024
|-
|align="left"| {{vlagland|Malawi}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 0 || 66,67 || 5 Julie 2025
|-
|align="left"| {{vlagland|Noorweë}} || 5 || 3 || 2 || 0 || 0 || 60,00 || 20 Junie 2019
|-
|align="left"| {{vlagland|Oostenryk}} || 11 || 9 || 2 || 0 || 0 || 81,81 || 9 Junie 2022
|-
|align="left"| {{Cr-XS}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{vlagland|Portugal}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{vlagland|Spanje}} || 7 || 3 || 4 || 0 || 0 || 42,85 || 8 Maart 2020
|-
|align="left"| {{vlagland|Swede}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 9 Junie 2022
|-
|align="left"| {{Cr-TZ}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 0 || 50,00 || 7 Julie 2025
|-
|align="left"| {{vlagland|Tsjeggië}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 14 Augustus 2026
|-
|align="left"| {{Cr-AE}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|- class="sortbottom"
|align="left"| '''Algeheel''' || '''79''' || '''49''' || '''30''' || '''0''' || '''0''' || '''62,02''' || 11 Mei 2019
|-
|colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met T20I #4094 op 21 Augustus 2026. Gelykop verwys na wedstryde wat deur ’n valbyl (soos ’n Superboulbeurt) beslis is. Wenpersentasies sluit geen uitslae uit en gelykop as ’n halwe oorwinning (ongeag die valbyl).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=3;id=35;type=team |title=Records / Germany / Twenty20 Internationals / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=21 Augustus 2026 |accessdate=24 Augustus 2026}}</ref>
|}
=== T20I-wêreldbekerrekord ===
{| class="wikitable"
!Jaar!!Uitslag
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2009|2009]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2010|2010]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2012|2012]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2014|2014]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2016|2016]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2021|2021]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2022|2022]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2026|2026]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2028|2028]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2030|2030]] || {{n.v.t.}}
|}
== Sien ook ==
{{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}}
* [[Duitse nasionale rugbyspan]]
* [[Duitse nasionale sokkerspan]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Bronnelys ==
* {{en}} {{cite book |author=James D. Coldham |editor=James Philip |title=German Cricket: A Brief History |year=1983 |isbn=1-5212-4202-X}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Germany national cricket team|Duitse nasionale krieketspan}}
* {{de}} [https://www.cricket.de/ Amptelike webwerf van die Duitse Krieketbond]
* {{en}} [https://www.espncricinfo.com/team/germany-36 Duitsland op ESPNcricinfo]
* {{en}} [https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/germany Duitsland by die IKR]
{{Nasionale krieketspanne}}
{{Gesagsrekords}}
{{Voorbladster}}
[[Kategorie:Krieket in Duitsland]]
[[Kategorie:Nasionale krieketspanne van Europa]]
8ojfeguazf0za5kqc02xsiq13devdi3
Hasan Piker
0
400819
3373330
3359129
2026-11-17T00:07:12Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373330
wikitext
text/x-wiki
{{Kort beskrywing|Amerikaanse politieke kommentator (gebore 1991)}}
{{Inligtingskas Sosialemediapersoonlikheid
| name = Hasan Piker
| image = HasanStLouis-20260501-234558761 (cropped).jpg
| caption = Piker in 2026
| alt = Hasan Piker in 2026, met 'n sonbril en 'n swart pak met 'n kastanjebruin das, terwyl 'n kameraman agter hom opneem
| birth_name = Hasan Doğan Piker
| birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1991|7|25}}
| birth_place = [[New Brunswick, New Jersey]], VSA
| other_names = HasanAbi
| alma mater = Rutgers-universiteit
| occupation = {{Plat lys|
* [[Twitch]]-stroomer
* politieke kommentator
}}
| familielede = [[Cenk Uygur]] (oom)
}}
'''Hasan Doğan Piker''' ({{IPAc-en|ˈ|p|aɪ|k|ər}}; gebore [[25 Julie]] [[1991]]), aanlyn bekend as '''HasanAbi''' (''abi'' is Turks vir "ouer broer"), is 'n Amerikaanse [[Links (politiek)|linkse]] politieke kommentator, [[Twitch]]-stroomer en [[beïnvloeder]].<ref name="Eells-2026">{{Verwys tydskrif |van=Eells |voornaam=Josh |datum=10 Augustus 2026 |titel=Why Is Everyone Scared of Hasan Piker? |tydskrif=Rolling Stone |url=https://au.rollingstone.com/culture/culture-features/hasan-piker-twitch-stream-midterms-99566/ |besoekdatum=1 September 2026}}</ref> Hy het in Maart 2018 op Twitch begin stroom terwyl hy as uitsaaijoernalis en vervaardiger by ''The Young Turks'' (TYT) gewerk het, en het die netwerk in 2020 verlaat om hom voltyds op sy stroomloopbaan toe te spits. Hy het ook vir die ''HuffPost'' geskryf. Sy uitsendings kombineer kommentaar op die [[nuus]], politieke debat en internasionale sake met [[videospeletjie]]s en reaksie-inhoud, en sy Twitch-kanaal is een van dié op die platform met die meeste intekenare.<ref name="Kotaku05202019">{{Cite web |url=https://kotaku.com/socialist-twitch-streamer-says-hes-changing-minds-1834899434 |title=Socialist Twitch Streamer Says He's Changing Minds |last=Jackson |first=Gita |date=20 Mei 2019 |website=Kotaku |publisher=G/O Media |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809021610/https://kotaku.com/socialist-twitch-streamer-says-hes-changing-minds-1834899434 |archive-date=9 Augustus 2020 |access-date=9 Augustus 2020}}</ref>
Piker word as 'n prominente en omstrede stem van die Amerikaanse linkerkant in die digitale media beskryf. Hy beskryf homself as 'n [[Sosialisme|sosialis]], en gebruik sy platform om op die Amerikaanse politiek en [[buitelandse beleid]] kommentaar te lewer, veral deur sy kritiek op [[Israel]] en sy dekking van die [[Israel-Hamas-oorlog]]. Sedert 2025 voer hy ook buite die internet veldtog vir progressiewe kandidate.<ref name="Vakil-2026">{{Verwys nuus |van=Vakil |voornaam=Caroline |van2=Mueller |voornaam2=Julia |datum=3 September 2026 |titel=On the Ballot: The provocateur both parties can't stop talking about |url=https://thehill.com/newsletters/on-the-ballot/6066962-on-the-ballot-hasan-piker-democrats-michigan/ |werk=The Hill |besoekdatum=3 September 2026}}</ref><ref name="Eells-2026" />
== Vroeë lewe ==
Hasan Doğan Piker is op 25 Julie 1991 in [[New Brunswick, New Jersey]], uit Turkse Moslem-ouers gebore.<ref name="Klee">{{Verwys tydskrif |van=Klee |voornaam=Miles |url=https://www.rollingstone.com/t/hasan-piker/ |titel=Hasan Piker (Creator) |tydskrif=Rolling Stone}}</ref> Hy sê hy het hoofsaaklik in [[Istanboel]] en [[Ankara]] grootgeword, omring deur die Moslem-kultuur.<ref name="NYT11102020">{{Verwys nuus |van=Lorenz |voornaam=Taylor |datum=10 November 2020 |titel=How Hasan Piker Took Over Twitch |werk=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/11/10/style/hasan-piker-twitch.html |besoekdatum=10 November 2020 |issn=0362-4331 |argiefdatum=10 November 2020 |argief-url=https://web.archive.org/web/20201110173729/https://www.nytimes.com/2020/11/10/style/hasan-piker-twitch.html |url-status=lewend}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.highsnobiety.com/p/hasan-piker-interview/|title=Can Hasan Piker's Stream of Consciousness Save America?|date=2021-01-27|website=Highsnobiety|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701080834/https://www.highsnobiety.com/p/hasan-piker-interview/|archive-date=1 Julie 2022|access-date=2021-04-02}}</ref> Hy is as Moslem grootgemaak, maar sê hy is kultureel Moslem eerder as 'n ywerige navolger van die geloof.<ref name="Nouri-2024">{{Verwys onderhoud |van=Piker |voornaam=Hasan |onderhoudvoerder=Selma Nouri |titel=Is Hasan Piker the Progressive Voice of a Generation? |url=https://www.gqmiddleeast.com/culture/hasan-piker-liberal-voice-generation |besoekdatum=22 Augustus 2026 |argief-url=https://web.archive.org/web/20241213211115/https://www.gqmiddleeast.com/culture/hasan-piker-liberal-voice-generation |argiefdatum=13 Desember 2024 |url-status=dood |werk=GQ Middle East |datum=2 Julie 2024}}</ref><ref name="NYT-Douthat">{{Verwys onderhoud |van=Piker |voornaam=Hasan |datum=2 Oktober 2025 |titel=Hasan Piker Is Flirting With the Revolution |url=https://www.nytimes.com/2025/10/02/opinion/hasan-piker-interesting-times-ross-douthat.html |werk=The New York Times |onderhoudvoerder-van=Douthat |onderhoudvoerder-voornaam=Ross |besoekdatum=6 Oktober 2026}}</ref> In Turkye het hy die privaatskool TED Ankara Koleji, daarna 'n openbare skool en laastens die Bilkent Laboratory and International School bygewoon.<ref>{{Verwys OV-media |url=https://www.youtube.com/watch?v=IOKt--taZLw |titel=Hasan Piker, who Shook American Politics {{!}} "I am a Classic White Turk" |datum=21 Augustus 2026 |outeur=Oksijen TV |taal=en, tr |tyd=2:40 |besoekdatum=24 Augustus 2026 |aanhaling=I went to TED Ankara Koleji, I went to Bilkent, and in-between I went to a public school. |via=YouTube}}</ref> Hy sê hy is by die openbare skool geboelie omdat hy nie fiks was nie en omdat sy houding teenoor [[Islam]] bevraagteken is.<ref name="Cosmo02202018">{{Cite web|url=https://www.cosmopolitan.com/politics/a18198474/hasan-piker-young-turks-woke-bae-interview/|title="Woke Bae" Hasan Piker Wants Your F*cking Attention|last=Smothers|first=Hannah|date=20 Februarie 2018|website=Cosmopolitan|publisher=Hearst Communications|issn=0010-9541|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220233227/https://www.cosmopolitan.com/politics/a18198474/hasan-piker-young-turks-woke-bae-interview/|archive-date=20 Februarie 2018|access-date=12 Julie 2020}}</ref>
Volgens Piker het sy pa se familie uit [[Thessaloniki]] en [[Kreta]] na Turkye verhuis.<ref>{{Verwys OV-media |url=https://www.youtube.com/watch?v=shX49_3efio |titel=Stavvy's World #86 – Hasan Piker {{!}} Full Episode |outeur=Stavvy's World |datum=22 Julie 2024 |besoekdatum=19 September 2024 |via=YouTube |tyd=12:24 |aanhaling=My father's side... is from Selanik and Crete}}</ref> Sy pa, Mehmet Behçet Piker, is 'n politieke wetenskaplike en ekonoom wat 'n direksielid en visepresident van die Turkse finansiële groep Sabancı Holding was en 'n stigterslid van Turkye se konserwatiewe Gelecek Partisi (Toekomsparty) is.<ref>{{Verwys nuus |van=Yalçın |voornaam=Dilay |datum=10 Mei 2026 |titel=Hasan Piker: İngiltere'ye girişi engellenen sosyal medya fenomeni |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c99lpyn1d82o |werk=BBC News |besoekdatum=8 Julie 2026 |taal=tr}}</ref><ref name="Slate-2025">{{Verwys tydskrif |van=Winkie |voornaam=Luke |datum=18 Februarie 2025 |titel=Who's Afraid of Hasan Piker? |url=https://slate.com/news-and-politics/2025/02/hasan-piker-donald-trump-news-elon-musk-jd-vance.html |tydskrif=Slate |besoekdatum=8 Julie 2026}}</ref> Sy ma, Ülker Sedef Piker (gebore Uygur), is 'n kuns- en argitektuurhistorikus wat aan die New Jersey Institute of Technology doseer.<ref>{{Verwys nuus |van=Leingang |voornaam=Rachel |datum=27 September 2026 |titel=Most Americans don't know Hasan Piker. The rest say he is changing this year's elections |url=https://www.theguardian.com/us-news/ng-interactive/2026/sep/27/hasan-piker-republicans-democrats-us-midterm-elections |werk=The Guardian |besoekdatum=6 Oktober 2026}}</ref> Sy oom [[Cenk Uygur]] is 'n politieke kommentator en medestigter van ''The Young Turks'' (TYT), 'n progressiewe nuusnetwerk.<ref name="Slate-2025" /><ref>{{Cite web|url=https://www.thewrap.com/young-turks-layoffs-nomiki-konst-hannah-cranston/|title=Young Turks Network Sheds Senior Employees in Staff Shakeup|last=Levine|first=Jon|date=14 Junie 2018|website=TheWrap|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615043414/https://www.thewrap.com/young-turks-layoffs-nomiki-konst-hannah-cranston/|archive-date=15 Junie 2018|access-date=23 Oktober 2020}}</ref>
Ná skool het Piker na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] teruggekeer en aan die Universiteit van Miami gaan studeer,<ref name="Nouri-2024" /> waarna hy na die Rutgers-universiteit oorgeplaas het en by die Theta Delta Chi-studentebroederskap aangesluit het. Hy het in 2013 ''cum laude'' aan Rutgers met 'n dubbelhoofvak in [[Politieke wetenskap|politieke wetenskappe]] en kommunikasiestudies gegradueer.<ref name=":10" /><ref name="Politicon">{{Cite web|url=https://politicon.com/speaker/hasan-piker/|title=HASAN PIKER|website=Politicon|archive-url=https://web.archive.org/web/20160628075250/https://politicon.com/speaker/hasan-piker/|archive-date=28 Junie 2016|access-date=21 Oktober 2018}}</ref><ref name="Cosmo02202018" />
== Beroep ==
=== ''The Young Turks'' ===
Tydens sy senior jaar op kollege in 2013 het Piker 'n internskap by ''The Young Turks'' gedoen, en die netwerk se advertensie- en sakeafdeling het hom ná sy graad in diens geneem.<ref name=":10" /><ref name="Cosmo02202018" /><ref name="Crosbie-2025">{{Verwys nuus |van=Crosbie |voornaam=Jack |datum=27 April 2025 |titel=A Progressive Mind in a Body Made for the 'Manosphere' |url=https://www.nytimes.com/2025/04/27/style/hasan-piker-twitch-youtube.html |werk=The New York Times |issn=0362-4331 |besoekdatum=18 September 2026 |argief-url=https://web.archive.org/web/20250527072820/https://www.nytimes.com/2025/04/27/style/hasan-piker-twitch-youtube.html |argiefdatum=27 Mei 2025 |url-status=lewend}}</ref> Piker het gesê dit maak hom 'n "nepo baby", maar het geglo dat sulke voordele in "'n perfekte samelewing" nie sou saak maak nie.<ref name="Crosbie-2025" /> Hy het gevra om die program aan te bied wanneer daar 'n leemte was, en het later gasheer en vervaardiger geword.<ref name=":10" /><ref name="Cosmo02202018" /> Uygur het sy neef aanvanklik as "magneties" maar ook "rof om die kante" beskryf.<ref name="Cosmo02202018" />
In 2016 het Piker ''The Breakdown'' geskep en aangebied, 'n TYT Netwerk-videoreeks wat op [[Facebook]] uitgesaai is en linksgesinde politieke ontledings aangebied het wat destyds op die millennialondersteuners van die presidentskandidaat [[Bernie Sanders]] gemik was.<ref name="Politicon" /><ref name="Cosmo02202018" /> Piker het ook van 2016 tot 2018 politieke inhoud vir die ''HuffPost'' geskryf.<ref name="Klee" /><ref>{{Verwys web |voornaam=Carla |van=Sertin |url=https://wired.me/culture/hasan-piker-cut-through-noises-online/ |titel=Hasan Piker: An even playing field |werk=WIRED Middle East |datum=5 Augustus 2024 |argief-url=https://web.archive.org/web/20241208075400/https://wired.me/culture/hasan-piker-cut-through-noises-online/ |argiefdatum=8 Desember 2024}}</ref>
Piker het in 2019 nog 'n TYT-reeks geskep en aangebied, genaamd ''Agitprop met Hasan Piker''.<ref>{{Cite web|url=https://tyt.com/shows/agitprop/about|title=Agitprop with Hasan Piker|website=The Young Turks|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203145535/https://tyt.com/shows/agitprop/about|archive-date=3 Desember 2020|access-date=10 Augustus 2020}}</ref>
=== Twitch ===
Piker het op 23 Maart 2018 op [[Twitch]] begin stroom terwyl hy nog by TYT gewerk het.<ref name="NYT11102020" /><ref>{{Verwys web |titel=HasanAbi – Streamer Profile & Stats |url=https://www.twitchmetrics.net/c/207813352-hasanabi |besoekdatum=23 Maart 2026 |webwerf=TwitchMetrics}}</ref> Hy het gesê hy het sy aandag van Facebook na Twitch verskuif om 'n jonger gehoor te bereik, en omdat daar volgens hom te veel [[Regs (politiek)|regse]] kommentators op [[YouTube]] en te min linkse verteenwoordiging onder die stroomers was.<ref name="Kotaku05202019" /><ref>{{Verwys nuus |van=Breland |voornaam=Ali |datum=21 Oktober 2020 |titel=On Twitch, AOC and Ilhan Omar Tapped Into the Future of Left Politics |werk=Mother Jones |uitgewer=Foundation for National Progress |url=https://www.motherjones.com/politics/2020/10/ocasio-cortez-ilhan-omar-twitch/ |besoekdatum=21 Oktober 2020 |issn=0362-8841 |argiefdatum=22 Oktober 2020 |argief-url=https://web.archive.org/web/20201022051642/https://www.motherjones.com/politics/2020/10/ocasio-cortez-ilhan-omar-twitch/ |url-status=lewend}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.player.it/news/379883-hasanabi-ed-il-vento-del-cambiamento-sociale-su-twitch.html|title=Hasanabi ed il vento del cambiamento sociale su Twitch|last=Liberati|first=Riccardo|date=21 Mei 2019|website=Player.it|publisher=Frezza Network|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029105212/https://www.player.it/news/379883-hasanabi-ed-il-vento-del-cambiamento-sociale-su-twitch.html|archive-date=29 Oktober 2020|access-date=26 Oktober 2020}}</ref> Hy het 'n gewilde linkse politieke kommentator geword en is genooi om op KTTV se ''The Issue Is'' en die politieke [[podsending]] ''Chapo Trap House'' te verskyn.<ref name="Kotaku05202019" /><ref>{{Verwys nuus |van=Uhl |voornaam=Jordan |datum=15 Julie 2020 |titel=The US Military Is Using Online Gaming to Recruit Teens |werk=The Nation |url=https://www.thenation.com/article/culture/military-recruitment-twitch/ |besoekdatum=9 Augustus 2020 |issn=0027-8378 |argiefdatum=9 Augustus 2020 |argief-url=https://web.archive.org/web/20200809023119/https://www.thenation.com/article/culture/military-recruitment-twitch/ |url-status=lewend}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.fox5ny.com/news/the-issue-is-hasan-piker-v-john-kobylt|title=The Issue Is: Hasan Piker v John Kobylt|last=Michaelson|first=Elex|date=25 Januarie 2020|website=FOX 5|publisher=Fox Television Stations|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126045725/https://www.fox5ny.com/news/the-issue-is-hasan-piker-v-john-kobylt|archive-date=26 Januarie 2020|access-date=9 Augustus 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.foxla.com/podcasts/the-issue-is-podcast-a-debate-on-governments-role-during-the-pandemic-with-hasan-piker-michael-knowles|title=The Issue Is Podcast: A debate on government's role during the pandemic with Hasan Piker, Michael Knowles|last=Michaelson|first=Elex|date=29 Julie 2020|website=FOX 11|publisher=Fox Television Stations|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809103245/https://www.foxla.com/podcasts/the-issue-is-podcast-a-debate-on-governments-role-during-the-pandemic-with-hasan-piker-michael-knowles|archive-date=9 Augustus 2020|access-date=9 Augustus 2020}}</ref> In Januarie 2020 het hy sy vertrek by TYT aangekondig om hom eerder op sy loopbaan as Twitch-stroomer toe te spits.<ref name="WP10212020">{{Verwys nuus |van=Park |voornaam=Gene |datum=21 Oktober 2020 |titel=AOC playing 'Among Us' shouldn't surprise you. Streams are a beloved pastime. |url=https://www.washingtonpost.com/video-games/2020/10/21/aoc-twitch-stream-explained/ |url-status=lewend |argief-url=https://web.archive.org/web/20201021205849/https://www.washingtonpost.com/video-games/2020/10/21/aoc-twitch-stream-explained/ |argiefdatum=21 Oktober 2020 |besoekdatum=21 Oktober 2020 |koerant=The Washington Post |issn=0190-8286}}</ref>
Piker se uitsendings sluit gewoonlik gesprekke oor die nuus en leefstylberigte, videospeletjies, reaksies op memes en mediasnitte, en wisselwerking met sy kykers in.<ref name="Rose-2025">{{Verwys nuus |van=Rose |voornaam=Steve |datum=11 Desember 2025 |titel='I love when my enemies hate me': how Hasan Piker became one of the biggest voices on the US left |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/dec/11/i-love-when-my-enemies-hate-me-how-hasan-piker-became-one-of-the-biggest-voices-on-the-us-left |werk=The Guardian |besoekdatum=11 Desember 2025}}</ref> Hy lewer kommentaar terwyl hy speel.<ref name="WP10212020" /><ref>{{Cite web|url=https://dotesports.com/streaming/news/hasanabi-accidentally-takes-out-teammate-greekgodx-in-escape-from-tarkov|title=HasanAbi accidentally takes out teammate Greekgodx in Escape from Tarkov|last=Miceli|first=Max|date=13 Januarie 2020|website=Dot Esports|publisher=Gamurs|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213124852/https://dotesports.com/streaming/news/hasanabi-accidentally-takes-out-teammate-greekgodx-in-escape-from-tarkov|archive-date=13 Februarie 2020|access-date=9 Augustus 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.yahoo.com/lifestyle/hasan-saved-stream-sniping-troll-152859346.html|title=Hasan was saved by a stream sniping troll during Twitch's Fall Guys tournament|last=Lee|first=Jonathan|date=2 September 2020|website=Yahoo!|publisher=Verizon Media|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203145632/https://www.yahoo.com/lifestyle/hasan-saved-stream-sniping-troll-152859346.html|archive-date=3 Desember 2020|access-date=5 September 2020}}</ref> Soms speel hy die rol van "'''Hank Pecker'''", 'n etnies-politieke karikatuur van 'n regse "rooinek".<ref>{{Cite news |accessdate=9 Januarie 2023 |url=https://kotaku.com/twitchs-rust-boom-is-the-streamer-crossover-event-of-th-1846059461 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209115144/https://kotaku.com/twitchs-rust-boom-is-the-streamer-crossover-event-of-th-1846059461 |archive-date=9 Februarie 2026 |url-status=live |title=Twitch's Rust Boom Is The Streamer Crossover Event Of The Century}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=1 Oktober 2020|title=Slasher sneaks in reference to Hasan's Hank Pecker character on news broadcast|url=https://dotesports.com/streaming/news/slasher-sneaks-in-reference-to-hasans-hank-pecker-character-on-news-broadcast}}</ref> Sy YouTube-kanaal bevat die hoogtepunte van sy strome, en het in 2022 meer as 1 000 000 intekenare bereik.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://melmagazine.com/en-us/story/hasan-piker-young-turks-interview|title=Hasan Piker Can Bro Down And Demolish Capitalism At The Same Time|last=Macklovitch|first=Dave|date=1 April 2020|website=Dollar Shave Club|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923143442/https://melmagazine.com/en-us/story/hasan-piker-young-turks-interview|archive-date=23 September 2020|access-date=15 Augustus 2020}}</ref> Piker het sy volgelinge gemobiliseer om teenstanders, onder wie konserwatiewe beïnvloeders en Republikeinse politici, met afkeurende reaksies op sosiale media te oorval.<ref>{{Verwys vaktydskrif |van=Harris |voornaam=Brandon C. |van2=Foxman |voornaam2=Maxwell |van3=Partin |voornaam3=William C. |datum=April 2023 |titel="Don't Make Me Ratio You Again": How Political Influencers Encourage Platformed Political Participation |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/20563051231177944 |vaktydskrif=Social Media + Society |nommer=2 |uitgawe=9 |doi=10.1177/20563051231177944 |issn=2056-3051}}</ref> Navorsers skryf dat Piker se strome "aan baie jong mense 'n gevoel van gemeenskap, aanvaarding en plek gee", en dat "figure soos Piker 'n deurslaggewende rol te speel het om jong mense weg te beweeg van sowel die 'red pill', die regse en vrouehatende aanlyn diskoers, as die 'black pill', die aanlyn diskoers van hooploosheid en nihilisme".<ref>{{Verwys vaktydskrif |van=Howells |voornaam=Lachlan |van2=Russell |voornaam2=Francis |van3=Rich |voornaam3=Ben |van4=Sutherland |voornaam4=Paul |datum=16 Junie 2026 |titel=The Role of Online Influencers in Countering Digital Extreme-Right Messaging: The Case of Hasan Piker and the Twitch Network |url=https://mavmatrix.uta.edu/fastcapitalism/vol23/iss1/3 |vaktydskrif=Fast Capitalism |nommer=1 |uitgawe=23 |doi=10.32855/1930-014X.1503 |issn=1930-014X}}</ref>
[[Lêer:Hasan Piker and Ludwig.png|duimnael|Piker (links) saam met mede-stroomers Ludwig Ahgren (middel) en xQc (regs) in 2021]]
Tydens die eerste Amerikaanse presidensiële debat van 2020 op 29 September het meer as 125 000 kykers na Piker se kommentaar gekyk, die hoogste kykertal vir die debat op Twitch.<ref>{{Verwys nuus |van=Hsu |voornaam=Tiffany |datum=30 September 2020 |titel=They Watched the Debate … on Twitch |url=https://www.nytimes.com/2020/09/30/business/media/twitch-trump-biden-debate.html |url-status=lewend |argief-url=https://web.archive.org/web/20201001014308/https://www.nytimes.com/2020/09/30/business/media/twitch-trump-biden-debate.html |argiefdatum=1 Oktober 2020 |besoekdatum=1 Oktober 2020 |werk=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> In Oktober 2020 het die Amerikaanse verteenwoordiger [[Alexandria Ocasio-Cortez]] met Piker en mede-Twitch-stroomer Pokimane saamgewerk om 'n stroom te organiseer waarin sy die gewilde multispelerspeletjie ''Among Us'' vir die "Get out the vote"-inisiatief van die komende [[Amerikaanse presidentsverkiesing 2020|presidentsverkiesing]] gespeel het.<ref name="WP10212020" /><ref>{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/among-us/aoc-twitch|title=AOC starts a Twitch account to play Among Us with Pokimane and HasanAbi|last=Bailey|first=Dustin|date=20 Oktober 2020|website=PCGamesN|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090317/https://www.pcgamesn.com/among-us/aoc-twitch|archive-date=20 Oktober 2020|access-date=20 Oktober 2020}}</ref> Die stroom is die volgende dag uitgesaai, met sowel Ocasio-Cortez as die Amerikaanse verteenwoordiger [[Ilhan Omar]] wat die speletjie saam met Piker en ander gewilde Twitch-stroomers gespeel het, en het 'n totale gelyktydige kykertal van byna 700 000 bereik.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2020/10/20/21525740/alexandria-ocasio-cortez-aoc-twitch-hasanabi-pokimane-ilhan-omar-among-us|title=Watch AOC play Among Us live on Twitch with HasanAbi and Pokimane|last=Stephen|first=Bijan|date=20 Oktober 2020|website=The Verge|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021003841/https://www.theverge.com/2020/10/20/21525740/alexandria-ocasio-cortez-aoc-twitch-hasanabi-pokimane-ilhan-omar-among-us|archive-date=21 Oktober 2020|access-date=20 Oktober 2020}}</ref><ref>{{Verwys nuus |van=Brown |voornaam=Abram |datum=20 Oktober 2020 |titel=Almost 700,000 People Flock To Twitch To Watch Alexandria Ocasio-Cortez Play Hit Video Game 'Among Us' |url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2020/10/20/almost-700000-people-flock-to-twitch-to-watch-alexandria-ocasio-cortez-play-hit-video-game-among-us/ |argiefdatum=30 November 2020 |argief-url=https://web.archive.org/web/20201130222804/https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2020/10/20/almost-700000-people-flock-to-twitch-to-watch-alexandria-ocasio-cortez-play-hit-video-game-among-us/?sh=69344e5f604d |url-status=lewend |werk=Forbes |issn=0015-6914 |besoekdatum=21 Oktober 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kotaku.com/alexandria-ocasio-cortez-streams-on-twitch-with-hasan-p-1845431479|title=Alexandria Ocasio-Cortez Streams On Twitch With Hasan Piker And Pokimane, Draws Over 430,000 Viewers|last=Grayson|first=Nathan|date=20 Oktober 2020|website=Kotaku|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021052704/https://kotaku.com/alexandria-ocasio-cortez-streams-on-twitch-with-hasan-p-1845431479|archive-date=21 Oktober 2020|access-date=21 Oktober 2020}}</ref>
Piker se stroom wat die uitslae van die [[Amerikaanse presidentsverkiesing 2020|Amerikaanse presidentsverkiesing van 2020]] gedek het, het 'n hoogtepunt van 230 000 gelyktydige kykers bereik en was die sesde mees gekykte bron van verkiesingsdekking op YouTube en Twitch, wat 4,9% van die markaandeel uitgemaak het.<ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.vice.com/en/article/qjppy7/hasan-pikers-twitch-stream-is-the-future-of-election-night-coverage|title=Hasan Piker's Twitch Stream Is the Future of Election Night Coverage|last=Jackson|first=Gita|date=4 November 2020|website=Vice News|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104202643/https://www.vice.com/en/article/qjppy7/hasan-pikers-twitch-stream-is-the-future-of-election-night-coverage|archive-date=4 November 2020|access-date=4 November 2020}}</ref><ref>{{Verwys nuus |van=Lerman |voornaam=Rachel |datum=2 November 2020 |titel=How people are obsessing over results (virtually) on election night |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2020/11/02/watching-election-night/ |argiefdatum=5 November 2020 |argief-url=https://web.archive.org/web/20201105033922/https://www.washingtonpost.com/technology/2020/11/02/watching-election-night/ |url-status=lewend |koerant=The Washington Post |issn=0190-8286 |besoekdatum=5 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dotesports.com/streaming/news/streamlabs-report-shows-hasanabi-rivaled-major-news-outlets-for-presidential-election-coverage|title=Streamlabs report shows HasanAbi rivaled major news outlets for presidential election coverage|last=Michael|first=Cale|date=13 November 2020|website=Dot Esports|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117183957/https://dotesports.com/streaming/news/streamlabs-report-shows-hasanabi-rivaled-major-news-outlets-for-presidential-election-coverage|archive-date=17 November 2020|access-date=16 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://streamlabs.com/content-hub/post/streamlabs-and-stream-hatchet-live-stream-election-report|title=Streamlabs and Stream Hatchet Live Stream Election Report|last=May|first=Ethan|date=13 November 2020|website=Streamlabs|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113170148/https://streamlabs.com/content-hub/post/streamlabs-and-stream-hatchet-live-stream-election-report|archive-date=13 November 2020|access-date=16 November 2020}}</ref> Hy was die Twitch-stroomer wat die meeste gedurende die verkiesingsweek gekyk is; sy 80 uur se strome is vir 'n kumulatiewe 6,8 miljoen uur deur gemiddeld 75 000 gelyktydige kykers gekyk.<ref name="NYT11102020" /><ref>{{Cite web|url=https://gamerant.com/hasan-piker-twitch-stats/|title=Hasan Piker is Now One of Twitch's Top Streamers|last=Lister|first=Bishop|date=7 November 2020|website=Game Rant|publisher=Valnet|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107211928/https://gamerant.com/hasan-piker-twitch-stats/|archive-date=7 November 2020|access-date=8 November 2020}}</ref><ref name=":8">{{Verwys tydskrif |van=Khan |voornaam=Imad |datum=5 Januarie 2021 |titel=Twitch Is Having a Political Renaissance |tydskrif=Wired |url=https://www.wired.com/story/politicians-twitch-voters-georgia-election/ |besoekdatum=6 Januarie 2021 |issn=1059-1028 |argiefdatum=6 Januarie 2021 |argief-url=https://web.archive.org/web/20210106141351/https://www.wired.com/story/politicians-twitch-voters-georgia-election/ |url-status=lewend}}</ref> Tydens die [[Bestorming van die Verenigde State Kongresgebou in 2021|bestorming van die Amerikaanse Kongresgebou op 6 Januarie 2021]] het Piker se stroom 'n nuwe hoogtepunt van 231 000 kykers bereik.<ref>{{Verwys nuus |van=Messner |voornaam=Steven |datum=6 Januarie 2021 |titel=The storming of the US Capitol is currently Twitch's top stream |url=https://www.pcgamer.com/the-storming-of-the-us-capitol-is-currently-twitchs-top-stream/ |argiefdatum=7 Januarie 2021 |argief-url=https://web.archive.org/web/20210107141203/https://www.pcgamer.com/the-storming-of-the-us-capitol-is-currently-twitchs-top-stream/ |url-status=lewend |werk=PC Gamer |besoekdatum=7 Januarie 2021}}</ref>
Piker het amptelike toegang tot die Demokratiese Nasionale Konvensie van 2024 gekry en dit regstreeks gestroom,<ref>{{Verwys web |van=Weaver |voornaam=Jackson |datum=22 Augustus 2024 |titel=Oprah or Hasan Piker? DNC tests the value of celebrities vs. influencers |url=https://www.cbc.ca/news/entertainment/dnc-celebrity-1.7301605 |besoekdatum=16 April 2026 |webwerf=CBC}}</ref> en sy verkiesingsnagdekking van die [[Amerikaanse presidentsverkiesing 2024|verkiesing van 2024]] het 7,5 miljoen kykers gehad.<ref>{{Verwys web |datum=13 November 2024 |titel=Hasan Piker on how Trump seized online culture |url=https://www.cbc.ca/radio/frontburner/hasan-piker-on-how-trump-seized-online-culture-1.7381374 |besoekdatum=16 April 2026 |webwerf=CBC News}}</ref>
=== Fondsinsamelings ===
Op 8 November 2021 het Piker 'n reeks vakbondvervaardigde goedere verkoop en 'n gedeelte van die inkomste aan stakingsfondse geskenk, waarmee hy meer as $180 000 ingesamel het.<ref>{{Cite web|url=https://dotesports.com/streaming/news/hasan-drops-first-merchandise-line-will-donate-proceeds-to-strike-funds|title=Hasan drops first merchandise line, will donate proceeds to strike funds|last=Polhamus|first=Blaine|date=8 November 2021|website=Dot Esports|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215072723/https://dotesports.com/streaming/news/hasan-drops-first-merchandise-line-will-donate-proceeds-to-strike-funds|archive-date=15 Februarie 2022|access-date=15 Februarie 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kotaku.com/why-everyone-is-talking-about-twitch-star-hasan-pikers-1848031129|title=Why Everyone Is Talking About Twitch Star Hasan Piker's New Merch Line|last=Gach|first=Ethan|date=10 November 2021|website=Kotaku|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215072723/https://kotaku.com/why-everyone-is-talking-about-twitch-star-hasan-pikers-1848031129|archive-date=15 Februarie 2022|access-date=15 Februarie 2022}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tubefilter.com/2021/11/09/hasan-piker-union-made-merch-brand-ideologie/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902162353/https://www.tubefilter.com/2021/11/09/hasan-piker-union-made-merch-brand-ideologie/ |archive-date=2022-09-02 |url-status=live |title=Hasan Piker Unveils Union-Made Merch Brand 'Ideologie' |date=2021-11-09 |website=Tubefilter |language=en-US |access-date=2022-09-02}}</ref>
Tydens die [[Russies-Oekraïense Oorlog (2022-tans)|Russiese inval in Oekraïne]] het Piker in vennootskap met CARE International meer as $200 000 vir Oekraïense noodlenigingshulp ingesamel terwyl hy ''Elden Ring'' gespeel het, met gemiddeld meer as 70 000 mense wat sy dekking van die konflik dopgehou het.<ref name=":12">{{Verwys nuus |van=Grayson |voornaam=Nathan |datum=10 Maart 2022 |titel=Twitch in wartime |url=https://www.washingtonpost.com/video-games/2022/03/10/twitch-streamers-russia-ukraine-hasan-cnn/ |url-status=lewend |argief-url=https://web.archive.org/web/20220311022831/https://www.washingtonpost.com/video-games/2022/03/10/twitch-streamers-russia-ukraine-hasan-cnn/ |argiefdatum=11 Maart 2022 |besoekdatum=11 Maart 2022 |koerant=The Washington Post |issn=0190-8286}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://legacy.upcomer.com/hasan-raised-100k-for-ukraine-in-partnership-with-care-in-under-half-an-hour/|title=Hasan raised $100K for Ukraine in under half an hour playing Elden Ring|last=Ousley|first=Parkes|date=28 Februarie 2022|website=Upcomer|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311043948/https://legacy.upcomer.com/hasan-raised-100k-for-ukraine-in-partnership-with-care-in-under-half-an-hour/|archive-date=11 Maart 2022|access-date=11 Maart 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dotesports.com/streaming/news/hasanabi-hits-near-record-viewership-for-coverage-of-russian-invasion-of-ukraine|title=HasanAbi hits near-record viewership for coverage of Russian invasion of Ukraine|last=Miceli|first=Max|date=2022-02-25|website=Dot Esports|language=en-US|access-date=2022-09-02|archive-date=2023-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521111825/https://dotesports.com/streaming/news/hasanabi-hits-near-record-viewership-for-coverage-of-russian-invasion-of-ukraine|url-status=dead}}</ref>
In die nasleep van die aardbewing van 6 Februarie 2023 in Turkye en Sirië het Piker 'n fondsinsameling georganiseer waartoe ander stroomers en inhoudskeppers, onder wie Jacksepticeye, Valkyrae, Ludwig Ahgren en [[IShowSpeed]], ook bygedra het en wat hulle bevorder het. Teen 10 Februarie het die fondsinsameling meer as $1 200 000 vir liefdadigheidsorganisasies ingesamel: CARE International se Turkse en Siriese takke, en twee Turkse [[Nieregeringsorganisasie|NRO's]], naamlik die AKUT Soek-en-Reddingsvereniging en Ahbap, wat deur die Turkse musikant Haluk Levent gestig is.<ref>{{Verwys nuus |van=Shotwell |voornaam=Alyssa |datum=10 Februarie 2023 |titel=What We Can Learn From the HasanAbi 'Hogwarts Legacy' Backlash |url=https://www.themarysue.com/hasanabi-hogwarts-legacy-controversy-explained/ |besoekdatum=10 Februarie 2023 |werk=The Mary Sue}}</ref><ref>{{Cite news |accessdate=9 Februarie 2023 |url=https://kotaku.com/twitch-streamers-youtube-syria-turkey-earthquake-hasan-1850084424 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260811035155/https://kotaku.com/twitch-streamers-youtube-syria-turkey-earthquake-hasan-1850084424 |archive-date=11 Augustus 2026 |url-status=live |title=Twitch, YouTube Streamers Raise Big Funds For Syria-Turkey Earthquake Relief}}</ref><ref>{{Cite news |accessdate=10 Februarie 2023 |url=https://www.indy100.com/news/hasan-abi-turkey-earthquake-softgiving |archive-url=https://web.archive.org/web/20260905095825/https://www.indy100.com/news/hasan-abi-turkey-earthquake-softgiving |archive-date=5 September 2026 |url-status=live |title=Twitch streamer Hasan Piker's Turkey earthquake fund is raising jaw-dropping amounts for victims}}</ref>
Tydens die [[Israel-Hamas-oorlog]] het Piker se liefdadigheidsveldtog op sy kanaal teen 21 Oktober 2023 meer as $1 000 000 vir vier organisasies ingesamel: die Palestine Children's Relief Fund, American Near East Refugee Aid, Medical Aid for Palestinians en die Palestynse Rooi Halfmaan.<ref>{{Verwys web |van=Lambert |voornaam=Hannah Ray |datum=18 Oktober 2023 |titel=Socialist Twitch star Hasan Piker raises $1 million for Palestinian aid |url=https://www.foxnews.com/politics/socialist-twitch-star-hasan-piker-raises-1-million-palestinian-aid |besoekdatum=23 Oktober 2023 |webwerf=Fox News}}</ref><ref>{{Verwys nuus |van=Colbert |voornaam=Isaiah |datum=17 Oktober 2023 |titel=Twitch Star Hasan Piker Raises A Huge Amount Of Money For Palestine |url=https://kotaku.com/hasan-hasanabi-piker-palestine-israel-gaza-war-charity-1850934557 |besoekdatum=19 Oktober 2023 |werk=Kotaku}}</ref>
=== Verkiesingsveldtogte ===
Piker het in 2025 begin om vir politieke kandidate veldtog te voer.<ref name="Vakil-2026" /><ref name="Eells-2026" /> Hy het in veldtogte wat die steun van gewilde internetpersoonlikhede gesoek het om kiesers aanlyn te bereik, saam met kandidate verskyn, en het kandidate ook aanlyn gesteun.<ref>{{Verwys web |van=Moore |voornaam=Elena |datum=15 Junie 2026 |titel=Do internet super stars matter in elections? |url=https://www.npr.org/2026/06/15/nx-s1-5818654/primary-election-michigan-influencers-political-strategy-voters-hasan-piker |webwerf=NPR}}</ref> Piker het gesê hy was "baie duidelik" dat hy nie "'n sosialistiese koningmaker" is nie, omdat hy nie geglo het die media is "so magtig" nie.<ref name="Steakin-2026">{{Verwys nuus |van=Steakin |voornaam=William |datum=4 Junie 2026 |titel=Hasan Piker declares 'I'm not a kingmaker' after his candidates struggle |url=https://www.politico.com/news/2026/06/04/hasan-piker-democratic-primaries-00949340 |besoekdatum=24 Junie 2026 |werk=Politico}}</ref>
In die burgemeestersverkiesing van [[New York]] in 2025 het Piker sy steun aan [[Zohran Mamdani]] uitgespreek, en Mamdani het op Piker se stroom verskyn.<ref>{{Verwys nuus |van=Siegel |voornaam=Tatiana |titel='Israel Did Not Kill Charlie Kirk. That Is Insane!': The World According to Hasan Piker |url=https://variety.com/2025/digital/features/hasan-piker-interview-charlie-kirk-israel-gal-gadot-1236574930/ |werk=Variety |datum=13 November 2025 |besoekdatum=18 November 2025}}</ref> Mamdani se politieke teenstanders het Piker se vroeëre uitsprake, veral sy opmerking van 2019 dat Amerika [[Aanvalle op 11 September 2001|9/11]] verdien het, in aanvalle op Mamdani gebruik, onder meer in 'n televisieadvertensie van 'n super-PAC wat [[Andrew Cuomo]] gesteun het.<ref>{{Verwys nuus |voornaam=Ben |van=Kamisar |titel=Pro-Andrew Cuomo super PAC depicts Zohran Mamdani in front of Twin Towers attack in late ad |url=https://www.nbcnews.com/politics/elections/pro-andrew-cuomo-super-pac-depicts-zohran-mamdani-twin-towers-rcna241651 |werk=NBC News |datum=3 November 2025 |besoekdatum=18 November 2025}}</ref> Mamdani het Piker se opmerkings tydens 'n burgemeestersdebat as "aanstootlik en verfoeilik" afgewys.<ref>{{Verwys nuus |van=Anuta |voornaam=Joe |datum=23 Oktober 2025 |titel=Cuomo suggests Mamdani would cheer a future terror attack |url=https://www.politico.com/news/2025/10/23/andrew-cuomo-suggests-mamdani-would-cheer-future-terror-attack-00620620 |werk=Politico |besoekdatum=17 November 2025}}</ref>
[[Lêer:Hasan-Piker-Philly-4-30-26.jpg|duimnael|Piker by 'n byeenkoms vir Chris Rabb in Wes-[[Philadelphia]] in 2026]]
Tydens 'n stroom in Maart 2026 het Piker gehelp om meer as $56 000 vir die kongreskandidaat Oliver Larkin in te samel, wat ''Wired'' as 'n voorbeeld genoem het van inhoudskeppers wat hul aanlyn invloed vir regstreekse fondsinsameling gebruik.<ref>{{Verwys tydskrif |van=Kelly |voornaam=Makena |datum=11 Maart 2026 |titel=This Is the Next Wave of Political Fundraising |url=https://www.wired.com/story/this-is-the-next-wave-of-political-fundraising/ |tydskrif=Wired |besoekdatum=25 Augustus 2026}}</ref>
Piker se betrokkenheid by die Demokratiese Party se voorverkiesings van 2026 het 'n bron van verdeeldheid binne die party geword.<ref name="Wren-2026">{{Verwys nuus |van=Wren |voornaam=Adam |datum=28 Maart 2026 |titel=Why some Democrats want to shut off Hasan Piker's 'megaphone' |url=https://www.politico.com/news/2026/03/28/hasan-piker-democrats-midterms-2028-00849453 |werk=Politico |besoekdatum=31 Maart 2026}}</ref><ref name="Perkins-2026">{{Verwys nuus |van=Perkins |voornaam=Tom |datum=6 April 2026 |titel=Arab Americans in Michigan warn centrist Democrats attacking Hasan Piker: 'They haven't learned from 2024' |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/06/michigan-senate-race-democrats |besoekdatum=15 Mei 2026 |werk=The Guardian}}</ref> In [[Michigan]] het hy vir die senaatskandidaat [[Abdul El-Sayed]] veldtog gevoer, waarop twee van El-Sayed se opponente, Mallory McMorrow en Haley Stevens, Piker se betrokkenheid op grond van sy vroeëre uitsprake, veral oor die Israel-Palestina-konflik, gekritiseer het.<ref name="Balk-2026">{{Verwys nuus |van=Balk |voornaam=Tim |datum=27 Maart 2026 |titel=Hasan Piker Rallies Spark Backlash in Michigan's Democratic Senate Primary |url=https://www.nytimes.com/2026/03/27/us/politics/elsayed-piker-michigan-rally-backlash.html |werk=The New York Times |besoekdatum=31 Maart 2026}}</ref> Die Demokratiese staatsverteenwoordiger Carrie Rheingans het besluit om nie aan die geleentheid met Piker deel te neem nie, maar het El-Sayed steeds gesteun.<ref>{{Verwys nuus |van=Solis |voornaam=Ben |datum=28 Maart 2026 |titel=Ann Arbor progressive Carrie Rheingans backs out of El-Sayed event with Hasan Piker |url=https://michiganadvance.com/2026/03/28/ann-arbor-progressive-carrie-rheingans-backs-out-of-el-sayed-event-with-hasan-piker/ |werk=Michigan Advance |besoekdatum=31 Maart 2026}}</ref>
Piker het vir die volgende kandidate veldtog gevoer of hulle op sy stroom aangebied:
{| class="wikitable"
|-
! Kandidaat !! Verkiesing !! Uitslag
|-
| Chris Rabb || Pennsilvanië se 3de kongresdistrik || Voorverkiesing in Mei 2026 gewen<ref>{{Verwys nuus |van=Janesch |voornaam=Sam |datum=30 April 2026 |titel=Leftist streamer Hasan Piker gives Chris Rabb a boost during West Philadelphia campaign swing |url=https://www.inquirer.com/politics/pennsylvania/hasan-piker-chris-rabb-philadelphia-campaign-20260430.html |besoekdatum=1 Mei 2026 |werk=The Philadelphia Inquirer}}</ref><ref>{{Verwys nuus |van=Kashinsky |voornaam=Lisa |datum=19 Mei 2026 |titel=Progressive firebrand Chris Rabb wins Democratic primary for the nation's bluest House seat |url=https://www.politico.com/news/2026/05/19/rabb-wins-pennsylvania-house-primary-00929091 |werk=Politico |besoekdatum=6 Augustus 2026}}</ref>
|-
| Adam Hamawy || New Jersey se 12de kongresdistrik || Voorverkiesing in Junie 2026 gewen<ref name="Steakin-2026" />
|-
| Saikat Chakrabarti || Kalifornië se 11de kongresdistrik || Derde; het nie na die algemene verkiesing gevorder nie<ref name="Steakin-2026" />
|-
| Claire Valdez || New York se 7de kongresdistrik || Demokratiese nominasie gewen<ref name="Zeitchik-2026">{{Verwys nuus |van=Zeitchik |voornaam=Steven |datum=24 Junie 2026 |titel=Mamdani Tsunami: What New York's Stunning Primary Results Mean for Tech and Hollywood (and Democracy) |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/politics-news/claire-valdez-darializa-chevalier-mamdani-new-york-1236629211/ |werk=The Hollywood Reporter |besoekdatum=25 Junie 2026}}</ref>
|-
| Darializa Avila Chevalier || New York se 13de kongresdistrik || Demokratiese nominasie gewen<ref name="Zeitchik-2026" />
|-
| Melat Kiros || [[Colorado]] se 1ste kongresdistrik || Die sittende Diana DeGette in die voorverkiesing verslaan<ref>{{Verwys web |van=Cooke |voornaam=Kyle |datum=14 Junie 2026 |titel=After venue drama, Melat Kiros makes her case for a 'new generation of leaders' in Congress |url=https://www.rmpbs.org/news/elections/melat-kiros-hasan-piker-rally-colorado |webwerf=Rocky Mountain PBS |besoekdatum=6 Augustus 2026 |argief-url=https://web.archive.org/web/20260811123652/https://www.rmpbs.org/news/elections/melat-kiros-hasan-piker-rally-colorado |argiefdatum=11 Augustus 2026 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Verwys nuus |van=Yoon |voornaam=Robert |datum=29 Junie 2026 |titel=Live Results: Colorado midterm primaries |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/live-results-colorado-midterm-primaries |werk=PBS NewsHour |agentskap=Associated Press |besoekdatum=6 Augustus 2026}}</ref>
|-
| Abdul El-Sayed || Amerikaanse Senaat, Michigan || Voorverkiesing in Augustus 2026 gewen<ref>{{Verwys nuus |van=Cappelletti |voornaam=Joey |datum=5 Augustus 2026 |titel=How Abdul El-Sayed went from political oblivion to progressive breakthrough in Michigan Senate race |url=https://apnews.com/article/michigan-primary-senate-elsayed-stevens-60c79349b60ffbf24a34d60b76e130ed |werk=Associated Press |besoekdatum=5 Augustus 2026}}</ref>
|-
| Donavan McKinney || Michigan se 13de kongresdistrik || Die sittende Shri Thanedar verslaan<ref>{{Verwys nuus |van=Nechin |voornaam=Etan |datum=5 Augustus 2026 |titel=Israel Critics Win Big in Michigan Primaries, Flop in Missouri |url=https://www.haaretz.com/us-news/2026-08-05/ty-article/.premium/israel-critics-win-big-in-michigan-primaries-flop-in-missouri/0000019f-d272-d315-a1df-fb7e73ec0000 |werk=Haaretz |besoekdatum=6 Augustus 2026}}</ref>
|-
| Cori Bush || [[Missouri]] se 1ste kongresdistrik || Teen Wesley Bell verloor<ref>{{Verwys web |van=O'Shea |voornaam=Devin Thomas |datum=8 Mei 2026 |titel=Hasan Piker Is the Democrats' New Man on the Trail, Whether They Like It or Not |url=https://theintercept.com/2026/05/08/hasan-piker-cori-bush-wesley-bell-missouri-primary/ |webwerf=The Intercept |besoekdatum=6 Augustus 2026}}</ref><ref>{{Verwys nuus |van=Stein |voornaam=Chris |datum=5 Augustus 2026 |titel=Wesley Bell wins Missouri House primary as Cori Bush comeback bid fails |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/aug/04/wesley-bell-missouri-democratic-primary-congress |werk=The Guardian |besoekdatum=6 Augustus 2026}}</ref>
|}
=== Ander ondernemings ===
Piker bied sedert 2021 die ''Fear&''-podsending saam met sy vriend en mede-Twitch-stroomer Will Neff aan.<ref name="Leftovers debut">{{Cite web|url=https://dotesports.com/streaming/news/hasan-ethan-klein-debut-political-podcast-the-leftovers|title=Hasan, Ethan Klein debut political podcast The Leftovers|last=Polhamus|first=Blaine|date=2021-09-27|website=Dot Esports|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028105530/https://dotesports.com/streaming/news/hasan-ethan-klein-debut-political-podcast-the-leftovers|archive-date=28 Oktober 2021|access-date=2021-10-27}}</ref> Die stroomers QTCinderella en AustinShow het in 2022 as mede-aanbieders by die podsending aangesluit.<ref>{{Verwys web |datum=23 Oktober 2022 |titel=Fear& (@FearAndPod) |url=https://x.com/FearAndPod/status/1584296764944752640 |besoekdatum=27 Junie 2023 |webwerf=Twitter}}</ref> Van September 2021 tot Oktober 2023 was Piker ook mede-aanbieder van die linksgesinde politieke podsending ''Leftovers'' saam met Ethan Klein van die H3-podsending.<ref name="Leftovers debut" /><ref>{{Cite web |url=https://www.tubefilter.com/2021/09/27/ethan-klein-hasan-piker-leftovers-podcast/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316094855/https://www.tubefilter.com/2021/09/27/ethan-klein-hasan-piker-leftovers-podcast/ |archive-date=2023-03-16 |url-status=live |title=Ethan Klein, Hasan Piker Launch 'Leftovers' Podcast Following Dissolution Of 'Frenemies' |date=2021-09-27 |website=Tubefilter |language=en-US |access-date=2022-08-31}}</ref>
== Politieke standpunte ==
Piker is as 'n [[Sosialisme|sosialis]],<ref name="Fedorov-2026">{{Verwys tydskrif |van=Fedorov |voornaam=Andrew |datum=12 Februarie 2026 |titel=Why Internet Stars Are Chinamaxxing |url=https://www.gq.com/story/why-internet-stars-are-chinamaxxing |tydskrif=GQ |besoekdatum=15 Mei 2026}}</ref> linkse,<ref name="Kotaku05202019" /><ref name=":0" /><ref name="Marantz-2025">{{Verwys tydskrif |van=Marantz |voornaam=Andrew |datum=17 Maart 2025 |titel=The Battle for the Bros |url=https://www.newyorker.com/magazine/2025/03/24/the-battle-for-the-bros |besoekdatum=27 Maart 2025 |tydskrif=The New Yorker |issn=0028-792X}}</ref> progressiewe<ref name="NYT11102020" /> en uiters linkse kommentator beskryf,<ref name="Wren-2026" /><ref>{{Verwys web |titel=Hasan Piker: Too toxic for Democrats? |url=https://theweek.com/politics/hasan-piker-liberal-joe-rogan-democrats |webwerf=The Week |besoekdatum=9 Augustus 2026 |datum=13 April 2026}}</ref> is ook as 'n demokratiese sosialis geïdentifiseer,<ref>{{Cite web|url=https://www.dsausa.org/democratic-left/twitch-tv-a-new-frontier-for-the-left/|title=Twitch.tv: A new frontier for the Left|last=Henke|first=Kurt|website=Democratic Socialists of America (DSA)|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119000121/https://www.dsausa.org/democratic-left/twitch-tv-a-new-frontier-for-the-left/|archive-date=19 November 2021|access-date=2022-03-25}}</ref> en is 'n omstrede politieke kommentator genoem.<ref name="Koseff-2026">{{Verwys nuus |van=Koseff |voornaam=Alexei |titel=Democrats at odds in Michigan over El-Sayed's ties to controversial streamer |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2026/08/27/democrats-odds-michigan-over-el-sayeds-ties-controversial-streamer/ |werk=The Washington Post |datum=27 Augustus 2026 |besoekdatum=27 Augustus 2026}}</ref><ref name="Cappelletti-2026b">{{Verwys nuus |van=Cappelletti |voornaam=Joey |datum=8 April 2026 |titel=How big of a tent do Democrats want? Hasan Piker is testing the limits in Michigan's Senate primary |url=https://apnews.com/article/hasan-piker-democrats-michigan-senate-13da0f0bc16d1473005ae74a205e3668 |werk=AP News |besoekdatum=4 Junie 2026}}</ref> Hy beskryf homself as 'n sosialis.<ref name="Bernstein-2025">{{Verwys nuus |van=Bernstein |voornaam=Joseph |datum=12 September 2025 |titel=Hasan Piker on Charlie Kirk |url=https://www.nytimes.com/2025/09/12/style/hasan-piker-charlie-kirk.html |werk=The New York Times |besoekdatum=17 September 2025}}</ref> In 'n onderhoud met ''The New York Times'' in 2025 het hy homself as 'n [[Marxisme|Marxis]], sosialis en linkse beskryf.<ref name="Bernstein-2025" /> In 'n latere onderhoud met dieselfde koerant het hy gesê hy het nie 'n "perfekte oplossing" nie, maar dat 'n beweging in die rigting van sosialisme 'n "wonderlike begin" sou wees.<ref name="NYT-Douthat" /> Piker verwerp dat hy 'n Maoïs is, en sê dat sowel Maoïste as Marxiste-Leniniste sy politieke sienings gekritiseer het.<ref name="NYMag-2026">{{Verwys tydskrif |van=van Zuylen-Wood |voornaam=Simon |datum=5 Oktober 2026 |titel=The Inescapable Hasan Piker |url=https://nymag.com/intelligencer/article/hasan-piker-el-sayed-michigan-gaza-midterms.html |tydskrif=New York |besoekdatum=6 Oktober 2026}}</ref> Hy is 'n gereelde kritikus van die Amerikaanse hoofstroompolitiek, van [[Israel]] en van die [[Israel-Hamas-oorlog]].<ref name="MurphyRobledo-2026">{{Verwys nuus |van=Murphy-Robledo |voornaam=Liam |datum=21 Junie 2026 |titel=US influencer Hasan Piker on his ban from Britain: 'The UK Left is in disarray' |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/hasan-piker-uk-israel-twitch-ban-b2999095.html |werk=The Independent |besoekdatum=22 September 2026}}</ref><ref name="Dacosta-2025">{{Verwys web |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2jwk6gjp1o |titel=Pro-Gaza streamer says he was detained at US airport |van=Dacosta |voornaam=Shaun |uitgewer=BBC News |datum=13 Mei 2025 |besoekdatum=13 Mei 2025}}</ref>
Piker noem sy opvoeding in [[Turkye]] onder die premierskap van [[Recep Tayyip Erdoğan]] as 'n invloed op sowel sy linkse sienings as sy bereidheid om daaroor te praat.<ref name=":0" /><ref name="Cosmo02202018" /> Hy het Amy Goodman, [[Jon Stewart]], Aaron McGruder en [[Bill Burr]] as invloede op die inhoud en styl van sy strome genoem.<ref>{{Verwys web |van=Juarez |voornaam=Nic |datum=12 Junie 2025 |titel=Hasan Piker Sees It All |url=https://www.vulture.com/article/hasan-piker-twitch-stream-influences.html |webwerf=Vulture |besoekdatum=14 Junie 2025}}</ref>
=== Amerikaanse politiek ===
Andrew Marantz van ''The New Yorker'' het Piker as anti-Trump maar "beswaarlik 'n lojale Demokraat" beskryf, en het hom eerder as 'n "ouskool linkse" as 'n liberalis geklassifiseer, iemand wat krities oor die "Amerikaanse ryk" is.<ref name="Marantz-2025" /> Piker het gesê sy doel is om die Demokratiese Party meer progressief te maak.<ref name="PressReynolds-2025">{{Verwys web |van=Press-Reynolds |voornaam=Kieran |datum=13 Augustus 2025 |titel=Hasan Piker Thinks America Might Be Cooked |url=https://www.gq.com/story/hasan-piker-thinks-america-might-be-cooked |besoekdatum=16 Augustus 2025 |webwerf=GQ}}</ref><ref name="MurphyRobledo-2026" /> ''Intelligencer'' het Piker "die AOC van Twitch" genoem.<ref name="Winkie-2021">{{Verwys web |van=Winkie |voornaam=Luke |datum=27 September 2021 |titel=Streaming With Hasan Piker, the AOC of Twitch |url=https://nymag.com/intelligencer/article/hasan-piker-twitch-profile.html |url-status=lewend |argief-url=https://web.archive.org/web/20250430151113/https://nymag.com/intelligencer/article/hasan-piker-twitch-profile.html |argiefdatum=30 April 2025 |besoekdatum=7 Maart 2025 |webwerf=Intelligencer}}</ref>
Piker het hom ten gunste van werkplekdemokrasie,<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=J7EA_QW2KK0|title=Hasan Piker Challenges Cenk Uygur on Democracy In The Workplace|last=The Young Turks|date=6 Augustus 2019|via=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20201221200002/https://www.youtube.com/watch?v=J7EA_QW2KK0&gl=US&hl=en|archive-date=21 Desember 2020|access-date=18 Desember 2020}}</ref> universele gesondheidsorg,<ref name=":1" /> interseksionele [[feminisme]],<ref name=":0" /> [[LGBT|LGBTQ+]]-regte en wapenbeheer uitgespreek, en het hom teen [[oorlog]], Amerikaanse [[imperialisme]], [[Islamofobie]], wit oppergesag en [[kapitalisme]] verset.<ref name="Politicon" /> Hy het hom in 2017 teen [[Donald Trump]] se reisverbod verset.<ref name="Cosmo02202018" /><ref>{{Verwys web |van=Piker |voornaam=Hasan |datum=30 Januarie 2017 |titel=The Hypocrisy Of The #MuslimBan Is Tenfold, And Will Hurt White Folk Too |url=https://www.huffpost.com/entry/the-hypocrisy-of-muslimban-is-tenfold-and-will-hurt_b_588fa1f6e4b080b3dad6f9b6 |besoekdatum=31 Desember 2024 |webwerf=HuffPost}}</ref> Piker voer aan dat baie konserwatiewes deur pro-korporatiewe en pro-imperiale media en politiek "sosiaal gekondisioneer" is, en dat hulle vir die Demokrate gewen kan word deur ruim maatskaplike welsynsprogramme soos Medicare for All aan te bied sonder dat hul sosiaal konserwatiewe oortuigings eers uitgedaag word.<ref name="NYMag-2026" /> Hy steun wat in Engels ''sewer socialism'' genoem word, 'n vorm van sosialisme wat deur die bou van munisipale infrastruktuur steun onder die bevolking wen,<ref name="NYMag-2026" /> en het die Tennessee Valley Authority en die verskaffing van breëbandinternet deur EPB van Chattanooga as voorbeelde genoem wat regoor die Verenigde State uitgerol behoort te word.<ref>{{Verwys nuus |van=Dassow |voornaam=Daniel |datum=22 September 2026 |titel=Hasan Piker praises TVA, Chattanooga internet as successful state projects |url=https://www.timesfreepress.com/news/2026/sep/22/hasan-piker-praises-tva-chattanooga-internet-as/ |werk=Chattanooga Times Free Press |argief-url=https://web.archive.org/web/20260923011643/https://www.timesfreepress.com/news/2026/sep/22/hasan-piker-praises-tva-chattanooga-internet-as/ |argiefdatum=23 September 2026 |besoekdatum=27 September 2026}}</ref>
Piker het die presidensiële voorverkiesingsveldtogte van [[Bernie Sanders]] in 2016 en 2020 gesteun,<ref>{{Cite web|url=https://www.insider.com/hasan-piker-hasanabi-twitch-interview-stream-video-profile-2021-8|title=Leftist streamer Hasan Piker faced criticism for buying a $2.7 million home. But Gen Z's favorite pundit says he's determined to change the right's narrative about progressives.|last=Press-Reynolds|first=Kieran|website=Insider|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701080832/https://www.insider.com/hasan-piker-hasanabi-twitch-interview-stream-video-profile-2021-8|archive-date=1 Julie 2022|access-date=2022-01-24}}</ref> en is 'n uitgesproke kritikus van sowel die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese]] as die [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse]] party.<ref name=":10" /><ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/22556239/hasan-piker-twitch-gore-vidal-steven-crowder-sam-seder-h3-podcast-ethan-klein|title=Hasan Piker on the problem with YouTube debate culture|last=Kelly|first=Makena|date=2021-06-29|website=The Verge|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629223743/https://www.theverge.com/22556239/hasan-piker-twitch-gore-vidal-steven-crowder-sam-seder-h3-podcast-ethan-klein|archive-date=29 Junie 2021|access-date=2021-06-30}}</ref> Nadat Luigi Mangione, die verdagte in die dood van Brian Thompson, die uitvoerende hoof van UnitedHealthcare, gearresteer is, het Piker Mangione op sy stroom as "warmer as ek" gevier en in oor die algemeen verheerlikende terme oor "die propaganda van die daad" gepraat, maar het dit vermy om Twitch se diensvoorwaardes oor die verheerliking van geweld te oortree.<ref name="Marantz-2025" /> Piker het later, met verwysing na [[Friedrich Engels]], gesê dat Thompson maatskaplike moord gepleeg het.<ref>{{Verwys nuus |van=Terry |voornaam=Eva |datum=23 April 2026 |titel=Thou shalt ... steal? |url=https://www.deseret.com/politics/2026/04/23/new-york-times-moral-case-for-theft-hasan-piker/ |werk=Deseret News |besoekdatum=25 April 2026}}</ref>
=== Israel en Palestina ===
Piker is as anti-sionisties beskryf en het Israel en die [[Sionisme|sionisme]] gekritiseer.<ref name="Marantz-2025" /><ref name="Rose-2025" /><ref>{{Verwys nuus |van=Nechin |voornaam=Etan |datum=24 Augustus 2026 |titel='Ready for the Backlash?' Hasan Piker Talks Hamas, anti-Zionism and Why Americans Are Fed Up With Israel |url=https://www.haaretz.com/us-news/2026-08-24/ty-article-magazine/.premium/hasan-piker-talks-hamas-anti-zionism-and-why-americans-are-fed-up-with-israel/000001a0-29fd-d293-a1e7-39fdf95c0000 |werk=Haaretz |besoekdatum=18 September 2026}}</ref><ref name="Crosbie-2025" /> Hy het homself "'n uitgesproke voorstander van Palestynse bevryding" genoem.<ref name="Maruf-2024">{{Verwys web |van=Maruf |voornaam=Ramishah |datum=5 Desember 2024 |titel=Streaming site Twitch is embroiled in controversy over creators' content about its handling of Israel and Palestine |url=https://edition.cnn.com/2024/12/05/tech/twitch-controversy-israel-palestine/index.html |besoekdatum=7 Desember 2024 |webwerf=CNN}}</ref>
In Mei 2024 het Piker bewerings dat Hamas tydens die aanvalle van 7 Oktober 2023 seksuele geweld gepleeg het, as "verkragtingsfantasieë" en "verkragtingshallusinasies" beskryf.<ref>{{Verwys nuus |van=Syal |voornaam=Rajeev |datum=1 Junie 2026 |titel=Why have two US commentators been banned from entering the UK? |url=https://www.theguardian.com/politics/2026/jun/01/why-two-us-commentators-banned-from-uk-hasan-piker-cenk-uygur |werk=The Guardian |besoekdatum=4 Junie 2026}}</ref><ref name="Reuters-2026">{{Verwys nuus |van=Young |voornaam=Sarah |van2=Tabahriti |voornaam2=Sam |van3=Heavens |voornaam3=Andrew |datum=4 Junie 2026 |titel=UK blocks visits by left-wing US commentators Cenk Uygur and Hasan Piker |url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-blocks-visits-by-left-wing-us-commentators-cenk-uygur-hasan-piker-2026-06-01/ |besoekdatum=24 Junie 2026 |werk=Reuters}}</ref> Hy het ook gesê: "Dit maak nie saak of verkragting op 7 Oktober plaasgevind het nie. Dit verander nie die dinamika vir my nie."<ref name="Balk-2026" /><ref name="Regunberg-2026">{{Verwys tydskrif |van=Regunberg |voornaam=Aaron |datum=2 April 2026 |titel=Hasan Piker Has a Few Choice Words for His Bad-Faith Critics |url=https://newrepublic.com/article/208412/hasan-piker-interview-third-way-el-sayed-centrist-critics |tydskrif=The New Republic |besoekdatum=4 Junie 2026}}</ref> In 'n onderhoud met ''The New Republic'' in April 2026 het hy oor dié aanhaling gesê: "Ek dink dit is baie duidelik wat ek gesê het. Ek was op daardie tydstip met iemand aan die debatteer oor die seksuele geweld wat op 7 Oktober plaasgevind het. En ek het gesê seksuele geweld vind wel in sulke situasies plaas, en daar was beslis getuienis van seksuele geweld onder die gyselaars. Maar dit verander nie die dinamika dat Israel 'n [[volksmoord]] teen die Palestyne pleeg, en dat ek daardie volksmoord teenstaan nie."<ref name="Regunberg-2026" />
In November 2024 het die kongreslid Ritchie Torres Twitch oor die beweerde "versterking van [[antisemitisme]]" gekritiseer en 'n ondersoek na Piker gevra.<ref name="Rosenblatt-2024">{{Verwys web |van=Rosenblatt |voornaam=Kalhan |datum=4 November 2024 |titel=Twitch faces criticism over Israel-Gaza war content on platform |url=https://www.nbcnews.com/tech/twitch-faces-criticism-israel-gaza-war-content-rcna178663 |besoekdatum=7 Desember 2024 |webwerf=NBC News}}</ref> 'n Veldtog deur verskeie kommentators het adverteerders onder druk geplaas om Twitch te verlaat weens die beweerde platformskepping vir antisemitisme, waaronder Piker se politieke kommentaar oor die konflik.<ref name="Rosenblatt-2024" /><ref name="Maruf-2024" /> Sowel Torres as die drukveldtog het snitte van Piker se kanaal geplaas wat hulle as antisemities beskryf het. Piker het gesê die snitte is uit hul verband geruk en wys hom terwyl hy Israel, nie [[Jode|Joodse mense]], kritiseer.<ref name="DAnastasio-2024">{{Verwys nuus |van=D'Anastasio |voornaam=Cecilia |datum=4 Desember 2024 |titel=JPMorgan, AT&T Pull Twitch Ads After Antisemitism Allegations |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-04/jpmorgan-at-t-pull-twitch-ads-after-antisemitism-allegations |besoekdatum=7 Desember 2024 |werk=Bloomberg News}}</ref> Weens die omstredenheid het sommige adverteerders hul advertensies van Twitch onttrek.<ref name="DAnastasio-2024" />
Piker het sommige uiters regse Haredi-Jode in Israel "ingeteeld" genoem.<ref>{{Verwys tydskrif |van=Denvir |voornaam=Daniel |titel=Hasan Piker Threatens the Establishment. That's Why They Want to Destroy Him. |url=https://www.thenation.com/article/politics/hasan-piker-attacks-antisemitism/ |tydskrif=The Nation |datum=3 April 2026 |besoekdatum=28 Augustus 2026}}</ref> Hy het later gesê die term is "'n neerhalende woord teen etnies-godsdienstige en rasse-supremasiste van alle soorte. Dit het niks met die [[Judaïsme]] te doen nie."<ref name="Perkins-2026" /> In 'n ander onderhoud het hy gesê hy het dit berou om dit oor ultraortodokse Jode te gebruik.<ref name="Regunberg-2026" />
In Januarie 2026 het Piker gesê "Hamas is 'n duisend keer beter as 'n fascistiese setlaarskoloniale [[apartheid]]staat", met verwysing na Israel, en dat hy "elke enkele keer vir Hamas eerder as Israel sou stem", standpunte waarby hy in April 2026 in onderhoude met ''Pod Save America'' en ''The New Republic'' gebly het.<ref name="Perkins-2026" /><ref name="Regunberg-2026" /><ref name="Cappelletti-2026b" /> Hy het vir ''The New Republic'' gesê: "Hamas het nie 'n volksmoord gepleeg nie. Israel het."<ref name="Regunberg-2026" />
In Augustus 2026 het Piker gewaarsku dat dit tot 'n gewelddadige teenreaksie teen [[Jode|Amerikaanse Jode]] kan lei as hulle met steun vir Israel geassosieer word.<ref name="Koseff-2026" /><ref>{{Verwys nuus |url=https://spectrumlocalnews.com/mi/michigan/news/2026/08/25/el-sayed-distances-himself-from-popular-streamer-s-comments-on-israel-and-jewish-americans |titel=El-Sayed distances himself from popular streamer's comments on Israel and Jewish Americans |werk=Spectrum News |agentskap=Associated Press |datum=25 Augustus 2026 |besoekdatum=11 September 2026}}</ref> Piker het beweer dat pro-Israel-Joodse leiers die Joodse identiteit met steun vir Israel verwar, en dat woede oor Israel antisemitisme kan aanvuur en Amerikaanse Jode in gevaar kan stel.<ref>{{Verwys nuus |van=Weigel |voornaam=David |datum=28 Augustus 2026 |titel=Piker defiant as Democrats turn on him |url=https://www.semafor.com/article/08/28/2026/hasan-piker-defiant-as-democrats-turn-on-him-interview |werk=Semafor |besoekdatum=5 September 2026}}</ref> Die opmerkings het midde-in die Michigan-senaatsverkiesing van 2026 verdeeldheid binne die Demokratiese Party veroorsaak, en daar is berig dat die kandidaat Abdul El-Sayed hom in die nadraai van Piker "gedistansieer" het.<ref name="Koseff-2026" />
=== Outoritarisme ===
Piker het in 2021 gesê hy het in die politiek begin belangstel nadat [[Recep Tayyip Erdoğan]] 'n spotprenttekenaar gedagvaar het omdat dié hom as 'n kat uitgebeeld het, wat Piker as "onderdrukking van vryheid" beskou het.<ref>{{Verwys web |van=Press-Reynolds |voornaam=Kieran |datum=28 Augustus 2021 |titel=Hasan Piker says he became passionate about politics when Turkey's prime minister sued a political cartoonist who drew him as a cat |url=https://www.businessinsider.com/hasan-piker-twitch-politics-commentator-leftist-turkey-erdogan-censorship-2021-8 |webwerf=Business Insider |besoekdatum=26 Mei 2026}}</ref> ''GQ'' het Piker as iemand beskryf wat deur stroomuitsendings teen [[outoritarisme]] "terugbaklei". In daardie profiel het Piker gesê [[Donald Trump]] kan grondwetlike beskerming, waaronder "behoorlike regsproses, geboortereg-burgerskap en die Eerste Wysiging", "uithaal of uitkalwe" voordat hy die regstelsel herbou om wat Piker 'n "wit nativistiese agenda" noem, te bevorder.<ref name="PressReynolds-2025" /> In 'n onderhoud met ''Morning Edition'' in Oktober 2025 het Piker gesê hy is bekommerd dat die Verenigde State in 'n "outoritêre nagmerrie" sal beland waarin "een van die laaste bastions van liberalisme uitgekalwe word" indien die Trump-regering daarin slaag om spraak te onderdruk wat dit onaanvaarbaar ag.<ref>{{Verwys nuus |van=Fadel |voornaam=Leila |van2=Perez |voornaam2=Ana |van3=Rezvani |voornaam3=Arezou |van4=Manuel |voornaam4=Obed |datum=8 Oktober 2025 |titel=Hasan Piker, who was supposed to debate Charlie Kirk, on the state of free speech |url=https://www.vpm.org/npr-news/npr-news/2025-10-08/hasan-piker-who-was-supposed-to-debate-charlie-kirk-on-the-state-of-free-speech |werk=Morning Edition |uitgewer=NPR |besoekdatum=26 Mei 2026}}</ref>
Tydens 'n debat by die [[Yale-universiteit|Yale]] Political Union in April 2026 het Piker hom teen die "sterwende Amerikaanse ryk" gestel. Hy het gesê die kapitalisme het dinge gebou wat die behoud waardig is, maar dat dié dinge deur arbeid gebou is en die voordele nie eweredig versprei is nie. Piker het afgesluit: "As 'n diktatuur onvermydelik is, verkies ek dat dit 'n diktatuur van die [[proletariaat]] moet wees."<ref name="Clifton-2026">{{Verwys nuus |van=Clifton |voornaam=Zachary |datum=16 April 2026 |titel=Inside Yale's Hasan Piker Spectacle |url=https://www.thenation.com/article/society/yale-hasan-piker-laura-loomer-rick-scott/ |besoekdatum=17 April 2026 |werk=The Nation |issn=0027-8378}}</ref><ref>{{Verwys nuus |van=Nyberg |voornaam=Leo |van2=Rivas |voornaam2=Sarah |datum=15 April 2026 |titel=Hasan Piker says 'American empire' is dying at well-attended debate |url=https://yaledailynews.com/articles/hasan-piker-says-american-empire-is-dying-at-well-attended-debate |werk=Yale Daily News |besoekdatum=15 Mei 2026}} {{Dooie skakel|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Oor internasionale sake het skrywers in ''The Atlantic'', ''The Dispatch'' en ''New Lines Magazine'' Piker beskryf as iemand wat met linkse outoritêre regerings simpatiseer. Hy het bewondering vir [[China]] as sy voorkeurmodel van sosialisme uitgespreek,<ref name="Rosenberg-2026">{{Verwys tydskrif |van=Rosenberg |voornaam=Yair |datum=19 April 2026 |titel=The Problem With Hasan Piker's Einstein Story |url=https://www.theatlantic.com/politics/2026/04/hasan-piker-einstein-democrats/686855/ |tydskrif=The Atlantic |besoekdatum=25 April 2026}}</ref><ref name="Johnson-2026">{{Verwys tydskrif |van=Johnson |voornaam=Jeremiah |datum=29 April 2026 |titel=Hasan Piker and the Limits of the Big Tent |url=https://thedispatch.com/article/hasan-piker-china-cuba-authoritarian-leftist-socialism/ |tydskrif=The Dispatch |besoekdatum=20 Mei 2026}}</ref><ref name="Fedorov-2026" /><ref name="Postel-2026">{{Verwys tydskrif |van=Postel |voornaam=Danny |datum=13 Mei 2026 |titel=Hasan Piker's Take on China May Matter More Than His Views on Israel |url=https://newlinesmag.com/running-notes/hasan-pikers-take-on-china-may-matter-more-than-his-views-on-israel/ |tydskrif=New Lines Magazine |besoekdatum=15 Mei 2026}}</ref> het China se inlywing van [[Tibet]] met die Unie se oorwinning oor die Konfederasie in die Amerikaanse Burgeroorlog vergelyk,<ref name="Rosenberg-2026" /><ref name="Postel-2026" /> het [[Oeigoere|Oeigoerse]] aanhoudingsfasiliteite in [[Xinjiang]] "heropvoedingskampe" genoem,<ref name="Rosenberg-2026" /><ref name="Johnson-2026" /><ref name="Postel-2026" /> het [[Mao Zedong]] "een van die groot leiers van hierdie wêreld" genoem<ref name="Rosenberg-2026" /><ref name="Johnson-2026" /><ref name="Levitz-2026">{{Verwys nuus |van=Levitz |voornaam=Eric |datum=24 April 2026 |titel=The real problem with Hasan Piker |url=https://www.vox.com/politics/486091/hasan-piker-democrats-israel-china |werk=Vox |besoekdatum=25 April 2026}}</ref> en het die [[Ontbinding van die Sowjetunie|ontbinding van die Sowjetunie]] "een van die grootste katastrofes van die 20ste eeu" genoem.<ref name="Rosenberg-2026" /><ref name="Clifton-2026" /> Sowel ''The Atlantic'' as ''The Dispatch'' sê Piker se wêreldbeskouing leun na 'n "breë simpatie vir China, [[Kuba]], [[Rusland]] en outoritarisme in die algemeen",<ref name="Johnson-2026" /> terwyl ''New York'' sê Piker het "romantiese en liggelowige houdings oor onderdrukkende regimes in die buiteland".<ref name="NYMag-2026" />
''Vox'' voer aan dat die beste benaming vir Piker se standpunt oor internasionale verhoudinge "kampisme" is, 'n posisie wat buitelandse bewegings en regimes eerder volgens hul mate van vyandigheid teenoor die Weste as volgens hul waardes beoordeel. Dit noem 'n reeks van Piker se standpunte wat daarop dui, soos sy verklaarde "gebrek aan probleem" met Hesbollah<ref name="Levitz-2026" /><ref name="Marantz-2025" /> en sy steun vir Mao ten spyte van die dodetal van die Groot Sprong Vorentoe, wat ''Vox'' teenoor Piker se verklaarde standpunt stel dat regimes volgens die aantal burgers beoordeel moet word wat hulle doodmaak.<ref name="Levitz-2026" />
=== China ===
In November 2025 het Piker [[China]] besoek en op die staatsbeheerde China Global Television Network verskyn, waar hy gesê het hy wil sien wat die Verenigde State by China kan "oorneem en navolg". Hy het die reis "'n droom wat waar word" genoem. Tydens 'n stroom op die [[Tiananmen-plein]] het die polisie hom ná 'n seremonie kortliks uitgevra, 'n wisselwerking wat media-aandag getrek het.<ref>{{Verwys nuus |van=Razdan |voornaam=Khushboo |datum=18 November 2025 |titel=Hasan Piker's China tour draws fire after viral Tiananmen police encounter |url=https://www.scmp.com/news/china/article/3333173/hasan-pikers-china-tour-draws-fire-after-viral-tiananmen-police-encounter |werk=South China Morning Post |besoekdatum=18 November 2025}}</ref> Tydens die reis het Piker 'n eksemplaar van [[Mao Zedong]] se ''Klein Rooi Boek'' gewys, wat hy volgens hom as 'n geskenk ontvang het en "werklik, werklik besonders" genoem het.<ref>{{Verwys web |van=Blonder |voornaam=Meghan |van2=Rampersad |voornaam2=Thaleigha |datum=14 November 2025 |titel=Hasan Piker Geeks Out After Receiving Mao Zedong's Infamous 'Little Red Book': 'Really, Really Special' |url=https://freebeacon.com/issues/hasan-piker-geeks-out-after-receiving-mao-zedongs-infamous-little-red-book-really-really-special/ |besoekdatum=5 April 2026 |webwerf=The Washington Free Beacon}}</ref>
In 'n onderhoud in Desember 2025 het Piker gesê: "Ongeag sy gebreke en onderdrukkende houdings teenoor sekere groepe, het hulle 'n fenomenale prestasie behaal deur die materiële omstandighede van die gemiddelde Chinese persoon aansienlik te verbeter."<ref name="Rose-2025" /> In 'n onderhoud met ''Axios'' in September 2026 het hy gesê China is die regeringsmodel wat die naaste kom aan wat hy in die Verenigde State aangeneem wil sien.<ref>{{Verwys nuus |van=Thompson |voornaam=Alex |datum=18 September 2026 |titel="The Axios Show": Hasan Piker wants to campaign for AOC in 2028 |url=https://www.axios.com/2026/09/18/hasan-piker-aoc-2028-axios-show |werk=Axios |besoekdatum=19 September 2026}}</ref> Hy het gesê hy is bekommerd dat Chinese kinders in die volgende dekade of twee beter lewensomstandighede as Amerikaanse kinders kan hê.<ref>{{Verwys nuus |van=Pitts |voornaam=Emma |datum=18 September 2026 |titel=What happens when Hasan Piker leaves his livestream echo chamber |url=https://www.deseret.com/politics/2026/09/18/axios-alex-thompson-interview-with-democratic-socialist-streamer-hasan-piker/ |werk=Deseret News |besoekdatum=19 September 2026}}</ref>
=== Russiese inval in Oekraïne ===
Tydens die aanloop in Februarie tot die [[Russies-Oekraïense Oorlog (2022-tans)|Russiese inval in Oekraïne]] van 2022 het Piker gesê Rusland sal nie aanval nie.<ref>{{Verwys tydskrif |van=Feiger |voornaam=Leah |datum=16 Mei 2024 |titel=How Twitch Streamers Could Shape the 2024 Elections |url=https://www.wired.com/story/hasan-piker-twitch-joe-biden/ |argief-url=https://web.archive.org/web/20240517003409/https://www.wired.com/story/hasan-piker-twitch-joe-biden/ |argiefdatum=17 Mei 2024 |url-status=lewend |tydskrif=Wired |besoekdatum=12 Desember 2025}}</ref> Piker het later verskoning gevra en gesê hy het "nie gedink 'n streeksmoondheid sou so irrasioneel optree nie. Ek het my foute erken. Ek het dinge verkeerd gehad." Hy het gesê die Verenigde State het die weg vir die inval gebaan, en het Rusland se inval met die Amerikaanse geskiedenis van invalle vergelyk.<ref name=":12" />
== Kontroversies ==
Tydens 'n Twitch-stroom op 21 Augustus 2019 het Piker die Amerikaanse verteenwoordiger Dan Crenshaw, 'n veteraan van SEAL-span 3 wat in Afghanistan gedien het, oor sy steun vir Amerikaanse militêre intervensie oorsee gekritiseer. Piker het oor Crenshaw gesê: "Wat de fok is fout met hierdie ou? Het hy nie oorlog toe gegaan en soos letterlik sy oog verloor nie, want een of ander mujahideen, 'n dapper fokken soldaat het sy oog gat met hul piel genaai?"<ref>{{Cite web|url=https://www.foxnews.com/media/liberal-commentator-profanely-attacks-rep-crenshaw-claims-brave-soldier-took-his-eye|title=Liberal commentator profanely attacks Rep. Crenshaw, says 'brave' fighter took his eye|last=Dorman|first=Sam|date=22 Augustus 2019|website=Fox News|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116014727/https://www.foxnews.com/media/liberal-commentator-profanely-attacks-rep-crenshaw-claims-brave-soldier-took-his-eye|archive-date=16 Januarie 2021|access-date=18 Desember 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mediaite.com/news/tyt-host-hasan-piker-mocks-dan-crenshaws-war-injury-brave-fcking-soldier-fcked-his-eye-hole/|title=TYT Contributor Goes off about Dan Crenshaw in Furious Tirade|date=22 Augustus 2019|website=Mediaite|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108004620/https://www.mediaite.com/news/tyt-host-hasan-piker-mocks-dan-crenshaws-war-injury-brave-fcking-soldier-fcked-his-eye-hole/|archive-date=8 November 2020|access-date=31 Desember 2020}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://kotaku.com/twitch-suspends-popular-leftist-streamer-after-controve-1837518859|title=Twitch Suspends Popular Leftist Streamer After Controversial 9/11 Comments|last=Grayson|first=Nathan|date=23 Augustus 2019|website=Kotaku|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824005707/https://kotaku.com/twitch-suspends-popular-leftist-streamer-after-controve-1837518859|archive-date=24 Augustus 2019|access-date=8 Augustus 2020}}</ref> In dieselfde stroom het Piker die Amerikaanse [[buitelandse beleid]] gekritiseer en omstrede opmerkings oor die [[Aanvalle op 11 September 2001|aanvalle van 11 September]] gemaak, waaronder "Amerika het 9/11 verdien, ou."<ref name=":2" /><ref name="Burch-2019">{{Verwys web |van=Burch |voornaam=Sean |datum=23 Augustus 2019 |titel=Young Turks' Hasan Piker Says Comment That US 'Deserved 9/11' Was 'Inappropriate' |url=https://www.thewrap.com/tyt-hasan-piker-deserve-sep-eleventh/ |url-status=lewend |argief-url=https://web.archive.org/web/20250524122819/https://www.thewrap.com/tyt-hasan-piker-deserve-sep-eleventh/ |argiefdatum=24 Mei 2025 |besoekdatum=7 Maart 2025 |webwerf=TheWrap}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.foxnews.com/media/hasan-piker-dan-crenshaw|title=Hasan Piker calls his Crenshaw remarks 'satire'|last=Wulfsohn|first=Joseph|date=23 Augustus 2019|website=Fox News|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823085552/https://www.foxnews.com/media/hasan-piker-dan-crenshaw|archive-date=23 Augustus 2019|access-date=8 Augustus 2020}}</ref> Sy uitsprake het verontwaardiging op [[sosiale media]] veroorsaak en is deur Fox News en verskeie ander media gedek. Crenshaw het gesê dat Piker se opmerkings 'n "walglike verdediging van die 9/11-terreuraanvalle teen Amerikaners was." Cenk Uygur, aanbieder van ''The Young Turks'', het hom "baie aanstootlik" genoem en het Piker genooi om op TYT te verskyn om verskoning te vra.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=lKQGvVsRpaE|title=Hasan Piker Addresses Online Comments|last=The Young Turks|date=22 Augustus 2019|website=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20201119012244/https://www.youtube.com/watch?v=lKQGvVsRpaE|archive-date=19 November 2020|access-date=18 Desember 2020}}</ref> Piker het sy opmerkings as satiries verdedig en het die Amerikaanse buitelandse beleid as iets aangehaal wat die voorwaardes vir 'n gebeurtenis soos 9/11 geskep het, maar het erken dat hy "meer presiese" taal moes gebruik het.<ref name=":10" /><ref name=":3" /><ref name="Burch-2019" /><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=fin-PeFNEFs|title=Hasan Piker vs Gianno Caldwell on "The Issue Is: with Elex Michaelson"|last=Elex Michaelson|date=30 Augustus 2019|website=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103145311/https://www.youtube.com/watch?v=fin-PeFNEFs&feature=youtu.be&t=607|archive-date=3 November 2020|access-date=17 Desember 2020}}</ref> Twitch het hom vir een week vir die kommentaar oor Crenshaw en 9/11 verban.<ref name="Winkie-2021" />
In Augustus 2021 het Piker 'n huis van $2,7 miljoen in Wes-Hollywood, [[Kalifornië]], gekoop.<ref name=":13">{{Cite web|url=https://www.dirt.com/gallery/entertainers/influencers/hasanabi-hasan-piker-west-hollywood-house-1203418281/|title=Twitch Phenom HasanAbi Talks (and Talks) His Way into West Hollywood Home|last=David|first=Mark|date=2021-08-13|website=DIRT|language=en-US|access-date=2022-08-23}}</ref> Die aankoop is aanlyn deur mense gekritiseer wat gevoel het dat sy weelderige leefstyl met sy sienings as sosialis in stryd is.<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailybeast.com/socialist-twitch-streamer-hasan-piker-get-grief-from-twitter-for-buying-dollar3-million-los-angeles-home|title=Socialist Twitch Streamer Endures Wrath of Twitter for Buying $3M Home|last=Isidro, Charissa|date=20 Augustus 2021|website=The Daily Beast|archive-url=https://web.archive.org/web/20210820165109/https://www.thedailybeast.com/socialist-twitch-streamer-hasan-piker-get-grief-from-twitter-for-buying-dollar3-million-los-angeles-home|archive-date=20 Augustus 2021|access-date=20 Augustus 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dailydot.com/debug/hasan-piker-house-ignites-controversy/|title=Leftist star Hasan Piker sparks debate over his $2.7 million L.A. mansion|last=Goforth|first=Claire|date=2021-08-20|website=The Daily Dot|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210820184456/https://www.dailydot.com/debug/hasan-piker-house-ignites-controversy/|archive-date=20 Augustus 2021|access-date=2021-08-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/hasan-piker-twitch-criticism-home-b1906619.html|title=Left-wing Twitch streamer under fire after viewers see his $2.7m home|last=Graziosi|first=Graig|date=2021-08-21|website=The Independent|language=en|url-access=subscription|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220509/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/hasan-piker-twitch-criticism-home-b1906619.html|archive-date=9 Mei 2022|access-date=2021-08-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2021/aug/24/can-a-socialist-live-in-a-two-million-dollar-mansion|title=Can a socialist live in a $2.7m mansion?|last=Mahdawi, Arwa|date=2021-08-24|website=The Guardian|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825205324/https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/aug/24/can-a-socialist-live-in-a-two-million-dollar-mansion|archive-date=25 Augustus 2021|access-date=2021-08-25}}</ref> Soortgelyke kritiek is in Februarie 2022 gehoor nadat dit aan die lig gekom het dat Piker 'n Porsche Taycan gekoop het.<ref>{{Cite web|url=https://kotaku.com/twitch-hasan-piker-hasanabi-porsche-taycan-socialist-st-1848492801|title=Twitch Streamer Hasan Piker Bought A Porsche And People Are Once Again Upset That He's Rich|date=7 Februarie 2022|website=Kotaku|language=en-us|archive-url=https://web.archive.org/web/20220506203231/https://kotaku.com/twitch-hasan-piker-hasanabi-porsche-taycan-socialist-st-1848492801|archive-date=6 Mei 2022|access-date=2022-05-06}}</ref> Piker is ook ná 'n grootskaalse inligtinglek by Twitch gekritiseer, wat die finansiële inligting van hom en baie ander stroomers ingesluit het. Hy het gereageer deur te sê dat sy verdienste altyd deursigtig was, aangesien sy intekenaartelling voortdurend prominent op die skerm vertoon is.<ref>{{Cite web|url=https://dotesports.com/streaming/news/how-much-money-does-hasan-make-on-twitch|title=How much money does Hasan make? {{!}} Twitch Leaks|last=Miceli|first=Max|date=2021-10-08|website=Dot Esports|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027225432/https://dotesports.com/streaming/news/how-much-money-does-hasan-make-on-twitch|archive-date=27 Oktober 2021|access-date=2021-10-27}}</ref>
Op 13 Desember 2021 is Piker vir een week van Twitch verban omdat hy die rasse-[[bynaam]] "cracker" herhaaldelik op die stroom oor wit mense gebruik het, nadat twee van sy geselsmoderators dit ook gebruik het en verban is.<ref name="Powell-2025">{{Verwys vaktydskrif |van=Powell |voornaam=Aisha |van2=Williams-Johnson |voornaam2=Dana |datum=Maart 2025 |titel="You dumb cracker b*tch": The legitimizing of White supremacy during a Twitch ban of HasanAbi |url=https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/14614448231191776 |vaktydskrif=New Media & Society |uitgawe=27 |nommer=3 |bladsye=1318-1335 |doi=10.1177/14614448231191776 |issn=1461-4448}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kotaku.com/socialist-twitch-streamer-banned-for-calling-white-peop-1848213042|title=Socialist Twitch Streamer Banned For Calling White People 'Cracker'|last=Gach|first=Ethan|date=14 Desember 2021|website=Kotaku|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214173041/https://kotaku.com/socialist-twitch-streamer-banned-for-calling-white-peop-1848213042|archive-date=14 Desember 2021|access-date=14 Desember 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vice.com/en/article/4awxjw/hasan-piker-allegedly-banned-from-twitch-for-saying-cracker|title=Hasan Piker Banned From Twitch for Saying 'Cracker'|last=Jackson|first=Gita|last2=Gault|first2=Matthew|date=14 Desember 2021|website=Vice|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214175837/https://www.vice.com/en/article/4awxjw/hasan-piker-allegedly-banned-from-twitch-for-saying-cracker|archive-date=14 Desember 2021|access-date=14 Desember 2021}}</ref><ref>{{Verwys web |voornaam=Kalhan |van=Rosenblatt |titel=Hasan Piker says Twitch banned him for using derogatory term for white people |webwerf=NBC News |datum=14 Desember 2021 |url=https://www.nbcnews.com/pop-culture/pop-culture-news/hasan-piker-says-twitch-banned-using-derogatory-term-white-people-rcna8738}}</ref><ref>{{Verwys web |van=Velde |voornaam=Issy van der |datum=21 Desember 2021 |titel=HasanAbi Is Back On Twitch A Week After Being Banned For Saying "Cracker" |url=https://www.thegamer.com/hasanabi-unbanned-twitch-cracker/ |besoekdatum=26 Oktober 2025 |webwerf=TheGamer}}</ref> Piker het aangevoer dat die term nie as 'n belediging beskou moet word nie, aangesien 'n persoon wat dit gebruik "magteloos" is en dat hulle "dit doen as iemand wat histories onderdruk is wat stoom wil afblaas."<ref>{{Verwys nuus |van=Grayson |voornaam=Nathan |datum=16 Desember 2021 |titel=Twitch suspension of Hasan Piker sparks debate over what qualifies as racist language |url=https://www.washingtonpost.com/video-games/2021/12/16/twitch-cracker-ban-hasan-vaush/ |url-status=lewend |argief-url=https://web.archive.org/web/20211217083440/https://www.washingtonpost.com/video-games/2021/12/16/twitch-cracker-ban-hasan-vaush/ |argiefdatum=17 Desember 2021 |besoekdatum=18 Desember 2021 |koerant=The Washington Post |issn=0190-8286}}</ref> Hy het verder aangevoer dat "cracker" nie op dieselfde manier as ander rassebeledigings beledig nie, en verklaar: "Dit is iets waaroor ek al soveel keer gepraat het, want dit is asof wit mense daarvan hou om te sê: 'Cracker is dieselfde as die n-woord.' Dit is regtig dom. Die etimologie van die woord is anders. … Dit kom van die 'sweep-kraker'. Die mag is dus steeds in die hande van die wit persoon in daardie situasie, terwyl die n-woord ontmenslik is."<ref>{{Verwysing|title=So I Got Banned...|url=https://www.youtube.com/watch?v=UOHYlh6PPVM|language=en|access-date=2022-08-11}}</ref> Die presiese geskiedenis en etimologie van die woord word egter steeds gedebatteer.<ref>{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2013/07/01/us/zimmerman-trial-cracker/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219200033/https://www.cnn.com/2013/07/01/us/zimmerman-trial-cracker/index.html |archive-date=2021-12-19 |url-status=live |title='Cracker' conveys history of bigotry that still resonates |last=Foreman |first=Tom |date=2013-07-01 |website=CNN |language=en |access-date=2021-12-19}}</ref> 'n Artikel in ''New Media & Society'' het Twitch gekritiseer omdat dit Piker gestraf het terwyl beledigings teen minderheidsgroepe algemeen op die platform voorkom.<ref name="Powell-2025" />
In Februarie 2025 het Piker gesê as Republikeine "oor Medicare-bedrog of Medicaid-bedrog omgegee het, [sou hulle] Rick Scott doodmaak", met verwysing na Scott se betrokkenheid by Medicare- en Medicaid-bedrog toe hy die uitvoerende hoof van Columbia/HCA was. Twitch het Piker in Maart vir 24 uur vir die opmerking verban.<ref>{{Verwys web |van=Burch |voornaam=Sean |datum=3 Maart 2025 |titel=Twitch Streamer Hasan Piker Kicked Off Platform After Viral 'Kill Rick Scott' Comment |url=https://www.thewrap.com/twitch-kicks-off-hasan-piker-kill-rick-scott-comment/ |webwerf=TheWrap}}</ref><ref>{{Verwys web |van=Curto |voornaam=Justin |datum=4 Maart 2025 |titel=Hasan Piker Is Back on Twitch After Suspension for Rick Scott Comments |url=https://www.vulture.com/article/hasan-piker-twitch-rick-scott-suspension.html |besoekdatum=5 Maart 2025 |webwerf=Vulture}}</ref> In Mei het Twitch hom weer vir 24 uur weens die "onbehoorlike hantering van terroriste-propaganda" verban nadat hy 'n manifes gewys het wat na bewering van Elias Rodriguez, die dader van die skietery by die Capital Jewish Museum in 2025, gekom het.<ref>{{Verwys web |van=Del Rey |voornaam=Michelle |datum=25 Mei 2025 |titel=Hasan Piker suspended from Twitch after discussing alleged manifesto behind Israeli embassy staff shooting |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/hasan-piker-twitch-suspension-israel-embassy-shooting-b2757623.html |webwerf=The Independent |besoekdatum=26 Mei 2025}}</ref>
In Mei 2025 is Piker vir ongeveer twee uur deur die Amerikaanse doeane- en grensbeskermingsdiens by die [[O'Hare Internasionale Lughawe]] in [[Chicago]] aangehou nadat hy van 'n reis na Frankryk teruggekeer het. Volgens Piker het die beamptes wat hom tydens sy aanhouding uitgevra het, geweet wie hy is en hom gedetailleerde vrae oor sy sienings van Donald Trump, Israel, die [[Houthi-beweging|Houthi]]-rebelle en [[Hamas]], en oor sy Twitch-verbanne gevra. Piker het geglo hy is weens sy politieke sienings aangehou en dat sy aanhouding deel was van die Trump-regering se intimidasietaktiek om politieke opposisie stil te maak. Tricia McLaughlin, assistent-sekretaris van die Amerikaanse departement van binnelandse veiligheid, het Piker daarvan beskuldig dat hy "lieg vir laaiks" en het gesê dit was 'n roetine-inspeksie waaraan enige reisiger onderwerp kan word.<ref name="Dacosta-2025" /><ref>{{Verwys web |voornaam=Sophia |van=Tareen |titel=Popular Turkish American online political commentator detained, questioned at Chicago airport |werk=Associated Press |datum=13 Mei 2025 |url=https://apnews.com/article/chicago-immigration-twitch-influencer-border-airport-e691e08b806c1a256b8996719fcd945e}}</ref>
In Junie 2026 is Piker saam met Cenk Uygur toegang tot die [[Verenigde Koninkryk]] geweier, wat hy aan "my kritiek op Israel" toegeskryf het. Die Britse binnelandse sake-departement het gesê die besluit was te wyte aan Piker se "moontlike risiko" en omdat sy teenwoordigheid "nie bevorderlik vir die openbare belang mag wees nie".<ref>{{Verwys nuus |van=Ireland |voornaam=Olivia |van2=Smith |voornaam2=Cachella |datum=1 Junie 2026 |titel=Hasan Piker and Cenk Uygur blocked from entering UK by Home Office |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwy2rxyvvl1o |besoekdatum=1 Junie 2026 |werk=BBC News}}</ref><ref name="Reuters-2026" /> Vryheid-van-spraak-aktiviste het die besluit gekritiseer.<ref>{{Verwys nuus |van=Rawlinson |voornaam=Kevin |van2=Tomkins |voornaam2=Isaaq |datum=1 Junie 2026 |titel=Free speech activists condemn UK entry ban for Hasan Piker and Cenk Uygur |url=https://www.theguardian.com/media/2026/jun/01/us-political-commentators-say-banned-entering-uk-cenk-uygur-hasan-piker |besoekdatum=24 Junie 2026 |werk=The Guardian}}</ref> Hy is genooi om by die Oxford Union en SXSW London te praat, en die Oxford Union het gesê Piker sou sy toespraak oor 'n regstreekse stroom lewer.<ref>{{Verwys web |van=Horton |voornaam=Helena |titel=Leftwing US pair refused entry to UK will address Oxford Union remotely |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2026/jun/03/cenk-uygur-hasan-piker-oxford-union-home-office |webwerf=The Guardian |besoekdatum=7 Junie 2026 |datum=3 Junie 2026}}</ref> Piker het gesê die besluit wys in watter "fascistiese" rigting die "Westerse wêreld" beweeg.<ref name="MurphyRobledo-2026" />
== Ontvangs ==
Piker is Twitch se "''de facto'' politieke kommentator" genoem, iemand wat 'n onbeskaamd ideologiese raamwerk gebruik.<ref name="Foxman-2024">{{Verwys vaktydskrif |van=Foxman |voornaam=Maxwell |van2=Harris |voornaam2=Brandon C. |van3=Partin |voornaam3=William Clyde |datum=5 April 2024 |titel=Recasting Twitch: Livestreaming, Platforms, and New Frontiers in Digital Journalism |vaktydskrif=Digital Journalism |uitgawe=12 |nommer=4 |bladsye=516-536 |doi=10.1080/21670811.2024.2329648 |doi-toegang=vry}}</ref> Met ongeveer 3 miljoen volgelinge op Twitch het hy sedert 2025 as 'n prominente kommentator onder jong Amerikaanse linksgesindes na vore gekom, hoofsaaklik weens sy kritiek op die Trump-regering.<ref name="Rose-2025" /><ref name="Zukin-2025">{{Verwys tydskrif |van=Zukin |voornaam=Meg |datum=9 Julie 2025 |titel=Hasan Piker: TIME100 Creators 2025 |url=https://time.com/collections/time100-creators-2025/7299127/hasan-piker/ |tydskrif=Time |besoekdatum=15 Oktober 2026}}</ref> Afsetpunte wat aan videospeletjiekultuur en jeugkultuur toegewy is, dek Piker se strome gunstig. Joernaliste het veral kennis geneem van sy vermoë om "inligting en vermaak te kombineer",<ref name="Cosmo02202018" /><ref name="Foxman-2024" /> en om linkse politieke dekking op 'n manier te benader wat herkenbaar en toeganklik is vir Twitch-kykers wat dalk uit voeling met kabelnuus is.<ref name=":6" /><ref name=":7">{{Cite web|url=https://kotaku.com/the-gamers-of-the-year-2020-1845965574|title=The Gamers Of The Year, 2020|last=Totilo|first=Stephen|date=30 Desember 2020|website=Kotaku|language=en-us|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101004858/https://kotaku.com/the-gamers-of-the-year-2020-1845965574|archive-date=1 Januarie 2021|access-date=1 Januarie 2021}}</ref><ref name=":12" /> Sommige skrywers noem ook Piker se vulgêre, geanimeerde uitdrukkingstyl en sy fisiese voorkoms as noemenswaardige faktore agter sy gewildheid.<ref name="Cosmo02202018" /><ref>{{Cite web|url=https://studybreaks.com/news-politics/hasan-piker-woke-bae-politics/|title=Why We Should Be Paying Attention To Hasan Piker, A.K.A. 'Woke Bae'|last=Lambkin|first=Kelly|date=4 November 2017|website=Study Breaks|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918105411/https://studybreaks.com/news-politics/hasan-piker-woke-bae-politics/|archive-date=18 September 2020|access-date=21 Oktober 2020}}</ref><ref name="Hurcombe-2024">{{Verwys vaktydskrif |van=Hurcombe |voornaam=Edward |datum=11 September 2024 |titel=Conceptualising the "Newsfluencer": Intersecting Trajectories in Online Content Creation and Platformatised Journalism |vaktydskrif=Digital Journalism |bladsye=1-12 |doi=10.1080/21670811.2024.2397088 |doi-toegang=vry}}</ref> Piker noem sy uitsaaistyl "agitatiewe propaganda" en "Rush Limbaugh vir Zoomers", en verskeie publikasies het hom met radio-"shock jocks" vergelyk.<ref name="MurphyRobledo-2026" /><ref>{{Verwys nuus |van=Hayward |voornaam=Freddie |datum=6 Mei 2026 |titel=Democrats need Hasan Piker |url=https://www.newstatesman.com/international-politics/2026/05/democrats-need-hasan-piker |werk=New Statesman |besoekdatum=22 September 2026 |aanhaling=[Piker] calls himself the Rush Limbaugh for Zoomers}}</ref><ref name="Schwartz-2026">{{Verwys tydskrif |van=Schwartz |voornaam=Ben |datum=4 September 2026 |titel=Hasan Piker and the Democrats' Edgelord Dilemma |url=https://www.thenation.com/article/politics/abdul-el-sayed-hasan-piker-dirtbag-leftists/ |werk=The Nation |besoekdatum=22 September 2026}}</ref> Sommige bronne reken Piker tot die "dirtbag left", 'n linkse populistiese politieke styl wat vir sy vulgariteit bekend is.<ref name="Eells-2026" /><ref name="Schwartz-2026" /><ref>{{Verwys boek |van=Mirrlees |voornaam=Tanner |titel=Beyond Digital Capitalism: New Ways of Living |uitgewer=New York University Press |jaar=2020 |isbn=978-1-58367-883-1 |redakteur-van=Panitch |redakteur-voornaam=Leo |reeks=Socialist Register 2021 |plek=New York |bladsye=112-136 |hoofstuk=Socialists on Social Media Platforms: Communicating within and Against Digital Capitalism |redakteur-van2=Albo |redakteur-voornaam2=Greg}}</ref>
'n Hoofstuk in ''Cultures of Authenticity'' van 2022 het Piker en ''The Young Turks'' as gevallestudies van alternatiewe politieke kommentaar bespreek. Die outeurs sê Piker neem saam met sy gehoor deel aan 'n ambivalente "post-outentieke" subkultuur wat antagonisme, grappe en ironie gebruik om politieke sienings onregstreeks oor te dra.<ref>{{Verwys boek |van=Jurg |voornaam=Daniel |van2=Luitse |voornaam2=Dieuwertje |van3=Pouwels |voornaam3=Saskia |van4=Tuters |voornaam4=Marc |van5=Kisjes |voornaam5=Ivan |hoofstuk=Post-Authentic Engagement with Alternative Political Commentary on YouTube and Twitch |titel=Cultures of Authenticity |redakteur-van=Heřmanová |redakteur-voornaam=Marie |uitgewer=Emerald Publishing Limited |jaar=2022 |bladsye=301-318 |doi=10.1108/978-1-80117-936-220221023 |isbn=978-1-80117-937-9}}</ref> Sowel Andrew Marantz van ''The New Yorker'' as Michelle Goldberg van ''The New York Times'' het Piker "jejune", oftewel onvolwasse, genoem.<ref name="Marantz-2025" /><ref name="NYMag-2026" /> Marantz het geskryf dat Piker altyd "probeer om enige maatskaplike probleem tot 'n enkelwoordskuldige te herlei, gewoonlik 'kapitalisme' of 'imperialisme'", 'n beoordeling wat Simon van Zuylen-Wood van ''New York'' "waar" genoem het. Van Zuylen-Wood het ook geskryf dat Piker "weier om te aanvaar dat nie elke mening waarmee hy verskil deur iemand se valse bewussyn gevorm is nie".<ref name="NYMag-2026" />
In Julie 2024 het Alex Mahadevan van die Poynter-instituut vir mediastudies Piker as 'n voorbeeld van die "aanlyn kwetterende klas" genoem wat hulle nie aan joernalistieke etiek hou nie, in teenstelling met hul eweknieë in die ou media.<ref>{{Verwys nuus |van=Janfaza |voornaam=Rachel |datum=19 Julie 2024 |titel=The Voices Young Conservatives Are Listening to Online |url=https://www.nytimes.com/2024/07/19/style/young-conservative-republican-social-media-influence.html |werk=The New York Times |besoekdatum=22 Julie 2024}}</ref> 'n Artikel in die vaktydskrif ''Digital Journalism'' van September 2024 het 'n soortgelyke tema bespreek deur Piker as kenmerkend van 'n opkomende "nuusbeïnvloeder"-klas te noem, met 'n neiging tot "problematiese gedrag" wat met joernalistieke objektiwiteit bots.<ref name="Hurcombe-2024" /> 'n Bydraer tot dieselfde tydskrif het in April 2024 geskryf dat Piker vertroud is met joernalistieke meganika soos bronverwysing, raamwerke en objektiwiteit, maar dat hy dit verwerp as metodes wat gebruik word om "instemming vir elites te vervaardig". Piker verkry sy inligting hoofsaaklik uit sosiale media, dikwels deur sy gehoor aan hom verskaf.<ref name="Foxman-2024" /> ''The Washington Post'' het Piker ook as 'n nuusgebaseerde beïnvloeder geklassifiseer wat hom nie aan joernalistieke objektiwiteit gebonde voel nie.<ref name=":12" />
Marantz het geskryf dat Piker op sowel die politieke linker- as regterkant omstrede is: "Wanneer Piker deur die regterkant gekritiseer word, is dit gewoonlik omdat hy die brutaliteit van Hamas, of die Houthi's, of die [[Kommunistiese Party van China]] afwater ... Deur die linkerkant word hy eerder afgemaak as 'n limousine-sosialis wat in 'n huis van $2,7 miljoen woon."<ref name="Marantz-2025" /> Kieran Press-Reynolds het in die tydskrif ''GQ'' geskryf dat Piker ook onder liberaliste en in die Demokratiese Party omstrede is, wat Piker aan sy kritiek op Israel toeskryf.<ref name="PressReynolds-2025" /> Marantz het ook geskryf dat Piker se verdraagsaamheid vir omstredenheid en sy aantrekkingskrag vir jong mans hom 'n ideale "Joe Rogan van die linkerkant" gemaak het.<ref name="Marantz-2025" /> Van Zuylen-Wood het geskryf dat Piker nie 'n "linkse Rogan, 'n vriendelike en nuuskierige onderhoudvoerder met onvoorspelbare neigings" is nie, maar 'n "linkse [[Charlie Kirk]], 'n nimmereindigende polemis wat daarop uit is om werklike mag te wen".<ref name="NYMag-2026" />
== Toekennings en nominasies ==
Die speletjiewebwerf ''Kotaku'' het Piker in 2020 as een van sy "Gamers of The Year" gekies en hom 'n belangrike figuur in die vestiging van politieke kommentaar in die hoofstroom op Twitch genoem, 'n platform wat in die verlede as ontmoedigend vir politieke bespreking beskou is.<ref name=":8" /><ref name=":7" /><ref>{{Cite web|url=https://www.polygon.com/2019/8/30/20835568/twitch-politics-streaming-mixer-trump-shootings|title=On Twitch, talking about politics can be taboo|last=Hernandez|first=Patricia|date=30 Augustus 2019|website=Polygon|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231011659/https://www.polygon.com/2019/8/30/20835568/twitch-politics-streaming-mixer-trump-shootings|archive-date=31 Desember 2020|access-date=1 Januarie 2021}}</ref> Piker is vier jaar agtereenvolgens in die Streamy Awards se Nuus-kategorie genomineer en het dit twee keer gewen.<ref name="Brant-2023">{{Verwys web |van=Brant |voornaam=Brian |titel=Streamy Awards 2023: Complete Winners List |url=https://people.com/streamy-awards-2023-complete-winners-list-7852449 |webwerf=People |besoekdatum=28 Augustus 2023 |datum=27 Augustus 2023}}</ref> By die Streamy Awards van 2022 het hy ook saam met Avani Gregg die Skepper van die Jaar-toekenning oorhandig, wat vir die derde agtereenvolgende jaar deur [[MrBeast]] gewen is.<ref>{{Cite web |url=https://deadline.com/2022/12/youtube-streamy-awards-2022-winners-list-charli-damelio-missdarcei-mrbeast-cooking-with-lynja-1235189133/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205035331/https://deadline.com/2022/12/youtube-streamy-awards-2022-winners-list-charli-damelio-missdarcei-mrbeast-cooking-with-lynja-1235189133/ |archive-date=2022-12-05 |url-status=live |title=YouTube Streamy Awards 2022 Winners List: Charli D'Amelio, MissDarcei, MrBeast & Cooking With Lynja Among Victors |last=Tinoco |first=Armando |date=2022-12-05 |website=Deadline |language=en-US |access-date=2022-12-05}}</ref> Piker was een van die ''[[Time (tydskrif)|Time]]''-100-skeppers vir 2025,<ref name="Zukin-2025" /> en was nommer 3 op ''[[Rolling Stone]]'' se lys van die invloedrykste skeppers van 2026.<ref>{{Verwys web |van=Jones |voornaam=CT |van2=Garber-Paul |voornaam2=Elisabeth |titel=25 Most Influential Creators of 2026 |url=https://www.rollingstone.com/culture/culture-lists/top-social-media-influencers-creators-2026-1235605189/25-chan-and-jamal-1235605208/ |webwerf=Rolling Stone |besoekdatum=16 Oktober 2026 |datum=27 Augustus 2026}}</ref>
{| class="wikitable sortable"
|-
! Toekenning !! Jaar !! Kategorie !! Genomineerde werk !! Uitslag !! class="unsortable" | {{Afkorting|Verw.|Verwysing(s)}}
|-
| Shorty Awards || 2018 || Webreeks || ''The Breakdown'' || {{Genomineer}} || style="text-align: center;" | <ref>{{Cite web|url=https://shortyawards.com/10th/the-breakdown|title=THE BREAKDOWN|website=Shorty Awards|archive-url=https://web.archive.org/web/20180120220319/https://shortyawards.com/10th/the-breakdown|archive-date=20 Januarie 2018|access-date=9 Augustus 2020}}</ref>
|-
| Webby Awards || 2018 || Nuus en inligting || ''The Breakdown'' || {{Genomineer}} || style="text-align: center;" | <ref>{{Verwys web |titel=NEW Webby Gallery + Index |url=http://winners.webbyawards.com/2018/social/social-content-series-campaigns/news-information/46725/tyt-on-facebook-the-breakdown |url-status=lewend |argief-url=https://web.archive.org/web/20210808214900/https://winners.webbyawards.com/2018/social/social-content-series-campaigns/news-information/46725/tyt-on-facebook-the-breakdown |argiefdatum=8 Augustus 2021 |besoekdatum=8 Augustus 2021 |webwerf=NEW Webby Gallery + Index}}</ref>
|-
| theScore esports Awards || 2020 || Like & Subscribe || HasanAbi || {{Gewen}} || style="text-align: center;" | <ref>{{Verwys web |outeur=theScore esports |datum=20 Desember 2020 |titel=The 2020 King of Twitch: theScore esports Like & Subscribe Award |url=https://www.youtube.com/watch?v=nP__l-FEX3E |url-status=lewend |argief-url=https://web.archive.org/web/20210130051741/https://www.youtube.com/watch?v=nP__l-FEX3E |argiefdatum=30 Januarie 2021 |besoekdatum=25 Januarie 2021 |via=YouTube}}</ref>
|-
| Streamer Awards || 2021 || Beste Net-gesels-stroomer || HasanAbi || {{Genomineer}} || style="text-align: center;" | <ref>{{Verwys web |van=Polhamus |voornaam=Blaine |titel=All 2022 Streamer Award Winners |url=https://dotesports.com/streaming/news/all-2022-streamer-award-winners |webwerf=Dot Esports |uitgewer=GAMURS Group |datum=13 Maart 2022 |besoekdatum=12 Maart 2023 |argiefdatum=12 Maart 2023 |argief-url=https://web.archive.org/web/20230312125827/https://dotesports.com/streaming/news/all-2022-streamer-award-winners |url-status=lewend}}</ref>
|-
| Streamer Awards || 2022 || Beste Net-gesels-stroomer || HasanAbi || {{Gewen}} || style="text-align: center;" | <ref>{{Cite web|url=https://dotesports.com/streaming/news/streamer-awards-2023-all-results-and-winners-for-every-category|title=Streamer Awards 2023: All results and winners for every category|last=Snavely|first=Adam|date=2023-03-12|website=Dot Esports|language=en-US|access-date=2023-03-14|archive-date=2023-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20231126223717/https://dotesports.com/streaming/news/streamer-awards-2023-all-results-and-winners-for-every-category|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.dexerto.com/entertainment/qtcinderellas-streamer-awards-2023-how-to-vote-more-2053239/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314095535/https://www.dexerto.com/entertainment/qtcinderellas-streamer-awards-2023-how-to-vote-more-2053239/ |archive-date=2023-03-14 |url-status=live |title=QTCinderella's Streamer Awards 2023 results: All winners, recap & more |website=Dexerto |language=en |access-date=2023-03-14}}</ref>
|-
| Streamer Awards || 2022 || Stroomer van die Jaar || HasanAbi || {{Genomineer}} || style="text-align: center;" |
|-
| Streamer Awards || 2023 || Beste Net-gesels-stroomer || HasanAbi || {{Genomineer}} || style="text-align: center;" | <ref>{{Verwys web |van=Michael |voornaam=Cale |van2=Taifalos |voornaam2=Nicholas |titel=Streamer Awards 2024: All results and winners for every category |url=https://dotesports.com/streaming/news/streamer-awards-2024-all-results-and-winners-for-every-category |webwerf=Dot Esports |uitgewer=Gamurs |besoekdatum=18 Februarie 2024 |datum=18 Februarie 2024}}</ref>
|-
| Streamer Awards || 2024 || Beste Net-gesels-stroomer || HasanAbi || {{Genomineer}} || style="text-align: center;" | <ref>{{Verwys tydskrif |van=DeSena |voornaam=Gabby |datum=8 Desember 2024 |titel=Recap: All 2024 Streamer Awards Winners |url=https://www.si.com/esports/news/all-2024-streamer-awards-winners |besoekdatum=8 Desember 2024 |tydskrif=Sports Illustrated |argiefdatum=13 Desember 2024 |argief-url=https://web.archive.org/web/20241213101226/https://www.si.com/esports/news/all-2024-streamer-awards-winners |url-status=dood}}</ref>
|-
| Streamer Awards || 2026 || League of their Own || HasanAbi || {{In afwagting}} || style="text-align: center;" | <ref>{{Verwys web |van=Alba |voornaam=Sara |titel=Streamer Awards 2026: Nominees, How to Vote and What Happens Next |url=https://www.brewtifulliving.com/culture/streamer-awards-2026-nominees-how-to-vote |webwerf=Brewtiful |besoekdatum=18 Oktober 2026 |datum=17 Oktober 2026}}</ref>
|-
| Streamy Awards || 2020 || Nuus || HasanAbi || {{Gewen}} || style="text-align: center;" | <ref>{{Cite web |url=https://deadline.com/2020/12/the-2020-youtube-streamy-awards-winners-list-charli-damelio-will-smith-honorees-1234655590/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206142520/https://deadline.com/2020/12/the-2020-youtube-streamy-awards-winners-list-charli-damelio-will-smith-honorees-1234655590/ |archive-date=2022-12-06 |url-status=live |title=The 2020 YouTube Streamy Awards Winners List: Charli D'Amelio, Will Smith & Sarah Cooper Among Honorees |last=Rosario |first=Alexandra Del |date=2020-12-13 |website=Deadline |language=en-US |access-date=2022-12-05}}</ref>
|-
| Streamy Awards || 2021 || Nuus || HasanAbi || {{Genomineer}} || style="text-align: center;" | <ref>{{Cite web |url=https://variety.com/2021/digital/news/youtube-streamy-awards-2021-nominations-mrbeast-1235093422/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130141705/https://variety.com/2021/digital/news/youtube-streamy-awards-2021-nominations-mrbeast-1235093422/ |archive-date=2022-11-30 |url-status=live |title=YouTube Streamy Awards 2021 Nominations Announced, MrBeast Leads With Seven Nods |last=Spangler |first=Todd |date=2021-10-20 |website=Variety |language=en-US |access-date=2022-12-05}}</ref>
|-
| Streamy Awards || 2022 || Nuus || HasanAbi || {{Gewen}} || style="text-align: center;" | <ref>{{Cite web |url=https://twitter.com/streamys/status/1599600115790286849 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205061215/https://twitter.com/streamys/status/1599600115790286849 |archive-date=2022-12-05 |url-status=live |title=🚨 BREAKING NEWS: @hasanthehun is taking home the 🏆 for News! #streamys |last=Streamy Awards |date=4 Desember 2022 |website=Twitter |language=en |access-date=2022-12-05}}</ref><ref>{{Verwysing|title=2022 YouTube Streamy Awards|url=https://www.youtube.com/watch?v=QMXRHu6viSk|language=en|access-date=2022-12-05}}</ref>
|-
| Streamy Awards || 2022 || Net gesels || HasanAbi || {{Genomineer}} || style="text-align: center;" |
|-
| Streamy Awards || 2022 || Stroomer van die Jaar || HasanAbi || {{Genomineer}} || style="text-align: center;" |
|-
| Streamy Awards || 2023 || Nuus || HasanAbi || {{Gewen}} || style="text-align: center;" | <ref name="Brant-2023" />
|-
| Streamy Awards || 2023 || Net gesels || HasanAbi || {{Genomineer}} || style="text-align: center;" |
|-
| Streamy Awards || 2023 || Stroomer van die Jaar || HasanAbi || {{Genomineer}} || style="text-align: center;" |
|}
== Persoonlike lewe ==
Piker woon in [[Los Angeles]].<ref name=":13" /> In April 2023 het hy 'n Tibetaanse mastiff-hondjie aangeneem wat hy sy Twitch-gesels "Kaya" laat noem het.<ref>{{Cite web |url=https://www.dexerto.com/twitch/hasan-accidentally-adopts-the-most-expensive-dog-breed-in-the-world-2122843/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429152120/https://www.dexerto.com/twitch/hasan-accidentally-adopts-the-most-expensive-dog-breed-in-the-world-2122843/ |archive-date=2023-04-29 |url-status=live |title=Hasan accidentally adopts “the most expensive dog breed in the world” |website=Dexerto |language=en |access-date=2023-04-29}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons|Category:Hasan Piker|Hasan Piker}}
* [https://www.twitch.tv/hasanabi HasanAbi] op Twitch
* {{YouTube|channel=HasanAbi|title=HasanAbi}}
* {{C-SPAN|109337}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Piker, Hasan}}
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Geboortes in 1991]]
[[Kategorie:YouTube]]
[[Kategorie:YouTubers]]
[[Kategorie:Twitch]]
[[Kategorie:Turke]]
[[Kategorie:Amerikaanse aktiviste]]
henxpqma9qzylqr5j84i7pc0tz31eim
Internasionale gemeenskap
0
401116
3373344
3343314
2026-11-17T03:49:51Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373344
wikitext
text/x-wiki
Die '''internasionale gemeenskap''' is 'n frase wat in [[geopolitiek]] en [[internasionale betrekkinge]] gebruik word om na 'n breë groep mense en regerings van die wêreld te verwys.<ref name=":2">{{Cite book |last=Burnell |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=nYy3AQAAQBAJ&pg=PA6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410013642/https://books.google.com/books?id=nYy3AQAAQBAJ&pg=PA6 |archive-date=2022-04-10 |url-status=live |title=Democracy Assistance: International Co-operation for Democratization |date=2013-10-23 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-30954-1 |pages=6 |language=en |quote=}}</ref>
==Gebruik==
Afgesien van die gebruik daarvan as 'n algemene beskrywer,<ref>{{Citation |last=Pisillo Mazzeschi |first=Riccardo |title=Collective Human Rights and Political Objectives of the International Community |date=30 September 2021 |url=https://doi.org/10.1007/978-3-030-77032-7_25 |work=International Human Rights Law: Theory and Practice |pages=473–501 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-77032-7_25 |isbn=978-3-030-77032-7 |access-date=}}</ref> word die term tipies gebruik om die bestaan van 'n gemeenskaplike standpunt oor sake soos spesifieke kwessies van [[menseregte]] te impliseer.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Paik |first1=Jin-Hyun |url=https://books.google.com/books?id=SjpFeBc8s0YC&pg=PA145 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018161733/https://books.google.com/books?id=SjpFeBc8s0YC&pg=PA145 |archive-date=18 Oktober 2025 |url-status=live |title=Asian Approaches to International Law and the Legacy of Colonialism: The Law of the Sea, Territorial Disputes and International Dispute Settlement |last2=Lee |first2=Seok-Woo |last3=Tan |first3=Kevin |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-67978-7 |pages=145 |language=en |quote=Die media kan byvoorbeeld verklaar dat die kernprogram van hierdie of daardie ontwikkelende of onverbonde land deur die 'internasionale gemeenskap' teengestaan word, terwyl van die onverbonde lande, wat uit sowat 122 state bestaan, die meerderheid, indien nie almal nie, ondersteun die reg van hul lidmaatskap om sulke programme uit te voer, terwyl teenkanting slegs manifesteer onder 'n relatief klein deel van die totale aantal state, wat nou op 193 staan. Vaagheid is 'n deurdringende kenmerk van mediaberiggewing en van politieke diskoers. Maar die gebruik van die term 'internasionale gemeenskap' om 'alle state' te impliseer in die volle wete dat dit slegs sowat 20 welvarende state kan dek, is meer as bloot vaag. Dit kom neer op versuim om die basiese Handves-beginsel behoorlik in ag te neem...alhoewel dit duidelik is dat die term 'internasionale gemeenskap' nie alle State, of selfs 'n meerderheid van hulle, behels nie, is daar geen aanduiding na watter State daardie term, soos gebruik in die Wêreldberaaduitkoms, bedoel is om te verwys nie.}}</ref><ref name=":3">{{Cite book |last=Veit |first=Alex |url=https://books.google.com/books?id=uk3lAgAAQBAJ&pg=PA50 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410013643/https://books.google.com/books?id=uk3lAgAAQBAJ&pg=PA50 |archive-date=2022-04-10 |url-status=live |title=Intervention as Indirect Rule: Civil War and Statebuilding in the Democratic Republic of Congo |date=2010-10-04 |publisher=Campus Verlag |isbn=978-3-593-39311-7 |language=en |quote=Deur die uitbreiding van vredebou en verwante praktyke is die term internasionale gemeenskap gewysig. Dit verwys steeds hoofsaaklik na die kollektief van state. Meer onlangs word dit dikwels gebruik om die wêreldsamelewing te beskryf. Maar aangesien die wêreldsamelewing nie 'n akteur kan konstitueer nie, blyk laasgenoemde betekenis hoofsaaklik as 'n legitimerende term vir eersgenoemde te dien. ... Die internasionale gemeenskap is 'n groep akteurs wat daarop aanspraak maak dat hulle 'n gemeenskaplike konsensuele perspektief gebruik.}}</ref> Dit word soms gebruik om te versoek dat daar teen 'n vyand opgetree moet word,<ref>{{Cite book |last1=Byers |first1=Michael |url=https://books.google.com/books?id=LQNYlTa1-YUC&pg=PA30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817050027/https://books.google.com/books?id=LQNYlTa1-YUC&pg=PA30 |archive-date=2021-08-17 |url-status=live |title=United States Hegemony and the Foundations of International Law |last2=Nolte |first2=Georg |date=2003-05-29 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781139436632 |location= |pages=30 |language=en}}</ref> bv. optrede teen vermeende politieke onderdrukking in 'n teikenland. Die term word ook algemeen gebruik om legitimiteit en konsensus te impliseer vir 'n standpunt oor 'n betwiste kwessie,<ref name=":3" /><ref>{{Cite journal |last1=Travouillon |first1=Katrin |last2=Bernath |first2=Julie |date=Desember 2020 |title=Time to break up with the international community? Rhetoric and realities of a political myth in Cambodia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/abs/time-to-break-up-with-the-international-community-rhetoric-and-realities-of-a-political-myth-in-cambodia/3E86FC5C3968D1CD1D40251E2A7D9371 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250407135950/https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/abs/time-to-break-up-with-the-international-community-rhetoric-and-realities-of-a-political-myth-in-cambodia/3E86FC5C3968D1CD1D40251E2A7D9371 |archive-date=7 April 2025 |url-status=live |journal=Review of International Studies |language=en |publisher=Cambridge University Press |volume=47 |issue=2 |pages=231–250 |doi=10.1017/S026021052000042X |s2cid=230578572 |issn=0260-2105}}</ref> bv. om die geloofwaardigheid van 'n meerderheidstem in die Verenigde Nasies se Algemene Vergadering te verbeter.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book |last=Danilenko |first=Gennadiĭ Mikhaĭlovich |url=https://books.google.com/books?id=gaJ9FCXnX5IC&pg=PA204 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817050026/https://books.google.com/books?id=gaJ9FCXnX5IC&pg=PA204 |archive-date=2021-08-17 |url-status=live |title=Law-Making in the International Community |date=1993-01-01 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=0792320395 |location= |pages=204 |language=en |quote=Diegene wat glo dat resolusies 'n effektiewe moderne instrument vir reëlskepping in 'n uitgebreide internasionale samelewing geword het of word, verduidelik hierdie verskynsel dikwels met verwysing na die feit dat hulle 'die algemene wil van die internasionale gemeenskap [wat] 'n sekere wetgewende status.' Oor die algemeen heers 'n versigtiger houding in staatspraktyk.}}</ref>
==Kritiek==
Verskeie prominente regsfigure en skrywers het aangevoer dat die term meer dikwels gebruik word om 'n klein minderheid van state te beskryf, en nie letterlik alle nasies of state in die wêreld nie.<ref name=":2" /><ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite book |last=Tsilonis |first=Victor |url=https://books.google.com/books?id=Mu6_DwAAQBAJ&pg=PA7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516121617/https://books.google.com/books?id=Mu6_DwAAQBAJ&pg=PA7 |archive-date=2023-05-16 |url-status=live |title=The Jurisdiction of the International Criminal Court |date=2019-11-23 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-21526-2 |pages=7, 23 ,173 |language=en |quote=Soos hieronder in meer besonderhede ontleed, het die term 'internasionale gemeenskap' nie die betekenis wat mens sou verwag nie, dit wil sê die verteenwoordiging van die meerderheid State; inteendeel, die term impliseer vaardig die verteenwoordiging van die belange van die magtigste state. [bl. 7] ... Vae konsepte soos 'om internasionale belangstelling te lok' of 'internasionale gemeenskap' moet ten alle koste vermy word [p. 23] ... 'n Term waardeur die skrywer oog om al die erkende state in die wêreld te impliseer, en nie bloot die sewe tot tien state wat deur die algemene maar "mistige" term "internasionale gemeenskap" geïmpliseer word nie. [p. 173]}}</ref> Volgens Victor P. Tsilonis, regsgeleerde van die [[Internasionale Strafhof]], verwys dit na "die belange van die magtigste state" of "sewe tot tien state".<ref name=":1" />
Die President van die Internasionale Tribunaal vir die Reg van die See, Paik Jin-hyun, en mede-outeurs Lee Seokwoo en Kevin Tan, voer aan dat dit kan verwys na "sowat 20 welvarende state", wat die voorbeeld aandui aan diegene wat nie lede van die [[Beweging van Onverbonde Lande]] is nie,<ref name=":0" /> terwyl professor Peter Burnell van die Universiteit van Warwick suggereer dat 'n aantal baie belangrike state, soos die [[Volksrepubliek China]], [[Rusland]] en dié van die Arabiese en Islamitiese wêrelde, dikwels ver van die konsep van die "internasionale gemeenskap" is en hulle onderskryf nie noodwendig elke inisiatief wat daarmee gepaardgaan nie, byvoorbeeld deur sleutelstemme in die [[Verenigde Nasies]] se Veiligheidsraad uit te oefen.<ref name=":2" />
[[Noam Chomsky]] beweer dat die term gebruik word om te verwys na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en sy bondgenote en kliëntstate, sowel as bondgenote in die media van daardie state.<ref>{{cite web |title=The Crimes of 'Intcom' |url=http://www.chomsky.info/articles/200209--.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923203028/http://www.chomsky.info/articles/200209--.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=dead |publisher=}}</ref><ref>{{Cite web|last=Jones|first=Katrina|date=2012-06-13|title=Israel, US violators of international law, says Noam Chomsky|url=https://www.thenewstribe.io/2012/06/14/israel-us-violators-of-international-law-says-noam-chomsky/|access-date=2021-08-16|website=The News Tribe|language=en-US|archive-date=2022-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220101144153/https://www.thenewstribe.io/2012/06/14/israel-us-violators-of-international-law-says-noam-chomsky/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=Junie 2012|title=Noam Chomsky on Iran {{!}} Satellite Magazine|url=http://www.satellitemagazine.ca/2012/06/noam-chomsky-on-iran/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114071435/http://www.satellitemagazine.ca/2012/06/noam-chomsky-on-iran/|archive-date=2013-11-14|access-date=2021-08-16|website=satellitemagazine.ca}}</ref> Die Britse kommunis Martin Jacques sê: "Ons weet almal wat met die term 'internasionale gemeenskap' bedoel word, nie waar nie? Dit is natuurlik die [[Weste]], niks meer nie, niks minder nie. Die gebruik van die term 'internasionale gemeenskap' is 'n manier om die Weste waardig te maak, om dit te [[Globalisering|globaliseer]], om dit meer respektabel, meer neutraal en hoogwaardig te laat klink."<ref>{{Cite web|last=Jacques|first=Martin|date=2006-08-24|title=What the hell is the international community?|url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2006/aug/24/whatthehellistheinternati|url-status=live|access-date=2021-08-16|website=the Guardian|language=en}}</ref> Volgens die Amerikaanse politieke wetenskaplike [[Samuel P. Huntington]] is die term 'n eufemistiese vervanging vir die vroeëre propaganda-term "Vrye Wêreld".<ref>Huntington, Samuel P. The Clash of Civilizations, 72 ''Foreign Affairs'' 22 (1992–1993)</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
{{Internasionale betrekkinge}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Internasionale betrekkinge]]
c7de3tqala1do24ioso552vw03zlzx2
Dricus du Plessis
0
401877
3373210
3353818
2026-11-16T14:57:31Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373210
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:IMG-Dricus-Duplessis(cropped).jpg|duimnael|regs|Dricus du Plessis]]
'''Dricus du Plessis''' (gebore [[14 Januarie]] [[1994]]) is 'n [[Suid-Afrikaanse]] professionele [[MMA|gemengde gevegskunstenaar]] en was die middelgewigkampioen van die [[Ultimate Fighting Championship]] (UFC) van 2024 tot 2025 gewees.<ref name="ufc297results">{{Cite web|url=https://mmajunkie.usatoday.com/lists/ufc-297-toronto-sean-strickland-vs-dricus-du-plessis-pennington-silva-play-by-play-live-results|title=UFC 297 play-by-play and live results|publisher=mmajunkie.com|author=Danny Segura|date=2024-01-20|access-date=2024-01-20}}</ref> Hy het voorheen aan die middelgewigafdeling van Extreme Fighting Championship (EFC) deelgeneem, waar hy die voormalige middelgewig- en weltergewigkampioen was.
Hy is sedert 2013 'n professionele vegter en het ook meegeding vir die Pools-gebaseerde promosie Konfrontacja Sztuk Walki (KSW). Benewens die feit dat hy 'n tweemalige EFC-middelgewig- en voormalige EFC-weltergewigkampioen is, is hy ook 'n voormalige KSW-weltergewigkampioen. Vanaf 11 Julie 2023 was hy die nommer 1 op die UFC-middelgewigranglys, maar het die titel eers op 20 Januarie 2024 gewen.<ref>{{Cite web |title=UFC Rankings {{!}} UFC.com |url=https://www.ufc.com/rankings |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613123822/https://www.ufc.com/rankings |archive-date=2023-07-11 |access-date=2023-07-11 |website=www.ufc.com}}</ref>
==Agtergrond==
Du Plessis is [[Afrikaans]]<nowiki/>sprekend.<ref>[https://www.iol.co.za/sport/mma/dricus-du-plessis-gives-las-vegas-some-afrikaans-lessons-at-ufc276-21db33dd-9472-4276-94aa-02d8e15b1b07 Dricus du Plessis gives Las Vegas some Afrikaans lessons at UFC 276] Julian Kiewietz, iol.co.za (2 Julie 2022)</ref><ref>[https://www.msn.com/en-za/sports/mma-ufc/huge-congrats-to-south-african-mma-dricus-du-plessis-garners-praise-from-conor-mcgregor-after-major-ufc-win/ar-AA1dCPVL ‘Huge congrats to South African MMA’ - Dricus du Plessis garners praise from Conor McGregor after major UFC win] Julian Kiewietz, msn.com (9 Julie 2023)</ref> Hy is in [[Welkom|Welkom, Vrystaat]], gebore. Du Plessis het op vyfjarige ouderdom [[judo]] begin oefen, gevolg deur [[stoei]] op twaalf, toe [[skopboks]] op veertien.<ref name="EFCprofile">{{cite web|url=http://www.efcworldwide.com/fighters/du-plessis/|title=Du Plessis - EFC Worldwide|website=efcworldwide.com|access-date=2019-12-16|archive-date=2019-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191204165158/https://www.efcworldwide.com/fighters/du-plessis/|url-status=dead}}</ref><ref name="UFCprofile" /> In 2012, op 17 jaar oud, het Du Plessis Suid-Afrika se eerste medaljewenner by die WAKO Wêreldkampioenskappe geword deur goud in die K-1-styl skopboks te wen,<ref name=":1">{{Cite web |date=2012-09-18 |title=ALL OFFICIAL RESULTS OF CADETS & JUNIORS WORLD CHAMPIONSHIPS! |url=https://wako.sport/ |access-date=2023-12-15 |website=WAKO |language=en}}</ref><ref name=":0" /> maar het na gemengde gevegskuns oorgeskakel nadat hy besef het daar is nie soveel geld in skopboks nie.<ref name="EFCprofile" /><ref>{{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=8MGZRHWVLmw|title=Dricus Du Plessis Rips Kelvin Gastelum: ‘He Literally Took Food Off My Table’ - MMA Fighting|date=5 April 2022|author=Ariel Helwani|via=YouTube|access-date=26 April 2022|archive-date=26 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426194709/https://www.youtube.com/watch?v=8MGZRHWVLmw|url-status=live}}</ref> Saam met gevegskuns het Du Plessis ook deur sy skooljare rugby gespeel<ref>{{cite web|url=https://www.news24.com/news24/opinions/analysis/saturday-profile-im-no-brother-of-yours-son-dricus-du-plessis-on-being-african-and-loving-beer-20230819|title='I'm no brother of yours, son': Dricus du Plessis on being African and loving beer|website=news24.com|accessdate=19 Augustus 2023}}</ref> en is sedertdien 'n getroue ondersteuner van die [[Springbokke]], Suid-Afrika se nasionale [[rugby]]span.<ref>{{cite web|url=https://www.thesouthafrican.com/sport/rugby/rugby-championship/dricus-du-plessis-to-carry-flag-ahead-of-springboks-vs-all-blacks/|title=Dricus du Plessis to carry flag ahead of Springboks vs All Blacks|website=thesouthafrican.com|accessdate=13 Augustus 2022|archive-date= 3 Mei 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250503092101/https://www.thesouthafrican.com/sport/rugby/rugby-championship/dricus-du-plessis-to-carry-flag-ahead-of-springboks-vs-all-blacks/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sportsbrief.com/ufc/44208-dricus-du-plessis-eyes-clean-sweep-wins-south-africa-australia/|title=Dricus Du Plessis Eyes Clean Sweep of Wins for South Africa Against Australia|website=sportsbrief.com|accessdate=8 Julie 2023|archive-date=22 Oktober 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231022050629/https://sportsbrief.com/ufc/44208-dricus-du-plessis-eyes-clean-sweep-wins-south-africa-australia/|url-status=dead}}</ref> Hy het aanvanklik [[landbou-ekonomie]] aan die [[Universiteit van Pretoria]] studeer, maar gedurende sy laaste jaar uitgesak om 'n loopbaan in gemengde gevegskuns te volg.<ref name=UFCprofile>{{cite web|url=https://www.ufc.com/athlete/dricus-du-plessis|title=Dricus du Plessis {{!}} UFC|website=UFC.com|accessdate=16 Oktober 2020}}</ref>
==Gemengde gevegskuns loopbaan==
===Vroeë loopbaan===
Du Plessis het drie amateurgevegte gehad voordat hy sy professionele debuut in 2013 gemaak het,<ref name=":0">{{Cite web|title=''Meet Our EFC Champion - Dricus du Plessis''|url=https://www.cmtrading.com/dricus-du-plessis/?lang=en|accessdate=18 Mei 2023}}</ref> en het 'n 4–0-rekord saamgestel voordat hy die toekomstige UFC-vegter en destydse EFC-middelgewigkampioen Garreth McLellan by EFC Africa 33 ontmoet het, en verloor via 'n guillotine-verstikkinggreep-oorgawe in die derde rondte.<ref>{{cite web|url=https://combatpress.com/2014/08/efc-africa-33-mclellan-vs-du-plessis-results/|title=EFC Africa 33 Results: McLellan Chokes Out Du Plessis to Retain Middleweight Title|publisher=combatpress.com|accessdate=25 Januarie 2020|date=30 Augustus 2014|author=Rob Tatum|archive-date=25 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125072010/https://combatpress.com/2014/08/efc-africa-33-mclellan-vs-du-plessis-results/|url-status=live}}</ref>
In Junie 2015 het Du Plessis sy weltergewigdebuut by EFC Africa 40 teen Dino Bagattin gemaak, deur 'n tweederonde-wurg-oorgawe te wen.<ref>{{cite web|url=https://www.sherdog.com/events/EFC-Extreme-Fighting-Championship-40-45621|title=Extreme Fighting Championship (Africa) EFC Africa 40|accessdate=25 January 2020|archive-date=22 Maart 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322161726/https://www.sherdog.com/events/EFC-Extreme-Fighting-Championship-40-45621|url-status=live}}</ref> Nadat hy 3–0 in 2015 gewen het, het Du Plessis die veteraan-vegter Martin Van Staden by EFC 50 vir die vakante EFC-weltergewigkampioenskap teëgekom. Du Plessis het in die derde ronde gewen via guillotine wurg-oorgawe.<ref>{{cite web|url=https://lwmag.co.za/efc-50-results|title=EFC 50 Results|accessdate=25 Januarie 2020|archive-date=25 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125072015/https://lwmag.co.za/efc-50-results|url-status=live}}</ref> Du Plessis sou later sy titel teen een van sy voormalige houers, Henry Fadipe, verdedig. Die geveg is egter gekanselleer toe Fadipe probleme met sy visum ondervind het.<ref>{{Cite web|url=https://www.iol.co.za/sport/mma/i-was-looking-forward-to-smashing-dricus-du-plessis-says-henry-fadipe-ahead-of-ksw-76-a223d6ac-6c7d-4237-beea-78f015fe619f|title=Henry Fadipe Cannot Make the Fight|access-date=Desember 16, 2023}}</ref>
Du Plessis het in 2017 na EFC teruggekeer en die Brasiliaan Mauricio Da Rocha Jr. in 'n weltergewigkompetisie verslaan voordat hy Yannick Bahati by EFC Africa 62 vir die middelgewigkampioenskap teëgekom het. Du Plessis het om 1:30 van die eerste ronde met guillotine-verstikkinggreep gewen en 'n tweegewigklaskampioen met die promosie geword.<ref>{{cite web|url=http://southafricanmma.com/efc-62-results-history-made/|title=EFC 62 Results: History is Made|accessdate=25 Januarie 2020|archive-date=25 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125072012/http://southafricanmma.com/efc-62-results-history-made/|url-status=live}}</ref>
===KSW===
In 2018 sou Du Plessis op 14 April die KSW-weltergewigkampioen, Roberto Soldić, te staan kom vir die KSW-weltergewigkampioenskap by KSW 43: Soldić vs. Du Plessis. In 'n ontsteltenis het Du Plessis Soldic via TKO onttroon, nadat hy hom met 'n linkerhaak laat val het.<ref>{{cite web|url=https://www.mmafighting.com/2018/4/14/17238508/ksw-43-results-dricus-du-plessis-stops-roberto-soldic-to-claim-welterweight-title|title=KSW 43 results: Dricus du Plessis stops Roberto Soldic to claim welterweight title. www.mmafighting.com|accessdate=25 Januarie 2020|archive-date=25 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125071956/https://www.mmafighting.com/2018/4/14/17238508/ksw-43-results-dricus-du-plessis-stops-roberto-soldic-to-claim-welterweight-title|url-status=live}}</ref> Die twee sou later in die herfs van daardie jaar by KSW 45: De Fries teen Bedorf heroorspeel, met Du Plessis wat deur die derde ronde uitklophou verslaan is.<ref>{{cite web|url=http://www.fight-madness.com/ksw-45-results/|title=KSW 45 took place Saturday night, October 6 from The SSE Arena, Wembley in London, England. www.fight-madness.com|accessdate=25 Januarie 2020|archive-date=25 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125072011/http://www.fight-madness.com/ksw-45-results/|url-status=dead}}</ref>
Du Plessis het weer vir KSW op KSW 50 geveg teen die Brasiliaans-Duitse vegter Joilton Santos, en wen via TKO.<ref>{{cite web|url=https://cagesidepress.com/2019/09/14/ksw-50-london-results/|title=KSW 50: London Full Results|publisher=cagesidepress.com|accessdate=25 Januarie 2020|archive-date=25 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125072012/https://cagesidepress.com/2019/09/14/ksw-50-london-results/|url-status=live}}</ref>
===Keer terug na EFC===
Nadat Brendan Lesar die veteraan Garreth McLellan ontsetel het vir die EFC Tussentydse Middelgewigkampioenskap by EFC Africa 80,<ref>{{cite web|url=https://www.fightsports.tv/efc-80-lesar-scores-upset-ko-fiorot-wins-the-fighter/|title=Lesar Scores Major Upset At EFC 80. www.fightsports.tv|accessdate=25 Januarie 2020|archive-date=27 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127065427/https://www.fightsports.tv/efc-80-lesar-scores-upset-ko-fiorot-wins-the-fighter/|url-status=live}}</ref> sou Du Plessis volgende teen Lesar te staan kom vir die titel by EFC Africa 83. Du Plessis het gewen deur middel van 'n guillotine-verstikkinggreep in die eerste rondte.<ref>{{cite web|url=https://boksburgadvertiser.co.za/355747/du-plessis-takes-efc-83/|title=Du Plessis takes EFC 83. It was built up over an elongated two years|website=boksburgadvertiser.co.za|accessdate=25 Januarie 2020|author=Sabelo Mashego|archive-date=25 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125072011/https://boksburgadvertiser.co.za/355747/du-plessis-takes-efc-83/|url-status=live}}</ref>
===Ultimate Fighting Championship===
Du Plessis het sy promosiedebuut teen Markus Perez op 11 Oktober 2020 by UFC Fight Night 179 gemaak.<ref name="DuPin">{{cite web|url=https://globoesporte.globo.com/combate/noticia/ultimate-encaminha-ex-campeao-do-ksw-como-adversario-de-markus-maluko-10-de-outubro.ghtml|title=UFC sets former KSW champion as opponent of Markus Maluko, Oktober 10|publisher=globoesporte.com|author=Raphael Marinho|date=2020-09-24|access-date=2020-09-24|archive-date=2020-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929103442/https://globoesporte.globo.com/combate/noticia/ultimate-encaminha-ex-campeao-do-ksw-como-adversario-de-markus-maluko-10-de-outubro.ghtml|url-status=live}} {{in lang|pt}}</ref> Hy het die geveg met 'n uitklophou in die eerste rondte gewen.<ref>{{Cite web|last=Bitter|first=Shawn|date=2020-10-10|title=UFC Fight Island 5 Results: Dricus Du Plessis Impresses in Debut With KO|url=https://cagesidepress.com/2020/10/10/ufc-fight-island-5-results-dricus-du-plessis/|access-date=2020-10-11|website=Cageside Press|language=en-US|archive-date=2020-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201013070931/https://cagesidepress.com/2020/10/10/ufc-fight-island-5-results-dricus-du-plessis/|url-status=live}}</ref>
Du Plessis sou Trevin Giles op 20 Maart 2021 by UFC op ESPN 21 aandurf.<ref>{{Cite web|last=DNA|first=MMA|date=2021-01-13|title=Trevin Giles vs. Dricus Du Plessis toegevoegd aan UFC evenement op 20 maart|url=https://mmadna.nl/trevin-giles-vs-dricus-du-plessis-toegevoegd-aan-ufc-evenement-op-20-maart/|access-date=2021-01-13|website=MMA DNA|language=en-US|archive-date=2021-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113040821/https://mmadna.nl/trevin-giles-vs-dricus-du-plessis-toegevoegd-aan-ufc-evenement-op-20-maart/|url-status=live}}</ref> Du Plessis moes egter onttrek weens visumkwessies wat sy reis beperk het en is deur Roman Dolidze vervang.<ref name="Dolidze In">{{Cite web|url=https://www.mmafighting.com/2021/3/10/22323869/dricus-du-plessis-out-of-ufc-vegas-22-roman-dolidze-steps-in-to-fight-trevin-giles|title=Dricus Du Plessis out of UFC Vegas 22, Roman Dolidze steps in to fight Trevin Giles|publisher=mmafighting.com|author=Alexander K. Lee and Mike Heck|date=2021-03-10|access-date=2021-03-10|archive-date=2021-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311082457/https://www.mmafighting.com/2021/3/10/22323869/dricus-du-plessis-out-of-ufc-vegas-22-roman-dolidze-steps-in-to-fight-trevin-giles|url-status=live}}</ref> Die geveg met Giles is herskeduleer vir 10 Julie 2021 op UFC 264.<ref name="tryagain">{{Cite web|url=https://mmajunkie.usatoday.com/2021/04/ufc-264-dricus-du-plessis-vs-trevin-giles-conor-mcgregor-dustin-poirier|title=UFC 264 adds Dricus Du Plessis vs. Trevin Giles to lineup|publisher=mmajunkie.usatoday.com|author=Nolan King|date=2021-04-22|access-date=2021-04-22|archive-date=2021-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422163422/https://mmajunkie.usatoday.com/2021/04/ufc-264-dricus-du-plessis-vs-trevin-giles-conor-mcgregor-dustin-poirier|url-status=live}}</ref> Du Plessis het die geveg met 'n uitklophou in die tweede rondte gewen.<ref>{{Cite web|last=Behunin|first=Alex|date=2021-07-10|title=UFC 264 Results: Dricus du Plessis Knocks Out Trevin Giles|url=https://cagesidepress.com/2021/07/10/ufc-264-results-dricus-du-plessis-knocks-out-trevin-giles-in-round-two/|access-date=2021-07-11|website=Cageside Press|language=en-US|archive-date=2021-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711003421/https://cagesidepress.com/2021/07/10/ufc-264-results-dricus-du-plessis-knocks-out-trevin-giles-in-round-two/|url-status=live}}</ref> Hierdie oorwinning het hom die Performance of the Night-toekenning besorg.<ref name="UFC 264">{{Cite web|url=https://www.mmafighting.com/2021/7/11/22572029/ufc-264-bonuses-kris-moutinho-earns-share-of-fight-of-the-night-for-gutsy-performance|title=UFC 264 bonuses: Kris Moutinho earns share of Fight of the Night for gutsy performance|publisher=mmafighting.com|author=Alexander K. Lee|date=2021-07-11|access-date=2021-07-11|archive-date=2021-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210721062754/https://www.mmafighting.com/2021/7/11/22572029/ufc-264-bonuses-kris-moutinho-earns-share-of-fight-of-the-night-for-gutsy-performance|url-status=live}}</ref>
Du Plessis was geskeduleer om Chris Curtis op 9 April 2022 by UFC 273 te konfronteer.<ref>{{Cite web |author=Shaun Al-Shatti and Mike Heck |date=2022-01-25 |title=Chris Curtis vs. Dricus du Plessis set for UFC 273 |url=https://www.mmafighting.com/2022/1/25/22901708/chris-curtis-vs-dricus-du-plessis-set-for-ufc-273 |access-date=2022-03-15 |publisher=mmafighting.com |archive-date=2022-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220205185430/https://www.mmafighting.com/2022/1/25/22901708/chris-curtis-vs-dricus-du-plessis-set-for-ufc-273 |url-status=live }}</ref> Curtis het egter onttrek weens 'n polsbesering en is deur Anthony Hernandez vervang. <ref name="Newmatch2">{{Cite web |author=Mike Heck |date=2022-03-15 |title=With Chris Curtis and Albert Duraev out, Dricus Du Plessis now faces Anthony Hernandez at UFC 273 |url=https://www.mmafighting.com/2022/3/15/22979807/with-chris-curtis-and-albert-duraev-out-dricus-du-plessis-now-faces-anthony-hernandez-at-ufc-273 |access-date=2022-03-15 |publisher=mmafighting.com |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331071747/https://www.mmafighting.com/2022/3/15/22979807/with-chris-curtis-and-albert-duraev-out-dricus-du-plessis-now-faces-anthony-hernandez-at-ufc-273 |url-status=live }}</ref> Die gevegte is egter weer geskommel nadat Nassourdine Imavov onttrek het weens visumkwessies, met Du Plessis wat nou Kelvin Gastelum in die gesig sou staar.<ref name="Mixup2">{{Cite web |author=Staff |date=2022-03-29 |title=With Kelvin Gastelum now facing Dricus Du Plessis, Anthony Hernandez welcomes newcomer Josh Fremd at UFC 273 |url=https://www.mmafighting.com/2022/3/29/23001651/with-kelvin-gastelum-now-facing-dricus-du-plessis-anthony-hernandez-now-meets-josh-fremd-at-ufc-273 |access-date=2022-03-29 |publisher=mmafighting.com |archive-date=2022-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220329203730/https://www.mmafighting.com/2022/3/29/23001651/with-kelvin-gastelum-now-facing-dricus-du-plessis-anthony-hernandez-now-meets-josh-fremd-at-ufc-273 |url-status=live }}</ref> Gastelum het egter 'n week voor die byeenkoms onttrek weens 'n onbekende besering en sy geveg met Du Plessis is gekanselleer.<ref>{{Cite web |author=Shaun Al-Shatti |date=2022-04-01 |title=Kelvin Gastelum injured, UFC 273 bout with Dricus du Plessis canceled |url=https://www.mmafighting.com/2022/4/1/23007247/kelvin-gastelum-injured-ufc-273-bout-with-dricus-du-plessis-canceled |access-date=2022-04-01 |publisher=mmafighting.com |archive-date=2022-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402011805/https://www.mmafighting.com/2022/4/1/23007247/kelvin-gastelum-injured-ufc-273-bout-with-dricus-du-plessis-canceled |url-status=live }}</ref> Du Plessis het toe op 2 Julie 2022 teen Brad Tavares by UFC 276 te staan gekom.<ref>{{cite web|url=https://www.mmafighting.com/2022/4/19/23032113/brad-tavares-vs-dricus-du-plessis-set-for-ufc-276|title=Brad Tavares vs. Dricus Du Plessis set for UFC 276|date=19 April 2022|publisher=mmafighting.com|author=Alexander K. Lee|access-date=26 April 2022|archive-date=28 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220428134725/https://www.mmafighting.com/2022/4/19/23032113/brad-tavares-vs-dricus-du-plessis-set-for-ufc-276|url-status=live}}</ref> Hy het die geveg gewen na 'n eenparige besluit van die beoordelaars.<ref>{{Cite web |last=Doherty |first=Dan |date=2022-07-02 |title=UFC 276: Dricus Du Plessis Batters Brad Tavares in Bloody Brawl |url=https://cagesidepress.com/2022/07/02/ufc-276-brad-tavares-vs-dricus-du-plessis/ |access-date=2022-07-03 |website=Cageside Press |language=en-US |archive-date=2022-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703032137/https://cagesidepress.com/2022/07/02/ufc-276-brad-tavares-vs-dricus-du-plessis/ |url-status=live }}</ref>
Du Plessis het Darren Till by UFC 282 op 10 Desember 2022 ontmoet.<ref>{{Cite web |last=Shelton |first=Cole |date=2022-09-07 |title=Darren Till booked for return at UFC 282 against Dricus Du Plessis |url=https://www.bjpenn.com/mma-news/ufc/darren-till-booked-for-return-at-ufc-282-against-dricus-du-plessis/ |access-date=2022-10-23 |website={{!}} BJPenn.com |language=en-US |archive-date=2022-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023034307/https://www.bjpenn.com/mma-news/ufc/darren-till-booked-for-return-at-ufc-282-against-dricus-du-plessis/ |url-status=live }}</ref> Hy het die geveg deur middel van oorgawe in die derde rondte gewen.<ref>{{Cite web |last=Dewar |first=Val |date=2022-12-10 |title=UFC 282: Dricus Du Plessis Submits Darren Till, Spoils Return |url=https://cagesidepress.com/2022/12/10/ufc-282-dricus-du-plessis-submits-darren-till-late-in-round-three/ |access-date=2022-12-11 |website=Cageside Press |language=en-US |archive-date=2022-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211041120/https://cagesidepress.com/2022/12/10/ufc-282-dricus-du-plessis-submits-darren-till-late-in-round-three/ |url-status=live }}</ref> Hierdie geveg het hom die Fight of the Night-toekenning besorg.<ref name="UFC282">{{Cite web |last=Hiergesell |first=Dan |date=2022-12-11 |title=Bonuses! All Fighters With Finishes Collect $50K |url=https://www.mmamania.com/2022/12/11/23503279/official-ufc-282-bonus-winners-results-ankalaev-blachowicz-paddy-pimblett-espn-ppv-results |access-date=2022-12-11 |website=MMAmania.com |language=en |archive-date=2022-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211070555/https://www.mmamania.com/2022/12/11/23503279/official-ufc-282-bonus-winners-results-ankalaev-blachowicz-paddy-pimblett-espn-ppv-results |url-status=live }}</ref>
Du Plessis het op 4 Maart 2023 teen Derek Brunson te staan gekom by UFC 285.<ref>{{Cite web|url=https://mmajunkie.usatoday.com/2022/12/derek-brunson-vs-dricus-du-plessis-added-to-ufc-285-lineup-in-march|title=Derek Brunson vs. Dricus Du Plessis added to UFC 285 lineup in March|website=MMA Junkie|author=Mike Bohn|date=2022-12-28|access-date=2022-12-28|archive-date=2022-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20221228224659/https://mmajunkie.usatoday.com/2022/12/derek-brunson-vs-dricus-du-plessis-added-to-ufc-285-lineup-in-march|url-status=live}}</ref> Hy het die geveg met 'n tegniese uitklophou gewen weens 'n hoekonderbreking om 4:59 van die tweede ronde <ref>{{Cite web|url=https://cagesidepress.com/2023/03/04/ufc-285-derek-brunson-vs-dricus-du-plessis/|title=UFC 285: War with Dricus du Plessis ends with Derek Brunson’s corner throwing in the towel|website=Cageside Press|author=Jay Anderson|date=2023-03-04|access-date=2023-03-04|archive-date=2023-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305023051/https://cagesidepress.com/2023/03/04/ufc-285-derek-brunson-vs-dricus-du-plessis/|url-status=live}}</ref>
Du Plessis het op 8 Julie 2023, by UFC 290, die voormalige UFC-middelgewigkampioen Robert Whittaker, in 'n titel-uitskakelingsgeveg ontmoet.<ref>{{Cite web |date=2023-04-21 |title=Robert Whittaker vs. Dricus Du Plessis added to UFC 290; Dana White says winner gets Israel Adesanya |url=https://mmajunkie.usatoday.com/2023/04/ufc-290-robert-whittaker-vs-dricus-du-plessis-set-dana-white-says-winner-gets-israel-adesanya |access-date=2023-04-22 |website=MMA Junkie |language=en-US}}</ref> Hy het die geveg met 'n tegniese uitklophou in die tweede ronde gewen.<ref>{{Cite web |last=Dewar |first=Val |date=2023-07-08 |title=UFC 290: Dricus Du Plessis Stuns the World, TKOs Robert Whittaker |url=https://cagesidepress.com/2023/07/08/ufc-290-dricus-du-plessis-stuns-the-world-tkos-robert-whittaker/ |access-date=2023-07-09 |website=Cageside Press |language=en-US}}</ref> Hierdie oorwinning het hom die Performance of the Night-toekenning besorg en die nommer een-aanspraakmaker in die middelgewigafdeling gemaak.<ref name="UFC290">{{Cite web |date=2023-07-09 |title=UFC 290 bonuses: Only one of the sub-40-second stoppages got an extra $50,000 |url=https://mmajunkie.usatoday.com/lists/ufc-290-bonuses-denise-gomes-alexandre-pantoja-dricus-du-plessis-moreno |access-date=2023-07-09 |website=MMA Junkie |language=en-US}}</ref>
Na hy Whittaker verslaan het, is daar verwag dat Du Plessis [[Israel Adesanya]] sou teëkom vir die UFC-middelgewigkampioenskap by UFC 293.<ref>{{Cite web |title=UFC 290 video: Israel Adesanya, next challenger Dricus Du Plessis have racially charged in-cage faceoff |url=https://mmajunkie.usatoday.com/2023/07/ufc-290-las-vegas-video-israel-adesanya-vs-dricus-du-plessis-racially-charged-faceoff-south-africa-nigeria |website=mmajunkie.usatoday.com |language=en-US}}</ref> Du Plessis het egter uit die stryd onttrek weens 'n onbekende besering, en is deur Sean Strickland vervang.<ref>{{Cite web |title=UFC 293 fight card: Israel Adesanya to defend middleweight title against Sean Strickland in Australia |url=https://www.cbssports.com/mma/news/ufc-293-fight-card-israel-adesanya-to-defend-middleweight-title-against-sean-strickland-in-australia/ |website=cbssports.com |language=en-US}}</ref>
Du Plessis het Sean Strickland vir die UFC-middelgewigkampioenskap op 20 Januarie 2024 getakel.<ref>{{Cite web |title=Dana White announces three UFC title fights to headline three pay-per-views in early 2024 |url=https://mmajunkie.usatoday.com/2023/11/dana-white-ufc-ppv-main-events-booked-omalley-vs-vera-volkanovski-vs-topuria-strickland-vs-du-plessis |website=mmajunkie.usatoday.com |language=en-US}}</ref> Die paar het op 16 Desember 2023 by UFC 296 twee rye van mekaar gesit volgens Dana White se reëling.<ref>{{Cite web |last=Martin |first=Damon |date=2023-12-17 |title=Dana White blames himself for Sean Strickland vs. Dricus du Plessis brawl at UFC 296: ‘This assh***’ sat them next to each other’ |url=https://www.mmafighting.com/2023/12/17/24004758/dana-white-blames-himself-sean-strickland-dricus-du-plessis-brawl-ufc-296-assh-them-next-each-other |access-date=2023-12-18 |website=MMA Fighting |language=en}}</ref> Terwyl hulle woorde gewissel het, het Strickland vir gehoorlede beduie om weg te skuif en Du Plessis aangeval. Die bakleiery is vinnig gestop en Strickland is uit die arena begelei.<ref>{{Cite web |last=Canadian Press |date=December 16, 2023 |title=Toronto main event fighters Strickland, du Plessis fight in crowd at UFC 296 |url=https://www.sportsnet.ca/ufc/sean-strickland-dricus-du-plessis-brawl-in-crowd-at-ufc-296/ |access-date=2023-12-18 |website=Sportsnet.ca |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mackenzie |first=Alasdair |date=December 17, 2023 |title=UFC 296: Sean Strickland attacks Dricus Du Plessis in the middle of shocked Vegas crowd - 'Out of his mind' |url=https://www.eurosport.com/mixed-martial-arts/ufc/2023/ufc-296-sean-strickland-attacks-dricus-du-plessis-in-the-middle-of-shocked-vegas-crowd-out-of-his-mi_sto9926262/story.shtml |access-date=2023-12-18 |website=eurosport.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tabuena |first=Anton |date=2023-12-17 |title=UFC champ Sean Strickland removed from UFC 296 after cageside brawl with Dricus Du Plessis - UPDATED |url=https://bloodyelbow.com/2023/12/17/sean-strickland-ufc-296-brawl-duplessis/ |access-date=2023-12-18 |website=Bloody Elbow |language=en}}</ref> Du Plessis het die UFC-middelgewigkampioenskap op 20 Januarie 2024 met 'n verdeelde beslissing gewen.<ref>{{Cite web |last=McCorry |first=Patrick |date=2024-01-21 |title=Dricus Du Plessis Realizes Dream, Takes Split Decision And Title |url=https://cagesidepress.com/2024/01/21/dricus-du-plessis-realizes-dream-takes-split-decision-and-title/ |access-date=2024-01-21 |website=Cageside Press |language=en-US}}</ref> Hierdie geveg het hom die Fight of the Night-toekenning besorg.<ref name="UFC297">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/brianmazique/2024/01/21/ufc-297-results-winners-finishes-bonuses-and-highlights/?sh=28d7ddbf6c7f|title=UFC 297 Results - Winners, Finishes, Bonuses And Highlights|publisher=Forbes.com|author=Brian Mazique|date=2024-01-21|access-date=2024-01-21}}</ref>
Du Plessis het sy eerste titelverdediging teen die voormalige tweemalige UFC-middelgewigkampioen [[Israel Adesanya]] op 18 Augustus 2024 by UFC 305 gemaak.<ref>{{Cite web |last=Zucker |first=Joseph |title=Israel Adesanya to Fight Dricus du Plessis at UFC 305; 1st Since Sean Strickland Loss |url=https://bleacherreport.com/articles/10125095-israel-adesanya-to-fight-dricus-du-plessis-at-ufc-305-1st-since-sean-strickland-loss |access-date=2024-06-17 |website=Bleacher Report |language=en}}</ref> Hy het die geveg gewen deur middel van 'n wurggreep-oorgawe in die vierde ronde wat gelei het tot Adesanya se eerste oorgaweverloor van sy loopbaan.<ref>{{Cite web|url=https://cagesidepress.com/2024/08/18/ufc-305-dricus-du-plessis-submits-israel-adesanya-retains-middleweight-title/|title=UFC 305: Dricus Du Plessis Submits Israel Adesanya, Retains Middleweight Title|publisher=cagesidepress.com|author=Jay Anderson|date=2024-08-17|access-date=2024-08-18}}</ref>
Du Plessis het sy tweede titelverdediging in 'n herontmoeting teen die voormalige kampioen Sean Strickland op 9 Februarie 2025 by UFC 312 gemaak.<ref>{{Cite web |last=Lee |first=Alexander K. |date=2024-12-07 |title=Dricus du Plessis vs. Sean Strickland 2, Zhang Weili vs. Tatiana Suarez announced for UFC 312 in Australia |url=https://www.mmafighting.com/2024/12/7/24315964/dricus-du-plessis-vs-sean-strickland-2-zhang-weili-vs-tatiana-suarez-announced-ufc-312-in-australia |access-date=2024-12-08 |website=MMA Fighting |language=en}}</ref> Hy het die geveg met 'n eenparige besluit gewen.<ref>{{Cite web|url=https://cagesidepress.com/2025/02/09/ufc-312-victorious-dricus-du-plessis-bloodies-but-cant-finish-sean-strickland/|title=UFC 312: Victorious Dricus Du Plessis Bloodies, but Can’t Finish, Sean Strickland|publisher=cagesidepress.com|author=Jay Anderson|date=2025-02-08|access-date=2025-02-08}}</ref>
Khamzat Chimaev het op 17 Augustus 2025 Du Plessis verslaan gedurende UFC 319 en sodoende die middelgewigkampioen van die UFC geword.<ref>Yahoo! Sports, 17 Augustus 2025. UFC 319 results: Khamzat Chimaev takes Dricus Du Plessis to school, dominates to win title https://sports.yahoo.com/article/ufc-319-results-khamzat-chimaev-045819502.html?guccounter=1{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Du Plessis sou egter wraak neem deur Kamaru Usman op 18 Julie 2026 in Oklahoma City te verslaan.
==Persoonlike lewe==
In April 2023 het Du Plessis 'n operasie ondergaan om 'n asemhalinggestremdheid in sy neus op te los. Volgens 'n plasing wat sy afrigter Morne Visser op [[Instagram]] gemaak het, het Du Plessis aan die UFC deelgeneem met "slegs 8% [[suurstof]]"-inname deur sy neusgate. Die operasie was oorspronklik veronderstel om in 2020 plaas te vind, maar dit is uitgestel nadat Du Plessis by die UFC aangesluit het.<ref>{{Cite web |last=Harkness |first=Ryan |date=2023-04-12 |title=Nose issues had Du Plessis getting just ‘8% oxygen’ during UFC career |url=https://www.mmamania.com/2023/4/12/23680066/nose-issues-had-dricus-du-plessis-getting-just-8-oxygen-during-ufc-career |access-date=2024-01-05 |website=MMAmania.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Walshaw |first=Nick |date=2023-04-28 |title=‘Strange thing to get done’: Whittaker baffled by ‘dangerous’ rival’s move — The Takedown |url=https://www.foxsports.com.au/ufc/a-very-strange-thing-whittaker-left-baffled-by-dangerous-rivals-rogue-call-the-takedown/news-story/b57aeb3a85cd2da5bb83e10fb9fb97f9 |access-date=2024-01-05 |website=Fox Sports |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Head |first=Simon |date=2023-07-06 |title=Dricus du Plessis says ‘there won’t be any denying me’ a title shot if he defeats Robert Whittaker at UFC 290 |url=https://www.fightersonlymag.com/latest-news/dricus-du-plessis-says-there-wont-be-any-denying-me-a-title-shot-if-he-defeats-robert-whittaker-at-ufc-290/ |access-date=2024-01-05 |website=Fighters Only |language=en-US}}</ref>
== Verwysings ==
{{verwysings|4}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:du Plessis, Dricus}}
[[Kategorie:Afrikaners]]
[[Kategorie:Geboortes in 1994]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Vegkuns]]
0gx9jtiheo4g32fpwd7au4t0e1hydmm
Dikblaargroenappel
0
402284
3373175
3003096
2026-11-16T13:10:24Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373175
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
|bewaringstatus = LC
|statusstelsel = IUCN3.1
|statusverwysing =<ref name="iucn status 20 November 2021">{{cite iucn |author=Cosiaux, A. |author2=Couvreur, T.L.P. |author3=Erkens, R.H.J. |date=2019 |title=''Monodora junodii'' |volume=2019 |page=e.T62587A133041916 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T62587A133041916.en |access-date=20 November 2022}}</ref>
|geslag = Monodora
|spesie = junodii
|outeur = [[Adolf Engler|Engl.]] & [[Ludwig Diels|Diels]], (1899)
}}
Die '''dikblaargroenappel''' (''Monodora junodii'') is 'n [[Plant|plantspesie]] in die [[Familie (biologie)|familie]] ''Annonaceae''. Dit is [[inheems]] aan [[Eswatini]], [[Kenia]], [[Malawi]], [[Mosambiek]], [[Suid-Afrika]], [[Tanzanië]] en [[Zimbabwe]].<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:74133-1|title=Monodora junodii Engl. & Diels|last=<!--Not stated-->|date=n.d.|website=Plants of the World Online|publisher=The Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=11 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230714113402/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:74133-1|archive-date=14 Julie 2023|url-status=dead}}</ref> Die twee Duitse plantkundiges, [[Adolf Engler]] en Ludwig Diels, wat die spesie die eerste keer formeel beskryf het, het dit na Henri-Alexandre Junod genoem, die Switserse sendeling en wetenskaplike wat die [[Monster (wetenskap)|monster]] wat hulle ondersoek het, versamel het.<ref name="Engler18992">{{cite journal |last1=Engler |first1=A. |last2=Diels |first2=L. |date=1899 |title=Anonaceae |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/91418|language=German, Latin|journal=Notizblatt des Königlichen Botanischen Gartens und Museums zu Berlin|volume=2|issue=17|pages=292–302}}</ref>
== Beskrywing ==
Die dikblaargroenappel is 'n [[boom]] wat 7 meter hoog word. Sy takke het [[lentisel]]le. Sy blare is 6,5-16,5 by 3-5,5 cm en loop tot 'n punt. Die blare is glad op hul boonste en onderste oppervlaktes. Die hangende blomme is reukloos, enkelvoudig en okselvormig. Elke blom word op 'n steeltjie van 0,8-2 cm lank gedra. Die blomme het 3 effens harige, groen [[Kelkblaar|kelkblare]] wat 5-10 mm lank is met geronde punte. Sy 6 kroonblare is in twee rye van 3 gerangskik.
Die buitenste kroonblare is 2-3,5 by 1,6-2,7 cm en geel wanneer dit jonk is, maar verkleur [[pers]] wanneer dit volwasse is. Die binneste blomblare is soortgelyk gekleurd, het 'n 0,7-1,0 cm lange klou aan hul basis en 'n 2 cm wye lem. Die binneste blomblare is harig met die uitsondering van die bokant van die klou. Sy gerimpelde, gladde vrugte is bolvormig en 4-5 cm in deursnee en is groengrys met bruin hoogtepunte. Die [[liggeel]]bruin, plat, ovaalvormige [[sade]] is 2 cm lank.
== Voortplanting ==
Die stuifmeel van ''M. junodii'' word as permanente viervoudvorme gestort.<ref name="Couvreur2009">{{cite journal|last=Couvreur|first=Thomas L.P.|date=2009|title=Monograph of the Syncarpous African Genera Isolona and Monodora (Annonaceae)|journal=Systematic Botany Monographs|volume=87|pages=1–150|jstor=25592354}}</ref>
== Habitat en verspreiding ==
Die bome groei in sanderige grond in laaglande en immergroenwoude op hoogtes van seevlak tot 900 meter.<ref name="Couvreur2009" />
== Galery ==
<gallery>
Monodora junodii var. junodii 20D 3069.jpg
Monodora junodii var. junodii 1DS-II 4-0928.jpg
Monodora junodii var. junodii 1DS-II 4-0929.jpg
Monodora junodii var. junodii S-2720.jpg
Monodora junodii var. junodii 1DS-II 6613.jpg
</gallery>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Monodora|junodii]]
[[Kategorie:Flora van Eswatini]]
[[Kategorie:Flora van Kenia]]
[[Kategorie:Flora van Malawi]]
[[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]]
[[Kategorie:Flora van Tanzanië]]
[[Kategorie:Flora van Zimbabwe]]
[[Kategorie:IUBN Rooilys veilige spesies]]
djlpoajh20n2wtr7k5mdx80u5f7se46
Denis Matsuev
0
406906
3373138
3345112
2026-11-16T12:09:53Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373138
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Musikale kunstenaar
| naam = Denis Matsuev
| honorific_suffix = Volkskunstenaar van Rusland
| beeld = Крещендо_2018_пресс-конф_12.jpg
| beeldonderskrif =
| agtergrondkleur = Klassiek
| native_name = Денис Мацуев
| native_name_lang = ru
| geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1975|6|11|}}
| geboorteplek = [[Irkoetsk]], Russiese Sowjet Federale-Sosialistiese Republiek, [[Sowjetunie]]
| genre = Klassieke musiek, [[jazz]]musiek
| beroep = [[klavier|Pianis]]
| aktiewe_jare =
| etiket = RCA Red Seal Records
}}
'''Denis Leonidovich Matsuev''' (/ma'tsujef/; [[Russies]]: Дени́с Леони́дович Мацу́ев; * [[11 Junie]] [[1975]]) is 'n [[Russe|Russiese]] pianis. Hy is 'n klassieke pianis, maar speel ook van tyd tot tyd [[jazz]]musiek.
== Biografie ==
Hy is gebore in [[Irkoetsk]], [[Rusland]] (destyds deel van die Sowjetunie), en is die enigste kind van twee musikante. Sy moeder is 'n klavieronderwyseres en sy vader 'n pianis en komponis. Hy het op 3-jarige ouderdom sy aanleg vir musiek getoon toe hy 'n melodie, wat hy op televisie gehoor het, by die huis op die klavier gespeel het.<ref name="Smale">{{cite news|author=Alison Smale|author-link=Alison Smale|url=https://www.nytimes.com/2007/04/03/arts/03iht-pianist.1.5124531.html?pagewanted=all|title=Denis Matsuev: A Russian pianist's quest to make classical music relevant|work=The New York Times|date=2007-04-03|accessdate=2007-04-03}}</ref> Sy vader het daarna sy eerste klavieronderwyser geword. Matsuev het tot op die ouderdom van vyftien musiek in Irkoetsk gestudeer. In 1990 het hy 'n prys tydens die "New Names Charitable Foundation"-kompetisie in Irkoetsk gewen en 'n studiebeurs ter waarde van $1 000 per maand van die stigting ontvang om musiek in [[Moskou]] te studeer.<ref name="Smale"/> Hy het saam met ander jong begaafde musikante van regoor Rusland in Europa en die Verenigde State gaan toer.<ref>{{cite news|author=Elena Ragozhina|author-link=Elena Konstantinovna Ragozhina|url=http://en.newstyle-mag.com/interview/from-new-names-to-crescendo-denis-matsuev.html|title=From new names to Crescendo: Denis Matsuev|work=New Style|date=2011-06-23|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103080817/http://en.newstyle-mag.com/interview/from-new-names-to-crescendo-denis-matsuev.html|archivedate=2013-11-03}}</ref>
In 1991 het Matsuev saam met sy ouers na Moskou verhuis om sy musikale opleiding voort te sit. Hy het gestudeer aan die Sentrale Musiekskool aan die Moskou Konservatorium. In 1994 het hy deelgeneem aan sy eerste internasionale klavierkompetisie in [[Johannesburg]], Suid-Afrika, waar hy met die Grand Prix bekroon is. In dieselfde jaar het hy die Moskouse Konservatorium betree as student van Aleksey Nasedkin. Na 1997 het hy onder Sergei Dorensky gestudeer. Matsuev het die 11de internasionale Tsjaikofski-kompetisie in 1998 op 23-jarige ouderdom gewen.<ref>{{YouTube|kvM116xMfJs|Denis Matsuev. F.Liszt piano concert №1 (part 1), 1998.}}</ref><ref>{{YouTube|NfKgITqpQNs|Denis Matsuev. 1998 F.Liszt piano concert №1 (part 2)}}</ref><ref>{{cite news|author=Anthony Tommasini|author-link=Anthony Tommasini|url=https://www.nytimes.com/2010/02/26/arts/music/26greil.html|title=Two Young Pianists, Forging Connections|work=The New York Times|date=2010-02-26|accessdate=2010-02-26}}</ref>
[[Lêer:Иркутск. Дом музыки Дениса Мацуева.JPG|duimnael|links|'n Konsertsaal in Irkoetsk wat vernoem is na Matsuev, en wat dien as hoofkwartier van die "Stars on Baikal"-fees]]
Matsuev is artistieke mede-direkteur van die internasionale "Annecy Classic Festival" in [[Annecy]], Frankryk, saam met Pascal Escande. Hy is ook die organiseerder en artistieke direkteur van twee internasionale feeste in Rusland: "Stars on Baikal" in sy geboortestad Irkoetsk, en die jaarlikse musiekfees "Crescendo".<ref name="Smale"/>
In 2012 het Matsuev<ref>Jean-Pierre Thiollet, ''88 notes pour piano solo'', "Solo nec plus ultra", Neva Editions, 2015, pp. 51, 126. {{ISBN|978-2-3505-5192-0}}</ref> artistieke direkteur van die 1ste Internasionale "Astana Piano Passion"-fees en -kompetisie geword, en in 2013 was hy artistieke direkteur van die Internasionale Fees en kompetisie "Sberbank DEBUT" in [[Kiëf]].
[[Lêer:Crescendo 2018 Вечер джаза 19.jpg|duimnael|links|'n Jazzaand tydens die "Crescendo"-fees, 2018]]
Matsuev en 80 ander Russiese kunstenaars het 'n brief onderteken "ter ondersteuning van President [[Wladimir Poetin]] oor die [[Oekraïne]] en die [[Krim]]skiereiland."<ref>{{cite news |title=Russian cultural stars back Putin on Crimea |url=https://www.deccanchronicle.com/140312/world-asia/article/russian-cultural-stars-back-putin-crimea |access-date=21 Junie 2022 |work=Deccan Chronicle |date=13 Maart 2014 |language=en}}</ref>
In Februarie 2014 was Matsuev 'n vlamdraer tydens die [[Olimpiese Winterspele 2014]] in [[Sotsji]],<ref>{{Cite web |url=http://torchrelay.arch.articul.ru/torchrelay.sochi2014.com/en/news-denis-matsuev-finished-the-olympic-torch-relay-in-irkutsk.html |title=Denis Matsuev het die vlamdrae-aflos in Irkoetsk voltooi |access-date= 3 Oktober 2023 |archive-date=30 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330040012/http://torchrelay.arch.articul.ru/torchrelay.sochi2014.com/en/news-denis-matsuev-finished-the-olympic-torch-relay-in-irkutsk.html |url-status=dead }}</ref> hy het ook opgetree tydens die sluitingsseremonie.<ref>{{cite web | author=Alex Heigl | url=http://www.people.com/people/package/article/0,,20778965_20790179,00.html | title=Meet Olympics Closing Ceremony Piano Virtuoso Denis Matsuev | work=People | date=2014-02-23 | accessdate=2014-12-21}}</ref>
In 2018 is die Russiese Orde van Eer aan Matsuev toegeken.
In 2022 is Matsuev se beplande optrede saam met die Weense Filharmoniese Orkes in New York van 25 Februarie 2022 gekanselleer, weens sy ondersteuning van Rusland se spesiale militêre operasie in die Oekraïne. Hy is vervang deur die pianis Seong-Jin Cho.<ref>{{cite web | url=https://www.npr.org/2022/02/24/1082816024/supporters-ukraine-protest-valery-gergiev-new-york-concert | title=Russian conductor pulls out of New York concerts after supporters of Ukraine protest | website=NPR | date=24 Februarie 2022 | last1=Tsioulcas | first1=Anastasia }}</ref>
== Pryse, titels en eerbewyse ==
[[Lêer:Vladimir Putin and Denis Matsuev 2018-06-27.jpg|duimnael|Die Orde van Eer word in 2018 aan Matsuev toegeken deur President [[Wladimir Poetin]].]]
* UNESCO Ambassadeur<ref>{{Cite web|last=|first=|date=11 June 2015|title=Биография Дениса Мацуева|url=https://ria.ru/20150611/1069030592.html|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-08-01|website=RIA News Russia|language=Russies}}</ref>
* Orde van Eer, 2018<ref>{{Cite web |url=https://www.alamy.com/moscow-russia-27th-june-2018-moscow-russia-june-27-2018-russias-president-vladimir-putin-l-awards-russian-pianist-denis-matsuev-with-an-order-of-honour-at-a-ceremony-to-present-state-decorations-at-the-moscow-kremlin-mikhail-metzeltass-credit-itar-tass-news-agencyalamy-live-news-image210000594.html |title=Rusland se President, Wladimir Poetin, ken die Orde van Eer toe aan die pianis Denis Matsuev |access-date= 3 Oktober 2023 |archive-date= 2 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902231107/https://www.alamy.com/moscow-russia-27th-june-2018-moscow-russia-june-27-2018-russias-president-vladimir-putin-l-awards-russian-pianist-denis-matsuev-with-an-order-of-honour-at-a-ceremony-to-present-state-decorations-at-the-moscow-kremlin-mikhail-metzeltass-credit-itar-tass-news-agencyalamy-live-news-image210000594.html |url-status=dead }}</ref>
* Russiese Nasionale Musiekprys - Beste Instrumentalis in Klassieke musiek, 2016,<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2016-12-08|title=Кристина Агилера, Татьяна Навка, Леонид Агутин, Филипп Киркоров и другие звезды на Российской национальной музыкальной премии|url=http://www.spletnik.ru/events/71917-kristina-agilera-polina-gagarina-filipp-kirkorov-RNMP.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161210034748/http://www.spletnik.ru:80/events/71917-kristina-agilera-polina-gagarina-filipp-kirkorov-RNMP.html |archive-date=2016-12-10 |access-date=2020-08-01|website=Spletnik News Russia|language=Russies}}</ref> 2017,<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Объявлены победители Российской национальной музыкальной премии / Союз|url=https://www.soyuz.ru/news/4413|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-08-01|website=Soyuz Magazine Russia|language=Russies}}</ref> 2018,<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2018-12-18|title=Российская Национальная Музыкальная Премия "Виктория" почтила память Кобзона и вернула Агутина в босоногую юность|url=https://worldpodium.ru/news/rossiyskaya-nacionalnaya-muzykalnaya-premiya-viktoriya-pochtila-pamyat-kobzona-i-vernula|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726152127/https://worldpodium.ru/news/rossiyskaya-nacionalnaya-muzykalnaya-premiya-viktoriya-pochtila-pamyat-kobzona-i-vernula |archive-date=2020-07-26 |access-date=2020-08-01|website=WORLD PODIUM News|language=Russies}}</ref> 2019;<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2019-12-07|title=Zivert и Димаш объявлены вехами времени|url=https://www.mk.ru/culture/2019/12/06/zivert-i-dimash-obyavleny-vekhami-vremeni.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206193000/https://www.mk.ru/culture/2019/12/06/zivert-i-dimash-obyavleny-vekhami-vremeni.html |archive-date=2019-12-06 |access-date=2020-08-01|website=MK News Russia|language=Russies}}</ref> Spesiale prys vir Uitsonderlike Vaardighede, 2015<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2019-01-15|title=Гений фортепиано Денис Мацуев 6 апреля выступит в Минске с сольным концертом во Дворце Республики. Билеты уже в продаже|url=https://telegraf.by/showbiz/425324-genii-fortepiano-denis-macuev-6-aprelya-vistupit-v-minske-s-solnim-koncertom-vo-dvorce-respubliki-bileti-uje-v-prodaje/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728164606/https://telegraf.by/showbiz/425324-genii-fortepiano-denis-macuev-6-aprelya-vistupit-v-minske-s-solnim-koncertom-vo-dvorce-respubliki-bileti-uje-v-prodaje/|archive-date=2020-07-28|access-date=2020-08-01|website=Telegraf Belarus|language=Russies}}</ref>
== Diskografie ==
* Haydn, Liszt, Tsjaikofski, Prokofiëf. © & (P) 1997 New Names.
* Haydn, Chopin, Liszt, Rachmaninoff, Prokofiëf. © & (P) Vivendi, 1999.
* Beethoven, Tsjaikofski, Liszt, Prokofiëf. Collection Etoiles. Regstreekse opname – Eglise Notre-Dame d'Auvers-sur-Oise, 27 Mei 2000.
* Liszt: Mephisto Wals S.514, Schumann: Simfoniese Etudes Op. 13, Schubert: Klaviersonate No. 14 in A mineur D.784. Sacrambow (Japan), © & (P) 2000 JAPAN ARTS.
* Classic Masterpieces. Boedapest Filharmoniese orkes. Dirigent Rico Saccani. Tsjaikofski – Klavierconcertos Nos. 1 & 2. Solis: Denis Matsuev. © & (P) 2003 Independent Music & Media Alliance LTD.
* Tribute to Horowitz. Liszt, Bizet-Horowitz, Rossini-Ginzburg. (P) & © 2004 BMG Russia.
* Strawinski – Vuurvoël Suite, Schedrin – Klavierconcerto No. 5. [[Mariss Jansons]] – Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks – © 2005 Sony BMG Music Entertainment
* Strawinski & Tsjaikofski. I. Strawinski – Drie Bewegings uit Petroesjka; P. I. Tsjaikofski – Die Seisoene. RCA Red Seal. (P) & © 2005 Sony BMG Music Entertainment.
* Tsjaikofski: Klavierconcerto No. 1 & Sjostakowitsj: Concerto vir Klavier, Trompet en Strykinstrumente. St Petersburg PO/Temirkanov. RCA Red Seal (P) & © 2007 Sony BMG Music Entertainment.
* Unknown Rachmaninoff, 18 Maart 2008, RCA Red Seal.
* The Carnegie Hall Concert – Denis Matsuev (20 Oktober 2009) RCA Red Seal.
* Rachmaninoff Klavierconcerto No. 3, Rapsodie op 'n Tema van Paganini – Denis Matsuev, Gergijef en die Mariinsky Orkes (9 Februarie 2010)
* Franz Liszt. Russiese Nasionale Orkes en [[Mikhail Pletnev]]. Sony Music Entertainment (Rusland), 2011.
* Franz Liszt – Klavierconcertos nos. 1 & 2 Totentanz; Orpheus ; Héroïde funèbre. [New York]: Sony, 2011.
* Sjostakowitsj, Dmitri, [[Waleri Gergijef]], en Rodion Schedrin. Klavierconcertos nos. 1 & 2. Staatsakademie Mariinsky Teater, 2011.
* Rachmaninoff Klavierconcerto No. 2; [[George Gershwin|Gershwin]]: Rhapsody In Blue. Sony Bmg Music, 2013.
* Szymanowski: Symphonieë Nos. 3 & 4, Stabat Mater. Londen Simfonieorkes, [[Waleri Gergijef]] (dirigent), Denis Matsuev (solis), Koor van die Londense Simfonieorkes (Orkes) Formaat: Oudio CD, 2013LSO Regstreekse opname
* Tsjaikofski: Klavierconcertos Nos. 1 & 2 Denis Matsuev (solis), Mariinsky Orkes, Waleri Gergijef (dirigent), Pjotr Iljitsj Tsjaikofski (komponis), Formaat: Oudio CD, 2014 Mariinsky plate-etiket
* Prokofiëf: Klavierconcerto No. 3, Simfonie No. 5 Denis Matsuev (solis), Mariinsky Orkes, Waleri Gergijef (dirigent), Sergei Prokofiëf (komponis), Formaat: Oudio CD, 2014 Mariinsky plate-etiket
* Rachmaninoff klavierconcerto No. 1 (1917 weergawe), Strawinski, Capriccio vir Klavier en orkes (1929), Schedrin, Klavierconcerto No. 2 (1936) Denis Matsuev, klavier, die Mariinsky Orkes gedirigeer deur Waleri Gergijef. Mariinsky plate-etiket 2015.
* Rachmaninoff Klavierconcerto No. 2, Prokofiëf, Klavierconcerto No. 2. CD, Mariinky plate-etiket Januarie 2018
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* [http://www.meloman.ru/?id=251&language=switch Moskou Filharmoniese Orkes – Matsuev Denis]
* [http://www.cami.com/?webid=612 Columbia Artists Management Inc. – Denis Matsuev]
* [https://web.archive.org/web/20141221111029/http://www.annecyclassicfestival.com/en/artists/denis-matsuev-59 Annecy Festival page on Denis Matsuev]
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Matsuev, Denis}}
[[Kategorie:Geboortes in 1975]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Russiese pianiste]]
k7dif564wnwgh699oc77m916m0n6z9f
Eksistensiële risiko as gevolg van kunsmatige algemene intelligensie
0
407389
3373220
3356432
2026-11-16T16:11:59Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373220
wikitext
text/x-wiki
{{Kunsmatige intelligensie}}
'''Eksistensiële risiko as gevolg van kunsmatige algemene intelligensie''' is die [[hipotese]] dat aansienlike vordering in [[kunsmatige algemene intelligensie]] (KAI) tot menslike uitwissing of 'n ander onomkeerbare globale katastrofe kan lei.<ref name="aima">{{Cite book |last1=Russell |first1=Stuart |title=Artificial Intelligence: A Modern Approach |url=https://archive.org/details/artificialintell0000russ |last2=Norvig |first2=Peter |date=2009 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-604259-4 |chapter=26.3: The Ethics and Risks of Developing Artificial Intelligence}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bostrom |first=Nick |author-link=Nick Bostrom |date=2002 |title=Existential risks |journal=Journal of Evolution and Technology |volume=9 |issue=1 |pages=1–31}}</ref><ref name="auto1">{{Cite journal |last1=Turchin |first1=Alexey |last2=Denkenberger |first2=David |date=2018-05-03 |title=Classification of global catastrophic risks connected with artificial intelligence |journal=AI & Society |volume=35 |issue=1 |pages=147–163 |doi=10.1007/s00146-018-0845-5 |issn=0951-5666 |s2cid=19208453 |url=https://philarchive.org/rec/TURCOG-2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804112210/https://philarchive.org/rec/TURCOG-2 |archive-date=2020-08-04 |url-status=dead}}</ref>
Een argument is soos volg: mense oorheers ander spesies omdat die menslike [[brein]] oor eiesoortige vermoëns beskik wat ander [[dier]]e kort. As KI die mensdom in algemene intelligensie sou oortref en superintelligent sou word, kan dit moeilik of onmoontlik word om te beheer. Net soos die lot van die berg[[gorilla]] afhang van menslike welwillendheid, so kan die lot van die mensdom afhang van die optrede van 'n toekomstige masjien [[superintelligensie]].<ref name="superintelligence">{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |url=https://archive.org/details/superintelligenc0000bost |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-967811-2 |edition=First |author-link=Nick Bostrom}}<!-- preface --></ref>
Die geloofwaardigheid van eksistensiële katastrofe as gevolg van [[kunsmatige intelligensie]] (KI) word wyd gedebatteer, en hang deels af of KAI of superintelligensie haalbaar is, die spoed waarteen gevaarlike vermoëns en gedrag na vore kom,<ref>{{Cite news |last=Vynck |first=Gerrit De |date=2023-05-23 |title=The debate over whether AI will destroy us is dividing Silicon Valley |language=en-US |newspaper=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/05/20/ai-existential-risk-debate/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602064135/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/05/20/ai-existential-risk-debate/ |archive-date=2023-06-02 |url-status=live |access-date=2023-07-27 |issn=0190-8286}}</ref> en of praktiese scenario's vir KI-oornames bestaan.<ref>{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-06-10 |title=How Could A.I. Destroy Humanity? |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/06/10/technology/ai-humanity.html |access-date=2023-07-27 |issn=0362-4331}}</ref> Kommer oor superintelligensie is uitgespreek deur vooraanstaande rekenaarwetenskaplikes en tegniese uitvoerende hoofde soos [[Geoffrey Hinton]],<ref>{{Cite web |title="Godfather of artificial intelligence" weighs in on the past and potential of AI |url=https://www.cbsnews.com/news/godfather-of-artificial-intelligence-weighs-in-on-the-past-and-potential-of-artificial-intelligence/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410043425/https://www.cbsnews.com/news/godfather-of-artificial-intelligence-weighs-in-on-the-past-and-potential-of-artificial-intelligence/ |archive-date=2023-04-10 |url-status=live |access-date=2023-04-10 |website=www.cbsnews.com |date=25 Maart 2023 |language=en-US}}</ref> [[Yoshua Bengio]],<ref>{{Cite web |title=How Rogue AIs may Arise |url=https://yoshuabengio.org/2023/05/22/how-rogue-ais-may-arise/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526010916/https://yoshuabengio.org/2023/05/22/how-rogue-ais-may-arise/ |archive-date=2023-05-26 |url-status=live |access-date=2023-05-26 |website=yoshuabengio.org |date=26 Mei 2023 |language=en-US}}</ref> [[Alan Turing]],<ref> In ‘n 1951 lesing Turing, Alan, Intelligent machinery, a heretical theory. Lesing aan die '51 Society' in Manchester, besoek op 2022-07-22, 1951, The Turing Digital Archive by https://turingarchive.kings.cam.ac.uk/publications-lectures-and-talks-amtb/amt-b-4, bl 16, geargiveer 26 September 2022, argief https://web.archive.org/web/20220926004549/https://turingarchive.kings.cam.ac.uk/publications-lectures-and-talks-amtb/amt-b-4, Turing het aangevoer dat "Dit lyk waarskynlik dat sodra die masjiendenkmetode begin het, dit nie lank sal neem om ons swak kragte te oortref nie. Daar sal geen sprake wees van die masjiene wat doodgaan nie, en hulle sal met mekaar kan praat om hul te verskerp. Ons behoort dus op 'n stadium te verwag dat die masjiene beheer sal neem, op die manier wat in [[Samuel Butler]] se Erewhon genoem word." Ook in 'n lesing wat oor die [[BBC]]<nowiki> }}}}</nowiki></ref><ref>{{Cite episode |title= Can digital computers think?|series=Automatic Calculating Machines |first=Alan |last=Turing |network= BBC |date=15 Mei 1951 |number=2 |transcript=Can digital computers think? |transcript-url=https://turingarchive.kings.cam.ac.uk/publications-lectures-and-talks-amtb/amt-b-6 }} het hy die mening uitgespreek: "As 'n masjien kan dink, dink dit dalk meer intelligent as ons, en waar moet ons dan wees? Selfs al kan ons die masjiene in 'n diensbare posisie hou, byvoorbeeld deur die krag af te skakel by strategiese oomblikke, moet ons as 'n spesie baie nederig voel. . . . Hierdie nuwe gevaar . . . is beslis iets wat ons angs kan gee."</ref> [[Elon Musk]],<ref>{{Cite news |last=Parkin |first=Simon |date=14 Junie 2015 |title=Science fiction no more? Channel 4's Humans and our rogue AI obsessions |language=en |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2015/jun/14/science-fiction-no-more-humans-tv-artificial-intelligence |url-status=live |access-date=5 Februarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180205184322/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2015/jun/14/science-fiction-no-more-humans-tv-artificial-intelligence |archive-date=5 Februarie 2018}}</ref> en [[Sam Altman]], uitvoerende hoof van [[OpenAI]].<ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Sarah |title=The CEO of the company behind AI chatbot ChatGPT says the worst-case scenario for artificial intelligence is 'lights out for all of us' |url=https://www.businessinsider.com/chatgpt-openai-ceo-worst-case-ai-lights-out-for-all-2023-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329142617/https://www.businessinsider.com/chatgpt-openai-ceo-worst-case-ai-lights-out-for-all-2023-1 |archive-date=2023-03-29 |url-status=live |access-date=2023-04-10 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref> In 2022 het 'n opname onder KI-navorsers met 'n 17%-reaksiekoers bevind dat die meerderheid respondente geglo het dat daar 'n 10 persent of groter kans is dat ons onvermoë om KI te beheer 'n eksistensiële katastrofe sal veroorsaak.<ref>{{Cite web |title=The AI Dilemma |url=https://www.humanetech.com/podcast/the-ai-dilemma |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410121703/https://www.humanetech.com/podcast/the-ai-dilemma |archive-date=2023-04-10 |url-status=live |access-date=2023-04-10 |website=www.humanetech.com |language=en |quote=50% van KI-navorsers glo daar is 'n 10% of groter kans dat mense uitsterf weens ons onvermoë om KI te beheer.}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |date=2022-08-04 |title=2022 Expert Survey on Progress in AI |url=https://aiimpacts.org/2022-expert-survey-on-progress-in-ai/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409173336/https://aiimpacts.org/2022-expert-survey-on-progress-in-ai/ |archive-date=2023-04-09 |url-status=live |access-date=2023-04-10 |website=AI Impacts |language=en-US}}</ref> In 2023 het honderde KI-kundiges en ander noemenswaardige figure 'n verklaring onderteken dat "Die versagting van die risiko van uitwissing van KI 'n wêreldwye prioriteit moet wees saam met ander maatskaplike skaalrisiko's soos pandemies en kernoorlog."<ref>{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=2023-05-30 |title=A.I. Poses 'Risk of Extinction,' Industry Leaders Warn |language=en-US |author1-link=Kevin Roose |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603025934/https://www.nytimes.com/2023/05/30/technology/ai-threat-warning.html |archive-date=2023-06-03 |url-status=live |access-date=2023-06-03 |issn=0362-4331}}</ref> Na groter kommer oor KI. risiko's, het regeringsleiers soos die voormalige Britse premier [[Rishi Sunak]]<ref>{{Cite magazine |last=Sunak |first=Rishi |date=14 Junie 2023 |title=Rishi Sunak Wants the U.K. to Be a Key Player in Global AI Regulation |magazine=Time |url=https://time.com/6287253/uk-rishi-sunak-ai-regulation/ |access-date=16 Oktober 2023 |archive-date=11 Julie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230711053029/https://time.com/6287253/uk-rishi-sunak-ai-regulation/ |url-status=dead }}</ref> en die Verenigde Nasies se sekretaris-generaal [[António Guterres]]<ref name=":12">{{Cite news |last=Fung |first=Brian |date=2023-07-18 |title=UN Secretary General embraces calls for a new UN agency on AI in the face of 'potentially catastrophic and existential risks' |work=CNN Business |url=https://www.cnn.com/2023/07/18/tech/un-ai-agency/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720044702/https://www.cnn.com/2023/07/18/tech/un-ai-agency/index.html |archive-date=2023-07-20 |url-status=live |access-date=2023-07-20 |language=en}}</ref> 'n beroep gedoen op 'n groter fokus op wêreldwye KI-regulering.
Twee bronne van kommer spruit uit die probleme van KI-beheer en [[KI-belyning|-belyning]]: om 'n superintelligente masjien te beheer of dit in lyn met mens-versoenbare waardes in te bring, kan moeilik wees. Baie navorsers glo dat 'n superintelligente masjien pogings sal weerstaan om dit uit te skakel of sy doelwitte te verander, aangesien dit dit sal verhoed om sy huidige doelwitte te bereik. Dit sal uiters moeilik wees om 'n superintelligensie in lyn te bring met die volle breedte van beduidende menslike waardes en beperkings.<ref name="aima" /><ref name="yudkowsky-global-risk">{{Cite journal |last=Yudkowsky |first=Eliezer |date=2008 |title=Artificial Intelligence as a Positive and Negative Factor in Global Risk |url=https://intelligence.org/files/AIPosNegFactor.pdf |journal=Global Catastrophic Risks |pages=308–345 |bibcode=2008gcr..book..303Y |access-date=27 Augustus 2018 |archive-date=29 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829135336/https://intelligence.org/files/AIPosNegFactor.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="research-priorities">{{cite journal |title=Research Priorities for Robust and Beneficial Artificial Intelligence |author1-last=Russell |author1-first=Stuart |author2-last=Dewey |author2-first=Daniel |author3-last=Tegmark |author3-first=Max |author3-link=Max Tegmark |journal=AI Magazine |pages=105–114 |publisher=Association for the Advancement of Artificial Intelligence |year=2015 |url=https://futureoflife.org/data/documents/research_priorities.pdf |bibcode=2016arXiv160203506R |arxiv=1602.03506 |access-date=10 Augustus 2019 |archive-date=4 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804145930/https://futureoflife.org/data/documents/research_priorities.pdf |url-status=live }}, cited in {{Cite web |date=Januarie 2015 |title=AI Open Letter - Future of Life Institute |url=https://futureoflife.org/ai-open-letter |access-date=2019-08-09 |website=Future of Life Institute |archive-date=10 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810020404/https://futureoflife.org/ai-open-letter |url-status=live }}</ref> Daarteenoor argumenteer skeptici soos rekenaarwetenskaplike [[Yann LeCun]] dat superintelligente masjiene geen begeerte vir selfbehoud sal hê nie.<ref name="vanity">{{Cite news |last=Dowd |first=Maureen |date=April 2017 |title=Elon Musk's Billion-Dollar Crusade to Stop the A.I. Apocalypse |language=en |work=The Hive |url=https://www.vanityfair.com/news/2017/03/elon-musk-billion-dollar-crusade-to-stop-ai-space-x |url-status=live |access-date=27 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726041656/https://www.vanityfair.com/news/2017/03/elon-musk-billion-dollar-crusade-to-stop-ai-space-x |archive-date=26 July 2018}}</ref>
'n Derde bron van kommer is dat 'n skielike "[[intelligensie]]-ontploffing" 'n onvoorbereide menslike ras kan verras. Sulke scenario's neem die moontlikheid in ag dat 'n KI wat meer intelligent is as sy skeppers in staat kan wees om homself rekursief te verbeter teen 'n eksponensieel toenemende tempo, wat te vinnig verbeter vir sy hanteerders en die gemeenskap in die algemeen om te beheer.<ref name="aima" /><ref name="yudkowsky-global-risk" /> Empiries toon voorbeelde soos AlphaZero wat homself leer om [[Go]] te speel dat domeinspesifieke KI-stelsels soms baie vinnig van ondermenslike tot bomenslike vermoëns kan vorder, hoewel sulke stelsels nie die verandering van hul fundamentele argitektuur behels nie.<ref>{{Cite web |title=AlphaGo Zero: Starting from scratch |url=https://www.deepmind.com/blog/alphago-zero-starting-from-scratch |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728154354/https://www.deepmind.com/blog/alphago-zero-starting-from-scratch |archive-date=2023-07-28 |url-status=live |access-date=2023-07-28 |website=www.deepmind.com |language=en}}</ref>
== Geskiedenis ==
Een van die vroegste skrywers wat ernstige kommer uitgespreek het dat hoogs gevorderde masjiene eksistensiële risiko's vir die mensdom kan inhou, was die romanskrywer Samuel Butler, wat in sy 1863-[[essay]] ''Darwin among the Machines'' geskryf het:<ref>Breuer, Hans-Peter. [https://www.jstor.org/pss/436868 'Samuel Butler's "the Book of the Machines" and the Argument from Design.'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230315233257/https://www.jstor.org/stable/436868 |date=15 Maart 2023 }} Modern Philology, Vol. 72, No. 4 (Mei 1975), bl. 365–383</ref>
"Die resultaat is bloot 'n kwessie van tyd, maar dat die tyd sal aanbreek wanneer die masjiene die ware oppergesag oor die wêreld en sy inwoners sal hou, is wat geen persoon met 'n ware filosofiese verstand vir 'n oomblik kan bevraagteken nie."
In 1951 het die grondleggende rekenaarwetenskaplike [[Alan Turing]] die artikel "''Intelligent Machinery, A Heretical Theory''" geskryf, waarin hy voorgestel het dat kunsmatige algemene intelligensies waarskynlik "beheer" van die wêreld sou neem namate hulle intelligenter as mense geword het:
“Laat ons nou aanneem, ter wille van die argument, dat intelligente masjiene 'n werklike moontlikheid is, en kyk na die gevolge van die konstruksie daarvan ... Daar sal geen sprake wees van die masjiene wat sterf nie, en hulle sal in staat wees om te praat met mekaar om hul verstand op te skerp. Ons moet dus op 'n stadium verwag dat die masjiene beheer sal neem, op die manier wat in Samuel Butler se Erewhon genoem word.”<ref name="oxfordjournals">{{Cite journal |last=Turing |first=A M |year=1996 |title=Intelligent Machinery, A Heretical Theory |journal=1951, Reprinted Philosophia Mathematica |volume=4 |issue=3 |pages=256–260 |doi=10.1093/philmat/4.3.256|doi-access=free }}</ref>
In 1965 het [[I.J. Good]] die konsep geskep wat nou bekend staan as 'n "intelligensie-ontploffing" en gesê die [[risiko]]'s word onderskat:<ref>{{Cite news |last=Hilliard |first=Mark |date=2017 |title=The AI apocalypse: will the human race soon be terminated? |language=en |newspaper=The Irish Times |url=https://www.irishtimes.com/business/innovation/the-ai-apocalypse-will-the-human-race-soon-be-terminated-1.3019220 |access-date=15 Maart 2020 |archive-date=22 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522114127/https://www.irishtimes.com/business/innovation/the-ai-apocalypse-will-the-human-race-soon-be-terminated-1.3019220 |url-status=live }}</ref>
“Laat 'n ultra-intelligente masjien gedefinieer word as 'n masjien wat al die intellektuele aktiwiteite van enige man hoe slim ook al kan oortref. Aangesien die ontwerp van masjiene een van hierdie intellektuele aktiwiteite is, kan 'n ultra-intelligente masjien selfs beter masjiene ontwerp; daar sou dan ongetwyfeld 'n 'intelligensie-ontploffing' wees, en die intelligensie van die mens sou ver agterbly. Die eerste ultra-intelligente masjien is dus die laaste uitvinding wat die mens ooit moet maak, mits die masjien gemaklik genoeg is om ons te vertel hoe om dit onder beheer te hou. Dit is eienaardig dat hierdie punt so selde buite [[Wetenskapsfiksie|wetenskapfiksie]] gemaak word. Dit is soms die moeite werd om wetenskapfiksie ernstig op te neem.”<ref>I.J. Good, [http://commonsenseatheism.com/wp-content/uploads/2011/02/Good-Speculations-Concerning-the-First-Ultraintelligent-Machine.pdf "Speculations Concerning the First Ultraintelligent Machine"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128085512/http://commonsenseatheism.com/wp-content/uploads/2011/02/Good-Speculations-Concerning-the-First-Ultraintelligent-Machine.pdf |date=2011-11-28 }} ([http://www.acceleratingfuture.com/pages/ultraintelligentmachine.html HTML] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128085512/http://commonsenseatheism.com/wp-content/uploads/2011/02/Good-Speculations-Concerning-the-First-Ultraintelligent-Machine.pdf |date=28 November 2011 }} ), ''Advances in Computers'', vol. 6, 1965.</ref>
Geleerdes soos [[Marvin Minsky]]<ref>{{Cite book |last1=Russell |first1=Stuart J. |title=Artificial Intelligence: A Modern Approach |title-link=Artificial Intelligence: A Modern Approach |last2=Norvig |first2=Peter |date=2003 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-790395-5 |location=Upper Saddle River, N.J. |chapter=Section 26.3: The Ethics and Risks of Developing Artificial Intelligence |quote=Net so het Marvin Minsky eenkeer voorgestel dat 'n KI-program wat ontwerp is om die Riemann-hipotese op te los, dalk uiteindelik al die hulpbronne van die aarde oorneem om kragtiger superrekenaars te bou om sy doel te bereik.}}</ref> en [[I.J. Good]] self<ref>{{Cite book |last=Barrat |first=James |title=Our final invention: artificial intelligence and the end of the human era |url=https://archive.org/details/ourfinalinventio0000barr |date=2013 |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-312-62237-4 |edition=First |location=New York |quote= In die bio, speels geskryf in die derde persoon, het Good sy lewe se mylpale opgesom, insluitend 'n waarskynlik nog nooit gesiene weergawe van sy werk by [[Bletchley Park]] met Turing. Maar hier is wat hy in 1998 geskryf het oor die eerste superintelligensie, en sy laat-in-die-spel U-draai: [Die artikel] 'Speculations Concerning the First Ultra-intelligent Machine' (1965). . . begin: 'Die oorlewing van die mens hang af van die vroeë konstruksie van 'n ultra-intelligente masjien.' Dit was sy [Good] se woorde tydens die [[Koue Oorlog]], en hy vermoed nou dat 'oorlewing' deur 'uitwissing' vervang moet word. Hy meen dat ons weens internasionale mededinging nie kan keer dat die masjiene oorneem nie. Hy dink ons is lemmings. Hy het ook gesê dat 'waarskynlik die mens die deus ex machina in sy eie beeld sal bou.'}}</ref> het soms kommer uitgespreek dat 'n superintelligensie beheer kon oorneem, maar het geen oproep tot aksie gerig nie. In 2000 het die rekenaarwetenskaplike en Sun-medestigter Bill Joy 'n invloedryke essay geskryf, "Why The Future Doesn't Need Us", wat superintelligente [[robot]]te identifiseer as 'n hoë-tegnologie gevaar vir menslike oorlewing, saam met [[nanotegnologie]] en gemanipuleerde bioplae.<ref>{{Cite news |last=Anderson |first=Kurt |date=26 November 2014 |title=Enthusiasts and Skeptics Debate Artificial Intelligence |work=Vanity Fair |url=https://www.vanityfair.com/news/tech/2014/11/artificial-intelligence-singularity-theory |access-date=30 Januarie 2016 |archive-date=22 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122025154/http://www.vanityfair.com/news/tech/2014/11/artificial-intelligence-singularity-theory |url-status=live }}</ref>
[[Nick Bostrom]] het in 2014 Superintelligence gepubliseer, wat sy argumente voorgehou het dat superintelligensie 'n eksistensiële bedreiging inhou.<ref>{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=9 Junie 2018 |title=Mark Zuckerberg, Elon Musk and the Feud Over Killer Robots |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/06/09/technology/elon-musk-mark-zuckerberg-artificial-intelligence.html |access-date=3 April 2019 |archive-date=3 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403063402/https://www.nytimes.com/2018/06/09/technology/elon-musk-mark-zuckerberg-artificial-intelligence.html |url-status=live}}</ref> Teen 2015 het openbare figure soos fisici [[Stephen Hawking]] en Nobelpryswenner Frank Wilczek, rekenaarwetenskaplikes Stuart J. Russell en [[Roman Yampolskiy]], en entrepreneurs Elon Musk en [[Bill Gates]] hul kommer uitgespreek oor die risiko's van superintelligensie.<ref>{{Cite news |last=Hsu |first=Jeremy |date=1 Maart 2012 |title=Control dangerous AI before it controls us, one expert says |work=NBC News |url=http://www.nbcnews.com/id/46590591/ns/technology_and_science-innovation |access-date=28 Januarie 2016 |archive-date=2 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202173621/http://www.nbcnews.com/id/46590591/ns/technology_and_science-innovation |url-status=live }}</ref><ref name="hawking editorial">{{Cite news |title=Stephen Hawking: 'Transcendence looks at the implications of artificial intelligence – but are we taking AI seriously enough?' |publisher=The Independent (UK) |url=https://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |url-status=live |access-date=3 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925153716/http://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |archive-date=25 September 2015}}</ref><ref name="bbc on hawking editorial">{{Cite news |date=2 Desember 2014 |title=Stephen Hawking warns artificial intelligence could end mankind |publisher=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/technology-30290540 |url-status=live |access-date=3 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030054329/http://www.bbc.com/news/technology-30290540 |archive-date=30 Oktober 2015}}</ref><ref>{{Cite news |last=Eadicicco |first=Lisa |date=28 Januarie 2015 |title=Bill Gates: Elon Musk Is Right, We Should All Be Scared Of Artificial Intelligence Wiping Out Humanity |work=Business Insider |url=http://www.businessinsider.com/bill-gates-artificial-intelligence-2015-1 |access-date=30 Januarie 2016 |archive-date=26 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160226090602/http://www.businessinsider.com/bill-gates-artificial-intelligence-2015-1 |url-status=live }}</ref> Ook in 2015 het die Ope Brief oor Kunsmatige Intelligensie die "groot potensiaal van KI" uitgelig en meer navorsing aangemoedig oor hoe om dit robuust en voordelig te maak.<ref>{{Cite web |title=Research Priorities for Robust and Beneficial Artificial Intelligence: an Open Letter |url=http://futureoflife.org/misc/open_letter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115160823/http://futureoflife.org/misc/open_letter |archive-date=15 Januarie 2015 |access-date=23 Oktober 2015 |publisher=Future of Life Institute}}</ref> In April 2016 het ''Nature'' gewaarsku: "Masjiene en robotte wat mense oor die hele linie beter presteer, kan self verbeter buite ons beheer - en hul belange strook dalk nie met ons s'n nie."<ref>{{Cite journal |date=2016 |title=Anticipating artificial intelligence |url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-04-28_532_7600/page/413 |journal=Nature |language=en |volume=532 |issue=7600 |page=413 |doi=10.1038/532413a |pmid=27121801 |bibcode=2016Natur.532Q.413. |s2cid=4399193 |issn=1476-4687|doi-access=free }}</ref> In 2020 het Brian Christian ''The Alignment Problem'' gepubliseer, wat besonderhede bevat. die geskiedenis van vordering met KI-belyning tot op daardie tydstip.<ref>{{cite book |last=Christian |first=Brian |date=6 Oktober 2020 |title=The Alignment Problem: Machine Learning and Human Values |url=https://brianchristian.org/the-alignment-problem/ |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-63582-9 |access-date=5 Desember 2021 |archive-date=5 Desember 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211205135022/https://brianchristian.org/the-alignment-problem/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dignum |first1=Virginia |title=AI — the people and places that make, use and manage it |journal=Nature |date=26 Mei 2021 |volume=593 |issue=7860 |pages=499–500 |doi=10.1038/d41586-021-01397-x |bibcode=2021Natur.593..499D |s2cid=235216649 |language=en|doi-access=free }}</ref>
== KI-vermoëns ==
===Algemene intelligensie===
Kunsmatige algemene intelligensie (KAI) word tipies gedefinieer as 'n stelsel wat ten minste so goed presteer as mense in die meeste of alle intellektuele take.<ref>{{Cite news |title=DeepMind and Google: the battle to control artificial intelligence |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/1843/2019/03/01/deepmind-and-google-the-battle-to-control-artificial-intelligence |archive-url=https://web.archive.org/web/20230715041023/https://www.economist.com/1843/2019/03/01/deepmind-and-google-the-battle-to-control-artificial-intelligence |archive-date=2023-07-15 |url-status=live |access-date=2023-07-12 |issn=0013-0613}}</ref> 'n 2022-opname van KI-navorsers het bevind dat 90% van die respondente verwag het dat KAI in die volgende 100 jaar bereik sou word, en die helfte het dieselfde teen 2061 verwag.<ref>{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623225026/https://ourworldindata.org/ai-timelines |archive-date=2023-06-23 |url-status=live |access-date=2023-07-12 |website=Our World in Data}}</ref> Intussen verwerp sommige navorsers eksistensiële risiko's van KAI as "wetenskapfiksie" op grond van hul hoë vertroue dat KAI nie binnekort geskep sal word nie.<ref>{{Cite news |last=De Vynck |first=Gerrit |date=20 Mei 2023 |title=The debate over whether AI will destroy us is dividing Silicon Valley |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/05/20/ai-existential-risk-debate/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602064135/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/05/20/ai-existential-risk-debate/ |archive-date=2 Junie 2023 |url-status=live}}</ref>
Deurbrake in groot [[taalmodel]]le het daartoe gelei dat sommige navorsers hul verwagtinge heroorweeg het. [[Geoffrey Hinton]] het veral in 2023 gesê dat hy onlangs sy skatting verander het van "20 na 50 jaar voor ons algemene doel KI" na "20 jaar of minder".<ref>{{Cite web |title='The Godfather of A.I.' just quit Google and says he regrets his life's work because it can be hard to stop 'bad actors from using it for bad things' |url=https://fortune.com/2023/05/01/godfather-ai-geoffrey-hinton-quit-google-regrets-lifes-work-bad-actors/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714033913/https://fortune.com/2023/05/01/godfather-ai-geoffrey-hinton-quit-google-regrets-lifes-work-bad-actors/ |archive-date=2023-07-14 |url-status=live |access-date=2023-07-12 |website=Fortune |language=en}}</ref>
=== Superintelligensie ===
In teenstelling met KAI, definieer Bostrom 'n superintelligensie as "enige intellek wat die kognitiewe prestasie van mense in feitlik alle terreine van belang aansienlik oorskry", insluitend wetenskaplike kreatiwiteit, strategiese beplanning en sosiale vaardighede.<ref>{{Cite web |title=Everything you need to know about superintelligence |url=https://www.spiceworks.com/tech/artificial-intelligence/articles/everything-about-superintelligence/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714150231/https://www.spiceworks.com/tech/artificial-intelligence/articles/everything-about-superintelligence/ |archive-date=2023-07-14 |url-status=dead |access-date=2023-07-14 |website=Spiceworks |language=en-US}}</ref><ref name="superintelligence" /> Hy voer aan dat 'n superintelligensie mense kan uitmaneuver wanneer sy doelwitte met mense bots. Dit kan kies om sy ware bedoeling weg te steek totdat die mensdom dit nie kan keer nie.<ref name="economist_review3">{{Cite news |date=9 August 2014 |title=Clever cogs |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/news/books-and-arts/21611037-potential-impacts-intelligent-machines-human-life-clever-cogs |url-status=live |access-date=9 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808142546/http://www.economist.com/news/books-and-arts/21611037-potential-impacts-intelligent-machines-human-life-clever-cogs |archive-date=8 Augustus 2014}} [http://www.businessinsider.com/intelligent-machines-and-human-life-2014-8 Syndicated] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304065649/http://www.businessinsider.com/intelligent-machines-and-human-life-2014-8|date=4 Maart 2016}} at Business Insider</ref><ref name="superintelligence" /><!--Chapter 6 : "Cognitive superpowers", part "An AI takeover scenario"--> Bostrom skryf dat om veilig te wees vir die mensdom, 'n superintelligensie in lyn gebring moet word met menslike waardes en moraliteit, sodat dit "fundamenteel aan ons kant" is.<ref name=":11">{{Citation |last=Bostrom |first=Nick |title=What happens when our computers get smarter than we are? |date=2015-04-27 |url=https://www.ted.com/talks/nick_bostrom_what_happens_when_our_computers_get_smarter_than_we_are |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714033907/https://www.ted.com/talks/nick_bostrom_what_happens_when_our_computers_get_smarter_than_we_are |archive-date=2023-07-14 |url-status=live |access-date=2023-07-13}}</ref>
Stephen Hawking het aangevoer dat superintelligensie fisies moontlik is omdat "daar geen fisiese wet is wat verhoed dat deeltjies georganiseer word op maniere wat selfs meer gevorderde berekeninge uitvoer as die rangskikkings van deeltjies in menslike breine nie".<ref name="hawking editorial" />
Wanneer superintelligensie bereik kan word, indien ooit, is noodwendig minder seker as voorspellings vir KAI. In 2023 het OpenAI-leiers gesê dat nie net KAI nie, maar superintelligensie in minder as 10 jaar bereik kan word.<ref>{{Cite web |title=Governance of superintelligence |url=https://openai.com/blog/governance-of-superintelligence |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710215012/https://openai.com/blog/governance-of-superintelligence |archive-date=2023-07-10 |url-status=live |access-date=2023-07-12 |website=openai.com |language=en-US}}</ref>
==== Vergelyking met mense ====
Bostrom voer aan dat KI baie voordele bo die menslike brein het:<ref name="superintelligence" /><!--Chapter 3 : "Forms of superintelligence", part "Sources of advantage for digital intelligence"-->
* Spoed van berekening: biologiese neurone werk teen 'n maksimum frekwensie van ongeveer 200 Hz, in vergelyking met potensieel veelvuldige GHz vir rekenaars.
*Interne kommunikasiespoed: aksone stuur seine teen tot 120 m/s uit, terwyl rekenaars seine teen die spoed van elektrisiteit, of opties teen die [[spoed van lig]], uitsaai.
*Skaalbaarheid: menslike intelligensie word beperk deur die grootte en struktuur van die brein, en deur die doeltreffendheid van sosiale kommunikasie, terwyl KI moontlik kan skaal deur bloot meer hardeware by te voeg.
*[[Geheue]]: veral werkende geheue, want by mense is dit beperk tot 'n paar stukke inligting op 'n slag.
*Betroubaarheid: [[transistor]]s is meer betroubaar as biologiese neurone, wat hoër akkuraatheid moontlik maak en minder oortolligheid vereis.
* Dupliseerbaarheid: anders as menslike breine, kan KI-sagteware en -modelle maklik gekopieer word.
*Redigeerbaarheid: die parameters en interne werking van 'n KI-model kan maklik gewysig word, anders as die verbindings in 'n menslike brein.
*Geheue deel en leer: KI's kan dalk leer uit die ervarings van ander KI's op 'n manier wat meer doeltreffend is as menslike leer.
==== Intelligensie-ontploffing ====
Volgens Bostrom kan 'n KI wat 'n kundige vlak fasiliteit by sekere sleutel sagteware-ingenieurstake het, 'n superintelligensie word as gevolg van sy vermoë om sy eie [[algoritme]]s rekursief te verbeter, selfs al is dit aanvanklik beperk in ander domeine wat nie direk relevant is tot ingenieurswese nie.<ref name="superintelligence" /><!--Chapter 6 : "Cognitive superpowers"--><ref name="economist_review3" /> Dit dui daarop dat 'n intelligensie-ontploffing eendag die mensdom onvoorbereid kan vang.<ref name="superintelligence" /><!--Chapter 4 : "The kinetics of an intelligence explosion"-->
Die ekonoom Robin Hanson het gesê dat, om 'n intelligensie-ontploffing te loods, 'n KI baie beter in sagteware-innovasie moet word as die res van die wêreld saam, wat hy onwaarskynlik vind.<ref>{{Cite web |title=Overcoming Bias: I Still Don't Get Foom |url=http://www.overcomingbias.com/2014/07/30855.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804221136/http://www.overcomingbias.com/2014/07/30855.html |archive-date=4 Augustus 2017 |access-date=20 September 2017 |website=www.overcomingbias.com}}</ref>
In 'n "vinnige opstyg"-scenario kan die oorgang van KAI na superintelligensie dae of maande neem. In 'n "stadige opstyg" kan dit jare of dekades neem, wat meer tyd laat vir die samelewing om voor te berei.<ref>{{Cite web |last1=Cotton-Barratt |first1=Owen |last2=Ord |first2=Toby |date=2014-08-12 |title=Strategic considerations about different speeds of AI takeoff |url=https://www.fhi.ox.ac.uk/strategic-considerations-about-different-speeds-of-ai-takeoff/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712144838/https://www.fhi.ox.ac.uk/strategic-considerations-about-different-speeds-of-ai-takeoff/ |archive-date=2023-07-12 |url-status=live |access-date=2023-07-12 |website=The Future of Humanity Institute |language=en-GB}}</ref>
==== Uitheemse verstand ====
Superintelligensies word soms "‘n uitheemse verstand" genoem, met verwysing na die idee dat hul manier van dink en motiverings hemelsbreed van ons s'n kan verskil. Dit word oor die algemeen beskou as 'n bron van [[risiko]], wat dit moeiliker maak om te voorspel wat 'n superintelligensie kan doen. Dit dui ook op die moontlikheid dat 'n superintelligensie mense nie by verstek baie waardeer nie.<ref>{{Cite magazine |last=Tegmark |first=Max |date=2023-04-25 |title=The 'Don't Look Up' Thinking That Could Doom Us With AI |url=https://time.com/6273743/thinking-that-could-doom-us-with-ai/ |access-date=2023-07-14 |magazine=Time |language=en |quote=Asof dit skrikwekkender is om beheer aan Chinese gedagtes te verloor as om beheer te verloor aan uitheemse digitale gedagtes wat nie vir mense omgee nie. [...] dit is nou duidelik dat die ruimte van moontlike uitheemse gedagtes baie groter as dit is. |archive-date=2023-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720132209/https://time.com/6273743/thinking-that-could-doom-us-with-ai/ |url-status=dead }}</ref> Om antropomorfisme te vermy, word superintelligensie soms beskou as 'n kragtige optimaliseerder wat die beste besluite neem om sy doelwitte te bereik.<ref name="superintelligence" /><!--Chapter 6 : "Cognitive superpowers", part "Functionalities and superpowers"-->
Die veld van "[[meganistiese interpreteerbaarheid]]" het ten doel om die innerlike werking van KI-modelle beter te verstaan, wat ons moontlik toelaat om eendag tekens van misleiding en wanbelyning op te spoor.<ref>{{Cite web |date=2023-02-04 |title=19 - Mechanistic Interpretability with Neel Nanda |url=https://axrp.net/episode/2023/02/04/episode-19-mechanistic-interpretability-neel-nanda.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527000745/https://axrp.net/episode/2023/02/04/episode-19-mechanistic-interpretability-neel-nanda.html |archive-date=2023-05-27 |url-status=live |access-date=2023-07-13 |website=AXRP - the AI X-risk Research Podcast |language=en |quote=dit is vir my geloowaardig dat die belangrikste ding wat ons gedoen moet kry, is om spesifieke stroombane op te let wat te doen het met misleiding en spesifieke gevaarlike vermoëns soos dit en situasiebewustheid en intern verteenwoordigde doelwitte.}}</ref>
==== Perke ====
Daar is aangevoer dat daar beperkings is op wat intelligensie kan bereik. Die chaotiese aard of tydskompleksiteit van sommige stelsels kan veral 'n superintelligensie se vermoë om sekere aspekte van die toekoms te voorspel, fundamenteel beperk, wat die onsekerheid daarvan verhoog.<ref>{{Cite web |date=2023-04-07 |title=Superintelligence Is Not Omniscience |url=https://aiimpacts.org/superintelligence-is-not-omniscience/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415010918/https://aiimpacts.org/superintelligence-is-not-omniscience/ |archive-date=2023-04-15 |url-status=live |access-date=2023-04-16 |website=AI Impacts |language=en-US}}</ref>
=== Gevaarlike vermoëns ===
Gevorderde KI kan verbeterde patogene genereer, kuberaanvalle loods of mense manipuleer. Hierdie vermoëns kan deur mense misbruik word<ref name=":03">{{Cite arXiv |eprint=2306.12001 |author=Dan Hendrycks |author2=Mantas Mazeika |author3=Thomas Woodside |title=An Overview of Catastrophic AI Risks |date=21 Junie 2023|class=cs.CY }}</ref> of deur die KI self uitgebuit word as dit nie in lyn is met menslike doelwitte nie.<ref name="superintelligence" /><!--Chapter 6 : "Cognitive superpowers", part "Functionalities and superpowers"--> 'n Volskaalse superintelligensie kan verskeie maniere vind om 'n deurslaggewende invloed te kry as dit wil,<ref name="superintelligence" /><!--Chapter 6 : "Cognitive superpowers", part "An AI takeover scenario"--> maar hierdie gevaarlike vermoëns kan vroeër beskikbaar word, in swakker en meer gespesialiseerde KI-stelsels. Hulle kan onstabiliteit in die [[samelewing]] veroorsaak en kwaadwillige akteurs bemagtig.<ref name=":03" />
==== Sosiale manipulasie ====
Geoffrey Hinton het gewaarsku dat die oorvloed van KI-gegenereerde teks, beelde en video's op kort termyn dit moeiliker sal maak om die waarheid uit te vind, wat hy sê [[Outoritarisme|outoritêre state]] kan uitbuit om [[verkiesing]]s te manipuleer.<ref>{{Cite news |last1=Taylor |first1=Josh |last2=Hern |first2=Alex |date=2023-05-02 |title='Godfather of AI' Geoffrey Hinton quits Google and warns over dangers of misinformation |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2023/may/02/geoffrey-hinton-godfather-of-ai-quits-google-warns-dangers-of-machine-learning |access-date=2023-07-13 |issn=0261-3077}}</ref> Sulke grootskaalse, persoonlike manipulasievermoëns kan die eksistensiële risiko van 'n wêreldwye "onomkeerbare totalitêre regime" verhoog. Dit kan ook deur kwaadwillige akteurs gebruik word om die samelewing te beskadig en dit wanfunksioneel te maak.<ref name=":03" />
==== Kuberaanvalle ====
KI-geaktiveerde [[kuberoorlogvoering|kuberaanvalle]] word toenemend as 'n huidige en kritieke bedreiging beskou. Volgens [[NAVO]] se tegniese direkteur van die kuberruimte, "neem die aantal aanvalle eksponensieel toe".<ref>{{Cite web |date=2022-12-26 |title=How NATO is preparing for a new era of AI cyber attacks |url=https://www.euronews.com/next/2022/12/26/ai-cyber-attacks-are-a-critical-threat-this-is-how-nato-is-countering-them |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714033907/https://www.euronews.com/next/2022/12/26/ai-cyber-attacks-are-a-critical-threat-this-is-how-nato-is-countering-them |archive-date=2023-07-14 |url-status=live |access-date=2023-07-13 |website=euronews |language=en}}</ref> KI kan ook defensief gebruik word, om kwesbaarhede voorkomend te vind en reg te stel, en bedreigings op te spoor.<ref>{{Cite web |title=ChatGPT and the new AI are wreaking havoc on cybersecurity in exciting and frightening ways |url=https://www.zdnet.com/article/chatgpt-and-the-new-ai-are-wreaking-havoc-on-cybersecurity/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712090348/https://www.zdnet.com/article/chatgpt-and-the-new-ai-are-wreaking-havoc-on-cybersecurity/ |archive-date=2023-07-12 |url-status=live |access-date=2023-07-13 |website=ZDNET |language=en}}</ref>
KI kan die "toeganklikheid, sukseskoers, skaal, spoed, verskuiling en sterkte van kuberaanvalle verbeter", wat moontlik "beduidende geopolitieke onstuimigheid" kan veroorsaak as dit aanvalle meer as verdediging fasiliteer.<ref name=":03" /> Spekulatief kan sulke kuberkraakvermoëns deur 'n KI-stelsel gebruik word om uit sy plaaslike omgewing te breek, inkomste te genereer of wolkrekenaarhulpbronne te bekom.<ref>{{Cite arXiv |eprint=2305.15324 |author=Toby Shevlane |author2=Sebastian Farquhar |author3=Ben Garfinkel |author4=Mary Phuong |author5=Jess Whittlestone |author6=Jade Leung |author7=Daniel Kokotajlo |author8=Nahema Marchal |author9=Markus Anderljung |author10=Noam Kolt |author11=Lewis Ho |author12=Divya Siddarth |author13=Shahar Avin |author14=Will Hawkins |author15=Been Kim |author16=Iason Gabriel |author17=Vijay Bolina |author18=Jack Clark |author19=Yoshua Bengio |author20=Paul Christiano |author21=Allan Dafoe |title=Model evaluation for extreme risks|author7-link= Daniel Kokotajlo|date=24 Mei 2023|class=cs.AI }}</ref>
==== Verbeterde patogene ====
Namate KI-tegnologie demokratiseer, kan dit makliker word om meer aansteeklike en dodelike [[Patogeen|patogen]]e te ontwerp. Dit kan mense met beperkte vaardighede in sintetiese biologie in staat stel om by bioterrorisme betrokke te raak. Dubbelgebruik-tegnologie wat nuttig is vir [[medisyne]] kan [[hergebruik]] word om wapens te skep.<ref name=":03" />
Byvoorbeeld, in 2022 het wetenskaplikes 'n KI-stelsel gewysig wat oorspronklik bedoel was om nie-giftige, terapeutiese molekules te genereer met die doel om nuwe medisyne te skep. Die navorsers het die stelsel aangepas sodat toksisiteit eerder beloon as gepenaliseer word. Hierdie eenvoudige verandering het die KI-stelsel in staat gestel om binne ses uur 40 000 kandidaatmolekules vir chemiese oorlogvoering te skep, insluitend bekende en nuwe molekules.<ref name=":03" /><ref>{{Cite journal |last1=Urbina |first1=Fabio |last2=Lentzos |first2=Filippa |last3=Invernizzi |first3=Cédric |last4=Ekins |first4=Sean |date=7 Maart 2022 |title=Dual use of artificial-intelligence-powered drug discovery |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=189–191 |doi=10.1038/s42256-022-00465-9 |issn=2522-5839}}</ref>
=== KI-wapenwedloop ===
Maatskappye, staatsakteurs en ander organisasies wat meeding om KI-tegnologie te ontwikkel, kan lei tot 'n wedloop wat veiligheidstandaarde in gevaar kan stel.<ref>{{cite journal |last1=Walter |first1=Yoshija |title=The rapid competitive economy of machine learning development: a discussion on the social risks and benefits |journal=AI and Ethics |date=27 Maart 2023 |page=1 |doi=10.1007/s43681-023-00276-7 |doi-access=free }}</ref> Aangesien streng veiligheidsprosedures tyd en hulpbronne verg, loop projekte wat noukeuriger voortgaan die risiko om teenr minder noukeurige ontwikkelaars te kompeteer<ref>{{Cite magazine |date=2023-02-16 |title=The AI Arms Race Is On. Start Worrying |url=https://time.com/6255952/ai-impact-chatgpt-microsoft-google/ |access-date=2023-07-17 |magazine=Time |language=en |archive-date=2023-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219175338/https://time.com/6255952/ai-impact-chatgpt-microsoft-google/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":03"/>
KI kan gebruik word om militêre voordele te verkry deur [[dodelike outonome wapenstelsel]], [[kuberoorlogvoering]] of outomatiese besluitneming.<ref name=":03" /> As 'n voorbeeld van outonome dodelike wapens, kan geminiaturiseerde [[Hommeltuig|hommeltuie]] laekoste-sluipmoord op militêre of burgerlike teikens fasiliteer, 'n scenario wat in die 2017-kortfilm ''Slaughterbots'' uitgelig is.<ref>{{Cite web |last=Brimelow |first=Ben |title=The short film 'Slaughterbots' depicts a dystopian future of killer drones swarming the world |url=https://www.businessinsider.com/slaughterbots-short-film-depicts-killer-drone-swarms-2017-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720034011/https://www.businessinsider.com/slaughterbots-short-film-depicts-killer-drone-swarms-2017-11 |archive-date=2023-07-20 |url-status=live |access-date=2023-07-20 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref> KI kan gebruik word om 'n voorsprong in besluitneming te kry deur vinnig groot hoeveelhede data te ontleed en besluite vinniger en doeltreffender as mense te neem. Dit kan die spoed en onvoorspelbaarheid van oorlog verhoog, veral wanneer rekening gehou word met outomatiese vergeldingstelsels.<ref name=":03" /><ref>{{Cite web |last=Mecklin |first=John |date=2023-07-17 |title='Artificial Escalation': Imagining the future of nuclear risk |url=https://thebulletin.org/2023/07/artificial-escalation-imagining-the-future-of-nuclear-risk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720034011/https://thebulletin.org/2023/07/artificial-escalation-imagining-the-future-of-nuclear-risk/ |archive-date=2023-07-20 |url-status=live |access-date=2023-07-20 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en-US}}</ref>
==Tipes eksistensiële risiko’s==
'n Eksistensiële risiko is "een wat die voortydige uitwissing van intelligente lewe van die Aarde bedreig of die permanente en drastiese vernietiging van sy potensiaal vir wenslike toekomstige ontwikkeling".<ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=2018-05-17 |title=Climate change an 'existential security risk' to Australia, Senate inquiry says |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/18/climate-change-an-existential-security-risk-to-australia-senate-inquiry-says |access-date=2023-07-16 |issn=0261-3077}}</ref>
Benewens uitwissingsrisiko, is daar die risiko dat die beskawing permanent in 'n gebrekkige toekoms opgesluit word. Een voorbeeld is 'n "waarde-insluiting": As die mensdom steeds morele blindekolle het wat soortgelyk is aan [[slawerny]] in die verlede, kan KI dit onomkeerbaar verskans en morele vooruitgang verhoed. KI kan ook gebruik word om die stel waardes van wie dit ontwikkel te versprei en te bewaar.<ref>{{Cite book |last=MacAskill |first=William |title=What we owe the future |url=https://archive.org/details/whatweowefuture0000will |date=2022 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-1862-6 |edition= |location=New York, NY}}</ref> KI kan grootskaalse toesig en indoktrinasie fasiliteer, wat gebruik kan word om 'n stabiele onderdrukkende wêreldwye totalitêre regime te skep.<ref name=":0">{{Cite book |last=Ord |first=Toby |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2020 |isbn=978-1-5266-0021-9 |chapter=Chapter 5: Future Risks, Unaligned Artificial Intelligence}}</ref>
Dit is moeilik of onmoontlik om betroubaar te evalueer of 'n gevorderde KI bewus is en tot watter mate. Maar as beswustemasjiene in die toekoms in massa geskep word, kan dit 'n eksistensiële katastrofe wees om aan 'n beskawingspad deel te neem wat hul welsyn onbepaald verwaarloos.<ref>{{Cite magazine |last=Samuelsson |first=Paul Conrad |date=Junie–Julie 2019 |title=Artificial Consciousness: Our Greatest Ethical Challenge |issue=132 |magazine=Philosophy Now |url=https://philosophynow.org/issues/132/Artificial_Consciousness_Our_Greatest_Ethical_Challenge |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821000651/https://philosophynow.org/issues/132/Artificial_Consciousness_Our_Greatest_Ethical_Challenge |archive-date=2023-08-21 |url-status=live |access-date=2023-08-19}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brian |first=Kateman |date=2023-07-24 |title=AI Should Be Terrified of Humans |url=https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |access-date=2023-08-19 |website=Time |language=en |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://archive.today/20230727062159/https://time.com/6296234/ai-should-be-terrified-of-humans/ |url-status=dead }}</ref> Boonop kan dit moontlik wees om digitale "bewussyne" te ontwerp wat baie meer geluk kan voel as mense met minder hulpbronne, wat "superbegunstigdes" genoem word. So 'n geleentheid laat die vraag ontstaan hoe om die wêreld te deel en watter "etiese en politieke raamwerk" 'n wedersyds voordelige naasbestaan tussen biologiese en digitale "bewussyne" moontlik sal maak.<ref>{{Cite web |last=Fisher |first=Richard |title=The intelligent monster that you should let eat you |url=https://www.bbc.com/future/article/20201111-philosophy-of-utility-monsters-and-artificial-intelligence |archive-url=https://web.archive.org/web/20230702041848/https://www.bbc.com/future/article/20201111-philosophy-of-utility-monsters-and-artificial-intelligence |archive-date=2023-07-02 |url-status=live |access-date=2023-08-19 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref>
KI kan ook die mensdom se toekoms drasties verbeter. [[Toby Ord]] beskou die eksistensiële risiko as 'n rede om "met die nodige omsigtigheid voort te gaan", nie om KI te laat vaar nie.<ref name=":0" /> Max More noem KI 'n "eksistensiële geleentheid", wat die koste beklemtoon om dit nie te ontwikkel nie.<ref>{{Cite web |last=More |first=Max |date=2023-06-19 |title=Existential Risk vs. Existential Opportunity: A balanced approach to AI risk |url=https://maxmore.substack.com/p/existential-risk-vs-existential-opportunity |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714041419/https://maxmore.substack.com/p/existential-risk-vs-existential-opportunity |archive-date=2023-07-14 |url-status=live |access-date=2023-07-14 |website=Extropic Thoughts}}</ref>
Volgens Bostrom kan superintelligensie help om die eksistensiële risiko van ander kragtige tegnologieë soos molekulêre [[nanotegnologie]] of sintetiese biologie te verminder. Dit is dus denkbaar dat die ontwikkeling van superintelligensie voor ander gevaarlike tegnologieë die algehele eksistensiële risiko sal verminder.<ref name="superintelligence" /><!--Chapter 14 : "The strategic picture", part "Preferred order of arrival"-->
== KI-belyning ==
''Verdere inligting:'' [[KI-belyning]]
Die belyningsprobleem is die navorsingsprobleem van hoe om doelwitte, voorkeure of etiese beginsels betroubaar aan KI's toe te ken.
=== Instrumentele konvergensie ===
'n "Instrumentele" doelwit is 'n subdoelwit wat help om 'n agent se uiteindelike doelwit te bereik. "Instrumentele konvergensie" verwys na die feit dat sommige subdoelwitte nuttig is om feitlik enige uiteindelike doelwit te bereik, soos die verkryging van hulpbronne of selfbehoud.<ref name="omohundro">Omohundro, S. M. (2008, February). The basic AI drives. In ''AGI'' (Vol. 171, bl. 483-492).</ref> Bostrom voer aan dat as 'n gevorderde KI se instrumentele doelwitte bots met die mensdom se doelwitte, die KI die mensdom kan benadeel om meer hulpbronne te bekom of te verhoed dat homself gesluit word, maar slegs as 'n manier om sy uiteindelike doel te bereik.<ref name="superintelligence" />
Stuart J. Russell voer aan dat 'n voldoende gevorderde masjien "selfbehoud sal hê, selfs al programmeer jy dit nie in nie ... as jy sê: 'Haal die koffie', kan dit nie die koffie haal as dit dood is nie. So as jy dit enige doelwilwit hoegenaamd gee, het dit 'n rede om sy eie bestaan te bewaar om daardie doel te bereik."<ref name="vanity" /><ref>{{Cite news |last=Wakefield |first=Jane |date=15 September 2015 |title=Why is Facebook investing in AI? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/technology-34118481 |url-status=live |access-date=27 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202192942/http://www.bbc.com/news/technology-34118481 |archive-date=2 Desember 2017}}</ref>
==== Weerstand teen veranderende doelwitte ====
Selfs al is huidige doelwitgebaseerde KI-programme nie intelligent genoeg om te dink daaraan om programmeerderpogings te weerstaan om hul doelstrukture te verander nie, kan 'n voldoende gevorderde KI enige pogings om sy doelstruktuur te verander weerstaan, net soos 'n pasifis nie 'n pil wil drink wat maak dat hulle mense wil doodmaak nie. As die KI superintelligent was, sou dit waarskynlik daarin slaag om sy menslike operateurs uit te maneuvreer en te verhoed dat homself "afgeskakel" of herprogrammeer word met 'n nuwe doelwit.<ref name="superintelligence" /><ref>{{Cite web |last=Yudkowsky |first=Eliezer |date=2011 |title=Complex Value Systems are Required to Realize Valuable Futures |author-link=Eliezer Yudkowsky |url=https://intelligence.org/files/ComplexValues.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028142001/https://intelligence.org/files/ComplexValues.pdf |archive-date=28 Oktober 2020 |access-date=10 Augustus 2020}}</ref> Dit is veral relevant vir waarde-insluitscenario's. Die veld van " korrigeerbaarheid " bestudeer hoe om agente te maak wat nie pogings sal weerstaan om hul doelwitte te verander nie.<ref name=":5">{{Cite book |last=Ord |first=Toby |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |date=2020 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |isbn=978-1-5266-0019-6 |author-link=Toby Ord}}</ref><ref>Nota "[...]Daar is verskeie belowende lyne van belyningsnavorsing wat verband hou om agente toe te laat om hul beloningsfunksies op te dateer om beter by ons s'n te pas. Een daarvan is die breë stel idees rondom "regstelbaarheid" - hoe om agente te maak wat nie veranderinge aan hul doelwitte weerstaan nie.[...]"</ref>
=== Problematiek om doelwitte te spesifiseer ===
In die "[[intelligente agent]]"-model kan 'n KI losweg beskou word as 'n masjien wat kies watter aksie ook al lyk om sy stel doelwitte, of "nutsfunksie" die beste te bereik. 'n Nutsfunksie gee aan elke moontlike situasie 'n telling wat die wenslikheid daarvan aan die agent aandui. Navorsers weet hoe om nutsfunksies te skryf wat beteken "verminder die gemiddelde netwerkvertraging in hierdie spesifieke telekommunikasiemodel" of "maksimeer die aantal beloningsklikke", maar weet nie hoe om 'n nutsfunksie te skryf vir "maksimeer menslike florering" nie; dit is ook nie duidelik of so 'n funksie sinvol en ondubbelsinnig bestaan nie. Verder sal 'n nutsfunksie wat sommige waardes uitdruk, maar nie ander nie, geneig wees om die waardes te vertrap wat die funksie nie weerspieël nie.<ref>Yudkowsky, E. (2011, August). Complex value systems in friendly AI. In International Conference on Artificial General Intelligence (pp. 388-393). Springer, Berlin, Heidelberg.</ref><ref>{{Cite web |last=Russell |first=Stuart |author-link=Stuart J. Russell |date=2014 |title=Of Myths and Moonshine |url=http://edge.org/conversation/the-myth-of-ai#26015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160719124525/https://www.edge.org/conversation/the-myth-of-ai#26015 |archive-date=19 Julie 2016 |access-date=23 Oktober 2015 |website=Edge}}</ref>
'n Bykomende bron van kommer is dat KI "moet redeneer oor wat mense van plan is eerder as om opdragte letterlik uit te voer", en dat dit vloeiend menslike leiding moet kan vra as dit te onseker is oor wat mense wil hê.<ref name="acm2">{{Cite journal |last1=Dietterich |first1=Thomas |author-link=Eric Horvitz |last2=Horvitz |first2=Eric |date=2015 |title=Rise of Concerns about AI: Reflections and Directions |url=http://research.microsoft.com/en-us/um/people/horvitz/CACM_Oct_2015-VP.pdf |url-status=live |journal=Communications of the ACM |volume=58 |issue=10 |pages=38–40 |doi=10.1145/2770869 |s2cid=20395145 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304132930/http://research.microsoft.com/en-us/um/people/horvitz/CACM_Oct_2015-VP.pdf |archive-date=4 Maart 2016 |access-date=23 Oktober 2015}}</ref>
=== Belyning van superintelligensies ===
Sommige navorsers glo dat die belyningsprobleem veral moeilik kan wees wanneer dit op superintelligensies toegepas word. Hul redenasie sluit in:
*Namate KI-stelsels in vermoëns toeneem, groei die potensiële gevare verbonde aan eksperimentering. Dit maak iteratiewe, empiriese benaderings toenemend riskant.<ref name="superintelligence" /><ref name=":3">{{Cite magazine |last=Yudkowsky |first=Eliezer |date=2023-03-29 |title=The Open Letter on AI Doesn't Go Far Enough |url=https://time.com/6266923/ai-eliezer-yudkowsky-open-letter-not-enough/ |access-date=2023-07-16 |magazine=Time |language=en |archive-date=2023-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402161533/https://time.com/6266923/ai-eliezer-yudkowsky-open-letter-not-enough/ |url-status=dead }}</ref>
*Indien instrumentele doelwitkonvergensie plaasvind, mag dit slegs in voldoende intelligente agente gedoen word.<ref>{{Cite journal |last=Bostrom |first=Nick |date=2012-05-01 |title=The Superintelligent Will: Motivation and Instrumental Rationality in Advanced Artificial Agents |journal=Minds and Machines |language=en |volume=22 |issue=2 |pages=71–85 |doi=10.1007/s11023-012-9281-3 |s2cid=254835485 |issn=1572-8641 |quote= solank hulle oor 'n voldoende vlak van intelligensie beskik, sal agente wat enige van 'n wye reeks finale doelwitte het soortgelyke tussengangerdoelwitte nastreef omdat hulle instrumentele redes het om dit te doen.}}</ref>
*'n Superintelligensie kan onkonvensionele en radikale oplossings vir toegewysde doelwitte vind. Bostrom gee die voorbeeld dat as die doel is om mense te laat glimlag, 'n swak KI kan presteer soos bedoel, terwyl 'n superintelligensie kan besluit 'n beter oplossing is om "beheer oor die wêreld te neem en elektrodes in die gesigspiere van mense te plaas vir konstante, stralende glimlag."<ref name=":11" />
*'n Superintelligensie in die skepping kan 'n mate van bewustheid kry van wat dit is, waar dit in ontwikkeling is (opleiding, toetsing, ontplooiing, ens.), en hoe dit gemonitor word, en hierdie inligting gebruik om die hanteerders daarvan te mislei.<ref>{{Cite arXiv |eprint=2209.00626 |author=Richard Ngo |author2=Lawrence Chan |author3=Sören Mindermann |title=The alignment problem from a deep learning perspective |date=22 Februarie 2023|class=cs.AI }}</ref> Bostrom skryf dat so 'n KI-belyning kan voorgee om menslike inmenging te voorkom totdat dit 'n "beslissende strategiese voordeel" behaal wat dit toelaat om beheer te neem.<ref name="superintelligence" />
*Om die interne werking te ontleed en die gedrag van huidige groot taalmodelle te interpreteer is moeilik. En dit kan selfs moeiliker wees vir groter en meer intelligente modelle.<ref name=":3" />
Andersins vind sommiges redes om te glo dat superintelligensies beter in staat sal wees om moraliteit, menslike waardes en komplekse doelwitte te verstaan. Bostrom skryf, "'n Toekomstige superintelligensie beklee 'n epistemies superieure uitkykpunt: sy oortuigings is (waarskynlik, oor die meeste onderwerpe) meer geneig as ons s'n om waar te wees".<ref name="superintelligence" /><!--Chapter 13 : "Choosing the criteria for choosing", part "The need for indirect normativity"-->
In 2023 het OpenAI 'n projek genaamd "Superalignment" begin om die belyning van superintelligensies in vier jaar op te los. Dit noem dit 'n besonder belangrike uitdaging, aangesien dit gesê het dat superintelligensie binne 'n dekade bereik kan word. Sy strategie behels die outomatisering van belyningsnavorsing met behulp van kunsmatige intelligensie.<ref>{{Cite web |title=Introducing Superalignment |url=https://openai.com/blog/introducing-superalignment |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716085506/https://openai.com/blog/introducing-superalignment |archive-date=2023-07-16 |url-status=live |access-date=2023-07-16 |website=openai.com |language=en-US}}</ref>
=== Kompleksiteit om 'n foutlose ontwerp te skep ===
''[[Artificial Intelligence: A Modern Approach]]'', 'n wyd gebruikte voorgraadse KI-handboek,<ref name="slate_killer">{{Cite news |last=Tilli |first=Cecilia |date=28 April 2016 |title=Killer Robots? Lost Jobs? |language=en-US |work=Slate |url=http://www.slate.com/articles/technology/future_tense/2016/04/the_threats_that_artificial_intelligence_researchers_actually_worry_about.html |access-date=15 Mei 2016 |archive-date=11 Mei 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160511183659/http://www.slate.com/articles/technology/future_tense/2016/04/the_threats_that_artificial_intelligence_researchers_actually_worry_about.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=21 Junie 2011 |title=Norvig vs. Chomsky and the Fight for the Future of AI |url=http://www.tor.com/2011/06/21/norvig-vs-chomsky-and-the-fight-for-the-future-of-ai/ |access-date=15 Mei 2016 |website=Tor.com |archive-date=13 Mei 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513052842/http://www.tor.com/2011/06/21/norvig-vs-chomsky-and-the-fight-for-the-future-of-ai/ |url-status=live }}</ref> verklaar dat superintelligensie "die einde van die menslike ras kan beteken".<ref name=aima/> Dit sê: "Byna enige tegnologie het die potensiaal om skade in die verkeerde hande te veroorsaak, maar met [superintelligensie] het ons die nuwe probleem dat die verkeerde hande dalk aan die tegnologie self behoort."<ref name=aima/> Selfs al het die stelselontwerpers goeie bedoelings, twee probleme is algemeen vir beide KI en nie-KI rekenaarstelsels:<ref name=aima/>
Die stelsel se implementering kan aanvanklik onopgemerkte maar later katastrofiese foute bevat. 'n Analogie is ruimtetuie: ten spyte van die wete dat foute in duur ruimtetuie moeilik reggemaak kan word ná lansering, kon ingenieurs histories nie verhoed dat katastrofiese foute voorkom nie.<ref name="skeptic">{{Cite news |last=Graves |first=Matthew |date=8 November 2017 |title=Why We Should Be Concerned About Artificial Superintelligence |volume=22 |work=Skeptic (US magazine) |issue=2 |url=https://www.skeptic.com/reading_room/why-we-should-be-concerned-about-artificial-superintelligence/ |url-status=live |access-date=27 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113050152/https://www.skeptic.com/reading_room/why-we-should-be-concerned-about-artificial-superintelligence/ |archive-date=13 November 2017}}</ref><ref>{{Cite news |last=Johnson |first=Phil |date=30 Julie 2015 |title=Houston, we have a bug: 9 famous software glitches in space |language=en |work=IT World |url=https://www.itworld.com/article/2823083/enterprise-software/88716-8-famous-software-bugs-in-space.html |access-date=5 Februarie 2018 |archive-date=5 Februarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180205130229/https://www.itworld.com/article/2823083/enterprise-software/88716-8-famous-software-bugs-in-space.html}}</ref>
Maak nie saak hoeveel tyd in voor-ontplooiing ontwerp ingesit word nie, 'n stelsel se spesifikasies lei dikwels tot onbedoelde gedrag die eerste keer dat dit 'n nuwe scenario teëkom. Microsoft se Tay het byvoorbeeld onaanstootlik opgetree tydens voor-ontplooiingstoetsing, maar is te maklik tot aanstootlike gedrag uitgelok wanneer dit met regte gebruikers in interaksie was.<ref name=vanity/>
KI-stelsels voeg 'n derde probleem by: selfs gegewe "korrekte" vereistes, foutvrye implementering en aanvanklike goeie gedrag, kan 'n KI-stelsel se dinamiese leervermoëns veroorsaak dat dit onbedoelde gedrag ontwikkel, selfs sonder onverwagte eksterne scenario's. 'n KI kan 'n poging om 'n nuwe generasie van homself te ontwerp gedeeltelik misluk en per ongeluk 'n opvolger KI skep wat kragtiger is as hyself, maar wat nie meer die mens-versoenbare morele waardes handhaaf wat in die oorspronklike KI vooraf geprogrammeer is nie. Vir 'n selfverbeterende KI om heeltemal veilig te wees, sal dit nie net foutvry moet wees nie, maar om opvolgstelsels te kan ontwerp wat ook foutvry is.<ref name="aima" /><ref>{{Cite journal |last=Yampolskiy |first=Roman V. |date=8 April 2014 |title=Utility function security in artificially intelligent agents |journal=Journal of Experimental & Theoretical Artificial Intelligence |volume=26 |issue=3 |pages=373–389 |doi=10.1080/0952813X.2014.895114 |quote=Niks verhinder voldoende slim selfverbeterende stelsels om hul beloningsmeganismes te optimaliseer om hul huidige doelwit bereiking te optimaliseer en in die proses 'n fout te maak wat lei tot korrupsie van hul beloningsfunksies. |s2cid=16477341}}</ref>
=== Ortogonaliteitstesis===
Sommige skeptici, soos Timothy B. Lee van ''Vox'', argumenteer dat enige superintelligente program wat ons skep aan ons diensbaar sal wees, dat die superintelligensie (namate dit meer intelligent word en meer feite oor die wêreld leer) spontaan morele waarheid sal leer wat versoenbaar is met ons waardes en sy doelwitte dienooreenkomstig aanpas, of dat ons óf intrinsiek óf konvergent waardevol is vanuit die perspektief van 'n kunsmatige intelligensie.<ref>{{cite web |date=2014-08-22 |title=Will artificial intelligence destroy humanity? Here are 5 reasons not to worry. |url=https://www.vox.com/2014/8/22/6043635/5-reasons-we-shouldnt-worry-about-super-intelligent-computers-taking |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030092203/http://www.vox.com/2014/8/22/6043635/5-reasons-we-shouldnt-worry-about-super-intelligent-computers-taking |archive-date=30 Oktober 2015 |access-date=30 Oktober 2015 |website=Vox}}</ref>
Bostrom se "ortogonaliteitstesis" voer eerder aan dat, met sekere tegniese voorbehoude, byna enige vlak van "intelligensie" of "optimeringskrag" gekombineer kan word met byna enige uiteindelike doelwit. As 'n masjien die uitsluitlike doel gegee word om die desimale van [[pi]] op te tel, dan sal geen morele en etiese reëls dit keer om sy geprogrammeerde doel op enige manier te bereik nie. Die masjien kan alle beskikbare fisiese en inligtingsbronne gebruik om soveel as moontlik desimale pi te vind.<ref>{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |url=https://archive.org/details/superintelligenc0000bost |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-967811-2 |location=Oxford, United Kingdom |page=[https://archive.org/details/superintelligenc0000bost/page/116 116]}}</ref> Bostrom waarsku teen antropomorfisme: 'n mens sal probeer om hul projekte uit te voer op 'n wyse wat hy as redelik beskou, terwyl 'n kunsmatige intelligensie geen agting kan gee vir sy bestaan of vir die welsyn van mense rondom hom nie, maar eerder net omgee om die taak te voltooi.<ref>{{Cite web |last=Bostrom |first=Nick |date=2012 |title=Superintelligent Will |url=http://www.nickbostrom.com/superintelligentwill.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151128034545/http://www.nickbostrom.com/superintelligentwill.pdf |archive-date=28 November 2015 |access-date=2015-10-29 |website=Nick Bostrom }}</ref>
Stuart Armstrong argumenteer dat die ortogonaliteitstesis logies volg uit die filosofiese "is-moet onderskeid"-argument teen morele realisme. Hy beweer dat selfs al is daar morele feite wat deur enige "rasionele" agent bewysbaar is, die ortogonaliteitstesis steeds geld: dit is steeds moontlik om 'n nie-filosofiese "optimeringsmasjien" te skep wat na een of ander eng doelwit kan streef, maar wat geen aansporing het om ontdek enige "morele feite" soos dié wat in die pad van doelwitvoltooiing kan staan. Nog 'n argument wat hy maak, is dat enige fundamenteel [[Vriendelike kunsmatige intelligensie|vriendelike KI]] onvriendelik gemaak kan word met veranderinge so eenvoudig soos om die nutsfunksie daarvan te ontken. Armstrong voer verder aan dat as die ortogonaliteitstesis vals is, daar 'n paar immorele doelwitte moet wees wat KI's nooit kan bereik nie, wat hy onwaarskynlik vind.<ref name="armstrong">{{Cite journal |last=Armstrong |first=Stuart |date=1 Januarie 2013 |title=General Purpose Intelligence: Arguing the Orthogonality Thesis |url=https://www.questia.com/library/journal/1P3-3195465391/general-purpose-intelligence-arguing-the-orthogonality |url-status=dead |journal=Analysis and Metaphysics |volume=12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011084205/http://www.questia.com/library/journal/1P3-3195465391/general-purpose-intelligence-arguing-the-orthogonality |archive-date=11 Oktober 2014 |access-date=2 April 2020}} Full text available [https://www.fhi.ox.ac.uk/wp-content/uploads/Orthogonality_Analysis_and_Metaethics-1.pdf here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200325025010/https://www.fhi.ox.ac.uk/wp-content/uploads/Orthogonality_Analysis_and_Metaethics-1.pdf|date=25 Maart 2020}}.</ref>
Skeptikus Michael Chorost verwerp uitdruklik Bostrom se ortogonaliteitstesis, met die argument dat "teen die tyd dat [die KI] in 'n posisie is om te dink dat hy die aarde met sonpanele teël, sal hy weet dat dit moreel verkeerd sou wees om dit te doen."<ref name="chorost">{{Cite magazine |last=Chorost |first=Michael |date=18 April 2016 |title=Let Artificial Intelligence Evolve |url=http://www.slate.com/articles/technology/future_tense/2016/04/the_philosophical_argument_against_artificial_intelligence_killing_us_all.html |url-status=live |magazine=Slate |archive-url=https://web.archive.org/web/20171127213642/http://www.slate.com/articles/technology/future_tense/2016/04/the_philosophical_argument_against_artificial_intelligence_killing_us_all.html |archive-date=27 November 2017 |access-date=27 November 2017}}</ref> Chorost voer aan dat "'n KI sekere state sal moet begeer en nie van ander hou nie. Vandag se sagteware het nie daardie vermoë nie - en rekenaarwetenskaplikes het nie 'n benul hoe om dit daar te kry nie. Sonder om te wil, is daar geen stukrag om iets te doen nie. Vandag se rekenaars kan nie wil selfs aanhou bestaan, laat staan nog die wêreld in sonpanele teël."<ref name="chorost" />
=== Antropomorfiese argumente ===
Antropomorfiese argumente veronderstel dat, soos masjiene meer intelligent word, hulle baie menslike eienskappe sal begin vertoon, soos [[moraliteit]] of 'n dors na [[Mag (sosiale wetenskappe)|mag]]. Alhoewel antropomorfiese scenario's algemeen in fiksie voorkom, verwerp die meeste geleerdes wat oor die eksistensiële risiko van kunsmatige intelligensie skryf dit. <ref name="yudkowsky-global-risk" /> In plaas daarvan word gevorderde KI-stelsels tipies as intelligente agente gemodelleer.
Die akademiese debat is tussen diegene wat bekommerd is dat KI die mensdom kan vernietig en diegene wat glo dat KI nie die mensdom sal vernietig nie. Albei kante het beweer dat die ander se voorspellings oor 'n KI se gedrag onlogiese antropomorfisme is.<ref name="yudkowsky-global-risk" /> Die skeptici beskuldig voorstanders van antropomorfisme omdat hulle glo dat 'n KAI natuurlik mag begeer; voorstanders beskuldig sommige skeptici van antropomorfisme omdat hulle glo dat 'n KAI van nature menslike etiese norme sal waardeer.<ref name="yudkowsky-global-risk" /><ref name="Telegraph2016">{{Cite news |date=1 Sep 2015 |title=Should humans fear the rise of the machine? |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/news/11837157/Should-humans-fear-the-rise-of-the-machine.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/technology/news/11837157/Should-humans-fear-the-rise-of-the-machine.html |archive-date=12 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=7 Februarie 2016}}{{cbignore}}</ref>
Evolusionêre sielkundige [[Steven Pinker]], 'n skeptikus, voer aan dat "KI-distopieë 'n parogiale alfa-manlike sielkunde op die konsep van intelligensie projekteer. Hulle neem aan dat bomenslik intelligente robotte doelwitte sal ontwikkel soos om hul meesters af te sit of die wêreld oor te neem"; miskien eerder "kunsmatige intelligensie sal natuurlik volgens vroulike lyne ontwikkel: ten volle in staat om probleme op te los, maar met geen begeerte om onskuldiges te vernietig of die beskawing te oorheers nie." <ref name="shermer">{{Cite journal |last=Shermer |first=Michael |date=1 Maart 2017 |title=Apocalypse AI |language=en |page=77 |journal=Scientific American |volume=316 |issue=3 |url=https://www.scientificamerican.com/article/artificial-intelligence-is-not-a-threat-mdash-yet/ |access-date=27 November 2017 |bibcode=2017SciAm.316c..77S |doi=10.1038/scientificamerican0317-77 |pmid=28207698 |archive-date=1 Desember 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201051401/https://www.scientificamerican.com/article/artificial-intelligence-is-not-a-threat-mdash-yet/ |url-status=live }}</ref> [[Facebook]] se direkteur van KI-navorsing, [[Yann LeCun]], het gesê: "Mense het alles soorte dryfkragte wat hulle slegte dinge aan mekaar laat doen, soos die selfbehoudsinstink... Daardie dryfkragte is in ons brein geprogrammeer, maar daar is absoluut geen rede om robotte te bou wat dieselfde soort dryfkragte het nie.”<ref>{{cite news |title=Intelligent Machines: What does Facebook want with AI? |url=https://www.bbc.com/news/technology-34118481 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150917225401/https://www.bbc.com/news/technology-34118481 |archive-date=17 September 2015 |url-status=live |access-date=31 March 2023 |work=BBC News |date=14 September 2015}}</ref>
Ten spyte van ander verskille stem die x-risk-skool[{{efn|soos geintreptreteer deur Seth Baum}} saam met Pinker dat 'n gevorderde KI nie die mensdom sal vernietig uit emosie soos wraak of woede nie, dat vrae oor bewussyn nie relevant is om die risiko te bepaal nie,<ref name="auto">{{Cite journal |last=Baum |first=Seth |date=2018-09-30 |title=Countering Superintelligence Misinformation |journal=Information |volume=9 |issue=10 |page=244 |doi=10.3390/info9100244 |issn=2078-2489 |doi-access=free}}</ref> en dat rekenaar stelsels het oor die algemeen nie 'n rekenkundige ekwivalent van testosteroon nie.<ref>{{Cite web |title=The Myth Of AI |url=https://www.edge.org/conversation/jaron_lanier-the-myth-of-ai |access-date=2020-03-11 |website=www.edge.org |archive-date=11 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200311210407/https://www.edge.org/conversation/jaron_lanier-the-myth-of-ai |url-status=live }}</ref> Hulle dink dat magsoekende of selfbehoudsgedrag in die KI na vore kom as 'n manier om sy ware doelwitte te bereik, volgens die konsep van instrumentele konvergensie.
=== Ander bronne van risiko ===
Bostrom en ander het gesê dat 'n wedloop om die eerste te wees om KAI te skep, kan lei tot kortpaaie in veiligheid, of selfs tot gewelddadige konflik.<ref name=":2">{{Citation |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: paths, dangers, strategies |type=Audiobook |isbn=978-1-5012-2774-5 |oclc=1061147095}}.</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last1=Sotala |first1=Kaj |last2=Yampolskiy |first2=Roman V |date=2014-12-19 |title=Responses to catastrophic AGI risk: a survey |journal=Physica Scripta |volume=90 |issue=1 |page=12 |bibcode=2015PhyS...90a8001S |doi=10.1088/0031-8949/90/1/018001 |issn=0031-8949 |doi-access=free}}</ref> Roman Yampolskiy en ander waarsku dat 'n kwaadwillige KAI deur ontwerp geskep kan word, byvoorbeeld deur 'n weermag, 'n regering, 'n sosiopaat of 'n korporasie, om voordeel te trek uit, te beheer of sekere groepe mense te onderwerp, soos in [[kubermisdaad]],<ref>{{Cite book |author=Pistono, Federico |author2=Yampolskiy, Roman V. |title=Unethical Research: How to Create a Malevolent Artificial Intelligence |date=2016-05-09 |oclc=1106238048}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Haney |first=Brian Seamus |date=2018 |title=The Perils & Promises of Artificial General Intelligence |journal=SSRN Working Paper Series |doi=10.2139/ssrn.3261254 |issn=1556-5068 |s2cid=86743553}}</ref> of dat 'n kwaadwillige KAI die doelwit kon kies om menslike lyding te verhoog, byvoorbeeld van daardie mense wat dit nie tydens die inligtingsontploffingsfase bygestaan het nie.<ref name="auto1" /><sup>:158</sup>
== Sien ook ==
* [[Connor Leahy]]
* [[Kunsmatige intelligensie-wapenwedloop]]
* [[Nate Soares]]
== Notas ==
{{Notas}}
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]]
jnupjgtfeiyuzqr3voyyy76ci07aqng
Gesondheidsvoordele van tee
0
407401
3373301
3362672
2026-11-16T20:19:41Z
InternetArchiveBot
131157
Add 2 books for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373301
wikitext
text/x-wiki
{{Kort beskrywing|Invloed van teeverbruik op gesondheid}}
[[Lêer:Robur tea advert 1912.png|duimnael|'n Advertensie vir tee uit 1912 in die ''Sydney Morning Herald'', wat die drankie se vermeende gesondheidsvoordele beskryf]]
Die '''gesondheidsvoordele van tee''' word al eeue lank aangevoer, en die gesondheidseffekte van tee is in die vroeë 21ste eeu wyd in kliniese navorsing bestudeer. Een van die vroegste verslae oor die medisinale gebruik van tee dateer uit die vroeë 3de eeu n.C., in 'n mediese teks deur die [[Chinese]] geneesheer Hua Tuo. Baie mense drink daagliks tee om die vermeende medisinale voordele, of bloot om die genot daarvan.
Swart tee word as waarskynlik doeltreffend beskou om waaksaamheid te verbeter en as moontlik doeltreffend vir sekere toestande soos lae [[bloeddruk]], maar die bewyse ondersteun nie die gebruik daarvan om verskeie soorte kanker of diabetes te voorkom nie, en vir die meeste spesifieke terapeutiese gebruike van swart tee bestaan daar min wetenskaplike bewyse van hoë gehalte.<ref name="mlp">{{cite web|url=https://medlineplus.gov/druginfo/natural/997.html|title=Black tea|website=MedlinePlus|publisher=US National Library of Medicine|date=6 Oktober 2022}}</ref> Die bewyse vir die voordele van groen tee en sy ekstrakte, wat wyd bestudeer is, bly grotendeels onbeslis. Die Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) het wel 'n groenteesalf goedgekeur wat genitale [[Vrat|vratte]] behandel.<ref name="nccih">{{cite web|title=Green tea|url=https://www.nccih.nih.gov/health/greentea|publisher=National Center for Complementary and Integrative Health, US National Institutes of Health|date=Oktober 2020}}</ref> Gekontroleerde proewe dui op 'n klein bloeddrukverlaging by langdurige swartteedrinkers en op 'n beskeie voordeel vir cholesterolvlakke.<ref name="Hartley2013">{{cite journal|vauthors=Hartley L, Flowers N, Holmes J, Clarke A, Stranges S, Hooper L, Rees K |title=Green and black tea for the primary prevention of cardiovascular disease|journal=Cochrane Database Syst Rev|volume=2013|issue=6|at=CD009934|date=Junie 2013|pmid=23780706|doi=10.1002/14651858.CD009934.pub2|pmc=7433290|type=Systematic Review and Meta-Analysis|url=http://wrap.warwick.ac.uk/60046/1/WRAP_Clarke_CD009934%20%281%29.pdf}}</ref><ref name="Liu2014">{{cite journal|vauthors=Liu G, Mi XN, Zheng XX, Xu YL, Lu J, Huang XH |title=Effects of tea intake on blood pressure: a meta-analysis of randomised controlled trials|journal=Br J Nutr|volume=112|issue=7|pages=1043-54|date=Oktober 2014|pmid=25137341|doi=10.1017/S0007114514001731|type=Meta-Analysis|doi-access=free}}</ref> Kruietees soos kamille-, gemmer-, rooibos- en pepermenttee word eweneens om hul vermeende voordele gedrink.
== Geskiedenis ==
Daar is spekulasie dat die tee plant oorspronklik van suidwestelike [[China]], [[Tibet]] en [[Noord-Indië]] af ontstaan het. Chinese handelaars het gereeld deur hierdie lande gereis en het mense teëgekom wat vir medisinale doeleindes aan teeblare kou.<ref>https://www.peets.com/blogs/peets/a-history-of-tea</ref>
Volgens 'n legende van [[2737 v.C.]], was die eerste tee ontdek deur Chinese keiser [[Shen Nung]] hy het onder 'n boom gesit terwyl sy bediende drink water gekook het, maar 'n paar blare vanaf 'n boom het in die water in geval. Shen Nung, 'n bekende kruiedokter, het besluit om die infusie te drink wat sy bediende perongeluk geskep het.<ref>https://www.cam.ac.uk/research/discussion/just-your-cup-of-tea-the-history-and-health-claims-of-the-nations-favourite-brew</ref> Die boom was geglo om 'n [[Camellia sinensis|Camellia Sinensis]] boom te wees<ref>https://www.tea.co.uk/history-of-tea</ref> wat ons vandag as ''"wit tee"'' met baie verskeie medisinale voordele ken.<ref>https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/camellia-sinensis</ref> So vroeg as 4000-5000 jaar gelede het die Chinese mense bewus geword dat tee gesondheid kan bevorder en sommige menslike siektes kan voorkom. Dit is in klassieke boeke soos Shen Nung se ''Herbal Classic'' aangeteken.<ref name="ncdi4322420">https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4322420/</ref> Tee was hoofsaaklik gebruik vir sy medisinale eienskappe, dit is wetenskaplik erken dat tee 'n bron van [[Antioksidant|antioksidante]] en 'n natuurlike immuniteitsversterker is.<ref>https://www.newbyteas.com/gb/journal/the-origins-of-tea-and-its-medicinal-properties{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Met verloop van tyd het teeverbruik toegeneem en versprei met behulp van komplekse interkulturele uitruilings wat met die teekultuur verband gehou het, was die gevolg van die beweging van handelaars, sendelinge en dokters langs die Sypaaie wat bygedra het met die verspreiding van die gebruik van tee. Terwyl hulle deur die uiterste dele van [[Eurasië]] gereis het, is verskillende elemente van kultuur na beide die Ooste en die [[Weste]] oorgedra.<ref>https://en.unesco.org/silkroad/content/cultural-selection-diffusion-tea-and-tea-culture-along-silk-roads</ref>
==Invloed==
Saamgeperste tee was gebruik as 'n vorm van geldeenheid wat vir byna enigiets in die Tibetaanse samelewing kon betaal, soos betaling van werkers en bediendes.<ref>https://rauantiques.com/blogs/canvases-carats-and-curiosities/history-of-tea</ref> Tee het 'n sentrale rol gespeel in verskeie belangrike historiese gebeurtenisse soos die [[Eerste Opiumoorlog]] en die [[Amerikaanse Rewolusie|Amerikaanse Revolusie]]. In die einde van die 18de eeu was die gebruik van tee in [[Engeland]] in hoë aanvraag; handel was noodsaaklik om die land se tekorte en beleid te ondersteun.<ref>https://www.treehugger.com/how-tea-changed-the-world-4863908</ref> Maar nou speel tee 'n belangrike rol in landelike ontwikkeling, armoedevermindering en voedselsekerheid in ontwikkelde lande aangesien dit een van die grootste kontantgewasse is wat ook werk aan burgers verskaf.<ref>https://www.un.org/en/observances/tea-day</ref>
Tee het ook 'n impak op moderne medisyne mense wat tee langtermyn drink is bewys om in die algemeen gesonder te wees asook om 'n sterker [[Immuunstelsel|imuunstelsel]] te hê. Dit wil sê dat dit mense oorreed om tee te begin drink en meer natuurlike middels om jou gesondheids beter te maak gebruik. Tee en sy hoofkomponente, soos [[groen tee]], swart tee, tee polifenole, en epigallocatechin-3-gallaat (EGCG), verskaf deur drinkwater of 'n dieet, is gedemonstreer om tumorgenese in baie diermodelle op verskillende plekke te inhibeer, insluitend die [[long]], mondholte, [[slukderm]], [[maag]] ensovoorts, wat veroorsaak dat jou organe 'n immuniteit opbou en hulle funksies meer effektief kan uitvoer.<ref name="ncdi4322420" />
==Gebruike==
Daar is ontelbare gebruike vir tee vanaf 'n heerlike drankie na eksterne gebruike. Maar tee word hoofsaaklik gebruik vir hul medisinale voordele dit help om siektes te voorkom gesonde massa te bestuur, verligting van fisiese ongemak, en diesmeer.<ref name="everyday">https://www.everydayhealth.com/diet-nutrition/diet/best-teas-your-health/</ref> Tee kan gebruik word om jou oë te ontpof en jou voete te ontsmet, deur jou voete 1 keer 'n week vir 20 minute in soet-ruikende teewater te laat bad, volgens ''[https://www.rd.com/ Readers Digest]''. Geswelde oogverligting kan opgelos word deur 'n teesakkie vir 20 minute op jou oë te laat. Dit is een van die algemeenste gebruike van oorskiet teesakkies. Die [[Tannien|tanniene]] in die tee tree op om swelling te verminder en moeë oë te streel. Tanniensuur en teobromien in tee help om die brand van 'n sonbrand, skeermesbrand of gewone brand as gevolg van hitte te verkoel. Plaas net 'n verkoelde teesakkie op die aangetaste area vir onmiddellike verligting. Dit sal ook help om gifblaaruitslag beter te laat voel.<ref>https://www.heavenlytealeaves.com/blogs/heavenly-tea-leaves-blog/7-creative-uses-for-tea</ref>
==Tee==
[[Lêer:Teestrauch Detail.jpg|duimnael|Teestruik]]
[[Lêer:Tea bags.jpg|duimnael|Teesakkies]]
'''Tee''' (''[[Engels]]:'' ''tea''; ''[[Nederlands]]:'' ''thee''; ''[[Duits]]:'' ''Tee''; ''[[Chinees]]:'' 茶 ''chá'') is 'n warm drankie wat uit die gedroogde blare van die teestruik ''[[Camellia sinensis]]'' berei word.<ref>'''HAT''': [[Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal]]. Vyfde uitgawe, F. F. Odendal & R.H. Gouws, 2005.</ref> Tee is een van die baie maniere om op 'n gesonde en natuurlike wyse vele gesondheidsvoordele in te samel. Van die hooftipes tee vir gesondheid is Groen-Tee, Swart-Tee, Wit-Tee, Kamille-tee, Gemmer-tee, Rooibos-tee ''rooi tee'', Peperment-tee, Chai-Tee ens.<ref name="everyday" />
===Groen-tee===
[[Lêer:Green tea 3 appearances.jpg|200px|duimnael|Die voorkoms van groen tee in drie verskillende stadiums (van links na regs): die ingewande blare, die droë blare en die vloeistof.]]
Groen tee is 'n ryk bron van antioksidante, veral katekiene, kragtige verbindings wat selskade help voorkom. Hierdie antioksidante kan ook teen verskeie siektes beskerm.<ref> https://www.healthline.com/nutrition/top-10-evidence-based-health-benefits-of-green-tea</ref> Dit kan hartgesondheid verbeter: gereelde verbruik van groen tee word met 'n laer risiko van kardiovaskulêre siektes geassosieer, en dit kan help om [[cholesterol]]vlakke te verlaag en die verhouding van goeie cholesterol tot slegte cholesterol te verbeter.<ref>https://www.everydayhealth.com/atrial-fibrillation/diet/teas-and-heart-health/</ref> 'n Meta-analise van 2011 het egter geen beduidende uitwerking van groen of swart tee op die risiko van koronêre hartsiekte gevind nie.<ref name="Wang2011">{{Cite journal|last1=Wang|first1=Ze-Mu|last2=Zhou|first2=Bo|last3=Wang|first3=Yong-Sheng|last4=Gong|first4=Qing-Yue|last5=Wang|first5=Qi-Ming|last6=Yan|first6=Jian-Jun|last7=Gao|first7=Wei|last8=Wang|first8=Lian-Sheng|date=1 Maart 2011|title=Black and green tea consumption and the risk of coronary artery disease: a meta-analysis|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=93|issue=3|pages=506-515|doi=10.3945/ajcn.110.005363|issn=1938-3207|pmid=21248184|doi-access=free}}</ref> Hoewel groen tee, weens die kombinasie van kafeïen en katekiene wat glo die metabolisme 'n hupstoot gee en vet help verbrand, algemeen as 'n hulpmiddel vir gewigsverlies beskou word, is daar geen goeie bewyse dat langtermyn-verbruik daarvan mense met oorgewig of [[Obesiteit|vetsug]] betekenisvol help om gewig te verloor of om 'n gesonde liggaamsgewig te handhaaf nie.<ref name="coch-gt">{{cite journal |vauthors=Jurgens TM, Whelan AM, Killian L, Doucette S, Kirk S, Foy E |title=Green tea for weight loss and weight maintenance in overweight or obese adults |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume=2012 |at=CD008650 |year=2012 |issue=12 |pmid=23235664 |doi=10.1002/14651858.CD008650.pub2 |type=Systematic review|pmc=8406948 }}</ref><ref name="Kovacs2004">{{cite journal | vauthors = Kovacs EM | title = Effects of green tea on weight maintenance after body-weight loss | journal = British Journal of Nutrition | date=Maart 2004 | volume = 91 | issue = 3 | pages = 431-437 | doi=10.1079/BJN20041061 | pmid = 15005829 | doi-access = free }}</ref> Die gebruik van groen tee om gewig te verloor hou 'n klein risiko van newe-effekte soos naarheid, hardlywigheid en maagongemak in.<ref name="coch-gt" /> Die kafeïeninhoud in groen tee, saam met die aminosuur L-teanien, kan sinergistiese effekte op breinfunksie hê. Dit kan waaksaamheid en kognitiewe funksie verbeter. Die groen tee verminder jou stresvlakke, wat help met optimale breinfunksie en versterk werkende geheue en aandag.<ref>https://www.insider.com/guides/health/diet-nutrition/green-tea-benefits</ref> Sommige studies dui daarop dat die polifenole in groen tee, soos epigallocatechin gallate (EGCG), weens hul anti-inflammatoriese en antikankereienskappe kan help om teen sekere soorte [[Kanker|kankers]] te beskerm, soos maagkanker en die groei van velgewasse. Dit kan ook help om bloedsuikervlakke te reguleer, wat dit voordelig maak vir individue met tipe 2-diabetes of met die risiko om dit te ontwikkel.<ref>https://www.mountsinai.org/health-library/herb/green-tea</ref> Die FDA het egter in 2011 berig dat daar min bewyse is dat groenteeverbruik die risiko van bors- en prostaatkanker verminder.<ref name="FDA2011">{{cite web|title=Summary of Qualified Health Claims Subject to Enforcement Discretion|url=https://www.fda.gov/Food/IngredientsPackagingLabeling/LabelingNutrition/ucm073992.htm#gtea|archive-url=https://web.archive.org/web/20130610003617/http://www.fda.gov/Food/IngredientsPackagingLabeling/LabelingNutrition/ucm073992.htm#gtea|archive-date=10 Junie 2013|author=Food and Drug Administration|website=Food and Drug Administration |date=24 Februarie 2011|access-date=9 Oktober 2014}}</ref> 'n Verslag van die Amerikaanse National Cancer Institute van 2010 het bevind dat epidemiologiese studies en die paar kliniese proewe oor tee vir die voorkoming van kanker onbeslis is. Die instituut beveel die gebruik van tee om die risiko van enige soort kanker te verminder nie aan of af nie, en skryf die teenstrydige bevindings aan verskille in die bereiding en verbruik van tee, die biobeskikbaarheid van teeverbindings, leefstyl en individuele genetika toe.<ref name="NCI">{{cite web|title=Tea and Cancer Prevention: Strengths and Limits of the Evidence|author=National Cancer Institute|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/prevention/tea|access-date=7 Desember 2022|date=17 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209001910/http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/prevention/tea|archive-date= 9 Februarie 2015|url-status=dead}}</ref> Hoewel daar wel positiewe bewyse vir 'n risikovermindering van bors-, prostaat-, eierstok- en endometriumkanker met groen tee is, is dit swak en onbeslis.<ref name="Johnson">{{cite journal |vauthors=Johnson R, Bryant S, Huntley AL |title=Green tea and green tea catechin extracts: an overview of the clinical evidence |journal=Maturitas |volume=73 |issue=4 |pages=280-7 | date=Desember 2012 |pmid=22986087 |doi=10.1016/j.maturitas.2012.08.008 |type=Review |quote=Green tea consumption does help reduce body weight and aid weight management as shown in short term RCTs (12 weeks) but not to a clinically relevant level.|doi-access=free }}</ref> Die FDA het wel 'n salf met 'n spesifieke groentee-ekstrak vir die behandeling van uitwendige genitale en perianale vratte goedgekeur; hoewel groen tee en sy ekstrakte wyd bestudeer is, bly die bewyse oor die algemeen onbeslis, met net beskeie of inkonsekwente voordele wat waargeneem is.<ref name="nccih" /> Die katekiene in groen tee het antibakteriese eienskappe wat kan help om die groei van skadelike bakterieë in die mond te inhibeer. Dit kan bydra tot verbeterde tandheelkundige gesondheid en verminderde risiko van holtes. Die antioksidante in groen tee help ook om 'n slegte asem en slegte smaak in jou mond te verminder.<ref>{{Cite web |url=https://www.rejuvdentist.com/nutrition-and-oral-health/green-tea-teeth/ |title=argiefkopie |access-date=16 Oktober 2023 |archive-date=16 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016223920/https://www.rejuvdentist.com/nutrition-and-oral-health/green-tea-teeth/ |url-status=dead }}</ref> Die [[Anti-inflammatoriese middel|anti-inflammatoriese]] effekte in die tee keer inflammasie in jou tandvleis, en kan voordelig wees vir toestande wat inflammasie behels, soos [[artritis]].<ref>https://www.webmd.com/diet/can-tea-help-with-inflammation</ref> Die antioksidante in groen tee kan ook help om die vel te beskerm teen skade wat deur vrye radikale veroorsaak word. Sommige studies dui ook daarop dat groen tee uittreksels anti-veroudering effekte op die vel kan hê.<ref>{{Cite web |url=https://asianbeautyessentials.com/blogs/the-idol-beauty-blog/green-tea-skin-benefits |title=argiefkopie |access-date=16 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016223919/https://asianbeautyessentials.com/blogs/the-idol-beauty-blog/green-tea-skin-benefits |archive-date=16 Oktober 2023 |url-status=dead}}</ref><ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3586922/</ref> Alhoewel groen tee talle gesondheidsvoordele bied is dit noodsaaklik om die tee te drink met 'n gesonde, goeie en gebalanseerde leefstyl om die beste resultate te sien. Te veel van enigiets is selde 'n goeie ding, dus is matige verbruik die sleutel. Konsultasie met 'n gesondheidswerker is raadsaam vir individue met spesifieke gesondheidsprobleme of toestande.
===Swart-tee===
[[Lêer:Black Tea from Kerala IMG 20200924 201237.jpg|thumb|right|Koppie swart-tee]]
Swart tee, met sy robuuste geur en ryk geskiedenis, bevat net soos groen tee antioksidante, soos polifenole, wat tot hartgesondheid kan bydra. Gereelde verbruik word met 'n verminderde risiko van hartsiektes geassosieer.<ref name="ucla">https://www.uclahealth.org/news/6-health-benefits-of-drinking-black-tea</ref> Swart tee is 'n kragtige bron van antioksidante, insluitend theaflavins en thearubigins. Hierdie antioksidante help om vrye radikale te neutraliseer en kan bydra tot algemene gesondheid.<ref name="ucla" /><ref name="black">https://www.healthline.com/nutrition/black-tea-benefits</ref> Twee oorsigte van ewekansige gekontroleerde proewe het bevind dat langtermyn-verbruik van swart tee die sistoliese en diastoliese bloeddruk effens verlaag (met ongeveer 1-2 mmHg), hoewel dié bevinding op beperkte bewyse berus.<ref name="ucla" /><ref name="Hartley2013" /><ref name="Liu2014" /> Die tee bevat verbindings wat die groei van voordelige dermbakterieë kan bevorder, wat die gesondheid van die spysverteringstelsel ondersteun en tot beter beengesondheid bydra, wat moontlik die risiko van osteoporose verminder.<ref>https://www.arthritis.org/health-wellness/healthy-living/nutrition/healthy-eating/best-drinks-for-arthritis</ref> Teeverbruik blyk egter nie die risiko van [[Fraktuur|frakture]], insluitend heupfrakture of frakture van die opperarmbeen, by mans of vroue te beïnvloed nie.<ref name="Chen2014">{{cite journal|vauthors=Chen B, Shi HF, Wu SC |title=Tea consumption didn't modify the risk of fracture: a dose-response meta-analysis of observational studies|journal=Diagn Pathol|volume=9|page=44|date=Maart 2014|pmid=24588938|pmc=4017777|doi=10.1186/1746-1596-9-44 |doi-access=free }}</ref> Dit bevat ook kafeïen, wat waaksaamheid en kognitiewe funksie kan verbeter,<ref name="mlp" /> asook L-teanien, 'n aminosuur wat kalmerende effekte kan hê, wat die stimulerende effekte van kafeïen uitbalanseer.<ref name="black" /> In voorlopige langtermyn kliniese studies het swartteeverbruik tekens van 'n klein vermindering in die risiko van [[beroerte]] getoon.<ref name="Stroke2012">{{cite journal|vauthors=Shen L, Song LG, Ma H, Jin CN, Wang JA, Xiang MX |title=Tea consumption and risk of stroke: a dose-response meta-analysis of prospective studies|journal=J Zhejiang Univ Sci B|volume=13|issue=8|pages=652-62|date=Augustus 2012|pmid=22843186|pmc=3411099|doi=10.1631/jzus.B1201001|type=Review}}</ref><ref name="Stroke2014">{{cite journal|author=Larsson SC|title=Coffee, tea, and cocoa and risk of stroke|journal=Stroke|volume=45|issue=1|pages=309-14|date=Januarie 2014|pmid=24326448|doi=10.1161/STROKEAHA.113.003131|type=Review|doi-access=free}}</ref> Swart tee kan help om cholesterolvlakke te verbeter, veral deur die vlakke van hoëdigtheidlipoproteïen (HDL), wat as ''goeie'' cholesterol beskou word, te verhoog,<ref>https://www.ars.usda.gov/news-events/news/research-news/2003/study-shows-tea-consumption-lowers-blood-cholesterol/</ref><ref name="ucla" /> en 'n Cochrane-oorsig van 2013 het sommige bewyse van 'n voordeel van teeverbruik vir die totale en LDL-cholesterol gevind, hoewel meer navorsing nodig is.<ref name="Hartley2013" /> Dit word ook 'n rol in die bestuur van bloedsuikervlakke toegeskryf,<ref name="ucla" /> maar die bewyse ondersteun nie die doeltreffendheid van swart tee om tipe 2-diabetes te voorkom nie.<ref name="mlp" /> Die L-teanien-inhoud in swart tee, gekombineer met sy matige kafeïeninhoud, kan stresverligtende en kalmerende effekte hê.<ref>https://www.joko.co.za/blog/need-to-calm-down-relax-with-these-teas/</ref> Meta-analises van waarnemingstudies het tot die gevolgtrekking gekom dat swartteeverbruik nie teen die ontwikkeling van mondkanker in Asiatiese of Kaukasiese bevolkings, van slukderm- of prostaatkanker in Asiatiese bevolkings, of van longkanker beskerm nie.<ref name="OralCancer2014">{{cite journal|vauthors=Wang W, Yang Y, Zhang W, Wu W |title=Association of tea consumption and the risk of oral cancer: a meta-analysis|journal=Oral Oncol|volume=50|issue=4|pages=276-81|date=April 2014|pmid=24389399|doi=10.1016/j.oraloncology.2013.12.014|type=Meta-Analysis}}</ref><ref name="LungCancer2012">{{cite journal|vauthors=Wang Y, Yu X, Wu Y, Zhang D |title=Coffee and tea consumption and risk of lung cancer: a dose-response analysis of observational studies|journal=Lung Cancer|volume=78|issue=2|pages=169-70|date=November 2012|pmid=22964413|doi=10.1016/j.lungcan.2012.08.009|type=Meta-Analysis}}</ref><ref name="ProstateCancer2011">{{cite journal|vauthors=Zheng J, Yang B, Huang T, Yu Y, Yang J, Li D |title=Green tea and black tea consumption and prostate cancer risk: an exploratory meta-analysis of observational studies|journal=Nutr Cancer|volume=63|issue=5|pages=663-72|date=Junie 2011|pmid=21667398|doi=10.1080/01635581.2011.570895|s2cid=21567675|type=Meta-Analysis}}</ref><ref name="ProstateCancer2014">{{cite journal|vauthors=Lin YW, Hu ZH, Wang X, Mao QQ, Qin J, Zheng XY, Xie LP |title=Tea consumption and prostate cancer: an updated meta-analysis|journal=World J Surg Oncol|volume=12|page=38|date=Februarie 2014|pmid=24528523|pmc=3925323|doi=10.1186/1477-7819-12-38|type=Meta-Analysis |doi-access=free }}</ref><ref name="EsophagealCancer2013">{{cite journal|vauthors=Zheng JS, Yang J, Fu YQ, Huang T, Huang YJ, Li D |title=Effects of green tea, black tea, and coffee consumption on the risk of esophageal cancer: a systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=Nutr Cancer|volume=65|issue=1|pages=1-16|date=Januarie 2013|pmid=23368908|doi=10.1080/01635581.2013.741762|s2cid=8612872|type=Systematic Review and Meta-Analysis}}</ref> 'n Meta-analise van 2018 op grond van 14 geval-kontrole-studies het wel bevind dat teeverbruik teen mondkanker beskerm, met 'n groter risikovermindering by 'n groter inname, behalwe vir swart tee en by Amerikaners.<ref name="Zhou2018">{{cite journal |last1=Zhou |first1=Hao |last2=Wu |first2=Weiwei |last3=Wang |first3=Fengqin |last4=Qi |first4=Huizhong |last5=Cheng |first5=Zhigang |title=Tea consumption is associated with decreased risk of oral cancer |journal=Medicine |date=21 Desember 2018 |volume=97 |issue=51 |at=e13611 |doi=10.1097/MD.0000000000013611 |pmc=6320052|pmid=30572470|issn=0025-7974}}</ref> Die drink van baie warm tee kan die risiko van slukdermkanker verhoog.<ref name="Zhong2022">{{cite journal |last1=Zhong |first1=Y |last2=Yang |first2=C |last3=Wang |first3=N |last4=Pan |first4=D |last5=Wang |first5=S |last6=Sun |first6=G |title=Hot Tea Drinking and the Risk of Esophageal Cancer: A Systematic Review and Meta-Analysis. |journal=Nutrition and Cancer |date=2022 |volume=74 |issue=7 |pages=2384-2391 |doi=10.1080/01635581.2021.2007963 |pmid=34818954|s2cid=244682963 }}</ref>
Geniet die tee met 'n goeie, gesonde en gebalanseerde dieet vir die beste resultate. Daarbenewens kan individuele reaksies op tee verskil, so dit is altyd 'n goeie idee om na jou liggaam te luister en met 'n gesondheidswerker te konsulteer as jy spesifieke gesondheidsprobleme het.
===Wit-tee===
[[Image:Bai Hao Yinzhen or Silver needle White Tea.JPG|thumb|right|Die sigbare wit hare is 'n unieke eienskap van die Bai Hao Yinzhen tee]]
Wit tee, afkomstig van die [[Teestruik|Camellia sinensis]]-plant, is bekend vir sy delikate geur en minimale verwerking. Terwyl wetenskaplike navorsing oor wit tee beperk is in vergelyking met groen of swart tee, is sommige potensiële gesondheidsvoordele geïdentifiseer. Wit tee bevat polifenole, soos katekiene en flavonoïede, wat as anti-oksidant funksioneer. Hierdie verbindings kan help om vrye radikale te neutraliseer, wat moontlik [[oksidatiewe stres]] in die liggaam verminder.<ref>https://greatist.com/eat/white-tea-benefits</ref><ref>https://www.webmd.com/diet/health-benefits-white-tea</ref> Die antioksidante in wit tee kan tot kardiovaskulêre gesondheid bydra deur cholesterolvlakke te verbeter en gesonde [[Bloedvat|bloedvate]] te bevorder.<ref name="white">https://www.healthline.com/nutrition/white-tea-benefits</ref> Wit tee kan anti-inflammatoriese effekte hê, wat moontlik toestande wat verband hou met inflammasie kan bevoordeel. Die antimikrobiese eienskappe kan bydra tot mondgesondheid deur die groei van [[Bakterie|bakterieë]] wat met plaakvorming en holtes geassosieer word, te inhibeer.<ref name="drop">https://www.waterdrop.com/blogs/magazine/9-benefits-of-white-tea-you-should-know</ref> Wittee-ekstrak kan help met gewigsverlies deur die ophoping van vetselle te verminder en vetafbraak te bevorder die tee help om metabolisme met 'n ekstra 4-5% te verhoog, en verbrand ongeveer 70-100 meer kalorieë daagliks. Boonop help die polifenole wat in wit tee voorkom om vet af te breek en te verhoed dat nuwe vetselle vorm.<ref>{{Verwys web |titel=argiefkopie |url=https://tea101.teabox.com/white-tea-and-weight-loss |argief-url=https://web.archive.org/web/20231016223919/https://tea101.teabox.com/white-tea-and-weight-loss |argiefdatum=16 Oktober 2023 |besoekdatum=16 Oktober 2023 |url-status=dead}}</ref><ref name="drop" /> Die antioksidante in wit tee kan beskermende effekte op die vel hê, wat moontlik die impak van veroudering verminder en algehele velgesondheid bevorder en help om plooie, ontsteking, hiperpigmentasie, fyn lyntjies, sonbrand en dehidrasie te behandel en te voorkom.<ref>{{Cite web |url=https://sundree.com/blogs/news/the-benefits-of-white-tea-extract-in-your-skincare |title=argiefkopie |access-date=16 Oktober 2023 |archive-date=16 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016223919/https://sundree.com/blogs/news/the-benefits-of-white-tea-extract-in-your-skincare |url-status=dead }}</ref> Die polifenole in wit tee is ondersoek vir hul potensiële rol in die voorkoming van sekere soorte kankers. Meer studies is nodig om afdoende bewyse te vestig. Maar die tee is gepak met antioksidante, wat dit 'n ongelooflik gesonde tee maak.<ref name="white" /> Wit tee kan immuunversterkende eienskappe hê, alhoewel navorsing op hierdie gebied steeds opduik. Meer onlangse studies het bevind dat wit tee selfs meer doeltreffend as groen tee is, wat antibakteriese, antivirale en antifungale effekte toon. Wit tee kan ook immuunselle beskerm.<ref>https://dragonflytea.com/blogs/our-blog/the-extraordinary-benefits-of-drinking-white-tea</ref> Dit is belangrik om daarop te let dat die bestaande wetenskaplike literatuur oor wit tee relatief yl is, en verdere navorsing is nodig om hierdie potensiële gesondheidsvoordele te staaf. Soos met enige dieetkomponent, is moderering die sleutel, en individuele reaksies kan verskil. Dit is raadsaam om met 'n gesondheidswerker te konsulteer vir persoonlike gesondheidsaanbevelings.
===Kamille-tee===
[[Lêer:Camomile tea, High Tea at the Savoy Hotel.jpg|thumb|Kamilletee word bedien by die Savoy Hotel in Londen, Engeland]]
Kamilletee, afkomstig van die gedroogde blomme van die kamilleplant (Matricaria chamomilla of Chamaemelum nobile), word erken vir sy potensiële gesondheidsvoordele.<ref name="ncbi_nlm_nih_gov">https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2995283/</ref> Kamille bevat verbindings, soos chamazulene en bisabolol, met anti-inflammatoriese effekte. Dit kan help om [[inflammasie]] in die liggaam te verminder.<ref name="ncbi_nlm_nih_gov" /> Kamilletee word dikwels verbruik om spysverteringsongemak, insluitend spysvertering en opgeblasenheid, te verlig. Die ligte ontspannende eienskappe daarvan kan help om die spysverteringskanaal te streel.<ref>{{Cite web |url=https://portfoliocoffee.ca/blogs/coffee-news-coffee-blog/11-surprising-benefits-of-chamomile-tea-for-hair-skin-and-more |title=argiefkopie |access-date=16 Oktober 2023 |archive-date=16 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016223919/https://portfoliocoffee.ca/blogs/coffee-news-coffee-blog/11-surprising-benefits-of-chamomile-tea-for-hair-skin-and-more |url-status=dead }}</ref> Die kalmerende effekte van kamilletee word algemeen geassosieer met verbeterde slaapkwaliteit. Kamille bevat apigenien, wat aan sekere reseptore in die brein kan bind, wat bydra tot 'n gevoel van ontspanning en bevat ook ligte anxiolitiese ''(angsverminderende)'' effekte kan hê, moontlik toegeskryf aan die interaksie daarvan met [[Neurotransmitter|neurotransmitters]] in die brein.<ref name="artfultea_com">https://artfultea.com/blogs/wellness/chamomile-tea-benefits</ref> Die anti-inflammatoriese en antioksidante eienskappe van kamille kan bydra tot velgesondheid. Eksterne toediening, soos in die vorm van rome wat met kamille toegedien is, word ook vir veltoestande ondersoek.<ref>https://upcirclebeauty.com/blogs/upcircle/skincare-benefits-of-chamomile</ref> Verligting van menstruele pyn kom saam met die verbruik van Kamilletee dit bied verligting [[Menstruasie|menstruele krampe]] as gevolg van sy spierverslappende eienskappe. Die tee help ook om die werking van [[dopamien]] en serotonien te moduleer, wat help om die impak van [[Depressie (gemoedstoestand)|depressie]]we simptome te verreken of ten minste te verminder.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6970572/</ref> Kamille bevat verbindings wat immuunmodulerende effekte kan hê, wat moontlik die liggaam se verdedigingsmeganismes ondersteun. Navorsingstudies dui op verskeie moontlike kamille-voordele, insluitend 'n laer risiko van dood as gevolg van hartsiektes, immuunstelselondersteuning en moontlike beskerming teen sommige kankers. Volgens 'n navorsingsoorsig kan kamilletee ook vroue help wat aan premenstruele sindroom ly.<ref>https://www.health.harvard.edu/nutrition/the-health-benefits-of-3-herbal-teas</ref> Kamille is 'n bron van antioksidante, wat kan help om oksidatiewe stres en die gepaardgaande uitwerking daarvan op die liggaam te bekamp. Kamille is bekend vir sy ontspannende eienskappe, en maak 'n strelende. Aangesien kamille ook 'n baie ligte kalmeermiddel is, kan dit jou help om fisies en geestelik te kalmeer.<ref name="artfultea_com" /> Terwyl kamilletee oor die algemeen as veilig vir die meeste individue beskou word, is dit belangrik om daarop te let dat dit allergiese reaksies kan veroorsaak by diegene wat sensitief is vir plante in die Asteraceae-familie. Individue met ragweed-allergieë, moet veral versigtig wees.<ref>https://www.healthline.com/health/allergies/can-you-be-allergic-to-tea</ref> Soos met enige kruiemiddel, kan individuele reaksies verskil, en konsultasie met 'n gesondheidswerker is raadsaam, veral vir individue met bestaande mediese toestande of diegene wat medikasie neem.
===Gemmer-tee===
'''[[Gemmer]]tee''', afkomstig van die risoom van die Zingiber officinale-plant, word al eeue lank verbruik vir beide sy duidelike geur en potensiële gesondheidsvoordele. Wetenskaplike navorsing dui op verskeie gebiede waar gemmertee gesondheid positief kan beïnvloed.<ref>https://www.bbcgoodfood.com/howto/guide/health-benefits-ginger-tea</ref> Gemmer bevat bioaktiewe verbindings, soos gingerol, bekend vir hul anti-inflammatoriese effekte. Gereelde verbruik van gemmertee kan bydra tot die vermindering van inflammasie in die liggaam, wat moontlik simptome van inflammatoriese toestande verlig.<ref name="artfultea_com_2">https://artfultea.com/blogs/wellness/ginger-tea-benefits</ref> Gemmertee word dikwels geprys vir sy spysverteringsvoordele. Dit kan help om die leegmaak van die maag te versnel, wat slegte spysvertering en ongemak verminder. Boonop kan gemmertee naarheid verlig, wat dit 'n moontlike middel maak vir bewegingsiekte en oggendnaarheid tydens swangerskap.<ref>https://www.tuasaude.com/en/how-to-lose-weight-with-ginger-tea/</ref> Verskeie studies dui daarop dat gemmer effektief kan wees in die vermindering van naarheid en braking wat verband hou met verskeie toestande, insluitend chemoterapie-geïnduseerde naarheid en swangerskap-verwante oggendnaarheid.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4818021/</ref> Gemmer se anti-inflammatoriese eienskappe strek tot pynverligting. Gereelde verbruik van gemmertee kan bydra tot die hantering van muskuloskeletale pyn en ongemak, wat 'n natuurlike alternatief bied vir individue wat nie-farmakologiese pynverligting soek.<ref>https://www.medicalnewstoday.com/articles/ginger-tea-side-effects</ref><ref>{{Cite web |url=https://versusarthritis.org/about-arthritis/complementary-and-alternative-treatments/types-of-complementary-treatments/ginger/ |title=argiefkopie |access-date=16 Oktober 2023 |archive-date=16 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016223920/https://versusarthritis.org/about-arthritis/complementary-and-alternative-treatments/types-of-complementary-treatments/ginger/ |url-status=dead }}</ref> Gemmer bevat antioksidante wat kan bydra tot die ondersteuning van die immuunstelsel. Die tee help ook jou immuunstelsel deur om vir dit ’n hupstoot te gee as gevolg van sy kragtige antibakteriese eienskappe wat kan help om jou veilig en gesond te hou. Gemmer kan ook help om jou [[immuunstelsel]] in topvorm te hou danksy sy anti-inflammatoriese effekte.<ref name="artfultea_com_2" /> Sommige studies dui daarop dat gemmer kan help om bloedsuikervlakke te verlaag. Alhoewel dit nie 'n plaasvervanger vir mediese behandeling is nie, kan die inkorporering van gemmertee in 'n gebalanseerde dieet oorweeg word vir individue met of 'n risiko vir [[diabetes]].<ref>https://www.healthline.com/health/diabetes/ginger-and-diabetes</ref> Gemmer kan kardiovaskulêre gesondheid positief beïnvloed deur tot laer bloeddruk en cholesterolvlakke by te dra. Al word gemmertee gewoonlik as 'n maagstopper beskou, kan dit ook met cholesterol help. Gemmerpoeier het lipiedvlakke aansienlik verlaag.<ref>https://www.healthline.com/health/high-cholesterol/herbal-tea</ref> Verdere navorsing is egter nodig om afdoende bewyse vas te stel rakende die langtermyn kardiovaskulêre voordele daarvan, maar die vitamiene, minerale en aminosure in gemmertee kan help om bloedsirkulasie te herstel en te verbeter wat kan help om die kans op kardiovaskulêre probleme te verminder. Gemmer kan voorkom dat vet in die are neerslaan en help om hartaanvalle en beroerte te voorkom.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/health-fitness/diet/8-health-benefits-of-ginger-tea/articleshow/27715978.cms</ref> Beperkte studies stel voor dat gemmer 'n rol kan speel in gewigsbestuur deur metabolisme te verhoog en gevoelens van honger te verminder. Meer navorsing is nodig om die omvang van gemmer se impak op gewig ten volle te verstaan.<ref>https://www.webmd.com/diet/health-benefits-lemon-ginger-tea</ref>
Terwyl gemmertee oor die algemeen veilig is vir die meeste individue, kan dit met sekere medikasie interaksie hê. Konsultasie met 'n gesondheidswerker word aangeraai, veral vir individue wat antikoagulante gebruik of diegene met onderliggende gesondheidstoestande.<ref>https://www.mountsinai.org/health-library/herb/ginger</ref>
Gemmertee bied 'n geurige en potensieel [[Gesondheid|gesondheids]]bevorderende as 'n drankie. Soos met enige kruiemiddel, kan die effekte daarvan tussen individue verskil. Terwyl wetenskaplike navorsing verskeie gesondheidsvoordele ondersteun, is dit van kardinale belang om gemmertee in 'n gebalanseerde leefstyl te integreer en professionele advies in te win vir persoonlike gesondheidskwessies.
<gallery>
Lêer:Limon&zingiber.jpg|Suurlemoengemmertee
Lêer:Saenggang-cha 6.jpg|''Saenggang-cha'' (gemmertee) gemaak van ''saenggang-cheong''
Lêer:Wedang Jahe.jpg|''Wedang jahe'' (Javanese gemmertee) in [[Surakarta]], Sentraal-Java, met stukkies speserye
</gallery>
===Rooibos-tee "''rooi tee''"===
'''Rooibostee''', afkomstig van die blare van die Aspalathus linearis-plant inheems aan Suid-Afrika, het gewild geword, nie net vir sy duidelike geur nie, maar ook vir sy potensiële gesondheidsvoordele. Wetenskaplike ondersoeke na die eienskappe van rooibostee dui op verskeie gebiede waar dit gesondheid positief kan beïnvloed.<ref name="medicalnewstoday_com">https://www.medicalnewstoday.com/articles/323637</ref> Rooibostee is volop in polifenoliese verbindings, insluitend flavonoïede soos aspalatien en nothofagin. Hierdie antioksidante kan bydra tot die neutralisering van vrye radikale in die liggaam, wat moontlik oksidatiewe stres verminder.<ref name="medicalnewstoday_com" /> Sommige studies stel voor dat rooibostee kardiovaskulêre voordele kan inhou. Gereelde verbruik kan bydra tot 'n verlaging in [[bloeddruk]] en verbetering in lipiedprofiele, wat hartgesondheid ondersteun.<ref name="webmd_com">https://www.webmd.com/diet/health-benefits-rooibos</ref> Die antioksidante in rooibostee word geassosieer met anti-inflammatoriese eienskappe. Alhoewel meer navorsing nodig is, dui voorlopige studies op potensiële voordele in die bestuur van inflammasieverwante toestande. Die tee besit anti-inflammatoriese en antioksidant-eienskappe wat help om te beskerm teen skade wat met kanker geassosieer word. Dit help ook om te beskerm teen die effekte van oksidatiewe skade van [[diabetes]]. Kan beengesondheid bevorder. Beperk spysverteringsprobleme wat algemeen gesien word wanneer tannienryke drankies gedrink word<ref name="bbcgoodfood_com">https://www.bbcgoodfood.com/howto/guide/health-benefits-of-rooibos-tea</ref> dus word rooibostee dikwels gebruik om die [[spysverteringstelsel]] se welstand te bevorder. Die anti-spasmodiese eienskappe kan help om maagkrampe en ongemak te verlig, wat bydra tot algehele vertroosting. Beperkte studies dui daarop dat rooibostee 'n rol kan speel in die regulering van bloedsuikervlakke. Vir diegene met diabetes kan rooibos help om bloedsuikervlakke te bestuur en die risiko van komplikasies te verminder. Die antioksidant aspalatien, wat in rooibostee voorkom, kan ook inflammasie as gevolg van hoë bloedsuiker verminder.<ref name="webmd_com" /> Rooibostee bevat minerale soos [[kalsium]] en [[mangaan]], wat noodsaaklik is vir die handhawing van beengesondheid. Terwyl meer navorsing nodig is om die omvang van die impak daarvan vas te stel, dra hierdie minerale komponente by tot algehele beensterkte.<ref>https://www.linkedin.com/pulse/rooibos-bone-health-yael-joffe</ref> Rooibostee is natuurlik [[kafeïen|kafeïenvry]], wat dit 'n geskikte opsie maak vir individue wat gehidreer wil bly sonder die stimulerende effekte van kafeïen. Hidrasie is noodsaaklik vir algemene gesondheid en welstand.<ref name="bbcgoodfood_com" /> Die antioksidante en alfa-hidroksuurinhoud in rooibostee kan bydra tot verbeterde velgesondheid. Sommige aktuele toedienings van rooibosekstrakte word ondersoek vir hul potensiële voordele in velsorg.<ref>https://carmientea.co.za/rooibos-beauty/</ref> Rooibostee het antimikrobiese eienskappe, wat moontlik die groei van sekere bakterieë inhibeer. Hierdie eienskap kan implikasies vir mondgesondheid en algehele immuunondersteuning hê. Dit is bewys dat rooibos-ekstrakte antimikrobiese aktiwiteit teen ''Escherichia coli, Staphylococcus aureus, Bacillus cereus, Listeria monocytogenes, Streptococcus mutans en Saccharomyces cerevisiae'' in vloeibare kultuur besit wat op 'n soliede matrix groei.<ref>https://www.healthline.com/nutrition/rooibos-tea-benefits</ref> Terwyl rooibostee oor die algemeen as veilig beskou word, moet individue met bekende allergieë vir plante in die Fabaceae-familie versigtig wees. Soos met enige dieetaanwysing is moderering die sleutel.<ref>https://www.livestrong.com/article/508223-allergic-reactions-to-african-rooibos-tea/</ref> Rooibostee, met sy unieke geurprofiel en potensiële gesondheidsvoordele, bied homself aan as 'n geurige en kafeïenvrye alternatief. Terwyl wetenskaplike navorsing verskeie positiewe aspekte ondersteun, is verdere ondersoeke geregverdig om die omvang van sy gesondheidsbevorderende eienskappe ten volle te verstaan. Soos met enige dieetoorweging, word konsultasie met 'n [[Dieetkunde|gesondheidswerker]] aangeraai vir persoonlike gesondheidsaanbevelings.
<gallery>
Lêer:Rooibos (Aspalathus linearis)PICT2813.JPG|Rooibosplant, [[Clanwilliam]], Suid-Afrika
Lêer:Rooibos geschnitten.jpg|Rooibostee, gedroog en gesny
Lêer:Rooibos tea 2.jpg|Rooibostee in 'n glas
</gallery>
===Peperment-tee===
'''Peperment-tee''', afkomstig van die blare van die Mentha piperita-plant, is nie net bekend vir sy verfrissende geur nie, maar ook vir sy potensiële gesondheidsvoordele. Wetenskaplike studies en tradisionele gebruike dui op verskeie gebiede waar pepermenttee gesondheid positief kan beïnvloed.<ref>https://www.forbes.com/health/nutrition/peppermint-tea-benefits/</ref> Peperment-tee is bekend vir sy verteringseienskappe. Die [[Mentol|menthol]] in peperment blare kan help om die spiere van die spysverteringskanaal te ontspan, wat simptome van spysvertering, opgeblasenheid en gas verminder.<ref>https://www.webmd.com/diet/mint-tea-health-benefits</ref> Verskeie studies stel voor dat pepermentolie, 'n sleutelkomponent van pepermenttee, effektief kan wees om [[Simptoom|simptome]] wat verband hou met prikkelbare derm-sindroom (IBS), insluitend abdominale pyn en ongemak, te verlig. Dit help om die [[sfinkter]] te ontspan en verhoog die burping, wat verhoed dat die gas deur die spysverteringstelsel beweeg. Dit is [[kramp]]stillend en werk deur pynlike maagkrampe te verslap.<ref>https://healthmatch.io/irritable-bowel-syndrome/what-tea-is-good-for-ibs</ref> Die menthol-inhoud in pepermenttee kan ligte anti-naarheid-effekte hê, wat verligting bied van naarheid en bewegingsiekte. Dit word dikwels tydens swangerskap aanbeveel om oggendnaarheid te bestuur tot net die reuk van pepermenttee kan verligting bring.<ref>https://artfultea.com/blogs/wellness/the-best-teas-for-nausea-and-upset-stomachs</ref> Pepermenttee kan pynstillende eienskappe hê. Sommige studies dui daarop dat dit kan help om hoofpyne en migraine te verlig, wat moontlik aan die spierverslappende effekte daarvan toegeskryf word. Die mentol in [[pepermentolie]] verhoog bloedvloei en verskaf 'n verkoelende sensasie<ref>https://www.healthline.com/nutrition/peppermint-tea</ref> As jy die stoom van pepermenttee inasem, kan dit help om neusgange oop te maak en respiratoriese kongestie te verlig. Dit word dikwels gebruik om simptome van verkoue en [[Allergie|allergieë]] te verlig.
Spesifiek, die saamgestelde menthol, wat in kruisement voorkom, blyk te help om bakterieë in die mond dood te maak en tandvleisbloeding te voorkom. Jy kan 'n kruisementspoel maak deur menttee te laat afkoel en dan daarmee af te spoel, Pepermenttee is 'n briljante en heeltemal natuurlike manier om die bakterieë in die mond weg te was wat slegte asem kan veroorsaak.<ref>https://www.colgate.com/en-us/oral-health/adult-oral-care/benefits-of-mint-on-teeth</ref> Die mentol en ander verbindings in peperment beskik oor anti-inflammatoriese, antibakteriese, antivirale eienskappe, wat voordelig kan wees vir toestande wat inflammasie behels. Dit kan help om stres te verlig, opeenhoping of irritasie wat verband hou met allergieë te verlig, jou immuunstelsel ’n hupstoot te gee om verkoue en griep te bekamp, en meer! Boonop is die aromatiese eienskappe van pepermenttee hoogs verfrissend en verkwikkend.<ref>{{Verwys web |titel=argiefkopie |url=https://www.sipsby.com/blogs/functional-herb-spotlights/best-anti-inflammatory-teas |argief-url=https://web.archive.org/web/20231016223919/https://www.sipsby.com/blogs/functional-herb-spotlights/best-anti-inflammatory-teas |argiefdatum=16 Oktober 2023 |besoekdatum=16 Oktober 2023 |url-status=dead}}</ref> Die verkwikkende aroma van peperment kan stimulerende effekte op die [[brein]] hê, wat geestelike helderheid en waaksaamheid bevorder. Pepermenttee word dikwels verbruik vir sy verfrissende en ontwakende eienskappe.<ref>https://dragonflytea.com/blogs/our-blog/mint-tea-benefits</ref> Aktuele toediening van pepermenttee of -ekstrakte word ondersoek vir die potensiële voordele daarvan op die vel. Die [[antimikrobiese]] en anti-inflammatoriese eienskappe daarvan kan vir sekere veltoestande relevant wees. Omdat die pepermenttee ryk is aan antioksidante en antibakteriese middels, kan daaglikse verbruik daarvan aknee-veroorsakende bakterieë doodmaak en tot helderder vel lei. Antioksidante in groenmenttee maak bakterieë dood en verminder inflammasie wat met aknee geassosieer word.<ref>{{Cite web |url=https://www.bebeautiful.in/all-things-skin/skin-concerns/benefits-and-how-to-use-spearmint-tea-for-acne |title=argiefkopie |access-date=16 Oktober 2023 |archive-date=16 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016223920/https://www.bebeautiful.in/all-things-skin/skin-concerns/benefits-and-how-to-use-spearmint-tea-for-acne |url-status=dead }}</ref>
Hoewel pepermenttee oor die algemeen as veilig beskou word, kan oormatige verbruik tot sooibrand lei of simptome van suurrefluks vererger. Individue met ''gastro-oesofageale refluksiekte'' (GERD) moet as gevolg van die hoë vlak antioksidante versigtig wees.
Pepermenttee, met sy duidelike geur en definitiewe gesondheidsvoordele, dien as meer as net 'n drankie. [[Wetenskaplike]] bewyse en tradisionele gebruike dui op die doeltreffendheid daarvan om verteringsgemak te bevorder, simptome van IBS te verlig en by te dra tot respiratoriese gesondheid. Soos met enige kruietee, is dit raadsaam om pepermenttee in 'n gebalanseerde leefstyl te integreer, en individue met spesifieke gesondheidsprobleme moet professionele advies inwin vir persoonlike aanbevelings.
===Chai-Tee===
[[Lêer:A Kolkata voter - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|right|'n Man in [[Kolkata]], met 'n ''chaidaani'' vir nege glase ''chai'' – gewone tee sonder 'n masala]]
'''Chai-tee''', 'n tradisionele [[Indië|Indiese]] drankie, is 'n mengsel van swart tee en verskeie speserye, soos [[kaneel]], [[Kardamom|kardemom]], [[naeltjies]], [[gemmer]] en [[swartpeper]]. Behalwe vir sy ryk en aromatiese geur, is chai-tee geassosieer met verskeie potensiële gesondheidsvoordele, wat die aandag trek van beide tradisionele wysheid en wetenskaplike verkenning.<ref>https://www.teatulia.com/tea-varieties/what-is-chai.htm</ref> Chai-tee bevat 'n menigte speserye, wat elkeen antioksidante bydra wat kan help om vrye radikale in die liggaam te neutraliseer. Hierdie antioksidante, insluitend polifenole van swart tee en [[Spesery|speserye]], kan bydra tot algehele sellulêre gesondheid.<ref>https://matcha.com/blogs/news/18-studied-health-benefits-of-chai-tea-to-support-wellness</ref> Verskeie bestanddele in chai-tee, soos gemmer, kardemom en swartpeper, is tradisioneel gebruik om vertering te help. Hierdie speserye kan help om spysvertering en opgeblasenheid te verlig deur bevorderde verteringsensiemaktiwiteit. Hierdie speserye is ook daarvoor bekend dat hulle naarheid en maagongemak verlig.<ref name="maduratea_com_au">https://maduratea.com.au/blogs/wellness/unlocking-the-health-benefits-of-chai-tea-a-comprehensive-guide</ref> Speserye soos gemmer en kaneel in chai-tee het anti-inflammatoriese eienskappe getoon. [[Chroniese siekte|Chroniese]] inflammasie word geassosieer met verskeie gesondheidstoestande, en die gereelde verbruik van chai-tee kan daartoe bydra om [[inflammasie]] te versag.<ref name="maduratea_com_au" /> Kaneel, 'n primêre komponent van chai tee, is gekoppel aan potensiële kardiovaskulêre voordele. Die antioksidante in kaneel kan help om bloeddruk te verlaag en algemene hartgesondheid te bevorder. In sommige individue is getoon dat kaneel help om die vlakke van totale cholesterol, "slegte" LDL-cholesterol en [[trigliseriede]] met tot 30% te verminder<ref>https://www.healthline.com/nutrition/chai-tea</ref> Sommige speserye in chai, soos kaneel, is bestudeer vir hul potensiële rol in die regulering van bloedsuikervlakke. Chai-tee kan dus as deel van 'n gebalanseerde dieet beskou word vir individue wat oor bloedsuikerbestuur bekommerd is. Chai los tee bevat 'n verbinding genaamd katekiene, wat getoon is om te help om bloedsuikervlakke te reguleer. Boonop kan chai-tee help om insuliensensitiwiteit te verhoog. Insulien is 'n hormoon wat die liggaam help om glukose vir energie te gebruik<ref>https://www.tea-and-coffee.com/blog/chai-tea-benefits</ref> Swart tee bevat kafeïen en die aminosuur L-teanien, wat albei, gekombineer met die speserye in chai, aan verbeterde fokus gekoppel word en tot verbeterde waaksaamheid en kognitiewe funksie bydra. Daarbenewens is sekere verbindings in speserye, soos gemmer en kardemom, bestudeer vir hul potensiële [[Neurologie|neurobeskermende]] effekte. Dit wil sê dat die swart tee en speserye wat voorkom in chai tee, aansienlike voordele vir beide korttermyn- en langtermyn kognitiewe funksie bied. Navorsing toon dat die blote reuk van kaneel beide aandag en [[geheue]] kan verbeter.<ref>https://www.webmd.com/diet/health-benefits-chai-tea</ref>
Speserye soos gemmer, kardemom en naeltjies in chai-tee is bekend vir hul immuunmodulerende eienskappe. Alhoewel chai-tee alleen nie 'n kuur is nie, kan die inkorporering daarvan in 'n gevarieerde dieet bydra tot algehele immuunondersteuning. Die kardemom, wat ryk is aan vitamien C en verskeie ander noodsaaklike voedingstowwe wat help om jou immuunstelsel glad te laat werk. Kardemom het ook antioksidante, antimikrobiese en anti-inflammatoriese eienskappe wat help om bakterieë, swaminfeksies en [[verkoue]] te beveg. Asook het gemmer kragtige antibakteriese eienskappe wat help om gevaarlike patogene af te weer en jou veilig en [[Gesondheid|gesond]] te hou as gevolg van sy oormaat van anti-inflammatoriese effekte.<ref>https://artfultea.com/blogs/wellness/chai-tea-benefits</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.firebellytea.com/en-au/blogs/all/chai-tea-health-benefits |title=argiefkopie |access-date=16 Oktober 2023 |archive-date=16 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016223920/https://www.firebellytea.com/en-au/blogs/all/chai-tea-health-benefits |url-status=dead }}</ref> Chai-tee bied 'n geurige alternatief vir gewone water, wat hidrasie aanmoedig. Om goed gehidreer te bly is noodsaaklik vir algemene gesondheid, en die uiteenlopende geur profiel van chai kan dit 'n aangename keuse maak.<ref>https://thrivemarket.com/blog/chai-tea-benefits</ref>
Terwyl chai-tee potensiële gesondheidsvoordele bied, kan individuele reaksies verskil. Dit is belangrik om bedag te wees op die algehele samestelling van die chai, veral met betrekking tot bygevoegde suikers alhoewel tradisionele wysheid en voorlopige navorsing die positiewe eienskappe daarvan beklemtoon is dit noodsaaklik om chai-tee in 'n gebalanseerde en gevarieerde dieet te integreer. Konsultasie met 'n gesondheidswerker is raadsaam vir individue met spesifieke gesondheidsprobleme of toestande.
== Bestanddele ==
=== Aluminium, yster en ander metale ===
Teedrinkery is vir 'n groot deel van die [[aluminium]] in die menslike dieet verantwoordelik.<ref name="Streeta2007">{{cite journal |doi=10.1016/j.foodchem.2007.03.019 |journal=Food Chemistry |volume=104 |issue=4 |year=2007 |pages=1662-1669 |vauthors=Streeta R, Drábeka O, Szákováb J, Mládkováa L |title=Total content and speciation of aluminium in tea leaves and tea infusions}}</ref> Die vlakke is veilig, maar daar was kommer dat spore van aluminium met [[Alzheimersiekte]] verband kan hou. 'n Studie van 2013 het verder aangedui dat sommige tees [[lood]] (meestal Chinese tee) en aluminium (Indiese en Sri Lankaanse mengsels, en Chinese tee) bevat.<ref name="Schwalfenberg2013">{{cite journal | title=The Benefits and Risks of Consuming Brewed Tea: Beware of Toxic Element Contamination | doi=10.1155/2013/370460 | pmid=24260033 | pmc=3821942 | journal=Journal of Toxicology | pages=1-8| year=2013 | last1=Schwalfenberg | first1=Gerry | last2=Genuis | first2=Stephen J. | last3=Rodushkin | first3=Ilia | doi-access=free }}</ref> Daar is nog onvoldoende bewyse om vaste gevolgtrekkings hieroor te maak.<ref name="Karak2010">{{cite journal |journal=Food Research International |volume=43 |issue=9 |year=2010 |pages=2234-2252 |title=Trace elements in tea leaves, made tea and tea infusion: A review |type=Review |vauthors=Karak T, Bhagat RM |doi=10.1016/j.foodres.2010.08.010}}</ref>
Die meeste studies het geen verband tussen tee-inname en die absorpsie van [[yster]] gevind nie.<ref name="beck">{{cite journal|journal=Nutrients|year=2014|volume=6|issue=9|pages=3747-76|doi=10.3390/nu6093747|title=Dietary determinants of and possible solutions to iron deficiency for young women living in industrialized countries: a review|vauthors=Beck KL, Conlon CA, Kruger R, Coad J |pmid=25244367|pmc=4179187|doi-access=free}}</ref> Die drink van oormatige hoeveelhede swart tee kan egter die absorpsie van yster inhibeer en mense met [[anemie]] benadeel.<ref name="Wierzejska2014">{{cite journal |vauthors=Wierzejska R |title=Tea and health—a review of the current state of knowledge |journal=Przegl Epidemiol |volume=68 |issue=3 |pages=501-6, 595-9 |year=2014 |pmid=25391016 |type=Review}}</ref>
Die tradisionele metode om tee lank te kook om 'n afkooksel te maak, het kommer gewek, omdat dit die hoeveelheid omgewingsbesoedeling wat vrygestel en ingeneem word, kan verhoog.<ref name="AbdElAty2014">{{cite journal|journal=Food Addit Contam Part a Chem Anal Control Expo Risk Assess|year=2014|volume=31|issue=11|pages=1794-804|title=Residues and contaminants in tea and tea infusions: a review|vauthors=Abd El-Aty AM, Choi JH, Rahman MM, Kim SW, Tosun A, Shim JH |pmid=25164107|doi=10.1080/19440049.2014.958575|s2cid=21497059}}</ref>
=== Fluoried ===
Alle teeblare bevat [[fluoried]]; volwasse blare bevat egter tot 10 tot 20 keer soveel fluoried as jong blare van dieselfde plant.<ref name="pmid17410113">{{cite journal |vauthors=Lung SC, Cheng HW, Fu CB |title=Potential exposure and risk of fluoride intakes from tea drinks produced in Taiwan |journal=J Expo Sci Environ Epidemiol |volume=18 |issue=2 |pages=158-66 |year=2008 |pmid=17410113 |doi=10.1038/sj.jes.7500574|doi-access=free |bibcode=2008JESEE..18..158L }}</ref><ref name="pmid18078704">{{cite journal |vauthors=Malinowska E, Inkielewicz I, Czarnowski W, Szefer P |title=Assessment of fluoride concentration and daily intake by human from tea and herbal infusions |journal=Food Chem. Toxicol. |volume=46 |issue=3 |pages=1055-61 |year=2008 |pmid=18078704 |doi=10.1016/j.fct.2007.10.039}}</ref>
Die fluoriedinhoud van 'n teeblaar hang van die plukmetode en van die fluoriedinhoud van die grond waarin die plant gegroei het af; teeplante absorbeer dié element vinniger as ander plante. Sorg by die keuse van die plek waar die plant gekweek word, kan die risiko verminder.<ref name="Ruan2001">{{cite journal | title = Accumulation of Fluoride and Aluminium Related to Different Varieties of Tea Plant |author1=Jianyun Ruan |author2=Ming H. Wong | journal = Environmental Geochemistry and Health | volume = 23 | issue = 1 | pages = 53-63 | year = 2001 | doi = 10.1023/A:1011082608631|bibcode=2001EnvGH..23...53R |s2cid=127931635 }}</ref> Daar word gespekuleer dat handgeplukte tee minder fluoried as masjiengeoeste tee bevat, omdat die kans om ouer blare tydens die oes te pluk baie kleiner is. 'n Britse studie van 2013 van 38 tees het bevind dat goedkoper supermarkmengsels in die Verenigde Koninkryk die hoogste fluoriedvlakke gehad het, met ongeveer 580 mg per kilogram; groen tees het gemiddeld ongeveer 397 mg per kg bevat en suiwer mengsels ongeveer 132 mg per kg. Die navorsers het voorgestel dat goedkoop tees ouer blare gebruik, wat meer fluoried bevat. Hulle het bereken dat iemand wat 'n liter goedkoop tee per dag drink, ongeveer 6 mg fluoried sou inneem, meer as die aanbevole gemiddelde dieetinname van 3-4 mg fluoried per dag, maar minder as die maksimum verdraagbare hoeveelheid van 10 mg fluoried per dag.<ref name="NHS2013">{{cite web |url=http://www.nhs.uk/news/2013/07July/Pages/do-fluoride-levels-in-cheap-tea-pose-a-health-risk.aspx |title=Do fluoride levels in cheap tea pose a health risk? |website=NHS Choices |publisher=British National Health Service |date=25 Julie 2013 |access-date=26 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729021720/http://www.nhs.uk/news/2013/07July/Pages/do-fluoride-levels-in-cheap-tea-pose-a-health-risk.aspx |archive-date=29 Julie 2013}}</ref> Baksteentee, wat van afgevalde blare, ou blare en stingels gemaak word, het die hoogste vlakke.<ref name="Fung1999">{{Cite journal |vauthors=Fung KF, Zhang ZQ, Wong JW, Wong MH | title = Fluoride contents in tea and soil from tea plantations and the release of fluoride into tea liquor during infusion |url=https://archive.org/details/sim_environmental-pollution_1999_104_2/page/197 | doi = 10.1016/S0269-7491(98)00187-0 |journal = Environmental Pollution |volume = 104 |issue = 2 |pages = 197-205 |year=1999 }}</ref>
Een studie het aangedui dat groenteeblare 'n gemiddelde fluoriedkonsentrasie van 52 mg/kg het en dat ongeveer 89% van die fluoried tydens die trek uit die blare in die tee vrygestel word.<ref name="Maleki2016">{{cite journal |last1=Maleki |first1=Afshin |last2=Daraei |first2=Hiua |last3=Mohammadi |first3=Elham |last4=Zandi |first4=Shiva |last5=Teymouri |first5=Pari |last6=Mahvi |first6=Amir Hossien |last7=Gharibi |first7=Fardin |title=Daily Fluoride Intake from Iranian Green Tea: Evaluation of Various Flavorings on Fluoride Release |pmc=4811265|pmid=27042093|journal=Environmental Health Insights |pages=59-63 |doi=10.4137/EHI.S38511 |date=28 Maart 2016|volume=10 |bibcode=2016EnvHI..10S8511M }}</ref>
=== Oksalate ===
Tee bevat oksalaat, waarvan oormatige verbruik [[Niersteen|nierstene]] kan veroorsaak en wat ook aan vrye kalsium in die liggaam bind. Die [[biobeskikbaarheid]] van oksalaat uit tee is laag, sodat 'n moontlike nadelige uitwerking 'n groot inname van tee vereis.<ref name="Liebman2007">{{cite journal | title = Low oxalate bioavailability from black tea | url = https://archive.org/details/sim_nutrition-research_2007-05_27_5/page/273 |author1=Michael Liebman |author2=Shawnna Murphy | journal = Nutrition Research | volume = 27 | issue = 5 | pages = 273-278 | year = 2007 | doi = 10.1016/j.nutres.2007.04.004 }}</ref> Buitensporige swartteeverbruik is weens die hoë oksalaatinhoud daarvan met [[nierversaking]] (akute oksalaatnefropatie) in verband gebring.<ref name="Emery2015">{{Cite web|last=Emery|first=Gene|date=1 April 2015|title=Massive tea consumption linked to kidney failure|url=https://www.reuters.com/article/us-tea-overdose-kidney-damage/massive-tea-consumption-linked-to-kidney-failure-idUSKBN0MS5FT20150401|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307124731/https://www.reuters.com/article/us-tea-overdose-kidney-damage/massive-tea-consumption-linked-to-kidney-failure-idUSKBN0MS5FT20150401|archive-date=7 Maart 2018|access-date=13 Desember 2020|work=Reuters}}</ref><ref name="Izadi2015">{{Cite web|last=Izadi|first=Elahe|date=3 April 2015|title=Why drinking too much iced tea caused this man's kidneys to fail|url=https://www.washingtonpost.com/news/to-your-health/wp/2015/04/03/this-mans-kidneys-failed-after-he-drank-too-much-iced-tea/|work=The Washington Post}}</ref>
=== Teanien en kafeïen ===
Tee bevat ook teanien en die stimulant kafeïen, laasgenoemde teen ongeveer 3% van sy droë gewig, wat op tussen 30 mg en 90 mg per 240 ml neerkom, afhangende van die soort, die handelsmerk<ref name="Weinberg2001">{{cite book |author1=Bennett Alan Weinberg |author2=Bonnie K. Bealer |title=The World of Caffeine: The Science and Culture of the World's Most Popular Drug |url=https://archive.org/details/worldofcaffeines00benn |url-access=registration |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=978-0-415-92722-2 |access-date=20 September 2008 |page=228}}</ref> en die trekmetode.<ref name="Hicks1996">{{cite journal |author1=M. B. Hicks |author2=Y-H. P. Hsieh |author3=L. N. Bell |title=Tea preparation and its influence on methylxanthine concentration |journal=Food Research International |volume=29 |issue=3-4 |pages=325-330 |year=1996}}</ref> Tee bevat ook klein hoeveelhede teobromien en teofillien.<ref name="Graham1992">{{cite journal |author=Graham HN |title=Green tea composition, consumption, and polyphenol chemistry |journal=Preventive Medicine |volume=21 |issue=3 |pages=334-50 |year=1992}}</ref> Droë tee bevat per gewig meer kafeïen as droë koffie; tog word meer droë koffie as droë tee in 'n tipiese bereiding gebruik,<ref name="Stash">{{cite web |url=http://www.stashtea.com/caffeine+and+tea+information.aspx |title=Caffeine and Tea Information |publisher=Stash Tea |access-date=15 Julie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513060419/http://www.stashtea.com/caffeine+and+tea+information.aspx |archive-date=13 Mei 2011 }}</ref> sodat 'n koppie getrekte tee aansienlik minder kafeïen as 'n koppie [[koffie]] van dieselfde grootte bevat.
Die kafeïen in tee is 'n ligte diuretikum. Die British Dietetic Association het egter voorgestel dat tee gebruik kan word om die normale waterverbruik aan te vul, en dat "die soort tee en koffie en die hoeveelhede wat ons in die VK drink, waarskynlik nie 'n negatiewe uitwerking [op hidrasie] sal hê nie".<ref name="BDA2011">{{cite web |url=http://www.bda.uk.com/news/110610DehydrationWeek.pdf |title=BDA Supports Dehydration Awareness Week with some Handy Tips |publisher=British Dietetic Association |date=Junie 2011 |format=PDF}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{Commonskat-inlyn|Tea|Tee}}
{{Wikt-inlyn|tee}}
{{Commons category|Green tea}}
{{Commons category|Black tea}}
{{commons category|Chai}}
{{Commons-kategorie inlyn|Aspalathus linearis}}
* [http://www.cancer.gov/newscenter/pressreleases/tea Tea and Cancer Prevention] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101221062113/http://www.cancer.gov/newscenter/pressreleases/tea |date=21 Desember 2010 }}, 'n persverklaring van die National Cancer Institute
* [https://www.drugs.com/npp/green-tea.html Green Tea], 'n oorsig van Drugs.com
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Tee| ]]
[[Kategorie:Gesondheid]]
ocza6h27w66oykt251912fns21mk6ph
Dierama
0
408124
3373166
2634609
2026-11-16T13:02:25Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373166
wikitext
text/x-wiki
{{Outomatiese taksoboks
|image = Dierama igneum1UME.jpg
|image_caption = ''Dierama igneum''
|display_parents = 3
|taxon = Dierama
|authority = K.Koch, (1855)
|subdivision_ranks = Spesies
|subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center>
|synonyms =
}}
'''''Dierama''''' (ook bekend as ''grasklokkies'') is 'n [[genus]] van meerjarige [[Geofiet|geofiete]] wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] ''Iridaceae''. Die genus is [[inheems]] aan [[Afrika]].
== Spesies ==
Daar is 43 [[spesie]]s in die genus:<ref>https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:20306-1 {{Dooie skakel|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
{{div col|colwidth=22em}}
* ''[[Dierama adelphicum]]'' <small>Hilliard</small>
* ''[[Dierama ambiguum]]'' <small>Hilliard</small>
* ''[[Dierama argyreum]]'' <small>[[Louisa Bolus|L.Bolus]]</small>
* ''[[Dierama atrum]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Dierama cooperi]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Dierama cupuliflorum]]'' <small>Klatt</small>
* ''[[Dierama densiflorum]]'' <small>Marais</small>
* ''[[Dierama dissimile]]'' <small>Hilliard</small>
* ''[[Dierama dracomontanum]]'' <small>Hilliard</small>
* ''[[Dierama dubium]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Dierama elatum]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Dierama erectum]]'' <small>Hilliard</small>
* ''[[Dierama floriferum]]'' <small>Hilliard</small>
* ''[[Dierama formosum]]'' <small>Hilliard</small>
* ''[[Dierama galpinii]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Dierama gracile]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Dierama grandiflorum]]'' <small>G.J.Lewis</small>
* ''[[Dierama igneum]]'' <small>Klatt</small>
* ''[[Dierama insigne]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Dierama inyangense]]'' <small>Hilliard</small>
* ''[[Dierama jucundum]]'' <small>Hilliard</small>
* ''[[Dierama latifolium]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Dierama longistylum]]'' <small>Marais</small>
* ''[[Dierama luteoalbidum]]'' <small>[[Inez Clare Verdoorn|I.Verd.]]</small>
* ''[[Dierama medium]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Dierama mobile]]'' <small>Hilliard</small>
* ''[[Dierama mossii]]'' <small>(N.E.Br.) Hilliard</small>
* ''[[Dierama nebrownii]]'' <small>Hilliard</small>
* ''[[Dierama nixonianum]]'' <small>Hilliard</small>
* ''[[Dierama pallidum]]'' <small>Hilliard</small>
* ''[[Dierama parviflorum]]'' <small>Marais</small>
* ''[[Dierama pauciflorum]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Dierama pendulum]]'' <small>(L.f.) Baker</small>
* ''[[Dierama pictum]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Dierama plowesii]]'' <small>Hilliard</small>
* ''[[Dierama pulcherrimum]]'' <small>(Hook.f.) Baker</small>
* ''[[Dierama pumilum]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Dierama reynoldsii]]'' <small>I.Verd.</small>
* ''[[Dierama robustum]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Dierama sertum]]'' <small>Hilliard</small>
* ''[[Dierama trichorhizum]]'' <small>(Baker) N.E.Br.</small>
* ''[[Dierama tyrium]]'' <small>Hilliard</small>
* ''[[Dierama tysonii]]'' <small>N.E.Br.</small>
{{div col end}}
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Dierama| ]]
q7q7x1ll4k92rc8q0mnohrhegp9ig6f
Holothrix
0
408239
3373341
3359200
2026-11-17T01:59:39Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373341
wikitext
text/x-wiki
{{Outomatiese taksoboks
|image =
|image_caption =
|display_parents = 3
|taxon = Holothrix
|authority = Rich. ex Lindl., (1835)
|subdivision_ranks = Spesies
|subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center>
|synonyms =* ''Bartholina'' <small>[[Robert Brown (botanis)|R.Br.]]</small>
* ''Bucculina'' <small>Lindl.</small>
* ''Deroemera'' <small>Rchb.f.</small>
* ''Lathrisia'' <small>Sw.</small>
* ''Monotris'' <small>Lindl.</small>
* ''Saccidium'' <small>Lindl.</small>
* ''Scopularia'' <small>Lindl.</small>
* ''Tryphia'' <small>Lindl.</small>
}}
'''''Holothrix''''' is 'n [[genus]] van meerjarige [[Geofiet|geofiete]] wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] ''[[Orchidaceae]]''. Die genus is [[inheems]] aan [[Afrika]] en die [[Arabiese Skiereiland]].
== Spesies ==
Daar is 48 [[spesie]]s in die genus:<ref>{{Verwys web |titel=argiefkopie |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331213-2 |argief-url=https://web.archive.org/web/20250325084439/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331213-2 |argiefdatum=25 Maart 2025 |besoekdatum=25 Maart 2025 |url-status=dead}}</ref>
{{div col|colwidth=20em}}
* ''[[Holothrix aphylla]]'' <small>(Forssk.) Rchb.f.</small>
* ''[[Holothrix arachnoidea]]'' <small>(A.Rich.) Rchb.f.</small>
* ''[[Holothrix aspera]]'' <small>(Lindl.) Rchb.f.</small>
* ''[[Holothrix brevipetala]]'' <small>Immelman & Schelpe</small>
* ''[[Holothrix brongniartiana]]'' <small>Rchb.f.</small>
* ''[[Holothrix buchananii]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Holothrix burchellii]]'' <small>(Lindl.) Rchb.f.</small>
* ''[[Holothrix burmanniana]]'' <small>(L.) Le Péchon & Bytebier</small>
* ''[[Holothrix cernua]]'' <small>([[Nicolaas Laurens Burman|Burm.f.]]) Schelpe</small>
* ''[[Holothrix condensata]]'' <small>Sond.</small>
* ''[[Holothrix culveri]]'' <small>[[Harry Bolus|Bolus]]</small>
* ''[[Holothrix elgonensis]]'' <small>Summerh.</small>
* ''[[Holothrix etheliae]]'' <small>(Bolus) Le Péchon & Bytebier</small>
* ''[[Holothrix exilis]]'' <small>Lindl.</small>
* ''[[Holothrix filicornis]]'' <small>Immelman & Schelpe</small>
* ''[[Holothrix grandiflora]]'' <small>(Sond.) Rchb.f.</small>
* ''[[Holothrix hydra]]'' <small>P.J.Cribb</small>
* ''[[Holothrix incurva]]'' <small>Lindl.</small>
* ''[[Holothrix johnstonii]]'' <small>Rolfe</small>
* ''[[Holothrix klimkoana]]'' <small>Szlach. & Marg.</small>
* ''[[Holothrix longicornu]]'' <small>G.J.Lewis</small>
* ''[[Holothrix longiflora]]'' <small>Rolfe</small>
* ''[[Holothrix mac-owaniana]]'' <small>Rchb.f.</small>
* ''[[Holothrix majubensis]]'' <small>C.Archer & R.H.Archer</small>
* ''[[Holothrix micrantha]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Holothrix montigena]]'' <small>Ridl.</small>
* ''[[Holothrix mundii]]'' <small>Sond.</small>
* ''[[Holothrix nyasae]]'' <small>Rolfe</small>
* ''[[Holothrix orthoceras]]'' <small>(Harv.) Rchb.f.</small>
* ''[[Holothrix papillosa]]'' <small>Summerh.</small>
* ''[[Holothrix parviflora]]'' <small>(Lindl.) Rchb.f.</small>
* ''[[Holothrix pentadactyla]]'' <small>(Summerh.) Summerh.</small>
* ''[[Holothrix pilosa]]'' <small>(Burch. ex Lindl.) Rchb.f.</small>
* ''[[Holothrix pleistodactyla]]'' <small>Kraenzl.</small>
* ''[[Holothrix praecox]]'' <small>Rchb.f.</small>
* ''[[Holothrix randii]]'' <small>Rendle</small>
* ''[[Holothrix schimperi]]'' <small>Rchb.f.</small>
* ''[[Holothrix schlechteriana]]'' <small>Kraenzl. ex Schltr.</small>
* ''[[Holothrix scopularia]]'' <small>Rchb.f.</small>
* ''[[Holothrix secunda]]'' <small>(Thunb.) Rchb.f.</small>
* ''[[Holothrix socotrana]]'' <small>Rolfe</small>
* ''[[Holothrix squammata]]'' <small>(Hochst. ex A.Rich.) Rchb.f.</small>
* ''[[Holothrix thodei]]'' <small>Rolfe</small>
* ''[[Holothrix tridactylites]]'' <small>Summerh.</small>
* ''[[Holothrix tridentata]]'' <small>(Hook.f.) Rchb.f.</small>
* ''[[Holothrix triloba]]'' <small>(Rolfe) Kraenzl.</small>
* ''[[Holothrix unifolia]]'' <small>Rchb.f.</small>
* ''[[Holothrix villosa]]'' <small>Lindl.</small>
{{div col end}}
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Holothrix| ]]
ptkp7w8pxkrs5whiud64yu2amh17ltg
Fotosfeer
0
408540
3373260
3357411
2026-11-16T19:21:16Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373260
wikitext
text/x-wiki
[[Beeld:Sun diagram.svg|thumb|250px|
Die struktuur van die Son, 'n G-tipe ster: {{div col|colwidth=30em}}{{Ordelys
|1=Kern
|2=Stralingsone
|3=Konveksiesone
|4='''Fotosfeer'''
|5=Chromosfeer
|6=Korona
|7=Sonvlekke
|8=Korrels
|9=Vuurtong
}}{{div col end}} Nie genommer: Sonwind]]
Die '''fotosfeer''' is 'n ster se buitenste skil waaruit lig oënskynlik straal.
Die term kom van die [[Grieks|antieke Griekse]] wortels φῶς, φωτός/''phos, photos'', "lig" en σφαῖρα/''sphaira'' "sfeer", omdat dit oënskynlik die sfeer is waaruit lig gestraal word. Dit strek tot by 'n ster se oppervlak, waar die [[plasma]] deursigtig raak. Dit is ekwivalent aan 'n optiese diepte van sowat {{breuk|2|3}},<ref>{{cite book
|last1=Carroll |first1=Bradley W.
|last2=Ostlie |first2=Dale A.
| date=1996
| title=Modern Astrophysics
|url=https://archive.org/details/introductiontomo0000carr_p4s9 | publisher=Addison-Wesley
}}</ref> of 'n diepte waarvandaan 50% van die lig sal ontsnap sonder om verstrooi te raak.
==Temperatuur==
Die Son se fotosfeer het 'n temperatuur van tussen 4 400 en 6 600 K (4 130 en 6 330 °C), met 'n [[effektiewe temperatuur]] van 5 772 K (5 499 °C).<ref>{{Cite web |title=Sun Fact Sheet |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |access-date=2023-08-27 |website=nssdc.gsfc.nasa.gov |archive-date=1998-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/19980222081658/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2014 |title=Resolution B3 on recommended nominal conversion constants for selected solar and planetary properties |url=https://iau.org/static/resolutions/IAU2015_English.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128180606/https://iau.org/static/resolutions/IAU2015_English.pdf |archive-date=2016-01-28}}</ref> Ander sterre se fotosfeeer kan warmer of koeler wees.
Die fotosfeer, die sigbare deel van 'n ster, is die laag onder die een waar die ster se lig deurskynend word.<ref name="Abhyankar1977">{{Cite journal |last=Abhyankar |first=K.D. |date=1977 |title=A Survey of the Solar Atmospheric Models |url=http://prints.iiap.res.in/handle/2248/510 |url-status=live |journal=Bulletin of the Astronomical Society of India |volume=5 |pages=40–44 |bibcode=1977BASI....5...40A |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151641/http://prints.iiap.res.in/handle/2248/510 |archive-date=12 May 2020 |access-date=12 July 2009}}</ref> Fotone wat in dié laag geskep word, ontsnap van hier deur die deurskynende atmosfeer daarbo en word sterlig. Die verandering in deursigtigheid is vanweë die afname van die hoeveelheid H<sup>-</sup>-ione, wat sigbare lig maklik absorbeer.<ref name=Abhyankar1977 /> Die omgekeerde hiervan is die sigbare lig wat ons sien wat geskep word wanneer [[elektron]]e met waterstofatome reageer om H<sup>-</sup>-ione te vorm.<ref name="Gibson">{{Cite book |last=Gibson |first=Edward G. |date=1973 |title=The Quiet Sun (NASA SP-303) |publisher=NASA |asin=B0006C7RS0}}</ref><ref name="Shu">{{Cite book |last=Shu |first=F.H. |title=The Physics of Astrophysics |volume=1 |publisher=University Science Books |date=1991 |isbn=978-0-935702-64-4}}</ref>
Die Son se fotosfeer is tienhonderde kilometers dik en is effens minder ondeursigtig as lug op Aarde. Omdat die boonste deel van die fotosfeer koeler as die onderste deel is, lyk 'n foto van die Son helderder in die middel as aan die rand van die sonskyf; die verskynsel is bekend as randverdonkering.<ref name="Abhyankar1977" /> Die spektrum van sonlig is min of meer gelyk aan dié van 'n [[swartliggaam]] wat teen 5 777 K (5 504 °C) uitstraal, onderbreek deur [[absorpsielyn]]e van die atome in die yl lae bo die fotosfeer. Die fotosfeer is nie ten volle geïoniseer nie (ionisasie is sowat 3%), en daarom is feitlik al die waterstof in atoomvorm.<ref>{{cite journal |last1=Rast |first1=M. |last2=Nordlund |first2=Å. |last3=Stein |first3=R. |last4=Toomre |first4=J. |date=1993 |title=Ionization Effects in Three-Dimensional Solar Granulation Simulations |journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=408 |issue=1 |page=L53–L56 |bibcode=1993ApJ...408L..53R |doi=10.1086/186829|doi-access=free }}</ref>
[[Beeld:Highest resolution photo of Sun (NSF) as of January 20, 2020.jpg|thumb|links|160px|Die korrelrige oppervlak van die Son.]]
In vroeë studies van die optiese spektrum van die Son se fotosfeer is absorpsielyne ontdek wat nie ooreenstem met enige chemiese element op Aarde nie. In 1868 het die Engelse sterrekundige Norman Lockyer die hipotese ontwikkel dat dié absorpsielyne veroorsaak word deur 'n nuwe element, wat hy "helium" genoem het, na die Griekse songod [[Helios]]. Eers 25 jaar later is helium op Aarde geïsoleer.<ref name="Lockyer">{{Cite web |last=Parnel |first=C. |title=Discovery of Helium |url=http://www-solar.mcs.st-andrews.ac.uk/~clare/Lockyer/helium.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107043457/http://www-solar.mcs.st-andrews.ac.uk/~clare/Lockyer/helium.html |archive-date=7 November 2015 |access-date=22 March 2006 |publisher=University of St Andrews}}</ref>
==Fotosferiese verskynsels==
In die Son se fotosfeer is die opvallendste verskynsel die korrelrige voorkoms van die plasma, met warm plasma wat na bo styg, afkoel en daal en dan weer warmer word en styg. Elke korrel het 'n lewensduur van net sowat 20 minute, en dit lei tot 'n aanhoudend veranderende "kookpatroon".
Ander magneetveldverwante verskynsels in die Son se fotosfeer sluit in [[sonvlek]]ke en sonvlamme tussen die korrels.<ref>{{cite web| url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/feature1.shtml| title=NASA/Marshall Solar Physics| publisher=[[Nasa]]| access-date=2008-02-19| archive-date=2016-02-05| archive-url=https://web.archive.org/web/20160205053236/http://solarscience.msfc.nasa.gov/feature1.shtml| url-status=live}}</ref> Hulle is te fyn om regstreeks op ander sterre waar te neem, maar stervlekke is al onregstreeks waargeneem.
==Verwysings==
{{Verwysings|3}}
==Skakels==
{{CommonsKategorie-inlyn|Photosphere}}
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Photosphere}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Sonnestelsel]]
rzgjp9wuvkwzz6sixb1p47daegcu9bj
Diane Cluck
0
410903
3373151
3346091
2026-11-16T12:34:20Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373151
wikitext
text/x-wiki
{{Weesbladsy}}
{{Inligtingskas Musikale kunstenaar
|Name=Diane Cluck
|image=21214diane04.jpg
|caption=Diane Cluck in 2002
|image_size=
|Instrument=Multi-instrumentalis
|Genre=Volksmusiek
|Occupation=Sangeres en -liedjieskryfster
|Years_active=2000–hede
|Label=Self-gepubliseer, met vorige publikasie deur Important, Voodoo-Eros & Very Friendly
|website={{url|dianecluck.info}}
}}
'''Diane Cluck''' is 'n Amerikaanse sanger-liedjieskryfster. Sy beskryf haar musiek as “intuïtiewe volksmusiek”.<ref name="facebook.com" /> Sy woon tans in [[Virginië|Virginia]].<ref name="facebook.com">{{Cite web|url=http://www.facebook.com/DianeCluck?sk=info|title=Diane Cluck Musician/Band Page (Facebook)|website=[[Facebook]]|access-date=February 21, 2012}}</ref>
== Vroeë lewe ==
Cluck is grootgemaak in Lancaster, [[Pennsilvanië]]. Sy het op die ouderdom van 7 klavierlesse begin neem, en is klassiek opgelei met beurs by die Pennsylvania Academy of Music.<ref name="Perazzetti">{{Cite web|url=http://nervousnero.com/am/0104/dcluck.html|title=Diane Cluck: The Art Of Personal Philosophy|last=Perazzetti|first=Michael|date=March 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609013104/http://nervousnero.com/am/0104/dcluck.html|archive-date=June 9, 2012|access-date=February 21, 2012}}</ref><ref name="Keba">{{Cite web|url=http://www.hookandlinemag.com/2011/12/diane-cluck.html|title=Diane Cluck|last=Keba|date=December 24, 2011|access-date=February 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20170111023812/http://www.hookandlinemag.com/2011/12/diane-cluck.html|archive-date=11 Januarie 2017|url-status=dead}}</ref> Sy is van Ierse afkoms aan haar pa se kant.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishmirror.ie/whats-on/music/american-singer-diane-cluck-set-3376993|title=American singer Diane Cluck is set to take Europe by storm with new album Boneset|publisher=Irish Mirror|access-date=2023-01-08}}</ref>
== Musiek ==
Cluck het in 2000 haar liedjies in die openbaar in New York begin opvoer<ref name="Perazzetti"/> Sy het daardie selfde jaar haar eerste solo-album, ''Diane Cluck'', self vrygestel. Teen 2001 het sy gereeld by die SideWalk Cafe in New York se Lower East Side verskyn, 'n lokaal wat kunstenaars soos Jeffrey Lewis, Regina Spektor en Kimya Dawson vertoon het. Die Massachusetts-gebaseerde platemaatskappy Important Records het Cluck se tweede en derde albums, ''Macy's Day Bird'' in 2001 en ''Black With Green Leaves'' in 2002, versprei. Ook in 2002 is haar liedjie "Monte Carlo" ingesluit in 'n samestelling van New York City anti- volksmusiek, ''Anti-folk Vol.'' ''1'', vrygestel deur die Britse platemaatskappy Rough Trade Records.
Sy het die grootste deel van haar vierde album, ''Oh Vanille / ova nil'', geskryf terwyl sy in 2003 by die Dorland Mountain Arts Colony in Temecula, Kalifornië, gebly het<ref>{{Cite web|url=http://download.dianecluck.info/album/oh-vanille-ova-nil|title=Oh Vanille / ova nil official download page|access-date=17 Januarie 2024|archive-date= 9 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109213738/http://download.dianecluck.info/album/oh-vanille-ova-nil|url-status=dead}}</ref> Die album is in 2004 deur Important Records versprei, en is daarna herpubliseer op 180g oudiofiele viniel wat in 2010 deur 3 Syllables Records gedruk is. Haar vyfde album, ''Countless Times'', is in 2005 deur Voodoo-Eros versprei, en haar sesde album, ''Monarcana, 2001–2004'', is in 2006 deur Very Friendly versprei.
Alhoewel bekend as 'n solo-kunstenaar, het sy dikwels met ander saamgewerk, insluitend Jeffrey Lewis, CocoRosie, Toby Goodshank, Herman Düne, en onlangs, tromspeler Anders Griffen en tjellis Isabel Castellvi op toere in die VSA, die Verenigde Koninkryk en Europa.<ref>[http://lettersmixtape.blogspot.com/2009/10/diane-cluck.html Letters with mixtapes], October 1, 2009</ref><ref>[http://www.forfolkssake.com/news/4538/diane-cluck-and-anders-griffen-announce-new-uk-shows Diane Cluck and Anders Griffen announce new UK shows], May 2, 2010</ref><ref>{{Cite web|url=http://dianecluck.info/news/#post-579|title=News|website=Diane Cluck's Official Website}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://dianecluck.info/shows/|title=Shows – Diane Cluck's Official Website|website=Diane Cluck's Official Website}}</ref>
In Desember 2011 het sy 'n aanhanger-befondsde "Lied-van-die-Week"-projek aangekondig, waarin sy 'n reeks van 24 nuwe liedjies direk aan intekenare skryf en versprei.<ref>{{Cite web|url=http://dianecluck.info/song-of-the-week|title=Song-of-the-Week Project|website=diane cluck's website}}</ref>
In Maart 2014 het Cluck haar sewende album, ''Boneset'', haar eerste in agt jaar, op 10" viniel, CD, en digitaal vrygestel,<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2014/02/23/279237676/first-listen-diane-cluck-boneset|title=First Listen: Diane Cluck, 'Boneset'|date=23 February 2014|website=NPR.org}}</ref> uitgelê "Donker na lig tot donker, die album loop oor as 'n mobius-strook, sy liedjies is gesaai met verband en vrystelling, en oorkom vrees met hart... voëls, bene, oorgawe,"<ref>{{Cite web|url=http://dianecluck.info/boneset|title=Boneset – Diane Cluck|date=4 March 2014|website=Diane Cluck}}</ref> wat NPR Music beskryf het as "as opwindende 'n vertoonvenster van Cluck se kloue, teen-intuïtiewe vingerpluk en elastiese stem soos enigiets wat sy ooit vrygestel het."<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/event/music/289825547/diane-cluck-tiny-desk-concert|title=Diane Cluck|date=March 17, 2014|website=NPR.org}}</ref>
Vroeg in 2014 het Cluck 'n toer deur die VSA, Ierland, die Verenigde Koninkryk en Europa onderneem.<ref>{{Cite web|url=http://dianecluck.info/shows|title=Shows – Diane Cluck's Official Website|website=Diane Cluck's Official Website}}</ref> Sy het haar eerste amptelike musiekvideo vir ''Boneset'' {{'}} eerste enkelsnit, "Sara", vrygestel en mede-regisseur.<ref>{{Cite OV|url=https://www.youtube.com/watch?v=qXwqgczZw5s|title=Diane Cluck – Sara – (Official Video)|date=February 24, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117163327/https://www.youtube.com/watch?v=qXwqgczZw5s|archive-date=2024-01-17|access-date=2024-01-17|url-status=bot: unknown}}</ref>
== Styl ==
Shawn Bosler van ''The Village Voice'' het geskryf dat "sy waarskynlik een van die mees verfynde en elegante liedjieskrywers in die hele neo-folkdom is. 'n Briljante eiesoortige kitaarspeler, 'n geestige en wyse liriekskrywer, 'n verbeeldingryke melodieskrywer met 'n kragtige stem; haar donker en Introspektiewe wysies is uiters boeiend, soos 'n aardse [[Kate Bush]]. Kyk hoe sy die kamer betower."<ref>{{Cite web|url=http://www.villagevoice.com/2009-05-13/voice-choices/jeffrey-lewis-the-junkyard-diane-cluck/|title=Jeffrey Lewis & the Junkyard+Diane Cluck|last=Bosler|first=Shawn|date=May 20, 2009|website=preview|publisher=[[Village Voice]]|access-date=March 29, 2010|archive-date=2012-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020144650/http://www.villagevoice.com/2009-05-13/voice-choices/jeffrey-lewis-the-junkyard-diane-cluck/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://dianecluck.info/quotes/|title=- Diane Cluck's Official Website|archive-url=https://web.archive.org/web/20180522053800/http://dianecluck.info/quotes/|archive-date=May 22, 2018|access-date=September 27, 2012}}</ref>
David Garland van NPR Music het haar klank beskryf as "'n onwaarskynlike mengsel van Aaron Neville, die Baka-mense en [[Joni Mitchell]]." Hy prys Cluck se sang omdat dit "onaangeraak dog ongewoon" is, en merk op dat sy "haar kitaar op 'n kenmerkende manier hanteer, en dikwels die snare pluk waar die nek die lyf van die kitaar ontmoet, wat 'n harpagtige toon voortbring."<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2011/12/07/143277099/diane-cluck-a-singular-vision-sung-sweetly|title=Diane Cluck: A Singular Vision, Sung Sweetly: NPR|website=[[NPR]]}}</ref>
== Diskografie ==
; Albums
* ''Diane Cluck'' – 2000 (self vrygestel)
* ''Macy's Day Bird'' – 2001 (verspreid deur Important Records)
* ''Black With Green Leaves'' – 2002 (verspreid deur Important Record)
* ''Oh Vanille/Ova Nil'' – 2003 (verspreid deur Important Records)
* ''Countless Times'' – 2005 (verspreid deur Voodoo-Eros)
* ''Monarcana, 2001–2004'' – 2006 (verspreid deur Very Friendly)
* ''Oh Vanille/Ova Nil'' 180g oudiofiele viniel – 2010 (heruitgawe met voorheen onuitgereikte snitte, gedruk en gedruk deur 3 Syllables Records, bemeester deur Ray Staff )<ref>{{Cite web|url=http://dianecluck.info/ordering/ova_nil_vinyl|title=Diane Cluck – Oh Vanille / ova nil 180g audiophile vinyl (+download)|website=diane cluck's website}}{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* ''Boneset'' – 2014 (verspreid deur Bone & Bloom Publishing)
* Common Wealth – 2020
; Samewerkings (onvolledige lys)
* ''Travel Light'', ''The River'', ''Finish Line'' – 2001 – Met Jeffrey Lewis
* ''So Not What I Wanted'' – Met Herman Düne
* ''To Live Like The Boys'' – met Herman Düne
* ''Palam & Porom'' – 2005 – Met Toby Goodshank
* ''tremenda'' – 2005 – Met Sierra Casady (op ''Les Disque Du Crespuscule (The Black and White Skins)'')<ref>[http://www.discogs.com/Various-The-Black-White-Skins-Vol1/release/1464671 The Black & White Skins Vol.1 on Discogs]</ref>
* ''Noah's Ark'' – 2005 – Bygedra tot CocoRosie-album<ref>[http://www.discogs.com/CocoRosie-Noahs-Ark/release/515010 CocoRosie – Noah's Ark liner notes on Discogs]</ref>
* ''Tell Me to Stay'' (sang) – 2009 – deur Stanley Brinks<ref>{{Cite web|url=http://stanleybrinks.bandcamp.com/album/horns-in|title=Horns in – Stanley Brinks|date=January 1, 2009|website=Stanley Brinks}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.underwaternow.com/ihearstrangemusic/bands/ahd.htm|title=An André Herman Düne Discography|website=underwaternow.com}}</ref>
; Samestelling voorkoms
* ''AFNY Collaborations Volume 1'' (Olive Juice Musiek) – 2001 – Met Jeffrey Lewis en Kimya Dawson<ref>[http://www.discogs.com/Diane-Cluck-And-Jeffrey-Lewis-Kimya-Dawson-And-Jeff-Lewis-AFNY-Collaborations-Volume-1/release/1516059 AFNY Collaborations Volume 1 on Discogs]</ref>
* ''Antifolk Vol.'' ''1'' (Rough Trade) – 2002 – ''Monte Carlo''
* ''The Golden Apples of the Sun'' – 2004 – ''Heat From Every Corner''
* ''The Enlightened Family: A Collection Of Lost Songs'' – 2005 – ''Real Good Time'' and ''Nothing But God''
* ''Rough Trade Shops: Singer Songwriter 1'' – 2006 – ''Easy to be Around''
* ''So Much Fire to Roast Human Flesh'' – 2006 – ''A Phoenix and Doves''
* ''From Colette With Love'' – 2006 – ''Real Good Time''<ref>[http://www.discogs.com/Various-From-Colette-With-Love/release/2311031 From Colette With Love on Discogs]</ref>
* ''Anticomp Folkilation'' – 2007 – ''The River'' – Met Jeffrey Lewis
* ''Margot at the Wedding OST'' – 2007 – ''Easy to be Around''
* ''Skins''– 2011 – ''Petite Roses''
* ''[[:en:Audio_Antihero|Audio Antihero]] presents: REGAL VS STEAMBOAT for [[:en:Rape_Crisis_England_and_Wales|Rape Crisis]]'' – 2013 – ''Content to Reform (Montreal Studio Weergawe)''
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Lewende mense]]
rszpp4rtkbts88qdj6hlpnhewut2e1h
Dicrocaulon
0
413056
3373156
2660406
2026-11-16T12:43:14Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373156
wikitext
text/x-wiki
{{Outomatiese taksoboks
|image =
|image_caption =
|display_parents = 3
|taxon = Dicrocaulon
|authority = N.E.Br., (1928)
|subdivision_ranks = Spesies
|subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center>
|synonyms =
}}
'''''Dicrocaulon''''' is 'n [[genus]] van [[sukkulent]]e wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] ''Aizoaceae''. Die genus is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor.
== Spesies ==
Daar is sewe [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>{{Verwys web |titel=Plants of the World Online |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:16160-1 |argief-url=https://web.archive.org/web/20221205201506/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:16160-1 |argiefdatum= 5 Desember 2022 |besoekdatum=21 Maart 2024 |url-status=dead}}</ref>
* ''[[Dicrocaulon brevifolium]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Dicrocaulon grandiflorum]]'' <small>Ihlenf.</small>
* ''[[Dicrocaulon humile]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Dicrocaulon microstigma]]'' <small>(L.Bolus) Ihlenf.</small>
* ''[[Dicrocaulon nodosum]]'' <small>(A.Berger) N.E.Br.</small>
* ''[[Dicrocaulon ramulosum]]'' <small>(L.Bolus) Ihlenf.</small>
* ''[[Dicrocaulon spissum]]'' <small>N.E.Br.</small>
== Verwysings ==
{{verwysings}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Dicrocaulon| ]]
[[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]]
brrf8kg7f6s6hchwspygpcc2qm0scu6
Diplosoma (plantgenus)
0
413307
3373189
2662130
2026-11-16T13:37:07Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373189
wikitext
text/x-wiki
{{Outomatiese taksoboks
|image =
|image_caption =
|display_parents = 3
|taxon = Diplosoma
|authority = Schwantes, (1926)
|subdivision_ranks = Spesies
|subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center>
|synonyms =* ''Maughania'' <small>N.E.Br.</small>
* ''Maughaniella'' <small>[[Louisa Bolus|L.Bolus]]</small>
}}
'''''Diplosoma''''' is 'n [[genus]] van [[sukkulent]]e wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] ''Aizoaceae''. Die genus is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor.
== Spesies ==
Daar is twee [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>{{Verwys web |titel=Plants of the World Online |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:16166-1 |argief-url=https://web.archive.org/web/20221205223747/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:16166-1 |argiefdatum= 5 Desember 2022 |besoekdatum= 1 April 2024 |url-status=dead}}</ref>
* ''[[Diplosoma luckhoffii]]'' <small>(L.Bolus) Schwantes ex Ihlenf.</small>
* ''[[Diplosoma retroversum]]'' <small>(Kensit) Schwantes</small>
== Verwysings ==
{{verwysings}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Diplosoma| ]]
[[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]]
f2r9x7se7v4ydt55txyim0b5tcs6mkn
Dinteranthus
0
413687
3373186
2664661
2026-11-16T13:31:02Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373186
wikitext
text/x-wiki
{{Outomatiese taksoboks
|image =
|image_caption =
|display_parents = 3
|taxon = Dinteranthus
|authority = Schwantes, (1926)
|subdivision_ranks = Spesies
|subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center>
|synonyms =
}}
'''''Dinteranthus''''' is 'n [[genus]] van [[sukkulent]]e wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] ''Aizoaceae''. Die genus is [[inheems]] aan [[Namibië]] en [[Suid-Afrika]].
== Spesies ==
Daar is sewe [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>{{Verwys web |titel=Plants of the World Online |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:16164-1 |argief-url=https://web.archive.org/web/20221205233301/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:16164-1 |argiefdatum= 5 Desember 2022 |besoekdatum=14 April 2024 |url-status=dead}}</ref>
* ''[[Dinteranthus inexpectatus]]'' <small>(Dinter) Schwantes</small>
* ''[[Dinteranthus microspermus]]'' <small>(Dinter & Derenberg) Schwantes</small>
* ''[[Dinteranthus pole-evansii]]'' <small>(N.E.Br.) Schwantes</small>
* ''[[Dinteranthus puberulus]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Dinteranthus vallis-mariae]]'' <small>(Dinter & Schwantes) B.Fearn</small>
* ''[[Dinteranthus vanzylii]]'' <small>([[Louisa Bolus|L.Bolus]]) Schwantes</small>
* ''[[Dinteranthus wilmotianus]]'' <small>L.Bolus</small>
== Verwysings ==
{{verwysings}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Dinteranthus| ]]
[[Kategorie:Flora van Namibië]]
[[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]]
mb0hmvixk2xo00q9rcoboeyrginwjad
Ekonomiese model
0
414761
3373219
3347650
2026-11-16T16:11:15Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373219
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Islm.svg|duimnael|'n Diagram van die IS/LM-model.]]
'n '''Ekonomiese model''' is 'n teoretiese konstruk wat ekonomiese prosesse verteenwoordig deur 'n stel [[veranderlike]]s en 'n stel logiese en/of kwantitatiewe verwantskappe tussen hulle. Die ekonomiese model is 'n vereenvoudigde, dikwels [[Wiskunde|wiskundige]], raamwerk wat ontwerp is om komplekse prosesse te illustreer. Dikwels stel ekonomiese modelle strukturele parameters voor. 'n [[Model]] kan verskeie eksogene veranderlikes hê, en daardie veranderlikes kan verander om verskeie reaksies deur ekonomiese veranderlikes te skep. Metodologiese gebruike van modelle sluit in ondersoek, teoretisering en passing van teorieë by die wêreld.<ref> Mary S. Morgan, 2008 "models," ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition, [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_M000391 Abstract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119064818/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_M000391 |date=19 Januarie 2012 }}.<br/> Vivian Walsh 1987. "models and theory," ''The New Palgrave: A Dictionary of Economics'', v. 3, bl. 482–83.</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Ekonomie]]
ck3utoizb2yyp3mst55hek9mhy2usp0
Geskiedenis van Wikipedia
0
416580
3373316
3371987
2026-11-16T21:32:37Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373316
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:First preserved Main Page of Wikipedia.jpeg|duimnael|Wikipedia se Hoofblad soos dit op 20 Desember 2001 verskyn het.]]
'''[[Wikipedia]]''', 'n [[oopbroninhoud]] aanlyn ensiklopedie geskryf en onderhou deur 'n gemeenskap van vrywilligers bekend as Wikipediane, het begin met sy eerste wysiging op 15 Januarie 2001, twee dae nadat die domein geregistreer is.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia.org WHOIS, DNS, & Domain Info – DomainTools |url=http://whois.domaintools.com/wikipedia.org |access-date=24 Oktober 2016 |website=WHOIS |archive-date=17 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417083509/http://whois.domaintools.com/wikipedia.org |url-status=live }}</ref> Dit het gegroei uit Nupedia, 'n meer gestruktureerde vrye ensiklopedie, as 'n manier om makliker en vinniger opstel van artikels en vertalings moontlik te maak.
Die tegnologiese en konseptuele onderbou van Wikipedia dateer van voor sy ontstaan; die vroegste bekende voorstel vir 'n aanlyn-ensiklopedie is in 1993 deur Rick Gates gemaak,<ref name="listserv.uh.edu">{{Cite web |year=2010 |title=Wikipedia of Jimmy Wales and Larry Sanger |url=http://history-computer.com/Internet/Conquering/Wikipedia.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415133700/http://history-computer.com/Internet/Conquering/Wikipedia.html |archive-date=15 April 2012 |access-date=9 November 2013 |publisher=History Computer}}</ref> en die konsep van 'n vry-soos-in-vryheid aanlyn-ensiklopedie (in teenstelling met 'n blote [[Oopbroninhoud|oopbron]] weergawe)<ref>{{Cite web |title=Philosophy |url=https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html#open-source |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014132149/http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html#open-source |archive-date=14 Oktober 2013 |access-date=5 November 2013 |publisher=GNU}}</ref> is voorgestel deur [[Richard Stallman]] in 1998.<ref name="stallmanencyclopedia" /> Stallman se konsep het spesifiek die idee ingesluit dat geen sentrale organisasie redigering moet beheer nie. Dit het gekontrasteer met kontemporêre digitale ensiklopedieë soos Microsoft [[Encarta]] en [[Encyclopædia Britannica]]. In 2001 is die lisensie vir Nupedia na [[GFDL]] verander, en [[Jimmy Wales]] en Larry Sanger het Wikipedia as 'n aanvullende projek van stapel gestuur, met 'n aanlyn [[wiki]]<ref>{{Cite web |title=WikiHistory |url=http://c2.com/cgi/wiki?WikiHistory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130807004326/http://c2.com/cgi/wiki?WikiHistory |archive-date=7 Augustus 2013 |access-date=15 Mei 2013 |publisher=[[WikiWikiWeb]]}}</ref> as 'n samewerkende opstelinstrument. Terwyl Wikipedia aanvanklik voorgestel is as 'n plek om artikels en idees op te stel vir uiteindelike polering in Nupedia, het dit vinnig sy voorganger verbygesteek en beide konsepruimte en tuiste geword vir die gepoleerde finale produk van 'n globale projek in honderde tale, wat 'n wye verskeidenheid van ander aanlyn verwysingsprojekte.
In 2014 het Wikipedia ongeveer 495 miljoen maandelikse lesers gehad.<ref name="EconWikiPeaks">{{Cite news |date=1 Maart 2014 |title=The future of Wikipedia: WikiPeaks? |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/news/international/21597959-popular-online-encyclopedia-must-work-out-what-next-wikipeaks |url-status=live |access-date=2 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408202455/http://www.economist.com/news/international/21597959-popular-online-encyclopedia-must-work-out-what-next-wikipeaks |archive-date=8 April 2014}}</ref> In 2015, volgens comScore, het Wikipedia meer as 115 miljoen maandelikse unieke besoekers uit die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] alleen ontvang.<ref name="comScore2012">{{Cite web |date=24 Februarie 2015 |title=comScore Ranks the Top 50 U.S. Digital Media Properties for January 2015 |url=http://www.comscore.com/Insights/Market-Rankings/comScore-Ranks-the-Top-50-US-Digital-Media-Properties-for-January-2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317071240/http://www.comscore.com/Insights/Market-Rankings/comScore-Ranks-the-Top-50-US-Digital-Media-Properties-for-January-2015 |archive-date=17 Maart 2015 |access-date=17 Maart 2015 |publisher=comScore}}</ref> In September 2018 het die projekte 15,5 miljard maandelikse bladsykyke gesien.<ref>{{Cite web |title=Monthly overview |url=https://stats.wikimedia.org/v2/#/all-projects |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124235329/https://stats.wikimedia.org/v2/#/all-projects |archive-date=24 Januarie 2020 |access-date=31 Mei 2019 |website=Wikimedia statistics |publisher=Wikimedia Foundation}}</ref>
==Historiese oorsig==
===Agtergrond===
Die konsep om die wêreld se [[kennis]] op 'n enkele plek saam te stel dateer terug na die antieke [[Biblioteek van Alexandrië]] en Biblioteek van Pergamom, maar die moderne konsep van 'n algemene doel, wydverspreide, gedrukte ensiklopedie het ontstaan by [[Denis Diderot]] en die 18de-eeuse Franse ensiklopedis.<ref>{{Cite journal |last=Miloš |first=Todorović |year=2018 |title=From Diderot's Encyclopedia to Wales's Wikipedia: a brief history of collecting and sharing knowledge |url=https://www.researchgate.net/publication/347489594 |journal=Časopis KSIO |volume=1 |pages=88–102 |doi=10.5281/zenodo.3235309 |access-date=20 Oktober 2021}}</ref> Die idee om outomatiese masjinerie buite die drukpers te gebruik om 'n meer bruikbare ensiklopedie te bou, kan na Paul Otlet se 1934-boek ''Traité de Documentation'' herlei word. Otlet het ook die Mundaneum, 'n instelling wat toegewy is aan die indeksering van die wêreld se kennis, in 1910 gestig. Hierdie konsep van 'n masjienondersteunde ensiklopedie is verder uitgebrei in [[H.G. Wells]] se boek met essays ''World Brain'' (1938) en [[Vannevar Bush]] se toekomsvisie van die mikrofilm- Memex gebaseer in sy [[essay]] "''As We May Think''" (1945).<ref name="reaglechap2">Reagle, Joseph (2010). ''Good Faith Collaboration. The Culture of Wikipedia''. MIT Press. {{ISBN|978-0262014472}}. Chapter 2: "The Pursuit of the Universal Encyclopedia".</ref> Nog 'n mylpaal was Ted Nelson se hiperteksontwerp Project Xanadu, wat in 1960 begin het.<ref name=reaglechap2/>
Die gebruik van vrywilligers was integraal in die maak en instandhouding van Wikipedia. Selfs sonder die [[internet]] het groot komplekse projekte van soortgelyke aard egter van vrywilligers gebruik gemaak. Spesifiek, die skepping van die ''[[Oxford English Dictionary]]'' is bedink met die toespraak by die Londen Biblioteek, op [[Guy Fawkes]]-dag, 5 November 1857, deur Richard Chenevix Trench. Dit het ongeveer 70 jaar geneem om te voltooi. Dr. Trench het 'n groot nuwe woordeboek van elke woord in die Engelse taal in die vooruitsig gestel, en om demokraties en vrylik gebruik te word. Volgens die skrywer Simon Winchester, "Die onderneming van die skema, het hy gesê, was buite die vermoë van enige man. Om die hele Engelse letterkunde te lees - en om die Londense en New York-koerante en die mees geletterde van die tydskrifte en joernale te fynkam. – moet eerder 'die gekombineerde aksie van baie' wees. Dit sou nodig wees om 'n span te werf – boonop 'n groot een – wat waarskynlik uit honderde en honderde onbetaalde amateurs bestaan, almal van hulle werk as vrywilligers."<ref>Winchester, Simon (1998). ''The Professor and the Madman: A Tale of Murder, Insanity, and the Making of the Oxford English Dictionary''. Harpers, bl. 106.</ref>
Vooruitgang in [[inligtingstegnologie]] in die laat 20ste eeu het gelei tot veranderinge in die vorm van [[ensiklopedie]]ë. Terwyl vorige ensiklopedieë, veral die Encyclopædia Britannica, dikwels op boeke gebaseer was, was Microsoft se Encarta, wat in 1993 gepubliseer is, beskikbaar op CD-ROM en met hiperskakels. Die ontwikkeling van die [[Wêreldwye web]] het gelei tot baie pogings om internet-ensiklopedieprojekte te ontwikkel. 'n Vroeë voorstel vir 'n aanlyn ensiklopedie was Interpedia in 1993 deur Rick Gates.<ref name="listserv.uh.edu" /> Hierdie projek het tot 'n einde gekom voordat enige ensiklopediese inhoud gegenereer is. Gratis sagteware-voorstander Richard Stallman het die bruikbaarheid van 'n "Free Universal Encyclopedia and Learning Resource" in 1998 beskryf.<ref name="stallmanencyclopedia">{{Cite web |last=Stallman |first=Richard |author-link=Richard Stallman |year=1998 |title=The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource (1998 Draft) |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia-1998-draft.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124065108/https://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia-1998-draft.html |archive-date=24 Januarie 2021 |access-date=29 Oktober 2021 |publisher=GNU}}</ref> Sy gepubliseerde dokument het uiteengesit hoe om "te verseker dat vordering tot hierdie beste en mees natuurlike uitkoms voortduur."
[[Jimmy Wales]], medestigter van Wikipedia, het gesê dat die konsep van Wikipedia ontstaan het toe hy 'n student aan die Universiteit van Indiana was, waar hy beïndruk was met die suksesse van die [[Oopbroninhoud|oopbron]]beweging en gevind het dat Richard Stallman se Emacs Manifesto gratis sagteware en 'n deelekonomie bevorder. Wales het destyds finansies gestudeer en was geïntreseerd deur die aansporings van die baie mense wat as vrywilligers bygedra het om gratis sagteware te skep, waar baie voorbeelde uitstekende resultate gehad het.<ref>{{Citation |title=Wikipedia's Jimmy Wales: "I have this crazy idea that people will pay for free news" |url=https://play.acast.com/s/dannyinthevalley/wikipediasjimmywales |access-date=16 Maart 2023 |website=Danny in the Valley |language=en |archive-date=16 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316055526/https://play.acast.com/s/dannyinthevalley/wikipediasjimmywales |url-status=live }} Richard Stallman discussed at 20min, with further Open Source discussion at 16min.</ref>
Volgens ''[[The Economist]]'' het Wikipedia "sy wortels in die tegno-optimisme wat die internet aan die einde van die 20ste eeu gekenmerk het. Dit het gemeen dat gewone mense hul [[rekenaar]]s kan gebruik as gereedskap vir bevryding, opvoeding en verligting."<ref>{{Cite news |date=9 Januarie 2021 |title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |access-date=29 Augustus 2022 |issn=0013-0613 |archive-date=31 Desember 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231224550/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher |url-status=live }}</ref>
===Formulering van die konsep===
Wikipedia is aanvanklik bedink as 'n toevoerprojek vir Wales se gestigte Nupedia, 'n vroeëre projek om 'n gratis aanlyn ensiklopedie te produseer, vrywillig deur [[Bomis]], 'n webreklamefirma wat besit word deur Jimmy Wales, Tim Shell en Michael E. Davis.<ref name="Jonathan Sidener">{{Cite news |last=Sidener |first=Jonathan |date=6 Desember 2004 |title=Everyone's Encyclopedia |work=The San Diego Union-Tribune |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |url-status=dead |access-date=25 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011150228/http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date=11 Oktober 2007}}</ref><ref name="memoirofwiki" /> Nupedia is gegrond op die gebruik van gekwalifiseerde vrywillige bydraers en 'n oorweegde multi-stap portuurbeoordelingsproses.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. Business Horizons, Volume 57 Issue 5, bl. 617–626</ref> Ten spyte van sy poslys van meer as 2 000 belangstellende redakteurs, en die teenwoordigheid van Sanger as voltydse hoofredakteur,<ref name="resignation">"Ek is min of meer die werk aangebied om Nupedia te redigeer toe ek, as 'n ABD-filosofie-gegradueerde student, Jimbo (en ander vriende) se raad ingewin het op 'n webwerf wat ek gedink het om te begin. Dit was die eerste wat ek gehoor het van Jimbo se idee van 'n oop inhoud ensiklopedie, en ek was verheug om die werk te neem."</ref> was die produksie van inhoud vir Nupedia uiters stadig, met slegs 12 artikels wat gedurende die eerste jaar geskryf is.<ref name="memoirofwiki" />
Die Nupediane het verskeie maniere bespreek om inhoud vinniger te skep.<ref name="Jonathan Sidener" /> Wiki's is elders op die web gebruik om kennis te organiseer,<ref>{{Cite web |date=2013-01-12 |title=From the archives: Highland Park teen is finalist in web competition |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2013-01-12-chi-archives-aaron-swartz-20130112-story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821055450/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2013-01-12-chi-archives-aaron-swartz-20130112-story.html |archive-date=2023-08-21 |url-status=live |access-date=2023-08-21 |website=Chicago Tribune}}</ref> en die idee van 'n wiki-gebaseerde aanvulling tot Nupedia is gespruit uit 'n gesprek tussen Sanger en Ben Kovitz,<ref name="Ben_Kovitz">{{Cite news |title=Ben Kovitz |publisher=[[WikiWikiWeb]] |url=http://c2.com/cgi/wiki?BenKovitz |url-status=live |access-date=25 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070404030625/http://c2.com/cgi/wiki?BenKovitz |archive-date=4 April 2007}} – sien ook Ben Kovitz se vollediger weergawe wat hy van daar af koppel.</ref><ref name="Glyn Moody">{{Cite news |last=Moody |first=Glyn |date=13 Julie 2006 |title=This time, it'll be a Wikipedia written by experts |work=The Guardian |location=London |url=http://technology.guardian.co.uk/weekly/story/0,,1818630,00.html |url-status=live |access-date=25 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070222023201/http://technology.guardian.co.uk/weekly/story/0,,1818630,00.html |archive-date=22 Februarie 2007}} – Terwyl hy rondgetas het vir 'n manier om artikelproduksie te bespoedig, het Sanger Kovitz, 'n ou vriend, in Januarie 2001 ontmoet. Kovitz het Sanger bekendgestel aan die idee van die wiki, wat in 1995 deur Ward Cunningham uitgevind is: webblaaie wat enigiemand kan skryf en redigeer . "My eerste reaksie was dat dit regtig kan wees wat die probleem sou oplos," verduidelik Sanger, "omdat die sagteware reeds geskryf is, en hierdie gemeenskap van mense op WikiWikiWeb" - die eerste wiki - "het iets soos 14 000 bladsye geskep". Nupedia, daarenteen, het skaars twee dosyn artikels geproduseer. Sanger het die idee dadelik opgeneem: "Ek het 'n voorstel geskryf en dit daardie aand [Wales toe] gestuur, en die wiki is toe opgestel vir my om aan te werk." Maar dit was nie Wikipedia soos ons dit ken nie. "Oorspronklik was dit die Nupedia Wiki – ons idee was om dit as 'n artikelbroeikas vir Nupedia te gebruik. Artikels kon die lewe op hierdie wiki begin, saam ontwikkel word en, wanneer hulle by 'n sekere stadium van ontwikkeling kom, in die Nupedia-stelsel geplaas word."</ref><ref name="Origins_of_Wikipedia">{{Cite news |last=Sidener |first=Jonathan |date=23 September 2006 |title=Wikipedia co-founder looks to add accountability, end anarchy |work=The San Diego Union-Tribune |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20060923/news_lz1n23wiki.html |url-status=dead |access-date=25 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071017041126/http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20060923/news_lz1n23wiki.html |archive-date=17 Oktober 2007 |quote= Die oorsprong van Wikipedia dateer uit 2000, toe Sanger besig was om sy doktorale proefskrif in filosofie te voltooi en 'n idee gehad het vir 'n webwerf.}}</ref> en deur 'n ander tussen Wallis en Jeremy Rosenfeld.<ref name="Ben_Kovitz" /> Kovitz was 'n rekenaarprogrammeerder en gereeld op Ward Cunningham se revolusionêre wiki "die WikiWikiWeb". Hy het aan Sanger verduidelik wat wiki's is, tydens 'n dinee op 2 Januarie 2001.<ref name="Ben_Kovitz" /><ref name="Glyn Moody" /><ref name="Origins_of_Wikipedia" /><ref name="the hive">{{Cite magazine |last=Poe |first=Marshall |date=September 2006 |title=The Hive |url=https://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia/3 |url-status=live |magazine=The Atlantic Monthly |page=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061110160718/http://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia/3 |archive-date=10 November 2006 |access-date=25 March 2007}} – "Oor taco's daardie aand het Sanger sy bekommernisse oor Nupedia se gebrek aan vordering verduidelik, waarvan die hoofoorsaak sy reeks-redaksionele stelsel was. Aangesien Nupedia toe gestruktureer is, kon geen stadium van die redaksionele proses voortgaan voordat die vorige fase voltooi is nie. Kovitz het die wiki na vore gebring en 'wiki-magic' geskets, die geheimsinnige proses waardeur gemeenskappe met gemeenskaplike belange werk om wiki-bladsye te verbeter deur inkrementele bydraes. As dit gewerk het vir die onstuimige hacker-kultuur van programmering, het Kovitz gesê, kan dit vir enige aanlyn samewerkende projek werk. Die wiki kan die Nupedia-bottelnek breek deur vrywilligers toe te laat om gelyktydig regoor die projek te werk. Met Kovitz op sleeptou het Sanger teruggehaas na sy woonstel en Wales gebel om die idee te deel. Oor die volgende paar dae het hy 'n formele voorstel vir Walea geskryf en 'n bladsy op Cunningham se wiki begin genaamd 'Wikipedia.{{'-}}"</ref> Wales het in Oktober 2001 verklaar dat "Larry die idee gehad het om Wiki-sagteware te gebruik" vir mense wat verveeld is deur Nupedia-proses,<ref name="Wikipedia-l-000671">{{Cite news |last=Wales |first=Jimmy |date=30 Oktober 2001 |title=LinkBacks? |publisher=Wikimedia |format=Email |url=http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-October/000671.html |url-status=dead |access-date=25 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620072830/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-Oktober/000671.html |archive-date=20 Junie 2014}}</ref> en later in Desember 2005 verklaar dat Rosenfeld hom aan die wiki-konsep voorgestel het.<ref name="Wired News">{{Cite magazine |date=3 Mei 2007 |title=Assignment Zero First Take: Wiki Innovators Rethink Openness |url=https://www.wired.com/techbiz/media/news/2007/05/assignment_zero_citizendium |url-status=dead |magazine=Wired News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080426032719/https://www.wired.com/techbiz/media/news/2007/05/assignment_zero_citizendium |archive-date=26 April 2008 |access-date=1 November 2007}} Wired.com states: "Wales het die volgende op-die-rekord-opmerking in 'n e-pos aan NewAssignment.net-redakteur [en NYU Professor] Jay Rosen gelewer ...' Larry Sanger was my werknemer wat onder my direkte toesig gewerk het gedurende die hele proses van bekendstelling Wikipedia. Hy was nie die skepper van die voorstel om 'n wiki vir die ensiklopedieprojek te gebruik nie – dit was Jeremy Rosenfeld'."</ref><ref name="cadenhead">{{Cite web |last=Rogers Cadenhead |title=Wikipedia Founder Looks Out for Number 1 |url=http://www.cadenhead.org/workbench/news/2828/wikipedia-founder-looks-out-number-1 |access-date=15 Oktober 2006 |archive-date=24 September 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060924123346/http://www.cadenhead.org/workbench/news/2828/wikipedia-founder-looks-out-number-1 |url-status=live}}</ref> Sanger het gedink dat 'n wiki 'n goeie platform sou wees om te gebruik, en het op die Nupedia-poslys voorgestel dat 'n wiki gebaseer op UseModWiki (toe v. 0.90) opgestel word as 'n "feeder"-projek vir Nupedia. Onder die onderwerp "Kom ons maak 'n wiki", het hy geskryf:<ref>{{Cite news |last=Larry Sanger |date=10 Januarie 2001 |title=Let's make a wiki |publisher=Nupedia mailing list |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414014355/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |archive-date=14 April 2003}}</ref>
“Nee, dit is nie 'n onwelvoeglike voorstel nie. Dit is 'n idee om 'n klein kenmerk by Nupedia te voeg. Jimmy Wales dink dat baie mense die idee dalk aanstootlik kan vind, maar ek dink nie... Wat Nupedia se gebruik van 'n wiki betref, dit is die UITSTEKENDE "oop" en eenvoudige formaat vir die ontwikkeling van inhoud. Ons het soms gedebateer oor idees vir eenvoudiger, meer oop projekte om Nupedia óf te vervang óf aan te vul. Dit lyk vir my wiki's kan feitlik onmiddellik geïmplementeer word, benodig baie min onderhoud, en is oor die algemeen baie lae [[risiko]]. Hulle is ook 'n potensieel uitstekende bron van inhoud. Daar is dus min nadeel, sover ek kan bepaal.”
Wales het dit opgestel en dit aanlyn geplaas op Woensdag 10 Januarie 2001, onder die nupedia.com-domein.<ref>{{Cite news |last=Larry Sanger |author-link=Larry Sanger |date=10 Januarie 2001 |title=Nupedia's wiki: try it out |publisher=Nupedia mailing list |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000678.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030425173342/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000678.html |archive-date=25 April 2003}}</ref> Dit het op 15 Januarie na 'n nuwe wiki onder die wikipedia.com-domein geskuif. Op 17 Januarie het die Vrye Sagteware-stigting (FSF) se GNUpedia-projek aanlyn gegaan en moontlik met Nupedia meegeding,<ref>{{Cite web |date=17 Januarie 2001 |title=Slashdot Comments | GNUPedia Project Starting |url=http://slashdot.org/comments.pl?sid=9990&threshold=1&commentsort=0&mode=thread&cid=502603 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903231255/http://slashdot.org/comments.pl?sid=9990&threshold=1&commentsort=0&mode=thread&cid=502603 |archive-date=3 September 2015 |access-date=13 April 2010 |publisher=Slashdot.org}}</ref> maar binne 'n paar jaar het die FSF mense aangemoedig "om eerder [Wikipedia] te besoek en daartoe by te dra."<ref>{{Cite web |year=2012 |title=The Free Encyclopedia Project |url=https://www.gnu.org/encyclopedia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221000617/http://www.gnu.org/encyclopedia/ |archive-date=21 Desember 2012 |access-date=20 Desember 2012 |publisher=GNU.org |orig-year=1999}}</ref>
===Stigting van Wikipedia===
Daar was 'n mate van huiwering onder redakteurs om Nupedia te na aan 'n wiki-styl werkvloei te bind.<ref name="memoirofwiki">{{cite web|first=Larry |last=Sanger |url=http://features.slashdot.org/article.pl?sid=05/04/18/164213&tid=95&tid=149&tid=9 |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir – Part I|date=2005-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090722235956/http://features.slashdot.org/article.pl?sid=05%2F04%2F18%2F164213&tid=95&tid=149&tid=9 |archive-date=22 Julie 2009}} {{cite web|url=http://features.slashdot.org/article.pl?sid=05/04/19/1746205&tid=95 |title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir – Part II |archive-url=https://web.archive.org/web/20061108094801/http://features.slashdot.org/article.pl?sid=05%2F04%2F19%2F1746205&tid=95 |archive-date=8 November 2006 |website=Slashdot |date=19 April 2005 |quote=My aanvanklike idee was dat die wiki opgestel sou word as deel van Nupedia; dit moes 'n manier wees vir die publiek om 'n stroom inhoud te ontwikkel wat in die Nupedia-proses ingevoer kan word. Ek dink ek het van die basiese bladsye geskryf – hoe wiki's werk, wat ons algemene plan was, ensovoorts – oor die volgende paar dae. Ek het 'n algemene voorstel vir die Nupedia-gemeenskap geskryf, en die Nupedia-wiki het op 10 Januarie verskyn. Die eerste ensiklopedie-artikels vir wat Wikipedia sou word, is toe geskryf. Dit het egter geblyk dat 'n duidelike meerderheid van die Nupedia Adviesraad niks met 'n wiki te doen wou hê nie. Weereens was hul verbintenis tot strengheid en betroubaarheid, 'n bekommernis wat ek met hulle gedeel het en steeds het. Tog, miskien skop sommige van daardie mense hulself nou. Hulle (sommige van hulle) het klaarblyklik gedink dat 'n wiki glad nie soos 'n ensiklopedie kan lyk nie, dat dit te informeel en ongestruktureerd sou wees, soos die oorspronklike WikiWikiWeb was (en is), om met Nupedia geassosieer te word. Hulle was natuurlik heeltemal redelik om te twyfel dat dit sou verander in die fantastiese bron van inhoud wat dit wel gedoen het. Wie kon redelik raai dat dit sou werk? Maar dit het gewerk, en nou weet die wêreld van beter.}}</ref> Nadat 'n Nupedia-wiki op 10 Januarie 2001 onder nupedia.com geloods is,<ref>{{Cite web |date=2003-04-25 |title=[Nupedia-l] Nupedia's wiki: try it out |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000678.html |access-date=2023-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030425173342/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000678.html |archive-date=25 April 2003 }}</ref> het Wallis voorgestel om die nuwe projek onder sy eie naam bekend te stel, en Sanger het Wikipedia voorgestel, wat dit omraam as "'n aanvullende projek tot Nupedia wat heeltemal onafhanklik funksioneer."<ref>{{Cite news |last=Larry Sanger |author-link=Larry Sanger |date=11 January 2001 |title=Re: [Advisory-l] The wiki... |publisher=Nupedia mailing list |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030414021138/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000680.html |archive-date=14 April 2003}}</ref> 'n Nuwe wiki is op Maandag 15 Januarie 2001 by wikipedia.com bekendgestel.
Die bandwydte en bediener (geleë in [[San Diego]]) wat vir hierdie aanvanklike projekte gebruik is, is deur Bomis geskenk. Baie voormalige Bomis-werknemers het later inhoud tot die ensiklopedie bygedra: veral Tim Shell, medestigter en later uitvoerende hoof van Bomis, en programmeerder Jason Richey.
Wales het in Desember 2008 verklaar dat hy Wikipedia se eerste wysiging gemaak het, 'n toetswysiging met die teks "Hallo, Wêreld!", maar dit was moontlik na 'n ou weergawe van Wikipedia wat kort daarna geskrap en vervang is deur 'n herbegin. Die eerste herstelde wysiging van Wikipedia.com was op die Tuisblad op 15 Januarie 2001, met die lees van "Dit is die nuwe WikiPedia!"; dit kan hier gevind word.<ref> Wikipedia se vroegste wysigings is eens geglo verlore, aangesien vroeë UseModWiki-sagteware data na 'n maand uitgevee het. Maar op 14 Desember 2010 het Tim Starling rugsteune op SourceForge gevind wat elke verandering bevat wat aan Wikipedia gemaak is vanaf sy skepping in Januarie 2001 tot 17 Augustus 2001. Vanaf 2019 is dit in Wikipedia se wysigingsgeskiedenis ingevoer.
Voor dit was die eerste wysigings wat bekend was [[Special:PermanentLink/291430|Wikipedia:UuU]], [[Special:PermanentLink/286342|TransporT]], and [[Special:PermanentLink/11992008|User:ScottMoonen]] on 16 Januarie 2001.</ref> Die bestaan van die projek is formeel aangekondig en 'n beroep op vrywilligers om by inhoudskepping betrokke te raak, is op 17 Januarie 2001 op die Nupedia-poslys gedoen.<ref>{{Cite web |date=31 Maart 2003 |title=[Nupedia-l] Wikipedia is up! |url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000684.html |access-date=16 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030331101007/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000684.html |archive-date=31 Maart 2003 }}</ref>
Die projek het baie nuwe deelnemers ontvang nadat dit in Julie 2001 op die Slashdot-webwerf genoem is,<ref name="slashdot26july">{{Cite web |date=26 Julie 2001 |title=Britannica and Free Content |url=http://slashdot.org/articles/01/07/26/0312258.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20011006175600/http://slashdot.org/articles/01/07/26/0312258.shtml |archive-date=6 Oktober 2001 |publisher=Slashdot}}</ref>nadat hulle reeds in Maart 2001 twee klein vermeldings verdien het.<ref>{{Cite web |date=5 Maart 2001 |title=Nupedia and Project Gutenberg Directors Answer |url=http://slashdot.org/article.pl?sid=01/03/02/1422244&tid=99 |publisher=Slashdot}}</ref><ref>{{Cite web |date=29 Maart 2001 |title=Everything2 Hits One Million Nodes |url=http://slashdot.org/article.pl?sid=01/03/29/2035230&tid=95 |publisher=Slashdot}}</ref>Dit het toe op 25 Julie 'n prominente verwysing na 'n storie op die gemeenskaps-geredigeerde tegnologie- en kultuurwebwerf Kuro5hin ontvang.<ref>{{Cite web |date=25 Julie 2001 |title=Britannica or Nupedia? The Future of Free Encyclopedias |url=http://www.kuro5hin.org/story/2001/7/25/103136/121 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20011107050810/http://www.kuro5hin.org/story/2001/7/25/103136/121 |archive-date=7 November 2001 |publisher=Kuro5hin}}</ref> Tussen hierdie toestromings van verkeer was daar 'n bestendige stroom verkeer van ander bronne, veral Google, wat alleen honderde nuwe besoekers elke dag na die webwerf gestuur het. Sy eerste groot hoofstroommediadekking was in The New York Times op 20 September 2001.<ref>{{Cite news |last=Meyers |first=Peter |date=20 September 2001 |title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2001/09/20/technology/fact-driven-collegial-this-site-wants-you.html |access-date=16 Maart 2023 |issn=0362-4331 |archive-date=20 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320203724/https://www.nytimes.com/2001/09/20/technology/fact-driven-collegial-this-site-wants-you.html |url-status=live}}</ref>
Die projek het sy 1 000ste artikel omstreeks Maandag 12 Februarie 2001 verwerf en 10 000 artikels omstreeks 7 September bereik. In die eerste jaar van sy bestaan is meer as 20 000 ensiklopedie-inskrywings geskep - 'n koers van meer as 1 500 artikels per maand. Op Vrydag 30 Augustus 2002 het die aantal artikels 40 000 bereik.
===Afdelings en internasionalisering===
Vroeg in Wikipedia se ontwikkeling het dit internasionaal begin uitbrei, met die skepping van nuwe naamruimtes, elk met 'n duidelike stel gebruikersname. Die eerste subdomein wat vir 'n nie-Engelse Wikipedia geskep is, was [[Duitse Wikipedia|deutsche.wikipedia.com]] (geskep op Vrydag 16 Maart 2001, 01:38 UTC),<ref>{{Cite web |date=15 Maart 2001 |title=Alternative language Wikipedias |url=http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000049.html |access-date=13 April 2010 |website=Lists |publisher=Wikimedia |archive-date=20 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620120726/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000049.html |url-status=live }}</ref> gevolg na 'n paar uur deur [[Katalaanse Wikipedia|catalan.wikipedia.com]] (om 13:07 UTC).<ref>{{Cite web |title=History of the Catalan Homepage |url=http://catalan.wikipedia.com/wiki.cgi?action=history&id=HomePage |archive-url=https://web.archive.org/web/20010413083954/http://catalan.wikipedia.com/wiki.cgi?action=history&id=HomePage |archive-date=13 April 2001 |access-date=13 April 2010 |publisher=Wikipedia}}</ref> Die [[Japannese Wikipedia]], begin as nihongo.wikipedia.com, is rondom daardie tydperk geskep,<ref>{{Cite web |date=20 April 2001 |title=Nihongo No Wikipedia: HomePage |url=http://nihongo.wikipedia.com/wiki.cgi?action=browse&id=HomePage&revision=3 |access-date=16 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010420120143/http://nihongo.wikipedia.com/wiki.cgi?action=browse&id=HomePage&revision=3 |archive-date=20 April 2001 }}</ref><ref>{{Cite web |date=31 Maart 2001 |title=Wikipedia: HomePage |url=http://www.wikipedia.com/ |access-date=16 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010331173908/http://www.wikipedia.com/ |archive-date=31 Maart 2001 }}</ref> en het aanvanklik slegs geromaniseerde Japannees gebruik. Vir ongeveer twee maande was Katalaans die een met die meeste artikels in 'n nie-Engelse taal,<ref>[[Wikipedia:Multilingual monthly statistics (2001)|Multilingual monthly statistics]]</ref> hoewel statistieke van daardie vroeë tydperk onakkuraat is. Die [[Franse Wikipedia]] is op of rondom 11 Mei 2001 geskep in 'n vlaag nuwe taalweergawes wat ook [[Chinese Wikipedia|Chinees]], [[Nederlandse Wikipedia|Nederlands]], [[Esperanto Wikipedia|Esperanto]], [[Hebreeuse Wikipedia|Hebreeus]], [[Italiaanse Wikipedia|Italiaans]], [[Portugese Wikipedia|Portugees]], [[Russiese Wikipedia|Russies]], [[Spaanse Wikipedia|Spaans]] en [[Sweedse Wikipedia|Sweeds]] ingesluit het.<ref>[http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-May/000116.html Letter of Jason Richey to wikipedia-l mailing list] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140620081721/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-May/000116.html |date=20 Junie 2014 }} 11 Mei 2001</ref> Hierdie tale is gou aangesluit deur [[Arabiese Wikipedia|Arabies]]<ref>{{Cite web |title=Homepage from the Internet Archive |url=http://ar.wikipedia.com/wiki.cgi?HomePage |archive-url=https://web.archive.org/web/20011118054300/http://ar.wikipedia.com/wiki.cgi?HomePage |archive-date=18 November 2001 |access-date=13 April 2010 |publisher=Wikipedia}}</ref> en [[Hongaarse Wikipedia|Hongaars]]. In September 2001 het 'n aankondiging die verbintenis tot die veeltalige voorsiening van Wikipedia belowe,<ref>Wikipedia:Announcements 2001</ref> waarin gebruikers in kennis gestel word van 'n komende bekendstelling van Wikipedias vir alle groot tale, die daarstelling van kernstandaarde, en 'n druk vir die vertaling van kernbladsye vir die nuwe wiki's. Aan die einde van daardie jaar, toe internasionale statistieke vir die eerste keer aangeteken is, is [[Afrikaanse Wikipedia|Afrikaanse]], [[Noorse Wikipedia|Noorse]] en [[Serwiese Wikipedia|Serwiese]] weergawes aangekondig.
In Januarie 2002 was 90% van alle Wikipedia-artikels in [[Engels]]. Teen Januarie 2004 was minder as 50% Engels, en hierdie internasionalisering het aanhou toeneem namate die ensiklopedie groei. Vanaf 2014 was ongeveer 85% van alle Wikipedia-artikels in nie-Engelse Wikipedia-weergawes. Vanaf 2023 het die Engelse en Eenvoudige Engelse Wikipedias 7 miljoen artikels tussen hulle, maar ongeveer 90% van die artikels was in nie-Engelse Wikipedias.
===Ontwikkeling van Wikipedia===
[[Lêer:Old Wikipedia.png|duimnael|Skermskoot van Wikipedia se hoofblad op 28 September 2002.]]
In Maart 2002, na die onttrekking van finansiering deur Bomis tydens die dot-com-ineenstorting, het Sanger beide Nupedia en Wikipedia verlaat.<ref name="Stacy Schiff">{{Cite magazine |last=Schiff |first=Stacy |date=31 July 2006 |title=Know It All |url=https://www.newyorker.com/fact/content/articles/060731fa_fact |url-status=live |magazine=The New Yorker |archive-url=https://web.archive.org/web/20081122125817/http://www.newyorker.com/fact/content/articles/060731fa_fact |archive-date=22 November 2008 |access-date=25 April 2009}}</ref> Teen 2002 het hy en Wales verskil in hul sienings oor hoe om oop ensiklopedieë die beste te bestuur. Albei het steeds die oop-samewerking-konsep ondersteun, maar hulle het nie saamgestem oor hoe om ontwrigtende redakteurs te hanteer nie, spesifieke rolle vir kundiges en die beste manier om die projek tot sukses te lei.
Wales het voortgegaan om selfbestuur en selfregering van onder na bo deur redakteurs op Wikipedia te vestig. Hy het dit duidelik gemaak dat hy nie by die gemeenskap se daaglikse bestuur betrokke sal wees nie, maar dit sal aanmoedig om te leer om self te bestuur en sy eie beste benaderings te vind. Vanaf 2007 het Wallis sy rol meestal beperk tot af en toe insette oor ernstige sake, uitvoerende aktiwiteite, voorspraak vir kennis en aanmoediging van soortgelyke verwysingsprojekte.
Sanger het gesê hy is 'n "insluitingis" en is oop vir byna enigiets,<ref>{{Cite web |last=Anderson |first=Nate |date=25 Februarie 2007 |title=Citizendium: building a better Wikipedia |url=https://arstechnica.com/articles/culture/citizendium.ars/3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081020001720/http://arstechnica.com/articles/culture/citizendium.ars/3 |archive-date=20 Oktober 2008 |access-date=22 Oktober 2011 |website=Ars Technica}}</ref> en het voorgestel dat kundiges steeds 'n plek in die Web 2.0-wêreld het. In 2006 stig hy Citizendium, 'n oop ensiklopedie wat regte name vir bydraers gebruik het om ontwrigtende redigering te verminder, en het gehoop om "sagte kundige leiding" te fasiliteer om die akkuraatheid van die inhoud daarvan te verhoog. Besluite oor artikelinhoud moes die gemeenskap berus, maar die webwerf moes 'n verklaring oor "familievriendelike inhoud" insluit.
===Vorige inhoud van Wikipedia===
Ou, selfs uitgediende, ensiklopedie-artikels is baie waardevol vir historiese navorsing.<ref>{{Cite web |date=26 Januarie 2021 |title=Encyclopedias Are Time Capsules – The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/12/encyclopedias-are-time-capsules/419619/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527010600/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/12/encyclopedias-are-time-capsules/419619/ |archive-date=27 Mei 2022 |access-date=25 Junie 2022 |website=The Atlantic}}</ref> Vir elke Wikipedia-artikel is vorige weergawes toeganklik deur die "Bekyk geskiedenis"-skakel boaan die bladsy. Daarbenewens bevat die ZIM-lêerargief,<ref name=":0">{{Cite web |title=ZIM File Archive: Free Data: Free Download, Borrow and Streaming |url=https://archive.org/details/zimarchive |access-date=25 June 2022 |website=Internet Archive |language=en}}</ref> by Internet Archive, vorige volledige kiekies van Wikipedia sowel as artikelkeuses, in verskeie tale, van verskillende jare. Hulle kan oopgemaak word met [[Kiwix]]-sagteware.
Tussen 2007 en 2011 is drie [[CD]]/[[DVD]]-weergawes (genoem Wikipedia Weergawe 0.5, 0.7 en 0.8) vrygestel wat 'n seleksie van artikels uit die [[Engelse Wikipedia]] bevat. Hulle het beskikbaar geword as Kiwix ZIM-lêers, beide vanaf die ZIM-lêerargief<ref name=":0" /> en vanaf die Kiwix-aflaaiwebwerf.<ref name="auto">{{Cite web |title=Index of /archive/zim/wikipedia |url=https://download.kiwix.org/archive/zim/wikipedia/ |access-date=25 Junie 2022 |website=download.kiwix.org |archive-date=22 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622124809/https://download.kiwix.org/archive/zim/wikipedia/ |url-status=live }}</ref>
===Evolusie van die kenteken===
<gallery mode="packed">
File:Old wikipedia logo.png|alt=This is the very first logo|Founding – laat 2001 (tentatief)
File:Wiki logo The Cunctator.png|alt=This is the second "improved" logo|Laat 2001 – 12 Oktober 2003
File:Wikipedia-logo-en.png|alt=This is the next logo.|13 Oktober 2003 – 13 Mei 2010
File:Wikipedia-logo-v2.svg|alt=This is the present logo|13 Mei 2010 – nou
</gallery>
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Wikimediaprojekte]]
[[Kategorie:Wikipedia]]
s285x97mzinbi9cnikl6d9kgt0o0ex0
Dilatris
0
416632
3373180
2679384
2026-11-16T13:15:31Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373180
wikitext
text/x-wiki
{{Outomatiese taksoboks
|image = Dilatris ixioides Flipphi 1.jpg
|image_caption = ''Dilatris ixioides''
|display_parents = 3
|taxon = Dilatris
|authority = [[Peter Jonas Bergius|P.J.Bergius]], (1767)
|subdivision_ranks = Spesies
|subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center>
|synonyms =
}}
'''''Dilatris''''' (bloedwortels) is 'n [[genus]] van meerjarige [[geofiet]]e wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Haemodoraceae. Die genus is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]] voor. Die genus is ook deel van die [[fynbos]].
== Spesies ==
Daar is vier [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>{{Verwys web |titel=Plants of the World Online |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30324080-2 |argief-url=https://web.archive.org/web/20240620124609/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30324080-2 |argiefdatum=20 Junie 2024 |besoekdatum=20 Junie 2024 |url-status=dead}}</ref>
* ''[[Dilatris corymbosa]]'' <small>P.J.Bergius</small>
* ''[[Dilatris ixioides]]'' <small>Lam.</small>
* ''[[Dilatris pillansii]]'' <small>W.F.Barker</small>
* ''[[Dilatris viscosa]]'' <small>L.f.</small>
== Verwysings ==
{{verwysings}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Dilatris| ]]
[[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]]
35sazz16tnxlqmayu0ob1i8t7hk6l06
Maleise noodtoestand
0
417480
3373254
3348443
2026-11-16T19:07:04Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373254
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:RAAFAvroLincolnMalaya1950 (3to4).jpg|duimnael|[[Avro Lincoln]] bomwerper A73-33 van No. 1 Eskader RAAF op 'n bombardementsending oor die Maleise oerwoud. Daar kan gesien word hoe twee 500 pond bomme uit die vliegtuig val.]]
Die '''Maleise noodtoestand''', ook bekend as die '''Anti-Britse Nasionale Bevrydingsoorlog'''<ref>{{cite book|first=Mohamed |last= Amin |editor-first= Malcolm |editor-last=Caldwell |title=The Making of a Neo Colony|year=1977|publisher=Spokesman Books, UK|page=216}}</ref> (1948–1960), was 'n [[Guerrilla-oorlogvoering|guerrilla-oorlog]] wat in Brits Malaya geveg is tussen kommunistiese pro-onafhanklikheidsvegters van die Maleise Nasionale Bevrydingsleër (MNLA) en die militêre magte van die [[Maleisië|Federasie van Malaya]], [[Britse Ryk]] en [[Statebond]]. Die kommuniste het geveg om onafhanklikheid vir Malaya van die Britse Ryk te verkry en om 'n kommunistiese staat te vestig, terwyl die Maleise Federasie en Statebondsmagte geveg het om [[kommunisme]] te bekamp en Britse ekonomiese en koloniale belange te beskerm.<ref>Deery, Phillip. "Malaya, 1948: Britain's Asian Cold War?" Journal of Cold War Studies 9, no. 1 (2007): 29–54.</ref><ref name="Siver, Christi L 2009. bl.36">Siver, Christi L. "The other forgotten war: understanding atrocities during the Malayan Emergency." In APSA 2009 Toronto Meeting Paper. 2009., bl.36</ref>{{sfn|Newsinger|2013|p=217}} Die term "Noodtoestand" is deur die Britte gebruik ten einde die konflik te karakteriseer om te verhoed dat daar daarna verwys word as 'n [[oorlog]], omdat versekeraars in Londen nie sou uitbetaal in gevalle van [[burgeroorlog| burgeroorloë]] nie.<ref>{{Cite book|title=Small Wars, Faraway Places: Global Insurrection and the Making of the Modern World 1945–1965 |url=https://archive.org/details/smallwarsfaraway0000burl |last=Burleigh |first=Michael |publisher=Viking – Penguin Group |year=2013 |isbn=978-0-670-02545-9 |location=New York|page=[https://archive.org/details/smallwarsfaraway0000burl/page/164 164]}}</ref>
Die oorlog het op 17 Junie 1948 begin, nadat [[Brittanje]] 'n noodtoestand in Malaya afgekondig het ná aanvalle op plantasies,<ref>{{cite book|title=Small Wars Faraway Places: Global Insurrection and the Making of the Modern World 1945–1965|url=https://archive.org/details/smallwarsfaraway0000burl|last=Burleigh|first=Michael|publisher=Viking – Penguin Group|year=2013|isbn=978-0-670-02545-9|location=New York|pages=[https://archive.org/details/smallwarsfaraway0000burl/page/163 163]–164}}</ref> wat wraakaanvalle was vir die moord op linkse aktiviste.{{sfn|Newsinger|2013|p=216–217}} Leier van die Maleise Kommunistiese Party (MCP) Chin Peng en sy bondgenote het in die oerwoude gevlug en die MNLA gestig om 'n oorlog vir nasionale bevryding teen Britse koloniale bewind te voer. Baie MNLA-vegters was veterane van die Malayan Peoples' Anti-Japanese Army (MPAJA), 'n kommunistiese [[Guerrilla-oorlogvoering|guerrilla]]-mag wat voorheen deur die Britte opgelei, gewapen en befonds is om teen [[Japan]] te veg tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref name=":2">{{cite journal |last=Hack |first=Karl |title=Everyone Lived in Fear: Malaya and the British way of Counterinsurgency |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2012.709764 |journal=Small Wars and Insurgencies |volume=23 |issue=4–5 |page=672 |date=28 September 2012 |s2cid=143847349 |doi=10.1080/09592318.2012.709764 |via=Taylor and Francis Online}}</ref> Die kommuniste het steun van baie burgerlikes gekry, hoofsaaklik dié van die [[Han-Chinese|Chinese gemeenskap]].<ref name="the_malayan_emergency_2021_11_11_the_forum_bbc">Datar, Rajan (host), with author Sim Chi Yin; academic Show Ying Xin (Malaysia Institute, Australian National University); and academic Rachel Leow (University of Cambridge): [https://www.bbc.co.uk/programmes/w3ct1rm2 "The Malayan Emergency: A long Cold War conflict seen through the eyes of the Chinese community in Malaya,"] 11 November 2021, '[The Forum (BBC World Service),'' (radio program) [[British Broadcasting Corporation|BBC]], besoek op 11 November 2021</ref> Die kommuniste se geloof in klasbewustheid, en beide etniese en [[geslagsgelykheid]], het baie vroue en inheemse mense geïnspireer om by beide die MNLA en sy koverte-voorsieningsnetwerk die Min Yuen aan te sluit.<ref>{{Cite book |last=Khoo |first=Agnes |title=Life as the River Flows: Women in the Malayan Anti-Colonial Struggle |publisher=Merlin Press |year=2007 |location=Monmouth, Wales |pages=12–13 |language=English}}</ref> Daarbenewens het honderde voormalige Japannese soldate by die MNLA aangesluit.<ref>{{cite journal |last1=Hara |first1=Fujio |title=Former Japanese Soldiers Who Joined Communist Guerrillas in Malaya |journal=Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society |date=2016 |volume=89 |issue=2 (311) |pages=67–99 |doi=10.1353/ras.2016.0025 |jstor=26527760 |s2cid=201734987 |url=https://www.jstor.org/stable/26527760 |access-date=11 Januarie 2023}}</ref> Nadat die MNLA 'n reeks oerwoudbasisse gestig het, het die Britse koloniale polisie en militêre installasies begin toeslaan. Myne, plantasies en treine is deur die MNLA aangeval om onafhanklikheid vir Malaya te verkry deur die Britse besetting bankrot te maak.
Die Britte het probeer om die MNLA uit te honger deur gebruik te maak van [[verskroeideaardebeleid]] deur voedselrantsoenering, vee dood te maak, en lugbespuiting van die onkruiddoder Agent Orange.{{refn|name=sche|<ref name=Mann13>{{cite book |last1=Mann |first1=Michael |title=The Sources of Social Power. Volume 4: Globalizations, 1945–2011|url=https://www.cambridge.org/core/books/sources-of-social-power/CE8493644C4615FD156312944E725F02 |date=2013 |quote='n Bloedige tien jaar lange burgeroorlog, die Maleisiese noodtoestand is uiteindelik deur Britse magte gewen deur 'n verskroeideaarde taktiek, insluitend die uitvinding van gedwonge verskuiwing van dorpe na gebiede wat deur Britse magte beheer word.|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=9781107028678 |page=16}}</ref><ref name=BFBS21>{{cite web |title=The Malayan Emergency – Britain's Vietnam, Except Britain Won |url=https://www.forces.net/heritage/history/malayan-emergency-britains-vietnam-except-britain-won |website=Forces Network|date=4 Oktober 2021|quote=Een van hierdie strategieë was die '[[Verskroeideaardebeleid]]' wat die eerste gebruik van Agent Orange gesien het – 'n onkruiddoder wat ontwerp is om enigiets waarmee dit in aanraking gekom het, dood te maak.|location=Gerrards Cross|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005003131/https://www.forces.net/heritage/history/malayan-emergency-britains-vietnam-except-britain-won|archive-date=5 October 2021|url-status=live|publisher=British Forces Broadcasting Service |language=en}}</ref>}} Britse pogings om die kommuniste te verslaan het buitegeregtelike moorde op ongewapende dorpenaars ingesluit, in stryd met die [[Geneefse Konvensies]].<ref name=Siv18>{{cite book |last1=Siver |first1=Christi |title=Military Interventions, War Crimes, and Protecting Civilians |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan / Springer Nature|quote= Britse pogings om soldate op te voed oor die Genève-konvensies het óf nooit eenhede bereik wat in Malaya ontplooi is nie óf geen indruk op hulle gelaat nie...Al hierdie regimente het deur die inleidende oerwoudoorlogvoeringskursus gegaan en dieselfde instruksies oor 'vinnig-skiet' en onderskeid tussen teikens ontvang. Verskille in opleiding blyk nie te verklaar waarom sommige eenhede burgerlikes doodgemaak het terwyl ander nie.|hoofstuk=Vyande of Vriendskaplikes? Britse militêre gedrag teenoor burgerlikes tydens die Maleise noodgeval |pages=2–8, 19–20, 57–90|location=Cham |doi=10.1007/978-3-319-77691-0 |isbn=978-3-319-77690-3 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-319-77691-0}}</ref> Die mees berugte voorbeeld is die Batang Kali-slagting, waarna die pers verwys het as "Brittanje se [[My Lai-menseslagting|My Lai]]".<ref>''The Times'' 2012, ''A mistake or murder in cold blood? Court to rule over 'Britain's My Lai'' https://www.thetimes.co.uk/article/a-mistake-or-murder-in-cold-blood-court-to-rule-over-britains-my-lai-jpjmxt8r37q [[The Times]] London, 28 April 2012, ''The Independent'' 2015,Connett, David, ''Batang Kali killings: Britain in the dock over 1948 massacre in Malaysia'' London, https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/batang-kali-killings-britain-in-the-dock-over-1948-massacre-in-malaysia-10187309.html [[The Independent]], 18 April 2015, ''The Guardian'' 2012, Bowcott, Owen. ''Batang Kali relatives edge closer to the truth about 'Britain's My Lai massacre'', https://www.theguardian.com/world/2012/jan/25/malaysia-military The Guardian, London, 25 Januarie 2012</ref> Terwyl die frase dikwels in die Britse pers gebruik is, het die geleerde Matthew Hughes in die joernaal ''Small Wars & Insurgencies'' daarop gewys dat in terme van die aantal gedood die bloedbad by Batang Kali nie van 'n vergelykbare omvang is as die een by Mỹ Lai..<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=Matthew |title=Introduction: British ways of counter-insurgency |journal=Small Wars & Insurgencies |date=Oktober 2012 |volume=23 |issue=4–5 |pages=580–590|doi-access=free|location=London|publisher=Taylor & Francis|doi=10.1080/09592318.2012.709771}}</ref> Die Briggs-plan het met geweld tussen 400 000 en 1 000 000 burgerlikes na konsentrasiekampe genaamd "Nuwe dorpe" verskuif.<ref name=Keo19>{{cite journal |last1=Keo |first1=Bernard Z. |title=A small, distant war? Historiographical reflections on the Malayan Emergency |journal=History Compass |date=Maart 2019 |volume=17 |issue=3|location=Hoboken|publisher=Wiley-Blackwell|pages=e12523 |doi=10.1111/hic3.12523|s2cid=150617654 |quote=Ten spyte van hul onskadelike nomenklatuur, was New Villages in werklikheid, soos Tan demonstreer, konsentrasiekampe wat minder ontwerp is om die kommuniste uit te hou, maar om die landelike Chinese bevolking onder streng regeringstoesig en beheer te plaas.}}</ref>{{sfn|Newsinger|2015|p=50|loc="Hul huise en staande oeste is afgebrand, hul landbou-implemente is stukkend geslaan en hul vee het óf doodgemaak óf losgelaat. Sommige sou later vergoeding ontvang, maar die meeste het nooit. Hulle is toe per vragmotor na die terrein van hul 'nuwe dorpie' vervoer wat dikwels weinig meer as 'n gevangeniskamp was, omring deur 'n doringdraadheining, verlig deur soekligte. Die dorpe is swaar gepolisieer met die inwoners wat effektief van alle burgerregte ontneem is."}}<ref>{{cite journal |last1=Sandhu |first1=Kernial Singh |title=The Saga of the "Squatter" in Malaya |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=Maart 1964 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|volume=5 |issue=1 |pages=143–177 |doi=10.1017/s0217781100002258|quote=Die uitstaande ontwikkeling van die noodtoestand in Malaya was die implementering van die Briggs-plan, as gevolg waarvan ongeveer 1 000 000 landelike mense in meer as 600 'nuwe' nedersettings, hoofsaaklik New Villages, opgeneem is.}}</ref> Baie Orang Asli inheemse gemeenskappe is ook geteiken vir internering omdat die Britte geglo het dat hulle die kommuniste ondersteun.<ref name=Jones68>{{cite journal |last1=Jones |first1=Alun |title=The Orang Asli: An Outline of Their Progress in Modern Malaya |url=https://archive.org/details/journal-of-southeast-asian-studies_1968-09_9_2/page/286 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=September 1968 |location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|quote=Duisende Orang Asli is deur die polisie en die weermag uit die oerwoud begelei, om te vind dat hulle in haastig voorbereide kampe ingejaag word omring deur doringdraad om hul ontsnapping te voorkom. Die geestelike en fisiologiese aanpassing wat gevra is, was te veel vir baie van die mense van die heuwels en oerwoud en honderde het nie die ervaring oorleef nie.|volume=9 |issue=2 |pages=286–305 |doi=10.1017/s0217781100004713}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Idrus |first1=Rusalina |title=The Discourse of Protection and the Orang Asli in Malaysia |publisher=Universiti Sains Malaysia|location=Penang|journal=Kajian Malaysia |date=2011 |volume=29 |issue=Supp. 1 |pages=53–74 |url=http://web.usm.my/km/vol29_supp1_2011.html}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geskiedenis van Maleisië]]
[[Kategorie:Koue Oorlog]]
nebh4ztk99qw4lekmo3nmlt80fz770q
Doodstraf in Suid-Afrika
0
418618
3373209
3348771
2026-11-16T14:38:58Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373209
wikitext
text/x-wiki
{{Gaan taal na}}
'''Doodstraf in Suid-Afrika''' is op 6 Junie 1995 afgeskaf deur die uitspraak van die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika|Konstitusionele Hof]] in die saak van ''S v Makwanyane'',<ref name="saflii">https://www.saflii.org/za/cases/ZACC/1995/3.html</ref> na die moratorium van vyf jaar en vier maande wat sedert in Februarie 1990 van krag was.<ref>{{Verwys web |titel=argiefkopie |url=https://www.ojp.gov/ncjrs/virtual-library/abstracts/impact-death-penalty-criminalty |argief-url=https://web.archive.org/web/20240828193316/https://www.ojp.gov/ncjrs/virtual-library/abstracts/impact-death-penalty-criminalty |argiefdatum=28 Augustus 2024 |besoekdatum=28 Augustus 2024 |url-status=dead}}</ref><ref name="saflii" />
== Die Suid Afrika en VK doodstraf Geskiedenis ==
'''Die''' standaardmetode om teregstellings uit te voer was hang, soms van verskeie gevangenes gelyktydig. [[Verpligte doodstraf]] vir moord is in 1935 afgeskaf, vergelykbaar met die soortgelyke wet wat in 1957 in die Verenigde Koninkryk aangeneem is.<ref>https://www.ojp.gov/ncjrs/virtual-library/abstracts/death-decree-south-africa-and-death-penalty {{Dooie skakel|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Die gevorming van doodstraf ==
voor hierdie hervorming is baie groot getalle misdadigers ter dood veroordeel sonder, dat hulle vonnisse voltrek is, met slegs 24% van die [[kapitaaluitsprake]] wat in die tydperk van 1925 tot 1935 uitgevoer is insluitend 7% van uitsprake teen vroue. <ref>{{Cite journal |last=Devenish |first=G |year=1992 |title=The historical and jurisprudential evolution and background to the application of the death penalty in South Africa and its relationship with constitutional and political reform |journal=South African Journal of Criminal Justice |volume=5 |pages=1–31}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Turrell |first=Robert Vicat |title=White Mercy: A Study of the Death Penalty in South Africa |url=https://archive.org/details/whitemercystudyo0000turr |date=2004 |publisher=Praeger |isbn=978-0-325-07126-8 |page=[https://archive.org/details/whitemercystudyo0000turr/page/237 237]}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Doodstraf]]
[[Kategorie:Suid-Afrika]]
7ky1rw1x1putieh5pkv1xdrmj6cmcii
Kemi Badenoch
0
420803
3373385
3349313
2026-11-17T08:30:43Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373385
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Official portrait of Kemi Badenoch MP crop 2, 2024 (cropped).jpg|duimnael|Kemi Badenoch]]
'''Olukemi Olufunto Adegoke Badenoch''' (/ˈkɛmi ˈbeɪdənɒk/ KEM-ee BAY-də-nok;<ref>{{cite web |title=Pupil Parliament: Kemi Badenoch MP reacts to New Hall School, Chelmsford |url=https://www.youtube.com/watch?v=MMTEqFEBqpE |author=UK Parliament |publisher=YouTube |date=29 Mei 2018 |access-date=31 Desember 2020 |archive-date=8 Julie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708235023/https://www.youtube.com/watch?v=MMTEqFEBqpE |url-status=live }}</ref><ref name="Hamish">{{Cite news |last=Badenoch |first=Hamish |date=23 Julie 2022 |title=My life as a political spouse |url=https://www.spectator.co.uk/article/my-life-as-a-political-spouse/ |access-date=29 Oktober 2024 |work=The Spectator}}</ref><ref>Haar van kom van die Skotse distrik Badenoch, wat uitgespreek word {{IPAc-en|ˈ|b|æ|d|ə|n|ɒ|x}}.</ref><ref name="Hamish" /><ref>{{cite book|title=BBC Pronouncing Dictionary of British Names|date=1990|editor-last=Pointon|editor-first=Graham|edition=2nd|location=Oxford|publisher=The University Press|isbn=0-19-282745-6|url=https://archive.org/details/bbcpronouncingdi00gepo}}</ref> née Adegoke; gebore [[2 Januarie]] [[1980]])<ref>{{cite book |last=Brunskill |first=Ian |title=The Times guide to the House of Commons 2019: the definitive record of Britain's historic 2019 General Election |url=http://worldcat.org/oclc/1129682574 |date=19 Maart 2020 |pages=319 |publisher=HarperCollins Publishers Limited |isbn=978-0-00-839258-1 |oclc=1129682574 |access-date=23 Junie 2021 |archive-date=9 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109125548/https://www.worldcat.org/title/times-guide-to-the-house-of-commons-2019-the-definitive-record-of-britains-historic-2019-general-election/oclc/1129682574 |url-status=live }}</ref> is 'n Britse [[politikus]] wat sedert 2 November 2024 as leier van die opposisie en Leier van die [[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Konserwatiewe Party]] dien.<ref>{{Cite web |last=Cecil |first=Nicholas |date=2 November 2024 |title=Kemi Badenoch becomes Tory leader following win over Robert Jenrick |url=https://www.standard.co.uk/news/politics/kemi-badenoch-tory-leader-elected-robert-jenrick-rishi-sunak-b1191529.html |access-date=2 November 2024 |website=The Standard |language=en}}</ref> Sy het voorheen in die Kabinet gedien onder [[Liz Truss]] en [[Rishi Sunak]] van 2022 tot 2024. Sy het sedert 2024 as Parlementslid (LP) vir Noordwes Essex gedien, en het voorheen Saffron Walden van 2017 tot 2024 verteenwoordig.<ref>{{Cite web |last=Coyle |first=Simon |date=4 Julie 2024 |title=North West Essex general election 2024 results in full |url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/uk-news/north-west-essex-general-election-29336292 |access-date=30 September 2024 |website=Manchester Evening News |language=en |issn=0962-2276}}</ref>
In 2012 het Badenoch onsuksesvol 'n setel in die Londense Vergadering betwis, maar het 'n lid van die Londense Vergadering geword nadat Victoria Borwick in 2015 as 'n LP verkies is. As 'n ondersteuner van [[Brexit]] in die 2016-referendum, is Badenoch tot die [[Britse Laerhuis]] verkies in die 2017 algemene verkiesing. Nadat [[Boris Johnson]] in Julie 2019 premier geword het, is Badenoch aangestel as parlementêre onderminister van buitelandse sake vir kinders en gesinne. In die herskommeling van Februarie 2020 is sy aangestel as die minister van finansies van die tesourie en die parlementêre onderstaatsekretaris vir gelykhede. In September 2021 is sy bevorder tot Minister van Staat vir Gelykhede en aangestel as Minister van Staat vir Plaaslike Regering, Geloof en Gemeenskappe.
In Julie 2022 het Badenoch uit die regering bedank in protes teen Johnson se leierskap; sy het onsuksesvol gestaan om hom te vervang in die Julie-September 2022 Konserwatiewe Party-leierskapsverkiesing.<ref name=":1">{{Cite web |last=McFadden |first=Brendan |date=8 Julie 2022 |title=Former equalities minister Kemi Badenoch announces Tory leadership bid |url=https://inews.co.uk/news/former-equalities-minister-kemi-badenoch-announced-tory-leadership-bid-1733814 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708233909/https://inews.co.uk/news/former-equalities-minister-kemi-badenoch-announced-tory-leadership-bid-1733814 |archive-date=8 Julie 2022 |access-date=8 Julie 2022 |website=inews.co.uk |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 Julie 2022 |title=Conservative leadership latest: Badenoch out as Sunak wins fourth Tory vote |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-politics-62216697 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719141713/https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-politics-62216697 |archive-date=19 Julie 2022 |access-date=19 Julie 2022 |website=[[BBC News]] |language=en-gb}}</ref> Nadat Liz Truss in September 2022 as eerste minister aangestel is, is Badenoch aangestel as Staatsekretaris vir Internasionale Handel en President van die Raad van Handel en is aangestel in die Geheime Raad;<ref>{{Cite news |last=Tilbrook |first=Richard |date=13 September 2022 |title=Orders Approved and Business Transacted at ahe Privy Council Held by the King at Buckingham Palace on 13th September 2022 |pages=2 |work=The List of Business |url=https://privycouncil.independent.gov.uk/wp-content/uploads/2022/09/2022-09-13-The-List-of-Business.pdf |access-date=13 September 2022 |archive-date= 7 Maart 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307193359/https://privycouncil.independent.gov.uk/wp-content/uploads/2022/09/2022-09-13-The-List-of-Business.pdf |url-status=dead }}</ref> sy is heraangestel as Handelssekretaris deur Truss se opvolger, Rishi Sunak, die volgende maand, ook Minister vir Vroue en Gelykheid geword.
In die kabinetskommeling van Februarie 2023 het Badenoch die pos van Staatsekretaris vir Besigheid en Handel aanvaar ná die samesmelting van die Departement vir Internasionale Handel met elemente van die Departement vir Besigheid, Energie en Nywerheidstrategie. Badenoch het die verantwoordelikhede van die minister van vroue en gelykheid behou.<ref name="Feb 23 Appointment">{{cite web |last=Nevett |first=Joshua |date=7 February 2023 |title=Sunak reshuffle: Shapps named energy secretary in department shake-up |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-64552127 |access-date=7 February 2023 |website=[[BBC News]]}}</ref> Na die konserwatiewes se nederlaag in die algemene verkiesing van 2024, is Badenoch aangestel as skadu-staatsekretaris vir behuising, gemeenskappe en plaaslike regering in Sunak se skadukabinet en het later haar poging geloods om leier van die Konserwatiewe Party in die 2024-leiersverkiesing te word. Sy het Robert Jenrick in die ledestembrief verslaan en partyleier en leier van die opposisie geword.
Badenoch is in lyn met [[Regs (politiek)|regse]] standpunte oor sistemiese rassisme,<ref>{{Cite web |date=2024-11-04 |title=Tories pick first Black woman to lead a major UK political party |url=https://www.politico.eu/article/tories-pick-kemi-badenoch-first-black-woman-to-lead-a-major-uk-political-party/ |access-date=2024-11-05 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> die integrasie van migrante en trans-selfidentifikasie. In 2024 is sy van afknouery beskuldig terwyl sy verantwoordelik was vir die Departement vir Besigheid en Handel.<ref name=":3">{{Cite web |last=Lynch |first=David |date=30 Julie 2024 |title=Kemi Badenoch dismisses accusations she bullied civil service staff |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/kemi-badenoch-bullying-civil-service-b2588496.html |access-date=1 Augustus 2024 |website=[[The Independent]] |language=en |issn=1741-9743}}</ref><ref name=":4">{{Cite news |last=Crerar |first=Pippa |date=30 Julie 2024 |title=Kemi Badenoch accused of 'bullying and traumatising' staff |url=https://www.theguardian.com/politics/article/2024/jul/30/kemi-badenoch-accused-of-bullying-and-traumatising-staff |access-date=1 Augustus 2024 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Badenoch, Kemi}}
[[Kategorie:Britse politici]]
[[Kategorie:Geboortes in 1980]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
plzftyjljr8jvcgloglef95l6h9yin4
Explosion of a Motor Car
0
423615
3373232
3350561
2026-11-16T18:24:31Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373232
wikitext
text/x-wiki
{{Weesbladsy}}
{{TITELAANSIG|''Explosion of a Motor Car''}}
{{Inligtingskas rolprent
| naam = Explosion of a Motor Car
| beeld =
| regisseur = Cecil M. Hepworth
| produksieleier =
| draaiboekskrywer =
| met = {{Plainlist|
* Cecil M. Hepworth
* Henry Lawley}}
| kinematografie =
| musiek =
| redigeerder =
| verspreider =
| ateljee = Hepworth Manufacturing Company
| vrystelling = [[1900]]
| speeltyd = 95 sek
| land = {{VK}}
| taal =
| begroting =
| bruto =
| voorafgegaan_deur =
| opgevolg_deur =
| webtuiste =
| imdb_id = 0257654
}}
'''''Explosion of a Motor Car''''' (ook bekend as '''''The Delights of Automobiling''''') is 'n Britse stilkomediefilm en truukfilm uit [[1900]]. Cecil M. Hepworth is die regisseur.<ref>[https://www.silentera.com/PSFL/data/E/ExplosionOfAMotorCar1900.html Explosion of a Motor Car]</ref><ref>[https://letterboxd.com/film/explosion-of-a-motor-car/ Explosion of a Motor Car]</ref> Die hoofrolspelers is Cecil M. Hepworth en Henry Lawley.
In die film ontplof ‘n [[Motorvoertuig|motor]] en die liggaamsdele van sy bestuurder en passasiers word verstrooi. "Een van die mees onvergeetlike van vroeë Britse truukfilms" volgens Michael Brooke van ''BFI Screenonline'', "was een van die eerste rolprente wat met die wette van fisika gespeel het vir komiese effek." Dit bevat een van die vroegste bekende gebruike in 'n Britse film van die stoptruuk tegniek wat deur die Franse filmmaker [[Georges Méliès]] in 1896 ontdek is, en sluit ook een van die vroegste rolprentgebruike van komedievertraging in wat later wyd gebruik word as 'n konvensie in animasiefilms. Dit is waar voorwerpe baie langer neem om op die grond te val as wat hulle in werklikheid sou doen. Dit is ingesluit in die BFI DVD ''Early Cinema: Primitives and Pioneers'' en 'n snit word in Paul Merton se interaktiewe gids tot vroeë Britse stille komedie ''How They Laughed'' op die BFI-webwerf vertoon.<ref name="BFIso01">{{cite web |title=Explosion of a Motor Car |first=Michael |last=Brooke |url=http://www.screenonline.org.uk/film/id/444699/ |work=BFI Screenonline |date= |accessdate=2011-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121004234526/http://www.screenonline.org.uk/film/id/444699/ |archive-date=2012-10-04 |url-status=dead }}</ref><ref name="BFIdb01">{{cite web |title=Explosion of a Motor Car |first= |last= |url=http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/26133 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023232433/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/26133 |url-status=dead |archive-date=2012-10-23 |work=BFI Film & TV Database |date= |accessdate=2011-04-24 }}</ref><ref name="BFIig01">{{cite web |title=How They Laughed |first=Paul |last=Merton |url=http://www.screenonline.org.uk/film/id/444555/index.html |work=BFI Screenonline |date= |accessdate=2011-04-24 |archive-url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20110117204919/http://www.screenonline.org.uk/film/id/444555/index.html |archive-date=2011-01-17 |url-status=dead }}</ref>
== Hoofrolspelers ==
* Cecil M. Hepworth
* Henry Lawley
==Synopsis==
Op 'n stil voorstedelike pad verskyn 'n motorkar van om 'n draai in die verte. Twee manlike voetgangers kruis die pad voor die voertuig. Soos die motor nader kom, word gesien dat dit 'n manlike bestuurder en drie aktiewe vroulike passasiers het wat sakdoeke na die kamera waai. Die motor bereik die voorgrond en ontplof sonder waarskuwing en laat 'n smeulende hoop gedraaide wrakstukke agter. ’n Polisieman (gespeel deur Hepworth self) gaan toevallig verby, haal ’n teleskoop uit en kyk op na die lug. Na 'n tyd van 'n paar sekondes moet hy uit die pad gaan aangesien bolyf en afgesnyde ledemate (maar geen koppe nie) om hom begin neerreën. Ongestoord haal die hulpvaardige polisieman sy notaboek uit en begin die taak om die verskillende liggaamsdele, steeds netjies geklee, weer aanmekaar te sit tot identifiseerbare mense, en maak pligsgetrou aantekeninge soos hy gaan.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn}}
{{Wikiquote-inlyn}}
* {{IMDb title|0257654}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Britse rolprente]]
8ubjz80wex3re713utfx1384b3buct6
James Williamson
0
423642
3373350
3350567
2026-11-17T04:55:04Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373350
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = James Williamson
| bynaam =
| beeld = James.williamson.1900.jpg
| beeldbeskrywing =
| onderskrif = James Williamson in 1900
| geboortenaam = James A. Williamson
| geboortedatum = 8 November 1855
| geboorteplek =
| sterfdatum = 18 Augustus 1933
| sterfteplek =
| ouers =
| titel =
| nasionaliteit = Brits
| alma_mater =
| beroep = Rolprententrepreneur, regiseur
| ander =
| bekend =
| salaris =
| termyn =
| voorganger =
| opvolger =
| eerbewyse =
| party =
| religie =
| huweliksmaat =
| kinders =
| webblad =
| handtekening =
}}
'''James A. Williamson''' ([[8 November]] [[1855]] – [[18 Augustus]] [[1933]]) was 'n Skotse fotograaf en 'n sleutellid van die informele vereniging van vroeë filmpioniers wat deur die Franse filmhistorikus Georges Sadoul die Brighton School genoem is. Hy is veral bekend vir ''The Big Swallow'' (1901), 'n truukfilm met innoverende gebruik van uiterste nabyskoot. ''Fire!'' en ''Stop thief!'' (albei 1901), is beide dramas met kontinuïteit wat verskeie skote gevestig het.<ref name="BFIBio">{{cite web |url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/519902/ |title=Williamson, James (1855–1933) |publisher=BFI Screenonline |accessdate=26 Junie 2015 |archive-url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20150805131018/http://www.screenonline.org.uk/people/id/519902/index.html |archive-date= 5 Augustus 2015 |url-status=dead}}</ref><ref name="NMMBio">{{cite web|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/people/ap26495/williamson-james |title=Williamson, James (1855–1933) |publisher=Science Museum Group |accessdate=1 Mei 2020}}</ref><ref name="VCBio">{{cite web|url=http://www.victorian-cinema.net/williamson.htm |title=James Williamson |publisher=Who's Who of Victorian Cinema |accessdate=26 Junie 2015}}</ref>
==Biografie==
=== Vroeë lewe en loopbaan ===
Williamson is gebore in Pathhead naby Kirkcaldy, Fife, en het in [[Edinburg]] grootgeword, waar hy opgelei is om 'n meesterchemikus te word. Hy verhuis in 1868 na [[Londen]], waar hy 'n vakleerling by 'n [[apteker]] was, en in 1877 na Eastry, Kent, waar hy sy eie [[apteek]] koop en trou.<ref name="NMMBio" /><ref name="BFChron">{{cite web|url=http://www.brightonfilm.com/brighton_chronology.htm |title=Brighton & Hove from the dawn of the cinema |accessdate=26 Junie 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150811070923/http://brightonfilm.com/brighton_chronology.htm |archivedate=11 Augustus 2015 }}</ref> Hy was ook 'n ywerige amateur[[fotograaf]] wat fotografiese toestelle en chemiese voorrade in sy winkel verkoop het en 'n agent vir [[Kodak]] geword het.<ref name="NMMBio" />
In 1886 verskuif hy sy apteek- en fotografiese onderneming na Church Road 144, Hove,<ref name="BFChron" /> waar hy saam met sy gesin gaan woon het en vriendskappe gevorm het met mede-pioniers Esmé Collings, William Friese-Greene en George Albert Smith, vir wie hy chemikalieë verskaf en films verwerk het.<ref name="IMDBTriv">{{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0932055/bio#trivia |title=James Williamson |publisher=Internet Movie Database |accessdate=26 Junie 2015}}</ref> Die eiendom, wat voorheen deur die fotograaf S. Grey van Well & Grey besit is, is later hernommer as Kerkweg 156 en dra tans 'n gedenkplaat vir Williamson se prestasies wat onthul is as deel van die eeufees van rolprentvieringe in 1996. <ref name="BFChron" />
==Verwysings==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:James, Williamson}}
[[Kategorie:Geboortes in 1855]]
[[Kategorie:Sterftes in 1933]]
[[Kategorie:Britse regisseurs]]
ohgb1rbiz6npuhiykzf879l6u0uvbtz
Dicerothamnus
0
427545
3373155
2759681
2026-11-16T12:40:09Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373155
wikitext
text/x-wiki
{{Outomatiese taksoboks
|image =
|image_caption =
|display_parents = 3
|taxon = Dicerothamnus
|authority = Koek. (2019)
|subdivision_ranks = Spesies
|subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center>
|synonyms =
}}
'''''Dicerothamnus''''' (renosterbosse) is 'n [[genus]] van [[struik]]e wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Asteraceae. Die genus is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor.
== Spesies ==
Daar is twee [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>{{Verwys web |titel=Plants of the World Online |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77197862-1 |argief-url=https://web.archive.org/web/20241221185310/https://powo.science.kew.org/taxon/urn%3Alsid%3Aipni.org%3Anames%3A77197862-1 |argiefdatum=21 Desember 2024 |besoekdatum= 5 April 2025 |url-status=dead}}</ref>
* ''[[Dicerothamnus adpressus]]'' <small>(Harv.) Koek.</small>
* ''[[Dicerothamnus rhinocerotis]]'' <small>(L.f.) Koek.</small>
== Verwysings ==
{{verwysings}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Dicerothamnus| ]]
[[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]]
p6lvf2q0orwj3bp873ni3han3tnquqx
Dipcadi
0
428490
3373188
3279219
2026-11-16T13:35:21Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373188
wikitext
text/x-wiki
{{Outomatiese taksoboks
|image = Dipcadi serotinum-IMG 4331.jpg
|image_caption = ''Dipcadi serotinum''
|display_parents = 3
|taxon = Dipcadi
|authority = Medik., (1790)
|subdivision_ranks = Spesies
|subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center>
|synonyms =* ''Baeoterpe'' <small>Salisb.</small>
* ''Polemannia'' <small>K.Bergius</small>
* ''Tricharis'' <small>Salisb.</small>
* ''Uropetalon'' <small>[[William John Burchell|Burch.]] ex Ker Gawl.</small>
* ''Zuccangnia'' <small>[[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]</small>
}}
'''''Dipcadi''''' is 'n [[genus]] van [[geofiet]]e wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] ''Aizoaceae''. Die genus is [[inheems]] aan [[Afrika]], [[Asië]] en [[Europa]].
== Spesies ==
Daar is 42 [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>{{Verwys web |titel=Plants of the World Online |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:24195-1 |argief-url=https://web.archive.org/web/20250315053546/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:24195-1 |argiefdatum=15 Maart 2025 |besoekdatum=29 April 2025 |url-status=dead}}</ref>
{{div col|colwidth=20em}}
* ''[[Dipcadi bakerianum]]'' <small>[[Harry Bolus|Bolus]]</small>
* ''[[Dipcadi balfourii]]'' <small>Baker</small>
* ''[[Dipcadi biflorum]]'' <small>Ghaz.</small>
* ''[[Dipcadi brevifolium]]'' <small>(Thunb.) Fourc.</small>
* ''[[Dipcadi ciliare]]'' <small>([[Christian Friedrich Ecklon|Eckl.]] & [[Karl Ludwig Philipp Zeyher|Zeyh.]] ex Harv.) Baker</small>
* ''[[Dipcadi × clarkeanum]]'' <small>Schinz</small>
* ''[[Dipcadi coimbatorensis]]'' <small>V.Ravich., R.Kr.Singh & Murugan</small>
* ''[[Dipcadi concanense]]'' <small>(Dalzell) Baker</small>
* ''[[Dipcadi cowanii]]'' <small>(Ridl.) H.Perrier</small>
* ''[[Dipcadi crispum]]'' <small>Baker</small>
* ''[[Dipcadi dekindtianum]]'' <small>[[Adolf Engler|Engl.]]</small>
* ''[[Dipcadi erythraeum]]'' <small>Webb & Berthel.</small>
* ''[[Dipcadi fesoghlense]]'' <small>(Solms) Baker</small>
* ''[[Dipcadi garuense]]'' <small>Engl. & K.Krause</small>
* ''[[Dipcadi glaucum]]'' <small>(Burch. ex Ker Gawl.) Baker</small>
* ''[[Dipcadi goaense]]'' <small>Prabhug., U.S.Yadav & Janarth.</small>
* ''[[Dipcadi gracillimum]]'' <small>Baker</small>
* ''[[Dipcadi guichardii]]'' <small>Radcl.-Sm.</small>
* ''[[Dipcadi heterocuspe]]'' <small>Baker</small>
* ''[[Dipcadi janae-shrirangii]]'' <small>Chandore, Borude, Bhalekar, Madhav & Gosavi</small>
* ''[[Dipcadi kuriensis]]'' <small>A.G.Mill.</small>
* ''[[Dipcadi ledermannii]]'' <small>Engl. & K.Krause</small>
* ''[[Dipcadi longifolium]]'' <small>(Lindl.) Baker</small>
* ''[[Dipcadi longiracemosum]]'' <small>(Deb & S.Dasgupta) H.Rodrigues, S.R.Dutta & Chakral</small>
* ''[[Dipcadi marlothii]]'' <small>Engl.</small>
* ''[[Dipcadi mechowii]]'' <small>Engl.</small>
* ''[[Dipcadi montanum]]'' <small>(Dalzell) Baker</small>
* ''[[Dipcadi ndelleense]]'' <small>A.Chev.</small>
* ''[[Dipcadi oxylobum]]'' <small>Welw. ex Baker</small>
* ''[[Dipcadi panousei]]'' <small>Sauvage & Veilex</small>
* ''[[Dipcadi papillatum]]'' <small>[[Anna Amelia Obermeyer|Oberm.]]</small>
* ''[[Dipcadi platyphyllum]]'' <small>Baker</small>
* ''[[Dipcadi reidii]]'' <small>Deb & S.Dasgupta</small>
* ''[[Dipcadi rigidifolium]]'' <small>Baker</small>
* ''[[Dipcadi saxorum]]'' <small>Blatt.</small>
* ''[[Dipcadi serotinum]]'' <small>(L.) Medik.</small>
* ''[[Dipcadi susianum]]'' <small>(Nábelek) Wendelbo</small>
* ''[[Dipcadi thollonianum]]'' <small>Hua</small>
* ''[[Dipcadi turkestanicum]]'' <small>Vved.</small>
* ''[[Dipcadi ursulae]]'' <small>Blatt.</small>
* ''[[Dipcadi vaginatum]]'' <small>Baker</small>
* ''[[Dipcadi viride]]'' <small>(L.) Moench</small>
* ''[[Dipcadi welwitschii]]'' <small>(Baker) Baker</small>
{{div col end}}
== Galery ==
<gallery>
Dipcadi serotinum.JPG
Dipcadi papillatum-0414 - Flickr - Ragnhild & Neil Crawford.jpg
</gallery>
== Verwysings ==
{{verwysings}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Dipcadi| ]]
hmtxb6rs9yhaeh7jgfylw89maupygt2
Diosma
0
428624
3373187
2769060
2026-11-16T13:33:37Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373187
wikitext
text/x-wiki
{{Outomatiese taksoboks
|image = Diosma acmaeophylla 5Dsr 0462-01.jpg
|image_caption = ''Diosma acmaeophylla''
|display_parents = 3
|taxon = Diosma
|authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753)
|subdivision_ranks = Spesies
|subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center>
|synonyms =* ''Aestuaria'' <small>(L.) Schaeff.</small>
}}
'''''Diosma''''' (bitterboegoe) is 'n [[genus]] van [[struik]]e wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Rutaceae. Die genus is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]], [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Al die spesies is deel van die [[fynbos]].
== Spesies ==
Daar is 28 [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:35684-1 Plants of the World Online] {{Dooie skakel|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
{{div col|colwidth=20em}}
* ''[[Diosma acmaeophylla]]'' <small>[[Christian Friedrich Ecklon|Eckl.]] & [[Karl Ludwig Philipp Zeyher|Zeyh.]]</small>
* ''[[Diosma apetala]]'' <small>(Dümmer) I.Williams</small>
* ''[[Diosma arenicola]]'' <small>I.Williams</small>
* ''[[Diosma aristata]]'' <small>I.Williams</small>
* ''[[Diosma aspalathoides]]'' <small>Lam.</small>
* ''[[Diosma awilana]]'' <small>I.Williams</small>
* ''[[Diosma demissa]]'' <small>I.Williams</small>
* ''[[Diosma dichotoma]]'' <small>[[Peter Jonas Bergius|P.J.Bergius]]</small>
* ''[[Diosma echinulata]]'' <small>I.Williams</small>
* ''[[Diosma fallax]]'' <small>I.Williams</small>
* ''[[Diosma guthriei]]'' <small>R.Glover</small>
* ''[[Diosma haelkraalensis]]'' <small>I.Williams</small>
* ''[[Diosma hirsuta]]'' <small>L.</small>
* ''[[Diosma meyeriana]]'' <small>Spreng.</small>
* ''[[Diosma oppositifolia]]'' <small>L.</small>
* ''[[Diosma parvula]]'' <small>I.Williams</small>
* ''[[Diosma passerinoides]]'' <small>Steud.</small>
* ''[[Diosma pedicellata]]'' <small>I.Williams</small>
* ''[[Diosma pilosa]]'' <small>I.Williams</small>
* ''[[Diosma prama]]'' <small>I.Williams</small>
* ''[[Diosma ramosissima]]'' <small>Bartl. & H.L.Wendl.</small>
* ''[[Diosma recurva]]'' <small>Cham.</small>
* ''[[Diosma rourkei]]'' <small>I.Williams</small>
* ''[[Diosma sabulosa]]'' <small>I.Williams</small>
* ''[[Diosma strumosa]]'' <small>I.Williams</small>
* ''[[Diosma subulata]]'' <small>J.C.Wendl.</small>
* ''[[Diosma tenella]]'' <small>I.Williams</small>
* ''[[Diosma thyrsophora]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small>
{{div col end}}
== Verwysings ==
{{verwysings}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Diosma| ]]
[[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]]
qw9ppwcnl49kup5kmd58hrtpzq995kl
Elbit Hermes 450
0
428740
3373221
3352464
2026-11-16T16:19:53Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373221
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Zik Squadron (Hermes 450), (cropped).jpg|duimnael|Eskader 161 ("Die Swart Slang") heropen as die enigste "Zik" Eskader (Hermes 450) in die onbemande vliegtuig, wat al die "Zik" vliegtuie van Eskader 166 ("Vuurvoëls") absorbeer.]]
Die '''Hermes 450''' is 'n mediumgrootte veelvuldige [[onbemande vliegtuig]] (UAV) wat deur die Israeliese verdedigingsmaatskappy Elbit ontwerp is vir taktiese langdurige missies. Dit het 'n uithouvermoë van meer as 20 uur, met 'n primêre missie van verkenning, [[waarneming]] en [[kommunikasie]]-oordrag. Vragopsies sluit in elektro-optiese/infrarooi sensors, kommunikasie- en elektroniese intelligensie, sintetiese-apertuur radar/grondbewegende teiken aanduiding, [[elektroniese oorlogvoering]] en hiperspektrale sensors.
==Oorsig==
Die Hermes 450 is 'n mediumgrootte hommeltuig met 'n silindriese romp, hoë reguit vlerke en 'n V-stert. Dit is outonoom van opstyg tot landing, met 'n automatiese vermoë wat in staat is om op te styg en te land. Dit kan volledig vanaf 'n grondstasie beheer word.<ref name=at-20130605>{{cite news |url=https://www.airforce-technology.com/projects/hermes-multirole-high-performance-tactical-uas/?cf-view |title=Hermes 450 Multi-Role High Performance Tactical UAS |website=AirforceTechnology |date=5 Junie 2013 |access-date=7 April 2024}}</ref>
In 2008 het Elbit aangekondig dat 'n nuwe R902(W) [[Wankel-enjin]], wat ongeveer 40 kilogram weeg en 70 remperdekrag (52 kW) ontwikkel met behulp van elektroniese brandstofbeheer, in die Hermes 450 gebruik sou word.<ref name=da-20080218>{{cite press release |url=https://www.defense-aerospace.com/elbit-unveils-new-engine-for-hermes-450-uav/ |title=Elbit Systems Unveils at Singapore Air Show a New Engine Designed to Improve Performance Envelope of Hermes 450 UAV |work=Elbit Systems |publisher=Briganti et Associés |location=France |date=18 Februarie 2008 |access-date=7 April 2024 |archivedate= 7 April 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240407145534/https://www.defense-aerospace.com/elbit-unveils-new-engine-for-hermes-450-uav/ }}</ref>
Dit het die opsie om vier Rafael Spike-[[missiel]]e gewapen te wees.<ref name=rusi-drones>{{cite web |url=https://drones.rusi.org/drone-inventory/ |title=Drone Inventory |publisher=Royal United Services Institute |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240309125208/https://drones.rusi.org/drone-inventory/ |archive-date= 9 Maart 2024 |url-status=dead}}</ref>
Dit is die basis van die Thales Watchkeeper WK450- en Hermes 900-ontwerpe.<ref name=at-20130605/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Wapentuig]]
[[Kategorie:Robotte]]
[[Kategorie:Hommeltuie]]
gnhvtegb03ybix2yn8y1e3j7w2l0bmp
Selektiewe mutisme
0
429475
3373300
3352640
2026-11-16T20:18:21Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373300
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas siekte
|naam = Selektiewe mutisme
|beeld =
|beeldgrootte =
|onderskrif =
| ICD10 = {{ICD10|F|94|0|f|90}}
| ICD9 = {{ICD9|309.83}} {{ICD9|313.23}}
| ICDO =
| OMIM =
| MedilinePlus = 001546
| eMedicineSubj = ped
| eMedicineTopic = 2660
| MeshID = D009155
| SNOMED CT = 71959007
}}
'''Selektiewe mutisme''' is 'n [[angssteuring]] waarin iemand wat andersins die vermoë het om te praat, nie kan praat wanneer hulle in spesifieke situasies of op sekere plekke kom of met sekere mense te doen kry nie. Een of meer van dié situasies kan 'n trauma veroorsaak. Selektiewe mutisme en sosialeangssteuring kom gewoonlik saam voor.<ref>{{Cite journal | last1 = Viana | first1 = A. G. | last2 = Beidel | first2 = D. C. | last3 = Rabian | first3 = B. | doi = 10.1016/j.cpr.2008.09.009 | title = Selective mutism: A review and integration of the last 15 years | url = https://archive.org/details/sim_clinical-psychology-review_2009-02_29_1/page/57 | journal = Clinical Psychology Review | volume = 29 | issue = 1 | pages = 57–67 | year = 2009 | pmid = 18986742 }}</ref>
Mense met die toestand bly gewoonlik stil, selfs as die gevolge van hulle stilte skande, sosiale uitsluiting of straf insluit.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2005/04/12/health/psychology/12mute.html|title=The Child Who Would Not Speak a Word|first=Harriet|last=Brown|date=12 April 2005|newspaper=The New York Times}}</ref>
==Tekens en simptome==
Die [[DSM-5]] beskryf selektiewe mutisme (SM) as 'n volhardende probleem om in 'n spesifieke sosiale opset te praat wanneer dit verwag word, soos op skool, ondanks die vermoë om in ander situasies te kan praat. Die simptome moenie tydelik wees nie en moet die persoon se vermoë aantas om in 'n sekere situasie op te tree.<ref>{{cite book|last=Adelman|first=L.|year=2007|title=Don't Call me Shy|publisher=LangMarc Publishing|isbn=978-1880292327|url-access=registration|url=https://archive.org/details/dontcallmeshypre0000adel}}</ref> Moontlike ander diagnoses moet oorweeg word.<ref>American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (Fifth ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing. p. 195. {{ISBN|978-0-89042-555-8}}.</ref>
SM word met ander angstoestande verbind, veral sosialeangssteuring. Altesaam 100% van deelnemers aan een studie en 97% in 'n ander het ook aan sosialeangssteuring gely.<ref name="pmid9136500">{{cite journal |last1=Dummit |first1=E. Steven |last2=Klein |first2=Rachel G. |last3=Tancer |first3=Nancy K. |last4=Asche |first4=Barbara |last5=Martin |first5=Jacqueline |last6=Fairbanks |first6=Janet A. |title=Systematic Assessment of 50 Children With Selective Mutism |url=https://archive.org/details/journal-american-academy-child-adolescent-psychiatry_1997-05_36_5/page/653 |journal=Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry |date=May 1997 |volume=36 |issue=5 |pages=653–660 |doi=10.1097/00004583-199705000-00016 |pmid=9136500 |doi-access=free }}</ref><ref name="doi10.1007/s10862-005-3263-1">{{Cite journal | last1 = Vecchio | first1 = J. L. | last2 = Kearney | first2 = C. A. | doi = 10.1007/s10862-005-3263-1 | title = Selective Mutism in Children: Comparison to Youths with and Without Anxiety Disorders | journal = Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment | volume = 27 | pages = 31–37 | year = 2005 | s2cid = 144770110 }}</ref><ref name="pmid7649954">{{Cite journal | last1 = Black | first1 = B. | last2 = Uhde | first2 = T. W. | doi = 10.1097/00004583-199507000-00007 | title = Psychiatric Characteristics of Children with Selective Mutism: A Pilot Study | url = https://archive.org/details/journal-american-academy-child-adolescent-psychiatry_1995-07_34_7/page/847 | journal = Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry | volume = 34 | issue = 7 | pages = 847–856 | year = 1995 | pmid = 7649954 }}</ref> Sommige navorsers spekuleer dus dat selektiewe mutisme dalk 'n strategie is van 'n subgroep kinders met sosialeangssteuring om hulle benoudheid in sosiale situasies te verminder.<ref>{{Cite journal | last1 = Yeganeh | first1 = R. | last2 = Beidel | first2 = D. C. | last3 = Turner | first3 = S. M. | doi = 10.1002/da.20139 | title = Selective mutism: More than social anxiety? | journal = Depression and Anxiety | volume = 23 | issue = 3 | pages = 117–123 | year = 2006 | pmid = 16421889 | s2cid = 39403140 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Sharp | first1 = W. G. | last2 = Sherman | first2 = C. | last3 = Gross | first3 = A. M. | doi = 10.1016/j.janxdis.2006.07.002 | title = Selective mutism and anxiety: A review of the current conceptualization of the disorder | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-anxiety-disorders_2007_21_4/page/568 | journal = Journal of Anxiety Disorders | volume = 21 | issue = 4 | pages = 568–579 | year = 2007 | pmid = 16949249 | citeseerx = 10.1.1.560.5956 }}</ref>
Die omvang van selektiewe mutisme is onseker. Weens die swak begrip van die toestand onder die algemene publiek word baie gevalle waarskynlik nie gediagnoseer nie. Geskoei op die aantal aangemelde gevalle word die voorkoms geraam op 1 in 1 000, of 0,1%.<ref>{{cite journal | last1 = Chvira | first1 = Denise A. | last2 = Shipon-Blum | first2 = Elisa | last3 = Hitchcock | first3 = Carla | last4 = Cohan | first4 = Sharon | last5 = Stein | first5 = Murray B. | year = 2007 | title = Selective Mutism and Social Anxiety Disorder: All in the Family? | url = https://archive.org/details/sim_journal-american-academy-child-adolescent-psychiatry_2007-11_46_11/page/1464 | pmid = 18049296 | journal = Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry | volume = 46 | issue = 11| pages = 1464–472 | doi = 10.1097/chi.0b013e318149366a }}</ref> In 'n studie van 2002 in ''The Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry'' word egter geraam die voorkoms is 0,71%.<ref>{{cite journal | pmid = 12162629 | doi=10.1097/00004583-200208000-00012 | volume=41 | issue=8 | title=Prevalence and description of selective mutism in a school-based sample | url = https://archive.org/details/sim_journal-american-academy-child-adolescent-psychiatry_2002-08_41_8/page/938 | journal=J Am Acad Child Adolesc Psychiatry | pages=938–46 | last1 = Bergman | first1 = RL | last2 = Piacentini | first2 = J | last3 = McCracken | first3 = JT| year=2002 | s2cid=20947226 }}</ref>
===Ander simptome===
Benewens die gebrek aan spraak, sluit simptome onder mense met SM volgens Elisa Shipon-Blum en ander se bevindings die volgende in:<ref>{{Cite book |last1=Moini |first1=Jahangir |url=https://books.google.com/books?id=8AcWEAAAQBAJ |title=Global Emergency of Mental Disorders |author2=Justin Koenitzer |author3=Anthony LoGalbo |date=2021 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-323-85843-4 |location=Londen |pages=82–84 |oclc=1252050397 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Muris |first=Peter |last2=Ollendick |first2=Thomas H. |date=January 19, 2021 |title=Selective Mutism and Its Relations to Social Anxiety Disorder and Autism Spectrum Disorder |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8131304/ |journal=Clinical Child and Family Psychology Review |volume=24 |issue=2 |pages=294–325 |doi=10.1007/s10567-020-00342-0 |issn=1573-2827 |pmc=8131304 |pmid=33462750}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cohan |first=Sharon L. |last2=Chavira |first2=Denise A. |last3=Shipon-Blum |first3=Elisa |last4=Hitchcock |first4=Carla |last5=Roesch |first5=Scott C. |last6=Stein |first6=Murray B. |date=August 23, 2010 |title=Refining the classification of children with selective mutism: a latent profile analysis |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2925839/ |journal=Journal of Clinical Child and Adolescent Psychology |volume=37 |issue=4 |pages=770–784 |doi=10.1080/15374410802359759 |issn=1537-4424 |pmc=2925839 |pmid=18991128}}</ref>
* Skaamheid, sosiale angs, 'n vrees vir sosiale verleentheid of sosiale isolasie en onttrekking
* 'n Probleem om oogkontak te behou
* 'n Uitdrukkinglose gesig en 'n onwilligheid om te glimlag of 'n voortdurende glimlag
* 'n Probleem om gevoelens uit te druk, selfs teenoor gesinslede
* 'n Groter geneigdheid tot kommer as by ander mense van dieselfde ouderdom
* 'n Sensitiwiteit vir geraas en skares
Aan die ander kant is daar ook in baie gevalle positiewe eienskappe:
* 'n Groter as gemiddelde intelligensie, weetgierigheid of waarneming
* 'n Sterk sin vir reg en verkeerd
* Kreatiwiteit
* 'n Liefe vir die kunste
* Empatie
* 'n Sensitiwiteit vir ander mense
==Behandeling==
In teenstelling met wat algemeen geglo word, verbeter selektiewe mutisme nie noodwenig as 'n persoon ouer word nie.<ref name="Johnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Maggie |last2=Wintgens |first2=Alison |title=The Selective Mutism Resource Manual |date=2001 |publisher=Speechmark |isbn=978-0-86388-280-7 }}</ref> Doeltreffende behandeling is nodig dat 'n kind ordentlik ontwikkel. Sonder behandeling kan SM bydra tot depressie, nog angs en ander sosiale en emosionele probleme.<ref>Selective Mutism Group: Ask the Doc archives: [http://www.selectivemutism.org/faq/faqs/when-do-i-need-to-seek-professional-help-for-my-child When do I need to seek professional help for my child?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311180146/http://www.selectivemutism.org/faq/faqs/when-do-i-need-to-seek-professional-help-for-my-child |date=2012-03-11 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.selectivemutism.org/faq/faqs/what-about-adults-what-are-the-long-term-effects-of-sm |title=What about adults? What are the long-term effects of SM? |access-date=2008-05-09 |archive-date=2012-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701035438/http://www.selectivemutism.org/faq/faqs/what-about-adults-what-are-the-long-term-effects-of-sm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |last1=Ketteley |first1=Emma |title=Killer's history of social disorders |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/this_world/7336053.stm |work=BBC This World |date=8 April 2008 }}</ref>
Behandeling op 'n vroeë ouderdom is dus belangrik. Die presiese behandeling hang af van die persoon se ouderdom, enige ander geestesprobleme, ensovoorts. Ouer mense en dié met depressie het dalk [[medikasie]] nodig.<ref>{{cite web |url=http://www.selectivemutism.org.uk/wp-content/uploads/2017/08/Older_Children_and_Teens-Ricki-Blau.pdf |first1=Ricki |last1=Blau |title=The Older Child or Teen with Selective Mutism }}</ref>
==Verwysings==
{{Verwysings|3}}
==Skakels==
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Selective mutism}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geestesteurings]]
f3qc8q1fhj64k865rimhnueb2ji2jr5
Keisya Levronka
0
430014
3373383
3352694
2026-11-17T08:28:29Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373383
wikitext
text/x-wiki
{{Weesbladsy}}
{{Inligtingskas Musikale kunstenaar
| naam = Keisya Levronka
| beeld = File:Keisya Levronka Starred in Cerita Cinta Kirana.png
| beeldgrootte =
| dwarsformaat =
| beeldbeskrywing =
| beeldonderskrif =
| agtergrondkleur = solo
| geboortenaam = Keisya Levronka
| alias =
| geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|2003|2|2}}
| geboorteplek =
| oorsprong = Malang, [[Indonesië]]
| sterfdatum =
| sterfplek =
| genre = Pop,
| beroep = Sanger
| instrument = vokaal
| jare_aktief =
| etiket = Malang, [[Indonesië]]
| assosiasies =
| webwerf =
| huidige_lede =
| gewese_lede =
}}'''Keisya Levronka''' (gebore 2 Februarie 2003) is 'n [[Indonesië|Indonesiese]] sangeres en aktrise. Sy het haar loopbaan in die vermaaklikheidswêreld begin deur haar deelname aan die tiende seisoen van die Indonesian Idol-talentprogram wat in 2019 - 2020 op die RCTI uitgesaai is.<ref>{{Verwys web |titel=argiefkopie |url=https://jateng.tribunnews.com/2020/08/07/biodata-keisya-levronka-jebolan-indonesian-idol-2020-yang-rilis-lagu-jadi-kekasihku-saja |argief-url=https://web.archive.org/web/20230408072119/https://jateng.tribunnews.com/2020/08/07/biodata-keisya-levronka-jebolan-indonesian-idol-2020-yang-rilis-lagu-jadi-kekasihku-saja |argiefdatum= 8 April 2023 |besoekdatum=20 Januarie 2026 |url-status=dead}}</ref><ref>https://www.suara.com/entertainment/2023/07/20/161618/biodata-lengkap-dan-agama-keisya-levronka-jebolan-idol-yang-dihujat-tak-punya-tata-krama</ref> Nadat sy aan Indonesian Idol gegradueer het, het sy by die platemaatskappy Universal Music Indonesia aangesluit en haar debuut as sangeres gemaak met 'n liedjie getiteld "Jadi Kekasihku Saja". Behalwe vir 'n loopbaan in die musiekwêreld, het Keisya Levronka ook in 2021 die wêreld van toneelspel betree, met haar toneelspeldebuut in die reeks ''Jingga dan Senja''.
In 2022 het haar vierde liedjie, "Tak Ingin Usai" daarin geslaag om verskeie digitale musiektrefferlyste in Indonesië, insluitend die Billboard Indonesia-trefferlyste vir 11 weke, te boaan.<ref>https://www.billboard.com/charts/indonesia-songs-hotw/</ref> Die liedjie het haar ook die eerste toekenning van haar loopbaan by 'n musiektoekenningsgeleentheid in Maleisië, die Anugerah Industri Muzik, besorg vir "Beste Maleise taalliedjie aangebied deur 'n buitelandse kunstenaar".<ref>https://www.kompas.com/hype/read/2022/09/13/175325166/keisya-levronka-sabet-penghargaan-anugerah-industri-muzik-di-malaysia</ref><ref>https://universalmusicsea.com/artists/keisya-levronka/</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Bronnelys ==
* ''Biodata [https://jateng.tribunnews.com/2020/08/07/biodata-keisya-levronka-jebolan-indonesian-idol-2020-yang-rilis-lagu-jadi-kekasihku-saja Keisya Levronka, Jebolan Indonesian Idol 2020 yang Rilis Lagu Jadi Kekasihku Saja].'' Besoek op 31 Mei 2025 (id-ID).
* ↑ ''Biodata [https://www.suara.com/entertainment/2023/07/20/161618/biodata-lengkap-dan-agama-keisya-levronka-jebolan-idol-yang-dihujat-tak-punya-tata-krama Lengkap dan Agama Keisya Levronka, Jebolan Idol yang Dihujat Tak Punya Tata Krama].'' Besoek op 31 Mei 2025 (Indonesies).
* ↑ Michael Cusson: [https://www.billboard.com/charts/indonesia-songs-hotw/ ''Indonesia Songs.'' In: ''Billboard'']''.'' 15 Februarie 2022, Besoek op 31 Mei 2025 (Amerikaanse Engels).
* ↑ Kompas [https://www.kompas.com/hype/read/2022/09/13/175325166/keisya-levronka-sabet-penghargaan-anugerah-industri-muzik-di-malaysia Cyber Media]: . In: . 13 September 2022 (kompas.com [ID op 31 Mei 2025]).
* ↑ Universal Music Group: [https://universalmusicsea.com/artists/keisya-levronka/ ''Keisya Levronka.'' 20. Februar 2025], Besoek op 31 Mei 2025 (Britse Engels).
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geboortes in 2003]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
db76ncfpz4nd3kd1rkz2x47irglc29z
Bespreking:Victor Glover
1
448242
3373371
3259147
2026-11-17T07:15:51Z
AlphaVictorDelta0107
213442
AlphaVictorDelta0107 het bladsy [[Bespreking:Victor J. Glover]] na [[Bespreking:Victor Glover]] geskuif: Common name
3259147
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
{{Wikiprojek Sterrekunde}}
{{Wikiprojek Lugvaartuie}}
{{Wikiprojek Ruimtevaart}}
qej4583a135ncpiktxut61eobg68oui
Hugh White (strateeg)
0
450212
3373343
3367226
2026-11-17T02:38:12Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373343
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Hugh White
| bynaam =
| beeld = Hugh White (born 1953) in the video 'Insider REVEALS Australia Prepares War With China To Rescue US Hegemony'.png
| beeldbeskrywing =
| onderskrif =
| geboortenaam = Hugh White
| geboortedatum = 1953
| geboorteplek =
| sterfdatum =
| sterfteplek =
| ouers =
| familie =
| titel =
| nasionaliteit = {{vlagland| Australië}}
| alma_mater = Universiteit van Melbourne, Universiteit van Oxford
| beroep = Akademikus, skrywer oor strategiese studies en [[geopolitiek]]
| ander =
| bekend =
| salaris =
| termyn =
| voorganger =
| opvolger =
| eerbewyse =
| party =
| religie =
| huweliksmaat =
| kinders =
| kleinkinders =
| webblad =
| handtekening =
}}
'''Hugh White''' AO FASSA (gebore [[1953]]) is 'n Emeritus Professor in [[Strategiese Studies]] aan die Strategiese en Verdedigingsstudiesentrum van die Australiese Nasionale Universiteit in [[Canberra]], [[Australië]], 'n langdurige verdedigings- en [[Spioenasie|intelligensie]]-ontleder, en skrywer wat werke oor [[militêre strategie]] en [[internasionale betrekkinge]] gepubliseer het. Hy was Adjunksekretaris vir Strategie en Intelligensie in die Australiese Departement van Verdediging van 1995 tot 2000 en was die intreerede Direkteur van die Australiese Strategiese Beleidsinstituut (ASPI). Sy 2019-boek ''How to Defend Australia'' het nasionale aandag getrek nadat hy die voorstel geopper het om die voorstel van 'n onafhanklik [[kernwapen]]vermoee vir Australië te heroorweeg.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.net.au/radio/programs/pm/hugh-white-calls-for-rekindling-of-nuclear-weapons-debate/11272346|title=Hugh White calls for rekindling of nuclear weapons debate|date=2 Julie 2019|website=ABC Radio|language=en|access-date=2019-07-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.smh.com.au/politics/federal/nuclear-arsenal-must-be-on-australia-s-agenda-argues-defence-expert-20190701-p52306.html|title=Nuclear arsenal must be on Australia's agenda, argues defence expert|last=Alexander|first=Harriet|date=1 Julie 2019|website=The Sydney Morning Herald|language=en|access-date=2019-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709010005/https://www.smh.com.au/politics/federal/nuclear-arsenal-must-be-on-australia-s-agenda-argues-defence-expert-20190701-p52306.html|archive-date=2019-07-09|url-status=dead}}</ref>
==Opleiding en vroeë loopbaan (1970's–2000)==
White het in die 1970's [[filosofie]] aan die Universiteit van Melbourne en die [[Universiteit van Oxford]] gestudeer. By Oxford het hy vir die B.Phil gestudeer en is in 1978 die John Locke-prys in Geestesfilosofie bekroon. In die 1980's was hy onder andere 'n joernalis vir die ''Sydney Morning Herald''-koerant, 'n intelligensie-ontleder by die Kantoor van Nasionale Assesserings, 'n adviseur vir die Minister van Verdediging Kim Beazley, en die Internasionale Adviseur vir Eerste Minister [[Bob Hawke]]. In 1995 is hy aangestel as Adjunk-Sekretaris vir Strategie en Intelligensie in die Departement van Verdediging.<ref>https://researchportalplus.anu.edu.au/en/persons/hugh-white</ref> Gedurende sy ampstermyn was hy betrokke by die voorbereiding van die 2000 Verdedigingswitskrif, getiteld Ons Toekomstige Verdedigingsmagte, gepubliseer deur die Howard-regering.<ref>[http://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_Departments/Parliamentary_Library/pubs/rp/rp1516/DefendAust/2000 Defence 2000: Our Future Defence Force (2000 Defence White Paper) – Parliament of Australia<!-- Bot generated title -->]</ref> Die sentrale gevolgtrekkings daarvan was dat Australië 'n selfstandige verdedigingsmag moet handhaaf, beheer oor sy maritieme gebiede moet behou en "probeer om vyandige magte so ver as moontlik van ons kus af aan te val". Hy het homself sedertdien beskryf as die Witskrif se "hoofskrywer".<ref>Hugh White, ''The China Choice'' (2010)</ref>
In 2010 het White ''The China Choice: Why We Should Share Power'' gepubliseer. Hierdie werk het aansienlike nasionale aandag sowel as gunstige kommentaar wêreldwyd gekry, insluitend van die joernalis en [[strateeg]] [[Robert D. Kaplan]], die ''[[New York Times]]'',<ref>Jane Perlez, [http://sinosphere.blogs.nytimes.com/2013/10/16/hugh-white-on-the-china-choice/?_r=0 "Hugh White on 'The China Choice'"], ''[[The New York Times]]'', 16 Oktober 2013</ref> die ''[[Financial Times]]'',<ref>Gideon Rachman, [http://www.ft.com/cms/s/2/cdd14b42-0511-11e3-9ffd-00144feab7de.html "Search for a Safer Path in the Race for Asia"], ''Financial Times'', 18 Augustus 2013</ref> en die ''New York Review of Books''.<ref>Ian Johnson, [http://www.nybooks.com/articles/archives/2013/nov/21/dreams-different-china/ "Dreams of a Different China"], ''The New York Review of Books'', 21 November 2013</ref> Die sentrale argument in White se boek is dat daar 'n samesmelting van magte in Asië moet wees soos in Europa in die 19de eeu. Hy glo egter dat Australië se strategiese verskansing nie kan voortduur nie en dat beleidmakers eendag sal moet kies of hulle met die VSA of met China in lyn is.<ref>[http://www.smh.com.au/comment/america-or-china-one-day-we-will-have-to-choose-20130527-2n7a0.html America or China: one day, we will have to choose<!-- Bot generated title -->]</ref>
"Vir meer as 'n eeu het [die VSA] bygedra tot vrede en orde, tot ekonomiese ontwikkeling, tot politieke evolusie, en tot wetenskap, tegnologie en kuns regoor die wêreld – en al hierdie bydraes was niks minder as uitsonderlik nie."— Hugh White<ref>Hugh White, ''The China Choice'', p. 109.</ref>
In ''The China Choice'' voer White aan dat die [[Viëtnamoorlog]] uiteindelik die Asiatiese streek bevoordeel het omdat dit getoon het hoe ver die VSA sou gaan om sy oppergesag oor China te verseker. White het in die openbaar aangevoer dat Australië sy maritieme vermoëns dramaties moet verhoog sodat Australië nie 'n klein moondheid in [[Asië]] kan word nie.<ref>[http://www.radioaustralia.net.au/international/radio/onairhighlights/sharp-criticism-levelled-against-australian-defence-white-paper Sharp criticism levelled against Australian defence white paper], ''Connect Asia'', ABC Radio Australia<!-- Bot generated title --></ref>
In 2016 het White gepleit vir 'n heroorweging van die Abbott-regering se voorkeur vir 'n ooreenkoms met Japan vir die konstruksie van Australië se volgende generasie [[duikboot]]vloot. Die basis vir sy oortuiging was die negatiewe implikasies vir die verhouding tussen Australië en China, daarom het hy eerder gepleit vir ooreenkomste met Frankryk of Duitsland.<ref>[http://www.smh.com.au/comment/if-we-strike-a-deal-with-japan-were-buying-more-than-submarines-20160313-gni3hl.html If we strike a deal with Japan, we're buying more than submarines<!-- Bot generated title -->]</ref> White was ook krities oor die Rudd en Gillard-regering se eskalasie van Australiese betrokkenheid by die oorlog in [[Afghanistan]], wat volgens hom tot meer ongevalle gelei het. Hy was ook krities oor premier [[Tony Abbott]] se afhanklikheid van nasionale veiligheid gedurende sy ampstermyn.<ref>[http://www.theage.com.au/comment/tony-abbott-preoccupation-with-national-security-dangerous-20150705-gi5rjo Tony Abbott's preoccupation with national security dangerous], ''The Age''<!-- Bot generated title --></ref>
White glo dat Australië 'n sleutelspeler in die Asiatiese streek is, maar dat Australiese regerings gereeld glo dat Chinese regerings behep is met ekonomiese belange wanneer China vasbeslote is om streeksmag in sy guns te herverdeel.
"Dit lyk asof Australië 'n prominente plek in streeksmagspolitiek verwerf het, soos blyk uit die manier waarop [[Obama]], [[Xi]], [[Narendra Modi|Modi]] en [[Shinzo Abe|Abe]] almal hierheen gekom het om groot [[geopolitiek]]e toesprake te lewer. Dit sou onverstandig wees om te glo dat die Chinese nie omgee vir Australië se posisie oor Asië se groot strategiese vrae nie."— White, 2014<ref>[http://www.theaustralian.com.au/business/business-spectator/hugh-white-why-i-was-wrong-on-china-fta/news-story/e32aaccbc2ea29c8ac536393aedbe712 Hugh White: Why I Was Wrong on China FTA], ''The Australian''<!-- Bot generated title --></ref>
==Kritiek==
White is meestal gekritiseer vir sy optimistiese uitkyk op verdedigingsaangeleenthede, veral met betrekking tot bewapening. In die ''Australian Review'' het die politieke wetenskaplike Graham Cheeseman aangevoer dat die outeurs van die 2000 Verdedigingswiskrif "meer oor politiek as beleid gegaan het, grootliks gedryf deur die begeertes en gevestigde belange van die belangrikste akteurs binne die verdedigingsinstelling en diegene, hoofsaaklik binne die nywerheid en regering, wat sal baat vind by die $160 miljard wat oor die komende dekade aan Australië se verdediging bestee sal word". Hy het ook geglo dat die Witskrif baie meer aggressief was as wat die beheptheid met vreedsame oplossings bedoel was om te suggereer.<ref>{{cite journal |url=http://www.australianreview.net/journal/v2/n1/cheeseman.pdf |author=Cheeseman, Graeme |title= The Howard Government's Defence White Paper: Policy, Process and Politics |journal=The Drawing Board: An Australian Review of Public Affairs |volume=2 |issue=1 |date=Julie 2001 |pages=11–26 |issn=1443-8607}}</ref> Dieselfde kritiek is opgeneem deur ASPI-kommentator Peter Jennings.<ref>[http://www.aspistrategist.org.au/the-uses-and-abuses-of-defence-white-papers/ The uses and abuses of defence white papers], ''The Strategist''<!-- Bot generated title --></ref> 'n Strateeg aan die Universiteit van Nieu-Suid-Wallis by die Australiese Verdedigingsmag Akademie, James Goldrick, het in 2015 aangevoer dat White se oorlogsugtige gedrag gemeet moet word aan die prys van [[oorlog]], en gesê dat "[w]aarvan ons seker moet wees, is dat die doel die middele heilig".<ref>[http://www.aspistrategist.org.au/the-future-of-maritime-conflict-a-response-to-hugh-white/ The future of maritime conflict—a response to Hugh White], ''The Strategist''<!-- Bot generated title --></ref>
Ander kommentators het aangevoer dat White die bedreiging wat China in die Asiatiese streek inhou, oordryf. Professor Paul Dibb van die Australiese Nasionale Universiteit het aangevoer dat White die vermoë van China om sy mag te laat geld, oordryf het.<ref>[http://www.abc.net.au/news/2012-08-13/mcgrath-learning-to-share-power-with-china/4191068 Should the US learn to share power with China?] ''ABC News'' (Australian Broadcasting Corporation)<!-- Bot generated title --></ref>
==Toekennings en erkenning==
White is in die 2014 Koningin se Verjaarsdag-eerbewyse as 'n Offisier van die Orde van Australië (AO) aangestel vir "uitsonderlike diens aan internasionale sake, deur strategiese verdedigingsstudies as 'n ontleder, akademikus en adviseur vir die regering, en vir openbare administrasie".<ref>{{Cite web|title=Professor Hugh John White|url=https://honours.pmc.gov.au/honours/awards/1149987|access-date=2020-12-05|website=It's An Honour}}</ref>
In 2020 is White verkies tot 'n Genoot van die Akademie vir Sosiale Wetenskappe in Australië (FASSA).<ref>{{Cite web|date=2020-11-10|title=38 Leading Social Scientists elected as Academy Fellows|url=https://socialsciences.org.au/news/newfellows/|access-date=2020-12-05|website=Academy of the Social Sciences in Australia|language=en-AU}}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
In Februarie 2022 is White deur ANU met die eregraad Doktor in die Lettere [D.Litt] bekroon vir sy "bydraes tot die studie van internasionale sake, strategiese studies en verdedigingskwessies as 'n ontleder, akademikus, staatsamptenaar en adviseur vir die regering".
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:White, Hugh}}
[[Kategorie:Australiese akademici]]
[[Kategorie:Geboortes in 1953]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Strategie]]
[[Kategorie:Alumni van die Universiteit Oxford]]
[[Kategorie:Alumni van die Universiteit van Melbourne]]
rw29dbrs6b5fn9vpm4292p77q7uvpw7
Formule 1-seisoen van 2026
0
453774
3373258
3372692
2026-11-16T19:16:55Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373258
wikitext
text/x-wiki
{{F1 seisoen
| Vorige = 2025
| Huidige = 2026
| Volgende = 2027
}}
[[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]]
Die '''2026 Formule 1-seisoen''' is die 77ste Formule 1-seisoen. "Formule 1", amptelik die "FIA Formule Een Wêreldkampioenskap," is die hoogste klas van motorsport soos gedefinieer deur die Fédération Internationale de l'Automobile (FIA). Die kampioenskap, wat van Maart tot Desember gehou word, bestaan uit drie-en-twintig Grands Prix, nadat die [[Bahreinse Grand Prix]] en [[Saoedi-Arabiese Grand Prix]] weens die voortdurende oorlog in die Midde-Ooste afgelas is.
Die 2026-seisoen het groot regulasieveranderinge ingelui, met nuwe motors en enjins. Motors is met aktiewe aërodinamika en beweegbare vleuels bekendgestel.
== Algemeen ==
===Verandering in regulasies===
Die voorskrifte vir die enjin, aërodinamika, geometrie en veiligheidsregulasies is almal vir die 2026-seisoen hersien.
===Tegniese regulasies===
Die twintigste weergawe van die tegniese regulasies vir die 2026-seisoen is op 5 Augustus 2026 gepubliseer.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/documents/fia_2026_f1_regulations_-_section_c_technical_-_iss_20_-_2026-08-05.pdf |titel=2026 Formula 1 Section C: Technical Regulations - Issue 8|website=fia.com |datum=2026-08-05}}</ref>
===Afmetings en aërodinamika van motors===
Op 6 Junie 2024 is die 2026-motorkonsep onthul. Die konsep beskik oor nuwe aktiewe aërodinamika in beide die voor- en agtervlerke. In die konsep is die sleepverminderingstelsel afgeskaf en vervang deur 'n nuwe handmatige enjinmodus. Die wielbasis is verminder van 360 cm tot 340 cm, die breedte is verminder van 200 cm tot 190 cm, en die minimum massa is verminder tot 768 kg. Die breedte van die voor- en agterbande sal onderskeidelik met 2,5 cm en 3,0 cm verminder word. Die vloer sal 'n verminderde grondeffek hê om die probleme wat motors met bons tydens bestuur gehad het, te verlig.
===Kragbron===
Nuwe krageenheidregulasies is vir die 2026-seisoen ingestel. Die nuwe krageenhede produseer steeds meer as 1 000 pk (750 kW), hoewel krag uit verskillende bronne aangewend word. Die enjinregulasies het die 1.6-liter turbo-aangejaagde V6-binnebrandenjin behou wat sedert 2014 gebruik word. Die MGU-H (Motor Generator Unit - Heat), wat ook sedert 2014 gebruik word, is egter verbied, terwyl die krag van die MGU-K (Motor Generator Unit - Kinetic) verhoog is van 160 pk (120 kW) tot 470 pk (350 kW).
Die krag van die interne verbrandingsgedeelte van die krageenheid neem van 630 kW tot 400 kW af. Die krageenhede gebruik 'n ten volle volhoubare brandstof wat deur Formule 1 ontwikkel is. Daar word verwag dat die krageenhede twee keer soveel elektriese energie as voorheen sal herwin.
== Sportregulasies ==
Die agtste weergawe van die sportregulasies vir die 2026-seisoen is op 5 Augustus 2026 gepubliseer.<ref name=SR>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/documents/fia_2026_f1_regulations_-_section_b_sporting_-_iss_08_-_2026-08-05_7.pdf|titel=2026 Formula 1 Section B: Sporting Regulations - Issue 08|website=fia.com |datum=2026-08-05}}</ref>
===Naelren===
Hierdie seisoen, soos in 2025, sal die naelren by ses Grands Prix gehou word. Die [[2026 Chinese Grand Prix#Naelren|Chinese]], [[2026 Miami Grand Prix#Naelren|Miami]], [[2026 Kanadese Grand Prix#Naelren|Kanadese]], [[2026 Britse Grand Prix#Naelren|Britse]], [[2026 Nederlandse Grand Prix#Naelren|Nederlandse]] en [[2026 Singapoerse Grand Prix#Naelren|Singapoerse]] Grands Prix sal die naelren-formaat aanbied. Vir Kanada, Nederland en Singapoer sal dit die eerste keer wees waar 'n naelren plaasvind.<ref>{{en}}{{Citeer web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/formula-1-and-fia-announce-2026-sprint-calendar.3PyLPAazrBNe8kQIS3wOfY |titel=Formula 1 and FIA announce 2026 Sprint calendar |website=formula1.com |datum=16 September 2025}}</ref><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.circuitzandvoort.nl/nieuws/formula-1-heineken-dutch-grand-prix-viert-unieke-motorsportgeschiedenis-in-nederland-met-laatste-editie-in-2026/ |titel=Formula 1 Heineken Dutch Grand Prix viert unieke motorsportgeschiedenis in Nederland met laatste editie in 2026 |website=circuitzandvoort.nl |datum=4 Desember 2024}}</ref>
=== Hittegevaar ===
Indien die amptelike weerdiens voorspel dat die hitte-indeks 30.5°C sal oorskry op enige stadium gedurende die naelren of wedren, of indien die wedrendirekteur so bepaal, kan 'n hittegevaar 24 uur voor die geskeduleerde begin van die naelren of wedren verklaar word. Sodra 'n hittegevaar verklaar is, moet bykomende items om die bestuurder te help afkoel, aangebring word.
=== Wegspringrooster ===
Die voorlopige wegspringrooster sal nie later nie as twee uur voor die geskeduleerde begin van die formasierondte vir die wedren aangekondig word. In vorige jare was dit vier uur.
=== Finansiële regulasies ===
Die sesde weergawe van die Finansiële Tegniese Regulasie is op 28 April 2026 deur FIA gepubliseer.<ref>{{en}}{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/documents/fia_2026_f1_regulations_-_section_d_financial_-_f1_teams_-_iss_06_-_2026-04-28.pdf |title=2026 Formula 1 Section D Financial Regulations - Issue 04 |website=fia.com |datum=2026-04-28}}</ref>
== Kalender ==
[[Lêer:Formula_1_all_over_the_world-2026.svg|duimnael|280px|Lande wat 'n [[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]] in 2026 aanbied, word in groen aangedui, vorige gasheerlande word in donkergrys aangedui.]]
Op 10 Junie 2025 is die kalender amptelik aangekondig.<ref>{{Cite web|url=https://www.nu.nl/formule-1/6358632/gp-nederland-volgend-jaar-week-eerder-madrid-vervangt-imola-op-f1-kalender.html|title=GP Nederland volgend jaar week eerder, Madrid vervangt Imola op F1-kalender|date=10 Junie 2025|website=nu.nl}}</ref> Daar verskyn vier-en-twintig Grands Prix op die kalender.<ref>{{Cite web|url=https://racingnews365.nl/f1-onthult-kalender-voor-2026|title=F1 onthult kalender voor 2026|date=2025-06-10|website=RacingNews365.nl|access-date=10 Junie 2025}}</ref>
{| class="wikitable" border="1" style="font-size: 90%"
!{{Afkorting|GP nr.|Grand Prix nommer sedert 1950}}
!Ronde
![[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]]
![[Lys van Formule Een-bane|Baan]]
!Plek
!Datum
|-
|{{Middel|1150}}
!1
|[[Australiese Grand Prix|GP van Australië]]
|{{AU-VLAG}} [[Albert Park Renbaan]]
|[[Melbourne]]
|8 Maart
|-
|{{Middel|1151}}
!2
|[[Chinese Grand Prix|GP van China]]
|{{CN-VLAG}} [[Shanghai Internasionale Renbaan]]
|[[Shanghai]]
|15 Maart
|-
|{{Middel|1152}}
!3
|[[Japannese Grand Prix|GP van Japan]]
|{{JP-VLAG}} [[Suzuka Internasionale Renbaan]]
|Suzuka
|29 Maart
|-
|{{Middel|1153}}
!4
|[[Miami Grand Prix|GP van Miami]]
|{{US-VLAG}} [[Miami International Autodrome]]
|Miami Gardens ([[Florida]])
|3 Mei
|-
|{{Middel|1154}}
!5
|[[Kanadese Grand Prix|GP van Kanada]]
|{{CA-VLAG}} [[Gilles Villeneuve-renbaan]]
|[[Montreal]] ([[Quebec]])
|24 Mei
|-
|{{Middel|1155}}
!7
|[[Monaco Grand Prix|GP van Monaco]]
|{{MC-VLAG}} [[Monaco-renbaan]]
|[[Monaco]]
|7 Junie
|-
|{{Middel|1156}}
!7
|[[Barcelona-Katalonië Grand Prix|GP van Barcelona-Katalonië]]
|{{ES-VLAG}} [[Barcelona-Catalunya-renbaan]]
|Montmeló
|14 Junie
|-
|{{Middel|1157}}
!8
|[[Oostenrykse Grand Prix|GP van Oostenryk]]
|{{AT-VLAG}} [[Red Bull Ring]]
|Spielberg
|28 Junie
|-
|{{Middel|1158}}
!9
|[[Britse Grand Prix|GP van Groot-Brittanje]]
|{{GB-VLAG}} [[Silverstone-renbaan]]
|Silverstone
|5 Julie
|-
|{{Middel|1159}}
!10
|[[Belgiese Grand Prix|GP van België]]
|{{BE-VLAG}} [[Circuit de Spa-Francorchamps]]
|Stavelot
|19 Julie
|-
|{{Middel|1160}}
!11
|[[Hongaarse Grand Prix|GP van Hongarye]]
|{{HU-VLAG}} [[Hungaroring]]
|Mogyoród
|26 Julie
|-
|{{Middel|1161}}
!12
|[[Nederlandse Grand Prix|GP van Nederland]]
|{{NL-VLAG}} [[Zandvoort-renbaan]]
|Zandvoort
|23 Augustus
|-
|{{Middel|1162}}
!13
|[[Italiaanse Grand Prix|GP van Italië]]
|{{IT-VLAG}} [[Autodromo Nazionale di Monza]]
|Monza
|6 September
|-
|{{Middel|1163}}
!14
|[[Spaanse Grand Prix|GP van Spanje]]
|{{ES-VLAG}} [[Circuito de Madring]]
|[[Madrid]]
|13 September
|-
|{{Middel|1164}}
!15
|[[Azerbeidjanse Grand Prix|GP van Azerbeidjan]]
|{{AZ-VLAG}} [[Bakoe-straatrenbaan]]
|[[Bakoe]]
|26 September
|-
|{{Middel|1165}}
!16
|[[Bahreinse Grand Prix|GP van Bahrein]]
|{{MY-VLAG}} [[Sepang Internasionale Renbaan]]
|Sepang
|4 Oktober
|-
|{{Middel|1166}}
!17
|[[Singapoerse Grand Prix|GP van Singapoer]]
|{{SG-VLAG}} [[Marinabaai Straatrenbaan]]
|[[Singapoer|Singapore]]
|11 Oktober
|-
|{{Middel|1167}}
!18
|[[Verenigde State Grand Prix|GP van die Verenigde State]]
|{{US-VLAG}} [[Circuit of the Americas]]
|[[Austin, Texas|Austin]] ([[Texas]])
|25 Oktober
|-
|{{Middel|1168}}
!19
|[[Meksikaanse Grand Prix|GP van Meksiko-Stad]]
|{{MX-VLAG}} [[Autódromo Hermanos Rodríguez]]
|[[Meksikostad]]
|1 November
|-
|{{Middel|1169}}
!20
|[[Brasiliaanse Grand Prix|GP van São Paulo]]
|{{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace-renbaan]]
|[[São Paulo]]
|8 November
|-
|{{Middel|1170}}
!21
|[[Las Vegas Grand Prix|GP van Las Vegas]]
|{{US-VLAG}} [[Las Vegas Straatrenbaan]]
|[[Las Vegas]] ([[Nevada]])
|21 November
|-
|{{Middel|1171}}
!22
|[[Katarse Grand Prix|GP van Katar]]
|{{Vlagikoon|QAT}} [[Losail Internasionale Renbaan]]
|[[Lusail]]
|29 November
|-
|{{Middel|1172}}
!23
|[[Aboe Dhabi Grand Prix|GP van Aboe Dhabi]]
|{{AE-VLAG}} [[Yas Marina-renbaan]]
|[[Yas-eiland|Yas]]
|6 Desember
|}
=== Kalenderwysigings in 2026 ===
* Die [[Emilia-Romagna Grand Prix]] het van die kalender verdwyn omdat die kontrak nie hernu is nie.
* Die [[Kanadese Grand Prix]] is op die kalender vervroeg om die doeltreffendheid van vragvervoer te verbeter. Vrag kan nou van Miami Gardens direk na [[Montreal]] vervoer word sonder om eers na Monaco en Montmeló in Europa te reis.
* Die [[Spaanse Grand Prix]] sal by die Madring-straatrenbaan in Madrid gehou word in plaas van die [[Circuit de Barcelona-Catalunya]], wat ook 'n ren genaamd die [[Barcelona-Katalonië Grand Prix]] aanbied.
* Die [[Nederlandse Grand Prix]] is vir die laaste keer op die kalender en sal vir die eerste keer 'n naelren aanbied.
* Die [[Azerbeidjanse Grand Prix]] word met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsviering op 27 September. Op versoek van die organiseerders sal die wedren op Saterdag 26 September gehou word.
* Op 26 Julie 2026 is aangekondig dat die Bahreinse Grand Prix van Sakhir na die [[Sepang Internasionale Renbaan]] in Sepang, [[Maleisië]], verskuif word, waar die [[Maleisiese Grand Prix]] laas in 2017 gehou is. Die wedren op 4 Oktober sal amptelik die ''Gulf Air Bahreinse Grand Prix in Maleisië'' genoem word.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/formule-1/6404438/formule-1-in-oktober-naar-maleisie-als-vervanger-afgelaste-gp-bahrein.html |titel=Formule 1 in oktober naar Maleisië als vervanger afgelaste GP Bahrein |website=nu.nl |datum=2026-07-26}}</ref>
=== Afgelaste renne ===
Op 13 Maart 2026 word bekendgemaak dat die [[Bahreinse Grand Prix]] en [[Saoedi-Arabiese Grand Prix]] nie sal plaasvind in April nie, vanweë die voortgesette oorlog in [[Iran]] en die Midde-Ooste.<ref>{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/bahrain-and-saudi-arabian-grands-prix-will-not-take-place-in-april.1hnqllVG85RSt8pbFc5Ivx |titel=Bahrain and Saudi Arabian Grands Prix will not take place in April |website=formula1.com |datum=14 Maart 2026 | taal=en}}</ref><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.gelderlander.nl/meer-sport/formule-1-gaat-races-in-bahrein-en-saoedi-arabie-van-de-kalender-halen-wegens-oorlog-in-het-midden-oosten~a386afd3/ |titel=Formule 1 gaat races in Bahrein en Saoedi-Arabië van de kalender halen wegens oorlog in het Midden-Oosten |website=gelderlander.nl |datum= 13 Maart 2026}}</ref>
{| class="wikitable" border="1" style="font-size: 85%"
!Rondte
!|Grand Prix
![[Lys van Formule Een-bane|Baan]]
!Plek
!Oorspronklike datum
|-
!4
|[[Bahreinse Grand Prix|GP van Bahrein]]
|{{BH-VLAG}} [[Bahrein Internasionale Renbaan]]
|[[Sakhir]]
|12 April
|-
!5
|[[Saoedi-Arabiese Grand Prix|GP van Saoedi-Arabië]]
|{{Vlagikoon|SAU}} [[Djedda-straatrenbaan]]
|[[Djedda|Jeddah]]
|19 April
|}
== Inskrywings ==
Die volgende vervaardigers en jaers is onder kontrak om aan die 2026 Wêreldkampioenskap deel te neem. Alle spanne ding mee met bande wat slegs deur [[Pirelli]] verskaf word.<ref>{{en}}{{citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/pirelli-to-continue-as-formula-1s-exclusive-tyre-supplier-until-2027.7xJIxJyMe84N3p7k4iIMjK |titel=Pirelli to continue as Formula 1's exclusive tyre supplier until 2027 |website=formula1.com |datum=2023-10-10}}</ref> Elke span het ten minste twee renjaers ingeskryf, een vir elk van die twee verpligte motors.
<div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0">
{| class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|+{{Nowrap|Spanne en jaers wat gekontrakteer is om aan die 2026 Wêreldkampioenskap deel te neem}}
!Inskrywer
!Vervaardiger
!Onderstel
!Kragbron
!Nr.
!Renjaer
!{{Afkorting|Rondtes|Rondtes ingeskryf}}
!style="border-left:2px solid #aaaaaa"|Nr.
!Renjaers in<br />vrye oefening
!{{Afkorting|Rondtes|Rondtes ingeskryf}}
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
|rowspan=3|{{Vlagikoon|FRA}} BTW [[Alpine F1-span]]
!rowspan=3|[[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-AMG|Mercedes]]
|rowspan=3|A526<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/alpine/modeles.aspx |titel=Alpine Chassis |website=statsf1.com}}</ref>
|rowspan=3|Mercedes M17<br/>E Performance<ref name="AlpineMercedes">{{nl}}{{Cite web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-alpine-stapt-vanaf-2026-over-op-mercedes-motoren/ |titel=Alpine stapt vanaf 2026 over op Mercedes-motoren |website=Formule 1.nl |datum=12 November 2024 |access-date= 9 Maart 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010161901/https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-alpine-stapt-vanaf-2026-over-op-mercedes-motoren/ |archive-date=10 Oktober 2025 |url-status=dead }}</ref>
|{{Center|10}}
|{{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]]<ref name="Gasly">{{nl}}{{Citeer web|url=https://www.nu.nl/formule-1/6318484/gasly-verbindt-formule-1-toekomst-aan-alpine-met-meerjarig-contract.html |titel=Gasly verbindt Formule 1-toekomst aan Alpine met meerjarig contract |website=nu.nl |datum=2024-06-27}}</ref>
|align=center|1–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|61
|{{EE-VLAG}} Paul Aron<ref name=entrylistITA2026>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-04}}</ref>
|align=center|13
|-
|rowspan=2|{{Center|43}}
|rowspan=2|{{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/alpine-verlengt-contract-franco-colapinto-bevestigt-line-up-2026-paul-aron/ |titel=Alpine verlengt contract Franco Colapinto, bevestigt line-up voor 2026 |achternaam=Nijhuis |voornaam=Matthijs |datum=2025-11-07 |bezochtdatum=7 November 2025 |werk=Formule1.nl}}</ref>
|rowspan=2 align=center|1–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|61
|{{EE-VLAG}} Paul Aron<ref name=entrylistHON2026>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_hungarian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Hungarian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-07-24}}</ref>
|align=center|11
|-
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|62
|{{IT-VLAG}} [[Gabriele Minì]]<ref name=MXS>{{en}}{{Verwys web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/which-rookie-drivers-are-getting-fp1-outings-at-the-mexico-city-grand-prix.7rCPdOEOjnSiAOM8SjUAsB |titel=Which rookie drivers are getting FP1 outings at the Mexico City Grand Prix? |website=formula1.com |datum=2026-10-30}}</ref>
|align=center|19
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
|rowspan=2|{{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin Aramco F1-span]]
!rowspan=2|[[Aston Martin F1|Aston Martin]] Aramco-[[Honda]]
|rowspan=2|AMR26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/aston-martin/modeles.aspx |titel=Aston Martin Chassis |website=statsf1.com}}</ref>
|rowspan=2|Honda RA626H<ref>{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/honda-neemt-tijd-nieuwe-aston-martin-motor-ontwikkelen-laatste-moment/ |titel=Honda neemt tijd voor nieuwe Aston Martin-motor: ‘Ontwikkelen tot het laatste moment’ |website=formule1.nl |datum=2025-03-05 |bezochtdatum=2025-04-24}}</ref>
|{{Center|14}}
|{{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]]<ref>{{Citeer web|url=https://nos.nl/artikel/2516397-formule-1-coureur-alonso-verlengt-contract-bij-aston-martin|titel=Formule 1-coureur Alonso verlengt contract bij Aston Martin |website=nos.nl |datum=2024-04-11}}</ref>
|align=center|1–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|34
|{{VS-VLAG}} Jak Crawford<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_japanese_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Japanese Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-27}}</ref><ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_belgian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Belgian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-07-17}}</ref>
|align=center|3, 10
|-
|{{Center|18}}
|{{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]]<ref name="Stroll">{{en}}{{Citeer web|url=https://www.astonmartinf1.com/en-GB/news/announcement/aston-martin-aramco-confirms-lance-stroll-for-2025-and-beyond |titel=Aston Martin Aramco confirms Lance Stroll for 2025 and beyond |website=astonmartinf1.com |datum=2024-06-27}}</ref>
|align=center|1–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|34
|{{VS-VLAG}} Jak Crawford<ref name=entrylistOOS2026>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_austrian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Austrian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-26}}</ref><ref name=MXS/>
|align=center|8, 19
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
|rowspan=2|{{GB-VLAG}} [[Williams F1|Atlassian Williams F1-span]]
!rowspan=2|[[Williams F1|Atlassian Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]
|rowspan=2|FW48<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/williams/modeles.aspx |titel=Williams Chassis |website=statsf1.com}}</ref>
|rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.reuters.com/sports/motor-sports/williams-f1-team-use-mercedes-engines-until-least-2030-2024-01-08/#:~:text=LONDON%2C%20Jan%208%20(Reuters),both%20parties%20announced%20on%20Monday. |titel=Williams F1 team to use Mercedes engines until at least 2030 |website=Reuters |datum=2024-01-08}}</ref>
|{{Center|23}}
|{{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]]<ref>{{en}}{{Citeer web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-williams-confirm-albon-for-2023-on-new-multi-year-contract.1rpexVv61cyqPW7h7La6LZ.html |titel=Williams confirm Albon for 2023 on new multi-year contract |website=Formula1.com |datum=2023-08-03}}</ref>
|align=center|1–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|46
|{{GB-VLAG}} Luke Browning<ref name=entrylistCAT2026>{{en}}{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_barcelona-catalunya_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Barcelona-Catalunya Grand Prix - Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-12}}</ref><ref name=entrylistITA2026/><ref name=MXS/>
|align=center|7, 13, 19
|-
|{{Center|55}}
|{{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]]<ref>{{nl}}{{Cite web |url=https://nos.nl/artikel/2530783-formule-1-coureur-sainz-stapt-over-van-ferrari-naar-williams |titel=Formule 1-coureur Sainz stapt over van Ferrari naar Williams |website=nos.nl |datum=2024-07-29 |accessdate=2024-07-29}}</ref>
|align=center|1–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|46
|{{GB-VLAG}} Luke Browning<ref name=entrylistOOS2026/>
|align=center|8
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
|rowspan=3|{{DE-VLAG}}[[Audi F1-span|Audi Revolut F1-span]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/officieel-audi-slaat-de-handen-ineen-met-formule-1-team |titel=Officieel: Audi slaat de handen ineen met Formule 1-team |website=racingnews365.nl |datum=26 Oktober 2022}}</ref><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/audi-presenteert-titelsponsor-nieuw-f1-team-2026 |titel=Audi presenteert titelsponsor nieuw F1-team 2026 |website=racingnews365.nl |datum=30 Julie 2025}}</ref>
!rowspan=3|[[Audi F1-span|Audi]]
|rowspan=3|R26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/audi/modeles.aspx |titel=Audi Chassis |website=statsf1.com}}</ref>
|rowspan=3|Audi AFR 26 Hybrid
|rowspan=2|{{Center|5}}
|rowspan=2|{{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]]<ref>{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/formule-2-coureur-gabriel-bortoleto-2025-naar-sauber-line-up-compleet/ |titel=Formule 2-coureur Gabriel Bortoleto in 2025 naar Sauber, line-up compleet |achternaam=Nijhuis |voornaam=Matthijs |website=Formule1.nl |datum=2024-11-06 |bezochtdatum=2024-11-06}}</ref>
|rowspan=2 align=center|1–19
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|97
|{{EE-VLAG}} Paul Aron<ref name=entrylistOOS2026/>
|align=center|8
|-
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|98
|{{GB-VLAG}} [[Freddie Slater]]<ref name=MXS/>
|align=center|19
|-
|{{Center|27}}
|{{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]]<ref>{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2518255-hulkenberg-stapt-na-dit-seizoen-over-van-haas-naar-sauber-dat-vanaf-2026-audi-wordt |titel=Hülkenberg stapt na dit seizoen over van Haas naar Sauber, dat vanaf 2026 Audi wordt |website=nos.nl |datum=2024-04-26}}</ref>
|align=center|1–19
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|97
|{{EE-VLAG}} Paul Aron<ref name="entrylistCAT2026" />
|align=center|7
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
|rowspan=2|{{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span]]<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/statement-on-general-motors-application-to-join-fia-formula-one-world.69uoRF1uwHwXkr4efkpnhc |titel=Statement on General Motors application to join FIA Formula One World Championship in 2026 |website=Formula 1.com |datum=25 November 2024 |bezochtdatum=24 April 2025}}</ref>
!rowspan=2|[[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]]
|rowspan=2|MAC-26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/cadillac/modeles.aspx |titel=Cadillac Chassis |website=statsf1.com}}</ref>
|rowspan=2|Ferrari 067/6<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/breaking-gloednieuw-f1-team-tekent-eerste-motordeal |titel=Gloednieuw F1-team tekent eerste motordeal |website=racingnews365.nl |datum=2024-12-10}}</ref>
|{{Center|11}}
|{{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]]<ref name=PERBOT>{{nl}}{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2579988-veteranen-bottas-en-perez-keren-bij-nieuw-team-cadillac-terug-in-formule-1 |titel=Veteranen Bottas en Pérez keren bij nieuw team Cadillac terug in Formule 1|website=Nos.nl |datum=2025-08-26}}</ref>
|align=center|1–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|25
|{{VS-VLAG}} Colton Herta<ref name=entrylistCAT2026/><ref name=entrylistITA2026/><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://formule1nieuws.nl/nieuws/herta-rijdt-mac-26-in-austin-cirkel-rond-maken-voor-eigen-publiek/ |titel=Herta rijdt MAC-26 in Austin: 'Cirkel rond maken' voor eigen publiek |website=formule1nieuws.nl |datum=2026-10-19}}</ref>
|align=center|7, 13, 18
|-
|{{Center|77}}
|{{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]]<ref name=PERBOT/>
|align=center|1–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|25
|{{VS-VLAG}} [[Colton Herta]]<ref name=entrylistHON2026/><ref name=MXS/>
|align=center|11, 19
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
|rowspan=2|{{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari]] [[Hewlett-Packard|HP]]
!rowspan=2|[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]
|rowspan=2|SF-26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://nl.motorsport.com/f1/news/ferrari-onthult-naam-f1-auto-seizoen-2026/10788970/ |titel=Ferrari onthult naam van F1-auto die ommekeer moet brengen |datum=2026-01-11 |bezochtdatum=2026-01-12 |werk=nl.motorsport.com }}</ref>
|rowspan=2|Ferrari 067/6<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.ferrari.com/en-NL/formula1/sf-26 |titel=Ferrari SF-26 |website=ferrari.com |datum=2026-01-23}}</ref>
|{{Center|16}}
|{{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]]<ref>{{nl}}{{Citeer web|url=https://racingnews365.nl/breaking-leclerc-verlengt-zijn-contract-bij-ferrari |titel=Leclerc verlengt zijn contract bij Ferrari voor onbepaalde tijd |website=racingnews365.nl |datum=2024-01-25}}</ref>
|align=center|1–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|38
|{{SE-VLAG}} Dino Beganovic<ref name=entrylistOOS2026/>
|align=center|8
|-
|{{Center|44}}
|{{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]]<ref>{{nl}}{{Citeer web|url=https://nos.nl/artikel/2507120-sensationele-transfer-is-rond-hamilton-rijdt-in-2025-voor-ferrari-sainz-weg |titel=Sensationele transfer is rond: Hamilton rijdt in 2025 voor Ferrari, Sainz weg |website=nos.nl |datum=2024-02-01}}</ref>
|align=center|1–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|38
|{{SE-VLAG}} Dino Beganovic<ref name=entrylistCAT2026/>
|align=center|7
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
|rowspan=3|{{VS-VLAG}} [[Toyota Gazoo Racing|TGR]] [[Haas F1-span]]<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/toyota-gazoo-racing-to-become-title-sponsors-of-haas-from-2026.7cSSDjuSpWld580YQKVtvh |titel=Toyota Gazoo Racing to become title sponsors of Haas from 2026 |website=formula1.com |datum=4 Desember 2025}}</ref>
!rowspan=3|[[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]]
|rowspan=3|VF-26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/haas/modeles.aspx |titel=Haas Chassis |website=statsf1.com}}</ref>
|rowspan=3|Ferrari 067/6
|{{Center|31}}
|{{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-esteban-ocon-tekent-meerjarig-contract-bij-haas/ |titel=Esteban Ocon tekent meerjarig contract bij Haas |website=Formule1.nl |datum=2024-07-25 }}</ref>
|align=center|1–19<ref>Ingeskryf vir MXS maar onttrek</ref>
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|50
|{{JP-VLAG}} [[Ryō Hirakawa]]<ref name=entrylistOOS2026/>
|align=center|8
|-
|{{Center|50}}
|{{JP-VLAG}} [[Ryō Hirakawa]]<ref>{{nl}}{{Verwys web |url=https://www.nu.nl/formule-1/6415050/formule-1-coureur-ocon-wordt-nog-tijdens-gp-mexico-vervangen-door-haas.html |titel=Formule 1-coureur Ocon wordt nog tijdens GP Mexico vervangen door Haas |website=nu.nl |datum=2026-10-31}}</ref>
|align=center|19
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|
|
|align=center|
|-
|{{Center|87}}
|{{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-oliver-bearman-tekent-meerjarig-contract-haas/ |titel=Ferrari-talent Oliver Bearman tekent meerjarig contract met Haas |website=Formule1.nl |datum=2024-07-04 }}</ref>
|align=center|1–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|50
|{{JP-VLAG}} [[Ryō Hirakawa]]<ref name=entrylistHON2026/><ref name=MXS/>
|align=center|11, 19
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
|rowspan=2|{{GB-VLAG}} [[McLaren|McLaren Mastercard F1-span]]
!rowspan=2|[[McLaren]]-[[Mercedes-AMG|Mercedes]]
|rowspan=2|MCL40<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/mclaren/modeles.aspx |titel=McLaren Chassis |website=statsf1.com}}</ref>
|rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance
|{{Center|1}}
|{{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/norris-verlengt-contract-en-wil-met-mclaren-op-jacht-naar-verstappen-en-red-bull/ |titel=Norris verlengt contract, wil met McLaren op jacht naar Verstappen en Red Bull |website=formule1.nl |datum=26 Januarie 2024 |bezochtdatum=24 April 2025 }}</ref>
|align=center|1–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| 67
|{{IT-VLAG}} Leonardo Fornaroli<ref name=entrylistCAT2026/><ref name=MXS/>
|align=center|7, 19
|-
|{{Center|81}}
|{{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]]<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-piastri-agrees-new-multi-year-contract-extension-with-mclaren.29O2HI46I2Te3orUqkwdwX |titel=Piastri agrees new multi-year contract extension with McLaren |datum=15 Oktober 2025 |bezochtdatum=15 Oktober 2025 |website=formule1.nl}}</ref>
|align=center|1–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|67
|{{IT-VLAG}} Leonardo Fornaroli<ref name=entrylistHON2026/>
|align=center|11
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
|rowspan=2|{{DE-VLAG}} {{Nowrap|[[Mercedes AMG Petronas F1-span]]}}
!rowspan=2|[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]
|rowspan=2|F1 W17<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/mercedes/modeles.aspx |titel=Mercedes chassis |website=statsf1.com}}</ref>
|rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance
|{{Center|12}}
|{{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]<ref name=MER>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-and-antonelli-confirmed-as-2026-mercedes-line-up.1vrWrdgEflkIwPgaybBEDj |titel=Russell and Antonelli confirmed as 2026 Mercedes line-up |bezochtdatum=15 Oktober 2025 |website=formula1.com }}</ref>
|align=center|1–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|72
|{{DK-VLAG}} [[Frederik Vesti]]<ref name=entrylistCAT2026/><ref name=entrylistHON2026/>
|align=center|7, 11
|-
|{{Center|63}}
|{{GB-VLAG}} [[George Russell]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/formule-1/6364018/mercedes-gaat-door-met-russell-en-antonelli-hebben-bewezen-sterk-duo-te-zijn.html |titel=Mercedes gaat door met Russell en Antonelli: 'Hebben bewezen sterk duo te zijn' |website=nu.nl |datum=15 Oktober 2025}}</ref>
|align=center|1–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|72
|{{DK-VLAG}} Frederik Vesti<ref name=MXS/>
|align=center|19
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
|rowspan=4|{{IT-VLAG}} Visa Cash App Racing Bulls F1-span
!rowspan=4|[[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]
|rowspan=4|VCARB 03<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/racing-bulls/modeles.aspx |titel=Racing Bulls Chassis |website=statsf1.com}}</ref>
|rowspan=4|Red Bull Ford DM01<ref name=RBF>{{en}}{{Citeer web |url=https://media.ford.com/content/fordmedia/fna/us/en/news/2023/01/03/ford-returns-to-formula-1--strategic-partner-to-oracle-red-bull-.html |titel=Ford returns to Formula 1; Strategic partner to Oracle Red Bull Racing for 2026 season and beyond |website=media.ford.com |bezochtdatum=24 April 2025 }}</ref>
|rowspan=2|{{Center|30}}
|rowspan=2|{{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]]<ref name=LAWLIN>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.visacashapprb.com/int-en/2026-driver-live-up-announcement |titel=Our Driver Line-Up For 2026 |website=visacashapprb.com |datum=2 Desember 2025}}</ref>
|rowspan=2 align=center|1–11, 15–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|90
|{{JP-VLAG}} Ayumu Iwasa<ref name=entrylistOOS2026/>
|align=center|8
|-
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|91
|{{vlagikoon|BUL}} [[Nikola Tsolov]]<ref name=MXS/>
|align=center|19
|-
|{{Center|22}}
|{{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]]<ref name=LAWTSU>{{nl}}{{Cite web |url=https://f1journaal.be/officieel-isack-hadjar-mist-gp-van-nederland-liam-lawson-en-yuki-tsunoda-vallen-in-bij-red-bull-en-racing-bulls/ |titel=Isack Hadjar mist GP van Nederland, Liam Lawson en Yuki Tsunoda vallen in bij Red Bull en Racing Bulls |website=f1journaal.be |datum=2026-08-19}}</ref>
|align=center|12–14
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|
|
|align=center|
|-
|{{Center|41}}
|{{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]]<ref name=LAWLIN/>
|align=center|1–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|
|
|align=center|
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
|rowspan=3|{{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing|Oracle Red Bull Racing]]
!rowspan=3|[[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]
|rowspan=3|RB22<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/red-bull/modeles.aspx |titel=Red Bull Chassis |website=statsf1.com}}</ref>
|rowspan=3|Red Bull Ford DM01<ref name=RBF/>
|{{Center|3}}
|{{nowrap|{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]}}<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/formule-1/6187089/verstappen-verlengt-contract-en-blijft-tot-en-met-2028-bij-red-bull.html |titel=Verstappen verlengt contract en blijft tot en met 2028 bij Red Bull |website=nu.nl |datum=2022-09-22}}</ref>
|align=center|1–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|36
|{{JP-VLAG}} Ayumu Iwasa<ref name=entrylistITA2026/><ref name=MXS/>
|align=center|13, 19
|-
|{{Center|6}}
|{{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2592751-hadjar-volgt-tsunoda-op-als-teamgenoot-verstappen-bij-red-bull-racing|titel=Hadjar volgt Tsunoda op als teamgenoot Verstappen bij Red Bull Racing|website=Nos.nl|datum=1 Desember 2025}}</ref>
|align=center|1–11, 15–20
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|36
|{{JP-VLAG}} Ayumu Iwasa<ref name=entrylistCAT2026/>
|align=center|7
|-
|{{Center|30}}
|{{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]]<ref name=LAWTSU/>
|align=center|12–14
|align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|
|
|align=center|
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
!colspan="10" align=center| Bron: FIA<ref name=inskryflys>{{en}}{{citeer web|url=https://www.fia.com/events/fia-formula-one-world-championship/season-2026/2026-fia-formula-one-world-championship-entry |titel=2026 FIA Formula One World Championship Entry List |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2025-12-19}}</ref><ref>Amptelike inskrywingslyste:
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_australian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Australian Grand Prix – Entry List |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-06}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_chinese_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Chinese Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-13}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_japanese_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Japanese Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-27}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_miami_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Miami Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-05-01}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_canadian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Canadian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-05-22}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_monaco_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Monaco Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-05}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_barcelona-catalunya_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Barcelona-Catalunya Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-12}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_austrian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Austrian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-26}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_british_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 British Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-07-03}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_belgian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Belgian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-07-17}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_hungarian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Hungarian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-07-24}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_dutch_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Dutch Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-08-21}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-04}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_spanish_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Spanish Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-11}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Azerbaijan Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-24}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_bahrain_grand_prix_in_malaysia_-_entry_list.pdf |titel=2026 Bahrain Grand Prix in Malaysia – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-10-02}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_singapore_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Singapore Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-10-09}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_united_states_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 United States Grand Prix - Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-10-23}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_mexico_city_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Mexico City Grand Prix - Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-10-30}}
* {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_mexico_city_grand_prix_-_revised_entry_list.pdf |titel=2026 Mexico City Grand Prix - Revised Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-10-31}}
</ref>
|}</div>
== Uitslae en ranglys ==
=== Grands Prix ===
<div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0">
{|class="wikitable" style=font-size:85%
!Ronde
![[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]]
!Voorste wegspringplek
!Vinnigste ronde
!Wenner<br/>(renjaer)
!Wenner<br/>(vervaardiger)
!Verslag
|-
!1
| {{AU-VLAG}} [[Australiese Grand Prix]]
| {{GB-VLAG}} [[George Russell]]
| {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]
| {{GB-VLAG}} [[George Russell]]
| {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]
| [[2026 Australiese Grand Prix|Verslag]]
|-
!2
| {{CN-VLAG}} [[Chinese Grand Prix]] +Naelren '''*<sup>1</sup>'''
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]
| [[2026 Chinese Grand Prix|Verslag]]
|-
!3
| {{JP-VLAG}} [[Japannese Grand Prix]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]
| [[2026 Japannese Grand Prix|Verslag]]
|-
!4
| [[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]] [[Miami Grand Prix]] +Naelren '''*<sup>2</sup>'''
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]
| [[2026 Miami Grand Prix|Verslag]]
|-
!5
| {{CA-VLAG}} [[Kanadese Grand Prix]] +Naelren '''*<sup>1</sup>'''
| {{GB-VLAG}} [[George Russell]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]
| [[2026 Kanadese Grand Prix|Verslag]]
|-
!6
| {{MC-VLAG}} [[Monaco Grand Prix]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]
| [[2026 Monaco Grand Prix|Verslag]]
|-
!7
| {{nowrap|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]] [[Barcelona-Katalonië Grand Prix]]}}
| {{GB-VLAG}} [[George Russell]]
| {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]]
| {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]]
| {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]]
| [[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|Verslag]]
|-
!8
| {{AT-VLAG}} [[Oostenrykse Grand Prix]]
| {{GB-VLAG}} [[George Russell]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{GB-VLAG}} [[George Russell]]
| {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]
| [[2026 Oostenrykse Grand Prix|Verslag]]
|-
!9
| {{GB-VLAG}} [[Britse Grand Prix]] +Naelren '''*<sup>3</sup>'''
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]]
| {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]]
| [[2026 Britse Grand Prix|Verslag]]
|-
!10
| {{BE-VLAG}} [[Belgiese Grand Prix]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]
| [[2026 Belgiese Grand Prix|Verslag]]
|-
!11
| {{HU-VLAG}} [[Hongaarse Grand Prix]]
| {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]
| {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]]
| {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]
| {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]
| [[2026 Hongaarse Grand Prix|Verslag]]
|-
!12
| {{NL-VLAG}} [[Nederlandse Grand Prix]] +Naelren '''*<sup>1</sup>'''
| {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]
| {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]]
| {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]
| {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]
| [[2026 Nederlandse Grand Prix|Verslag]]
|-
!13
| {{IT-VLAG}} [[Italiaanse Grand Prix]]
| {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]
| [[2026 Italiaanse Grand Prix|Verslag]]
|-
!14
| {{ES-VLAG}} [[Spaanse Grand Prix]]
| {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]
| {{GB-VLAG}} [[George Russell]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]
| [[2026 Spaanse Grand Prix|Verslag]]
|-
!15
| {{AZ-VLAG}} [[Azerbeidjanse Grand Prix]]
| {{GB-VLAG}} [[George Russell]]
| {{GB-VLAG}} [[George Russell]]
| {{GB-VLAG}} [[George Russell]]
| {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]
| [[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]]
|-
!16
| {{MY-VLAG}} [[Bahreinse Grand Prix]]
| {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]
| {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]
| {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]
| {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]
| [[2026 Bahreinse Grand Prix|Verslag]]
|-
!17
| {{SG-VLAG}} [[Singapoerse Grand Prix]] +Naelren '''*<sup>4</sup>'''
| {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]
| {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]]
| {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]
| {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]
| [[2026 Singapoerse Grand Prix|Verslag]]
|-
!18
| {{VS-VLAG}} [[Verenigde State Grand Prix]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]
| [[2026 Verenigde State Grand Prix|Verslag]]
|-
!19
| [[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]] [[Meksikaanse Grand Prix|Meksikostad Grand Prix]]
| {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]]
| {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]]
| {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]
| {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]
| [[2026 Meksikostad Grand Prix|Verslag]]
|-
!20
| [[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]] [[São Paulo Grand Prix]]
| {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]
| {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
| {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]
| {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]
| [[2026 São Paulo Grand Prix|Verslag]]
|-
!21
| [[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]] [[Las Vegas Grand Prix]]
|
|
|
|
| [[2026 Las Vegas Grand Prix|Verslag]]
|-
!22
| {{vlagikoon|QAT}} [[Katarse Grand Prix]]
|
|
|
|
| [[2026 Katarse Grand Prix|Verslag]]
|-
!23
| [[Beeld:Flag of Abu Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]] [[Aboe Dhabi Grand Prix]]
|
|
|
|
| [[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|Verslag]]
|}
</div>
'''*<sup>1</sup>''' [[George Russell]] wen drie naelrenne: die [[2026 Chinese Grand Prix#Naelren|Chinese]], die [[2026 Kanadese Grand Prix#Naelren|Kanadese]] asook die [[2026 Nederlandse Grand Prix#Naelren|Nederlandse Grands Prix]].<br/>
'''*<sup>2</sup>''' [[Lando Norris]] wen die [[2026 Miami Grand Prix#Naelren|naelren van die Miami Grand Prix]].<br/>
'''*<sup>3</sup>''' [[Kimi Antonelli]] wen die [[2026 Britse Grand Prix#Naelrenuitslag|naelren van die Britse Grand Prix]].<br/>
'''*<sup>4</sup>''' [[Max Verstappen]] wen die [[2026 Singapoerse Grand Prix#Naelren|naelren van die Singapoerse Grand Prix]].<br/>
=== Puntestelsel ===
Punte word volgens 'n glyskaal toegeken vir die eerste tien geklassifiseerde renjaers. Punte vir die naelren word op 'n glyskaal toegeken vir die eerste agt geklassifiseerde renjaers. Die punte vir elke wedren word soos volg toegeken:
{| class="wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center"
|bgcolor=dfdfdf align=left|'''Plek'''
|bgcolor=ffffbf|{{0}}'''1ste'''{{0}}
|bgcolor=dfdfdf|{{0}}'''2de'''{{0}}
|bgcolor=ffdf9f|{{0}}'''3de'''{{0}}
|bgcolor=dfffdf|{{0}}'''4de'''{{0}}
|bgcolor=dfffdf|{{0}}'''5de'''{{0}}
|bgcolor=dfffdf|{{0}}'''6de'''{{0}}
|bgcolor=dfffdf|{{0}}'''7de'''{{0}}
|bgcolor=dfffdf|{{0}}'''8de'''{{0}}
|bgcolor=dfffdf|{{0}}'''9de'''{{0}}
|bgcolor=dfffdf|{{0}}'''10de'''{{0}}
|-
|bgcolor=dfdfdf align=left|'''Grand Prix'''
|bgcolor=ffffbf|25
|bgcolor=dfdfdf|18
|bgcolor=ffdf9f|15
|bgcolor=dfffdf|12
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfffdf|2
|bgcolor=dfffdf|1
|-
|bgcolor=dfdfdf align=left|'''Naelren'''
|bgcolor=ffffff|8
|bgcolor=ffffff|7
|bgcolor=ffffff|6
|bgcolor=ffffff|5
|bgcolor=ffffff|4
|bgcolor=ffffff|3
|bgcolor=ffffff|2
|bgcolor=ffffff|1
|}
=== Ranglys van renjaers ===
{{F1 bestuurders resultate legende (weergawe 4)}}
<div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0">
{| class= "wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center;"
|-
!valign="middle" rowspan=2|Plek
!valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}}
!valign="middle" rowspan=2|Renjaer
!valign="middle" colspan="23"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]]
!valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte
|-
!width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]]
!width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]]
!width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]]
!width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]]
!width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]]
!width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]
!width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]]
!width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]]
!width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]]
!width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]]
!width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]]
!width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]]
!width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]
!width="3%"|{{MY-VLAG}}<br/>[[2025 Bahreinse Grand Prix|BHR]]
!width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]]
!width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]]
!width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]]
!width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
!1
|12
|align=left|{{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=ffffbf|<sup>'''5'''</sup>1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}}
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}}
|bgcolor=ffffbf|<sup>'''6'''</sup>1{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=ffffbf|<sup>'''3'''</sup>1{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}}
|bgcolor=cfcfff|16<sup>'''†'''</sup>
|bgcolor=ffdf9f|3{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=cfcfff|<sup>'''1'''</sup>15{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}}
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfdfdf|<sup>'''4'''</sup>2
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=ffffbf|1
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=ffdf9f|<sup>'''4'''</sup>3
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfffdf|5{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|ANT|seasonpoints}}
|-
!2
|3
|align=left|{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]
|bgcolor=dfffdf|6{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''5'''</sup>5
|bgcolor=ffdf9f|<sup>'''7'''</sup>3
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=cfcfff|<sup>'''6'''</sup>20<sup>'''†'''</sup>
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=efcfff|<sup>'''6'''</sup><small>DNF</small>
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}}
|bgcolor=ffffbf|<sup>'''1'''</sup>1{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=ffffbf|1
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|VER|seasonpoints}}
|-
!3
|63
|align=left|{{GB-VLAG}} [[George Russell]]
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=dfdfdf|<sup>'''1'''</sup>2
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''4'''</sup>4
|bgcolor=efcfff|<sup>'''1'''</sup><small>DNF{{Pictogram poleposition}}</small>
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=dfdfdf|2{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=dfdfdf|<sup>'''4'''</sup>2
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=ffdf9f|<sup>'''1'''</sup>3
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=dfffdf|5{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}}
|bgcolor=cfcfff|20<sup>'''†'''</sup>
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|RUS|seasonpoints}}
|-
!4
|44
|align=left|{{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]]
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=ffdf9f|<sup>'''3'''</sup>3
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''7'''</sup>6
|bgcolor=dfdfdf|<sup>'''6'''</sup>2
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=ffdf9f|<sup>'''2'''</sup>3
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''7'''</sup>4
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''2'''</sup>6
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfdfdf|2{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}}
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HAM|seasonpoints}}
|-
!5
|16
|align=left|{{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]]
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''2'''</sup>4
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''3'''</sup>8
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''5'''</sup>4
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|15<sup>'''†'''</sup>
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=ffffbf|<sup>'''5'''</sup>1
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=dfffdf|4{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''2'''</sup>5{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfdfdf|<sup>'''3'''</sup>2{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=dfdfdf|2{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|LEC|seasonpoints}}
|-
!6
|1
|align=left|{{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=ffffff|<sup>'''4'''</sup><small>DNS</small>
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfdfdf|<sup>'''1'''</sup>2{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=efcfff|<sup>'''2'''</sup><small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''3'''</sup>4
|bgcolor=dfffdf|7{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=ffffbf|<sup>'''3'''</sup>1{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=ffdf9f|3{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''8'''</sup>4
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|NOR|seasonpoints}}
|-
!7
|81
|align=left|{{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]]
|bgcolor=ffffff|<small>DNS</small>
|bgcolor=ffffff|<sup>'''6'''</sup><small>DNS</small>
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=ffdf9f|<sup>'''2'''</sup>3
|bgcolor=cfcfff|<sup>'''4'''</sup>11
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=cfcfff|<sup>'''7'''</sup>11
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''5'''</sup>6
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|PIA|seasonpoints}}
|-
!8
|6
|align=left|{{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]]
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HAD|seasonpoints}}
|-
!9
|30
|align=left|{{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]]
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''7'''</sup>7
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''8'''</sup>6
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''5'''</sup>7
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|LAW|seasonpoints}}
|-
!10
|10
|align=left|{{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]]
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=efcfff|<sup>'''8'''</sup><small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''8'''</sup>10
|bgcolor=dfffdf|7{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|GAS|seasonpoints}}
|-
!11
|41
|align=left|{{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]]
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=ffffff|<sup>'''8'''</sup><small>DNS</small>
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|LIN|seasonpoints}}
|-
!12
|43
|align=left|{{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]]
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|COL|seasonpoints}}
|-
!13
|87
|align=left|{{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]]
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''8'''</sup>5
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|17<sup>'''†'''</sup>
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=cfcfff|19
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=cfcfff|<sup>'''6'''</sup>12
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|BEA|seasonpoints}}
|-
!14
|5
|align=left|{{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]]
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=ffffff|<small>DNS</small>
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|BOR|seasonpoints}}
|-
!15
|27
|align=left|{{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]]
|bgcolor=ffffff|<small>DNS</small>
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''7'''</sup>8
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HUL|seasonpoints}}
|-
!16
|31
|align=left|{{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]]
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=|<small>WD</small>
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|OCO|seasonpoints}}
|-
!17
|14
|align=left|{{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]]
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=cfcfff|19
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|ALO|seasonpoints}}
|-
!18
|55
|align=left|{{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]]
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=cfcfff|16<sup>'''†'''</sup>
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|16|
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=cfcfff|19
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|SAI|seasonpoints}}
|-
!19
|23
|align=left|{{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]]
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=ffffff|<small>DNS</small>
|bgcolor=cfcfff|20
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=cfcfff|<small>NC</small>
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|17<sup>'''†'''</sup>
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|18<sup>'''†'''</sup>
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|ALB|seasonpoints}}
|-
!20
|22
|align=left|{{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]]
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|TSU|seasonpoints}}
|-
!21
|50
|align=left|{{JP-VLAG}} [[Ryō Hirakawa]]
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HIR|seasonpoints}}
|-
!22
|18
|align=left|{{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]]
|bgcolor=cfcfff|<small>NC</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|19
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|STR|seasonpoints}}
|-
!23
|77
|align=left|{{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]]
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=cfcfff|19
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|19
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=cfcfff|16<sup>'''†'''</sup>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|19
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=ffffff|<small>DNS</small>
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|BOT|seasonpoints}}
|-
!24
|11
|align=left|{{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]]
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=cfcfff|19
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|19
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|PER|seasonpoints}}
|-
!25
|51
|align=left|{{BR-VLAG}} [[Rafael Câmara]]
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=cfcfff|20
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|CAM|seasonpoints}}
|-
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
!valign="middle" rowspan=2|Plek
!valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}}
!valign="middle" rowspan=2|Renjaer
!width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]]
!width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]]
!width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]]
!width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]]
!width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]]
!width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]
!width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]]
!width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]]
!width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]]
!width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]]
!width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]]
!width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]]
!width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]
!width="3%"|{{MY-VLAG}}<br/>[[2025 Bahreinse Grand Prix|BHR]]
!width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]]
!width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]]
!width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]]
!width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]
!valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte
|-
!valign="middle" colspan="23"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]]
|}
</div>
'''Opmerking''':<br/>
<sup>'''†'''</sup> — Die renjaer kon nie die Grand Prix voltooi nie, maar is geklassifiseer omdat hy meer as 90% van die ren voltooi het.
=== Ranglys van vervaardigers ===
{{F1 bestuurders resultate legende (weergawe 4)}}
<div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0">
{| class="wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center;"
|-valign="top"
!valign="middle" rowspan=2|Plek
!valign="middle" rowspan=2|Vervaardiger
!valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}}
!valign="middle" colspan="23"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]]
!valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte
|-
!width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]]
!width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]]
!width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]]
!width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]]
!width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]]
!width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]
!width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]]
!width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]]
!width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]]
!width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]]
!width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]]
!width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]]
!width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]
!width="3%"|{{MY-VLAG}}<br/>[[2026 Bahreinse Grand Prix|BHR]]
!width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]]
!width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]]
!width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]]
!width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
!rowspan=2|1
|rowspan=2 align=left|{{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]
|align=center|12<!--ANT-->
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=ffffbf|<sup>'''5'''</sup>1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}}
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}}
|bgcolor=ffffbf|<sup>'''6'''</sup>1{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=ffffbf|<sup>'''3'''</sup>1{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}}
|bgcolor=cfcfff|16<sup>'''†'''</sup>
|bgcolor=ffdf9f|3{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=cfcfff|<sup>'''1'''</sup>15{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}}
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfdfdf|<sup>'''4'''</sup>2
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=ffffbf|1
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=ffdf9f|<sup>'''4'''</sup>3
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfffdf|5{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|630
|-
|align=center|63<!--RUS-->
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=dfdfdf|<sup>'''1'''</sup>2
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''4'''</sup>4
|bgcolor=efcfff|<sup>'''1'''</sup><small>DNF</small>{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=dfdfdf|2{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=dfdfdf|<sup>'''4'''</sup>2
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=ffdf9f|<sup>'''1'''</sup>3
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=dfffdf|5{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}}
|bgcolor=cfcfff|20<sup>'''†'''</sup>
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
!rowspan=2|2
|rowspan=2 align=left|{{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]]
|align=center|16<!--LEC-->
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''2'''</sup>4
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''3'''</sup>8
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''5'''</sup>4
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|15<sup>'''†'''</sup>
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=ffffbf|<sup>'''5'''</sup>1
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=dfffdf|4{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''2'''</sup>5{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfdfdf|<sup>'''3'''</sup>2{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=dfdfdf|2{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|504
|-
|align=center|44<!--HAM-->
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=ffdf9f|<sup>'''3'''</sup>3
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''7'''</sup>6
|bgcolor=dfdfdf|<sup>'''6'''</sup>2
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram snelste ronde}}
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=ffdf9f|<sup>'''2'''</sup>3
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''7'''</sup>4
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''2'''</sup>6
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfdfdf|2{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}}
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
!rowspan=3|3
|rowspan=3 align=left|{{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-<br/>[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]
|align=center|3<!--VER-->
|bgcolor=dfffdf|6{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''5'''</sup>5
|bgcolor=ffdf9f|<sup>'''7'''</sup>3
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=cfcfff|<sup>'''6'''</sup>20<sup>'''†'''</sup>
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=efcfff|<sup>'''6'''</sup><small>DNF</small>
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}}
|bgcolor=ffffbf|<sup>'''1'''</sup>1{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=ffffbf|1
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!rowspan=3 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|382
|-
|align=center|6<!--HAD-->
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|-
|align=center|30<!--LAW-->
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
!rowspan=2|4
|rowspan=2 align=left|{{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]
|align=center|1<!--NOR-->
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=ffffff|<sup>'''4'''</sup><small>DNS</small>
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfdfdf|<sup>'''1'''</sup>2{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=efcfff|<sup>'''2'''</sup><small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=ffdf9f|3
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''3'''</sup>4
|bgcolor=dfffdf|7{{Pictogram vinnigste ronde}}
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=ffffbf|<sup>'''3'''</sup>1{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=ffdf9f|3{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''8'''</sup>4
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|365
|-
|align=center|81<!--PIA-->
|bgcolor=ffffff|<small>DNS</small>
|bgcolor=ffffff|<sup>'''6'''</sup><small>DNS</small>
|bgcolor=dfdfdf|2
|bgcolor=ffdf9f|<sup>'''2'''</sup>3
|bgcolor=cfcfff|<sup>'''4'''</sup>11
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfffdf|4
|bgcolor=cfcfff|<sup>'''7'''</sup>11
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''5'''</sup>6
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
!rowspan=3|5
|rowspan=3 align=left|{{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-<br/>[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]
|align=center|30<!--LAW-->
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''7'''</sup>7
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=dfffdf|5
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''8'''</sup>6
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''5'''</sup>7
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!rowspan=3 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|108
|-
|align=center|22<!--TSU-->
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|-
|align=center|41<!--LIN-->
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=ffffff|<sup>'''8'''</sup><small>DNS</small>
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
!rowspan=2|6
|rowspan=2 align=left|{{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]
|align=center|10<!--GAS-->
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=efcfff|<sup>'''8'''</sup><small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''8'''</sup>10
|bgcolor=dfffdf|7{{Pictogram poleposition}}
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|69
|-
|align=center|43<!--COL-->
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=dfffdf|6
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
!rowspan=4|7
|rowspan=4 align=left|{{VS-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]]
|align=center|31<!--OCO-->
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=dffddf|9
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=|<small>WD</small>
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!rowspan=4 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|31
|-
|align=center|50<!--HIR-->
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|-
|align=center|51<!--CAM-->
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=cfcfff|20
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|-
|align=center|87<!--BEA-->
|bgcolor=dfffdf|7
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''8'''</sup>5
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|17<sup>'''†'''</sup>
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=cfcfff|19
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=cfcfff|<sup>'''6'''</sup>12
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
!rowspan=2|8
|rowspan=2 align=left|{{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]]
|align=center|5<!--BOR-->
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=ffffff|<small>DNS</small>
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|27
|-
|align=center|27<!--HUL-->
|bgcolor=ffffff|<small>DNS</small>
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=dfffdf|<sup>'''7'''</sup>8
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
!rowspan=2|9
|rowspan=2 align=left|{{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]
|align=center|23<!--ALB-->
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=ffffff|<small>DNS</small>
|bgcolor=cfcfff|20
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=cfcfff|<small>NC</small>
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|17<sup>'''†'''</sup>
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|18<sup>'''†'''</sup>
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|11
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|12
|-
|align=center|55<!--SAI-->
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=cfcfff|16<sup>'''†'''</sup>
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=cfcfff|19
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
!rowspan=2|10
|rowspan=2 align=left|{{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-<br/>[[Honda]]
|align=center|14<!--ALO-->
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|10
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=cfcfff|19
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=dfffdf|9
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=dfffdf|8
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|7
|-
|align=center|18<!--STR-->
|bgcolor=cfcfff|<small>NC</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|19
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|12
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
!rowspan=2|11
|rowspan=2 align=left|{{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]]
|align=center|11<!--PER-->
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|15
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|14
|bgcolor=cfcfff|19
|bgcolor=cfcfff|17
|bgcolor=cfcfff|19
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
!rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|0
|-
|align=center|77<!--BOT-->
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|13
|bgcolor=cfcfff|19
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|16
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|19
|bgcolor=cfcfff|18
|bgcolor=cfcfff|16<sup>'''†'''</sup>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=cfcfff|19
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=efcfff|<small>DNF</small>
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|bgcolor=|
|-style="border-top:2px solid #aaaaaa"
!valign="middle" rowspan=2|Plek
!valign="middle" rowspan=2|Vervaardiger
!valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}}
!width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]]
!width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]]
!width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]]
!width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]]
!width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]]
!width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]
!width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]]
!width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]]
!width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]]
!width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]]
!width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]]
!width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]]
!width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]
!width="3%"|{{MY-VLAG}}<br/>[[2026 Bahreinse Grand Prix|BHR]]
!width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]]
!width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]]
!width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]]
!width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]]
!width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]
!valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte
|-
!valign="middle" colspan="23"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]]
|}
</div>
'''Opmerking''':<br/>
<sup>'''†'''</sup> — Die renjaer kon nie die Grand Prix voltooi nie, maar is geklassifiseer omdat hy meer as 90% van die ren voltooi het.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
[[Kategorie:Formule Een-seisoene]]
adtfs9ryr4tdxohpw7r5fidl8lmuzlz
Diascia
0
454440
3373154
3353775
2026-11-16T12:37:47Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373154
wikitext
text/x-wiki
{{Outomatiese taksoboks
|image = Diascia barberae ÖBG 2012-07-08 (04).jpg
|image_caption = ''Diascia barberae''
|display_parents = 3
|taxon = Diascia
|authority = Link & Otto, (1820)
|subdivision_ranks = Spesies
|subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center>
|synonyms =* ''Ditulium'' <small>Raf.</small>
* ''Hemimeris'' <small>L.</small>
}}
'''''Diascia''''' (pensies) is 'n [[genus]] van [[Kruid|kruie]] wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Scrophulariaceae. Die genus is [[inheems]] aan [[Namibië]], [[Lesotho]] en [[Suider-Afrika]].
== Spesies ==
Daar is 63 [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>{{Verwys web |titel=Plants of the World Online |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:37587-1 |argief-url=https://web.archive.org/web/20240830171036/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:37587-1 |argiefdatum=30 Augustus 2024 |besoekdatum=30 Augustus 2024 |url-status=dead}}</ref>
{{div col|colwidth=20em}}
* ''[[Diascia aliciae]]'' <small>Hiern</small>
* ''[[Diascia alonsooides]]'' <small>Benth.</small>
* ''[[Diascia anastrepta]]'' <small>Hilliard & B.L.Burtt</small>
* ''[[Diascia appendiculata]]'' <small>K.E.Steiner</small>
* ''[[Diascia ausana]]'' <small>Dinter</small>
* ''[[Diascia austromontana]]'' <small>K.E.Steiner</small>
* ''[[Diascia barberae]]'' <small>Hook.f.</small>
* ''[[Diascia batteniana]]'' <small>K.E.Steiner</small>
* ''[[Diascia bergiana]]'' <small>Link & Otto</small>
* ''[[Diascia bicolor]]'' <small>K.E.Steiner</small>
* ''[[Diascia caitliniae]]'' <small>K.E.Steiner</small>
* ''[[Diascia capensis]]'' <small>([[Carolus Linnaeus|L.]]) Britten</small>
* ''[[Diascia capsularis]]'' <small>Benth.</small>
* ''[[Diascia cardiosepala]]'' <small>Hiern</small>
* ''[[Diascia collina]]'' <small>K.E.Steiner</small>
* ''[[Diascia cordata]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Diascia cuneata]]'' <small>[[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]] ex Benth.</small>
* ''[[Diascia decipiens]]'' <small>K.E.Steiner</small>
* ''[[Diascia dielsiana]]'' <small>Schltr. ex Hiern</small>
* ''[[Diascia diffusa]]'' <small>Benth.</small>
* ''[[Diascia dissimulans]]'' <small>Hilliard & B.L.Burtt</small>
* ''[[Diascia ellaphieae]]'' <small>K.E.Steiner</small>
* ''[[Diascia elongata]]'' <small>Benth.</small>
* ''[[Diascia engleri]]'' <small>Diels</small>
* ''[[Diascia esterhuyseniae]]'' <small>K.E.Steiner</small>
* ''[[Diascia fetcaniensis]]'' <small>Hilliard & B.L.Burtt</small>
* ''[[Diascia fragrans]]'' <small>K.E.Steiner</small>
* ''[[Diascia glandulosa]]'' <small>E.Phillips</small>
* ''[[Diascia gracilis]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Diascia hexensis]]'' <small>K.E.Steiner</small>
* ''[[Diascia humilis]]'' <small>K.E.Steiner</small>
* ''[[Diascia insignis]]'' <small>K.E.Steiner</small>
* ''[[Diascia integerrima]]'' <small>E.Mey. ex Benth.</small>
* ''[[Diascia lewisiae]]'' <small>K.E.Steiner</small>
* ''[[Diascia lilacina]]'' <small>Hilliard & B.L.Burtt</small>
* ''[[Diascia longicornis]]'' <small>([[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]) Druce</small>
* ''[[Diascia macrophylla]]'' <small>(Thunb.) Spreng.</small>
* ''[[Diascia maculata]]'' <small>K.E.Steiner</small>
* ''[[Diascia megathura]]'' <small>Hilliard & B.L.Burtt</small>
* ''[[Diascia minutiflora]]'' <small>Hiern</small>
* ''[[Diascia mollis]]'' <small>Hilliard & B.L.Burtt</small>
* ''[[Diascia namaquensis]]'' <small>Hiern</small>
* ''[[Diascia nana]]'' <small>Diels</small>
* ''[[Diascia nodosa]]'' <small>K.E.Steiner</small>
* ''[[Diascia pachyceras]]'' <small>E.Mey. ex Benth.</small>
* ''[[Diascia parviflora]]'' <small>Benth.</small>
* ''[[Diascia patens]]'' <small>(Thunb.) Grant ex Fourc.</small>
* ''[[Diascia pentheri]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Diascia personata]]'' <small>Hilliard & B.L.Burtt</small>
* ''[[Diascia purpurea]]'' <small>N.E.Br.</small>
* ''[[Diascia pusilla]]'' <small>K.E.Steiner</small>
* ''[[Diascia racemulosa]]'' <small>Benth.</small>
* ''[[Diascia ramosa]]'' <small>Scott Elliot</small>
* ''[[Diascia rigescens]]'' <small>E.Mey. ex Benth.</small>
* ''[[Diascia rudolphii]]'' <small>Hiern</small>
* ''[[Diascia runcinata]]'' <small>E.Mey. ex Benth.</small>
* ''[[Diascia sacculata]]'' <small>Benth.</small>
* ''[[Diascia stachyoides]]'' <small>Schltr. ex Hiern</small>
* ''[[Diascia stricta]]'' <small>Hilliard & B.L.Burtt</small>
* ''[[Diascia tanyceras]]'' <small>E.Mey. ex Benth.</small>
* ''[[Diascia tugelensis]]'' <small>Hilliard & B.L.Burtt</small>
* ''[[Diascia veronicoides]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Diascia vigilis]]'' <small>Hilliard & B.L.Burtt</small>
{{div col end}}
== Verwysings ==
{{verwysings}}
{{Taksonbalk}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Diascia| ]]
9un390kkwvwi4e4vxv5c718nkmupvox
Dischisma
0
454506
3373192
3279246
2026-11-16T13:50:38Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373192
wikitext
text/x-wiki
{{Outomatiese taksoboks
|image = Dischisma spicatum 5Dsr 0290.jpg
|image_caption = ''Dischisma spicatum''
|display_parents = 3
|taxon = Dischisma
|authority = Choisy, (1823)
|subdivision_ranks = Spesies
|subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center>
|synonyms =* ''Dischimia'' <small>Rchb.</small>
}}
'''''Dischisma''''' is 'n [[genus]] van [[Kruid|kruide]] of klein [[struik]]e wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Scrophulariaceae. Die genus is [[inheems]] aan [[Namibië]] en [[Suid-Afrika]].
== Spesies ==
Daar is elf [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>{{Verwys web |titel=Plants of the World Online |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:38136-1 |argief-url=https://web.archive.org/web/20240903151219/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:38136-1 |argiefdatum= 3 September 2024 |besoekdatum= 3 September 2024 |url-status=dead}}</ref>
* ''[[Dischisma arenarium]]'' <small>[[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]]</small>
* ''[[Dischisma capitatum]]'' <small>([[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]) Choisy</small>
* ''[[Dischisma ciliatum]]'' <small>([[Peter Jonas Bergius|P.J.Bergius]]) Choisy</small>
* ''[[Dischisma clandestinum]]'' <small>E.Mey.</small>
* ''[[Dischisma crassum]]'' <small>Rolfe</small>
* ''[[Dischisma fruticosum]]'' <small>(L.f.) Rolfe</small>
* ''[[Dischisma leptostachyum]]'' <small>E.Mey.</small>
* ''[[Dischisma spicatum]]'' <small>(Thunb.) Choisy</small>
* ''[[Dischisma squarrosum]]'' <small>Schltr.</small>
* ''[[Dischisma struthioloides]]'' <small>Killick</small>
* ''[[Dischisma tomentosum]]'' <small>Schltr.</small>
== Galery ==
<gallery>
Dischisma capitatum - Flickr - Kevin Thiele.jpg
Dischisma spicatum (Scrophulariaceae) (42253852244).jpg
</gallery>
== Verwysings ==
{{verwysings}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Dischisma| ]]
fnsrnlv09es1elvwk0ar1eobizig2gv
Fei-Fei Li
0
455543
3373241
3357180
2026-11-16T18:43:16Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373241
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox scientist
| name = Fei-Fei Li
| image = Fei-Fei Li at AI for Good 2017.jpg
| caption = Fei-Fei Li in 2017
| birth_date = {{Geboortedatum|1976|7|3}}
| birth_place = [[Beijing]], [[Volksrepubliek China]]
| death_date =
| death_place =
| nationality =
| citizenship = [[Verenigde State van Amerika|VSA]]
| known_for = [[Elektroniese ingenieurswese]]<br /> [[kunsmatige intelligensie]]
| alma_mater = [[Princeton-universiteit]] <br>[[California Institute of Technology]]
| awards =
| signature =
| spouse =
| children =
}}
'''Fei-Fei Li''' ([[Chinees]]: 李飞飞; pinyin: Lǐ Fēifēi; gebore in [[Beijing]], [[Volksrepubliek China|China]], [[3 Julie]] [[1976]])<ref name="NY Times 2012">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/11/20/science/for-web-images-creating-new-technology-to-seek-and-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121120154328/https://www.nytimes.com/2012/11/20/science/for-web-images-creating-new-technology-to-seek-and-find.html |archive-date=20 November 2012 |url-status=live |title=Seeking a Better Way to Find Web Images |work=[[The New York Times]] |first=John |last=Markoff |date=19 November 2012 |quote=Dr. Li, 36}}</ref> is 'n Chinees-Amerikaanse [[Rekenaarwetenskap|rekenaarwetenskaplike]] bekend vir haar baanbrekerswerk in [[kunsmatige intelligensie]] (KI), veral in [[rekenaarvisie]]. Sy is veral bekend vir die stigting van ImageNet, die datastel wat vinnige vooruitgang in rekenaarvisie in die 2010's moontlik gemaak het.<ref>{{Cite web |last=Ghaffary |first=Shirin |date=26 Oktober 2023 |title=The Godmother of AI Calls for US 'Moonshot' Investment in the Technology |url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2023-10-26/ai-pioneer-calls-for-us-moonshot-investment-in-the-technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215002233/https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2023-10-26/ai-pioneer-calls-for-us-moonshot-investment-in-the-technology |archive-date=15 Desember 2023 |url-status=live |website=Bloomberg}}</ref><ref name="wired2018"/><ref>{{Cite web |title=ImageNet: Where Have We Gone? Where Are We Going? with Fei-Fei Li |url=https://learning.acm.org/pagenotfound |access-date=2023-01-10 |website=learning.acm.org}}{{Dead link|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite book |last=Jaton |first=Florian |title=The constitution of algorithms : ground-truthing, programming, formulating |url=https://archive.org/details/mit_press_book_9780262363235 |date=2020 |others=Geoffrey C. Bowker |isbn=978-0-262-36323-5 |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/mit_press_book_9780262363235/page/272 272] |oclc=1202407378}}</ref> Sy is die [[Sequoia Capital]]-professor in rekenaarwetenskap aan die Stanford-universiteit en 'n voormalige direksielid by [[Twitter]].<ref>{{cite web |url=https://profiles.stanford.edu/fei-fei-li |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012221554/https://profiles.stanford.edu/fei-fei-li |archive-date=12 Oktober 2026 |url-status=live |title=Profiles: Fei-Fei Li |website=Stanford-university}}</ref> Li is 'n mededirekteur van die Stanford Instituut vir Mensgesentreerde Kunsmatige Intelligensie en 'n mededirekteur van die Stanford Vision and Learning Lab.<ref>{{Cite web |url=https://hai.stanford.edu/leadership |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130145038/https://hai.stanford.edu/leadership |archive-date=30 November 2020 |url-status=live |title=Leadership}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://svl.stanford.edu/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20261013202334/http://svl.stanford.edu/ |archive-date=13 Oktober 2026 |url-status=live |title=Stanford Vision and Learning Lab (SVL)}}</ref> Sy was Hoofwetenskaplike van KI/ML by Google Cloud en die direkteur van die Stanford Kunsmatige Intelligensie Laboratorium van 2013 tot 2018.<ref>{{Cite web |url=https://ai.stanford.edu/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20261013194032/https://ai.stanford.edu/ |archive-date=13 Oktober 2026 |url-status=dead |title=Home |website=Stanford Artificial Intelligence Laboratory}}</ref><ref>TED speaker</ref><ref name=cspan>{{C-SPAN|114500}}</ref>
In 2017 het sy AI4ALL mede-gestig, 'n niewinsgewende organisasie wat werk om diversiteit en insluiting in die veld van kunsmatige intelligensie te verhoog.<ref>{{Cite magazine |url=https://www.wired.com/2017/05/melinda-gates-and-fei-fei-li-want-to-liberate-ai-from-guys-with-hoodies/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180415122832/https://www.wired.com/2017/05/melinda-gates-and-fei-fei-li-want-to-liberate-ai-from-guys-with-hoodies/ |archive-date=2018-04-15 |url-status=live |title=Melinda Gates and Fei-Fei Li Want to Liberate AI from "Guys With Hoodies" |magazine=WIRED |access-date=2018-04-16}}</ref><ref>{{cite web |url=http://ai-4-all.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20180416035029/http://ai-4-all.org |archive-date=2018-04-16 |url-status=live |title=AI4ALL - Official Website |website=ai-4-all.org |access-date=2018-04-16}}</ref> Haar navorsingskundigheid sluit in kunsmatige intelligensie, [[masjienleer]], [[diepleer]], rekenaarvisie en kognitiewe neurowetenskap.<ref>{{cite web |url=http://vision.stanford.edu/feifeili/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404065105/http://vision.stanford.edu/feifeili/ |archive-date=4 April 2019 |url-status=dead |title=Fei-Fei Li Ph.D. - Professor, Stanford University}}</ref>
In 2023 is Li aangewys as een van die ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' 100 KI Mees Invloedryke Persone.<ref name=":0" /> Sy het die [[Intel]] Lifetime Achievements Innovation Award in dieselfde jaar ontvang vir haar bydraes tot kunsmatige intelligensie.<ref name=":2" /> Li is verkies tot lid van die National Academy of Engineering,<ref name=":2" /> die National Academy of Medicine in 2020,<ref name=":3" /> en die American Academy of Arts and Sciences in 2021.<ref name=":4" />
Op 3 Augustus 2023 is Li aangestel in die [[Verenigde Nasies]] se Wetenskaplike Adviesraad, wat deur Sekretaris-Generaal [[António Guterres]] gestig is.<ref name=":5">{{Cite web |title=UN Secretary-General Creates Scientific Advisory Board for Independent Advice on Breakthroughs in Science and Technology {{!}} Meetings Coverage and Press Releases |url=https://press.un.org/en/2023/sga2223.doc.htm |access-date=2024-04-23 |website=press.un.org |archive-date=2023-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804104248/https://press.un.org/en/2023/sga2223.doc.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-03 |title=HAI Co-Director Fei-Fei Li Joins UN Secretary-General's Scientific Advisory Board |url=https://hai.stanford.edu/news/hai-co-director-fei-fei-li-joins-un-secretary-generals-scientific-advisory-board |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423073313/https://hai.stanford.edu/news/hai-co-director-fei-fei-li-joins-un-secretary-generals-scientific-advisory-board |archive-date=2024-04-23 |url-status=live |access-date=2024-04-23 |website=hai.stanford.edu}}</ref> In 2024 is Li ingesluit op die Gold House se mees invloedryke Asiatiese A100-lys.<ref>{{Cite web |last1=Thompson |first1=Jack Dunn,Selena Kuznikov,Jazz Tangcay,Jaden |last2=Dunn |first2=Jack |last3=Kuznikov |first3=Selena |last4=Tangcay |first4=Jazz |last5=Thompson |first5=Jaden |date=2024-05-01 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=2024-05-21 |website=Variety}}</ref> In 2024 het sy $230 miljoen ingesamel vir 'n nuwe onderneming genaamd World Labs, wat sy en drie kollegas gestig het om 'n "ruimtelike intelligensie" KI-tegnologie te ontwikkel wat kan verstaan hoe die driedimensionele fisiese wêreld werk.<ref>{{Cite web |date=2024-09-13 |title='AI godmother' Fei-Fei Li raises $230 million to launch AI startup |url=https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/ai-godmother-fei-fei-li-raises-230-million-launch-ai-startup-2024-09-13/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725094122/https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/ai-godmother-fei-fei-li-raises-230-million-launch-ai-startup-2024-09-13/ |archive-date=2025-07-25 |url-status=live |access-date=2024-09-23 |website=Reuters}}</ref>
==Vroeë lewe en opvoeding==
Li is in 1976 in Beijing, China, gebore en het in [[Chengdu]], [[Sichuan]], grootgeword.<ref>{{cite web |url=https://cs.stanford.edu/people/feifeili/Bio.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611052302/https://cs.stanford.edu/people/feifeili/Bio.htm |archive-date=2024-06-11 |url-status=live |title=Li Fei-Fei: Biography; Vision; Princeton |access-date=2024-06-11 |website=Computer Science Department, Stanford University}}</ref> Sy het aan die Sichuan Chengdu No.7 Hoërskool gestudeer.<ref name=":6">{{Cite web |title=创企涌现、估值暴涨, AI创业大潮正起 - 科技 - 南方财经网 |url=https://www.sfccn.com/2024/9-9/5OMDE0NDlfMTk0OTY5OQ.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250306152858/https://www.sfccn.com/2024/9-9/5OMDE0NDlfMTk0OTY5OQ.html |archive-date=2025-03-06 |url-status=live |access-date=2024-10-20 |website=www.sfccn.com}}</ref> Toe sy 12 was, het haar pa na Parsippany, [[New Jersey]], geëmigreer.<ref name="wired2018" /> Toe sy 16 was, het Li en haar ma by hom in die Verenigde State aangesluit.<ref name=":6" /> Terwyl sy Parsippany Hoërskool bygewoon het, het Li naweke by haar familie se droogskoonmaakwinkel gewerk. Sy het in 1995 aan Parsippany Hoërskool gegradueer.<ref name="wired2018">{{cite magazine |url=https://www.wired.com/story/fei-fei-li-artificial-intelligence-humanity/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181205092704/https://www.wired.com/story/fei-fei-li-artificial-intelligence-humanity/ |archive-date=5 Desember 2018 |url-status=live |title=Fei-Fei Li's Quest To Make Ai Better For Humanity |magazine=Wired |author=Hempel, Jessi |date=13 November 2018 |access-date=5 Desember 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=http://phs.pthsd.k12.nj.us/UserFiles/Servers/Server_27187/File/docs/PHS%20Hall%20of%20Fame%20Press%20Release%202017.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125051839/http://phs.pthsd.k12.nj.us/UserFiles/Servers/Server_27187/File/docs/PHS%20Hall%20of%20Fame%20Press%20Release%202017.pdf |archive-date=25 November 2020 |url-status=live |title=Press release |website=phs.pthsd.k12.nj.us}}</ref> Sy is in 2017 in die eregalery van Parsippany Hoërskool opgeneem.<ref>{{cite web |url=https://www.nj.com/morris/index.ssf/2017/01/parsippany_high_school_to_induct_members_to_hall_o.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20181005205358/https://www.nj.com/morris/index.ssf/2017/01/parsippany_high_school_to_induct_members_to_hall_o.html |archive-date=5 Oktober 2018 |url-status=live |title=Parsippany High School to induct members to hall of fame |date=29 Januarie 2017}}</ref>
Li het voorgraadse studies aan die [[Universiteit van Princeton]] voortgesit, waar sy in 1999 'n [[Baccalaureus Artium]] met 'n hoofvak in [[fisika]] verwerf het.<ref name=":7">{{Cite web |title=Fei-Fei Li's Profile |url=https://profiles.stanford.edu/fei-fei-li |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012221554/https://profiles.stanford.edu/fei-fei-li |archive-date=2026-10-12 |url-status=live |access-date=2024-10-19 |website=Stanford Profiles}}</ref> Li het haar senior tesis, "''Auditory binaural correlogram difference: a new computational model for Huggins dichotic pitch''", voltooi onder toesig van Bradley Dickinson, professor in [[elektriese ingenieurswese]].<ref>{{Cite web | url=http://arks.princeton.edu/ark:/88435/dsp013x816p82c | title=Auditory Binaural Correlogram Difference: A New Computational Model for Huggins Dichotic Pitch| year=1999| last1=Li| first1=Fei Fei}}</ref> Gedurende haar jare by Princeton het Li die meeste naweke huis toe gegaan om te help met die bestuur van haar gesin se droogskoonmaakbesigheid.<ref name="wired2018" /><ref>{{Cite web |last=Blanco |first=Octavio |date=2016-07-21 |title=One immigrant's path from cleaning houses to Stanford professor |url=https://money.cnn.com/2016/07/21/news/economy/chinese-immigrant-stanford-professor/index.html |access-date=2024-10-20 |website=CNNMoney |archive-date=2024-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620101700/https://money.cnn.com/2016/07/21/news/economy/chinese-immigrant-stanford-professor/index.html |url-status=dead}}</ref> en het sy as 'n skottelgoedwasser gewerk om die gesin se inkomste aan te vul.<ref name=":6" />
Li het nagraadse studies aan die [[California Institute of Technology]] voortgesit, waar sy in 2001 'n [[Meestersgraad]] in [[elektriese ingenieurswese]] en in 2005 'n Doktorsgraad in Filosofie in elektriese ingenieurswese verwerf het.<ref name=":7" /> Li het haar proefskrif, "''Visual Recognition: Computational Models and Human Psychophysics''", onder die primêre toesig van Pietro Perona en sekondêre toesig van Christof Koch voltooi. Haar nagraadse studies is ondersteun deur die National Science Foundation Graduate Research Fellowship en The Paul & Daisy Soros Fellowships for New Americans.<ref>{{Cite web |url=https://www.pdsoros.org/meet-the-fellows/fei-fei-li |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603220200/https://www.pdsoros.org/meet-the-fellows/fei-fei-li |archive-date=3 Junie 2023 |url-status=live |title=Meet the Fellows | Fei-Fei Li |website=www.pdsoros.org}}</ref>
==Loopbaan en navorsing==
Van 2005 tot 2006 was Li 'n assistent-professor in die Departement Elektriese en Rekenaaringenieurswese aan die Universiteit van Illinois Urbana-Champaign, en van 2007 tot 2009 was sy 'n assistent-professor in die Departement Rekenaarwetenskap aan die Princeton-universiteit. Sy het in 2009 by Stanford aangesluit as 'n assistent-professor, en is in 2012 bevorder tot medeprofessor met 'n vaste aanstelling, en toe tot voltydse professor in 2018.<ref>{{Cite web |url=https://cap.stanford.edu/profiles/viewCV?facultyId=15052&name=Fei-Fei_Li |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715221623/https://cap.stanford.edu/profiles/viewCV?facultyId=15052&name=Fei-Fei_Li |archive-date=2019-07-15 |url-status=live |title=Fei-Fei Li's Curriculum Vitae {{!}} Stanford Profiles |website=profiles.stanford.edu |access-date=2018-12-27}}</ref> By Stanford het Li van 2013 tot 2018 as die direkteur van die Stanford Artificial Intelligence Lab (SAIL) gedien. Haar navorsing het gefokus op rekenaarvisie, diep leer en kognitiewe neurowetenskap, met meer as 300 eweknie-geëvalueerde publikasies. Sy het die stigters-mededirekteur van Stanford se universiteitsvlak-inisiatief - die Human-Centered AI Institute - geword, saam met mededirekteur dr. John Etchemendy, voormalige provost van die Stanford-universiteit.<ref>{{Cite web|url=https://hai.stanford.edu/welcome/|title=Human-Centered AI|website=hai.stanford.edu|access-date=2018-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221202427/http://hai.stanford.edu/welcome/|archive-date=2018-12-21|url-status=dead}}</ref> Die instituut stem ooreen met Li se doelwitte om KI-navorsing, -onderwys, -beleid en -praktyk te bevorder om die menslike toestand te verbeter.<ref>{{Cite web |title=National AI Research Resource {{!}} Stanford HAI |url=https://hai.stanford.edu/policy/national-ai-research-resource#:~:text=In%202019,%20Stanford%20HAI%20co,a%20National%20AI%20Research%20Resource. |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111235549/https://hai.stanford.edu/policy/national-ai-research-resource#:~:text=In%202019,%20Stanford%20HAI%20co,a%20National%20AI%20Research%20Resource. |archive-date=2025-01-11 |url-status=live |access-date=2025-01-18 |website=hai.stanford.edu}}</ref>
Terwyl hy in 2007 by Princeton was, het Li die ontwikkeling van ImageNet gelei, 'n massiewe visuele databasis wat ontwerp is om objekherkenning in KI te bevorder. Die projek het die etikettering van meer as 14 miljoen beelde met behulp van Amazon Mechanical Turk behels en het die ImageNet Large Scale Visual Recognition Challenge (ILSVRC) geïnspireer, wat vooruitgang in diep leer gekataliseer het en gelei het tot dramatiese verbeterings in beeldklassifikasieprestasie. Die databasis het 'n belangrike knelpunt in rekenaarvisie aangespreek: die gebrek aan groot, geannoteerde datastelle vir die opleiding van masjienleermodelle. Vandag word ImageNet erken as 'n hoeksteeninnovasie wat die vooruitgang in outonome voertuie, gesigsherkenning en mediese beeldvorming ondersteun.
Tydens haar sabbatsverlof van Stanford-universiteit van Januarie 2017 tot die herfs van 2018, het Li by Google Cloud aangesluit as hoofwetenskaplike van KI/ML en visepresident<ref>{{Cite web |url=http://fortune.com/2016/11/15/google-fei-fei-li-snapchat-machine-learning/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226225742/http://fortune.com/2016/11/15/google-fei-fei-li-snapchat-machine-learning/ |archive-date=2018-12-26 |url-status=live |title=Google Hires Two Artificial Intelligence Experts To Lead Machine Learning Team |website=Fortune |access-date=2018-12-27}}</ref> By [[Google]] het haar span gefokus op die demokratisering van KI-tegnologie en die verlaging van die hindernis vir toegang tot besighede en ontwikkelaars,<ref>{{Cite web |url=https://cloud.google.com/blog/products/gcp/google-cloud-next-17-data-analytics-and-machine-learning-session-video-now-online/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320203540/https://cloud.google.com/blog/products/gcp/google-cloud-next-17-data-analytics-and-machine-learning-session-video-now-online/ |archive-date=2019-03-20 |url-status=live |title=Google Cloud Next '17 data, analytics and machine learning session video now online |website=Google Cloud Blog |access-date=2018-12-27}}</ref> insluitend die ontwikkeling van produkte soos AutoML.<ref>{{Cite web |url=https://cloud.google.com/blog/topics/inside-google-cloud/cloud-automl-making-ai-accessible-every-business/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107162844/https://cloud.google.com/blog/topics/inside-google-cloud/cloud-automl-making-ai-accessible-every-business/ |archive-date=2019-01-07 |url-status=live |title=Cloud AutoML: Making AI accessible to every business |website=Google Cloud Blog |access-date=2018-12-27}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.blog.google/products/google-cloud/empowering-businesses-and-developers-to-do-more-with-ai/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227084954/https://www.blog.google/products/google-cloud/empowering-businesses-and-developers-to-do-more-with-ai/ |archive-date=2018-12-27 |url-status=live |title=Empowering businesses and developers to do more with AI |date=2018-07-24 |website=Google |access-date=2018-12-27}}</ref>
In September 2017 het Google 'n kontrak van die Departement van Verdediging genaamd [[Projek Maven]] verkry, wat daarop gemik was om KI-tegnieke te gebruik om beelde wat deur [[hommeltuig]]kameras vasgelê is, te interpreteer.<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2020/06/09/technology/china-ai-research-education.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609140703/https://www.nytimes.com/2020/06/09/technology/china-ai-research-education.html |archive-date=2020-06-09 |url-status=live |title=A U.S. Secret Weapon in A.I.: Chinese Talent |quote=The Google team worked to build technology that could automatically identify vehicles, buildings and other objects in video footage captured by drones |website=The New York Times |date=2020-06-09}}</ref><ref name="Giz2018">{{Cite web |url=https://gizmodo.com/google-plans-not-to-renew-its-contract-for-project-mave-1826488620?rev=1527878998845 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531233023/https://gizmodo.com/google-plans-not-to-renew-its-contract-for-project-mave-1826488620?rev=1527878998845 |archive-date=31 Mei 2023 |url-status=live |title=Google Plans Not to Renew Its Contract for Project Maven, a Controversial Pentagon Drone AI Imaging Program |last=Conger |first=Kate |work=Gizmodo |quote=Google het die Projek Maven-kontrak einde September verseker, onthul die e-posse, nadat hulle maande lank teen verskeie ander "KI-swaargewigte" vir die werk meegeding het... Een van die bepalings van Google se kontrak met die Departement van Verdediging was dat Google se betrokkenheid nie sonder die maatskappy se toestemming genoem mag word nie, lui die e-posse. |date=1 Junie 2018 |access-date=18 Maart 2021}}</ref> Google het aan werknemers wat teen die maatskappy se werk aan Project Maven geprotesteer het, gesê dat hul rol "spesifiek bedoel was vir nie-aanstootlike doeleindes".<ref name="NYT_war">{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/04/04/technology/google-letter-ceo-pentagon-project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321104641/https://www.nytimes.com/2018/04/04/technology/google-letter-ceo-pentagon-project.html |archive-date=21 Maart 2021 |url-status=live |title='The Business of War': Google Employees Protest Work for the Pentagon |author1=Shane, Scott |author2=Wakabayashi, Daisuke |work=New York Times |quote=Duisende Google-werknemers, insluitend dosyne senior ingenieurs, het 'n brief onderteken waarin hulle protesteer teen die maatskappy se betrokkenheid by 'n Pentagon-program wat kunsmatige intelligensie gebruik om videobeelde te interpreteer en gebruik kan word om die teikenstelling van hommeltuigaanvalle te verbeter. |date=4 April 2018 |access-date=18 Maart 2021}}</ref> In Junie 2018 het Google aan werknemers gesê dat hulle nie hernuwing van die kontrak sou aanvra nie.<ref name="Giz2018"/> In interne e-posse wat later aan verslaggewers uitgelek is, het Li entoesiasme uitgespreek vir die Google Cloud-rol in Projek Maven, maar gewaarsku teen die melding van die KI-kom ponent daarvan, en gesê dat militêre KI in die openbare oog gekoppel is aan die gevaar van outonome wapens. Toe hy oor daardie uitgelekde e-posse gevra is, het Li aan ''[[The New York Times]]'' gesê: "Ek glo in mensgesentreerde KI om mense op positiewe en welwillende maniere te bevoordeel. Dit is diep teen my beginsels om aan enige projek te werk wat ek dink KI as 'n wapen sal gebruik."<ref name="NYT_ethics">{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/05/30/technology/google-project-maven-pentagon.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309031616/https://www.nytimes.com/2018/05/30/technology/google-project-maven-pentagon.html |archive-date=9 Maart 2021 |url-status=live |title=How a Pentagon Contract Became an Identity Crisis for Google |last=Shane |first=Scott |work=New York Times |quote=Toe sy oor haar September-e-pos gevra is, het dr. Li 'n verklaring uitgereik: 'Ek glo in mensgesentreerde KI om mense op positiewe en welwillende maniere te bevoordeel. Dit is diep teen my beginsels om aan enige projek te werk wat ek dink KI as 'n wapen sal gebruik.' |date=30 Mei 2018 |access-date=13 Maart 2021}}</ref>
In die herfs van 2018 het Li Google verlaat en na Stanford-universiteit teruggekeer om haar professoraat voort te sit.<ref>{{Cite web |url=https://cloud.google.com/blog/topics/inside-google-cloud/google-cloud-ai-andrew-moore-joining-google-cloud-fei-fei-li-becoming-advisor/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320203342/https://cloud.google.com/blog/topics/inside-google-cloud/google-cloud-ai-andrew-moore-joining-google-cloud-fei-fei-li-becoming-advisor/ |archive-date=2019-03-20 |url-status=live |title=Google Cloud AI: Andrew Moore joining Google Cloud; Fei-Fei Li becoming advisor |website=Google Cloud Blog |access-date=2018-12-27}}</ref>
Volgens haar Stanford-profiel was sy van Januarie 2024 tot die einde van 2025 met gedeeltelike akademiese verlof om op entrepreneuriese ondernemings te fokus.<ref name=":8">{{Cite web |date=3 Mei 2024 |title=Exclusive: Stanford AI leader Fei-Fei Li building 'spatial intelligence' startup |url=https://www.reuters.com/technology/stanford-ai-leader-fei-fei-li-building-spatial-intelligence-startup-2024-05-03/ |access-date=25 Maart 2025 |website=Reuters}}</ref>
In 2024 het Li gesê daar is 'n verskil tussen privaatsektorbelegging in KI en ondersteuning vir akademiese en regeringsnavorsing, en het gevra vir groter openbare befondsing vir wetenskaplike gebruike van die tegnologie en vir die bestudering van die [[risiko]]'s daarvan.<ref name=":8" />
Li is ook bekend vir haar [[Nie-winsgewende|niewinsgewende]] werk as medestigter en voorsitter van die niewinsgewende organisasie AI4ALL, wie se missie is om die volgende generasie KI-tegnoloë, denkers en leiers op te voed deur diversiteit en insluiting te bevorder deur mensgesentreerde KI-beginsels.<ref>{{Cite magazine |url=https://www.wired.com/2017/05/melinda-gates-and-fei-fei-li-want-to-liberate-ai-from-guys-with-hoodies/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180415122832/https://www.wired.com/2017/05/melinda-gates-and-fei-fei-li-want-to-liberate-ai-from-guys-with-hoodies/ |archive-date=2018-04-15 |url-status=live |title=Melinda Gates and Fei-Fei Li Want to Liberate AI from "Guys With Hoodies" |last=Hempel |first=Jessi |date=2017-05-04 |magazine=Wired |access-date=2018-12-27 |issn=1059-1028}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.usatoday.com/story/tech/news/2018/08/10/google-gives-1-million-help-more-young-blacks-latinos-and-women-create-artificial-intelligence/915627002/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226064746/https://www.usatoday.com/story/tech/news/2018/08/10/google-gives-1-million-help-more-young-blacks-latinos-and-women-create-artificial-intelligence/915627002/ |archive-date=2018-12-26 |url-status=live |title=Artificial intelligence has a racial bias problem. Google is funding summer camps to try to change that |website=USA TODAY |access-date=2018-12-27}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://venturebeat.com/2018/02/03/ai4all-created-by-google-clouds-fei-fei-li-is-pairing-tech-workers-and-high-school-students-on-ai-projects/ |title=AI4All, created by Google Cloud's Fei-Fei Li, is pairing tech workers and high school students on AI projects |date=2018-02-03 |website=VentureBeat |access-date=2018-12-27 |archive-date=2018-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227085548/https://venturebeat.com/2018/02/03/ai4all-created-by-google-clouds-fei-fei-li-is-pairing-tech-workers-and-high-school-students-on-ai-projects/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.edweek.org/ew/articles/2017/09/27/preparing-students-for-tomorrows-jobs-10-experts.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227133154/https://www.edweek.org/ew/articles/2017/09/27/preparing-students-for-tomorrows-jobs-10-experts.html |archive-date=2018-12-27 |url-status=live |title=Preparing Students for Tomorrow's Jobs: 10 Experts Offer Advice to Educators - Education Week |last=Herold |first=Benjamin |date=2017-09-27 |work=Education Week |access-date=2018-12-27}}</ref><ref>{{Cite web |last=Walravens |first=Samantha |title=Why We Need More Women Taking Part In The AI Revolution |url=https://www.forbes.com/sites/geekgirlrising/2017/04/14/why-we-need-more-women-taking-part-in-the-ai-revolution/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207012419/https://www.forbes.com/sites/geekgirlrising/2017/04/14/why-we-need-more-women-taking-part-in-the-ai-revolution/ |archive-date=2023-12-07 |url-status=live |access-date=2023-11-10 |website=Forbes}}</ref> Die program is in samewerking met Melinda French Gates en Jensen Huang geskep.<ref name="VB2017">{{Cite web|last=Johnson|first=Khari|date=May 17, 2017|title=Google unveils second-generation TPU chips to accelerate machine learning|url=https://venturebeat.com/2017/05/17/google-unveils-second-generation-tpu-chips-to-accelerate-machine-learning/|access-date=March 30, 2021|work=Venture Beat|quote=Earlier this month, Li joined Melinda Gates and NVIDIA CEO Jensen Huang to create AI4All, an organization dedicated to encouraging AI adoption among communities underrepresented in AI.|archive-date= 7 Julie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707112520/https://venturebeat.com/2017/05/17/google-unveils-second-generation-tpu-chips-to-accelerate-machine-learning/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |last=Castellanos |first=Sara |date=2020-08-10 |title=The Changes AI Will Bring |work=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/the-changes-ai-will-bring-11597072070 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119111518/https://www.wsj.com/articles/the-changes-ai-will-bring-11597072070 |archive-date=2022-01-19 |url-status=live |access-date=2022-01-19 |issn=0099-9660}}</ref>
Voor die stigting van AI4ALL in 2017 het Li en haar voormalige student Olga Russakovsky,<ref>{{Cite web |url=http://www.cs.princeton.edu/~olgarus/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119040231/http://www.cs.princeton.edu/~olgarus/ |archive-date=2019-01-19 |url-status=live |title=Olga Russakovsky |website=www.cs.princeton.edu |access-date=2018-12-27}}</ref> tans 'n assistent-professor aan die Universiteit van Princeton, die voorloperprogram by Stanford genaamd SAILORS (Stanford AI Lab OutReach Summers) mede-gestig en mede-geregisseer.<ref>{{Cite magazine |url=https://www.wired.com/2015/08/stanford-artificial-intelligence-laboratorys-outreach-summer-program/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227044605/https://www.wired.com/2015/08/stanford-artificial-intelligence-laboratorys-outreach-summer-program/ |archive-date=2018-12-27 |url-status=live |title=This Girls' Summer Camp Could Help Change the World of AI |last=Alba |first=Davey |date=2015-08-31 |magazine=Wired |access-date=2018-12-27 |issn=1059-1028}}</ref><ref name="ai4all.stanford.edu">{{Cite web|url=http://ai4all.stanford.edu/|title=Welcome to Stanford AI4ALL {{!}} Stanford AI4ALL|website=ai4all.stanford.edu|access-date=2018-12-27|archive-date=2 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202152502/http://ai4all.stanford.edu/|url-status=dead}}</ref> SAILORS was 'n jaarlikse somerkamp by Stanford gewy aan graad 9 hoërskoolmeisies in KI-onderwys en -navorsing, wat in 2015 gestig is totdat dit sy naam in 2017 na AI4ALL @Stanford verander het.<ref name="ai4all.stanford.edu"/> In 2018 het AI4ALL suksesvol vyf verdere somerprogramme benewens Stanford van stapel gestuur, insluitend Princeton-universiteit,<ref>{{Cite web |url=http://ai4all.princeton.edu/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022094633/http://ai4all.princeton.edu/ |archive-date=2018-10-22 |url-status=live |title=AI will change the world. Who will change AI? {{!}} Princeton AI4ALL |website=ai4all.princeton.edu |access-date=2018-12-27}}</ref> Carnegie Mellon-universiteit,<ref>{{Cite web|url=https://admission.enrollment.cmu.edu/pages/access-artificial-intelligence|title=Pre-College Artificial Intelligence {{!}} Carnegie Mellon|website=admission.enrollment.cmu.edu|access-date=2018-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320194830/https://admission.enrollment.cmu.edu/pages/access-artificial-intelligence|archive-date=2019-03-20|url-status=dead}}</ref> Boston-universiteit, <ref>{{Cite web |url=http://www.bu.edu/lernet/AI4ALL/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20261026041734/http://www.bu.edu/lernet/AI4ALL/ |archive-date=2026-10-26 |url-status=live |title=AI4ALL |website=www.bu.edu |access-date=2018-12-27}}</ref> [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]],<ref>{{Cite web|url=https://bair.berkeley.edu/ai4all/|title=home|website=bair.berkeley.edu|access-date=2018-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180824015515/http://bair.berkeley.edu/ai4all/|archive-date=2018-08-24|url-status=dead}}</ref> en Kanada se Simon Fraser Universiteit.<ref>{{Cite web |url=https://www.sfu.ca/computing/inventthefuture.html |title=Invent the Future - Simon Fraser University |website=www.sfu.ca |access-date=2018-12-27 |archive-date=2018-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181018212856/https://www.sfu.ca/computing/inventthefuture.html |url-status=dead}}</ref>
“Ons is op 'n keerpunt. KI se invloed bly groei, maar die verteenwoordiging en insluiting van 'n diversiteit van navorsers in die veld nie. Dit is van kritieke belang dat ons hierdie oomblik aangryp om strukture te skep wat langtermyn, positiewe veranderinge sal ondersteun. Dit sal nie via 'n enkele meganisme of kitsoplossing gebeur nie. Dit begin met vroeë onderwys en strek tot die bestaande magstrukture binne die akademie, werkkulture onder huidige KI-navorsers, en poortwagtersfunksies van navorsingspublikasies, om maar 'n paar hefbome van verandering te noem”.— Fei-Fei Li en Tess Posner, ''Nature''<ref>{{Cite journal |last1=Posner |first1=Tess |last2=Fei-Fei |first2=Li |date=2020-12-09 |title=AI will change the world, so it's time to change AI |url=https://www.nature.com/articles/d41586-020-03412-z |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120150154/https://www.nature.com/articles/d41586-020-03412-z |archive-date=2022-01-20 |url-status=live |journal=Nature |volume=588 |issue=7837 |pages=S118 |doi=10.1038/d41586-020-03412-z |bibcode=2020Natur.588S.118P |s2cid=228087170 |url-access=subscription}}</ref>
Li is beskryf as 'n "navorser wat die mensdom na KI bring".<ref>{{Cite magazine |url=https://www.wired.com/story/wired25-kai-fu-lee-fei-fei-li-artificial-intelligence/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180921074550/https://www.wired.com/story/wired25-kai-fu-lee-fei-fei-li-artificial-intelligence/ |archive-date=2018-09-21 |url-status=live |title=An AI Pioneer, and the Researcher Bringing Humanity to AI |magazine=WIRED |access-date=2018-10-25}}</ref>
Li is in 2021 verkies as lid van die Amerikaanse Akademie vir Kuns en Wetenskappe,<ref>{{Cite web |url=https://news.stanford.edu/today/2021/04/22/newest-american-academy-arts-sciences-members/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423014503/https://news.stanford.edu/today/2021/04/22/newest-american-academy-arts-sciences-members/ |archive-date=2021-04-23 |url-status=dead |title=Ten Stanford faculty members elected to the American Academy of Arts and Sciences |website=AAAS at Stanford |access-date=2020-03-09}}</ref> die Nasionale Akademie vir Ingenieurswese in 2020,<ref>{{Cite web |url=https://chemistry.stanford.edu/news/three-stanford-faculty-elected-national-academy-engineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314202708/https://chemistry.stanford.edu/news/three-stanford-faculty-elected-national-academy-engineering |archive-date=2020-03-14 |url-status=live |title=Three Stanford faculty elected to the National Academy of Engineering {{!}} Department of Chemistry |website=chemistry.stanford.edu |date=10 Februarie 2020 |access-date=2020-03-09}}</ref> en die Nasionale Akademie vir Geneeskunde in 2020.<ref>{{Cite web |url=https://med.stanford.edu/news/all-news/2020/10/five-professors-elected-to-national-academy-of-medicine.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021121004/https://med.stanford.edu/news/all-news/2020/10/five-professors-elected-to-national-academy-of-medicine.html |archive-date=2020-10-21 |url-status=live |title=Five professors elected to National Academy of Medicine |website=NAM at Stanford |date=18 November 2019 |access-date=2020-03-09}}</ref>
In 'n onderhoud met ''[[The Guardian]]'' in November 2023 het Li gesê dat hoewel sy nie na haarself as die "peetma van KI" sou verwys nie, sy die beskrywing aanvaar as 'n manier om vroue se bydraes tot die veld te erken.<ref>{{Cite web |date=5 November 2023 |title=AI pioneer Fei-Fei Li: 'I'm more concerned about the risks that are here and now' |url=https://www.theguardian.com/technology/2023/nov/05/ai-pioneer-fei-fei-li-im-more-concerned-about-the-risks-that-are-here-and-now |access-date=25 Maart 2025 |website=The Guardian}}</ref>
In 2024, terwyl hy gedeeltelik van Stanford verlof gehad het, het Li gehelp om 'n nuwe onderneming te stig wat fokus op die ontwikkeling van kunsmatige intelligensie met "ruimtelike intelligensie", 'n konsep wat 'n KI-stelsel se vermoë behels om oor driedimensionele omgewings te redeneer en daarbinne op te tree. Volgens Reuters het die maatskappy saadfinansiering van beleggers ingesamel<ref name=":8" /> Die ''[[Financial Times]]'' het later berig dat die maatskappy, World Labs, twee rondes befondsing ingesamel het en op meer as $1 miljard gewaardeer is.<ref>{{Cite web |date=17 Julie 2024 |title='Godmother of AI' Fei-Fei Li builds $1bn start-up in 4 months |url=https://www.ft.com/content/0b210299-4659-4055-8d81-5a493e85432f |archive-url=https://web.archive.org/web/20250225011827/https://www.ft.com/content/0b210299-4659-4055-8d81-5a493e85432f |archive-date=25 Februarie 2025 |url-status=live |access-date=25 Maart 2025 |website=The Financial Times}}</ref> Die tegnologie is daarop gemik om visuele persepsie met aksie te integreer, soos om [[robot]]stelsels in staat te stel om alledaagse take uit te voer gebaseer op verbale instruksies. Li het die poging beskryf as 'n poging om meer mensagtige redenasie en interaksie met die fisiese wêreld te bevorder.<ref name=":8" />
In Februarie 2025, by die Kunsmatige Intelligensie Aksieberaad in [[Parys]], het Li verklaar dat KI-bestuur gebaseer moet wees op wetenskap eerder as "wetenskapfiksie", en het 'n meer wetenskaplike benadering tot die assessering van KI-vermoëns en -beperkings aangemoedig.<ref>{{Cite web |date=10 February 2025 |title=AI pioneer Fei-Fei Li warns policymakers not to let sci-fi sensationalism shape AI rules |url=https://techcrunch.com/2025/02/10/ai-pioneer-fei-fei-li-says-governments-should-embrace-a-pragmatic-attitude-instead-of-an-ideological-one-on-ai/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250226184209/https://techcrunch.com/2025/02/10/ai-pioneer-fei-fei-li-says-governments-should-embrace-a-pragmatic-attitude-instead-of-an-ideological-one-on-ai/ |archive-date=26 Februarie 2025 |url-status=live |access-date=25 Maart 2025 |website=TechCrunch}}</ref>
Li het talle toekennings ontvang, insluitend inlywing in die Nasionale Akademie vir Ingenieurswese (2020), die Nasionale Akademie vir Geneeskunde (2020) en die Amerikaanse Akademie vir Kuns en Wetenskappe (2021). In 2025 is sy bekroon met die Koningin Elizabeth-prys vir Ingenieurswese, wat erkenning gee aan haar rol in die bevordering van diep leer.
===Navorsing===
Li werk aan kunsmatige intelligensie, [[masjienleer]], [[rekenaarvisie]], kognitiewe neurowetenskap en berekeningsneurowetenskap. Sy het meer as 300 eweknie-geëvalueerde navorsingsartikels gepubliseer.<ref>Google scholar id</ref> Haar werk verskyn in rekenaarwetenskap- en neurowetenskaptydskrifte, insluitend ''Nature'',<ref>{{cite journal |first1=Marius V. |last1=Peelen |last2=Fei-Fei |first2=Li |last3=Kastner |first3=Sabine |title=Neural mechanisms of rapid natural scene categorization in human visual cortex |journal=Nature |year=2002 |doi=10.1038/nature08103 |url=https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=rDfyQnIAAAAJ&cstart=20&citation_for_view=rDfyQnIAAAAJ:roLk4NBRz8UC |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007110731/https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=rDfyQnIAAAAJ&cstart=20&citation_for_view=rDfyQnIAAAAJ:roLk4NBRz8UC |archive-date=7 Oktober 2023 |url-status=live |volume=460 |issue=7251 |pages=94–97 |pmid=19506558 |pmc=2752739}}</ref> ''Proceedings of the National Academy of Sciences'',<ref>{{cite journal |first1=Li |last1=Fei-Fei |first2=Rufin |last2=VanRullen |first3=Christof |last3=Koch |first4=Pietro |last4=Perona |title=Rapid natural scene categorization in the near absence of attention |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2002 |volume=99 |issue=14 |pages=9596–601 |doi=10.1073/pnas.092277599 |pmid=12077298 |pmc=123186 |bibcode=2002PNAS...99.9596L |url=https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=rDfyQnIAAAAJ&citation_for_view=rDfyQnIAAAAJ:ULOm3_A8WrAC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250306005118/https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=rDfyQnIAAAAJ&citation_for_view=rDfyQnIAAAAJ:ULOm3_A8WrAC |archive-date=6 Maart 2025 |url-status=live |doi-access=free}}</ref> ''Journal of Neuroscience'',<ref>{{cite journal |first1=Garrett B |last1=Stanley |first2=Li |last2=Fei-Fei |first3=Yang |last3=Dan |title=Reconstruction of natural scenes from ensemble responses in the lateral geniculate nucleus |journal=Journal of Neuroscience |year=1999 |volume=19 |issue=18 |pages=8036–8042 |doi=10.1523/JNEUROSCI.19-18-08036.1999 |pmid=10479703 |pmc=6782475 |url=https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=rDfyQnIAAAAJ&cstart=20&citation_for_view=rDfyQnIAAAAJ:L8Ckcad2t8MC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913043712/https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=rDfyQnIAAAAJ&cstart=20&citation_for_view=rDfyQnIAAAAJ:L8Ckcad2t8MC |archive-date=13 September 2025 |url-status=live |doi-access=free}}</ref> ''Conference on Computer Vision and Pattern Recognition, International Conference on Computer Vision, Conference on Neural Information Processing Systems, European Conference on Computer Vision, International Journal of Computer Vision,'' en ''IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence''.<ref>{{cite web |url=http://vision.stanford.edu/publications.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260901232409/http://vision.stanford.edu/publications.html |archive-date=1 September 2026 |url-status=dead |title=Stanford Computer Vision Lab : Publications |website=vision.stanford.edu}}</ref> Onder haar bekendste werk is die ImageNet-projek, wat die veld van grootskaalse visuele herkenning gerevolusioneer het.<ref name="NY Times 2012" /><ref>{{cite news |title=Computer Eyesight Gets a Lot More Accurate |url=http://bits.blogs.nytimes.com/2014/08/18/computer-eyesight-gets-a-lot-more-accurate/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213112538/http://bits.blogs.nytimes.com/2014/08/18/computer-eyesight-gets-a-lot-more-accurate/ |archive-date=13 Februarie 2022 |url-status=live |work=The New York Times |first=John |last=Markoff |date=August 18, 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://deeplearning.net/tag/imagenet-2014/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116111944/http://deeplearning.net/tag/imagenet-2014/ |archive-date=2018-11-16 |url-status=live |title=imagenet 2014 « Deep Learning |publisher=Deeplearning.net |date=2014-09-19 |access-date=2018-12-05}}</ref><ref>{{cite journal |title=Imagenet: A large-scale hierarchical image database |first1=Jia |last1=Deng |first2=Wei |last2=Dong |first3=Richard |last3=Socher |first4=Li-Jia |last4=Li |first5=Kai |last5=Li |first6=Li |last6=Fei-Fei |author3-link=Richard Socher |journal=CVPR |year=2009 |url=https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=rDfyQnIAAAAJ&citation_for_view=rDfyQnIAAAAJ:qjMakFHDy7sC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910150536/https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=rDfyQnIAAAAJ&citation_for_view=rDfyQnIAAAAJ:qjMakFHDy7sC |archive-date=10 September 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://image-net.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20261013192409/http://image-net.org/ |archive-date=13 Oktober 2026 |url-status=dead |title=ImageNet |website=image-net.org}}</ref>
In 2007, terwyl sy by Princeton was, het Li begin met die ontwikkeling van ImageNet met die doel om 'n grootskaalse visuele datastel te bou, geïnspireer deur 'n skatting van die kognitiewe sielkundige Irving Biederman dat mense ongeveer 30 000 objekkategorieë herken. Die projek het vroeë skeptisisme van kollegas in die gesig gestaar wat die skaal as onprakties beskou het, maar Li het voortgegaan met die ontwikkeling en uiteindelik Amazon Mechanical Turk gebruik om meer as 14 miljoen beelde oor 22 000 kategorieë te etiketteer.<ref>{{Cite web |date=11 November 2024 |title=How a stubborn computer scientist accidentally launched the deep learning boom |url=https://arstechnica.com/ai/2024/11/how-a-stubborn-computer-scientist-accidentally-launched-the-deep-learning-boom/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250324110645/https://arstechnica.com/ai/2024/11/how-a-stubborn-computer-scientist-accidentally-launched-the-deep-learning-boom/ |archive-date=24 Maart 2025 |url-status=live |access-date=25 Maart 2025 |website=Ars Technica}}</ref>
Li het die span studente en medewerkers gelei om die internasionale kompetisie oor ImageNet-herkenningstake genaamd ImageNet Large-Scale Visual Recognition Challenge (ILSVRC) tussen 2010 en 2017 in die akademiese gemeenskap te organiseer.<ref>{{Cite arXiv|title=ImageNet Large Scale Visual Recognition Challenge|eprint=1409.0575|last1=Russakovsky|first1=Olga|last2=Deng|first2=Jia|last3=Su|first3=Hao|last4=Krause|first4=Jonathan|last5=Satheesh|first5=Sanjeev|last6=Ma|first6=Sean|last7=Huang|first7=Zhiheng|last8=Karpathy|first8=Andrej|last9=Khosla|first9=Aditya|last10=Bernstein|first10=Michael|last11=Berg|first11=Alexander C.|last12=Fei-Fei|first12=Li|year=2014|class=cs.CV}}</ref>
Li se navorsing in rekenaarvisie het bygedra tot 'n werklyn genaamd "natuurlike toneelbegrip", of later, storievertelling van beelde.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2014/11/18/science/researchers-announce-breakthrough-in-content-recognition-software.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190108161919/https://www.nytimes.com/2014/11/18/science/researchers-announce-breakthrough-in-content-recognition-software.html |archive-date=2019-01-08 |url-status=live |title=Researchers Announce Advance in Image-Recognition Software |last=Markoff |first=John |date=2014-11-17 |work=The New York Times |access-date=2018-12-27 |issn=0362-4331}}</ref> Sy is in 2016 deur die International Association for Pattern Recognition vir haar werk op hierdie gebied erken.<ref name="IAPR - IAPR Awards">{{Cite web |url=https://www.iapr.org/fellowsandawards/awards_aggarwal.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227085132/https://www.iapr.org/fellowsandawards/awards_aggarwal.php |archive-date=2018-12-27 |url-status=live |title=IAPR - IAPR Awards |website=www.iapr.org |access-date=2018-12-27}}</ref> Sy het in 2015 'n praatjie op die hoofverhoog van [[TED]] in [[Vancouver]] gelewer en is sedertdien meer as 2 miljoen keer gekyk.<ref name="IAPR - IAPR Awards"/>
In onlangse jare het Fei-Fei Li se navorsingswerk uitgebrei na kunsmatige intelligensie in gesondheidsorg, in noue samewerking met professor Arnold Milstein van die Stanford-universiteit se Skool vir Geneeskunde.<ref>{{Cite web |url=https://profiles.stanford.edu/arnold-milstein |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209133317/https://profiles.stanford.edu/arnold-milstein |archive-date=2018-12-09 |url-status=live |title=Arnold Milstein's Profile {{!}} Stanford Profiles |website=profiles.stanford.edu |access-date=2018-12-27}}</ref> Sy het ook gewerk aan die verbetering van vooroordeel in beeldherkenning, byvoorbeeld deur konsepte met lae beeldbaarheid van ImageNet te verwyder.<ref>{{Cite book |last1=Yang |first1=Kaiyu |last2=Qinami |first2=Klint |last3=Fei-Fei |first3=Li |last4=Deng |first4=Jia |last5=Russakovsky |first5=Olga |title=Proceedings of the 2020 Conference on Fairness, Accountability, and Transparency |chapter=Towards fairer datasets: Filtering and balancing the distribution of the people subtree in the ImageNet hierarchy |date=2020-01-27 |series=FAT* '20 |location=New York, NY, USA |publisher=Association for Computing Machinery |pages=547–558 |doi=10.1145/3351095.3375709 |isbn=978-1-4503-6936-7|doi-access=free }}</ref>
===Onderrig===
Sy gee die Stanford-kursus CS231n oor "Diepleer vir Rekenaarvisie",<ref>{{Cite web |url=http://cs231n.stanford.edu/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412212615/http://cs231n.stanford.edu/ |archive-date=2021-04-12 |url-status=live |title=Stanford University CS231n: Convolutional Neural Networks for Visual Recognition |website=cs231n.stanford.edu |access-date=2021-04-16}}</ref> whose 2015 version was previously online at [[Coursera]], waarvan die 2015-weergawe voorheen aanlyn by [[Coursera]] was.<ref>{{Cite web |url=http://fastml.com/machine-learning-courses-online/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417033019/http://fastml.com/machine-learning-courses-online/ |archive-date=2019-04-17 |url-status=live |title=Machine learning courses online - FastML |website=fastml.com |access-date=2019-04-17}}</ref> Sy het ook CS131 aangebied, 'n inleidende klas oor rekenaarvisie.<ref>{{Cite web |url=http://vision.stanford.edu/teaching/cs131_fall1617/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824021353/http://vision.stanford.edu/teaching/cs131_fall1617/ |archive-date=24 Augustus 2026 |url-status=dead |title=Stanford University CS 131 Computer Vision: Foundations and Applications |website=vision.stanford.edu}}</ref>
===Raadsrolle===
In Mei 2020 het Li by die direksie van [[Twitter]] aangesluit as 'n onafhanklike direkteur.<ref>{{Cite web |date=12 May 2020 |title=Twitter adds former Google VP and A.I. guru Fei-Fei Li to board as it seeks to play catch up with Google and Facebook |url=https://www.cnbc.com/2020/05/12/twitter-adds-former-google-vp-and-ai-guru-fei-fei-li-to-board.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512125303/https://www.cnbc.com/2020/05/12/twitter-adds-former-google-vp-and-ai-guru-fei-fei-li-to-board.html |archive-date=2020-05-12 |url-status=live |access-date=2020-05-12 |website=cnbc.com}}</ref> Op 27 Oktober 2022, na [[Elon Musk]] se aankoop van die maatskappy, is Li en agt ander van Twitter se nege-lede direksie verwyder, wat Elon as die enigste direkteur gelaat het.<ref>{{cite news |date=2022-10-31 |title=Elon Musk, who runs four other companies, will now be Twitter CEO |url=https://www.reuters.com/technology/elon-musk-says-he-will-be-twitter-ceo-2022-10-31/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031215340/https://www.reuters.com/technology/elon-musk-says-he-will-be-twitter-ceo-2022-10-31/ |archive-date=2022-10-31 |url-status=live |publisher=Reuters |quote='The following persons, who were directors of Twitter prior to the effective time of the merger, are no longer directors of Twitter: Bret Taylor, Parag Agrawal, Omid Kordestani, David Rosenblatt, Martha Lane Fox, Patrick Pichette, Egon Durban, Fei-Fei Li and Mimi Alemayehou,' Musk said in the filing.}}</ref><ref name="wSJ_Musk_Board">{{cite news |date=31 Oktober 2022 |title=Elon Musk Ousts Twitter Board, Named Sole Director |url=https://www.wsj.com/articles/musk-ousts-twitter-board-named-sole-director-11667234297 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221107000351/https://www.wsj.com/articles/musk-ousts-twitter-board-named-sole-director-11667234297 |archive-date=7 November 2022 |url-status=live |access-date=7 November 2022 |work=The Wall Street Journal |quote=Die direksie wat toesig gehou het oor Twitter Inc. tydens die onstuimige verkoop aan Elon Musk, is ontbind, met die hoof van [[Tesla, Inc.]] wat nou dien as die enigste direkteur van die sosialemediamaatskappy.}}</ref>
Op 3 Augustus 2023 is Li Fei Fei aangekondig as 'n lid van die [[Verenigde Nasies]] (VN) Wetenskaplike Adviesraad, wat deur Sekretaris-Generaal António Guterres gestig is. Sy is onder sewe eksterne wetenskaplikes op hierdie raad, wat ook die Hoofwetenskaplikes van verskeie VN-agentskappe, die VN-Universiteitsrektor en die Sekretaris-Generaal se Gesant oor Tegnologie insluit. Die raad se primêre doel is om onafhanklike perspektiewe te bied op opkomende tendense wat wetenskap, tegnologie, etiek, bestuur en volhoubare ontwikkeling kruis. Dit is ontwerp om as 'n sentrale spilpunt vir 'n netwerk van wetenskaplike netwerke op te tree, wat die integrasie van wetenskaplike insigte in VN-besluitnemingsprosesse verbeter.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} Secretary-General's Scientific Advisory Board |url=https://www.un.org/scientific-advisory-board/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409145652/https://www.un.org/scientific-advisory-board/en |archive-date=2024-04-09 |url-status=live |access-date=2024-04-23 |website=www.un.org}}</ref>
===Geselekteerde eerbewyse en toekennings===
*1999: Paul en Daisy Soros-genootskap vir Nuwe Amerikaners<ref>{{Cite web |url=https://www.pdsoros.org/meet-the-fellows/fei-fei-li |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603220200/https://www.pdsoros.org/meet-the-fellows/fei-fei-li |archive-date=2023-06-03 |url-status=live |title=Meet the Fellows {{!}} Fei-Fei Li |website=pdsoros.org |access-date=2018-12-27}}</ref>
*2006: Microsoft Research New Faculty-genootskap<ref>{{Cite web |url=https://news.microsoft.com/2006/04/26/microsoft-research-recognizes-computer-sciences-most-promising-professors-with-new-faculty-fellowships/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227085036/https://news.microsoft.com/2006/04/26/microsoft-research-recognizes-computer-sciences-most-promising-professors-with-new-faculty-fellowships/ |archive-date=2018-12-27 |url-status=live |title=Microsoft Research Recognizes Computer Science's Most Promising Professors With New Faculty Fellowships |date=2006-04-26 |website=Stories |access-date=2018-12-27}}</ref>
*2009: NSF CAREER-toekenning<ref>{{Cite web |url=https://www.nsf.gov/awardsearch/showAward?AWD_ID=0845230 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227084923/https://www.nsf.gov/awardsearch/showAward?AWD_ID=0845230 |archive-date=2018-12-27 |url-status=live |title=NSF Award Search: Award#0845230 - CAREER: Telling the Story of a Visual World: Event Classification and Integrated Image Understanding |website=www.nsf.gov |access-date=2018-12-27}}</ref>
*2010: Eervolle vermelding vir beste referaat, IEEE-konferensie oor rekenaarvisie en patroonherkenning (CVPR)<ref>{{Cite web |url=http://tab.computer.org/pamitc/archive/cvpr2010/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211182142/http://tab.computer.org/pamitc/archive/cvpr2010/index.html |archive-date=2018-12-11 |url-status=live |title=CVPR 2010: IEEE Conference on Computer Vision and Pattern Recognition |website=tab.computer.org |access-date=2018-12-27}}</ref>
*2011: Genoot, Alfred P. Sloan-genootskap<ref>{{Cite web|url=https://sloan.org/past-fellows|title=Past Fellows|website=sloan.org|access-date=2018-12-27|archive-date=14 Maart 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314000756/https://sloan.org/past-fellows|url-status=dead}}</ref>
*2015: Een van die voorste globale denkers van 2015, Foreign Policy<ref>{{Cite web |url=https://2015globalthinkers.foreignpolicy.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181231180835/https://2015globalthinkers.foreignpolicy.com/ |archive-date=2018-12-31 |url-status=live |title=The Leading Global Thinkers of 2015 - Foreign Policy |website=2015globalthinkers.foreignpolicy.com |access-date=2018-12-27}}</ref>
*2016: IEEE PAMI Mark Everingham-prys<ref>{{Cite web|url=https://www.computer.org/web/tcpami/mark-everingham-prize|title=Mark Everingham Prize • IEEE Computer Society|website=www.computer.org|access-date=2018-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20181227085306/https://www.computer.org/web/tcpami/mark-everingham-prize|archive-date=2018-12-27|url-status=dead}}</ref>
*2016: J.K. Aggarwal-prys, Internasionale Vereniging vir Patroonherkenning (IAPR)<ref name="IAPR - IAPR Awards"/>
* 2016: Een van die 40 "Die groot immigrante", Carnegie-stigting <ref>{{Cite web |url=https://www.carnegie.org/awards/great-immigrants/2016-great-immigrants/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206090407/https://www.carnegie.org/awards/great-immigrants/2016-great-immigrants/ |archive-date=6 Desember 2025 |url-status=live |title=2016 Great Immigrants |first=Carnegie Corporation of New |last=York |website=Carnegie Corporation of New York}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://money.cnn.com/2016/07/21/news/economy/chinese-immigrant-stanford-professor/index.html|title=One immigrant's path from cleaning houses to Stanford professor|last=Blanco|first=Octavio|date=2016-07-21|website=CNNMoney|access-date=2018-12-27|archive-date=2021-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210824065556/https://money.cnn.com/2016/07/21/news/economy/chinese-immigrant-stanford-professor/index.html|url-status=dead}}</ref>
*2017: WITI@UC Athena-toekenning vir akademiese leierskap, Universiteit van Kalifornië<ref>{{Cite web |url=https://citris-uc.org/announcing-2017-witiuc-athena-awards/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227133106/https://citris-uc.org/announcing-2017-witiuc-athena-awards/ |archive-date=2018-12-27 |url-status=live |title=Athena Awards cap Women in Tech symposium |date=2017-11-07 |website=CITRIS and the Banatao Institute |access-date=2018-12-27}}</ref>
*2017: Een van sewe vroue in tegnologie-eerbewoners, Elle Magazine<ref>{{Cite web |url=https://www.elle.com/culture/tech/a46301/elle-women-in-tech-2017/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227085332/https://www.elle.com/culture/tech/a46301/elle-women-in-tech-2017/ |archive-date=2018-12-27 |url-status=live |title=ELLE's 2017 Women in Tech: Star Tech Voyagers |last=Langmuir |first=Molly |date=2017-07-12 |website=ELLE |access-date=2018-12-27}}</ref>
*2018: Verkies as ACM-genoot vir "bydraes tot die bou van groot kennisbasisse vir masjienleer en visuele begrip"<ref>{{citation |title=2018 ACM Fellows Honored for Pivotal Achievements that Underpin the Digital Age |date=5 Desember 2018 |url=https://www.acm.org/media-center/2018/december/fellows-2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206001726/https://www.acm.org/media-center/2018/december/fellows-2018 |archive-date=6 Desember 2018 |url-status=live |publisher=Association for Computing Machinery}}</ref>
*2018: "Amerika se Top 50 vroue in tegnologie" deur Forbes<ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/profile/fei-fei-li/?list=top-tech-women-america |archive-url=https://web.archive.org/web/20260213230338/https://www.forbes.com/profile/fei-fei-li/?list=top-tech-women-america |archive-date=13 Februarie 2026 |url-status=live |title=Fei-Fei Li |magazine=[[Forbes]]}}</ref>
*2018: Amerikaanse Kongresverhoor deur die subkomitee oor navorsing en tegnologie en die subkomitee oor energie<ref>{{Cite web|url=https://science.house.gov/legislation/hearings/subcommittee-research-and-technology-and-subcommittee-energy-hearing-artificial|title=Subcommittee on Research and Technology and Subcommittee on Energy Hearing - Artificial Intelligence – With Great Power Comes Great Responsibility|date=2018-06-26|website=Committee on Science, Space, and Technology|access-date=2018-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20181227084946/https://science.house.gov/legislation/hearings/subcommittee-research-and-technology-and-subcommittee-energy-hearing-artificial|archive-date=2018-12-27|url-status=dead}}</ref>
*2019: Wenner van die Abie-toekenning vir tegniese leierskap, AnitaB.org<ref>{{Cite web |url=https://anitab.org/profiles/abie-award-winners/technical-leadership/fei-fei-li/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114210135/https://anitab.org/profiles/abie-award-winners/technical-leadership/fei-fei-li/ |archive-date=2019-11-14 |url-status=live |title=Dr. Fei-Fei Li |date=2019-06-12 |website=AnitaB.org |access-date=2019-12-03}}</ref>
*2019: BBC 100 vroue<ref>{{Cite news |date=2019-10-15 |title=BBC 100 Women 2019: Who is on the list this year? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-50042279 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215194954/https://www.bbc.com/news/world-50042279 |archive-date=2022-12-15 |url-status=live |access-date=2022-12-17}}</ref>
*2020: Verkies as lid van die Nasionale Akademie van Ingenieurswese<ref name=":2">{{Cite web |title=Member |url=https://www.nae.edu/224664/Professor-FeiFei-Li |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517230831/https://www.nae.edu/224664/Professor-FeiFei-Li |archive-date=2021-05-17 |url-status=live |access-date=2021-04-24 |website=National Academy of Engineering}}</ref>
*2020: Verkose lid van die Nasionale Akademie vir Geneeskunde<ref name=":3">{{Cite web |title=Member |url=https://med.stanford.edu/news/all-news/2020/10/five-professors-elected-to-national-academy-of-medicine.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021121004/https://med.stanford.edu/news/all-news/2020/10/five-professors-elected-to-national-academy-of-medicine.html |archive-date=2020-10-21 |url-status=live |access-date=2021-04-24 |website=National Academy of Medicine |date=18 November 2019}}</ref>
*2020: Wenner van die Distinguished Alumni-toekenning van die California Institute of Technology<ref>{{Cite web|title=winner|url=https://proberlab.caltech.edu/news/caltech-announces-2020-distinguished-alumni-award-winners|access-date=2021-04-24|website=Caltech|archive-date=22 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210822095343/https://proberlab.caltech.edu/news/caltech-announces-2020-distinguished-alumni-award-winners|url-status=dead}}</ref>
*2020: Lid van die Council on Foreign Relations (CFR)<ref>{{Cite web |title=Member |url=https://www.cfr.org/event/future-ai-ethics-and-defense |archive-url=https://web.archive.org/web/20261026042648/https://www.cfr.org/event/future-ai-ethics-and-defense |archive-date=2026-10-26 |url-status=live |access-date=2021-04-24 |website=Council on Foreign Relations}}</ref>
*2021: Verkose lid van die Amerikaanse Akademie vir Kuns en Wetenskappe<ref name=":4">{{Cite web |title=New Members |url=https://www.amacad.org/new-members-2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423173654/https://www.amacad.org/new-members-2021 |archive-date=2021-04-23 |url-status=live |access-date=2021-04-24 |website=American Academy of Arts & Sciences}}</ref>
*2022: Thomas S. Huang-gedenkprys, IEEE PAMI<ref>{{Cite web |title=Computer Vision Awards – The Computer Vision Foundation |url=https://www.thecvf.com/?page_id=413#Huang |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101232954/https://www.thecvf.com/?page_id=413#Huang |archive-date=2023-11-01 |url-status=live |access-date=2023-11-10 |website=www.thecvf.com}}</ref>
* 2023: [[Intel]] Lifetime Achievements Innovation Award<ref name=":1">{{Cite web |title=Intel Innovation 2023 |url=https://www.intel.com/content/www/us/en/newsroom/resources/intel-innovation-2023.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110183836/https://www.intel.com/content/www/us/en/newsroom/resources/intel-innovation-2023.html |archive-date=2023-11-10 |url-status=live |access-date=2023-11-10 |website=Intel}}</ref>
*2023: [[Time (tydskrif)|Time]] AI100<ref name=":0">{{Cite magazine |date=2023-09-07 |title=TIME100 AI 2023: Fei-Fei Li |url=https://time.com/collection/time100-ai/6308945/fei-fei-li/ |access-date=2023-11-10 |magazine=Time |archive-date=2023-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110183836/https://time.com/collection/time100-ai/6308945/fei-fei-li/ |url-status=dead}}</ref>
*2024: Woodrow Wilson-toekenning, Princeton<ref>{{Cite web |title=Computer scientist Fei-Fei Li '99 and ornithologist John Fitzpatrick *78 to receive top awards on Alumni Day {{!}} Princeton Alumni |url=https://alumni.princeton.edu/stories/alumni-day-2024-fei-fei-li-john-fitzpatrick |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110183837/https://alumni.princeton.edu/stories/alumni-day-2024-fei-fei-li-john-fitzpatrick |archive-date=2023-11-10 |url-status=live |access-date=2023-11-10 |website=alumni.princeton.edu}}</ref>
*2024: VinFuture-prys se hoofprys<ref>{{Cite web |date=7 Desember 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207062951/https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |archive-date=7 Desember 2024 |url-status=live |website=Việt Nam News}}</ref>
*2025: Koningin Elizabeth-prys vir Ingenieurswese gesamentlik met [[Yoshua Bengio]], Bill Dally, [[Geoffrey E. Hinton]], [[John Hopfield]] , Jen-Hsun Huang en [[Yann LeCun]].<ref>{{Verwys web |url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning |titel=Queen Elizabeth Prize for Engineering 2025 |webwerf=qeprize.org |argief-url=https://web.archive.org/web/20261013223738/https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning |argiefdatum=13 Oktober 2026 |url-status=lewendig}}</ref><ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun & the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |last=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}</ref>
== Persoonlike lewe ==
Li is getroud met Stanford-professor Silvio Savarese. Hulle het 'n seun en 'n dogter. <ref name="wired2018" /><ref>{{Cite news |last=Hammond |first=George |date=2023-12-15 |title=AI scientist Fei-Fei Li: 'Maths is pretty clean. Humans are messy' |url=https://www.ft.com/content/d5f91c27-3be8-454a-bea5-bb8ff2a85488 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215123949/https://www.ft.com/content/d5f91c27-3be8-454a-bea5-bb8ff2a85488 |archive-date=2023-12-15 |url-status=live |access-date= |work=Financial Times}}</ref>
== Publikasies ==
===Boeke===
* {{cite book |last=Ford |first=Martin |chapter=Fei-Fei Li |title=Architects of Intelligence: The Truth About AI from the People Building it |url=https://archive.org/details/bwb_S0-AXE-152 |publisher=Packt Publishing |publication-place=Birmingham, UK |year=2018 |isbn=978-1-78913-126-0 |oclc=1083340727 |pages=[https://archive.org/details/bwb_S0-AXE-152/page/145 145]–162}} Interview of Li by Ford.<ref name="RR1">{{cite news |url=https://www.forbes.com/sites/williamfalcon/2018/11/30/this-is-the-future-of-ai-according-to-23-world-leading-ai-experts/#60939b2b62f2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824025934/https://www.forbes.com/sites/williamfalcon/2018/11/30/this-is-the-future-of-ai-according-to-23-world-leading-ai-experts/#60939b2b62f2 |archive-date=24 Augustus 2026 |url-status=live |title=This Is The Future Of AI According To 23 World-Leading AI Experts |last=Falcon |first=William |date=November 30, 2018 |website=Forbes |access-date=March 20, 2019}}</ref>
* {{cite book |last=Li |first=Fei Fei |title=The Worlds I See: Curiosity, Exploration, and Discovery at the Dawn Of Ai |publisher=Moment of Lift Books, Flatiron Books |publication-place=New York, NY |year=2023 |isbn=978-1-250-89794-7 |oclc=1404458360}}<ref>{{Cite news |last=Thornhill |first=John |date=2023-11-01 |title=The Worlds I See — keeping the human at the heart of AI |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/de3f4813-4f36-40c7-9d50-980144674d87 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109051511/https://www.ft.com/content/de3f4813-4f36-40c7-9d50-980144674d87 |archive-date=2023-11-09 |url-status=live |access-date=2023-11-09}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Kent |first1=Jo Ling |last2=Breen |first2=Kerry |date=2023-11-08 |title="Godmother of A.I." Fei-Fei Li on technology development: "The power lies within people" - CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/godmother-of-a-i-on-technology-development-fei-fei-li/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109000123/https://www.cbsnews.com/news/godmother-of-a-i-on-technology-development-fei-fei-li/ |archive-date=2023-11-09 |url-status=live |access-date=2023-11-09 |website=CBS News}}</ref>
===Geselekteerde artikels===
* {{cite journal |last1=Li |first1=Fei Fei |last2=VanRullen |first2=Rufin |last3=Koch |first3=Christof |last4=Perona |first4=Pietro |title=Rapid natural scene categorization in the near absence of attention |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-07-09_99_14/page/9596 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=99 |issue=14 |date=2002-07-09 |issn=0027-8424 |pmid=12077298 |pmc=123186 |doi=10.1073/pnas.092277599 |doi-access=free |pages=9596–9601|bibcode=2002PNAS...99.9596L }}
* {{cite conference <!-- Citation bot bypass--> |author=Li Fe-Fei |author2=Fergus |author3=Perona |title=Proceedings Ninth IEEE International Conference on Computer Vision |url=https://lear.inrialpes.fr/people/triggs/events/iccv03/cdrom/iccv03/1134_fei-fei.pdf|publisher=IEEE |date=2003 |doi=10.1109/iccv.2003.1238476}}
* {{cite conference |author=Li Fei-Fei |last2=Fergus |first2=R. |last3=Perona |first3=P. |title=2004 Conference on Computer Vision and Pattern Recognition Workshop |chapter=Learning Generative Visual Models from Few Training Examples: An Incremental Bayesian Approach Tested on 101 Object Categories |publisher=IEEE |date=2004 |page=178 |doi=10.1109/CVPR.2004.383}}
* {{cite conference <!-- Citation bot bypass--> |author=Fei-Fei Li |last2=Perona |first2=P. |title=A Bayesian Hierarchical Model for Learning Natural Scene Categories |url=https://wayback.stanford.edu/was/20180311070624mp_/http://vision.stanford.edu/documents/Fei-FeiPerona2005.pdf |publisher=IEEE |volume=2 |date=2005 |isbn=978-0-7695-2372-9 |doi=10.1109/CVPR.2005.16}}
* {{cite journal |author=Li Fei-Fei |last2=Fergus |first2=R. |last3=Perona |first3=P. |title=One-shot learning of object categories |journal=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence |volume=28 |issue=4 |date=2006 |issn=0162-8828 |doi=10.1109/TPAMI.2006.79 |pages=594–611 |pmid=16566508 |bibcode=2006ITPAM..28..594F |url=https://resolver.caltech.edu/CaltechAUTHORS:LIFieeetpami06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261026043128/https://resolver.caltech.edu/CaltechAUTHORS:LIFieeetpami06 |archive-date=26 Oktober 2026 |url-status=live}} [https://www.cs.huji.ac.il/w~daphna/course/student%20lectures/cobi%20cario.pdf slides].
* {{cite journal |last1=Fei-Fei |first1=Li |last2=Iyer |first2=Asha |last3=Koch |first3=Christof |last4=Perona |first4=Pietro |title=What do we perceive in a glance of a real-world scene? |journal=Journal of Vision |volume=7 |issue=1 |date=2007-01-31 |issn=1534-7362 |doi=10.1167/7.1.10 |doi-access=free |page=10|pmid=17461678 }}
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Li, Fei-Fei}}
[[Kategorie:Geboortes in 1976]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Amerikaanse akademici]]
[[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]]
3wkr1ojs9ofboe7ultgjkcfo9ys122e
Diego Simeone
0
456570
3373160
3354115
2026-11-16T12:58:16Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373160
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox football biography
| name = Diego Simeone
| image = [[Lêer:25th Laureus World Sports Awards - Red Carpet - Diego Simeone - 240422 192621-2 (cropped).jpg|240px]]
| caption = Simeone in 2024
| full_name = Diego Pablo Simeone González<ref name="FCWC25">{{Cite web |title=FIFA Club World Cup 25™ − Squad List: Atlético de Madrid (ESP)|url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/pdf/SquadLists-English.pdf |access-date=12 June 2025 |website=FIFA}}</ref>
| birth_date = {{birth date and age|1970|4|28|df=y}}<ref name="soccerway.com">{{cite web |url=https://uk.soccerway.com/coaches/diego-pablo-simeone/171248/ |title=D. Simeone: Summary |website=Soccerway |publisher=Perform Group |access-date=8 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620200400/https://uk.soccerway.com/coaches/diego-pablo-simeone/171248/ |archive-date=20 Junie 2024 |url-status=dead}}</ref>
| birth_place = [[Buenos Aires]], [[Argentinië]]
| height = 1,77 m<ref name="soccerway.com"/><ref>{{Cite web |url=http://www.sslazio.it/squadra02_03/html/simeone1.asp |title=Diego Simeone |publisher=SS Lazio|access-date=11 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030423092813/http://www.sslazio.it/squadra02_03/html/simeone1.asp |archive-date=23 April 2003 |url-status=dead }}</ref>
| position = Middelveldspeler
| currentclub = [[Atlético Madrid]] (hoofafrigter)
| youthyears1 =
| youthclubs1 = [[Club Atlético Vélez Sársfield|Vélez Sársfield]]
| years1 = 1987-1990
| clubs1 = [[Club Atlético Vélez Sársfield|Vélez Sársfield]]
| caps1 = 76
| goals1 = 14
| years2 = 1990-1992
| clubs2 = [[Pisa SC|Pisa]]
| caps2 = 56
| goals2 = 6
| years3 = 1992-1994
| clubs3 = [[Sevilla FC|Sevilla]]
| caps3 = 64
| goals3 = 12
| years4 = 1994-1997
| clubs4 = [[Atlético Madrid]]
| caps4 = 98
| goals4 = 21
| years5 = 1997-1999
| clubs5 = [[Inter Milaan]]
| caps5 = 57
| goals5 = 11
| years6 = 1999-2003
| clubs6 = [[SS Lazio|Lazio]]
| caps6 = 90
| goals6 = 15
| years7 = 2003-2005
| clubs7 = [[Atlético Madrid]]
| caps7 = 36
| goals7 = 2
| years8 = 2005-2006
| clubs8 = [[Racing Club de Avellaneda|Racing Club]]
| caps8 = 38
| goals8 = 3
| totalcaps = 515
| totalgoals = 84
| nationalyears1 = 1989
| nationalteam1 = [[:en:Argentina national under-20 football team|Argentinië o/20]]
| nationalcaps1 = 4
| nationalgoals1 = 1
| nationalyears2 = 1996
| nationalteam2 = [[:en:Argentina national under-23 football team|Argentinië o/23]]
| nationalcaps2 = 6
| nationalgoals2 = 1
| nationalyears3 = 1988-2002
| nationalteam3 = [[Argentynse nasionale sokkerspan|Argentinië]]
| nationalcaps3 = 108<ref>{{Cite web|url=https://www.mediotiempo.com/futbol/copa-america/afa-rinde-homenaje-messi-kun-aguero-record-partidos|title=AFA rinde homenaje a Messi y Kun Agüero por su récord de partidos|date=7 February 2021 }}</ref>
| nationalgoals3 = 11
| manageryears1 = 2006
| managerclubs1 = [[Racing Club de Avellaneda|Racing Club]]
| manageryears2 = 2006-2007
| managerclubs2 = [[Estudiantes de La Plata|Estudiantes]]
| manageryears3 = 2007-2008
| managerclubs3 = [[Club Atlético River Plate|River Plate]]
| manageryears4 = 2009-2010
| managerclubs4 = [[San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]]
| manageryears5 = 2011
| managerclubs5 = [[Calcio Catania|Catania]]
| manageryears6 = 2011
| managerclubs6 = [[Racing Club de Avellaneda|Racing Club]]
| manageryears7 = 2011–
| managerclubs7 = [[Atlético Madrid]]
}}
'''Diego Pablo Simeone González''' (gebore [[28 April]] [[1970]]), met die bynaam “El Cholo”, is ’n [[Argentinië|Argentynse]] professionele [[Sokker|sokkerafrigter]] en voormalige speler wat as middelvelder gespeel het. Hy is sedert Desember 2011 die afrigter van die [[La Liga]]-klub [[Atlético Madrid]], wat hom tans die tweede langsdienende afrigter in Europa maak. Hy word algemeen beskou as een van die beste afrigters van die 21ste eeu.<ref>{{Cite web|date=2025-06-25 |title=Ranked! The 50 best managers in the world right now |url=https://www.fourfourtwo.com/features/best-managers-in-the-world-right-now |access-date=2025-08-18 |website=FourFourTwo}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-12-02 |title=Pep Guardiola, Carlo Ancelotti and the 25 best managers of the 21st century so far - ranked {{!}} Goal.com India |url=https://www.goal.com/en-in/lists/best-football-managers-21st-century-ranked/blt22f5246d6c02c465 |access-date=2025-08-18 |website=goal.com}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Ritchie |first1=Calum |last2=Altimas |first2=Callum |date=2024-05-03 |title=Ranking the 20 best managers in world football right now - in order |url=https://www.givemesport.com/20-best-managers-in-world-football-ranked/ |access-date=2025-08-18 |website=GiveMeSport}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-15 |title=The 25 best managers in men's world football - ranked |url=https://www.90min.com/posts/the-25-best-managers-mens-world-football-ranked |access-date=2025-08-18 |website=90min.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mumford |first=Robin |date=2023-05-09 |title=The 15 greatest football managers of the 21st century have been ranked - Jose Mourinho only 5th |url=https://www.givemesport.com/greatest-football-soccer-managers-of-21st-century/ |access-date=2025-08-18 |website=GiveMeSport}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-08-18 |title=Guardiola, Klopp, Mourinho: Who is the greatest football manager of 21st century? |url=https://onefootball.com/fr/news/guardiola-klopp-mourinho-who-is-the-greatest-football-manager-of-21st-century-37431934 |access-date=2025-08-18 |website=OneFootball |language=fr}}</ref>
In sy klubloopbaan, wat in 1987 begin het, het Simeone in Argentinië, Italië en Spanje gespeel vir Vélez Sarsfield, Pisa, Sevilla, Atlético Madrid, [[Inter Milaan]], [[SS Lazio|Lazio]] en Racing Club. Hy het ’n binnelandse dubbel met Atlético Madrid in 1996 gewen, asook die [[UEFA Europa League|UEFA-beker]] met Inter in 1998. Met Lazio het hy nog ’n binnelandse dubbel in 2000 behaal, asook die [[UEFA Superbeker]] in 1999 en die Supercoppa Italiana in 2000. Simeone is meer as 100 keer vir die [[Argentynse nasionale sokkerspan|Argentynse nasionale span]] gekies en het die land verteenwoordig by die [[Sokker-Wêreldbeker|Wêreldbekertoernooie]] van [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994|1994]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]], asook in vier uitgawes van die [[Copa América]], wat hy in 1991 en 1993 gewen het. Hy het ook die [[Koning Fahd-beker in 1992]], die Artemio Franchi-beker in 1993 en ’n silwermedalje by die [[Olimpiese Somerspele 1996|Olimpiese Somerspele in 1996]] gewen.
As afrigter het Simeone Argentynse spanne soos Racing Club, Estudiantes, [[River Plate]] en San Lorenzo afgerig, asook die Italiaanse klub Catania, voordat hy in 2011 by Atlético Madrid aangesluit het. Hy het die Argentynse Primera División gewen met beide Estudiantes en River Plate.
Simeone se grootste afrigtingsukses het by Atlético Madrid gekom, waar hy die span in ’n volwaardige mededinger vir La Liga omskep en die duopolie van Real Madrid en Barcelona deurbreek het. Hy het La Liga twee keer gewen, asook die [[Copa del Rey]], twee [[UEFA Europa League|Europaliga-titels]] en twee UEFA Superbekers, en was twee keer naaswenner in die [[UEFA Champions League|Kampioeneliga]]. Simeone is die langsdienende afrigter in La Liga en het al meer as ’n dekade by Atlético gebly.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Simeone, Diego}}
[[Kategorie:Argentynse sokkerspelers]]
[[Kategorie:Sokkerafrigters]]
[[Kategorie:Geboortes in 1970]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
3819b730c8myuklxibqerjtwteff86q
Gebruikerbespreking:Gaius le Roux
3
458094
3373391
3372652
2026-11-17T08:45:17Z
Gaius le Roux
203341
/* Skryfwyse van SALM-eenhede se titels in artikels */
3373391
wikitext
text/x-wiki
== Stulugturbine ==
{{ping|Gaius le Roux}}, ek het die artikel [[Stulugturbine]] uit Engels (Ram air turbine) vertaal maar is nie 100% of die naam korrek is nie. Jou opinie asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:43, 27 Februarie 2026 (UTC)
:Daar is steun vir die vertaling "stulugturbine" in die Konseplys Vliegtuigbouterme wat ek het. Al die samestellings met "ram-air" en "turbine" word as "stulug-" en "turbine-" vertaal.
:In die Terblanche- tegniese woordeboek wat ek het, word "ram jet" (die simpleks) as "stustraalenjin" OF 'stustraalvliegtuig" (ook "stustraler") vertaal.
:As mens al hierdie terme as analoë gebruik, is daar steun vir "stu".
:Ek het tot onlangs net in Engels gewerk wanneer ek met lugvaartterme gewerk het. Vandat ek op die Afrikaanse Wikipedia werk, werk ek met Afrikaanse lugvaartterme. Ek is dus nog aan die begin met Afrikaans wat die lugvaart betref en leer nog. Ek moet my ongelukkig op die bronne verlaat wat ek het omdat ek tans nie veel praktiese ervaring van Afrikaanse lugvaartterme het nie. Daarom moet ek soms heelwat navorsing doen wanneer ek lugvaartterme na Afrikaans moet vertaal. Soms omskryf ek 'n term in plaas daarvan om die Engelse term in Afrikaans te vertaal.
:Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:41, 27 Februarie 2026 (UTC)
== Name van die verskillende klappe ==
{{ping|Gaius le Roux}}, ek soek die korrekte name vir die volgende:
* Plain flap
* Split flap
* Slotted flap
* Fowler flap - ek dink Fowlerklap kan doen hier.
* Junkers flap
* Gouge flap
* Fairey-Youngman flap
* Zap flap
* Krueger flap - bestaan reeds as [[Krueger-klap]]
* Gurney flap
* Leading edge flap (leirandklap)?
* Blown flap
Dink daaroor! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:47, 28 Februarie 2026 (UTC)
:Middag, Oesjaar
:Dis ongeveer 13:30 op Saterdag, was vanoggend in die winkels, gaan nou eers aan met eie projek. Môre kom die kleinkinders kuier; ek hoop om Maandag aan hierdie terme te werk.
:Groete [[Spesiaal:Bydraes/~2026-13155-32|~2026-13155-32]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-13155-32|talk]]) 11:36, 28 Februarie 2026 (UTC)
::Dankie. Waardeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:38, 28 Februarie 2026 (UTC)
:::{{ping|Gaius le Roux}}, staak asb die gewoonte om net in hoofletters te skryf. Ons volg standaard skryf reëls. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:25, 1 Maart 2026 (UTC)
== Flaperon ==
{{ping|Gaius le Roux}}, wat sê jou slim boek is 'n Flaperon in Afrikaans? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:44, 1 Maart 2026 (UTC)
== Ontmoet ==
{{ping|Gaius le Roux}}, kan ons more ontmoet? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:37, 30 Maart 2026 (UTC)
:Ja, 10:00, maar waar? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 12:41, 30 Maart 2026 (UTC)
::Goeie naand, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Ek het vergeet môre, Dinsdag, 31 Maart 2026, is wasdag - so ons sal nie kan ontmoet nie. Liewer op 'n ander dag, asseblief. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:10, 30 Maart 2026 (UTC)
::: [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]], was agter die ore ook! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:12, 30 Maart 2026 (UTC)
== Oefensessie ==
Hallo Gaius, jou "Oefensessies" kan liefs in die '''Sandput''' uitgevoer word. (Klik op die 6de duimnael in die linkerkantbalk).
Daar kan jy na hartelus eksperimenteer, sonder om teks aan 'n bestaande artikel te verander. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:21, 2 April 2026 (UTC)
:Goeie dag, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]. Ek het eers probeer om in die sandput te oefen voordat ek in die teks van die bestaande artikel geoefen het. Die sandput het my ongelukkig nie toegelaat om die stappe te volg wat ek op die ou end in die bestaande teks gevolg het nie. Dit is hoekom ek in die bestaande teks in plaas van in die sandput geoefen het. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:02, 3 April 2026 (UTC)
::Jy moes 'n advokaat geword het, jy gee my grys hare! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:12, 3 April 2026 (UTC)
== Redigeer van Lockheed Constellation ==
Hallo Gaius, klik asb op die artikel se "Wys geskiedenis" sodat jy kan sien wat daar (aanlyn) aangaan. Jy hoef nie "LET WEL: Ek is nog nie klaar nie - ek wil nog foto's byvoeg." te meld nie, ons kan sien jy is nog besig! Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:16, 2 Mei 2026 (UTC)
:@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]en @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]Ten spyte daarva dat julle gesien het ek is besig, het julle veranderings aangebring; gevolglik het my wysigings verlore geraak, en nou moet ek alles oordoen! Oesjaar het gesê hy gaan die "Die" uit die titel van die artikel uithaal. Het jy of Oesjaar dit gedoen? Ek het gehoop Oesjaar sal my bel voordat hy die wysiging aanbring. Ek is nie te kwaad nie, ek sal nie doodgaan nie en sal niks daarvan oorkom om die wysigings weer aan te bring nie! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:42, 2 Mei 2026 (UTC)
::{{ping|Gaius le Roux}}, gaan kyk asb in die ''Wys Geskiedenis'' blad en jy sal sien dat ek nog nie EEN keer in jou artikel gekrap het nie. Ag nee... [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:05, 2 Mei 2026 (UTC)
:::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek het gaan kyk. Dit is Aliwal2012 wat die artikel geskuif het en sodoende die "Die" in die titel verwyder het. (Ek het hom daarvoor bedank.) Ek het jou naam genoem omdat jy gesê jy gaan later die middag (Satermiddag) die nodige doen om die "Die" te verwyder. Ek sien BurgerT het ook iets gewysig.
:::My wysigings het waarskynlik verlore geraak toe Aliwal2012 die artikel geskuif het. MAAR, ek is nie meer kwaad nie en ek het in die proses om die wysigings oor te doen baie geleer, so dit het alles gehelp.
:::In die stadium wat ek ontdek my wysigings is verlore, was ek gefrustreerd omdat ek toe reeds baie tyd aan die artikel gespandeer het. Maar nou is alles verby en dit is 'n nuwe dag en ek kan voortgaan! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:27, 3 Mei 2026 (UTC)
== Skryfwedstryd ==
Hallo. Ek hoop jy beplan om 'n artikel in te skryf vir die [[Wikipedia:Skryfwedstryd_2026|Skryfwedstryd]]. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 06:25, 5 Mei 2026 (UTC)
:Ja @[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]], ek beoog om dit te doen. Ek is net nog besig om aan die artikel te skaaf. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 07:25, 5 Mei 2026 (UTC)
::{{ping|Gaius le Roux}} Hallo, laat weet die gemeenskap asb dringend watter artikel(s) jy vir die skryfwedstryd wil inskryf.
::Die rede hiervoor is dat ander wiki-bydraers dan nie daaraan mag werk nie, tot na die beoordeling afgehandel is.
::Hoop jy vind dit in orde. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:28, 5 Mei 2026 (UTC)
:::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], ek wil die artikel Lockheed Constellation vir die kompetisie inskryf, maar jy en BurgertB het reeds op 2 Mei wysigings aan die artikel aangebring. Kan dit steeds ingeskryf word? Ek is ook besig om aan 'n DC-3-artikel te werk wat 'n ingrypende wysiging van die bestaande een sal wees en wil hom ook inskryf. Mag ek hom inskryf wanneer ek klaar is al is dit nie 'n splinternuwe artikel wat geskep sal word nie? Anders sal ek 'n ander, nuwe artikel moet skep. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 09:58, 5 Mei 2026 (UTC)
::::Die reëls sê: dit moet 'n nuwe artikel wees (een wat nog nie bestaan nie), of 'n saadjie ('n baie kort artikel) wat uitgebrei word.
::::Noteer asb jou inskrywing by [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026#Inskrywing]], anders tel dit nie. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:39, 5 Mei 2026 (UTC)
:::::Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], dit is gedoen. [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:10, 5 Mei 2026 (UTC)
== Lugvaartterme ==
{{ping|Gaius le Roux}}, loer asb na [[Lugvaartterme]] as jy nuwe terminilogie gebruik en opdateer waar moontlik. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:12, 11 Mei 2026 (UTC)
:@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek sal so maak en die terme waaroor Viva terugvoer gegee het, byvoeg. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 03:54, 12 Mei 2026 (UTC)
== Ek het...ek het...ek het... ==
Jou aanhoudende sinsnede "ek het..." in jou wysigingsopsommings is regtig oorbodig. Ons publiseer verkieslik in die derde persoon, nie die eerste persoon (ek) nie.
Terloops, geluk met jou tweede prys in die Skryfwedstryd, hou so aan! Groete--[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:45, 26 Junie 2026 (UTC)
:Goeie dag, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] Ek sal ophou om te sê "ek het..." MAAR, hoe moet ek aandui ek is nog besig met die dokument? Die een waarmee ek nou besig is, is redelik lank. Hy sal my heeldag besig hou.
:::Daar is 'n sjabloon {{sj|nog besig}} wat sê: {{nog besig}}
:Dankie vir die gelukwensing; die artikel waarvoor ek die tweede prys gewen het, het besonder baie energie en tyd geverg.
:Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 06:59, 26 Junie 2026 (UTC)
::Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] Dit is 'n sinvolle en praktiese antwoord! [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 08:21, 26 Junie 2026 (UTC)
== Vertaling van Engelse kleurterme ==
{{ping|Oesjaar|Aliwal2012|Rooiratel|Dumbassman|Sobaka|Suidpunt|Martinvl}} en enigiemand anders. Goeie middag almal. Waar kan ek op die internet die Afrikaans vir terme soos Deep Buff, Dark Earth, Dark Green, Azure Blue, ensovoorts kry? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 10:21, 8 Augustus 2026 (UTC)
:Weet nie van ‘n enkele bron in die verband nie, maar hierdie terme klink soos amptelike Britse militêre, lugvaart- of voertuigverfkleure. Daar is waarskynlik nie ’n enkele internetbron met vaste Afrikaanse vertalings vir almal nie, omdat name soos ''Dark Earth'' en ''Deep Buff'' dikwels gestandaardiseerde kleurbenamings of verfspesifikasies is.
:Vir jou voorbeelde kan die volgende moontlik werk
:Engels Moontlike Afrikaans
:''Deep Buff'' diep dofgeel of donker geelbruin
:''Dark Earth'' donker aardbruin
:''Dark Green '' donkergroen
:''Azure Blue'' asuurblou
:''Sky Blue'' hemelsblou
:''Light Earth'' ligte aardbruin
:''Middle Stone'' middelsteengrys of medium klipkleur
:’n Belangrike onderskeid: wanneer dit ’n amptelike verfnaam is—byvoorbeeld ''RAF Dark Earth''—is nog ‘n opsie om die oorspronklike naam te behou en ’n Afrikaanse verklaring tussen hakies te gee:
:''Dark Earth'' (donker aardbruin)
:''Deep Buff'' (diep dofgeel)
:Dit voorkom dat ’n vertaling verkeerdelik voorgee dat dit presies dieselfde gestandaardiseerde kleurskakering aandui. Vir ’n Wikipedia-artikel kan die Engelse naam dus by die eerste vermelding behou word en daarna die Afrikaanse beskrywing gebruik word. Hoop dit help. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 16:45, 8 Augustus 2026 (UTC)
::Goeie môre, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]. Die leiding wat jy verskaf het, help beslis!
::Die terme "Dark Earth" en "Deep Buff" word byvoorbeeld gebruik wanneer die kleurskema van die Suid-Afrikaanse Lugmag se Mirage IIICZ beskryf word. As die artikel vir modelvliegtuigbouers bedoel is, sal daar beslis van die amptelike terme gebruik gemaak moet word en kan Afrikaanse verklarings tussen hakies gebruik word. In die Wikipedia-artikel wat ek beoog om te skryf, sal "donker aardbruin" en "diep dofgeel" egter werk. Dit sal 'n algemene beskrywing van 'n spesifieke vliegtuig se kleurskema wees.
::Nogmaals dankie en groete, [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 05:34, 9 Augustus 2026 (UTC)
::Hier is nog 'n kleurterm wat ek in 'n Wikipedia-artikel wil gebruik: ''Olive Drab''. Kan "olyfgroen"/"dowwe olyfgroen" werk? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 05:14, 22 Augustus 2026 (UTC)
:::Middag Gaius. ''Olive Drab'' kan in Afrikaans vertaal word as dowwe olyfgroen of miskien mat olyfgroen.
:::In ’n lugvaartkonteks is dowwe olyfgroen waarskynlik die beste keuse, omdat dit verwys na die gedempte, groenbruin kamoefleerkleur wat veral op Amerikaanse militêre vliegtuie gedurende die Tweede Wêreldoorlog gebruik is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:49, 22 Augustus 2026 (UTC)
::::Stem saam met dowwe olyfgroen. Uit 'n praktiese oogpunt verwys "drab" kleredrag na gemaks/loslit/slenteruitrustings. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:08, 22 Augustus 2026 (UTC)
:::::Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]. Groete. [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:33, 23 Augustus 2026 (UTC)
::::Dankie, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], ek waardeer dit! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 05:21, 23 Augustus 2026 (UTC)
== Nog Engelse kleurterme ==
Goeie middag, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] en Oesjaar. Vir 'n artikel wat ek iewers in die volgende paar dae wil publiseer, verlang ek die Afrikaans van Aircraft Blue en Arctic Blue. Die kleur wat daarmee saamgaan, is White (ek aanvaar dit is maar "wit"). Dit is die laaste kleurskema wat die Atlas Impalas van die Silwer Valke gehad het (met natuurlik silwer).
Sover het ek in my artikel donker blou, lig blou en wit as algemene kleurterme gebruik. Dit is dan bloot 'n beskrywing van die kleure soos dit vir my lyk en nie die gestandaardiseerde terme nie.
Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 10:14, 19 September 2026 (UTC)
:Middag Gaius. Sover ek kon vastel lyk dit of ''Aircraft Blue'' en ''Arctic Blue'' na spesifieke verf- of kleurbenamings verwys en nie gewone kleurbeskrywings is nie.
:*''Aircraft Blue'': letterlik vliegtuigblou, maar in ’n histories-tegniese artikel sou ek die oorspronklike naam behou. ''Aircraft Blue'' is inderdaad ’n gestandaardiseerde Britse kleur, BS 381C No. 108, en nie bloot ’n algemene term vir enige blou wat op vliegtuie gebruik word nie. Paintman identifiseer dit uitdruklik as ''Aircraft Blue – BS108.''
:*''Arctic Blue'': Arktiese blou is die natuurlike Afrikaanse vertaling. Dit is egter nie, sover ek kon vasstel, ’n universeel gestandaardiseerde lugvaartkleur nie; verskillende vervaardigers gebruik die naam vir verskillende skakerings.
:Moontlike formuleering kan wees:
:“Die laaste kleurskema het uit silwer, wit en die blouskakerings ''Aircraft Blue'' en ''Arctic Blue'' bestaan.”
:‘n ander opsie kon wees “Die Impalas was in silwer, donkerblou (''Aircraft Blue''), ligblou (''Arctic Blue'') en wit geverf.”
: Baie dankie vir al die werk op vliegtuie en die Lugmagerfenis-onderwerpe. Dit is baie uniek en maak 'n betekenisvolle bydrae tot ons kennisbasis. Groete. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:33, 19 September 2026 (UTC)
::Dankie, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], ek waardeer dit baie. Ek dink ek sal iets soos die beskrywing "Die Impalas was in silwer, donkerblou (Aircraft Blue), ligblou (Arctic Blue) en wit geverf." gebruik.
::Ek het sommer ook in die AWS gekyk oor die skryfwyse van donkerblou x donker blou EN ligblou x ligte blou en iets geleer!
::Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 10:58, 19 September 2026 (UTC)
== Geluk met Silwer Valke ==
Geluk Gaius, jy het nou op [[20 September|een dag]] 'n volle artikel, '''[[Silwer Valke]]''', voltooi. Dit kom net met oefening en geduld!
N.S. Ek kon sweer daai stertnommers is 1, 2, 3, 4 en 5!! Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:30, 20 September 2026 (UTC)
:Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], ek waardeer dit! Naskrif; Omdat ek die oorspronklike, volle byskrif gedoen het en die oorspronklike beeld op my rekenaar het, het ek geweet sy individuele nommer is 3. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:44, 20 September 2026 (UTC)
== Nuwe kleurterme en kleurskemabeskrywings ==
Goeie môre, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] en @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Daar is nog 'n kleurterm en beskrywings van kleurskemas wat ek in 'n artikel oor Lugmagbasis Pietersburg wil gebruik. Hulp, asseblief!
In 'n beskrywing van die Canadair Sabres se kamoefleerskerm (vanaf 1974) word die kleurterm "Light Admiralty Grey" vir die onderkante van die vliegtuie gebruik.
Die Atlas Cheetahs van die SALM het kleurskemas gehad wat onder andere soos volg beskryf word: "a lowviz grey scheme with toned-down 89 Combat Flying School badge" '''''EN''''' "two-tone grey lowviz camo scheme". Vir ''lowviz scheme'' het ek voorheen "laesigbaarheidskema" gebruik. Vir ''two-tone grey scheme'' het ek voorheen "twee skakerings grys"/"grys met/van twee skakerings" gebruik. ''Toned down'' vir die eenheidwapen beteken dat dit dof is/nie so helder is/duidelik uitstaan nie. In die ou dae het eenheidwapens kleure en skakerings gehad wat absoluut uitgestaan het.
Groete, [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 09:36, 21 September 2026 (UTC)
:Middag @[[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] Ek vermoed met kamoefleerskerm bedoel jy kamoefleerskema. Jou bestaande vertalings is in beginsel korrek. :Ek sou dit net effens gladder en konsekwenter formuleer.
*''Light Admiralty Grey''
Dit is ’n gestandaardiseerde Britse militêre kleur, BS 381C nr. 697 (Sien: https://www.e-paint.co.uk/lab-hlc-rgb-lrv-values.asp?cRange=BS+381C&cRef=BS381C+697&cDescription=Light+admiralty+grey), en nie bloot enige liggrys kleur nie. Ek stel voor:
ligte admiraliteitsgrys
Omdat Admiralty hier na die Britse Admiraliteit en ’n amptelike kleurnaam verwys, kan dit by die eerste voorkoms verduidelik word:
Die onderkante is in ligte admiraliteitsgrys (Light Admiralty Grey, BS 381C nr. 697) geverf.
Daarna kan jy bloot ligte admiraliteitsgrys gebruik. “Admiraliteitsgrys” klink vreemd omdat dit ’n historiese Britse kleurnaam is, maar is semanties presies.
*''A lowviz grey scheme with toned-down 89 Combat Flying School badge''
Jou laesigbaarheidskema is ’n goeie vertaling. Low visibility beteken hier dat die kleure, kentekens en kontraste doelbewus minder opvallend gemaak is. Vir toned-down badge is gedempte kenteken die beste bondige term.
Ek sou die hele frase vertaal as:
’n grys laesigbaarheidskema met ’n gedempte kenteken van 89 Vegvliegskool
of, ’n bietjie meer verklarend:
’n grys laesigbaarheidskema waarin die kenteken van 89 Vegvliegskool in gedempte kleure aangebring is
Kenteken is hier waarskynlik beter as wapen, tensy die bron spesifiek na die heraldiese eenheidswapen verwys. Op vliegtuie praat mens meestal van ’n eenheids- of eskaderkenteken.
*''Two-tone grey lowviz camo scheme''
Die natuurlikste vertaling is:
’n tweekleurige grys laesigbaarheidskamoefleerskema
Dit is bondig, maar tweekleurige grys kan verkeerdelik suggereer dat grys met ’n ander kleur gekombineer is. Die duidelikste formulering vir ’n Wikipedia-:artikel is daarom:
’n laesigbaarheidskamoefleerskema in twee skakerings van grys
Alternatiewelik:
’n tweeskakering-grys laesigbaarheidskamoefleerskema
Laasgenoemde is tegnies kompak, maar minder idiomaties. Ek verkies dus “in twee skakerings van grys”.
*Aanbevole finale teks
“Vanaf 1974 het die Canadair Sabres ’n kamoefleerskema gehad waarvan die onderkante in ligte admiraliteitsgrys (Light Admiralty Grey, BS 381C nr. 697) geverf was. Die Atlas Cheetahs is later in verskillende laesigbaarheidskemas bedryf, waaronder ’n grys skema met die kenteken van 89 Vegvliegskool in gedempte kleure, en ’n laesigbaarheidskamoefleerskema in twee skakerings van grys.”
Groete [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:07, 21 September 2026 (UTC)
:Baie dankie, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] vir hierdie volledige antwoord! Ja, ek het beslis "skema" bedoel en nie "skerm" nie - dowwe brein op 'n Maandagoggend!
:Jou gebruik van "kenteken" vir ''badge'' is interessant. Ek het sover "kenteken" in die vorm van "nasionale kenteken" gebruik, soos in ''nine-pointed star roundel'' vir die SALM se jongste nasionale kenteken en gebruik dikwels "Arendkasteel" en "Springbokkasteel" (Engels ''Springbok Castle'' en ''Eagle Castle'') vir die nasionale kentekens wat in die verlede op SALM-vliegtuie gebruik is. Die gebruik van ''kenteken'' in hierdie geval word darem ook gewoonlik met foto's toegelig. Dit is vir die algemene Engelse term ''roundel''. Ek het al ''rondel''/''rondeel'' in Afrikaans teengekom, maar vir my lyk dit soos 'n taalgogga (subjektiewe siening!). [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:11, 21 September 2026 (UTC)
::Plesier. Sien rondeel word in die meeste artikels oor lugmagte op die Afrikaanse Wikipedia gebruik. Kon dit nie in die HAT opspoor nie (heel ander betekenis). Nietemin mag moontlik gebruiklike Afrikaanse term vir die nasionale herkenningsteken op ’n militêre vliegtuig wees. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:27, 21 September 2026 (UTC)
:::Dankie, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]. Sou jy eerder ''nasionale herkenningsteken'' as "Afrikaanse" term in plaas van die vreemde vorm ''rondeel'' gebruik? Soms verkies ek die Dietse vorm bo die Romaanse vorm. Groete, [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:02, 21 September 2026 (UTC)
:Goeie middag, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]. Wanneer ek na die eskaderwapen verwys, bedoel ek die wapen (''badge'') wat iewers op die vliegtuig verskyn. Daardie wapen sal die heraldies goedgekeurde wapen wees/die amptelike wapen wees soos dit deur die SALM se owerstes goedgekeur is. Ek sou reken dat 'n mens dan eerder van "wapen" as "kenteken" behoort te praat? Sover ek weet, sou net amptelik goedgekeurde wapens op die vliegtuie toegelaat word, met ander die heraldiese eenheidswapen word bedoel. Groete, [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:20, 21 September 2026 (UTC)
::Ja Gaius, daar is soveel moontlike “merke” op ‘n militêre vliegtuig ek self is nou maar ook ietwat verward. Het bietjie rondgespeel met definisies op die internet en die volgende lys saamgestel. Ek dink jy is baie nader as ek aan die onderwerp en kan uiteraard gebruik wat vir jou reg voel.
::‘n Vliegtuig kon dus tegelykertyd verskeie soorte merke dra:
::Rondeel Dui nasionaliteit of lugmag aan
::Eenheidswapen Amptelike heraldiese identiteit van die skool, eskader of eenheid
::Eenheidskenteken/embleem Amptelike identiteit wat nie noodwendig heraldies is nie
::Neuskuns Informele of halfamptelike versiering van ’n individuele vliegtuig
::Operasionele merke Dui missies, oorwinnings of vernietigde teikens aan
::Stertnommer/reeksnommer Identifiseer die individuele vliegtuig administratief
::Groete [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 16:25, 21 September 2026 (UTC)
:::Baie dankie, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], soos gewoonlik 'n volledige antwoord. Ek sal hou by "wapen" vir ''badge''; bedoelende die heraldiese identiteit van die eenheid (eskader, basis, skool, ensovoorts). Groete, [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:35, 21 September 2026 (UTC)
==Illustrasie==
Het na aanleiding van ons gesprek oor militêre vliegtuigmerke hierdie illustrasie met die hulp van KI geskep. Moontlik kan dit in die toekoms gebruik word. Sien tot my skok die generiese artikel Militêre Vliegtuig bestaan nog nie in die Afrikaanse Wikipedia nie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:32, 21 September 2026 (UTC)
:Dankie, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]. Dit lyk na 'n illustrasie wat gebruik sou kon word as mens 'n artikel met die titel "Militêre Vliegtuig" sou wou skep. Sal jy asseblief die beeld by my e-posadres gabrielleroux4@gmail.com aan my stuur? [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 04:33, 22 September 2026 (UTC)
:: So gedoen. groete [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:19, 22 September 2026 (UTC)
:::Goeie middag, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]. Hoe verleen ek erkenning vir jou illustrasie? Is die debat rondom KI nou al uitgesorteer? As ek jou illustrasie gaan gebruik, sal ek dit op 'n ander plek oplaai as die gewone plek waar ek my eie beelde oplaai. Op daardie plek moet 'n mens die bron, daarsteller, datum en outeur van die foto noem. Vir 'n foto van die SALM gebruik ek byvoorbeeld bron as Gabriel le Roux-versameling en daarsteller as Gaius le Roux. Die outeur word as die Suid-Afrikaanse Lugmag aangedui. As die datum en outeur onbekend is, noem ek Datum en Outeur onbekend. Ek sal jou leiding in hierdie verband waardeer. As hulle wil, kan {{ping|Aliwal2012|Rooiratel|Oesjaar}} ook kommentaar lewer. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:33, 22 September 2026 (UTC)
::::@[[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius]] Ek het dit op die Afrikaanse Wikipedia gelaai so dit is beskikbaar as (Merke-op-n-militere-vliegtuig.png) vir gebruik hier. Ek het dit nie op WikiCommons gelaai nie. Glo nie dit sal 'n probleem wees solank as wat dit duidelik gestel word dat dit met Chat GPT op 20 September 2026 geskep is nie. Nee die beleid oor KI is nog nie afgehandel nie en my voorstel oor beelde is dat dit tans te eng geformuleer is. Solank dit duidelik by oplaai as KI gegenereerd aangedui word, sal illustrasies soos hierdie volgens my aanvaarbaar wees. Die skep van illustrasies in Afrikaans met tradisionele metodes is so tydrowend dat jy weinig daarvan op hierdie Wiki gaan vind. Met KI is dit baie makliker maar die persoon wat dit skep moet baie seker maak want KI kan soms [[Hallusinasie (kunsmatige intelligensie)|hallusineer]] en feitelike foutiewe beelde en/of inligting genereer. Dit is juis waarom ek gekies het om die vliegtuig in die beeld generies te maak want as jy ‘n bestaande vliegtuig sou kies is jou kanse vir foute baie meer. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:57, 22 September 2026 (UTC)
:::::Dankie, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], ek waardeer dit! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 15:33, 22 September 2026 (UTC)
[[Lêer:Merke-op-n-militere-vliegtuig.png|500px]]
== [[Saxonwold]] ==
LET WEL: [[Saxonwold]] is definitief <u>in</u> Johannesburg, nie <u>naby</u> nie. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:44, 22 September 2026 (UTC)
:Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]. Dit sal reggestel word as dit nog nie gedoen is nie. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 06:51, 22 September 2026 (UTC)
== Taalwenk aan Gaius ==
Die volgende entiteite word almal '''gesluit''':
*'n besigheid
*'n firma of maatskappy
*'n pad (roete)
*'n vliegveld of lughawe
*'n militêre eenheid of eskader
*'n toeriste-lokpunt, ens.
*skole
*swembaddens, ens.
Dit is nie suiwer Afrikaans om te sê '''toegemaak''' nie, ek vermoed dit is 'n anglisisme van "closed" of "closed down".
Deure en vensters word toegemaak!
Ek hoop jy begryp dit só Gaius!
Dankie vir jou werk hier. Groete --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:18, 17 Oktober 2026 (UTC)
:@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], haal asseblief die bron/bronne aan wat aandui dat die "toemaak" van 'n eenheid of basis beslis verkeerd is. Ek gebruik inderdaad "toemaak" as vertaling van ''closed down''. Ek dink nie dat dit noodwendig 'n anglisisme is nie. Ek leer graag. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 10:03, 17 Oktober 2026 (UTC)
::Hi Gaius, ek het nie bronne daarvoor nie, dis net hinderlik indien jy "toemaak" gebruik. Dit klink onvanpas. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:57, 17 Oktober 2026 (UTC)
:::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], ek het met 'n vinnige kyk die volgende gekry:
:::'''My fisiese HAT'''
:::Toemaak betekenis 1b: Tydelik of permanent geen verdere sake doen nie; sluit
:::Voorbeeldsinne:
:::Die apteek maak om vyfuur toe
:::Die winkel het verlede maand toegemaak, bankrot gespeel
:::’n Winkel wat om 5-uur toemaak
:::'''Die WAT se aanlynweergawe (by VivA)'''
:::Een van die betekenisse
:::Werksaamhede permanent staak, dikw. a.g.v. bankrotskap, ’n afname in klante of kliënte, of dergelike; dikw. sin. met ''sluit''; teenoor ''oopmaak'': ''Binne ’n paar dae het die toeloop na die klein kruidenierswinkeltjies so groot geword dat hulle skoon uitverkoop geraak het en ook moes toemaak'' (A.P. Brink: Parys – Parys, 1969, 54). ''Skool maak dalk toe … ’n Kennisgewing (is) deur die Wes-Kaap departement van onderwys (WKOD) gesirkuleer rakende die oorweging van die sluit van die … skool'' (Mossel Bay Advertiser, 11 Nov. 2016, E). ''Die plekke wat steeds oop is … is verskans met dubbellae diefwering en ruitensdraad … en voor die toegemaakte besighede … is bloot sinkplate gespyker'' (LitNet Akademies, Des. 2013, 240).
:::'''Verskillende tweetalige woordeboeke'''
:::Close = toemaak, sluit
:::Close down = sluit, toemaak
:::Close = onder andere sluit (bv winkel)
:::Close down
:::Close down = sluit (bv onderneming)
:::Close down = sluit, toemaak
:::Close down something = iets sluit/toemaak; iets verbied
:::VIR MY LYK DIT OF ALTWEE GEBRUIK KAN WORD. 'n Eenheid of 'n basis kan gesluit of toegemaak word.
:::Ek hoor graag wat ander mense hieroor dink.
:::{{ping|Sobaka|Oesjaar|Rooiratel|Dumbassman}}, het julle bydraes om te lewer? [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:43, 17 Oktober 2026 (UTC)
::::Dankie vir jou speurwerk, ek aanvaar dan maar TOEMAAK so! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:44, 17 Oktober 2026 (UTC)
== Twee woorde teenoor een woord ==
Iemand het in die "6 Eskader SALM"-artikel die sinsnede "Nadat die plaaslik geproduseerde Atlas/Aermacchi Impala Mk I in 1972 in burgermagdiens in gebruik geneem is" onnodige verander en sodoende 'n fout gemaak. Dit was onnodig (en verkeerd) om "plaaslik geproduseerde" een woord te maak. In die woordelys van die AWS word "plaaslik vervaardig"/"plaaslik vervaardigde" los geskryf. Reël 15.48 meld dat byvoeglike naamwoorde en graadwoorde los van mekaar geskryf word in groepe wat 'n byvoeglike naamwoord as kern het en as geheel byvoeglik optree. Die voorbeeld "plaaslik vervaardigde onderdele" word gebruik. @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] en @[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]], julle het wysigings aan die artikel aangebring: wees asseblief versigtig wanneer julle veranderings aanbring en pas asseblief die skryfreëls toe. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 04:24, 22 Oktober 2026 (UTC)
== Die skryfwyse "weer eens" teenoor "weereens" ==
AWS reël 15.54 en opmerking
Hoewel bywoordelike verbindings soos ''nogeens'' en ''weereens'' vas geskryf word, word die skryfwyse ''nog eens'' en ''weer eens'' ter wille van tradisie as wisselvorme erken. Dit beteken dat beide skryfwyses (een woord en twee woorde) aanvaarbaar en dus korrek is. @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], jy het dus 'n onnodige verandering aangebring toe jy my "weer eens" na "weereens" verander het. Hou asseblief op om onnoge veranderings aan te bring. My oorspronklike manier van skryf was korrek. Altwee skryfwyses word in die woordelys van die AWS aangegee. Ek het dus die skryfwyse "weer eens" weer in my artikel gebruik. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 04:03, 24 Oktober 2026 (UTC)
== "Line feed" in jou verwysings ==
Hou asb op om 'n "line feed" in jou verwysings te plaas, soos weereens op [[7 Eskader SALM]] (McLean, Steven)..dit vertoon 'n rooi foutboodskap. Ek moes dit nou al sewe keer regmaak! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:32, 24 Oktober 2026 (UTC)
:@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], dit is nie ek wat "line feed" in my verwysings plaas nie. Dit gebeur outomatiese wanneer die data ingevoer word nadat ek die sjabloon ingevul het. Dit lyk my dit is 'n leemte in die stelsel. Anders sal jy my moet leer hoe om dit reg te stel. Ek leer graag, so sê dan asseblief wat ek volgende keer moet doen! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 08:14, 24 Oktober 2026 (UTC)
::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], ek het probeer om dit reg te maak, maar ek kon nie. Ek gebruik visuele redigering - kan nie onthou of "wys voorskou" daar is nie. Ek sal McLean in die toekoms weer as bron gebruik dan sal ek oplet wat ek doen en kyk of dit kan reg doen. Anders sal ek laat weet. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:17, 24 Oktober 2026 (UTC)
Beste [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]], jy is veronderstel om elke keer voor jy 'n nuwe artikel of enige wysiging stoor, op die '''WYS VOORSKOU''' te klik (die knoppie regs langs PUBLISEER WYSIGINGS). Dan sal jy die volgende foutboodskap by jou "verwysings" lees:
'''McLean, Steven (September 2005). Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005. Steven McLean. ISBN 0-9584929-4-8. <nowiki>{{Verwys boek}}</nowiki>: {{kleur|red|line feed character in titel op posisie 60}} (hulp)''' LW dit word in rooi vertoon!
Volgende stap: druk weer "edit" en gaan boontoe in die artikel na waar jy "McLean, Steven (September 2005). Squadrons..." gelys het en verwyder die ekstra wit spasies uit die verwysing. (dit is wat die wiki 'n 'line feed character' noem. Ek druk sommer die 'backspace' tot die muis terug is op die vorige lyn in die verwysing.
Jy kan dit self gaan oefen by [[7 Eskader SALM]] en my laat weet of jy reggekom het daarmee. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:20, 24 Oktober 2026 (UTC)
:@[[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] wanneer u die titel van die boek invoer, maak seker dat die teks net een reël beslaan. Om te bevestig, klik in die titeltoevoer onder die titelteks en tik "Backspace", of gaan na die einde van die titelteks en tik "Delete". Die lynvoer kom waarskynlik van die bron waarvandaan u die titel kopieer, of uit gewoonte om "Enter" te tik nadat die titel ingevoer is. Dit gesê is dit glad nie so 'n groot probleem as daar 'n foutboodskap verskyn nie. Dit is iets wat deur 'n [[Wikipedia:WikiDwergie]] of [[Wikipedia:WikiFeetjie]], of 'n robot reggemaak kan word. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:22, 24 Oktober 2026 (UTC)
::Dankie vir die raad, @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]]. Ek kopieer die data vir die sjabloon uit my MS Word-dokument. Die probleem met die McLean-bron is dat dit 'n dubbeldoor-titel het wat oor twee reëls verskyn, naamlik:
::"Squadrons of the South African Air Force and their aircraft
::1920 – 2005"
::Op die titelblad van die bron verskyn die titel oor vyf reëls!
::Tydens die data-invoerproses in die sjabloon verskyn daar dikwels 'n ekstra (wit) reël.
::Anders moet ek in die toekoms die titel verander na:
::"Squadrons of the South African Air Force and their aircraft from 1920 – 2005"
::Dan verskyn die titel op een reël. Dalk sal dit help? Anders moet ek maar net probeer om nie ekstra spasies in te sit nie.
::Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:44, 24 Oktober 2026 (UTC)
:::@[[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] u hoef nie 'n woord by te voeg nie: "from" staan nie op die titelblad nie, en dan haal die verwysing nie meer die boek se naam aan nie. Biblioteke los juis hierdie probleem op met 'n '''dubbelpunt'''. Wanneer 'n titel oor meer as een reël op die titelblad staan, word die reëls in die katalogus met spasie-dubbelpunt-spasie aanmekaargeskakel. Die ISBD-reël is dat 'n titel woordeliks oorgeskryf word, maar dat die leestekens aangepas mag word — die woorde is die boek se eie, die leestekens is die katalogus se werk. Vir hierdie boek dus <code><nowiki>|titel=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft : 1920 – 2005</nowiki></code>. Dieselfde stelsel hanteer die res van 'n titelblad: " = " voor dieselfde titel in 'n ander taal en " / " voor die skrywer (in {{ss|Verwys boek}} hoort die skrywer natuurlik in <code>|van=</code> en <code>|voornaam=</code>). {{ss|Verwys boek}} ken die konvensie en vervang die spasie voor die dubbelpunt outomaties met 'n vaste spasie, sodat die titel nie daar kan breek nie. Die boek se eie katalogusinskrywing gebruik trouens 'n komma in plaas van die dubbelpunt — "… and their aircraft, 1920–2005" — want 'n blote jaartalreeks is nie eintlik 'n ondertitel nie. Altwee is reg; al wat saak maak, is dat dit een reël is.
:::Die lynvoer self kom uit Word. Plak in die visuele redigeerder met Ctrl+Shift+V (plak as gewone teks) in plaas van Ctrl+V, dan kom Word se reëlbreuk nie saam nie.
:::Nog iets wat baie moeite sal spaar: tik die verwysing een keer per artikel as <code><nowiki><ref name="McLean"></nowiki></code>…<code><nowiki></ref></nowiki></code> en verwys daarna net met <code><nowiki><ref name="McLean" /></nowiki></code>. Op [[Lugmagbasis Hoedspruit]] staan dieselfde McLean-verwysing tien keer uitgeskryf, en elke kopie dra sy eie lynvoer saam.
:::Laastens 'n stil een: <code>|jaar=September 2005</code> verwag net 'n jaartal en plaas die bladsy in [[:Kategorie:VS1-onderhoud: jaar]]. Skryf <code>|datum=September 2005</code>, dan is dit weg.
:::: @[[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] sien wat ek [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Lugmagbasis_Hoedspruit&action=history hier] gedoen het. 'n Mens kan die bladsynommers na die verwysing m.b.v. {{ss|rp}} aandui.
== Bronverwysings ==
Goeie middag, @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]]. Ek het die bronverwysing in die 7 Eskader-artikel reggemaak - ek het die skryfwyse met spasies en dubbelpunt in die volle titel van die McLean-bron gebruik - dankie vir hierdie wenk! Die verwysing is nou "skoon" - geen foutboodskap nie. Ek werk met die visuele teksredigeerder en so af en toe met die ander redigeerder. Ek verkies dus om nie kodes te gebruik nie. Ek het nou 'n manier gekry om die bronverwysing net op een plek in die artikel te gebruik: ek gebruik "Aantekeninge" en hoef dan net een keer na 'n bron te verwys.
Goeie middag, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]. Pynappel het my 'n wenk gegee oor hoe om die bronverwysing reg te kry sonder dat daar 'n foutboodskap is. Ek sal dit in die toekoms weer doen en sien of dit bly werk. Kyk asseblief of die bronverwysing van die 7 Eskader-artikel nou aanvaarbaar is.
Groete
[[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:43, 24 Oktober 2026 (UTC)
:Goeie middag, @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]]. Ek het weer gaan kyk na wat jy in jou wenk oor bronverwysings gesê het. Ek het die bronverwysing van die McLean-boek in my bywerking van die saadjie Lugmagbasis Durban van "September 2005" na net die jaartal verander. Ek hoop die "VS-1 ensovoorts"-storie is nou opgelos! Ek sal dan in die toekoms net die jaartal gebruik en nie ook 'n maand nie, aangesien dit is wat gevra word. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 12:36, 30 Oktober 2026 (UTC)
==Uitnodiging tot Wikiprojek Suid-Afrika==
{| style="border:1px solid #C0C090; background-color:#F8EABA;"
|-
| rowspan="2" style="vertical-align:middle;" |[[Lêer:Coat of arms of South Africa.svg|80px]]
|-
| Dankie vir jou onlangse bydraes tot [[Lugmagbasis Durban]]. Uit jou wysigings blyk dit dat die onderwerp jou interesseer: het jy al daaraan gedink om by [[Wikipedia:Wikiprojek Suid-Afrika|'''Wikiprojek Suid-Afrika''']] aan te sluit? Ons is 'n groep bydraers wat die gehalte van Wikipedia se inhoud oor Suid-Afrika wil verbeter. As jy wil aansluit, skryf net jou naam op die [[Wikipedia:Wikiprojek Suid-Afrika#Deelnemers|lys van deelnemers]]. Kyk gerus ook na die [[Portaal:Suid-Afrika|portaal oor Suid-Afrika]].
As jy enige vrae het, vra gerus op die [[Wikipediabespreking:Wikiprojek Suid-Afrika|projek se besprekingsbladsy]]. Ons sien uit daarna om in die toekoms met jou saam te werk! – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:46, 31 Oktober 2026 (UTC)
|}
==Uitnodiging tot Wikiprojek Lugvaartuie==
{| style="border:1px solid #C0C090; background-color:#F8EABA;"
|-
| rowspan="2" style="vertical-align:middle;" |[[Lêer:South African Airways Boeing 747-244B at Sydney Airport.jpg|80px]]
|-
| Dankie vir jou onlangse bydraes tot [[NAMC YS-11]]. Uit jou wysigings blyk dit dat die onderwerp jou interesseer: het jy al daaraan gedink om by [[Wikipedia:Wikiprojek Lugvaartuie|'''Wikiprojek Lugvaartuie''']] aan te sluit? Ons is 'n groep bydraers wat die gehalte van Wikipedia se inhoud oor lugvaartuie en die mense wat hulle bou en vlieg, wil verbeter. As jy wil aansluit, skryf net jou naam op die [[Wikipedia:Wikiprojek Lugvaartuie/Lede|ledelys]]. Kyk ook na ons [[Wikipedia:Wikiprojek Lugvaartuie#Hoe kan jy help|lys van oop take]] vir idees oor waar om te begin.
As jy enige vrae het, vra gerus op die [[Wikipediabespreking:Wikiprojek Lugvaartuie|projek se besprekingsbladsy]]. Ons sien uit daarna om in die toekoms met jou saam te werk! – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:19, 31 Oktober 2026 (UTC)
|}
:Goeie môre, @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]]. Ek werk op die oomblik aan eenhede en basisse (toegemaak en bestaande) van die Suid-Afrikaanse Lugmag. Daaruit vloei soms artikels oor Suid-Afrikaanse lughawens. Uit Lugmagbasis Pietersburg het byvoorbeeld Polokwane Internasionale Lughawe voortgevloei. Terwyl ek met Lugmagbasis Durban besig was, het ek aan Louis Botha-lughawe begin werk. Toe ek op die Afrikaanse Wikipedia begin skryf het, het ek hoofsaaklik aan vliegtuigtipes gewerk - byvoorbeeld die Douglas DC-1, DC-2, DC-3 (en C-47), DC-4, DC-5, DC-6 en DC-7 en die Lockheed Constellation asook die Atlas Cheetah. Ek het in MS Word artikels oor die Douglas DC-8 en Boeing 707/Dash 80 geskep, maar ek het opgehou werk daaraan omdat die tegniese aspekte van die vliegtuie te veel begin raak het en dit besonder ingewikkelde onderwerpe is! Ek het sover my eie artikels geskep (en saadjies uitgebrei) en hier en daar vertalings uit die Engelse Wikipedia-artikels gedoen. Kyk gerus na voornoemde artikels en sê vir my of die gehalte van my werk goed genoeg vir julle projek is.
:Hoewel ek my naam op die ledelys geplaas het, gaan ek nie onmiddellik aan 'n vliegtuigtipe werk nie.
:Laat my asseblief weet wat jou gedagtes is. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 07:51, 1 November 2026 (UTC)
:Goeie middag, @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]]. Ek wag nog vir 'n reaksie op die boodskap wat ek hierbo gelos het. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:37, 6 November 2026 (UTC)
== Skryfwyse van SALM-eenhede se titels in artikels ==
Goeie middag, @[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]], @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] en @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] en enigiemand anders.
Ek merk dat daar in die geval van SALM-eenhede, en spesifiek SALM-eskaders, die patroon "X Eskader SALM" gevolg word. Dus byvoorbeeld "4 Eskader SALM" en "10 Eskader SALM". Is daar 'n rede/redes waarom hierdie patroon gevolg word? Ek het onlangs in verskillende Wikipedia-artikels skakels na verskillende SALM-eskaders geplaas. Wanneer ek "10 Eskader" (met 'n skakel) skryf, bly die skakel rooi, maar wanneer ek "10 Eskader SALM" (met 'n skakel) skryf, word die skakel blou. Vir my is dit "normaal" om net "10 Eskader" te skryf en nie "10 Eskader SALM" nie. Ek het egter die laasgenoemde patroon begin volg in die artikels wat ek oor die SALM geskep het omdat dit gelyk het asof dit patroon is wat gevolg word. Dit sal ook snaaks lyk om in die geval van 'n sin soos die volgende na byvoorbeeld "5 Eskader '''SALM'''" ensovoorts te verwys. "SALM" word reeds vroeg in die sin gebruik:
Verskillende eenhede van die SALM het die Impala gebruik, naamlik 1 Eskader, 4 Eskader, 5 Eskader, 6 Eskader, 7 Eskader, 8 Eskader, 24 Eskader, 83 Straalvliegskool en 85 Gevegvliegskool.
Op die oomblik noem dit in die Atlas Impala-artikel by die 7 Eskader-skakel dat die artikel nie bestaan nie - maar die artikel is reeds geskep. Ek verlang 'n oplossing vir hierdie dilemma en sal bly wees as julle julle gedagtes oor hierdie onderwerp met my sal deel. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:52, 12 November 2026 (UTC)
:Dilemma opgelos -- geskakel na [[7 Eskader SALM]] [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:26, 15 November 2026 (UTC)
::Baie dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], ek waardeer dit! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 07:42, 15 November 2026 (UTC)
603jvtfew8vg9mmyepkpuyd0sgvdx76
3373393
3373391
2026-11-17T09:01:20Z
Gaius le Roux
203341
/* Uitnodiging tot Wikiprojek Lugvaartuie */ Antwoord
3373393
wikitext
text/x-wiki
== Stulugturbine ==
{{ping|Gaius le Roux}}, ek het die artikel [[Stulugturbine]] uit Engels (Ram air turbine) vertaal maar is nie 100% of die naam korrek is nie. Jou opinie asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:43, 27 Februarie 2026 (UTC)
:Daar is steun vir die vertaling "stulugturbine" in die Konseplys Vliegtuigbouterme wat ek het. Al die samestellings met "ram-air" en "turbine" word as "stulug-" en "turbine-" vertaal.
:In die Terblanche- tegniese woordeboek wat ek het, word "ram jet" (die simpleks) as "stustraalenjin" OF 'stustraalvliegtuig" (ook "stustraler") vertaal.
:As mens al hierdie terme as analoë gebruik, is daar steun vir "stu".
:Ek het tot onlangs net in Engels gewerk wanneer ek met lugvaartterme gewerk het. Vandat ek op die Afrikaanse Wikipedia werk, werk ek met Afrikaanse lugvaartterme. Ek is dus nog aan die begin met Afrikaans wat die lugvaart betref en leer nog. Ek moet my ongelukkig op die bronne verlaat wat ek het omdat ek tans nie veel praktiese ervaring van Afrikaanse lugvaartterme het nie. Daarom moet ek soms heelwat navorsing doen wanneer ek lugvaartterme na Afrikaans moet vertaal. Soms omskryf ek 'n term in plaas daarvan om die Engelse term in Afrikaans te vertaal.
:Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:41, 27 Februarie 2026 (UTC)
== Name van die verskillende klappe ==
{{ping|Gaius le Roux}}, ek soek die korrekte name vir die volgende:
* Plain flap
* Split flap
* Slotted flap
* Fowler flap - ek dink Fowlerklap kan doen hier.
* Junkers flap
* Gouge flap
* Fairey-Youngman flap
* Zap flap
* Krueger flap - bestaan reeds as [[Krueger-klap]]
* Gurney flap
* Leading edge flap (leirandklap)?
* Blown flap
Dink daaroor! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:47, 28 Februarie 2026 (UTC)
:Middag, Oesjaar
:Dis ongeveer 13:30 op Saterdag, was vanoggend in die winkels, gaan nou eers aan met eie projek. Môre kom die kleinkinders kuier; ek hoop om Maandag aan hierdie terme te werk.
:Groete [[Spesiaal:Bydraes/~2026-13155-32|~2026-13155-32]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-13155-32|talk]]) 11:36, 28 Februarie 2026 (UTC)
::Dankie. Waardeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:38, 28 Februarie 2026 (UTC)
:::{{ping|Gaius le Roux}}, staak asb die gewoonte om net in hoofletters te skryf. Ons volg standaard skryf reëls. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:25, 1 Maart 2026 (UTC)
== Flaperon ==
{{ping|Gaius le Roux}}, wat sê jou slim boek is 'n Flaperon in Afrikaans? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:44, 1 Maart 2026 (UTC)
== Ontmoet ==
{{ping|Gaius le Roux}}, kan ons more ontmoet? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:37, 30 Maart 2026 (UTC)
:Ja, 10:00, maar waar? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 12:41, 30 Maart 2026 (UTC)
::Goeie naand, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Ek het vergeet môre, Dinsdag, 31 Maart 2026, is wasdag - so ons sal nie kan ontmoet nie. Liewer op 'n ander dag, asseblief. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:10, 30 Maart 2026 (UTC)
::: [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]], was agter die ore ook! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:12, 30 Maart 2026 (UTC)
== Oefensessie ==
Hallo Gaius, jou "Oefensessies" kan liefs in die '''Sandput''' uitgevoer word. (Klik op die 6de duimnael in die linkerkantbalk).
Daar kan jy na hartelus eksperimenteer, sonder om teks aan 'n bestaande artikel te verander. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:21, 2 April 2026 (UTC)
:Goeie dag, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]. Ek het eers probeer om in die sandput te oefen voordat ek in die teks van die bestaande artikel geoefen het. Die sandput het my ongelukkig nie toegelaat om die stappe te volg wat ek op die ou end in die bestaande teks gevolg het nie. Dit is hoekom ek in die bestaande teks in plaas van in die sandput geoefen het. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:02, 3 April 2026 (UTC)
::Jy moes 'n advokaat geword het, jy gee my grys hare! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:12, 3 April 2026 (UTC)
== Redigeer van Lockheed Constellation ==
Hallo Gaius, klik asb op die artikel se "Wys geskiedenis" sodat jy kan sien wat daar (aanlyn) aangaan. Jy hoef nie "LET WEL: Ek is nog nie klaar nie - ek wil nog foto's byvoeg." te meld nie, ons kan sien jy is nog besig! Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:16, 2 Mei 2026 (UTC)
:@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]en @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]Ten spyte daarva dat julle gesien het ek is besig, het julle veranderings aangebring; gevolglik het my wysigings verlore geraak, en nou moet ek alles oordoen! Oesjaar het gesê hy gaan die "Die" uit die titel van die artikel uithaal. Het jy of Oesjaar dit gedoen? Ek het gehoop Oesjaar sal my bel voordat hy die wysiging aanbring. Ek is nie te kwaad nie, ek sal nie doodgaan nie en sal niks daarvan oorkom om die wysigings weer aan te bring nie! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:42, 2 Mei 2026 (UTC)
::{{ping|Gaius le Roux}}, gaan kyk asb in die ''Wys Geskiedenis'' blad en jy sal sien dat ek nog nie EEN keer in jou artikel gekrap het nie. Ag nee... [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:05, 2 Mei 2026 (UTC)
:::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek het gaan kyk. Dit is Aliwal2012 wat die artikel geskuif het en sodoende die "Die" in die titel verwyder het. (Ek het hom daarvoor bedank.) Ek het jou naam genoem omdat jy gesê jy gaan later die middag (Satermiddag) die nodige doen om die "Die" te verwyder. Ek sien BurgerT het ook iets gewysig.
:::My wysigings het waarskynlik verlore geraak toe Aliwal2012 die artikel geskuif het. MAAR, ek is nie meer kwaad nie en ek het in die proses om die wysigings oor te doen baie geleer, so dit het alles gehelp.
:::In die stadium wat ek ontdek my wysigings is verlore, was ek gefrustreerd omdat ek toe reeds baie tyd aan die artikel gespandeer het. Maar nou is alles verby en dit is 'n nuwe dag en ek kan voortgaan! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:27, 3 Mei 2026 (UTC)
== Skryfwedstryd ==
Hallo. Ek hoop jy beplan om 'n artikel in te skryf vir die [[Wikipedia:Skryfwedstryd_2026|Skryfwedstryd]]. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 06:25, 5 Mei 2026 (UTC)
:Ja @[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]], ek beoog om dit te doen. Ek is net nog besig om aan die artikel te skaaf. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 07:25, 5 Mei 2026 (UTC)
::{{ping|Gaius le Roux}} Hallo, laat weet die gemeenskap asb dringend watter artikel(s) jy vir die skryfwedstryd wil inskryf.
::Die rede hiervoor is dat ander wiki-bydraers dan nie daaraan mag werk nie, tot na die beoordeling afgehandel is.
::Hoop jy vind dit in orde. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:28, 5 Mei 2026 (UTC)
:::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], ek wil die artikel Lockheed Constellation vir die kompetisie inskryf, maar jy en BurgertB het reeds op 2 Mei wysigings aan die artikel aangebring. Kan dit steeds ingeskryf word? Ek is ook besig om aan 'n DC-3-artikel te werk wat 'n ingrypende wysiging van die bestaande een sal wees en wil hom ook inskryf. Mag ek hom inskryf wanneer ek klaar is al is dit nie 'n splinternuwe artikel wat geskep sal word nie? Anders sal ek 'n ander, nuwe artikel moet skep. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 09:58, 5 Mei 2026 (UTC)
::::Die reëls sê: dit moet 'n nuwe artikel wees (een wat nog nie bestaan nie), of 'n saadjie ('n baie kort artikel) wat uitgebrei word.
::::Noteer asb jou inskrywing by [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026#Inskrywing]], anders tel dit nie. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:39, 5 Mei 2026 (UTC)
:::::Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], dit is gedoen. [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:10, 5 Mei 2026 (UTC)
== Lugvaartterme ==
{{ping|Gaius le Roux}}, loer asb na [[Lugvaartterme]] as jy nuwe terminilogie gebruik en opdateer waar moontlik. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:12, 11 Mei 2026 (UTC)
:@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek sal so maak en die terme waaroor Viva terugvoer gegee het, byvoeg. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 03:54, 12 Mei 2026 (UTC)
== Ek het...ek het...ek het... ==
Jou aanhoudende sinsnede "ek het..." in jou wysigingsopsommings is regtig oorbodig. Ons publiseer verkieslik in die derde persoon, nie die eerste persoon (ek) nie.
Terloops, geluk met jou tweede prys in die Skryfwedstryd, hou so aan! Groete--[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:45, 26 Junie 2026 (UTC)
:Goeie dag, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] Ek sal ophou om te sê "ek het..." MAAR, hoe moet ek aandui ek is nog besig met die dokument? Die een waarmee ek nou besig is, is redelik lank. Hy sal my heeldag besig hou.
:::Daar is 'n sjabloon {{sj|nog besig}} wat sê: {{nog besig}}
:Dankie vir die gelukwensing; die artikel waarvoor ek die tweede prys gewen het, het besonder baie energie en tyd geverg.
:Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 06:59, 26 Junie 2026 (UTC)
::Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] Dit is 'n sinvolle en praktiese antwoord! [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 08:21, 26 Junie 2026 (UTC)
== Vertaling van Engelse kleurterme ==
{{ping|Oesjaar|Aliwal2012|Rooiratel|Dumbassman|Sobaka|Suidpunt|Martinvl}} en enigiemand anders. Goeie middag almal. Waar kan ek op die internet die Afrikaans vir terme soos Deep Buff, Dark Earth, Dark Green, Azure Blue, ensovoorts kry? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 10:21, 8 Augustus 2026 (UTC)
:Weet nie van ‘n enkele bron in die verband nie, maar hierdie terme klink soos amptelike Britse militêre, lugvaart- of voertuigverfkleure. Daar is waarskynlik nie ’n enkele internetbron met vaste Afrikaanse vertalings vir almal nie, omdat name soos ''Dark Earth'' en ''Deep Buff'' dikwels gestandaardiseerde kleurbenamings of verfspesifikasies is.
:Vir jou voorbeelde kan die volgende moontlik werk
:Engels Moontlike Afrikaans
:''Deep Buff'' diep dofgeel of donker geelbruin
:''Dark Earth'' donker aardbruin
:''Dark Green '' donkergroen
:''Azure Blue'' asuurblou
:''Sky Blue'' hemelsblou
:''Light Earth'' ligte aardbruin
:''Middle Stone'' middelsteengrys of medium klipkleur
:’n Belangrike onderskeid: wanneer dit ’n amptelike verfnaam is—byvoorbeeld ''RAF Dark Earth''—is nog ‘n opsie om die oorspronklike naam te behou en ’n Afrikaanse verklaring tussen hakies te gee:
:''Dark Earth'' (donker aardbruin)
:''Deep Buff'' (diep dofgeel)
:Dit voorkom dat ’n vertaling verkeerdelik voorgee dat dit presies dieselfde gestandaardiseerde kleurskakering aandui. Vir ’n Wikipedia-artikel kan die Engelse naam dus by die eerste vermelding behou word en daarna die Afrikaanse beskrywing gebruik word. Hoop dit help. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 16:45, 8 Augustus 2026 (UTC)
::Goeie môre, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]. Die leiding wat jy verskaf het, help beslis!
::Die terme "Dark Earth" en "Deep Buff" word byvoorbeeld gebruik wanneer die kleurskema van die Suid-Afrikaanse Lugmag se Mirage IIICZ beskryf word. As die artikel vir modelvliegtuigbouers bedoel is, sal daar beslis van die amptelike terme gebruik gemaak moet word en kan Afrikaanse verklarings tussen hakies gebruik word. In die Wikipedia-artikel wat ek beoog om te skryf, sal "donker aardbruin" en "diep dofgeel" egter werk. Dit sal 'n algemene beskrywing van 'n spesifieke vliegtuig se kleurskema wees.
::Nogmaals dankie en groete, [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 05:34, 9 Augustus 2026 (UTC)
::Hier is nog 'n kleurterm wat ek in 'n Wikipedia-artikel wil gebruik: ''Olive Drab''. Kan "olyfgroen"/"dowwe olyfgroen" werk? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 05:14, 22 Augustus 2026 (UTC)
:::Middag Gaius. ''Olive Drab'' kan in Afrikaans vertaal word as dowwe olyfgroen of miskien mat olyfgroen.
:::In ’n lugvaartkonteks is dowwe olyfgroen waarskynlik die beste keuse, omdat dit verwys na die gedempte, groenbruin kamoefleerkleur wat veral op Amerikaanse militêre vliegtuie gedurende die Tweede Wêreldoorlog gebruik is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:49, 22 Augustus 2026 (UTC)
::::Stem saam met dowwe olyfgroen. Uit 'n praktiese oogpunt verwys "drab" kleredrag na gemaks/loslit/slenteruitrustings. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:08, 22 Augustus 2026 (UTC)
:::::Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]. Groete. [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:33, 23 Augustus 2026 (UTC)
::::Dankie, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], ek waardeer dit! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] 05:21, 23 Augustus 2026 (UTC)
== Nog Engelse kleurterme ==
Goeie middag, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] en Oesjaar. Vir 'n artikel wat ek iewers in die volgende paar dae wil publiseer, verlang ek die Afrikaans van Aircraft Blue en Arctic Blue. Die kleur wat daarmee saamgaan, is White (ek aanvaar dit is maar "wit"). Dit is die laaste kleurskema wat die Atlas Impalas van die Silwer Valke gehad het (met natuurlik silwer).
Sover het ek in my artikel donker blou, lig blou en wit as algemene kleurterme gebruik. Dit is dan bloot 'n beskrywing van die kleure soos dit vir my lyk en nie die gestandaardiseerde terme nie.
Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 10:14, 19 September 2026 (UTC)
:Middag Gaius. Sover ek kon vastel lyk dit of ''Aircraft Blue'' en ''Arctic Blue'' na spesifieke verf- of kleurbenamings verwys en nie gewone kleurbeskrywings is nie.
:*''Aircraft Blue'': letterlik vliegtuigblou, maar in ’n histories-tegniese artikel sou ek die oorspronklike naam behou. ''Aircraft Blue'' is inderdaad ’n gestandaardiseerde Britse kleur, BS 381C No. 108, en nie bloot ’n algemene term vir enige blou wat op vliegtuie gebruik word nie. Paintman identifiseer dit uitdruklik as ''Aircraft Blue – BS108.''
:*''Arctic Blue'': Arktiese blou is die natuurlike Afrikaanse vertaling. Dit is egter nie, sover ek kon vasstel, ’n universeel gestandaardiseerde lugvaartkleur nie; verskillende vervaardigers gebruik die naam vir verskillende skakerings.
:Moontlike formuleering kan wees:
:“Die laaste kleurskema het uit silwer, wit en die blouskakerings ''Aircraft Blue'' en ''Arctic Blue'' bestaan.”
:‘n ander opsie kon wees “Die Impalas was in silwer, donkerblou (''Aircraft Blue''), ligblou (''Arctic Blue'') en wit geverf.”
: Baie dankie vir al die werk op vliegtuie en die Lugmagerfenis-onderwerpe. Dit is baie uniek en maak 'n betekenisvolle bydrae tot ons kennisbasis. Groete. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:33, 19 September 2026 (UTC)
::Dankie, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], ek waardeer dit baie. Ek dink ek sal iets soos die beskrywing "Die Impalas was in silwer, donkerblou (Aircraft Blue), ligblou (Arctic Blue) en wit geverf." gebruik.
::Ek het sommer ook in die AWS gekyk oor die skryfwyse van donkerblou x donker blou EN ligblou x ligte blou en iets geleer!
::Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 10:58, 19 September 2026 (UTC)
== Geluk met Silwer Valke ==
Geluk Gaius, jy het nou op [[20 September|een dag]] 'n volle artikel, '''[[Silwer Valke]]''', voltooi. Dit kom net met oefening en geduld!
N.S. Ek kon sweer daai stertnommers is 1, 2, 3, 4 en 5!! Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:30, 20 September 2026 (UTC)
:Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], ek waardeer dit! Naskrif; Omdat ek die oorspronklike, volle byskrif gedoen het en die oorspronklike beeld op my rekenaar het, het ek geweet sy individuele nommer is 3. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:44, 20 September 2026 (UTC)
== Nuwe kleurterme en kleurskemabeskrywings ==
Goeie môre, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] en @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Daar is nog 'n kleurterm en beskrywings van kleurskemas wat ek in 'n artikel oor Lugmagbasis Pietersburg wil gebruik. Hulp, asseblief!
In 'n beskrywing van die Canadair Sabres se kamoefleerskerm (vanaf 1974) word die kleurterm "Light Admiralty Grey" vir die onderkante van die vliegtuie gebruik.
Die Atlas Cheetahs van die SALM het kleurskemas gehad wat onder andere soos volg beskryf word: "a lowviz grey scheme with toned-down 89 Combat Flying School badge" '''''EN''''' "two-tone grey lowviz camo scheme". Vir ''lowviz scheme'' het ek voorheen "laesigbaarheidskema" gebruik. Vir ''two-tone grey scheme'' het ek voorheen "twee skakerings grys"/"grys met/van twee skakerings" gebruik. ''Toned down'' vir die eenheidwapen beteken dat dit dof is/nie so helder is/duidelik uitstaan nie. In die ou dae het eenheidwapens kleure en skakerings gehad wat absoluut uitgestaan het.
Groete, [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 09:36, 21 September 2026 (UTC)
:Middag @[[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] Ek vermoed met kamoefleerskerm bedoel jy kamoefleerskema. Jou bestaande vertalings is in beginsel korrek. :Ek sou dit net effens gladder en konsekwenter formuleer.
*''Light Admiralty Grey''
Dit is ’n gestandaardiseerde Britse militêre kleur, BS 381C nr. 697 (Sien: https://www.e-paint.co.uk/lab-hlc-rgb-lrv-values.asp?cRange=BS+381C&cRef=BS381C+697&cDescription=Light+admiralty+grey), en nie bloot enige liggrys kleur nie. Ek stel voor:
ligte admiraliteitsgrys
Omdat Admiralty hier na die Britse Admiraliteit en ’n amptelike kleurnaam verwys, kan dit by die eerste voorkoms verduidelik word:
Die onderkante is in ligte admiraliteitsgrys (Light Admiralty Grey, BS 381C nr. 697) geverf.
Daarna kan jy bloot ligte admiraliteitsgrys gebruik. “Admiraliteitsgrys” klink vreemd omdat dit ’n historiese Britse kleurnaam is, maar is semanties presies.
*''A lowviz grey scheme with toned-down 89 Combat Flying School badge''
Jou laesigbaarheidskema is ’n goeie vertaling. Low visibility beteken hier dat die kleure, kentekens en kontraste doelbewus minder opvallend gemaak is. Vir toned-down badge is gedempte kenteken die beste bondige term.
Ek sou die hele frase vertaal as:
’n grys laesigbaarheidskema met ’n gedempte kenteken van 89 Vegvliegskool
of, ’n bietjie meer verklarend:
’n grys laesigbaarheidskema waarin die kenteken van 89 Vegvliegskool in gedempte kleure aangebring is
Kenteken is hier waarskynlik beter as wapen, tensy die bron spesifiek na die heraldiese eenheidswapen verwys. Op vliegtuie praat mens meestal van ’n eenheids- of eskaderkenteken.
*''Two-tone grey lowviz camo scheme''
Die natuurlikste vertaling is:
’n tweekleurige grys laesigbaarheidskamoefleerskema
Dit is bondig, maar tweekleurige grys kan verkeerdelik suggereer dat grys met ’n ander kleur gekombineer is. Die duidelikste formulering vir ’n Wikipedia-:artikel is daarom:
’n laesigbaarheidskamoefleerskema in twee skakerings van grys
Alternatiewelik:
’n tweeskakering-grys laesigbaarheidskamoefleerskema
Laasgenoemde is tegnies kompak, maar minder idiomaties. Ek verkies dus “in twee skakerings van grys”.
*Aanbevole finale teks
“Vanaf 1974 het die Canadair Sabres ’n kamoefleerskema gehad waarvan die onderkante in ligte admiraliteitsgrys (Light Admiralty Grey, BS 381C nr. 697) geverf was. Die Atlas Cheetahs is later in verskillende laesigbaarheidskemas bedryf, waaronder ’n grys skema met die kenteken van 89 Vegvliegskool in gedempte kleure, en ’n laesigbaarheidskamoefleerskema in twee skakerings van grys.”
Groete [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:07, 21 September 2026 (UTC)
:Baie dankie, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] vir hierdie volledige antwoord! Ja, ek het beslis "skema" bedoel en nie "skerm" nie - dowwe brein op 'n Maandagoggend!
:Jou gebruik van "kenteken" vir ''badge'' is interessant. Ek het sover "kenteken" in die vorm van "nasionale kenteken" gebruik, soos in ''nine-pointed star roundel'' vir die SALM se jongste nasionale kenteken en gebruik dikwels "Arendkasteel" en "Springbokkasteel" (Engels ''Springbok Castle'' en ''Eagle Castle'') vir die nasionale kentekens wat in die verlede op SALM-vliegtuie gebruik is. Die gebruik van ''kenteken'' in hierdie geval word darem ook gewoonlik met foto's toegelig. Dit is vir die algemene Engelse term ''roundel''. Ek het al ''rondel''/''rondeel'' in Afrikaans teengekom, maar vir my lyk dit soos 'n taalgogga (subjektiewe siening!). [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:11, 21 September 2026 (UTC)
::Plesier. Sien rondeel word in die meeste artikels oor lugmagte op die Afrikaanse Wikipedia gebruik. Kon dit nie in die HAT opspoor nie (heel ander betekenis). Nietemin mag moontlik gebruiklike Afrikaanse term vir die nasionale herkenningsteken op ’n militêre vliegtuig wees. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:27, 21 September 2026 (UTC)
:::Dankie, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]. Sou jy eerder ''nasionale herkenningsteken'' as "Afrikaanse" term in plaas van die vreemde vorm ''rondeel'' gebruik? Soms verkies ek die Dietse vorm bo die Romaanse vorm. Groete, [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:02, 21 September 2026 (UTC)
:Goeie middag, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]. Wanneer ek na die eskaderwapen verwys, bedoel ek die wapen (''badge'') wat iewers op die vliegtuig verskyn. Daardie wapen sal die heraldies goedgekeurde wapen wees/die amptelike wapen wees soos dit deur die SALM se owerstes goedgekeur is. Ek sou reken dat 'n mens dan eerder van "wapen" as "kenteken" behoort te praat? Sover ek weet, sou net amptelik goedgekeurde wapens op die vliegtuie toegelaat word, met ander die heraldiese eenheidswapen word bedoel. Groete, [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:20, 21 September 2026 (UTC)
::Ja Gaius, daar is soveel moontlike “merke” op ‘n militêre vliegtuig ek self is nou maar ook ietwat verward. Het bietjie rondgespeel met definisies op die internet en die volgende lys saamgestel. Ek dink jy is baie nader as ek aan die onderwerp en kan uiteraard gebruik wat vir jou reg voel.
::‘n Vliegtuig kon dus tegelykertyd verskeie soorte merke dra:
::Rondeel Dui nasionaliteit of lugmag aan
::Eenheidswapen Amptelike heraldiese identiteit van die skool, eskader of eenheid
::Eenheidskenteken/embleem Amptelike identiteit wat nie noodwendig heraldies is nie
::Neuskuns Informele of halfamptelike versiering van ’n individuele vliegtuig
::Operasionele merke Dui missies, oorwinnings of vernietigde teikens aan
::Stertnommer/reeksnommer Identifiseer die individuele vliegtuig administratief
::Groete [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 16:25, 21 September 2026 (UTC)
:::Baie dankie, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], soos gewoonlik 'n volledige antwoord. Ek sal hou by "wapen" vir ''badge''; bedoelende die heraldiese identiteit van die eenheid (eskader, basis, skool, ensovoorts). Groete, [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:35, 21 September 2026 (UTC)
==Illustrasie==
Het na aanleiding van ons gesprek oor militêre vliegtuigmerke hierdie illustrasie met die hulp van KI geskep. Moontlik kan dit in die toekoms gebruik word. Sien tot my skok die generiese artikel Militêre Vliegtuig bestaan nog nie in die Afrikaanse Wikipedia nie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:32, 21 September 2026 (UTC)
:Dankie, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]. Dit lyk na 'n illustrasie wat gebruik sou kon word as mens 'n artikel met die titel "Militêre Vliegtuig" sou wou skep. Sal jy asseblief die beeld by my e-posadres gabrielleroux4@gmail.com aan my stuur? [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 04:33, 22 September 2026 (UTC)
:: So gedoen. groete [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:19, 22 September 2026 (UTC)
:::Goeie middag, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]. Hoe verleen ek erkenning vir jou illustrasie? Is die debat rondom KI nou al uitgesorteer? As ek jou illustrasie gaan gebruik, sal ek dit op 'n ander plek oplaai as die gewone plek waar ek my eie beelde oplaai. Op daardie plek moet 'n mens die bron, daarsteller, datum en outeur van die foto noem. Vir 'n foto van die SALM gebruik ek byvoorbeeld bron as Gabriel le Roux-versameling en daarsteller as Gaius le Roux. Die outeur word as die Suid-Afrikaanse Lugmag aangedui. As die datum en outeur onbekend is, noem ek Datum en Outeur onbekend. Ek sal jou leiding in hierdie verband waardeer. As hulle wil, kan {{ping|Aliwal2012|Rooiratel|Oesjaar}} ook kommentaar lewer. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:33, 22 September 2026 (UTC)
::::@[[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius]] Ek het dit op die Afrikaanse Wikipedia gelaai so dit is beskikbaar as (Merke-op-n-militere-vliegtuig.png) vir gebruik hier. Ek het dit nie op WikiCommons gelaai nie. Glo nie dit sal 'n probleem wees solank as wat dit duidelik gestel word dat dit met Chat GPT op 20 September 2026 geskep is nie. Nee die beleid oor KI is nog nie afgehandel nie en my voorstel oor beelde is dat dit tans te eng geformuleer is. Solank dit duidelik by oplaai as KI gegenereerd aangedui word, sal illustrasies soos hierdie volgens my aanvaarbaar wees. Die skep van illustrasies in Afrikaans met tradisionele metodes is so tydrowend dat jy weinig daarvan op hierdie Wiki gaan vind. Met KI is dit baie makliker maar die persoon wat dit skep moet baie seker maak want KI kan soms [[Hallusinasie (kunsmatige intelligensie)|hallusineer]] en feitelike foutiewe beelde en/of inligting genereer. Dit is juis waarom ek gekies het om die vliegtuig in die beeld generies te maak want as jy ‘n bestaande vliegtuig sou kies is jou kanse vir foute baie meer. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:57, 22 September 2026 (UTC)
:::::Dankie, @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], ek waardeer dit! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 15:33, 22 September 2026 (UTC)
[[Lêer:Merke-op-n-militere-vliegtuig.png|500px]]
== [[Saxonwold]] ==
LET WEL: [[Saxonwold]] is definitief <u>in</u> Johannesburg, nie <u>naby</u> nie. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:44, 22 September 2026 (UTC)
:Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]. Dit sal reggestel word as dit nog nie gedoen is nie. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 06:51, 22 September 2026 (UTC)
== Taalwenk aan Gaius ==
Die volgende entiteite word almal '''gesluit''':
*'n besigheid
*'n firma of maatskappy
*'n pad (roete)
*'n vliegveld of lughawe
*'n militêre eenheid of eskader
*'n toeriste-lokpunt, ens.
*skole
*swembaddens, ens.
Dit is nie suiwer Afrikaans om te sê '''toegemaak''' nie, ek vermoed dit is 'n anglisisme van "closed" of "closed down".
Deure en vensters word toegemaak!
Ek hoop jy begryp dit só Gaius!
Dankie vir jou werk hier. Groete --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:18, 17 Oktober 2026 (UTC)
:@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], haal asseblief die bron/bronne aan wat aandui dat die "toemaak" van 'n eenheid of basis beslis verkeerd is. Ek gebruik inderdaad "toemaak" as vertaling van ''closed down''. Ek dink nie dat dit noodwendig 'n anglisisme is nie. Ek leer graag. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 10:03, 17 Oktober 2026 (UTC)
::Hi Gaius, ek het nie bronne daarvoor nie, dis net hinderlik indien jy "toemaak" gebruik. Dit klink onvanpas. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:57, 17 Oktober 2026 (UTC)
:::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], ek het met 'n vinnige kyk die volgende gekry:
:::'''My fisiese HAT'''
:::Toemaak betekenis 1b: Tydelik of permanent geen verdere sake doen nie; sluit
:::Voorbeeldsinne:
:::Die apteek maak om vyfuur toe
:::Die winkel het verlede maand toegemaak, bankrot gespeel
:::’n Winkel wat om 5-uur toemaak
:::'''Die WAT se aanlynweergawe (by VivA)'''
:::Een van die betekenisse
:::Werksaamhede permanent staak, dikw. a.g.v. bankrotskap, ’n afname in klante of kliënte, of dergelike; dikw. sin. met ''sluit''; teenoor ''oopmaak'': ''Binne ’n paar dae het die toeloop na die klein kruidenierswinkeltjies so groot geword dat hulle skoon uitverkoop geraak het en ook moes toemaak'' (A.P. Brink: Parys – Parys, 1969, 54). ''Skool maak dalk toe … ’n Kennisgewing (is) deur die Wes-Kaap departement van onderwys (WKOD) gesirkuleer rakende die oorweging van die sluit van die … skool'' (Mossel Bay Advertiser, 11 Nov. 2016, E). ''Die plekke wat steeds oop is … is verskans met dubbellae diefwering en ruitensdraad … en voor die toegemaakte besighede … is bloot sinkplate gespyker'' (LitNet Akademies, Des. 2013, 240).
:::'''Verskillende tweetalige woordeboeke'''
:::Close = toemaak, sluit
:::Close down = sluit, toemaak
:::Close = onder andere sluit (bv winkel)
:::Close down
:::Close down = sluit (bv onderneming)
:::Close down = sluit, toemaak
:::Close down something = iets sluit/toemaak; iets verbied
:::VIR MY LYK DIT OF ALTWEE GEBRUIK KAN WORD. 'n Eenheid of 'n basis kan gesluit of toegemaak word.
:::Ek hoor graag wat ander mense hieroor dink.
:::{{ping|Sobaka|Oesjaar|Rooiratel|Dumbassman}}, het julle bydraes om te lewer? [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:43, 17 Oktober 2026 (UTC)
::::Dankie vir jou speurwerk, ek aanvaar dan maar TOEMAAK so! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:44, 17 Oktober 2026 (UTC)
== Twee woorde teenoor een woord ==
Iemand het in die "6 Eskader SALM"-artikel die sinsnede "Nadat die plaaslik geproduseerde Atlas/Aermacchi Impala Mk I in 1972 in burgermagdiens in gebruik geneem is" onnodige verander en sodoende 'n fout gemaak. Dit was onnodig (en verkeerd) om "plaaslik geproduseerde" een woord te maak. In die woordelys van die AWS word "plaaslik vervaardig"/"plaaslik vervaardigde" los geskryf. Reël 15.48 meld dat byvoeglike naamwoorde en graadwoorde los van mekaar geskryf word in groepe wat 'n byvoeglike naamwoord as kern het en as geheel byvoeglik optree. Die voorbeeld "plaaslik vervaardigde onderdele" word gebruik. @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] en @[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]], julle het wysigings aan die artikel aangebring: wees asseblief versigtig wanneer julle veranderings aanbring en pas asseblief die skryfreëls toe. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 04:24, 22 Oktober 2026 (UTC)
== Die skryfwyse "weer eens" teenoor "weereens" ==
AWS reël 15.54 en opmerking
Hoewel bywoordelike verbindings soos ''nogeens'' en ''weereens'' vas geskryf word, word die skryfwyse ''nog eens'' en ''weer eens'' ter wille van tradisie as wisselvorme erken. Dit beteken dat beide skryfwyses (een woord en twee woorde) aanvaarbaar en dus korrek is. @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], jy het dus 'n onnodige verandering aangebring toe jy my "weer eens" na "weereens" verander het. Hou asseblief op om onnoge veranderings aan te bring. My oorspronklike manier van skryf was korrek. Altwee skryfwyses word in die woordelys van die AWS aangegee. Ek het dus die skryfwyse "weer eens" weer in my artikel gebruik. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 04:03, 24 Oktober 2026 (UTC)
== "Line feed" in jou verwysings ==
Hou asb op om 'n "line feed" in jou verwysings te plaas, soos weereens op [[7 Eskader SALM]] (McLean, Steven)..dit vertoon 'n rooi foutboodskap. Ek moes dit nou al sewe keer regmaak! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:32, 24 Oktober 2026 (UTC)
:@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], dit is nie ek wat "line feed" in my verwysings plaas nie. Dit gebeur outomatiese wanneer die data ingevoer word nadat ek die sjabloon ingevul het. Dit lyk my dit is 'n leemte in die stelsel. Anders sal jy my moet leer hoe om dit reg te stel. Ek leer graag, so sê dan asseblief wat ek volgende keer moet doen! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 08:14, 24 Oktober 2026 (UTC)
::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], ek het probeer om dit reg te maak, maar ek kon nie. Ek gebruik visuele redigering - kan nie onthou of "wys voorskou" daar is nie. Ek sal McLean in die toekoms weer as bron gebruik dan sal ek oplet wat ek doen en kyk of dit kan reg doen. Anders sal ek laat weet. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:17, 24 Oktober 2026 (UTC)
Beste [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]], jy is veronderstel om elke keer voor jy 'n nuwe artikel of enige wysiging stoor, op die '''WYS VOORSKOU''' te klik (die knoppie regs langs PUBLISEER WYSIGINGS). Dan sal jy die volgende foutboodskap by jou "verwysings" lees:
'''McLean, Steven (September 2005). Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005. Steven McLean. ISBN 0-9584929-4-8. <nowiki>{{Verwys boek}}</nowiki>: {{kleur|red|line feed character in titel op posisie 60}} (hulp)''' LW dit word in rooi vertoon!
Volgende stap: druk weer "edit" en gaan boontoe in die artikel na waar jy "McLean, Steven (September 2005). Squadrons..." gelys het en verwyder die ekstra wit spasies uit die verwysing. (dit is wat die wiki 'n 'line feed character' noem. Ek druk sommer die 'backspace' tot die muis terug is op die vorige lyn in die verwysing.
Jy kan dit self gaan oefen by [[7 Eskader SALM]] en my laat weet of jy reggekom het daarmee. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:20, 24 Oktober 2026 (UTC)
:@[[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] wanneer u die titel van die boek invoer, maak seker dat die teks net een reël beslaan. Om te bevestig, klik in die titeltoevoer onder die titelteks en tik "Backspace", of gaan na die einde van die titelteks en tik "Delete". Die lynvoer kom waarskynlik van die bron waarvandaan u die titel kopieer, of uit gewoonte om "Enter" te tik nadat die titel ingevoer is. Dit gesê is dit glad nie so 'n groot probleem as daar 'n foutboodskap verskyn nie. Dit is iets wat deur 'n [[Wikipedia:WikiDwergie]] of [[Wikipedia:WikiFeetjie]], of 'n robot reggemaak kan word. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:22, 24 Oktober 2026 (UTC)
::Dankie vir die raad, @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]]. Ek kopieer die data vir die sjabloon uit my MS Word-dokument. Die probleem met die McLean-bron is dat dit 'n dubbeldoor-titel het wat oor twee reëls verskyn, naamlik:
::"Squadrons of the South African Air Force and their aircraft
::1920 – 2005"
::Op die titelblad van die bron verskyn die titel oor vyf reëls!
::Tydens die data-invoerproses in die sjabloon verskyn daar dikwels 'n ekstra (wit) reël.
::Anders moet ek in die toekoms die titel verander na:
::"Squadrons of the South African Air Force and their aircraft from 1920 – 2005"
::Dan verskyn die titel op een reël. Dalk sal dit help? Anders moet ek maar net probeer om nie ekstra spasies in te sit nie.
::Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:44, 24 Oktober 2026 (UTC)
:::@[[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] u hoef nie 'n woord by te voeg nie: "from" staan nie op die titelblad nie, en dan haal die verwysing nie meer die boek se naam aan nie. Biblioteke los juis hierdie probleem op met 'n '''dubbelpunt'''. Wanneer 'n titel oor meer as een reël op die titelblad staan, word die reëls in die katalogus met spasie-dubbelpunt-spasie aanmekaargeskakel. Die ISBD-reël is dat 'n titel woordeliks oorgeskryf word, maar dat die leestekens aangepas mag word — die woorde is die boek se eie, die leestekens is die katalogus se werk. Vir hierdie boek dus <code><nowiki>|titel=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft : 1920 – 2005</nowiki></code>. Dieselfde stelsel hanteer die res van 'n titelblad: " = " voor dieselfde titel in 'n ander taal en " / " voor die skrywer (in {{ss|Verwys boek}} hoort die skrywer natuurlik in <code>|van=</code> en <code>|voornaam=</code>). {{ss|Verwys boek}} ken die konvensie en vervang die spasie voor die dubbelpunt outomaties met 'n vaste spasie, sodat die titel nie daar kan breek nie. Die boek se eie katalogusinskrywing gebruik trouens 'n komma in plaas van die dubbelpunt — "… and their aircraft, 1920–2005" — want 'n blote jaartalreeks is nie eintlik 'n ondertitel nie. Altwee is reg; al wat saak maak, is dat dit een reël is.
:::Die lynvoer self kom uit Word. Plak in die visuele redigeerder met Ctrl+Shift+V (plak as gewone teks) in plaas van Ctrl+V, dan kom Word se reëlbreuk nie saam nie.
:::Nog iets wat baie moeite sal spaar: tik die verwysing een keer per artikel as <code><nowiki><ref name="McLean"></nowiki></code>…<code><nowiki></ref></nowiki></code> en verwys daarna net met <code><nowiki><ref name="McLean" /></nowiki></code>. Op [[Lugmagbasis Hoedspruit]] staan dieselfde McLean-verwysing tien keer uitgeskryf, en elke kopie dra sy eie lynvoer saam.
:::Laastens 'n stil een: <code>|jaar=September 2005</code> verwag net 'n jaartal en plaas die bladsy in [[:Kategorie:VS1-onderhoud: jaar]]. Skryf <code>|datum=September 2005</code>, dan is dit weg.
:::: @[[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] sien wat ek [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Lugmagbasis_Hoedspruit&action=history hier] gedoen het. 'n Mens kan die bladsynommers na die verwysing m.b.v. {{ss|rp}} aandui.
== Bronverwysings ==
Goeie middag, @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]]. Ek het die bronverwysing in die 7 Eskader-artikel reggemaak - ek het die skryfwyse met spasies en dubbelpunt in die volle titel van die McLean-bron gebruik - dankie vir hierdie wenk! Die verwysing is nou "skoon" - geen foutboodskap nie. Ek werk met die visuele teksredigeerder en so af en toe met die ander redigeerder. Ek verkies dus om nie kodes te gebruik nie. Ek het nou 'n manier gekry om die bronverwysing net op een plek in die artikel te gebruik: ek gebruik "Aantekeninge" en hoef dan net een keer na 'n bron te verwys.
Goeie middag, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]. Pynappel het my 'n wenk gegee oor hoe om die bronverwysing reg te kry sonder dat daar 'n foutboodskap is. Ek sal dit in die toekoms weer doen en sien of dit bly werk. Kyk asseblief of die bronverwysing van die 7 Eskader-artikel nou aanvaarbaar is.
Groete
[[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:43, 24 Oktober 2026 (UTC)
:Goeie middag, @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]]. Ek het weer gaan kyk na wat jy in jou wenk oor bronverwysings gesê het. Ek het die bronverwysing van die McLean-boek in my bywerking van die saadjie Lugmagbasis Durban van "September 2005" na net die jaartal verander. Ek hoop die "VS-1 ensovoorts"-storie is nou opgelos! Ek sal dan in die toekoms net die jaartal gebruik en nie ook 'n maand nie, aangesien dit is wat gevra word. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 12:36, 30 Oktober 2026 (UTC)
==Uitnodiging tot Wikiprojek Suid-Afrika==
{| style="border:1px solid #C0C090; background-color:#F8EABA;"
|-
| rowspan="2" style="vertical-align:middle;" |[[Lêer:Coat of arms of South Africa.svg|80px]]
|-
| Dankie vir jou onlangse bydraes tot [[Lugmagbasis Durban]]. Uit jou wysigings blyk dit dat die onderwerp jou interesseer: het jy al daaraan gedink om by [[Wikipedia:Wikiprojek Suid-Afrika|'''Wikiprojek Suid-Afrika''']] aan te sluit? Ons is 'n groep bydraers wat die gehalte van Wikipedia se inhoud oor Suid-Afrika wil verbeter. As jy wil aansluit, skryf net jou naam op die [[Wikipedia:Wikiprojek Suid-Afrika#Deelnemers|lys van deelnemers]]. Kyk gerus ook na die [[Portaal:Suid-Afrika|portaal oor Suid-Afrika]].
As jy enige vrae het, vra gerus op die [[Wikipediabespreking:Wikiprojek Suid-Afrika|projek se besprekingsbladsy]]. Ons sien uit daarna om in die toekoms met jou saam te werk! – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:46, 31 Oktober 2026 (UTC)
|}
==Uitnodiging tot Wikiprojek Lugvaartuie==
{| style="border:1px solid #C0C090; background-color:#F8EABA;"
|-
| rowspan="2" style="vertical-align:middle;" |[[Lêer:South African Airways Boeing 747-244B at Sydney Airport.jpg|80px]]
|-
| Dankie vir jou onlangse bydraes tot [[NAMC YS-11]]. Uit jou wysigings blyk dit dat die onderwerp jou interesseer: het jy al daaraan gedink om by [[Wikipedia:Wikiprojek Lugvaartuie|'''Wikiprojek Lugvaartuie''']] aan te sluit? Ons is 'n groep bydraers wat die gehalte van Wikipedia se inhoud oor lugvaartuie en die mense wat hulle bou en vlieg, wil verbeter. As jy wil aansluit, skryf net jou naam op die [[Wikipedia:Wikiprojek Lugvaartuie/Lede|ledelys]]. Kyk ook na ons [[Wikipedia:Wikiprojek Lugvaartuie#Hoe kan jy help|lys van oop take]] vir idees oor waar om te begin.
As jy enige vrae het, vra gerus op die [[Wikipediabespreking:Wikiprojek Lugvaartuie|projek se besprekingsbladsy]]. Ons sien uit daarna om in die toekoms met jou saam te werk! – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:19, 31 Oktober 2026 (UTC)
|}
:Goeie môre, @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]]. Ek werk op die oomblik aan eenhede en basisse (toegemaak en bestaande) van die Suid-Afrikaanse Lugmag. Daaruit vloei soms artikels oor Suid-Afrikaanse lughawens. Uit Lugmagbasis Pietersburg het byvoorbeeld Polokwane Internasionale Lughawe voortgevloei. Terwyl ek met Lugmagbasis Durban besig was, het ek aan Louis Botha-lughawe begin werk. Toe ek op die Afrikaanse Wikipedia begin skryf het, het ek hoofsaaklik aan vliegtuigtipes gewerk - byvoorbeeld die Douglas DC-1, DC-2, DC-3 (en C-47), DC-4, DC-5, DC-6 en DC-7 en die Lockheed Constellation asook die Atlas Cheetah. Ek het in MS Word artikels oor die Douglas DC-8 en Boeing 707/Dash 80 geskep, maar ek het opgehou werk daaraan omdat die tegniese aspekte van die vliegtuie te veel begin raak het en dit besonder ingewikkelde onderwerpe is! Ek het sover my eie artikels geskep (en saadjies uitgebrei) en hier en daar vertalings uit die Engelse Wikipedia-artikels gedoen. Kyk gerus na voornoemde artikels en sê vir my of die gehalte van my werk goed genoeg vir julle projek is.
:Hoewel ek my naam op die ledelys geplaas het, gaan ek nie onmiddellik aan 'n vliegtuigtipe werk nie.
:Laat my asseblief weet wat jou gedagtes is. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 07:51, 1 November 2026 (UTC)
:Goeie middag, @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]]. Ek wag nog vir 'n reaksie op die boodskap wat ek hierbo gelos het. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:37, 6 November 2026 (UTC)
:Goeie môre, @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]]. Ek sien jy het nog nie op my boodskap gereageer nie. Kyk asseblief wat ek geskryf het en kom terug na my. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 09:01, 17 November 2026 (UTC)
== Skryfwyse van SALM-eenhede se titels in artikels ==
Goeie middag, @[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]], @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] en @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] en enigiemand anders.
Ek merk dat daar in die geval van SALM-eenhede, en spesifiek SALM-eskaders, die patroon "X Eskader SALM" gevolg word. Dus byvoorbeeld "4 Eskader SALM" en "10 Eskader SALM". Is daar 'n rede/redes waarom hierdie patroon gevolg word? Ek het onlangs in verskillende Wikipedia-artikels skakels na verskillende SALM-eskaders geplaas. Wanneer ek "10 Eskader" (met 'n skakel) skryf, bly die skakel rooi, maar wanneer ek "10 Eskader SALM" (met 'n skakel) skryf, word die skakel blou. Vir my is dit "normaal" om net "10 Eskader" te skryf en nie "10 Eskader SALM" nie. Ek het egter die laasgenoemde patroon begin volg in die artikels wat ek oor die SALM geskep het omdat dit gelyk het asof dit patroon is wat gevolg word. Dit sal ook snaaks lyk om in die geval van 'n sin soos die volgende na byvoorbeeld "5 Eskader '''SALM'''" ensovoorts te verwys. "SALM" word reeds vroeg in die sin gebruik:
Verskillende eenhede van die SALM het die Impala gebruik, naamlik 1 Eskader, 4 Eskader, 5 Eskader, 6 Eskader, 7 Eskader, 8 Eskader, 24 Eskader, 83 Straalvliegskool en 85 Gevegvliegskool.
Op die oomblik noem dit in die Atlas Impala-artikel by die 7 Eskader-skakel dat die artikel nie bestaan nie - maar die artikel is reeds geskep. Ek verlang 'n oplossing vir hierdie dilemma en sal bly wees as julle julle gedagtes oor hierdie onderwerp met my sal deel. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:52, 12 November 2026 (UTC)
:Dilemma opgelos -- geskakel na [[7 Eskader SALM]] [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:26, 15 November 2026 (UTC)
::Baie dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], ek waardeer dit! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 07:42, 15 November 2026 (UTC)
9untaengc7txnx9dryaj066eo6hvmv8
Tienerswangerskap
0
458526
3373242
3354463
2026-11-16T18:45:32Z
InternetArchiveBot
131157
Add 9 books for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373242
wikitext
text/x-wiki
{{Kort beskrywing|Swangerskap by meisies onder 20 jaar}}
{{Inligtingskas mediese toestand
| synonyms = Adolessenteswangerskap
| field = Verloskunde
| symptoms = Swangerskap tydens adolessensie<ref name="WHO2004">{{Cite book |title=Adolescent Pregnancy |date=2004 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-159145-4 |page=5 |url=https://apps.who.int/iris/bitstream/10665/42903/1/9241591455_eng.pdf |access-date=28 Julie 2017}}</ref>
| prevention = {{Horisontale lys |omvattende seksualiteitsopvoeding |voorbehoeding |onthouding}}<ref name="Ori2016">{{Cite journal |last1=Oringanje |first1=Chioma |last2=Meremikwu |first2=Martin M. |last3=Eko |first3=Hokehe |last4=Esu |first4=Ekpereonne |last5=Meremikwu |first5=Anne |last6=Ehiri |first6=John E. |date=3 Februarie 2016 |title=Interventions for preventing unintended pregnancies among adolescents |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=2 |doi=10.1002/14651858.CD005215.pub3 |pmid=26839116 |pmc=8730506}}</ref>
| frequency = 13,3 miljoen geboortes wêreldwyd (2021)<ref name="WPP2022">{{Cite book |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf |title=World Population Prospects 2022. Summary of Results |location=New York |author=United Nations. Department of Economic and Social Affairs}}</ref>
}}
'''Tienerswangerskap''', ook bekend as adolessenteswangerskap, verwys na [[swangerskap]] by ’n vrou onder die ouderdom van 20 jaar.<ref>{{Cite journal |last=Pietras |first=Joanna |last2=Jarząbek-Bielecka |first2=Grażyna |last3=Mizgier |first3=Małgorzata |last4=Markowska |first4=Anna |date=2024 |title=Adolescent pregnancy – medical, legal and social issues |journal=[[The Journal of Maternal-Fetal & Neonatal Medicine]] |volume=37 |issue=1 |doi=10.1080/14767058.2024.2391490 |pmid=39183188 |doi-access=free}}</ref> Die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] omskryf [[adolessensie]] as die tydperk tussen die ouderdomme van 10 en 19 jaar.<ref>{{Cite web |title=Adolescent health |url=https://www.who.int/health-topics/adolescent-health#tab=tab_1 |website=World Health Organization |access-date=7 November 2022}}</ref>
Swanger tieners ervaar baie van dieselfde swangerskapverwante probleme as ouer vroue, maar is meer geneig om swangerskapskomplikasies of moedersterfte te ervaar as vroue van 20 jaar en ouer, en wêreldwyd is swangerskapskomplikasies die hoofoorsaak van sterftes onder vroue en meisies tussen 15 en 19 jaar oud.<ref>{{Cite web |last=Nolen |first=Stephanie |title=What Pregnancy and Childbirth Do to the Bodies of Young Girls |url=https://www.nytimes.com/2022/07/18/health/young-girls-pregnancy-childbirth.html |website=The New York Times |date=18 Julie 2022}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jeha |first1=D. |last2=Usta |first2=I. |last3=Ghulmiyyah |first3=L. |last4=Nassar |first4=A. |date=2015 |title=A review of the risks and consequences of adolescent pregnancy |journal=Journal of Neonatal-Perinatal Medicine |volume=8 |issue=1 |pages=1-8 |doi=10.3233/NPM-15814038 |pmid=25766198}}</ref><ref name="WHO2018" /> Daar is bykomende bekommernisse vir meisies jonger as 15 jaar, aangesien hulle minder geneig is om fisies voldoende ontwikkel te wees om ’n gesonde swangerskap te onderhou of geboorte te gee, terwyl die risiko’s vir meisies tussen 15 en 19 jaar meer met sosio-ekonomiese faktore as met die biologiese uitwerking van ouderdom verband hou.<ref name="savethechildren" /><ref name="makinson" />
Tienerswangerskap word met laer opvoedingsvlakke en [[armoede]] verbind.<ref name="WHO2018" /> In ontwikkelde lande vind dit gewoonlik buite die [[huwelik]] plaas en gaan dit dikwels met ’n sosiale stigma gepaard, terwyl dit in ontwikkelende lande dikwels binne die huwelik voorkom en sowat die helfte van die swangerskappe beplan is.<ref name="bbc.co.uk">{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/newsbeat-26326035 |title=Young mothers face stigma and abuse, say charities |work=BBC News |date=25 Februarie 2014}}</ref><ref name="WHO2018" /> Tienerswangerskappe wat egter saam met [[wanvoeding]] en swak gesondheidsorg voorkom, kan mediese probleme veroorsaak. Wanneer opvoedkundige intervensies met toegang tot voorbehoedmiddels gekombineer word, kan onbedoelde tienerswangerskappe verminder word.<ref name="Ori2016" /><ref>{{Cite book |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf |title=International technical guidance on sexuality education: An evidence-informed approach |publisher=UNESCO |year=2018 |isbn=978-92-3-100259-5 |location=Parys |page=18}}</ref>
In 2023 het ongeveer 41 uit elke 1 000 meisies wêreldwyd tussen die ouderdomme van 15 en 19 geboorte geskenk, vergeleke met ongeveer 65 geboortes per 1 000 in 2000.<ref name="WHO2018" /> Tussen 2015 en 2021 het ’n geraamde 14% van adolessente meisies en jong vroue wêreldwyd gerapporteer dat hulle voor die ouderdom van 18 geboorte geskenk het.<ref name="UNICEF dec22" /> Lae- en middelinkomstelande (LMIC’s) het ’n hoër adolessente geboortesyfer as hoë-inkomstelande, en tienerswangerskap kom meer algemeen in landelike as in stedelike gebiede voor. In die ontwikkelende wêreld kry ongeveer 2,5 miljoen meisies tussen 15 en 19 jaar elke jaar kinders en ondergaan nog sowat 3,9 miljoen [[aborsie|aborsies]].<ref name="WHO2018" /> In 2021 is 13,3 miljoen babas, ongeveer 10% van die wêreldtotaal, uit moeders jonger as 20 jaar gebore.<ref name="WPP2022" />
== Definisie ==
Die definisie van tienerswangerskap sluit ook dié in wat wettiglik as volwassenes in hul land beskou word.<ref name="WHO2004" />
Die moeder se ouderdom word deur die maklik verifieerbare datum bepaal waarop die swangerskap ''eindig'', en nie deur die beraamde datum van bevrugting nie.<ref name="Kost">{{Cite web |vauthors=Kost K, Henshaw S, Carlin L |title=U.S. Teenage Pregnancies, Births and Abortions: National and State Trends and Trends by Race and Ethnicity |year=2010 |url=https://www.guttmacher.org/pubs/USTPtrends.pdf}}</ref> Die statistieke sluit gevolglik nie swangerskappe in wat op 19-jarige ouderdom begin het maar op of ná die vrou se twintigste verjaardag geëindig het nie.<ref name="Kost" /> Statistieke oor die moeder se huwelikstaat word net so deur haar status aan die einde van die swangerskap bepaal en nie deur dié ten tyde van die bevrugting nie.<ref>{{Cite journal |last1=Mosher |first1=William D. |last2=Jones |first2=Jo |last3=Abma |first3=Joyce C. |date=24 Julie 2012 |title=Intended and unintended births in the United States: 1982–2010 |journal=National Health Statistics Reports |issue=55 |pages=1-28 |pmid=23115878}}</ref>
Swangerskap kan ná [[Seks|seksuele omgang]] plaasvind sodra [[ovulasie]] begin het, wat selfs voor die eerste [[menstruasie|menstruele periode]] (menarge) kan gebeur.<ref>{{Cite web |last=Hirsch |first=Larissa |date=September 2016 |title=Can a Girl Get Pregnant if She Has Never Had Her Period? |url=https://kidshealth.org/teen/expert/periods/pre_period.html |website=KidsHealth}}</ref> By gesonde, goed gevoede meisies vind die eerste menstruasie gewoonlik tussen die ouderdomme van 12 en 13 jaar plaas.<ref>{{Cite journal |last1=Marques |first1=P. |last2=Madeira |first2=T. |last3=Gama |first3=A. |date=2022 |title=Menstrual cycle among adolescents: Girls' awareness and influence of age at menarche and overweight |journal=Revista Paulista de Pediatria |volume=40 |doi=10.1590/1984-0462/2022/40/2020494 |pmc=8734600 |pmid=35019010}}</ref>
== Geskiedenis ==
[[Lêer:The Child Mother.jpg|duimnael|’n Verarmde jong meisie met haar kind, ’n illustrasie uit ''Street Arabs and Gutter Snipes'' van George Carter Needham, Boston, 1884]]
Tienerswangerskap, waarby die bevrugting gewoonlik meisies tussen 16 en 19 jaar betrek het, was in vorige eeue veel meer gewoon en in die 20ste eeu ook in ontwikkelde lande algemeen. Van die Noorse vroue wat in die vroeë 1950's gebore is, het byna ’n kwart teen die vroeë 1970's tienermoeders geword. Sedert daardie hoogtepunt het die syfers oral in die ontwikkelde wêreld gestadig gedaal: van dié wat in die laat 1970's in [[Noorweë]] gebore is, het minder as 10% tienermoeders geword, en die syfers het sedertdien verder gedaal.<ref>{{Cite journal |last=Lappegård |first=Trude |title=New fertility trends in Norway |journal=Demographic Research |date=15 Maart 2000 |volume=2 |doi=10.4054/DemRes.2000.2.3 |jstor=26348001 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2015/jun/23/broadband-falling-teenage-pregnancy-rates-research-internet |title=Is broadband responsible for falling teenage pregnancy rates? |author=Alex Hern |work=The Guardian |date=23 Junie 2015}}</ref>
== Uitwerking ==
Volgens die Verenigde Nasies se Bevolkingsfonds (UNFPA) het swangerskappe onder meisies jonger as 18 jaar onherstelbare gevolge: "Dit skend die regte van meisies, met lewensgevaarlike gevolge in terme van seksuele en reproduktiewe gesondheid, en hou hoë ontwikkelingskoste vir gemeenskappe in, veral deur die siklus van armoede te laat voortduur." <ref name="Adolescent Pregnancy">{{Cite web|url=https://www.unfpa.org/publications/adolescent-pregnancy|title=Adolescent Pregnancy|year=2013|publisher=UNFPA}}</ref> Gesondheidsgevolge sluit in dat hulle nog nie fisies gereed is vir swangerskap en geboorte nie, wat tot komplikasies en wanvoeding lei, aangesien die meerderheid adolessente geneig is om uit lae-inkomste-huishoudings te kom. Die risiko van moedersterfte vir meisies onder die ouderdom van 15 in lae- en middelinkomstelande is hoër as vir vroue in hul twintigerjare. <ref name="Adolescent Pregnancy" /> Tienerswangerskappe beïnvloed ook meisies se opvoeding en inkomstepotensiaal, aangesien baie gedwing word om die skool te verlaat, wat uiteindelik hul toekomstige geleenthede en ekonomiese vooruitsigte bedreig.<ref name="unfpa.org">{{Cite web|url=https://www.unfpa.org/adolescent-pregnancy|title=Adolescent pregnancy – UNFPA – United Nations Population Fund|website=United Nations Population Fund}}</ref>
Studies het die sosio-ekonomiese, mediese en sielkundige impak van swangerskap en ouerskap by tieners ondersoek.<ref>{{cite journal |last1=Corcoran |first1=Jacqueline |date=2016 |title=Teenage Pregnancy and Mental Health |journal=[[Societies (journal)|Societies]] |volume=6 |issue=3 |page=21 |doi=10.3390/soc6030021 |doi-access=free}}</ref> Lewensuitkomste vir tienermoeders en hul kinders verskil. Ander faktore, soos armoede of sosiale ondersteuning, kan belangriker wees as die ouderdom van die moeder by geboorte. Baie oplossings is voorgestel om die meer negatiewe bevindinge teen te werk. Tienerouers wat op gesins- en gemeenskapsondersteuning, maatskaplike dienste en kinderopvangondersteuning kan staatmaak, is meer geneig om hul opleiding voort te sit en hoër-betalende werk te kry namate hulle met hul opleiding vorder.<ref name="unfpa.org" /><ref>Stepp, G. (2009) [https://www.vision.org/visionmedia/family-relationships/teen-pregnancy/15432.aspx Teen Pregnancy: The Tangled Web].</ref>
'n Holistiese benadering is nodig om tienerswangerskappe aan te spreek. Dit beteken om nie op die verandering van meisies se gedrag te fokus nie, maar om die onderliggende redes vir adolessenteswangerskappe aan te spreek, soos armoede, geslagsongelykheid, sosiale druk en dwang. Hierdie benadering behoort die volgende in te sluit: "die verskaffing van ouderdomsgepaste, omvattende seksualiteitsopvoeding vir alle jongmense, belegging in meisies se opvoeding, die voorkoming van kinderhuwelike, seksuele geweld en dwang, die bou van geslagsgelyke samelewings deur meisies te bemagtig en mans en seuns te betrek, en die versekering van adolessente se toegang tot seksuele en reproduktiewe gesondheidsinligting, asook dienste wat hulle verwelkom en hul keuses vergemaklik.".<ref name="unfpa.org" />
In die Verenigde State het een derde van hoërskoolleerders berig dat hulle seksueel aktief is. In 2011-2013 het 79% van vroue berig dat hulle geboortebeperking gebruik het. Tienerswangerskappe plaas jong vroue in gevaar vir gesondheidsprobleme, asook ekonomiese, sosiale en finansiële probleme. <ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/media/releases/2015/p0407-teen-pregnancy.html|title=Few teens use the most effective types of birth control{{!}} CDC Online Newsroom {{!}} CDC|date=7 April 2015|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=26 Julie 2017}}</ref> <ref>{{Cite news |url=https://www.guttmacher.org/fact-sheet/american-teens-sexual-and-reproductive-health |title=American Teens' Sexual and Reproductive Health |date=1 Junie 2016 |work=Guttmacher Institute |access-date=26 Julie 2017}}</ref>
=== Tiener ===
Om 'n jong ma in 'n eerstewêreldland te wees, kan 'n mens se opvoeding beïnvloed. Tienermoeders is meer geneig om hoërskool te verlaat.<ref name="natcamp">The National Campaign to Prevent Teen Pregnancy (2002). {{Cite web |url=http://www.teenpregnancy.org/resources/data/pdf/notjust.pdf |title=Not Just Another Single Issue: Teen Pregnancy Prevention's Link to Other Critical Social Issues |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928011106/http://www.teenpregnancy.org/resources/data/pdf/notjust.pdf |archive-date=28 September 2007}}</ref> ’n Studie uit 2001 het bevind dat vroue wat gedurende hul tienerjare geboorte gegee het, slegs 10-12% so gereeld hoërskoolonderrig voltooi het en 14-29% so gereeld post-sekondêre onderwys nagestreef het as vroue wat tot die ouderdom van 30 gewag het. <ref>{{Cite journal |vauthors=Hofferth SL, Reid L, Mott FL |year=2001 |title=The effects of early childbearing on schooling over time |journal=Family Planning Perspectives |volume=33 |issue=6 |pages=259-267 |doi=10.2307/3030193 |jstor=3030193 |pmid=11804435}}</ref>
Volgens die National Campaign to Prevent Teen Pregnancy sal byna 1 uit 4 tienermoeders binne twee jaar na hul eerste kind weer swanger raak. Swangerskap en geboorte verhoog die kans aansienlik dat hierdie moeders hoërskooluitvallers sal word, en tot soveel as die helfte moet op welsyn staatmaak. Baie tienerouers het nie die intellektuele of emosionele volwassenheid wat nodig is om vir 'n ander lewe te voorsien nie. <ref name="Day 2009" /> Dikwels word hierdie swangerskappe maande lank weggesteek, wat lei tot 'n gebrek aan voldoende prenatale sorg en gevaarlike uitkomste vir die babas. <ref name="Day 2009">{{Cite journal |vauthors=Cornelius MD, Goldschmidt L, Willford JA, Leech SL, Larkby C, Day NL |year=2008 |title=Body Size and Intelligence in 6-year-olds: Are Offspring of Teenage Mothers at Risk? |journal=Maternal and Child Health Journal |volume=13 |issue=6 |pages=847-856 |doi=10.1007/s10995-008-0399-0 |pmc=2759844 |pmid=18683038}}</ref> Faktore wat bepaal watter moeders meer geneig is om kortstondige herhaalde geboortes te hê, sluit huwelik en opvoeding in. Die waarskynlikheid neem af met die vlak van opvoeding van die jong vrou of haar ouers, en neem toe indien sy trou.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kalmuss DS, Namerow PB |year=1994 |title=Subsequent childbearing among teenage mothers: the determinants of a closely spaced second birth |journal=Fam Plann Perspect |volume=26 |issue=4 |pages=149-53, 159 |doi=10.2307/2136238 |jstor=2136238 |pmid=7957815}}</ref>
'n Studie van geboortes in die Verenigde State in 2019-2021 het bevind dat meisies wat tussen die ouderdomme van 10-13 en 18-19 geboorte gegee het, hoër risiko's vir keisersneë gehad het in vergelyking met meisies tussen die ouderdomme van 14-17. <ref name="e690">{{Cite journal |last=Pineles |first=Beth L. |last2=Harris |first2=Anthony D. |last3=Goodman |first3=Katherine E. |date=2022-11-01 |title=Adverse Maternal and Delivery Outcomes in Children and Very Young (Age ≤13 Years) US Adolescents Compared With Older Adolescents and Adults |url=https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2797884 |journal=JAMA |volume=328 |issue=17 |page=1766 |doi=10.1001/jama.2022.18340 |issn=0098-7484 |pmc=9627406 |pmid=36318140 |access-date=2026-04-11}}</ref>
=== Kind ===
Vroeë moederskap kan die psigososiale ontwikkeling van die baba beïnvloed. Die kinders van tienermoeders is meer geneig om voortydig gebore te word met 'n lae geboortegewig, wat hulle vatbaar maak vir baie ander lewenslange toestande. <ref name="Gibbs-2012">{{Cite journal |last=Gibbs |first=CM. |last2=Wendt |first2=A. |last3=Peters |first3=S. |last4=Hogue |first4=CJ. |date=Jul 2012 |title=The impact of early age at first childbirth on maternal and infant health |journal=Paediatr Perinat Epidemiol |volume=26 Suppl 1 |issue=1 |pages=259-84 |doi=10.1111/j.1365-3016.2012.01290.x |pmc=4562289 |pmid=22742615}}</ref>Kinders van tienermoeders het 'n hoër risiko vir intellektuele, taal- en sosio-emosionele agterstande.<ref name="Day 2009" /> Ontwikkelingsgestremdhede en gedragsprobleme is meer algemeen by kinders wat vir tienermoeders gebore word.<ref name="aap">{{Cite journal |last=American Academy of Pediatrics. Committee On Adolescence Committee On Early Childhood Adoption |first=Dependent Care |year=2001 |title=American Academy of Pediatrics: Care of adolescent parents and their children |journal=Pediatrics |volume=107 |issue=2 |pages=429-34 |doi=10.1542/peds.107.2.429 |pmid=11158485 |s2cid=71188516 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite journal |vauthors=Hofferth SL, Reid L |year=2002 |title=Early Childbearing and Children's Achievement And Behavior over Time |url=https://archive.org/details/sim_perspectives-on-sexual-and-reproductive-health_january-february-2002_34_1/page/41 |journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health |volume=34 |issue=1 |pages=41-49 |doi=10.2307/3030231 |jstor=3030231 |pmid=11990638 |s2cid=13558045}}</ref> Een studie het voorgestel dat adolessente moeders minder geneig is om hul baba [[Stimulasie|te stimuleer]] deur [[Toegeneentheid|liefdevolle gedrag]] soos aanraking, glimlag en [[Taalwetenskappe|verbale kommunikasie]], of om sensitief en aanvaardend teenoor hul behoeftes te wees. <ref name="aap" /> Nog een het bevind dat diegene wat meer sosiale ondersteuning gehad het, minder geneig was om [[woede]] teenoor hul kinders te toon of op straf staat te maak. <ref>{{Cite journal |last=Crockenberg S |year=1987 |title=Predictors and correlates of anger toward and punitive control of toddlers by adolescent mothers |url=https://archive.org/details/sim_child-development_1987-08_58_4/page/n83 |journal=Child Dev |volume=58 |issue=4 |pages=964-75 |doi=10.2307/1130537 |jstor=1130537 |pmid=3608666}}
</ref>
Swak akademiese prestasie by die kinders van tienermoeders is ook opgemerk, met baie van die kinders wat 'n graadvlak teruggehou word, laer op gestandaardiseerde toetse behaal, en/of nie daarin slaag om van sekondêre skool te gradueer nie. Dogters wat vir adolessente ouers gebore word, is meer geneig om self tienermoeders te word. <ref name="natcamp" /> <ref name="Furstenberg">{{Cite journal |vauthors=Furstenberg FF, Levine JA, Brooks-Gunn J |year=1990 |title=The children of teenage mothers: patterns of early childbearing in two generations |journal=Fam Plann Perspect |volume=22 |issue=2 |pages=54-61 |doi=10.2307/2135509 |jstor=2135509 |pmid=2347409}}</ref> Seuns wat vir tienermoeders gebore word, is drie keer meer geneig om tronkstraf uit te dien.<ref>Maynard, Rebecca A. (red.) (1996). ''[http://www.urban.org/pubs/khk/index.htm Kids Having Kids]'' {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20051126231940/http://www.urban.org/pubs/khk/index.htm |date=26 November 2005}}</ref>
=== Medies ===
Moeder- en voorgeboortelike gesondheid is van besondere belang onder tieners wat swanger is of ouerskap beoefen. Die wêreldwye voorkoms van premature geboorte en lae geboortegewig is hoër onder adolessente moeders. <ref name="natcamp" /><ref name="makinson">{{Cite journal |last=Makinson C |year=1985 |title=The health consequences of teenage fertility |journal=Family Planning Perspectives |volume=17 |issue=3 |pages=132-139 |doi=10.2307/2135024 |jstor=2135024 |pmid=2431924}}</ref> <ref>{{Cite journal |vauthors=Scholl TO, Hediger ML, Belsky DH |year=1994 |title=Prenatal care and maternal health during adolescent pregnancy: A review and meta-analysis |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-adolescent-health_1994-09_15_6/page/444 |journal=The Journal of Adolescent Health |volume=15 |issue=6 |pages=444-456 |doi=10.1016/1054-139X(94)90491-K |pmid=7811676}}</ref> In 'n landelike hospitaal in Wes-Bengale was tienermoeders tussen 15 en 19 jaar oud meer geneig om anemie, premature kraam en 'n baba met 'n laer geboortegewig te hê as moeders tussen 20 en 24 jaar oud. <ref>{{Cite journal |vauthors=Banerjee B, Pandey G, Dutt D, Sengupta B, Mondal M, Deb S |year=2009 |title=Teenage pregnancy: A socially inflicted health hazard |journal=Indian Journal of Community Medicine |volume=34 |issue=3 |pages=227-231 |doi=10.4103/0970-0218.55289 |pmc=2800903 |pmid=20049301 |doi-access=free}}</ref>
Navorsing dui daarop dat swanger tieners minder geneig is om voorgeboortelike sorg te ontvang en dit dikwels in die derde trimester soek, indien enigsins.<ref name="makinson" /> Die Guttmacher-instituut berig dat een-derde van swanger tieners onvoldoende voorgeboortelike sorg ontvang en dat hul kinders meer geneig is om gesondheidsprobleme in hul kinderjare te hê of gehospitaliseer te word as dié wat vir ouer vroue gebore word.<ref>Guttmacher Institute (September 1999). [http://www.guttmacher.org/pubs/fb_teen_sex.html Teen Sex and Pregnancy] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050403024149/http://www.guttmacher.org/pubs/fb_teen_sex.html |date=3 April 2005}}</ref>
UNICEF het in 2022 opgemerk:
{{Aanhaling |teks=84 persent van swanger adolessente tussen 15 en 19 jaar oud het ten minste een voorgeboortelike sorgbesoek bygewoon, in vergelyking met 88 persent van alle vroue en meisies tussen 15 en 49 jaar oud. Minder adolessente meisies het bekwame kraamsorg ontvang in vergelyking met alle vroue en meisies (77 teenoor 84 persent). Daarbenewens het minder adolessente meisies nageboortelike sorg vir hulself ontvang in vergelyking met alle vroue en meisies (66 persent teenoor 69 persent).<ref name="UNICEF dec22" />}}
Die agentskap het streeksverskille opgemerk en daarop gewys dat in Wes- en Sentraal-Afrika "48 persent van pasgeborenes van adolessente moeders 'n postnatale kontak gehad het in vergelyking met 52 persent van pasgeborenes van alle moeders".<ref name="UNICEF dec22">{{Cite web|url=https://data.unicef.org/topic/child-health/adolescent-health/|title=Early childbearing|website=UNICEF Data|publisher=[[UNICEF]]}}</ref>
In die Verenigde State staar tiener-Latinas wat swanger raak hindernisse in die gesig om gesondheidsorg te ontvang omdat hulle die minste versekerde groep in die land is. <ref name="Sterling 2009">{{Cite journal |last=Sterling |first=Sandra P. |date=2009 |title=Contraceptive Use Among Adolescent Latinas Living in the United States: The Impact of Culture and Acculturation |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatric-health-care_january-february-2009_23_1/page/19 |journal=Journal of Pediatric Health Care |volume=23 |issue=1 |pages=19-28 |doi=10.1016/j.pedhc.2008.02.004 |pmid=19103403}}</ref>
Jong moeders wat hoëgehalte-kraamsorg ontvang, het aansienlik gesonder babas as dié wat dit nie ontvang nie. Baie van die gesondheidskwessies wat met tienermoeders geassosieer word, blyk die gevolg te wees van 'n gebrek aan toegang tot voldoende mediese sorg.<ref name="Raatikainen">{{Cite journal |vauthors=Raatikainen K, Heiskanen N, Verkasalo PK, Heinonen S |year=2005 |title=Good outcome of teenage pregnancies in high-quality maternity care |journal=The European Journal of Public Health |volume=16 |issue=2 |pages=157-161 |doi=10.1093/eurpub/cki158 |pmid=16141302 |doi-access=free}}</ref>
Baie swanger tieners loop die risiko van voedingstekorte as gevolg van swak eetgewoontes wat algemeen in adolessensie voorkom, insluitend pogings om gewig te verloor deur te dieet, maaltye oor te slaan, voedselbeheptheid, peusel en die verbruik van kitskos.<ref>{{Cite journal |vauthors=Gutierrez Y, King JC |year=1993 |title=Nutrition during teenage pregnancy |url=https://archive.org/details/sim_pediatric-annals_1993-02_22_2/page/99 |journal=Pediatric Annals |volume=22 |issue=2 |pages=99-108 |doi=10.3928/0090-4481-19930201-07 |pmid=8493060}}</ref>
Onvoldoende voeding tydens swangerskap is 'n selfs meer opvallende probleem onder tieners in ontwikkelende lande.<ref>{{Cite journal |vauthors=Sanchez PA, Idrisa A, Bobzom DN, Airede A, Hollis BW, Liston DE, Jones DD, Dasgupta A, Glew RH |year=1997 |title=Calcium and vitamin D status of pregnant teenagers in Maiduguri, Nigeria |journal=Journal of the National Medical Association |volume=89 |issue=12 |pages=805-811 |pmc=2608295 |pmid=9433060}}</ref> <ref>{{Cite journal |vauthors=Peña E, Sánchez A, Solano L |year=2003 |title=Profile of nutritional risk in pregnant adolescents |journal=Archivos Latinoamericanos de Nutricion |volume=53 |issue=2 |pages=141-149 |pmid=14528603}}</ref> Komplikasies van swangerskap lei tot die dood van na raming 70 000 tienermeisies in ontwikkelende lande elke jaar. Jong moeders en hul babas loop ook 'n groter risiko om MIV op te doen. <ref name="savethechildren">{{Cite journal |last=Mayor S |year=2004 |title=Pregnancy and childbirth are leading causes of death in teenage girls in developing countries |journal=BMJ |volume=328 |issue=7449 |page=1152 |doi=10.1136/bmj.328.7449.1152-a |pmc=411126 |pmid=15142897}}</ref> Die Wêreldgesondheidsorganisasie beraam dat die risiko van dood ná swangerskap twee keer so hoog is vir meisies tussen 15 en 19 jaar oud as vir vroue tussen 20 en 24 jaar oud. Die moedersterftesyfer kan tot vyf keer hoër wees vir meisies tussen 10 en 14 jaar oud as vir vroue tussen 20 en 24 jaar oud.<ref name="WHO2018" /> Onwettige aborsie hou ook baie risiko's in vir tienermeisies in gebiede soos Afrika suid van die Sahara. <ref name="subsahara">{{Cite journal |last=Locoh |first=Thérèse |date=1999 |title=Early Marriage and Motherhood in Sub-Saharan Africa |url=https://www.ajol.info/index.php/ae/article/view/22558 |journal=African Environment |volume=10 |issue=3 |pages=31-42 |s2cid=70677057}}</ref> <ref name="WHO2018">{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/adolescent-pregnancy|title=Adolescent pregnancy|date=23 Februarie 2018|website=World Health Organization|access-date=2 November 2018}}</ref>
Risiko's vir mediese komplikasies is groter vir meisies onder 15 jaar, aangesien 'n onderontwikkelde pelvis tot probleme met geboorte kan lei. Obstruktiewe kraam word gewoonlik met 'n keisersnee in geïndustrialiseerde lande behandel. In ontwikkelende streke waar mediese dienste dalk nie beskikbaar is nie, kan dit lei tot eklampsie, obstetriese fistel, babasterftes of moedersterfte.<ref name="savethechildren" /> <ref name="unfpa.org" /> Vir moeders wat ouer as vyftien is, is ouderdom nie 'n risikofaktor nie, en swak uitkomste word meer geassosieer met sosio-ekonomiese faktore eerder as met biologie. <ref name="makinson" /> Teen die tyd dat ’n meisie 16 jaar oud is, word risiko’s soos lae geboortemassa, voortydige kraam, bloedarmoede en pre-eklampsie nie noodwendig aan biologiese ouderdom gekoppel nie, aangesien dit by ouer tieners nie waargeneem word nie wanneer daar vir ander risikofaktore soos toegang tot hoëgehalte- voorgeboortelike sorg gekontroleer word nie.<ref>{{Cite journal |vauthors=Loto OM, Ezechi OC, Kalu BK, Loto A, Ezechi L, Ogunniyi SO |title=Poor obstetric performance of teenagers: Is it age- or quality of care-related? |journal=Journal of Obstetrics & Gynaecology |volume=24 |issue=4 |pages=395-398 |year=2004 |pmid=15203579 |doi=10.1080/01443610410001685529}}</ref><ref name="Raatikainen" />
=== Ekonomie ===
Die leeftydgeleentheidskoste wat deur tienerswangerskappe in verskillende lande veroorsaak word, wissel van 1% tot 30% van die jaarlikse BBP, met 30% die syfer in Uganda.<ref name="UNFPA">{{Cite news |title=Population and poverty |author=United Nations Population Fund |newspaper=United Nations Population Fund |date=2014 |url=https://www.unfpa.org/resources/population-and-poverty |access-date=22 Maart 2019}}</ref> In die Verenigde State het tienerswangerskappe belastingbetalers in 2016 tussen $9,4 en $28 miljard gekos, as gevolg van faktore soos pleegsorg en verlore belastinginkomste.<ref name="HHS">{{Cite web|url=https://www.hhs.gov/ash/oah/adolescent-development/reproductive-health-and-teen-pregnancy/teen-pregnancy-and-childbearing/teen-childbearing/index.html|title=Negative Impacts of Teen Childbearing|last=United States Department of Health and Human Services|date=2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321175033/https://www.hhs.gov/ash/oah/adolescent-development/reproductive-health-and-teen-pregnancy/teen-pregnancy-and-childbearing/teen-childbearing/index.html|archive-date=21 Maart 2019|access-date=22 Maart 2019}}</ref> 'n Studie in 2014 het beraam dat 'n toename in ekonomiese produktiwiteit as gevolg van die beëindiging van tienerswangerskappe in Brasilië en Indië onderskeidelik $3,5 miljard en $7,7 miljard werd sou wees. <ref name="UNFPA" />
Minder as een derde van tienermoeders ontvang enige vorm van kinderonderhoud, wat die waarskynlikheid dat hulle hulle tot die regering vir hulp sal wend, aansienlik verhoog.<ref>O'Halloran, Peggy (April 1998). [https://web.archive.org/web/20070720035204/http://www.moappp.org/Documents/pregnancypovertyschoolandemployment.pdf Pregnancy, Poverty, School and Employment]</ref> Die korrelasie tussen vroeëre kindergeboorte en die versuim om hoërskool te voltooi, verminder loopbaangeleenthede vir baie jong vroue.<ref name="natcamp" /> Een studie het bevind dat 60% van tienermoeders in 1988 [[Armoede|arm]] was tydens geboorte. <ref>{{Cite journal |vauthors=Coley RL, Chase-Lansdale PL |year=1998 |title=Adolescent pregnancy and parenthood. Recent evidence and future directions |url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1998-02_53_2/page/152 |journal=The American Psychologist |volume=53 |issue=2 |pages=152-166 |doi=10.1037/0003-066X.53.2.152 |pmid=9491745}}</ref> 'n Studie in 2002 het bevind dat byna 50% van alle adolessente moeders binne die eerste vyf jaar van hul kind se lewe maatskaplike hulp gesoek het. <ref name="natcamp" />
'n Studie in 1999 van 100 tienermoeders in die Verenigde Koninkryk het bevind dat slegs 11% 'n salaris ontvang het, terwyl die oorblywende 89% werkloos was.<ref>Social Exclusion Unit (1999). [https://web.archive.org/web/20061012205401/http://www.socialexclusion.gov.uk/downloaddoc.asp?id=69 Teenage Pregnancy]</ref> Die meeste Britse tienermoeders leef in armoede, met byna die helfte in die onderste vyfde van die inkomsteverdeling.<ref>[https://web.archive.org/web/20081008194146/http://www.everychildmatters.gov.uk/teenagepregnancy/?FileName=teenpreg.pdf Teenage pregnancy]. everychildmatters.gov.uk</ref>
== Risikofaktore ==
=== Kultuur ===
Tienerswangerskap kom meer voor in samelewings waar dit tradisioneel is dat meisies jonk trou en waar hulle aangemoedig word om kinders te hê sodra hulle daartoe in staat is. In sommige lande van [[Afrika suid van die Sahara]] word vroeë swangerskap dikwels as ’n seën gesien omdat dit die jong vrou se [[vrugbaarheid]] bewys.<ref name="subsahara" /> Lande waar tienerhuwelike algemeen is, het hoër vlakke van tienerswangerskap.<ref name="escap">{{Cite web |last1=Mehta |first1=Suman |last2=Groenen |first2=Riet |last3=Roque |first3=Francisco |publisher=United Nations Social and Economic Commission for Asia and the Pacific |year=1998 |url=http://www.unescap.org/esid/psis/population/icpd/sec7.asp |title=Adolescents in Changing Times: Issues and Perspectives for Adolescent Reproductive Health in The ESCAP Region |access-date=7 Julie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120211123000/http://www.unescap.org/esid/psis/population/icpd/sec7.asp |archive-date=11 Februarie 2012}}</ref> Baie tieners word nie oor metodes van voorbehoeding geleer nie, of oor hoe om maats te hanteer wat hulle onder druk plaas om seks te hê voordat hulle gereed is, en baie swanger tieners weet niks van die basiese feite van seksualiteit nie.<ref>{{Cite journal |last=MacLeod |first=C. |year=1999 |title=The 'Causes' of Teenage Pregnancy: Review of South African Research |journal=South African Journal of Psychology |volume=29 |pages=8-16 |doi=10.1177/008124639902900102}}</ref>
Ekonomiese prikkels beïnvloed ook die besluit om kinders te hê: in samelewings waar kinders op ’n vroeë ouderdom begin werk, is dit ekonomies aantreklik om baie kinders te hê.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wi1PmIdkVA8C&pg=PA254 |title=Cultural Selection |isbn=978-0-7923-5579-3 |last=Fog |first=A. |year=1999 |publisher=Springer}}</ref>
In samelewings waar adolessente huwelike minder algemeen is, soos in baie ontwikkelde lande, kan ’n jong ouderdom by die eerste omgang en die gebrek aan voorbehoedmetodes, of die onreëlmatige of verkeerde gebruik daarvan, faktore wees.<ref name="oecd">UNICEF (2001). {{Cite web |url=http://www.unicef-icdc.org/publications/pdf/repcard3e.pdf |title=A League Table of Teenage Births in Rich Nations |archive-url=https://web.archive.org/web/20060629123124/http://www.unicef-icdc.org/publications/pdf/repcard3e.pdf |archive-date=29 Junie 2006}}</ref><ref name="toosoon">[https://web.archive.org/web/19991207224652/http://aspe.hhs.gov/hsp/cyp/xsteesex.htm Beginning Too Soon: Adolescent Sexual Behavior, Pregnancy And Parenthood]. United States Department of Health and Human Services</ref> Die meeste tienerswangerskappe in die ontwikkelde wêreld blyk onbeplan te wees.<ref name="toosoon" /><ref name="psi">[https://web.archive.org/web/20170324184650/http://www.psi.org.uk/news/pressrelease.asp?news_item_id=37 Teenage Mothers: Decisions and Outcomes]. Policy Studies Institute, University of Westminster, 30 Oktober 1998</ref> Lande met lae vlakke van tienergeboortes aanvaar seksuele verhoudings tussen tieners en verskaf omvattende en gebalanseerde inligting oor seksualiteit.<ref>Guttmacher Institute (2005). [https://www.guttmacher.org/sections/sexandrelationships.php Sex and Relationships]</ref>
Tienerswangerskap kom algemeen onder die [[Roma]] voor omdat hulle vroeër trou.<ref>{{Cite journal |last1=Avci |first1=Ilknur Aydin |last2=Cavusoglu |first2=Figen |last3=Aydin |first3=Mesiya |last4=Altay |first4=Birsen |title=Attitude and practice of family planning methods among Roma women living in northern Turkey |journal=International Journal of Nursing Sciences |date=17 Januarie 2018 |volume=5 |issue=1 |pages=33-38 |doi=10.1016/j.ijnss.2018.01.002 |pmid=31406798 |pmc=6626220}}</ref>
=== Ander gesinslede ===
Tienerswangerskap en -moederskap kan jonger broers en susters beïnvloed. Een studie het bevind dat die jonger susters van tienermoeders minder geneig was om die belang van opvoeding en werk te beklemtoon. Hulle was meer geneig om seksuele gedrag, ouerskap en die huwelik op jonger ouderdomme te aanvaar, en jonger broers was eweneens meer verdraagsaam teenoor buite-egtelike en vroeë geboortes en meer vatbaar vir hoërisikogedrag.<ref>{{Cite journal |author=East PL |title=Do adolescent pregnancy and childbearing affect younger siblings? |journal=Family Planning Perspectives |volume=28 |issue=4 |pages=148-153 |year=1996 |pmid=8853279 |doi=10.2307/2136190 |jstor=2136190}}</ref> Wanneer die jonger susters van tienerouers na die kinders omsien, neem die waarskynlikheid toe dat hulle self swanger sal raak.<ref>{{Cite journal |vauthors=East PL, Jacobson LJ |title=The younger siblings of teenage mothers: a follow-up of their pregnancy risk |journal=Dev Psychol |volume=37 |issue=2 |pages=254-64 |year=2001 |pmid=11269393 |pmc=3878983 |doi=10.1037/0012-1649.37.2.254}}</ref> Ouers word dikwels mettertyd meer aanvaardend sodra ’n ouer dogter ’n kind het.<ref>{{Cite journal |last=East |first=P. L. |year=1998 |title=Impact of Adolescent Childbearing on Families and Younger Sibling: Effects that Increase Younger Siblings' Risk for Early Pregnancy |journal=Applied Developmental Science |volume=2 |issue=2 |pages=62-74 |doi=10.1207/s1532480xads0202_1}}</ref> ’n Studie in [[Noorweë]] in 2011 het bevind dat die waarskynlikheid dat ’n jonger suster ’n tienerswangerskap sal hê, van 1 uit 5 tot 2 uit 5 styg indien haar ouer suster as tiener ’n baba gehad het.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/health-14442709 |work=BBC News |title=Teenage pregnancy is 'contagious' |date=9 Augustus 2011}}</ref>
=== Seksualiteit ===
In die meeste lande het die meeste mans reeds voor hul twintigste verjaardag seksuele omgang gehad, en mans in die Westerse ontwikkelde lande het vroeër vir die eerste keer seks as dié in onontwikkelde en kultureel konserwatiewe lande soos die lande van Afrika suid van die Sahara en ’n groot deel van Asië.<ref>Guttmacher Institute (2003). [http://www.guttmacher.org/presentations/itor_slides_US.html ''In Their Own Right: Addressing the Sexual and Reproductive Health Needs of Men Worldwide''] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130927100558/http://www.guttmacher.org/presentations/itor_slides_US.html |date=27 September 2013}} pp. 19-21</ref>
In ’n studie van Amerikaanse tieners in 2005 het 29% berig dat hulle druk ervaar om seks te hê, 33% van die seksueel aktiewe tieners dat hulle in ’n verhouding was waar dinge seksueel te vinnig beweeg het, en 24% dat hulle iets seksueel gedoen het wat hulle nie werklik wou doen nie.<ref name="kaiser">{{Cite web |url=http://www.kff.org/youthhivstds/upload/U-S-Teen-Sexual-Activity-Fact-Sheet.pdf |title=U.S. Teen Sexual Activity |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216015345/http://www.kff.org/youthhivstds/upload/U-S-Teen-Sexual-Activity-Fact-Sheet.pdf |archive-date=16 Februarie 2008 |publisher=Kaiser Family Foundation |date=Januarie 2005}}</ref> Verskeie opnames dui [[groepsdruk]] as ’n faktor aan wat sowel meisies as seuns aanmoedig om seks te hê.<ref name="pollingdata">The National Campaign to Prevent Teen Pregnancy (1997). [https://web.archive.org/web/20070223214706/http://www.teenpregnancy.org/resources/data/polling97.asp What the Polling Data Tell Us: A Summary of Past Surveys on Teen Pregnancy]</ref><ref>Allen, Colin (22 Mei 2003). "Peer Pressure and Teen Sex". ''Psychology Today''</ref>
=== Dwelm- en alkoholgebruik ===
[[Dwelmmiddel|Dwelms]] en [[alkohol]], wat inhibisies verlaag, kan onbedoelde seksuele aktiwiteit aanmoedig.<ref>Theuri, Joseph en Nzioka, David (2021). Alcohol and drug abuse as ecological predictors of risk-taking behaviour among secondary school students in Kajiado North Sub-County, Kajiado County, Kenya. ''African Journal of Empirical Research'', 2 (1), 50-55. {{doi|10.51867/ajer.v2i1.9}}</ref> Of die middels self tieners tot riskanter gedrag aanspoor, en of tieners wat dwelms gebruik bloot meer geneig is om seks te hê, is onbekend. Die middels waarvoor die sterkste getuienis van ’n verband met tienerswangerskap bestaan, is alkohol, [[dagga]], [[MDMA]] en ander [[amfetamien]]derivate. Die swakste getuienis bestaan vir [[Opioïed|opioïede]] soos [[heroïen]], [[morfien]] en [[oksikodoon]], waarvan ’n bekende uitwerking die aansienlike verlaging van die geslagsdrif is: tieners wat opioïede gebruik, blyk aansienlik laer bevrugtingsyfers te hê as hul maats wat dit nie gebruik nie en as dié wat alkohol, MDMA, dagga en amfetamien gebruik.<ref name="oecd" /><ref name="kaiser" /><ref name="Besharov">{{Cite journal |last1=Besharov |first1=D. J. |last2=Gardiner |first2=K. N. |year=1997 |title=Trends in Teen Sexual Behavior |url=https://archive.org/details/sim_children-and-youth-services-review_1997_19_5-6/page/341 |journal=Children and Youth Services Review |volume=19 |issue=5–6 |pages=341-367 |doi=10.1016/S0190-7409(97)00022-4 |pmid=12295352}}</ref><ref>Sax, Leonard (2005). ''Why Gender Matters''. Doubleday, p. 128. {{ISBN|0786176814}}</ref>
=== Vroeë puberteit ===
Meisies wat vroeg in die [[puberteit]] kom, is meer geneig om op ’n jonger ouderdom geslagsomgang te hê, wat hulle weer ’n groter risiko vir tienerswangerskap laat loop.<ref>{{Cite journal |last1=Deardorff |first1=J. |last2=Gonzales |first2=N. A. |last3=Christopher |first3=F. S. |last4=Roosa |first4=M. W. |last5=Millsap |first5=R. E. |year=2005 |title=Early puberty and adolescent pregnancy: the influence of alcohol use |url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_2005-12_116_6/page/1451 |journal=Pediatrics |volume=116 |issue=6 |pages=1451-6 |doi=10.1542/peds.2005-0542 |pmid=16322170}}</ref>
=== Gebrek aan voorbehoeding ===
Adolessente het soms nie kennis van, of toegang tot, gewone metodes om swangerskap te voorkom nie, omdat hulle te verleë of te bang kan wees om sulke inligting te soek.<ref name="pollingdata" /><ref>Slater, Jon (2000). "[https://web.archive.org/web/20070703000657/http://www.unesco.org/courier/2000_07/uk/apprend.htm Britain: Sex Education Under Fire]". ''The UNESCO Courier''</ref> Voorbehoeding vir tieners is ’n groot uitdaging vir die kliniek.<ref name="Teenage contraception">{{Cite journal |author1=Adams, A. |author2=D'Souza, R. |year=2009 |title=Teenage contraception |journal=General Practice Update |volume=2 |issue=6 |pages=36-39}}</ref>
Jong vroue dink dikwels aan voorbehoeding net as "die pil" of [[Kondoom|kondome]] en weet min van ander metodes. Hulle word swaar beïnvloed deur negatiewe tweedehandse verhale oor voorbehoedmetodes van hul vriende en uit die media, en vooroordele is uiters moeilik om te oorkom. Oormatige kommer oor newe-effekte, soos gewigstoename en aknee, beïnvloed dikwels die keuse. Om tot drie pille per maand oor te slaan, is algemeen en in hierdie ouderdomsgroep waarskynlik hoër. Die herbegin ná die pilvrye week, die noodsaak om pille weg te steek, wisselwerking met ander medisyne en die moeite om herhaalvoorskrifte te kry, kan alles tot die mislukking van die metode lei.<ref name="Teenage contraception" />
Die Amerikaanse Nasionale Opname van Gesinsgroei het in 2002 bevind dat seksueel aktiewe adolessente vroue wat swangerskap wou voorkom, minder geneig as ouer vroue was om voorbehoedmiddels te gebruik: 18% van die 15- tot 19-jariges het geen voorbehoedmiddel gebruik nie, teenoor 10,7% van die vroue tussen 15 en 44 jaar.<ref name="trusell">{{Cite journal |vauthors=Trussell J, Wynn LL |title=Reducing unintended pregnancy in the United States |url=https://archive.org/details/sim_contraception_2008-01_77_1/page/n6 |journal=Contraception |volume=77 |issue=1 |pages=1-5 |date=Januarie 2008 |doi=10.1016/j.contraception.2007.09.001 |pmid=18082659}}</ref> Meer as 80% van die tienerswangerskappe is onbedoeld.<ref name="speidel">{{Cite journal |last1=Speidel |first1=J. J. |last2=Harper |first2=C. C. |last3=Shields |first3=W. C. |year=2008 |title=The potential of long-acting reversible contraception to decrease unintended pregnancy |url=https://archive.org/details/sim_contraception_2008-09_78_3/page/197 |journal=Contraception |volume=78 |issue=3 |pages=197-200 |doi=10.1016/j.contraception.2008.06.001 |pmid=18692608}}</ref> Meer as die helfte van die onbedoelde swangerskappe was by vroue wat geen voorbehoedmiddel gebruik het nie, en die meeste van die res was die gevolg van onreëlmatige of verkeerde gebruik.<ref name="trusell" /><ref name="speidel" />
In 1995 het die Amerikaanse Nasionale Longitudinale Studie van Adolessentegesondheid 1 027 leerders in grade 7 tot 12 ondervra om voorbehoedinggebruik onder wit, swart en Spaanssprekende tieners te vergelyk. 36,2% van die Spaanssprekende tieners het gesê hulle gebruik nooit voorbehoeding tydens omgang nie, teenoor 23,3% van die swart tieners en 17,0% van die wit tieners.<ref name="Sterling 2009" />
In ’n Amerikaanse studie van 2012 is meer as 1 000 vroue oor die redes ondervra waarom hulle nie voorbehoeding gebruik nie. Byna die helfte van hulle het in die voorafgaande drie maande onbeskermde seks gehad, en hulle het drie hoofredes gegee: moeite om voorbehoedmiddels te bekom, wat die algemeenste rede was, die gebrek aan ’n voorneme om seks te hê, en die wanopvatting dat hulle "nie swanger kan raak nie".<ref>{{Cite journal |last1=Biggs |first1=M. A. |last2=Karasek |first2=D. |last3=Foster |first3=D. G. |year=2012 |title=Unprotected intercourse among women wanting to avoid pregnancy: Attitudes, behaviors, and beliefs |journal=Women's Health Issues |volume=22 |issue=3 |pages=e311-8 |doi=10.1016/j.whi.2012.03.003 |pmid=22555219}}</ref>
Navorsers van die Guttmacher-instituut het in 2011 bevind dat die tydsberekening en vlakke van seksuele aktiwiteit in [[Swede]], [[Frankryk]], [[Kanada]], [[Verenigde Koninkryk|Brittanje]] en die [[Verenigde State]] taamlik eenders is, en dat die hoë Amerikaanse syfers hoofsaaklik uit minder, en moontlik minder doeltreffende, voorbehoedinggebruik deur seksueel aktiewe tieners voortvloei.<ref name="DJE">{{Cite web |last=Darroch |first=Jacqueline E. |author2=Jennifer J. Frost |author3=Susheela Singh |title=Teenage Sexual and Reproductive Behavior in Developed Countries: Can More Progress Be Made? |url=https://www.guttmacher.org/pubs/eurosynth_rpt.pdf |publisher=The Alan Guttmacher Institute |access-date=14 Februarie 2011}}</ref>
Onder tieners in die Verenigde Koninkryk wat ’n aborsie gesoek het, het ’n studie in 2007 bevind dat die voorbehoedinggebruik ongeveer dieselfde was as by ouer vroue.<ref>{{Cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/health/6279601.stm |work=BBC News |title=Teenage pregnancy myth dismissed |date=22 Januarie 2007 |access-date=25 Mei 2010}}</ref>
In ander gevalle word voorbehoeding wel gebruik, maar blyk dit ontoereikend te wees. Onervare adolessente gebruik kondome soms verkeerd, vergeet om orale voorbehoedmiddels te neem, of gebruik nie die middel wat hulle gekies het nie. Die misluksyfers van voorbehoeding is hoër vir tieners, en veral vir arm tieners, as vir ouer gebruikers.<ref name="Besharov" /> Langwerkende middels soos intra-uteriene toestelle, onderhuidse inplantings en voorbehoedinspuitings, wat swangerskap maande of jare lank voorkom, is meer doeltreffend by vroue wat sukkel om pille te onthou of versperringsmetodes gereeld te gebruik.
’n Studie van 2025 op Sweedse data het bevind dat die bekendstelling van die voorbehoedpil die helfte van die daling in tienerswangerskap daarna kan verklaar.<ref>{{Cite journal |last=Ragan |first=Kelly Suzanne |date=2025 |title=The Power of The Pill: Evidence from Oral Contraceptive Sales |journal=The Economic Journal |volume=135 |issue=670 |pages=2054-2066 |doi=10.1093/ej/ueaf017 |doi-access=free}}</ref>
=== Seksuele misbruik en dwang ===
Studies uit Suid-Afrika het bevind dat 11% tot 20% van die swangerskappe by tieners die regstreekse gevolg van [[verkragting]] is en dat sowat 60% van die tienermoeders ongewenste seksuele ervarings voor hul swangerskap gehad het. Voor die ouderdom van 15 word die meerderheid eerste omgangservarings onder meisies as onvrywillig aangemeld, en die Guttmacher-instituut het bevind dat 60% van die meisies wat voor 15 seks gehad het, deur mans gedwing is wat gemiddeld ses jaar ouer as hulle was.<ref>{{Cite journal |last1=Speizer |first1=I. S. |last2=Pettifor |first2=A. |last3=Cummings |first3=S. |last4=MacPhail |first4=C. |last5=Kleinschmidt |first5=I. |last6=Rees |first6=H. V. |year=2009 |title=Sexual violence and reproductive health outcomes among South African female youths: A contextual analysis |journal=American Journal of Public Health |volume=99 |issue=Suppl 2 |pages=S425-31 |doi=10.2105/AJPH.2008.136606 |pmid=19372525 |pmc=3515795}}</ref> In 2003 het een uit elke vyf tienervaders erken dat hy meisies gedwing het om met hom seks te hê.<ref>Cullinan, Kerry (23 November 2003). [https://web.archive.org/web/20081120202426/http://www.csa.za.org/article/articleview/259/1/1/ Teen mothers often forced into sex]. csa.za.org</ref>
Verskeie studies dui op ’n sterk verband tussen seksuele misbruik in die vroeë kinderjare en ’n daaropvolgende tienerswangerskap in geïndustrialiseerde lande: tot 70% van die vroue wat in hul tienerjare geboorte gegee het, is as jong meisies gemolesteer, teenoor 25% van die vroue wat nie as tieners geboorte gegee het nie.<ref>{{Cite journal |vauthors=Saewyc EM, Magee LL, Pettingell SE |title=Teenage pregnancy and associated risk behaviors among sexually abused adolescents |url=https://archive.org/details/sim_perspectives-on-sexual-and-reproductive-health_may-june-2004_36_3/page/98 |journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health |volume=36 |issue=3 |pages=98-105 |year=2004 |doi=10.1363/3609804 |pmid=15306268}}</ref>
=== Geweld in verhoudings ===
Studies dui daarop dat adolessente meisies ten tyde van hul bevrugting dikwels in ’n mishandelende verhouding is<ref>{{Cite journal |author=Rosen D |title="I Just Let Him Have His Way": Partner Violence in the Lives of Low-Income, Teenage Mothers |url=https://archive.org/details/sim_violence-against-women_2004-01_10_1/page/6 |journal=Violence Against Women |volume=10 |issue=1 |pages=6-28 |year=2004 |doi=10.1177/1077801203256069}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Quinlivan J |title=Teenage pregnancy |journal=O&G |volume=8 |issue=2 |pages=25-6 |date=2006 |url=http://www.ranzcog.edu.au/publications/o-g_pdfs/OG-Winter-2006/teenage-pregnancy.pdf |access-date=22 Junie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080720215040/http://www.ranzcog.edu.au/publications/o-g_pdfs/OG-Winter-2006/teenage-pregnancy.pdf |archive-date=20 Julie 2008}}</ref> en dat die geweld en beheer van hul kêrels dikwels vererger het sodra hulle van die swangerskap geweet het.
In ’n studie van 379 swanger tieners en tieners wat reeds ouers was, en 95 tienermeisies sonder kinders, het 62% van die meisies tussen 11 en 15 jaar en 56% van dié tussen 16 en 19 jaar berig dat hulle geweld van hul maats ervaar het, en 51% van die meisies dat hul kêrel minstens een keer hul pogings om voorbehoeding te gebruik, probeer dwarsboom het.<ref>[http://www.cpeip.fsu.edu/resourceFiles/resourceFile_73.pdf Violence, Abuse and Adolescent Childbearing] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130927202303/http://www.cpeip.fsu.edu/resourceFiles/resourceFile_73.pdf |date=27 September 2013}}. Florida State University Center for Prevention & Early Intervention Policy (2005)</ref>
=== Sosio-ekonomiese faktore ===
Tienerswangerskap word in die navorsing en onder maatskaplike agentskappe oorwegend as ’n maatskaplike probleem omskryf. [[Armoede]] word met hoër tienerswangerskapsyfers verbind:<ref name="Besharov" /> ekonomies arm lande soos [[Niger]] en [[Bangladesj]] het veel meer tienermoeders as ekonomies ryk lande soos [[Switserland]] en [[Japan]].<ref>[https://web.archive.org/web/20070713173733/http://globalis.gvu.unu.edu/indicator.cfm?IndicatorID=127 Indicator: Births per 1 000 women (aged 15–19), 2002]. UNFPA, State of World Population 2003</ref>
In die Verenigde Koninkryk was ongeveer die helfte van alle swangerskappe onder 18-jariges in 2001 onder die 30% mees behoeftige deel van die bevolking gekonsentreer, en slegs 14% onder die 30% minste behoeftige deel.<ref>"[http://www.statistics.gov.uk/statbase/Product.asp?vlnk=6725 Teenage Conceptions By Small Area Deprivation In England and Wales 2001–2]" (2007). ''Health Statistics Quarterly'' 33</ref> In [[Italië]] was die tienergeboortesyfer in 2001 in die welaf sentrale streke slegs 3,3 per 1 000, teenoor 10,0 per 1 000 in die armer suide.<ref name="oecd" />
Sommige politici veroordeel swangerskap by ongetroude tieners as ’n las vir die belastingbetaler wanneer die moeders en kinders maatskaplike toelaes en staatsbehuising ontvang.<ref>Roberts, Dorothy (1997). ''Killing the Black Body: Race, Reproduction, and the Meaning of Liberty''. New York: Pantheon Books, hoofstuk 3</ref><ref>{{Cite journal |last1=James |first1=E. A. |last2=Rashid |first2=M. |year=2013 |title="Welfare queens" and "teen moms": How the social construction of fertile women impacts unintended pregnancy prevention policy in the United States |journal=Policy, Politics, & Nursing Practice |volume=14 |issue=3–4 |pages=125-32 |doi=10.1177/1527154413510408 |pmid=24376151}}</ref> Die algemene oortuiging dat tienermoeders swanger raak om toelaes, maatskaplike bystand en staatsbehuising te kry, word egter deur min getuienis gesteun: die meeste het voor hul swangerskap min van behuising of finansiële hulp geweet, en wat hulle gemeen het hulle weet, was dikwels verkeerd.<ref name="psi" />
=== Omgewing in die kinderjare ===
Meisies wat as kind aan mishandeling, gesinstwis en geweld in die huis blootgestel is, is meer geneig om as tieners swanger te raak, en die risiko neem met die aantal nadelige kinderervarings toe.<ref>{{Cite journal |author=Smith, Carolyn |year=1996 |title=The link between childhood maltreatment and teenage pregnancy |url=https://archive.org/details/sim_social-work-research_1996-09_20_3/page/n4 |journal=Social Work Research |volume=20 |issue=3 |pages=131-141 |doi=10.1093/swr/20.3.131}}</ref> ’n Studie van 2004 het bevind dat ’n derde van die tienerswangerskappe deur die uitskakeling van blootstelling aan mishandeling, geweld en gesinstwis voorkom kon word, en die navorsers merk op dat gesinsdisfunksie blywende en ongunstige gesondheidsgevolge vir vroue inhou. Waar die gesinsomgewing nie sulke nadelige ervarings insluit nie, blyk ’n swangerskap as adolessent nie die waarskynlikheid van negatiewe psigososiale gevolge op die lang termyn te verhoog nie.<ref>{{Cite journal |last=Tamkins |first=T. |title=Teenage pregnancy risk rises with childhood exposure to family strife |date=2004 |journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health |volume=36 |issue=2 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0NNR/is_2_36/ai_n6069104/pg_1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071104231437/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0NNR/is_2_36/ai_n6069104/pg_1 |archive-date=4 November 2007 |url-status=usurped}}</ref> ’n Studie van 2001 het voorgestel dat seuns wat deur mishandelde moeders grootgemaak is, of wat self geweld in die huis meegemaak het, meer geneig was om by ’n tienerswangerskap betrokke te wees.<ref>{{Cite journal |vauthors=Anda RF, Felitti VJ, Chapman DP, Croft JB, Williamson DF, Santelli J, Dietz PM, Marks JS |title=Abused boys, battered mothers, and male involvement in teen pregnancy |journal=Pediatrics |volume=107 |issue=2 |year=2001 |pmid=11158493 |doi=10.1542/peds.107.2.e19}}</ref>
’n Studie van 2003 het bevind dat meisies wie se vaders die gesin vroeg in hul lewe verlaat het, die hoogste syfers van vroeë seksuele aktiwiteit en adolessente swangerskap gehad het, en dat die laagste syfers onder meisies voorkom wie se vaders deur hul hele kinderjare teenwoordig was. Selfs nadat ander faktore soos gedragsprobleme en teëspoed in ag geneem is, was meisies wie se vaders vroeg weg was, steeds ongeveer vyf keer in die Verenigde State en drie keer in [[Nieu-Seeland]] meer geneig om as adolessente swanger te raak as meisies wie se vaders teenwoordig was.<ref>{{Cite journal |vauthors=Ellis BJ, Bates JE, Dodge KA, Fergusson DM, Horwood LJ, Pettit GS, Woodward L |title=Does father absence place daughters at special risk for early sexual activity and teenage pregnancy? |journal=Child Development |volume=74 |issue=3 |pages=801-821 |year=2003 |pmid=12795391 |pmc=2764264 |doi=10.1111/1467-8624.00569}}</ref>
Lae opvoedkundige verwagtinge is as ’n risikofaktor aangewys.<ref>{{Cite journal |vauthors=Allen E, Bonell C, Strange V, Copas A, Stephenson J, Johnson AM, Oakley A |title=Does the UK government's teenage pregnancy strategy deal with the correct risk factors? |journal=J Epidemiol Community Health |volume=61 |issue=1 |pages=20-7 |year=2007 |pmid=17183010 |pmc=2465587 |doi=10.1136/jech.2005.040865}}</ref> Die meerderheid respondente in ’n Amerikaanse opname van 1988 het die voorkoms van adolessente swangerskap aan ’n verbrokkeling van kommunikasie tussen ouer en kind en aan ontoereikende ouerlike toesig toegeskryf.<ref name="pollingdata" />
Jongmense in pleegsorg is meer geneig as hul maats om as tieners swanger te raak. Die National Casey Alumni Study, wat oudpleegkinders in 23 gemeenskappe in die Verenigde State ondervra het, het bevind dat die geboortesyfer onder meisies in pleegsorg meer as dubbel dié van hul maats buite die stelsel was, en ’n studie van jongmense wat die pleegsorgstelsel in [[Illinois]], [[Iowa]] en [[Wisconsin]] verlaat, het bevind dat byna die helfte van die meisies teen die ouderdom van 19 swanger was.<ref>{{Cite web |url=http://www.teenpregnancy.org/fostercare/Foster_Care_Project_FactSheet2.pdf |title=Fostering Hope: Preventing Teen Pregnancy Among Youth in Foster Care |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928011130/http://www.teenpregnancy.org/fostercare/Foster_Care_Project_FactSheet2.pdf |archive-date=28 September 2007 |date=16 Februarie 2006 |publisher=The National Campaign to Prevent Teen Pregnancy en UCAN}}</ref>
=== Media ===
’n Studie van 2006 het bevind dat adolessente wat meer aan seksualiteit in die media blootgestel is, meer geneig was om self seksueel aktief te wees.<ref>{{Cite journal |last1=L'Engle |first1=K. L. |last2=Brown |first2=J. D. |last3=Kenneavy |first3=K. |title=The mass media are an important context for adolescents' sexual behavior |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-adolescent-health_2006-03_38_3/page/186 |journal=Journal of Adolescent Health |volume=38 |issue=3 |pages=186-192 |year=2006 |pmid=16488814 |doi=10.1016/j.jadohealth.2005.03.020}}</ref> Volgens ''Time'' is tieners wat aan die meeste seksuele inhoud op televisie blootgestel word, twee keer meer geneig as tieners wat minder daarvan sien om voor die ouderdom van 20 swanger te raak.<ref>{{Cite news |url=http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1855842,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081106102203/http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1855842,00.html |archive-date=6 November 2008 |magazine=Time |first=Alice |last=Park |title=Sex on TV Increases Teen Pregnancy, Says Report |date=3 November 2008}}</ref>
== Voorkoming ==
Omvattende seksopvoeding en toegang tot voorbehoedmiddels blyk onbeplande tienerswangerskap te verminder, hoewel dit onduidelik is watter soort intervensie die doeltreffendste is.<ref name="Ori2016" /><ref>{{Cite web |title=Sexuality Education |url=https://advocatesforyouth.org/resources/fact-sheets/sexuality-education-2/ |access-date=21 Oktober 2020 |website=Advocates for Youth |archive-date=24 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024235031/https://advocatesforyouth.org/resources/fact-sheets/sexuality-education-2/}}</ref> In die Verenigde State het vrye toegang tot ’n langwerkende omkeerbare voorbehoedmiddel, saam met opvoeding, die tienerswangerskapsyfer met ongeveer 80% en die aborsiesyfer met meer as 75% verlaag.<ref>{{Cite journal |last1=Secura |first1=Gina M. |last2=Madden |first2=Tessa |last3=McNicholas |first3=Colleen |last4=Mullersman |first4=Jennifer |last5=Buckel |first5=Christina M. |last6=Zhao |first6=Qiuhong |last7=Peipert |first7=Jeffrey F. |title=Provision of No-Cost, Long-Acting Contraception and Teenage Pregnancy |journal=New England Journal of Medicine |date=2 Oktober 2014 |volume=371 |issue=14 |pages=1316-1323 |doi=10.1056/NEJMoa1400506 |pmid=25271604 |pmc=4230891}}</ref>
=== Opvoeding ===
Die [[Nederland]]se benadering tot die voorkoming van tienerswangerskap word dikwels deur ander lande as ’n model beskou. Die leerplan fokus op waardes, houdings, kommunikasie- en onderhandelingsvaardighede sowel as op die biologiese aspekte van voortplanting, die media het openhartige gesprek aangemoedig, en die gesondheidsorgstelsel waarborg vertroulikheid en ’n nieveroordelende benadering.<ref>{{Cite journal |author=Valk, Guus |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001201/120152e.pdf |title=The Dutch Model |journal=The UNESCO Courier |volume=53 |issue=7 |page=19 |date=Julie 2000 |access-date=3 Julie 2011}}</ref>
Seksopvoeding kan tienerswangerskap verminder, soos ’n studie van 2022 in 55 Amerikaanse distrikte getoon het. Die studie het federaal befondste seksopvoedingsprogramme as plaasvervanger vir seksopvoeding gebruik, maar geen besonderhede oor die befondsingsvlakke, die aantal leerders wat bereik is, of die tyd aan seksopvoeding bestee, verskaf nie. Die vermindering van tienergeboortes, nie van swangerskappe nie, was beduidend, met ’n daling van 3%, wat daarop dui dat meer befondsing, opvoeding of bereik tienerswangerskap nog verder kan verlaag.<ref>{{Cite journal |last1=Mark |first1=Nicholas D. E. |last2=Wu |first2=Lawrence L. |date=22 Februarie 2022 |title=More comprehensive sex education reduced teen births: Quasi-experimental evidence |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=8 |doi=10.1073/pnas.2113144119 |doi-access=free |pmid=35165192 |pmc=8872707}}</ref>
In die Verenigde State het 39 van die 50 state en [[Washington, D.C.|die Distrik Columbia]] in 2016 een of ander vorm van seksopvoeding of MIV-opvoeding vereis, waarvan 17 state vereis het dat die opvoeding medies akkuraat moet wees.<ref>{{Cite web |date=14 Maart 2016 |title=Sex and HIV Education |url=https://www.guttmacher.org/state-policy/explore/sex-and-hiv-education |access-date=21 Oktober 2020 |website=Guttmacher Institute}}</ref>
=== Onthouding-alleen-opvoeding ===
[[Lêer:No Sex Signage in Ghana.jpg|duimnael|’n Kennisgewing in [[Ghana]] wat onthouding vir die voorkoming van onbeplande swangerskap en MIV/[[vigs]] aanmoedig, 2005]]
Sommige skole bied onthouding-alleen-seksopvoeding aan, maar die getuienis ondersteun nie die doeltreffendheid daarvan nie.<ref name="Obs07">{{Cite journal |last1=Ott |first1=Mary A. |last2=Santelli |first2=John S. |title=Abstinence and abstinence-only education |journal=Current Opinion in Obstetrics and Gynecology |date=Oktober 2007 |volume=19 |issue=5 |pages=446-452 |doi=10.1097/GCO.0b013e3282efdc0b |pmid=17885460 |pmc=5913747}}</ref> Daar is bevind dat dit nie die risiko van [[MIV]] in die ontwikkelde wêreld verlaag nie<ref>{{Cite journal |last=Underhill |first=K. |author2=Operario, D. |author3=Montgomery, P. |title=Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |date=17 Oktober 2007 |volume=2010 |issue=4 |pmid=17943855 |doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2 |pmc=12131297}}</ref> en dat dit, vergeleke met omvattende seksopvoeding, nie die syfers van onbeplande swangerskap verlaag nie.<ref name="Obs07" /> Dit verlaag ook nie die syfers van seksuele aktiwiteit onder leerders in vergelyking met leerders wat omvattende seksopvoedingsklasse neem nie.<ref>{{Cite journal |last=Kohler |first=Pamela |author2=Lafferty, William |author3=Manhart, Lisa |title=Abstinence-Only and Comprehensive Sex Education and the Initiation of Sexual Activity and Teen Pregnancy |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-adolescent-health_2008-04_42_4/page/344 |journal=Journal of Adolescent Health |date=April 2008 |volume=42 |issue=4 |pages=344-351 |doi=10.1016/j.jadohealth.2007.08.026 |pmid=18346659}}</ref>
=== Ondersteuning ===
Die Nurse-Family Partnership is ’n niewinsgewende organisasie in die Verenigde State en die Verenigde Koninkryk wat in die behoeftes van jong moeders met ’n eerste swangerskap voorsien. Elke moeder word vroeg in haar swangerskap aan ’n geregistreerde verpleegkundige verbind en ontvang deurlopende huisbesoeke tot haar kind se tweede verjaardag. Die intervensie word met verbeterings in moedergesondheid, kindergesondheid en ekonomiese sekuriteit verbind.<ref>{{Cite web |title=Nurse-Family Partnership |url=https://evidencebasedprograms.org/programs/nurse-family-partnership/ |website=Social Programs that Work |access-date=4 Desember 2022}}</ref>
In die ontwikkelende wêreld is programme vir reproduktiewe gesondheid wat op tieners gemik is, dikwels kleinskaals en nie sentraal gekoördineer nie, hoewel sommige lande soos [[Sri Lanka]] ’n sistematiese beleidsraamwerk vir seksonderrig in skole het.<ref name="escap" /> [[Nieregeringsorganisasie|Nieregeringsorganisasies]] soos die International Planned Parenthood Federation en Marie Stopes International verskaf wêreldwyd voorbehoedingsadvies aan jong vroue. Wette teen kinderhuwelike het die praktyk verminder maar nie uitgeskakel nie, en beter geletterdheid en opvoedingsvooruitsigte onder vroue het in gebiede soos [[Iran]], [[Indonesië]] en die Indiese staat [[Kerala]] tot ’n styging in die ouderdom by die eerste geboorte gelei.
Internasionale vergelykings dui daarop dat sukses met die verlaging van tienerswangerskapsyfers regstreeks saamhang met hoe maklik adolessente toegang tot dienste kry: wat deurslaggewend blyk te wees, is dat hulle weet waar hulle inligting en dienste kan kry, dat hulle maklik daar kan kom, dat hulle van vertroulike en nieveroordelende sorg verseker is, en dat die dienste en voorbehoedmiddels gratis is of baie min kos.<ref name="DJE" />
’n Span navorsers en opvoeders in [[Kalifornië]] het ’n lys van beste praktyke vir die voorkoming van tienerswangerskap gepubliseer, wat benewens die reeds genoemde begrippe ook die kweek van ’n geloof in ’n suksesvolle toekoms, die betrokkenheid van mans by die voorkomingsproses en die ontwerp van kultureel toepaslike intervensies insluit.<ref>{{Cite book |author1=Fe Moncloa |author2=Marilyn Johns |author3=Elizabeth J. Gong |author4=Stephen Russell |author5=Faye Lee |author6=Estella West |year=2003 |url=http://www.joe.org/joe/2003april/tt1.php |chapter=Best Practices in Teen Pregnancy Prevention Practitioner Handbook |title=Journal of Extension |volume=41 |issue=2 |access-date=3 Desember 2011 |archive-date=8 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808044201/https://www.joe.org/joe/2003april/tt1.php}}</ref>
== Voorkoms ==
[[Lêer:Adolescent birth rate in women aged 10-19 years, OWID.svg|duimnael|upright=1.6|Die adolessente geboortesyfer onder meisies en jong vroue van 10 tot 19 jaar, 2016<ref>{{Cite web |title=Adolescent birth rate in women aged 10–19 years |url=https://ourworldindata.org/grapher/adolescent-fertility-ihme |website=Our World in Data |access-date=15 Februarie 2020}}</ref>]]
By die aanmelding van tienerswangerskapsyfers word gewoonlik die aantal swangerskappe per 1 000 meisies tussen 15 en 19 jaar gebruik.<ref>[https://web.archive.org/web/20130525042927/http://www.statcan.gc.ca/kits-trousses/preg-gross/edu04_0134e-eng.htm Teenage pregnancy: Definitions]. statcan.gc.ca (5 Junie 2007)</ref>
In 2003 het die wêreldwye tienerswangerskapsyfers van 143 per 1 000 in sommige lande van Afrika suid van die Sahara tot 2,9 per 1 000 in [[Suid-Korea]] gewissel.<ref name="oecd" /><ref name="ncbi">{{Cite journal |author=Treffers PE |title=Teenage pregnancy, a worldwide problem |journal=Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde |volume=147 |issue=47 |pages=2320-2325 |year=2003 |pmid=14669537}}</ref> Onder die ontwikkelde lande van die [[OESO]] het die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Nieu-Seeland in 2001 die hoogste vlak van tienerswangerskap gehad, en [[Japan]] en Suid-Korea die laagste.<ref>[http://www.unicef-irc.org/cgi-bin/unicef/Lunga.sql?ProductID=328 A League Table of Teenage Births in Rich Nations]. unicef-irc.org. {{ISBN|88-85401-75-9}}</ref>
Volgens die UNFPA loop arm meisies, meisies met min skoolopleiding en meisies op die platteland in elke wêreldstreek, ook in hoë-inkomstelande, ’n groter risiko om swanger te raak as dié wat ryker, beter opgelei of verstedelik is. Dieselfde geld wêreldwyd: 95% van die wêreld se geboortes aan adolessente tussen 15 en 19 jaar vind in ontwikkelende lande plaas, en elke jaar wend sowat 3 miljoen meisies in dié ouderdomsgroep hulle tot onveilige aborsies.<ref name="Adolescent Pregnancy" />
In ’n UNICEF-opname van 2001 het meer as twee derdes van die jongmense in 10 van die 12 ontwikkelde lande waarvoor data beskikbaar was, reeds as tieners geslagsomgang gehad, en in [[Denemarke]], [[Finland]], [[Duitsland]], [[Ysland]], Noorweë, die Verenigde Koninkryk en die Verenigde State was die aandeel meer as 80%.<ref name="oecd" /> In 2004 het ongeveer 15 miljoen meisies onder 20 jaar wêreldwyd jaarliks ’n kind gehad, en daar is beraam dat 20% tot 60% van hierdie swangerskappe in ontwikkelende lande swak beplan of ongewens was.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Teen Pregnancy |encyclopedia=Encyclopedia of Women's Health |date=2004 |archive-date=29 Desember 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229104427/https://search.credoreference.com/content/entry/sprwh/teen_pregnancy/0.pdf |url-status=dead |publisher=Springer Science+Business Media |location=Dordrecht |edition=1 |isbn=9780306480737 |editor=Loue, Sana |author=Colabianchi, Natalie |url=https://search.credoreference.com/content/entry/sprwh/teen_pregnancy/0.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211229104427/https://search.credoreference.com/content/entry/sprwh/teen_pregnancy/0.pdf |date=29 Desember 2021 }}</ref> Save the Children het in 2004 bevind dat jaarliks 13 miljoen kinders wêreldwyd uit vroue jonger as 20 gebore word, meer as 90% daarvan in ontwikkelende lande.<ref name="savethechildren" />
[[UNICEF]] het in 2022 berig dat die wêreldwye adolessente geboortesyfer vir die ouderdomsgroep 10 tot 14 jaar van 2000 tot 2022 met meer as die helfte gedaal het, van 3,3 tot 1,6 per 1 000 meisies, en dat dié dalings met verbeterings in byna al die streeksyfers gepaardgegaan het.<ref name="UNICEF dec22" />
=== Afrika suid van die Sahara ===
Die hoogste tienerswangerskapsyfer ter wêreld is in Afrika suid van die Sahara, waar vroue geneig is om op ’n vroeë ouderdom te trou.<ref name="ncbi" /> In 2023 het meer as 25% van die adolessente meisies en jong vroue in Wes- en Sentraal-Afrika sowel as in Oos- en Suider-Afrika voor die ouderdom van 18 geboorte geskenk, wat op naastenby 11 miljoen jong vroue in daardie streke neerkom.<ref name="UNICEF dec22" /> In Niger was 87% van die vroue wat in 1999 ondervra is, getroud en het 53% voor die ouderdom van 18 ’n kind gehad.<ref name="subsahara" /> Volgens ’n studie van 2018 is sosiokulturele, ekonomiese en omgewingsfaktore, individuele faktore en faktore wat met die gesondheidsdiens verband hou, vir die hoë syfers in die streek verantwoordelik.<ref>{{Cite journal |last1=Yakubu |first1=Ibrahim |last2=Salisu |first2=Waliu Jawula |title=Determinants of adolescent pregnancy in sub-Saharan Africa: a systematic review |journal=Reproductive Health |date=Desember 2018 |volume=15 |issue=1 |page=15 |doi=10.1186/s12978-018-0460-4 |pmid=29374479 |pmc=5787272 |doi-access=free}}</ref>
=== Asië ===
Op die Indiese subkontinent lei vroeë huwelike soms tot adolessente swangerskap, veral in landelike streke waar die syfer veel hoër as in verstedelikte gebiede is. Tienerswangerskap in [[Indië]] was in 2008 hoog, met 62 swanger tieners uit elke 1 000 vroue.<ref>{{Cite news |last=Dawan |first=Himanshi |title=Teen pregnancies higher in India than even UK, US |url=https://economictimes.indiatimes.com//articleshow/3711379.cms |access-date=2 Mei 2013 |newspaper=The Economic Times |date=28 November 2008}}</ref>
Die syfers van vroeë huwelike en swangerskap is in sommige Asiatiese lande hoog. In die 2000's het die syfers in Indonesië en [[Maleisië]] skerp gedaal, hoewel dit in Indonesië betreklik hoog bly.<ref>{{Cite report |last=Jones |first=Gavin |date=2010 |title=Changing Marriage Patterns in Asia |ssrn=1716533 |doi=10.2139/ssrn.1716533 |doi-access=free}}</ref> Die geïndustrialiseerde Asiatiese lande soos Suid-Korea en [[Singapoer]] het steeds van die laagste tienergeboortesyfers ter wêreld.<ref name="escap" />
=== Australië ===
Die geboortesyfer onder tienervroue in [[Australië]] het in 2015 11,9 per 1 000 vroue beloop.<ref>{{Cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats%5Cabs@.nsf/0/8668A9A0D4B0156CCA25792F0016186A?Opendocument |title=September most common month for babies born in Australia |author=Australian Bureau of Statistics |date=13 Desember 2017}}</ref> Die syfer het van 55,5 geboortes per 1 000 vroue in 1971 gedaal, waarskynlik weens makliker toegang tot doeltreffende voorbehoeding eerder as weens ’n afname in seksuele aktiwiteit.<ref>{{Cite web |title=Teenage pregnancy – Better Health Channel |url=http://www.betterhealth.vic.gov.au/bhcv2/bhcarticles.nsf/pages/teenage_pregnancy |access-date=31 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923184909/http://www.betterhealth.vic.gov.au/bhcv2/bhcarticles.nsf/pages/teenage_pregnancy |archive-date=23 September 2015}}</ref>
=== Europa ===
Die algemene tendens in [[Europa]] sedert 1970 is ’n dalende totale vrugbaarheidsyfer, ’n styging in die ouderdom waarop vroue hul eerste kind kry, en ’n afname in die aantal geboortes onder tieners.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/health-26338540 |work=BBC News |title=Teen pregnancy rate 'lower still' |date=25 Februarie 2014}}</ref> Die meeste lande van kontinentale Wes-Europa het baie lae tienergeboortesyfers, wat wisselend aan goeie seksopvoeding en hoë vlakke van voorbehoedinggebruik (in die geval van Nederland en [[Skandinawië]]), aan tradisionele waardes en sosiale stigmatisering (in die geval van [[Spanje]] en Italië) of aan albei (in die geval van Switserland) toegeskryf word.<ref name="bbc.co.uk" />
Die tienergeboortesyfer is daarteenoor baie hoog in [[Bulgarye]] en [[Roemenië]]: in 2015 was dit onderskeidelik 37 en 34 per 1 000 vroue tussen 15 en 19 jaar, hoër as dié van onderontwikkelde lande soos [[Burundi]] en [[Rwanda]].<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.ADO.TFRT |title=Adolescent fertility rate (births per 1 000 women ages 15–19) |website=data.worldbank.org}}</ref> Baie van die tienergeboortes kom onder Roma-bevolkings voor, waar tienerswangerskap heelwat bo die plaaslike gemiddeld lê.<ref>{{Cite web |url=https://www.tol.org/client/article/21599-silence-makes-babies.html |title=Silence Makes Babies |website=Transitions Online |date=6 Julie 2010}}</ref>
=== Verenigde State ===
In 2001 was die tienergeboortesyfer in die Verenigde State die hoogste in die ontwikkelde wêreld.<ref name="oecd" /> Die Amerikaanse tienerswangerskapsyfer was in die 1950's op ’n hoogtepunt en het sedertdien gedaal, hoewel die aantal buite-egtelike geboortes toegeneem het.<ref>{{Cite web |url=http://www.guttmacher.org/pubs/tgr/05/1/gr050107.html |title=The Guttmacher Report on Public Policy |date=Februarie 2002 |volume=5 |issue=1 |author=Boonstra, Heather |access-date=15 Januarie 2008 |archive-date=25 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325042405/http://www.guttmacher.org/pubs/tgr/05/1/gr050107.html}}</ref> Die daling in die 1990's was beduidend en het oor alle rassegroepe gestrek, en die Guttmacher-instituut het in 2006 ongeveer 25% daarvan aan onthouding en 75% aan die doeltreffende gebruik van voorbehoedmiddels toegeskryf.<ref>[https://www.guttmacher.org/media/nr/2004/02/19/index.html U.S. Teenage Pregnancy Rate Drops For 10th Straight Year]. Guttmacher Institute</ref> In 2010 het die syfer ’n historiese laagtepunt van 34,3 geboortes per 1 000 vroue tussen 15 en 19 jaar bereik,<ref>{{Cite journal |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db89.htm |title=Birth Rates for U.S. Teen Reach Historic Lows for All Age and Ethnic Groups |author1=Hamilton, Brady E. |author2=Ventura, Stephanie J. |journal=NCHS Data Brief |date=10 April 2012 |issue=89 |pages=1-8 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |pmid=22617115 |access-date=18 April 2012}}</ref> en in 2017 was die geboortesyfer onder meisies tussen 15 en 19 jaar 18,8 per 1 000.<ref>{{Cite web |date=28 Oktober 2020 |title=About Teen Pregnancy |url=https://www.cdc.gov/teenpregnancy/about/index.htm |access-date=13 Mei 2021 |website=www.cdc.gov}}</ref>
In 2005 het 57% van die Amerikaanse tienerswangerskappe op ’n lewende geboorte uitgeloop, 27% op ’n aborsie en 16% op die verlies van die [[fetus]].<ref>{{Cite web |title=Health Disparities and Inequality Report: United States |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=14 Januarie 2011 |url=http://www.naddssw.org/pages/wp-content/uploads/2011/09/MMWR-health-disparities-Report-2011.pdf |access-date=12 Oktober 2013 |archive-date=13 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181113072115/http://www.naddssw.org/pages/wp-content/uploads/2011/09/MMWR-health-disparities-Report-2011.pdf}}</ref> Tieners van [[Afro-Amerikaners|Afro-Amerikaanse]] en Spaanssprekende afkoms behou ’n hoër syfer van tienerswangerskap as Europese en Asiatiese Amerikaners, en die syfer onder Spaanssprekende tieners was in 2009 75% hoër as die nasionale gemiddeld.<ref name="Sterling 2009" />
=== Kanada ===
Die [[Kanada|Kanadese]] tienergeboortesyfer het tussen 1992 en 2002 gestadig gedaal vir sowel die jonger as die ouer tieners<ref>Dryburgh, H. (2002). Teenage pregnancy. ''Health Reports'' 12 (1), 9-18; Statistics Canada (2005). [http://www.sexualityandu.ca/resource-library/statistics/teen-pregnancy-rates Facts and Statistics: Sexual Health and Canadian Youth] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110930135322/http://www.sexualityandu.ca/resource-library/statistics/teen-pregnancy-rates |date=30 September 2011}}</ref> en het van 20,1 per 1 000 vroue in 2000 tot 8,4 in 2020 gedaal.<ref>{{Cite web |url=https://cichprofile.ca/module/1/section/5/page/adolescent-fertility-rates-2000-to-2020/ |title=Adolescent fertility rates, 2000 to 2020 |website=The Health of Canada's Children and Youth |access-date=22 Augustus 2021 |archive-date=4 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220104024331/https://cichprofile.ca/module/1/section/5/page/adolescent-fertility-rates-2000-to-2020/}}</ref> Die stabiliteit van die gesinstruktuur beïnvloed die risiko van tienerswangerskap in Kanada aansienlik: ’n studie van 2018 het bevind dat een of meer episodes van armoede voor die ouderdom van 13 jong Kanadese meisies 75% tot 90% meer weerloos vir tienerswangerskap gemaak het.<ref>{{Cite journal |last1=Smith |first1=Chelsea |last2=Strohschein |first2=Lisa |last3=Crosnoe |first3=Robert |date=Oktober 2018 |title=Family Histories and Teen Pregnancy in the United States and Canada |journal=Journal of Marriage and Family |volume=80 |issue=5 |pages=1244-1258 |doi=10.1111/jomf.12512 |pmc=6289283 |pmid=30555182}}</ref>
== Tienervaderskap ==
In sommige gevalle is die vader van die kind die lewensmaat van die tienermeisie. Die bevrugting kan binne die huwelik plaasvind, of die swangerskap self kan die huwelik bespoedig, die sogenaamde haelgeweertroue. In lande soos [[Indië]] vind die meerderheid tienergeboortes binne die huwelik plaas.<ref name="escap" /><ref name="oecd" />
In die Verenigde State en [[Ierland]] is die meerderheid tienermoeders nie met die vader van hul kinders getroud nie.<ref name="oecd" /><ref>National Campaign to Prevent Teen Pregnancy (2007). [https://web.archive.org/web/20080224114427/http://www.teenpregnancy.org/resources/teens/facts/fact14.asp Do most teens who choose to raise the child get married when they find out they're pregnant?]</ref> In die Verenigde Koninkryk is die helfte van alle tieners met kinders enkelouers, woon 40% as ’n paartjie saam en is 10% getroud.<ref>"[http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=7522 Census 2001: People aged 16–29]". ''Office for National Statistics''</ref> Tienerouers is gereeld in 'n romantiese verhouding tydens geboorte, maar baie adolessente vaders bly nie by die moeder nie, en dit ontwrig dikwels hul verhouding met die kind. Amerikaanse opnames is geneig om die voorkoms van tienervaderskap te onderrapporteer. <ref>{{Cite journal |last=Joyner, K |last2=Peters, H.E. |last3=Hynes, K |display-authors=etal |year=2012 |title=The Quality of Male Fertility Data in Major U.S. Surveys |journal=Demography |volume=49 |issue=1 |pages=101-124 |doi=10.1007/s13524-011-0073-9 |pmc=3500148 |pmid=22203451}}</ref>
In baie gevalle is "tienervader" ’n verkeerde benaming. Studies in die 1990's het bevind dat ongeveer twee derdes van die geboortes aan tienermeisies in die Verenigde State deur volwasse mans bo 20 verwek is.<ref>{{Cite journal |author1=De Vita, Carol J. |url=http://prb.org/Publications/PopulationBulletins/1996/TheUnitedStatesatMidDecade.aspx |title=The United States at Mid-Decade |journal=Population Bulletin |volume=50 |issue=4 |date=Maart 1996 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724171519/http://prb.org/Publications/PopulationBulletins/1996/TheUnitedStatesatMidDecade.aspx |archive-date=24 Julie 2008}}</ref><ref>{{Cite journal |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/mvsr/supp/mv42_03s.pdf |title=Advance Report of Final Natality Statistics, 1991 |journal=Monthly Vital Statistics Report |volume=42 |issue=3 |date=September 1993 |author=National Center for Health Statistics}}</ref> Die Guttmacher-instituut het in 1995 berig dat meer as 40% van die moeders tussen 15 en 17 jaar seksmaats gehad het wat drie tot vyf jaar ouer as hulle was, en dat byna een uit vyf maats gehad het wat ses of meer jaar ouer was.<ref>''Family Planning Perspectives'', Julie/Augustus 1995</ref> ’n Studie van geboortes aan Kaliforniese tieners in 1990 het berig dat die ouderdomsgaping met die manlike maat groter was hoe jonger die moeder was.<ref>California Resident Live Births, 1990, by Age of Father, by Age of Mother. California Vital Statistics Section, Department of Health Services, 1992</ref> In die Verenigde Koninkryk is 72% van die geboortes aan vroue onder 20 wat in 2005 gesamentlik geregistreer is, deur ’n vader bo 20 verwek, en in byna een uit vier gevalle deur ’n vader bo 25.<ref>[https://web.archive.org/web/20080227213726/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/FM1_34/FM1_no34_2005.pdf FM1 Birth statistics no. 34 (2005)]. ''Office for National Statistics'', pp. 14-15</ref>
== Sien ook ==
* [[Tienerswangerskap in Suid-Afrika]]
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/adolescent-pregnancy Die Wêreldgesondheidsorganisasie se feiteblad oor adolessente swangerskap] {{en}}
{{Mediese bronne
| ICD11 = QA43.5
| ICD10 = Z33, Z35.6
| ICD9 = 650
}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Tienerswangerskap| ]]
fdz6e42as08zf4ixsf1vgxtge39896g
Dinamo Zagreb
0
459883
3373185
3354684
2026-11-16T13:28:54Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 2 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373185
wikitext
text/x-wiki
{{Sokkerklub infoboks
| klubnaam = Dinamo Zagreb
| vollenaam = Građanski nogometni klub Dinamo Zagreb {{Clear}} (Burgers se sokkerklub Dinamo Zagreb)
| bynaam = ''Modri, Plavi'' (Die Bloues)<br>''Purgeri'' (Die Burgers)
| stigting = {{Start date and age|df=yes|1911|4|26}}<br />(as ''1. HŠK Građanski'')<ref>{{Cite web|url=https://gnkdinamo.hr/EN/Club/History|title=History | Dinamo Zagreb|access-date=20 April 2019|archive-date=19 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201119103739/https://gnkdinamo.hr/EN/Club/History|url-status=dead}}</ref><br />{{Start date and age|df=yes|1945|6|9}}<br />(as ''FD Dinamo'')
| stadion = Stadion Maksimir, [[Zagreb]]
| kapasiteit = 35 123<ref>{{cite web|url=http://gnkdinamo.hr/EN/Club/Stadium?RenderOutline=False|title=Stadion Maksimir|publisher=GNK Dinamo Zagreb|access-date=2017-07-26|archive-date=28 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028144850/https://gnkdinamo.hr/en/Club/Stadium?RenderOutline=False|url-status=dead}}</ref> (verminder tot 24 851 weens [[:en:2020 Zagreb earthquake|aardbewingskade]])
| voorsitter = Zvonimir Boban
| afrigter = Mario Kovačević
| liga = Kroatiese Sokkerliga
| seisoen = 2025/26
| posisie = 1 van 10
| patroon_la1 = _zagreb2526h
| patroon_b1 = _zagreb2526h
| patroon_ra1 = _zagreb2526h
| patroon_sh1 = _zagreb2526h
| patroon_so1 = _zagreb2526hl
| linkerarm1 = 0345a3
| liggaam1 = 0345a3
| regterarm1 = 0345a3
| broek1 = 0345a3
| kouse1 =
| patroon_la2 = _zagreb2526a
| patroon_b2 = _zagreb2526a
| patroon_ra2 = _zagreb2526a
| patroon_sh2 = _zagreb2526a
| patroon_so2 = _zagreb2526al
| linkerarm2 = eeeeee
| liggaam2 = eeeeee
| regterarm2 = eeeeee
| broek2 = eeeeee
| kouse2 = 0345a3
| beeld = [[Lêer:Logo GNK Dinamo Zagreb (2019).svg|150px]]
}}
'''Građanski nogometni klub Dinamo Zagreb''' (<small>Letterlik:</small> Burgers se sokkerklub Dinamo Zagreb),<ref>{{cite web|url=http://www.zgsport.hr/report_1.php?sport_id=31 |title=Članovi sportskog savez grada Zagreba |trans-title=Lede van die Sportvereniging van Zagreb |publisher=Sportski savez Grada Zagreba |language=hr |access-date=2014-11-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218130617/http://www.zgsport.hr/report_1.php?sport_id=31 |archive-date=18 Desember 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.zgportal.com/aktualno/vijesti/arhiva/2011/nk-dinamo-ponovo-promijenio-ime/|title=NK Dinamo ponovo promijenio ime|trans-title=NK Dinamo het weer sy naam verander|publisher=ZGportal Zagreb|language=hr|date=2011-04-13|access-date=2014-11-12|archive-date=12 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212222436/https://www.zgportal.com/aktualno/vijesti/arhiva/2011/nk-dinamo-ponovo-promijenio-ime/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://metro-portal.hr/dinamo-od-danas-ima-novo-ime-gradjanski-nogometni-klub-dinamo/57651/|title=Dinamo od danas ima novo ime – Građanski nogometni klub Dinamo|trans-title=Dinamo het vanaf vandag ’n nuwe naam – Burgers se sokkerklub Dinamo Zagreb|publisher=Metro Portal|language=hr|date=2011-04-12|access-date=2014-11-12|archive-date=15 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115134846/http://metro-portal.hr/dinamo-od-danas-ima-novo-ime-gradjanski-nogometni-klub-dinamo/57651|url-status=live}}</ref> algemeen bekend as eenvoudig '''Dinamo Zagreb''',<ref>{{cite web|url=http://hjp.znanje.hr/index.php?show=search_by_id&id=f1dlXhU%3D&keyword=dinamo|title=dìnamo|website=Hrvatski jezični portal|access-date=8 Maart 2020|language=hr|archive-date=25 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925132407/http://hjp.znanje.hr/index.php?show=search_by_id&id=f1dlXhU%3D&keyword=dinamo|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://hjp.znanje.hr/index.php?show=search_by_id&id=f15nWxR%2B&keyword=Zagreb|title=Zágreb|website=Hrvatski jezični portal|access-date=8 Maart 2020|language=hr|archive-date=25 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925140505/http://hjp.znanje.hr/index.php?show=search_by_id&id=f15nWxR%2B&keyword=Zagreb|url-status=live}}</ref> is ’n [[Kroasië|Kroatiese]] professionele [[Sokker|sokkerklub]] gebaseer in [[Zagreb]]. Dinamo speel hul tuiswedstryde by Stadion Maksimir. Hulle is die suksesvolste klub in Kroatiese sokker, nadat hulle vyf-en-twintig HNL-titels (Kroatiese Eerste Liga), sewentien Kroatiese Bekers, agt Kroatiese Superbekers en een Inter-Cities Fairs Cup (die voorloper van de [[UEFA Europa League|UEFA-beker]]) gewen het. Die klub het sy hele bestaan in die hoogste liga deurgebring, nadat hulle van 1946 tot 1991 lede van die Joego-Slawiese Eerste Liga was, en daarna die Prva HNL sedert sy stigting in 1993.
Voor 1945 was die klub bekend as HŠK Građanski, en in die 1990's was die klub bekend as Croatia Zagreb voordat hulle die naam Dinamo op 14 Februarie 2000 heraanneem het.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* [https://www.gnkdinamo.hr Amptelike webwerf]
{{Sokkersaadjie}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Kroatiese sokkerklubs]]
se1ecge44zd0ayo7jlx0p4pjdz3zqpi
Cemal Gürsel
0
461234
3373163
3354843
2026-11-16T13:00:00Z
Aliwal2012
39067
3373163
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Cemal Gürsel (1960) (cropped).jpg|duimnael|160px|Cemal Gürsel]]
'''Cemal Gürsel''' ([[13 Oktober]] [[1895]] – [[14 September]] [[1966]]) was 'n Turkse militêre offisier en politikus wat die [[president]] van [[Turkye]] was, en van 1960 tot 1966 gedien het nadat hy in 'n staatsgreep aan bewind gekom het.
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn}}
{{Saadjie}}
{{Presidente van Turkye}}
{{Eerste ministers van Turkye}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Gürsel, Cemal}}
[[Kategorie:Geboortes in 1895]]
[[Kategorie:Sterftes in 1966]]
[[Kategorie:Presidente van Turkye]]
[[Kategorie:Eerste Ministers van Turkye]]
[[Kategorie:Turkse militariste]]
[[Kategorie:Diktators]]
hksdsrhgwexqd5izd6n2z9ubp7cp0w2
Deniz Undav
0
463199
3373140
3355129
2026-11-16T12:13:15Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373140
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox football biography
| name = Deniz Undav
| image = [[Lêer:Deniz undav.jpg|240px]]
| caption = Undav in 2023
| full_name = Deniz Undav<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/2786707 |title=2022/23 Premier League squad lists |publisher=Premier League |date=16 September 2022 |access-date=18 September 2022 |archive-date=14 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220914171120/https://www.premierleague.com/news/2786707 |url-status=live }}</ref>
| birth_date = {{Birth date and age|1996|7|19|df=y}}
| birth_place = Varel, [[Nedersakse]], [[Duitsland]]
| height = 1,79 m<ref>{{cite web | url=https://www.premierleague.com/players/114957/Deniz-Undav/overview | title=Denis Undav: Overview | publisher=Premier League | access-date=11 August 2022 | archive-date=29 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230429164239/https://www.premierleague.com/players/114957/Deniz-Undav/overview | url-status=live }}</ref>
| position = Voorspeler
| currentclub = [[VfB Stuttgart]]
| clubnumber = 26
| youthyears1 = 2002-2006
| youthclubs1 = TSV Achim
| youthyears2 = 2007-2012
| youthclubs2 = [[SV Werder Bremen|Werder Bremen]]
| youthyears3 = 2012-2014
| youthclubs3 = SC Weyhe
| youthyears4 = 2014-2015
| youthclubs4 = [[TSV Havelse]]
| years1 = 2015-2017
| clubs1 = [[TSV Havelse]]
| caps1 = 67
| goals1 = 32
| years2 = 2017-2018
| clubs2 = [[Eintracht Braunschweig II]]
| caps2 = 18
| goals2 = 9
| years3 = 2018-2020
| clubs3 = [[SV Meppen]]
| caps3 = 69
| goals3 = 23
| years4 = 2020-2022
| clubs4 = [[Royale Union Saint-Gilloise|Union SG]]
| caps4 = 65
| goals4 = 43
| years5 = 2022-2024
| clubs5 = [[Brighton & Hove Albion FC|Brighton & Hove Albion]]
| caps5 = 22
| goals5 = 5
| years6 = 2023-2024
| clubs6 = → [[VfB Stuttgart]] (leen)
| caps6 = 30
| goals6 = 18
| years7 = 2024–
| clubs7 = [[VfB Stuttgart]]
| caps7 = 56
| goals7 = 28
| nationalyears1 = 2024–
| nationalteam1 = [[Duitse nasionale sokkerspan|Duitsland]]
| nationalcaps1 = 12
| nationalgoals1 = 9
| club-update = 16 Mei 2026
| ntupdate = 25 Junie 2026
}}
'''Deniz Undav''' (gebore [[19 Julie]] [[1996]]) is 'n [[Duitsland|Duitse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as 'n voorspeler vir die [[Bundesliga]]-klub [[VfB Stuttgart]] en die [[Duitse nasionale sokkerspan|Duitse nasionale span]] speel.
Hy is van [[Turkye|Turkse]] afkoms en het [[Koerde|Koerdiese]] en [[Jesiede|Jesiediese]] wortels.<ref name="anf">{{cite web|url=https://english.anf-news.com/news/hate-campaign-against-kurdish-soccer-player-deniz-undav-81899|title=Anti-Kurdish hate campaign against soccer player Deniz Undav|date=October 2025|website=ANF News|access-date=15 June 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.voetbalprimeur.be/nieuws/923765/officieel-corona-houdt-union-niet-tegen-duitse-topschutter-zet-handtekening.html|title=OFFICIEEL: Union denkt toch al vooruit en trekt topschutter uit Duitsland aan|date=7 April 2020|website=voetbalprimeur.be|language=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202035513/https://www.voetbalprimeur.be/nieuws/923765/officieel-corona-houdt-union-niet-tegen-duitse-topschutter-zet-handtekening.html|archive-date=2 December 2023|access-date=8 June 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cermikgazetesi.com/diyarbakir-karacadagdan-alman-milli-takimina-uzandi|title=Diyarbakır Karacadağ'dan Alman Milli Takımına uzandı|website=CEGA Medya|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208022237/https://www.cermikgazetesi.com/diyarbakir-karacadagdan-alman-milli-takimina-uzandi|archive-date=8 December 2024|access-date=24 March 2024|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://rudaw.net/turkish/categories/spor/1278402|title=Alt liglerden Dünya Kupası zirvesine: Undav fırtınası ve arkasındaki sessiz güç ailesi|last=Güneş|first=Serpil|date=2026-06-21|website=Rudaw|language=tr|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenationalnews.com/sport/world-cup-2026/2026/06/21/world-cup-2026-who-is-deniz-undav-german-striker-with-kurdish-roots-scores-twice-against-ivory-coast/|title=World Cup 2026: Who is Deniz Undav? German striker with Kurdish roots scores twice against Ivory Coast|last=Lewis|first=Andy|website=The National|language=en|access-date=2026-06-21}}</ref> Sy Koerdiese agtergrond het gelei tot [[Rassisme|rassistiese]] uitlatings van sommige Turkse sokkerondersteuners.<ref> {{Cite web |title=Deniz Undav'a Fenerbahçe maçı sonrası ırkçı kampanya |url=https://www.dw.com/tr/deniz-undava-fenerbah%C3%A7e-ma%C3%A7%C4%B1-sonras%C4%B1-%C4%B1rk%C3%A7%C4%B1-kampanya/a-74490424 |access-date=2026-06-23 |website=dw.com |language=tr}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kurdish footballer Deniz Undav thanks fans for support after racist abuse |url=https://bianet.org/haber/kurdish-footballer-deniz-undav-thanks-fans-for-support-after-racist-abuse-312951 |access-date=2026-06-23 |website=bianet.org |language=en}}</ref>
Sy senior loopbaan het in die laer vlakke van Duitse sokker begin. By die [[België|Belgiese]] klub Royale Union Saint-Gilloise het sy doelskietvermoë al hoe meer duidelik geword.
Op 31 Januarie 2022 het hy by die [[Premier League|Premierliga]]-klub [[Brighton & Hove Albion FC|Brighton & Hove Albion]] aangesluit. Op 2 Augustus 2023 het hy na Duitsland teruggekeer en by VfB Stuttgart aangesluit, aanvanklik op lening.
In Maart 2024, op 27-jarige ouderdom en sonder enige vorige jeuginternasionale wedstryde, het Undav sy eerste oproep tot die Duitse nasionale span ontvang. Hy het die span verteenwoordig by die 2024 Europese Kampioenskap en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|FIFA Wêreldbeker van 2026]].<ref name="zdf">{{cite web|url=https://www.zdfheute.de/sport/fussball-wm/deniz-undav-kindheit-verein-tsv-achim-fussball-wm-100.html|title=Deniz Undav ist für die WM 2026 nominiert: So blicken Heimatverein und Familie auf den Spieler|date=26 May 2026|website=ZDFheute|language=de|access-date=15 June 2026}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Undav, Deniz}}
[[Kategorie:Duitse sokkerspelers]]
[[Kategorie:Geboortes in 1996]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
tamktv01tkl5j39ywkia9e5kbnqci59
Dermatobotrys
0
468491
3373142
2964218
2026-11-16T12:20:00Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373142
wikitext
text/x-wiki
{{Outomatiese taksoboks
|image = Dermatobotrys saundersii - Botanischer Garten, Dresden, Germany - DSC08457.JPG
|image_caption = ''Dermatobotrys saundersii''
|display_parents = 3
|taxon = Dermatobotrys
|authority = [[Harry Bolus|Bolus]], (1890)
|subdivision_ranks = Spesies
|subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center>
|synonyms =
}}
'''''Dermatobotrys''''' is 'n [[genus]] van [[epifiet]]e wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Scrophulariaceae. Die genus is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in [[KwaZulu-Natal]] en die [[Oos-Kaap]] voor.
== Spesies ==
Dit is 'n [[monotipiese takson]] en daar is dus slegs een [[spesie]] wat tot die genus hoort:<ref>{{Verwys web |titel=Plants of the World Online |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:37582-1 |argief-url=https://web.archive.org/web/20260905025211/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:37582-1 |argiefdatum= 5 September 2026 |besoekdatum= 1 September 2026 |url-status=dead}}</ref>
* ''[[Dermatobotrys saundersii]] <small>Bolus</small>
== Verwysings ==
{{verwysings}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Dermatobotrys| ]]
[[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]]
gk018brfhpr828zzm7uprenkk2pfg5n
Ernest Mancoba
0
469082
3373226
3355809
2026-11-16T17:26:52Z
InternetArchiveBot
131157
Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373226
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Kunstenaar
| agtergrondkleur = #76A8FF
| naam = Ernest Mancoba
| beeld =
| opskrif =
| geboortenaam = Methuen Mancoba
| geboortedatum = {{Geboortedatum|df=yes|1904|8|29}}
| geboorteplek = Naby [[Potgietersrus]], [[Transvaalkolonie]]
| sterfdatum = {{Sterftedatum en ouderdom|df=yes|1904|8|29|2002|10|25}}
| plekvandood = [[Parys]], [[Frankryk]]
| nasionaliteit =
| veld = Beeldhouer en skilder
| opleiding =
| beweging = [[Avant-garde]] kunstenaar
| werke =
| beskermhere =
| beïnvloed_deur =
| beïnvloed =
| toekennings =
}}
'''Ernest (Methuen) Mancoba''' ([[29 Augustus]] [[1904]] – [[25 Oktober]] [[2002]]) was 'n [[avant-garde]] kunstenaar, gebore in die [[Transvaalkolonie]], wat die grootste deel van sy lewe in [[Europa]] deurgebring het. Hy was waarskynlik [[Suid-Afrika]] se eerste professionele swart moderne kunstenaar, en het vanaf die laat 1920's uitgestal.
==Vroeë lewe==
Ernest Methuen Mancoba is op 29 Augustus 1904 in [[Turffontein]], [[Johannesburg]], Transvaalkolonie, gebore as die seun van Florence Bandezwa en Irvine Jonas Mancoba, 'n mynwerker.<ref name="Land and lives: a story of early Black artists">{{cite book |last1=Miles |first1=Elza |title=Land and lives: a story of early Black artists |date=1997 |publisher=Johannesburg Art Gallery; Human & Rousseau |location=Johannesburg : Cape Town |isbn=0798136588}}</ref> Ernest was die tweede kind van die egpaar. Sy ouer broer is in sy babajare oorlede. Florence en Irvine het later vyf dogters en nog 'n seun gehad. Na Ernest se geboorte het sy gesin na [[Middelburg, Mpumalanga|Middleburg]] in [[Mpumalanga]] verhuis. 'n Wit boer het Irvine toegelaat om op sy grond te boer met vee. Na 'n droogte is die gesin egter gedwing om te verhuis. Irvine het, op voorstel van sy suster, sy gesin na [[Boksburg]] geneem en werk as stoorman by die Comet-goudmyn gevind.<ref name="Land and lives: a story of early Black artists"/> Shangaan-mynwerkers by die Comet-myn het Ernest die naam '''Ngungunyana''' gegee, en sy erkenning van hierdie naam kan gesien word in sy handtekening op sy werk St Augustine of Canterbury, geteken as "N.E. Mancoba."<ref name="Lifeline out of Africa: the art of Ernest Mancoba">{{cite book |last1=Miles |first1=Elza |title=Lifeline out of Africa: the art of Ernest Mancoba |date=1994 |publisher=Human & Rousseau |location=Cape Town |isbn=079813173X |edition=1st}}</ref>
Mancoba het eers laerskool by 'n [[Anglikaanse Kerk van Suider-Afrika|Anglikaanse kerk]] in Boksburg begin bywoon. Hy het sy opleiding by 'n Anglikaanse skool in [[Benoni]] voortgesit toe sy gesin in 1915 daarheen verhuis het.<ref name="Land and lives: a story of early Black artists" /> Mancoba het by die Diocesan Teachers' Training College, Grace Dieu, naby Pietersburg, herdoop na [[Polokwane]], ingeskryf vir sy hoërskoolopleiding op voorstel van sy oom aan moederskant, eerw. Alvin Mangqangwana, 'n Anglikaanse predikant. <ref name="Lifeline out of Africa: the art of Ernest Mancoba"/> Nadat hy in 1924 gegradueer het, het hy tot 1929 as taalonderwyser by Grace Dieu gewerk.
==Loopbaan en vroeë onderwys (voor ballingskap)==
Mancoba se belangstelling in [[kuns]] het in 1925 begin met die aankoms van Suster Pauline wat 'n "handwerkwerkswinkel"<ref name="archives of Grace Dieu">{{cite book |last1=Father Woodfield |first1=Samuel Percy |title=Diocesan Training College, Grace Dieu, Pietersburg: A Short History of the College |date=1938 |publisher=unpublished, found in Historical research papers archive, University of Witswatersrand, archive reference AB750, DC1}}</ref> en 'n bykomende onderwyser genaamd Ned Paterson by Grace Dieu begin het. Suster Pauline het voorheen so 'n werkswinkel aangebied en wou 'n soortgelyke program by Grace Dieu begin toe sy in 1924 by die sending aangesluit het. Paterson, 'n onlangse kunsskoolgegradueerde wat vir die bediening voorberei het, het tussen 1925 en 1926 besoek afgelê, basreliëfstyl in die houtwerkwerkswinkel bekendgestel en ontwerpidees aan Suster Pauline se werkswinkel aangebied. Mancoba gee Suster Pauline erkenning dat sy hom geleer het hoe om hout te kerf<ref name="94-2 interview with Wonga Mancoba">{{cite web |last1=Mancoba |first1=Ernest |title=94-2 |url=https://ferlov-mancoba.ktdk.dk/en/d/4yMX?q=sister%20pauline |website=Danish art history website (Kilder til Danske Kunsthistorie) |publisher=Winnie Sze for Ny Carlsbergfondent |access-date=10 Maart 2026}}</ref> en hy het kerklike voorwerpe gekerf en versier, dikwels volgens ander se ontwerpe.
[[Lêer:Mancoba African Madonna.jpg|duimnael|Ernest Mancoba, ''African Madonna'', 1929, uit [[geelhout]] gekerf en 86 x 22 x 17 cm groot.<ref name="Land and lives: a story of early Black artists"/>]]
In 1929 het hy hom aan vrystaande [[beeldhoukuns]] gewaag en 'n opdragwerk genaamd ''African Madonna'' geskep, waarvoor hy 'n model in 'n ''contrapposto''-houding gebruik het. ''African Madonna'' is waarskynlik die eerste moderne beeldhouwerk deur 'n swart Suid-Afrikaner en word tans permanent in die Johannesburgse Kunsgalery uitgestal.
In 1934 het Mancoba ''Future Africa'' (Afrika van die toekoms) geskep – twee jong Afrika-figure wat Afrika se blink toekoms verteenwoordig. Twee jaar later, in die lente van 1936, is Mancoba deur die Suid-Afrikaanse regering se Departement van Naturellesake genader om aandenkings te vervaardig wat vir die *Empire Exhibition* in Johannesburg – wat later daardie herfs sou plaasvind – verkoop kon word. Hy het dit aanvanklik oorweeg, maar uiteindelik van die hand gewys.<ref name="post.at.moma.org">Cohen, Joshua, "Identity and Abstraction: Ernest Mancoba in London and Paris", 1938-1940, 2018. Post. MoMA. https://post.at.moma.org/content_items/1144-identity-and-abstraction-ernest-mancoba-in-london-and-paris-1938-1940.</ref> Saam met ander houtsnyers van Grace Dieu het Mancoba begin om sy werk by die jaarlikse kompetisies van die Suid-Afrikaanse Akademie uit te stal.
Van 1930 tot 1936 het Mancoba met 'n beurs aan die South African Native College by Fort Hare (nou die [[Universiteit van Fort Hare]])<ref>{{cite book |last1=Wotshela |first1=Luvuyo |title=Fort Hare: from garrison to bastion of learning 1916-2016 |date=2017 |publisher=The University of Fort Hare |isbn=9780992232986 |page=86}}</ref> gestudeer. Hy het [[geskiedenis]] bestudeer en dit oorweeg om 'n [[joernalis]] te word. Toe sy geld opraak, het hy sy studies aan Fort Hare gestaak en in sy onderhoud voorsien deur godsdienstige beeldhouwerke in opdrag te skep, terwyl hy vanuit die [[Rhodes-universiteit]] se kunsdepartement gewerk het. In 1935 het hy besluit om hom voltyds aan kuns te wy en na [[Kaapstad]] verhuis, waar hy by 'n groep [[Trotskyȉsme|trotskistiese]] kunstenaars – onder wie [[Lippy Lipshitz]] – aangesluit het; laasgenoemde het 'n groot invloed op sy ontluikende beeldhoustyl gehad.<ref>Morton, "Grace Dieu Mission," 45–46.</ref> Lipshitz het aanbeveel dat Mancoba ''Primitive Negro Sculptures'' (1929) deur die kunshandelaar Paul Guillaume en die kunshistorikus Thomas Munro – 'n werk oor die kuns van Sentraal- en Wes-Afrika – lees. Hierdie boek het Mancoba beïnvloed namate hy wegbeweeg het van sy vroeëre sosiaal-realistiese styl om Afrika-plastisiteit te verken.<ref>{{cite web |last1=Mancoba |first1=Ernest |title=33-2 |url=https://ferlov-mancoba.ktdk.dk/en/d/ODf1?q=paul%20guillaume |website=Kilder til Danske Kunsthistorie (Danish Art History) |publisher=Winnie Sze for Ny Carlsberg Foundation |access-date=20 Maart 2026}}</ref>
In 1937 is Mancoba weer deur die Anglikaanse Kerk in diens geneem om [[Engels]] te onderrig by 'n skool wat met Grace Dieu geaffilieer was, naamlik die Khaiso-sekondêre skool in Pietersburg. Die doel was dat Mancoba in sy eie onderhoud sou voorsien terwyl hy sy voorgraadse graad aan die [[Universiteit van Suid-Afrika]] per korrespondensie voltooi. Met aanmoediging van professore aan die Rhodes-universiteit het Mancoba daarin geslaag. Dit was in dié tyd dat hy en [[Gerard Sekoto]] vriende geword en nabygeleë dorpe besoek het.<ref>{{cite book |last1=Miles |first1=Elza |title=Lifeline out of Africa: the art of Ernest Mancoba |date=1994 |publisher=Human & Rousseau |location=Cape Town & Johannesburg |isbn=079813173X |pages=14–15}}</ref> Hy het Suid-Afrika in 1938 vir [[Europa]] verlaat nadat hy 'n beurs ontvang het om sy studies in [[Parys]] voort te sit, waar hy by die ''École nationale supérieure des arts décoratifs'' ingeskryf het.<ref>{{cite web |url=http://www.artubuntu.org/about_mancoba_9.php |title=About Arts and Ubuntu |publisher=Artubuntu.org |date= |accessdate=2012-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214235318/http://artubuntu.org/about_mancoba_9.php |archive-date=2012-02-14 |url-status=dead}}</ref>
==Loopbaan en inleiding tot abstraksie (na-ballingskap)==
Nadat hy in Europa aangekom het, het Mancoba kunsmuseums en uitstallings van Europese moderne kuns besoek, asook die pas geopende Musée de l'Homme (nou die Musée du Quai Branly – Jacques Chirac), wat kuns van buite-Europese kulture gehuisves het. Hy het vriende gemaak met die Deense keramiekkunstenaar Christian Poulsen, wat hom voorgestel het aan die Deense [[Surrealisme|surrealistiese]] kunstenaars Ejler Bille en Sonja Ferlov Mancoba; met laasgenoemde het hy 'n romantiese verhouding aangeknoop.
Onder die invloed van hierdie verskeidenheid kunswerke het Mancoba met sy artistieke eksperimentering voortgegaan. Sy eerste bekende skildery, "Composition" (1940), het in hierdie tydperk ontstaan. Dit moderniseer op figuratiewe wyse 'n Kongolese Kuba-masker deur kleurvolle geometriese vorms en vlakke te kombineer; sodoende word die menslike vorm in 'n diepgaande nuwe konfigurasie herskep deur gebruik te maak van figuratiewe en ontwerpaspekte uit die Afrika-kunsnalatenskap.<ref name="post.at.moma.org"/> Mancoba se *Composition* en ander skilderye wat hy in Parys geskep het, getuig van sy vertroudheid met en gemak in die hantering van hedendaagse Europese modernistiese style en estetika. Baie kenners op die gebied van moderne Afrika-kuns erken en respekteer sy belangrikheid as een van die eerstes – indien nie die heel eerste nie – swart Afrika-moderniste. 'n Aanhaling uit Hassan (bl. 19) lui soos volg: "Oguibe illustreer dit deur die keerpunte in Mancoba se werk uit te lig en die sensitiwiteite wat aan hierdie veranderinge ten grondslag lê, na te spoor – dit wil sê, 'van 'n fokus op die bloot liturgiese binne Europese tradisies na 'n belangstelling in die meganika en sintaksis van Afrika-beeldhoukuns, en uiteindelik 'n persoonlike versoening van die uiteenlopende historiese trajekte wat 'n koloniale of postkoloniale moderniteit vorm, insluitend emigrasie en nostalgie'." Volgens Oguibe het dit Mancoba tot 'n stadium van versoening gebring wat ooreenstem met die opkoms van moderne individualisme in die Afrika-bewussyn.<ref>Hassan, Salah M. “African Modernism: Beyond Alternative Modernities Discourse.” South Atlantic Quarterly, vol. 109, no. 3, Julie 2010, bl. 451–73. Silverchair, https://doi.org/10.1215/00382876-2010-001.</ref> Hierdie aanhaling voer aan dat Mancoba se prestasie daarin lê dat hy op moedige wyse gebreek het met die verwagtinge en die etiket verbonde aan sy identiteit as Suid-Afrikaanse kunstenaar, om sodoende werklik 'n vrye kunstenaar te word; net soos sy Europese tydgenote wou hy die grense van artistieke uitdrukking verken, ten spyte van koloniale beperkings. Sy toenemende belangstelling in abstraksie is deur Elizabeth Morton geïnterpreteer as 'n bewuste poging om die paternalistiese benadering tot kuns – wat hy as Anglikaanse student aangeleer het – te verwerp. Soos Morton opmerk, was Mancoba een van die min sendeling-opgeleide Afrika-kunstenaars wat "bewustelik alle spore van sy sendingstyl uit sy werk verwyder het." Daar is met Mancoba 'n onderhoud gevoer oor sy werk Faith (1936, hout), wat oorspronklik in ''The Star'' (8 Junie 1936) verskyn het en deur die Museum of Modern Art (MoMA) aangehaal word. Vir 'n tyd lank was hy – soos ek dit slegs kan beskryf – hartstogtelik verdiep in die primitiewe kuns van sy mense: die gesnede krukke, die beeldjies van krygers, van groot stamleiers, van vroue en kinders. "Kyk," het hy vir my gesê, "hulle straal almal kalmte uit. Weet jy waarom? My beeldhouwerke is gemaak om Afrika aan die witman te toon. Daarom is hulle droewig. Hierdie primitiewe kunstenaars het gewerk aan die behoud van die gemeenskapslewe. Die kunstenaars is, saam met die stamhoofde en priesters, die groot leiers van die wêreld. In Afrika het hulle beeldjies geskep wat sterk en mooi en vry was, omdat..."
Ten spyte daarvan dat [[Duitsland]] Frankryk tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] beset het, het Mancoba besluit om in Parys te bly om by Sonja Ferlov te wees. Hy is as Britse onderdaan gevange geneem en in twee verskillende krygsgevangenekampe aangehou tot in 1944, toe Geallieerde magte, vergesel deur Amerikaanse troepe, die Duitse magte uit Frankryk verdryf het.<ref name="culturebase1">{{cite web |author= |url=http://www.culturebase.net/artist.php?1442 |title=Ernest Mancoba — The unconscious motion of hues |publisher=culturebase.net |date= |accessdate=2012-07-26 }}{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Sze, Winnie 2018">Sze, Winnie, "Ernest Mancoba: Visible Man, Invisible Work?" Deviant Practice: Research Programme. 106-108. Eindhoven, Netherlands. Museum Eindhoven, 2018.</ref> Terwyl hy in die minder streng krygsgevangenekamp La Grande Caserne St Denis was, is Mancoba en Ferlov in 1942 toegelaat om in die huwelik te tree. Hulle het 'n seun gehad, Marc – bekend as Wonga (1946–2015) – wat ook 'n gerespekteerde kunstenaar sou word.<ref>[http://www.mikaelandersen.com/berlin/exhibitions/past/sonja-ferlov-mancoba-ernest-mancoba-wonga-mancoba/ "Sonja Ferlov Mancoba, Ernest Mancoba & Wonga Mancoba, 11 Junie – 3 Julie 2010"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110114013754/http://www.mikaelandersen.com/berlin/exhibitions/past/sonja-ferlov-mancoba-ernest-mancoba-wonga-mancoba/ |date=14 Januarie 2011 }}, Exhibitions past, Galerie Mikael Andersen.</ref><ref>Phindile Xaba, [http://www.thejournalist.org.za/art/artist-wonga-mancoba-dies-in-paris "South Africa: Artist Wonga Mancoba Dies in Paris"], ''The Journalist'', 10 Maart 2015.</ref>
Ná die einde van die oorlog, in 1947, het Mancoba saam met Ferlov na die dorpie Kattinge in [[Roskilde]], [[Denemarke]], verhuis. Daar het sy Mancoba voorgestel aan Asger Jorn, wat deel was van die Host-kunstenaarsvereniging en 'n stigterslid van [[COBRA (avant-garde beweging)|Cobra]]. Vir die daaropvolgende jaarlikse uitstalling (1948) het Asger Jorn vir Mancoba en Ferlov genooi om dit by te woon en twee ander Cobra-kunstenaars te ontmoet: Constant Nieuwenhuys en Corneille Guillaume Beverloo (beter bekend onder sy skuilnaam, Corneille). Kunsgeskiedkundiges beskou hierdie uitstalling as die eerste Cobra-uitstalling sedert die Cobra-manifes enkele dae tevore geskryf en onderteken is. Die Stedelijk-museum in [[Amsterdam]] het in 1949 Constant en Corneille se Cobra-uitstalling, genaamd "''Exposition Internationale d’Art Expérimental''", aangebied. Constant en Corneille het sewe ander Deense kunstenaars genooi, insluitend Mancoba, wat egter nie deelgeneem het nie. Weens sy afwesigheid is Mancoba nie in die uitstalling se katalogus gelys nie, wat moontlik daartoe gelei het dat hy uit die lys van Cobra-kunstenaars weggelaat is. Hoewel daar geen bekende rede vir Mancoba se nie-deelname is nie, het persoonlike geskille tussen lede moontlik 'n invloed op sy betrokkenheid by die groep gehad.<ref name="Sze, Winnie 2018"/> Alhoewel Mancoba aktief saam met Cobra-lede en in latere kunsbewegings gewerk het, het sy rol min aandag in kunsgeskiedkundige navorsing geniet. Dit het daartoe gelei dat die vooraanstaande kunstenaar en akademikus Rasheed Araeen in 2004 aangevoer het dat die uitwissing van Mancoba se bydrae die gevolg van [[rassisme]] en etnosentrisme was.<ref>{{cite web |url=http://www.thirdtext.com/c/back-issues/103/ |title=Critical Perspectives on Contemporary Art & Culture |publisher=Third Text |date= |accessdate=2012-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111217082054/http://www.thirdtext.com/c/back-issues/103/ |archive-date=2011-12-17 |url-status=dead}}</ref>
Mancoba het gedurende hierdie tydperk na houtsnywerk teruggekeer; sy werk is net soseer deur [[Inuïete|Inuit]]-kuns as deur Afrika-beeldhoukuns geïnspireer. 'n Voorbeeld hiervan is Sculpture (1951). Die werk maak deel uit van die versameling van die Art Institute of Chicago, wat dit soos volg beskryf: dit "lyk of dit beide die kunstenaar se vroeë blootstelling aan klein Christelike ikone – soos kruise en rosekranse wat deur sendelinge gebring is – en Suid-Afrikaanse gewyde beeldhoukuns, wat 'n vermenging van Christelike en inheemse invloede weerspieël, vergestalt. Hoewel kritici Mancoba se 'klein houtbeelde' as bewys van sy 'sterk Afrika-wortels' beskou het, was dit vir Mancoba nie geografie wat saak gemaak het nie, maar die gedeelde verwantskap met kunstenaars wat die geestelike en die materiële kon versoen".<ref>{{cite web |last1=Art Institute of Chicago |title=Sculpture (1951) |url=https://www.artic.edu/artworks/255263/sculpture |website=Art Institute of Chicago |publisher=Art Institute of Chicago}}</ref> Dit sou egter een van die laaste beeldwerke wees wat hy geskep het. Hy het sy aandag eerder op werke op papier en doek toegespits. Die skilderye uit hierdie tydperk bestaan uit kleurvelde met skerp aflyning of grense tussen die kleure. Dele van die doek is ongeskilder gelaat, asof die doek self 'n kleur vorm. Dit is moontlik dat Mancoba geïnspireer is deur fresko's in Deense middeleeuse kerke wat hy gesien het.<ref>{{cite web |last1=Mancoba |first1=Ernest |title=46-2 |url=https://ferlov-mancoba.ktdk.dk/en/d/u5up?q=frescos |website=Kilder til Danske Kunsthistorie (Danish art history) |publisher=Winnie Sze for Ny Carlsberg Foundation |access-date=20 Maart 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sze |first1=Winnie |title=Je est un autre: Ernest Mancoba & Sonja Ferlov Mancoba, chapter in Wij Kussen de Aarde: Deense moderne kunst 1934-1948 |date=2023 |publisher=Waanders Uitgevers & Cobra Museum of Modern Art |location=Zwolle & Amstelveen, the Netherlands |isbn=9789462624665 |pages=86–87 (english) and 66–71 (dutch and with images)}}</ref>
In die 1950's het Mancoba na Parys teruggekeer; hy sou in 1968 'n Franse burger word.<ref>{{cite web |last1=Mancoba |first1=Ernest |title=French passport |url=https://ferlov-mancoba.ktdk.dk/en/d/G9Z4?q=passport |website=Kilder til Danske Kunsthistorie (Danish art history) |publisher=Winnie Sze for Ny Carlsberg Foundation}}</ref> 'n Voorbeeld van werk uit hierdie tydperk is *Untitled* (1957) – 'n olieverfskildery op doek wat gekenmerk word deur gewaagde kleure en energieke hale van kragtige lyne. Hy het tydens sy skilderproses na deursigtigheid gestreef, terwyl hy terselfdertyd vryheid van uitdrukking deur middel van abstraksie uitgebeeld het.<ref>Whitely, Zoe, "Ernest Mancoba: Untitled (1957)." 2014. www.tate.org.uk/art/artworks/mancoba-untitled-t14190</ref>
Die styl waarvoor Ernest Mancoba waarskynlik die bekendste is, word gekenmerk deur 'n samestelling van lynbewegings wat dikwels 'n sentrale, figuuragtige vorm omsluit; hierdie vorm vervaag in die omliggende abstrakte atmosfeer van kleurvolle olieverf, houtskool, ink of pastelmerke. Soos die Iziko South African National Gallery oor die werk in hul versameling, *Untitled* (1965), skryf: "Die oorblywende figuur dien as die sentrale raamwerk van die werk en bepaal die oorwegend vertikale formaat daarvan. Die kop het sywaarts gespleet om twee vlagagtige wiggies te vorm. Die bolyf word slegs minimaal in die middel van die werk aangedui, met die gebuigde bene daaronder."<ref>{{cite web |last1=Tietze |first1=Anna |title=Untitled (1965) |url=https://www.iziko.org.za/news/masterpiece-of-the-month-ernest-mancoba-untitled-1965/ |website=Iziko South African Museums |publisher=Iziko South African Museums |access-date=20 Maart 2026}}</ref> Daar kan aangevoer word dat hierdie figuurmotief sedert die 1950's ontwikkel het, namate Mancoba – wat sommige van die moderne wêreld se groot traumas self beleef het – bevraagteken het of die mensdom enige lesse geleer het.<ref>{{cite journal |last1=Sze, Winnie |first1=with Løgstrup, Johanne |title=The Mancoba Textile: Marriage, Friendship, Collaboration |journal=Parse |date=Autumn 2024 |issue=19 |url=https://parsejournal.com/article/the-mancoba-textile/ |access-date=20 Maart 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kurczynski |first1=Karen |title=The Cobra movement in post-war Europe: Animating art |date=2020 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=9781351034500}}</ref>
Na 'n intensiewe verkenning van hierdie motief vir meer as 30 jaar – van die laat 1980's tot met sy afsterwe – het Mancoba sy formaat na landskappe verskuif en wegbeweeg van 'n enkele sentrale figuur na talle kalligrafiese hale met behulp van verskeie mediums.<ref name="Sze, Winnie 2018"/> Hy is in 2002 naby Parys op die ouderdom van 98 oorlede.
==Uitstallings==
In die aanbieding deur Södertälje Konsthall word 'n uitstalling oor die nalatenskap van Ernest Mancoba vertoon, wat bestaan uit 'n gesprek tussen Joanna Sandell (direkteur van Södertälje Konsthall) en Alicia Knock (kurator by die Centre Pompidou). Ernest Mancoba verpersoonlik 'n kunstenaarsnalatenskap wat streef na helderheid oor die menslike bestaan. Hy doen dit deur die gebruik van beweging in vorm en kleur in sy tekeninge, skilderye en beeldhouwerke. Mancoba word beskryf as 'n nougesette en gefokusde kunstenaar wat diep betrokke was by die ondersoek na die mens se posisie en teenstellings hier op aarde. Hy het nie geskroom om die eensydige verhouding tussen Europa en Afrika (sowel as laasgenoemde se kunsvorme) te bevraagteken nie, en het sy eie deurbraak in modernistiese kuns bewerkstellig. Die uitstalling sluit 'n kleiner museumruimte in vir werke van Ernest Mancoba uit die Deense versamelings van die Ernest Mancoba Sonja Ferlov-boedel in Denemarke, sowel as van Museum Jorn Silkeborg.
==Verwysings==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Mancoba, Ernest}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse beeldhouers]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse kunstenaars]]
[[Kategorie:Geboortes in 1904]]
[[Kategorie:Sterftes in 2002]]
qqwg3nqtm4g2imhqofluysy08eqs9sm
Francis Halzen
0
470231
3373262
3355975
2026-11-16T19:25:48Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373262
wikitext
text/x-wiki
[[Beeld:Francis Halzen (2025).jpg|duimnael|Francis Halzen in 2025.]]
'''Francis Louis Halzen''' (gebore op [[23 Maart]] [[1944]])<ref name=":1" /> is 'n Belgiese [[Deeltjiefisika|deeltjiefisikus]] en [[Nobelprys]]wenner. Hy is die Hilldale- en Gregory Breit-vooraanstaande professor aan die Universiteit van Wisconsin–Madison en direkteur van die universiteit se Instituut vir Elementêre Deeltjiefisika. Halzen is die hoofnavorser van die IceCube-[[neutrino]]-observatorium by die Amundsen-Scott-suidpoolstasie in [[Antarktika]] – die wêreld se grootste neutrino-detektor, wat sedert 2010 in werking is.
In 2026 is die [[Nobelprys vir Fisika]] aan hom toegeken "vir deurslaggewende bydraes tot die IceCube-neutrino-observatorium en die ontdekking van hoë-energie-neutrino's van astrofisiese oorsprong."<ref name=":1">{{Cite web |title=Nobel Prize in Physics 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2026/halzen/facts/ |access-date=6 Oktober 2026 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite news |last=Breeden |first=Aurelien |date=6 Oktober 2026 |title=Nobel Prize in Physics Is Awarded to Francis Halzen |url=https://www.nytimes.com/2026/10/06/science/nobel-prize-physics.html |access-date=6 Oktober 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
==Vroeë lewe en opleiding==
Halzen is in [[België]] gebore en het daar grootgeword. Hy het aan die [[Katolieke Universiteit Leuven]] studeer en in 1966 'n MSc-graad in Fisika, in 1969 'n PhD en in 1972 sy ''Agrégé de l'Enseignement Supérieur'' behaal. Tussen 1969 en 1971 het hy as wetenskaplike medewerker by [[CERN]] gewerk. Sedert 1972 is hy 'n professor aan die Universiteit van Wisconsin–Madison en die hoofnavorser vir die AMANDA- en IceCube-projekte.<ref name="AcademiaEuropeae2018">{{cite web|url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Halzen_Francis|title=Academy of Europe: Halzen Francis|accessdate=19 Februarie 2020|publisher=Academia Europaea}}</ref>
==Navorsingsloopbaan==
Halzen is sedert die 1970's 'n toonaangewende wetenskaplike in die ontwikkeling van kosmiese straalfisika en astrodeeltjiefisika. Benewens deeltjiefisika het hy talle vroeë referate gepubliseer oor anomalieë in kosmiese strale en [[kwark]]materie, asook oor die verband tussen deeltjiefisika en kosmiese strale, deeltjies afkomstig van [[supernova]]s en die produksie van [[muon]]e in atmosferiese gammastraalbuie.<ref name="BalzanPrize2015">{{cite web|url=http://www.balzan.org/en/prizewinners/francis-halzen|title=2015 Balzan Prize for Astroparticle Physics including neutrino and gamma-ray observation|date=Oktober 2015|accessdate=11 November 2018|work=International Balzan Prize Foundation}}</ref> Hy het in verskeie advieskomitees gedien, waaronder dié vir die SNO-, Telescope Array- en Auger-opgraderingseksperimente, die Max Planck-instituut in [[Heidelberg, Duitsland|Heidelberg]] en [[München]], die ICRR aan die [[Universiteit van Tokio]], die Amerikaanse paneel vir die prioritisering van deeltjiefisika en die ApPEC-adviespaneel vir deeltjie-astrofisika in [[Europa]].<ref name="BalzanBio2015">{{cite web |url=https://www.balzan.org/en/prizewinners/francis-halzen/bio-bibliography-halzen|title=Francis Halzen: Biographical and Bibliographical Information|date=Oktober 2015|accessdate=19 Februarie 2020|work=International Balzan Prize Foundation}}</ref>
==AMANDA==
Halzen het aanvanklik verneem van pogings deur Russiese wetenskaplikes om neutrino's in Antarktika op te spoor deur radio-antennes by hul navorsingstasie daar te gebruik om te soek na elektriese vonke wat ontstaan wanneer kosmiese neutrino's met die ys bots.<ref name="NeutrinoHunters">{{cite book|last=Jayawardhana|first=Ray|author-link=Ray Jayawardhana|date=10 Desember 2013|title=Neutrino Hunters: The Thrilling Chase for a Ghostly Particle to Unlock the Secrets of the Universe|url=https://archive.org/details/neutrinohunterst0000jaya|url-access=registration|publisher=[[Scientific American]]|isbn=978-0-374-22063-1}}</ref> Nadat hy vasgestel het dat hierdie interaksies te swak sou wees om geregistreer te word, het hy in 1987 begin werk aan die AMANDA-projek; dit het voorgestel om 'n reeks ligsensors diep in die Antarktiese ys te plaas – ys wat helder, donker, stabiel en steriel is en geen agtergrondlig het nie. Hierdie loodseksperiment was suksesvol, maar die resultate is belemmer deur steuring van kosmiese strale sowel as lugblasies in die ys. Dit het hom oortuig dat 'n veel groter en dieper reeks nodig sou wees, en in 2005 het die AMANDA-projek deel geword van sy opvolgprojek, die IceCube-neutrino-observatorium.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/uploads/2026/10/advanced-physicsprize2026.pdf|title=Scientific background to the Nobel Prize in Physics 2026 (pdf)|via=NobelPrize.Org|access-date=6 Oktober 2026}}</ref>
===IceCube===
Halzen het gepleit vir 'n veel groter detektor en befondsing van beide Europese en Amerikaanse bronne verkry. In 2005 het sy span begin met die konstruksie van die IceCube-projek, wat ontwerp is om 100 keer groter as AMANDA te wees, met 'n totale volume van 1 km³ en begrawe tot so diep as 1,5 myl. Na ses jaar van konstruksie het IceCube in 2011 ten volle in werking getree.<ref>{{cite web|url=https://www.physics.ox.ac.uk/news/icecube-celebrating-decade-discovery|title=IceCube: celebrating a decade of discovery|date=13 Mei 2021|access-date=6 Oktober 2026|via=University of Oxford Department of Physics}}</ref>
Die belangrikste resultaat van IceCube was die duidelike, baanbrekende waarneming in 2013 van hoë-energie-neutrino's (met ongeveer 100 keer meer energie as die deeltjies wat vandag in die wêreld se kragtigste masjien, die LHC by CERN, versnel word) afkomstig van bronne buite die sterrestelsel wat nog nie geïdentifiseer is nie. Hierdie ontdekking het die beplanning en ontwikkeling van selfs groter neutrino-teleskope, beide by die Suidpool en diep onder water, gestimuleer.<ref name="BalzanPrize2015" />
In 2026 is die Nobelprys vir Fisika aan Francis Halzen, die hoofnavorser van die projek, toegeken "vir beslissende bydraes tot die IceCube-neutrino-observatorium en die ontdekking van hoë-energie-neutrino's van astrofisiese oorsprong."<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=HTi0PU_yPvU |title=Announcement of the 2026 Nobel Prize in Physics |date=14 September 2026 |last=Nobel Prize |access-date=6 Oktober 2026 |via=YouTube}}</ref>
==Boeke==
Saam met Alan Martin was hy medeskrywer van *Quarks and Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics* (1984), 'n standaardhandboek in deeltjiefisika.<ref>{{cite web|url=https://royalsociety.org/people/alan-martin-11891/|title=Alan Martin|work=Fellows Directory|publisher=Royal Society|accessdate=4 Desember 2018}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Halzen |first1=Francis |url=https://books.google.com/books?id=ITQy9G62H0gC |title=Quark & Leptons: an Introductory Course in Modern Particle Physics |last2=Martin |first2=Alan D. |date=17 Mei 2008 |publisher=Wiley India Pvt. Limited |isbn=978-81-265-1656-8 |language=en}}</ref>
==Toekennings==
*1994: Genoot van die American Physical Society<ref>{{cite web|url=https://www.aps.org/funding-recognition/aps-fellowship?q=Francis%20Halzen&af=true|title=APS Fellows archive|work=[[American Physical Society]]|access-date=6 October 2026}}</ref>
*2013: "Breakthrough of the Year"-toekenning van die tydskrif *Physics World* vir die eerste ontdekking van kosmiese neutrino's van buite die Melkweg<ref name=PhysicsWorld2013>{{cite web|url=https://physicsworld.com/a/cosmic-neutrinos-named-physics-world-2013-breakthrough-of-the-year/|title=Cosmic neutrinos named Physics World 2013 Breakthrough of the Year|date=13 Desember 2013|accessdate=11 November 2018|work=Physics World|author=Hamish Johnston}}</ref>
*2015: Balzan-prys<ref name="BalzanPrize2015"/>
*2015: Giuseppe- en Vanna Cocconi-prys van die European Physical Society<ref name=EPS2015>{{cite web|url=https://www.eps.org/blogpost/751263/213602/The-2015-EPS-HEPP-Prizes-are-announced|title=The 2015 EPS HEPP Prizes are announced|date=14 April 2015|accessdate=11 November 2018|work=European Physical Society}}</ref>
*2018: Bruno Pontecorvo-prys vir beduidende bydraes tot die konstruksie van die IceCube-detektor en die eksperimentele ontdekking van hoë-energie-astrofisiese neutrino's<ref name="dlnp.jinr.ru">{{Cite web|url=https://dlnp.jinr.ru/en/175-slajdshou-na-glavnoj/647-bruno-pontecorvo-prize-2018-awards-to-professor-francis-halzen-university-of-wisconsin-madison-usa|title=Bruno Pontecorvo Prize 2018 awarded to Professor Francis Halzen (University of Wisconsin, Madison, USA)|website=dlnp.jinr.ru|access-date=10 Oktober 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104172552/https://dlnp.jinr.ru/en/175-slajdshou-na-glavnoj/647-bruno-pontecorvo-prize-2018-awards-to-professor-francis-halzen-university-of-wisconsin-madison-usa|archive-date= 4 November 2023|url-status=dead}}</ref>
*2019: Yodh-prys van IUPAP<ref>{{cite web|author=O'Keefe, Madeleine|title=Francis Halzen awarded the 2019 Yodh Prize|website=IceCube Neutrino Observatory|date=2 Augustus 2019|url=https://icecube.wisc.edu/news/awards/2019/08/francis-halzen-awarded-2019-yodh-prize/}}</ref>
*2021: Homi Bhabha-medalje en -prys van IUPAP en TIFR<ref>{{cite web|url=https://iupap.org/who-we-are/internal-organization/commissions/c4-astroparticle-physics/c4-awards/ |title=Homi Bhabha Medal and Prize, C4: Awards - IUPAP: The International Union of Pure and Applied Physics|date=17 Februarie 2021 }}</ref>
*2024: Verkies tot die National Academy of Sciences<ref>{{Cite web |date=30 April 2024 |title=National Academy of Sciences Elects Members and International Members |url=https://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2024-nas-election.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430193331/https://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2024-nas-election.html |url-status=dead |archive-date=30 April 2024 |access-date=12 Mei 2024 |website=www.nasonline.org}}</ref>
*2026: APS-medalje vir Uitsonderlike Prestasie in Navorsing<ref>{{Cite web |date=8 December 2025 |title=Francis Halzen and the search for ghost particles |url=https://www.aps.org/apsnews/2025/12/medal-francis-halzen |access-date=9 Desember 2025 |website=www.aps.org}}</ref>
*2026: Nobelprys vir Fisika "vir deurslaggewende bydraes tot die IceCube-neutrino-observatorium en die ontdekking van hoë-energie-neutrino's van astrofisiese oorsprong"<ref name=":1" /><ref name=":2" />
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
{{Nobelprys vir Fisika}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Halzen, Francis}}
[[Kategorie:Nobelprys vir Fisika wenners]]
[[Kategorie:Geboortes in 1944]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Fisika]]
tphmj6itu8pxtr2vxvu5ep8c0mh4nle
Artur da Costa e Silva
0
470440
3373159
3356005
2026-11-16T12:57:38Z
Aliwal2012
39067
3373159
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Costa e Silva (cropped)(2).jpg|duimnael|180px|Artur da Costa e Silva]]
'''Artur da Costa e Silva''' ([[3 Oktober]] [[1899]] – [[17 Desember]] [[1969]]) was 'n maarskalk in die Brasiliaanse leër en die tweede [[President van Brasilië]] militêre regering wat ná die staatsgreep van 1964 aan die bewind gekom het. Hy het die rang van maarskalk in die Brasiliaanse leër bereik en die pos van Minister van Oorlog in die militêre regering van president [[Humberto de Alencar Castelo Branco]] beklee.
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn|Artur da Costa e Silva}}
{{Saadjie}}
{{Presidente van Brasilië}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Silva, Artur da Costa e}}
[[Kategorie:Geboortes in 1899]]
[[Kategorie:Sterftes in 1969]]
[[Kategorie:Presidente van Brasilië]]
[[Kategorie:Diktators]]
8thlqjksw12w5ni8f3tyqf5rh8gk651
Eurico Gaspar Dutra
0
470445
3373178
3356010
2026-11-16T13:12:36Z
Aliwal2012
39067
3373178
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:GASPARDUTRA.jpg|duimnael|160px|Eurico Gaspar Dutra]]
'''Eurico Gaspar Dutra''' ([[18 Mei]] [[1883]] – [[11 Junie]] [[1974]]) was 'n Brasiliaanse militêre leier en politikus wat van 1946 tot 1951 as [[president van Brasilië]] gedien het. Hy was die eerste president van die Vierde Brasiliaanse Republiek, wat op die Vargas-bewind gevolg het.
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn}}
{{Presidente van Brasilië}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Dutra, Eurico Gaspar}}
[[Kategorie:Geboortes in 1883]]
[[Kategorie:Sterftes in 1974]]
[[Kategorie:Presidente van Brasilië]]
[[Kategorie:Diktators]]
[[Kategorie:Mense in die Tweede Wêreldoorlog]]
exbncib64fpl5s9yfbnui75myae8yua
Generatiewe kunsmatige intelligensie
0
489134
3373236
3359511
2026-11-16T18:30:02Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373236
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Théâtre D’opéra Spatial.png|duimnael|''Théâtre D'opéra Spatial'' (''Space Opera Theater, 2022''), 'n beeld wat met Midjourney geskep is en vir die skepper daarvan, Jason M. Allen, 'n toekenning besorg het by die Colorado State Fair se kompetisie vir beeldende kuns.]]
'''Generatiewe kunsmatige intelligensie''' ('''GenKI''') is 'n subveld van [[kunsmatige intelligensie]] (KI) wat generatiewe modelle gebruik om teks, beelde, video's, oudio, rekenaarkode of ander vorme van digitale data te genereer.<ref>{{cite journal |last1=Banh |first1=Leonardo |last2=Strobel |first2=Gero |title=Generative artificial intelligence |journal=Electronic Markets |date=2023 |volume=33 |issue=1 |article-number=63 |doi=10.1007/s12525-023-00680-1 |doi-access=free|hdl=10419/306304 |hdl-access=free }}</ref> Hierdie modelle leer die onderliggende patrone en strukture van hul opleidingsdata en gebruik dit om nuwe data te genereer<ref>{{Cite news |last=Pasick |first=Adam |date=27 Maart 2023 |title=Artificial Intelligence Glossary: Neural Networks and Other Terms Explained |url=https://www.nytimes.com/article/ai-artificial-intelligence-glossary.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901183440/https://www.nytimes.com/article/ai-artificial-intelligence-glossary.html |archive-date=1 September 2023 |access-date=22 April 2023 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> in reaksie op insette, wat dikwels die vorm aanneem van opdragte in [[natuurlike taal]].<ref name="nytimes2">{{Cite web |last1=Griffith |first1=Erin |last2=Metz |first2=Cade |date=27 Januarie 2023 |title=Anthropic Said to Be Closing In on $300 Million in New A.I. Funding |url=https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209074235/https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html |archive-date=9 Desember 2023 |access-date=14 Maart 2023 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="bloomberg2">{{cite news |last1=Lanxon |first1=Nate |last2=Bass |first2=Dina |last3=Davalos |first3=Jackie |date=10 Maart 2023 |title=A Cheat Sheet to AI Buzzwords and Their Meanings |url=https://news.bloomberglaw.com/tech-and-telecom-law/a-cheat-sheet-to-ai-buzzwords-and-their-meanings-quicktake |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117140835/https://news.bloomberglaw.com/tech-and-telecom-law/a-cheat-sheet-to-ai-buzzwords-and-their-meanings-quicktake |archive-date=17 November 2023 |access-date=14 Maart 2023 |newspaper=Bloomberg News |location=}}</ref>
Die voorkoms van generatiewe KI-nutsmiddels het aansienlik toegeneem sedert die KI-oplewing van die vroeë 2020's. Hierdie oplewing is moontlik gemaak deur verbeterings in diep [[neurale netwerk]]e, veral [[groot taalmodel]]le (LLM's), wat op die "transformeerder"-argitektuur gebaseer is. Generatiewe KI-toepassings sluit in kletsbotte soos [[ChatGPT]], [[Claude (groot taalmodel)|Claude]], [[Microsoft Copilot]], [[DeepSeek]], [[Doubao]], [[Gemini (kletsbot)|Google Gemini]], [[Grok (kletsbot)|Grok]], [[Kimi (KI)|Kimi]] en [[Qwen]]; teks-na-beeld-modelle soos [[DALL-E]], [[Adobe Firefly]], [[Stable Diffusion]] en [[Midjourney]]; teks-na-spraak-modelle soos [[15.ai]] en [[ElevenLabs]]; teks-na-musiek-modelle soos [[Suno]] en [[Udio]]; vertaalmodelle soos [[Google Translate]] en [[DeepL]]; en teks-na-video-modelle soos [[Veo]], [[LTX]] en [[Sora]].<ref>{{Cite web|last=Roose|first=Kevin|date=October 21, 2022|title=A Coming-Out Party for Generative A.I., Silicon Valley's New Craze|url=https://www.nytimes.com/2022/10/21/technology/generative-ai.html|access-date=14 Maart 2023|website=[[The New York Times]]|archive-date=15 Februarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215010524/https://www.nytimes.com/2022/10/21/technology/generative-ai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Shahaf |first1=Tal |last2=Shahaf |first2=Tal |date=2025-10-23 |title=Lightricks unveils powerful AI video model challenging OpenAI and Google |url=https://www.ynetnews.com/tech-and-digital/article/hklbzavrgx |access-date=2025-12-22 |work=Ynetglobal |language=en}}</ref><ref name="Metz-2024">{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=15 Februarie 2024 |title=OpenAI Unveils A.I. That Instantly Generates Eye-Popping Videos |url=https://www.nytimes.com/2024/02/15/technology/openai-sora-videos.html |access-date=16 Februarie 2024 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=15 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215220626/https://www.nytimes.com/2024/02/15/technology/openai-sora-videos.html |url-status=live }}</ref>
Maatskappye in 'n verskeidenheid sektore het generatiewe KI gebruik of die gebruik daarvan voorgestel, insluitend dié in sagteware-ontwikkeling, gesondheidsorg,<ref>{{Cite journal |last1=Raza |first1=Marium M. |last2=Venkatesh |first2=Kaushik P. |last3=Kvedar |first3=Joseph C. |date=7 Maart 2024 |title=Generative AI and large language models in health care: pathways to implementation |journal=npj Digital Medicine |language=en |volume=7 |issue=1 |page=62 |doi=10.1038/s41746-023-00988-4 |doi-access=free|issn=2398-6352 |pmc=10920625 |pmid=38454007}}</ref> finansies,<ref>{{Cite web |last=Mogaji |first=Emmanuel |date=7 Januarie 2025 |title=How generative AI is transforming financial services – and what it means for customers |url=https://theconversation.com/how-generative-ai-is-transforming-financial-services-and-what-it-means-for-customers-246649 |access-date=10 April 2025 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> vermaak,<ref>{{Cite web |last=Bean |first=Thomas H. Davenport and Randy |date=19 Junie 2023 |title=The Impact of Generative AI on Hollywood and Entertainment |url=https://sloanreview.mit.edu/article/the-impact-of-generative-ai-on-hollywood-and-entertainment/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806231801/https://sloanreview.mit.edu/article/the-impact-of-generative-ai-on-hollywood-and-entertainment/ |archive-date=6 Augustus 2024 |access-date=10 April 2025 |website=MIT Sloan Management Review |language=en-US}}</ref> verkope en bemarking,<ref name="economist2">{{Cite web |date=6 Maart 2023 |title=Don't fear an AI-induced jobs apocalypse just yet |url=https://www.economist.com/business/2023/03/06/dont-fear-an-ai-induced-jobs-apocalypse-just-yet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117160744/https://www.economist.com/business/2023/03/06/dont-fear-an-ai-induced-jobs-apocalypse-just-yet |archive-date=17 November 2023 |access-date=14 Maart 2023 |publisher=[[The Economist]]}}</ref> draaiboekskryf,<ref>{{cite web |last=Coyle |first=Jake |date=27 September 2023 |title=In Hollywood writers' battle against AI, humans win (for now) |url=https://apnews.com/article/hollywood-ai-strike-wga-artificial-intelligence-39ab72582c3a15f77510c9c30a45ffc8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403060904/https://apnews.com/article/hollywood-ai-strike-wga-artificial-intelligence-39ab72582c3a15f77510c9c30a45ffc8 |archive-date=3 April 2024 |access-date=26 Januarie 2024 |website=AP News |publisher=Associated Press}}</ref> en produkontwerp.<ref>{{Cite news |date=16 Junie 2023 |title=How Generative AI Can Augment Human Creativity |url=https://hbr.org/2023/07/how-generative-ai-can-augment-human-creativity |access-date=20 Junie 2023 |work=Harvard Business Review |issn=0017-8012 |url-access=subscription}}</ref>
Generatiewe KI is al gebruik vir [[kubermisdaad]], asook om mense te mislei en te manipuleer deur middel van vals nuus en "[[diepfop]]pe".<ref>{{Cite journal |last=Taeihagh |first=Araz |date=2025-04-04 |title=Governance of Generative AI |url=https://academic.oup.com/policyandsociety/article/44/1/1/7997395 |journal=Policy and Society |language=en |volume=44 |issue=1 |pages=1–22 |doi=10.1093/polsoc/puaf001 |issn=1449-4035|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Simon |first1=Felix M. |last2=Altay |first2=Sacha |last3=Mercier |first3=Hugo |title=Misinformation reloaded? Fears about the impact of generative AI on misinformation are overblown |journal=Harvard Kennedy School Misinformation Review |date=18 Oktober 2023 |doi=10.37016/mr-2020-127 |doi-access=free }}</ref> Generatiewe KI-modelle is opgelei op werke wat deur kopiereg beskerm word, sonder die toestemming van die reghebbendes.<ref>{{Cite news|date=1 Augustus 2023|title=New AI systems collide with copyright law|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-66231268|access-date=28 September 2024}}</ref> Baie generatiewe KI-stelsels is afhanklik van grootskaalse datasentrums, waarvan die omgewingsimpakte elektroniese afval, die verbruik van varswater vir verkoeling, en 'n hoë energieverbruik – wat na raming bestendig toeneem – insluit.<ref>{{Cite web |date=2024-09-21 |title=AI has an environmental problem. Here's what the world can do about that. |url=https://www.unep.org/news-and-stories/story/ai-has-environmental-problem-heres-what-world-can-do-about |access-date=2025-08-20 |website=www.unep.org |language=en}}</ref>
==Geskiedenis==
''Hoofartikel:'' [[Geskiedenis van kunsmatige intelligensie]]
===Vroeë geskiedenis===
Die oorsprong van algoritmies gegenereerde media kan teruggevoer word na die ontwikkeling van die Markov-ketting, wat sedert die vroeë 20ste eeu gebruik word om natuurlike taal te modelleer. Die Russiese wiskundige Andrey Markov het die konsep in 1906 bekendgestel,<ref name="GrinsteadSnell1997page4643">{{cite book |last1=Grinstead |first1=Charles Miller |url=https://archive.org/details/flooved3489
|title=Introduction to Probability |last2=Snell |first2=James Laurie |publisher=American Mathematical Society |year=1997 |isbn=978-0-8218-0749-1 |pages=[https://archive.org/details/flooved3489/page/n473 464]–466 |language=en-us}}</ref><ref name="Bremaud2013pageIX3">{{cite book |last=Bremaud |first=Pierre |url=https://books.google.com/books?id=jrPVBwAAQBAJ
|title=Markov Chains: Gibbs Fields, Monte Carlo Simulation, and Queues |date=9 Maart 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-3124-8 |page=ix |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323160437/https://books.google.com/books?id=jrPVBwAAQBAJ
|archive-date=23 Maart 2017 |url-status=live}}</ref> wat 'n ontleding van klinker- en konsonantpatrone in Eugene Onegin ingesluit het. Sodra dit op 'n tekskorpus opgelei is, kan 'n [[Markovketting]] teen waarskynlikheidsgebaseerde teks genereer.<ref>{{Cite journal |last=Hayes |first=Brian |date=2013 |title=First Links in the Markov Chain |url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_march-april-2013_101_2/page/n13 |journal=American Scientist |volume=101 |issue=2 |page=92 |doi=10.1511/2013.101.92 |issn=0003-0996 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fine |first1=Shai |last2=Singer |first2=Yoram |last3=Tishby |first3=Naftali |title=The Hierarchical Hidden Markov Model: Analysis and Applications |journal=Machine Learning |date=Julie 1998 |volume=32 |issue=1 |pages=41–62 |doi=10.1023/A:1007469218079 |bibcode=1998MLear..32...41F |doi-access=free}}</ref>
Teen die vroeë 1970's het kunstenaars begin om rekenaars te gebruik om generatiewe tegnieke uit te brei tot verby Markov-modelle. Harold Cohen het werke ontwikkel en uitgestal wat deur AARON geskep is – 'n baanbrekers-rekenaarprogram wat ontwerp is om outonoom skilderye te skep.<ref>{{Cite journal |last1=Bergen |first1=Nathan |last2=Huang |first2=Angela |date=2023 |title=A Brief History of Generative AI |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/us/Documents/consulting/us-gen-ai-dichotomies.pdf
|journal=Dichotomies: Generative AI: Navigating Towards a Better Future |issue=2 |page=4 |access-date=8 Augustus 2023 |archive-date=10 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230710/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/us/Documents/consulting/us-gen-ai-dichotomies.pdf
|url-status=live}}</ref>
Die terme "generatiewe KI-beplanning" of "generatiewe beplanning" is in die 1980's en 1990's gebruik om te verwys na KI-beplanningstelsels – veral rekenaarondersteunde prosesbeplanning – wat gebruik is om reekse aksies te genereer ten einde 'n spesifieke doelwit te bereik.<ref name="alting">{{cite journal |last1=Alting |first1=Leo |last2=Zhang |first2=Hongchao |year=1989 |title=Computer aided process planning: the state-of-the-art survey |url=https://www.researchgate.net/publication/236649325 |url-status=live |journal=The International Journal of Production Research |volume=27 |issue=4 |pages=553–585 |doi=10.1080/00207548908942569 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507094335/https://www.researchgate.net/publication/236649325_Computer_Aided_Process_Planning_The_State-of-the-Art_Survey |archive-date=7 Mei 2024 |access-date=3 Oktober 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Chien |first=Steve |year=1998 |title=Automated planning and scheduling for goal-based autonomous spacecraft |journal=IEEE Intelligent Systems and Their Applications |volume=13 |issue=5 |pages=50–55 |doi=10.1109/5254.722362 |bibcode=1998IISA...13e..50C }}</ref> Generatiewe KI-beplanningstelsels het gebruik gemaak van simboliese KI-metodes, soos toestandruimte-soektog en beperkingsbevrediging, en was teen die vroeë 1990's 'n "relatief volwasse" tegnologie. Dit is gebruik om krisisaksieplanne vir militêre doeleindes, <ref name="arpa">{{Cite book |title=ARPA/Rome Laboratory Knowledge-based Planning and Scheduling Initiative Workshop Proceedings |publisher=The Advanced Research Projects Agency, Department of Defense, and Rome Laboratory, US Air Force, Griffiss AFB |year=1994 |isbn=1-55860-345-X |editor-last=Burstein |editor-first=Mark H. |page=219}}</ref> process plans for manufacturing<ref name="alting" /> prosesplanne vir vervaardiging<ref name="arpa" /> en besluitnemingsplanne – soos in die geval van prototipe outonome ruimtetuie – te genereer.<ref>{{cite book |last1=Pell |first1=Barney |title=An Autonomous Spacecraft Agent Prototype |last2=Bernard |first2=Douglas E. |last3=Chien |first3=Steve A. |last4=Gat |first4=Erann |last5=Muscettola |first5=Nicola |last6=Nayak |first6=P. Pandurang |last7=Wagner |first7=Michael D. |last8=Williams |first8=Brian C. |publisher=Autonomous Robots Volume 5, No. 1 |year=1998 |editor1-last=Bekey |editor1-first=George A. |pages=29–45 |quote=Ons besluitnemingskomponent is 'n tradisionele generatiewe KI-beplanner wat op die HSTS-beplanningsraamwerk (Muscettola, 1994) gebaseer is, en ons beheerkomponent is 'n tradisionele stelsel vir die beheer van 'n ruimtetuig se oriëntasie (Hackney et al. 1993). Ons voeg ook 'n argitektoniese komponent by wat spesifiek op die modellering van die wêreld gerig is (die toestandidentifiseerder), en ons maak 'n onderskeid tussen beheer en monitering.}}</ref>
===Generatiewe neurale netwerke (sedert die laat 2000's)===
[[Lêer:Discriminative vs Generative Neural Networks.png|duimnael|Beeldklassifiseerder, bo 'n voorbeeld van 'n neurale netwerk wat met 'n diskriminerende doelwit opgelei is. Onder: 'n Teks-na-beeld-model, 'n voorbeeld van 'n netwerk wat met 'n generatiewe doelwit opgelei is.]]
''Sien ook'': [[Masjienleer]] en [[diepleer]]
[[Masjienleer]] maak gebruik van beide diskriminerende en generatiewe modelle om data te voorspel of te genereer. Vanaf die laat 2000's en vroeë 2010's het vooruitgang in diepleer gelei tot aansienlike verbeterings in beeldklassifikasie, [[spraakherkenning]] en [[natuurliketaalverwerking]].<ref>{{cite journal |last=Krizhevsky |first=Alex |author2=Ilya Sutskever |author3=Geoffrey E. Hinton |title=ImageNet classification with Deep Convolutional Neural Networks |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |year=2012 |volume=25 |url=https://papers.nips.cc/paper/4824-imagenet-classification-with-deep-convolutional-neural-networks}}</ref> Neurale netwerke is in hierdie tydperk tipies as diskriminerende modelle opgelei, vanweë die relatiewe moeilikheid om generatiewe modelle op te lei.<ref>{{Cite book |last=Jebara |first=Tony |title=Machine learning: discriminative and generative |publisher=Springer Science & Business Media |year=2012}}</ref>
In 2014 het die bekendstelling van modelle soos die "''variational autoencoder''" (VAE) en die "generative adversarial network" (GAN) doeltreffende diep generatiewe modellering van komplekse data, soos beelde, moontlik gemaak.<ref>{{Cite conference|last1=Kingma |first1=Diederik P |last2=Welling |first2=Max |date=2014 |title=Auto-Encoding Variational Bayes |url=https://iclr.cc/virtual/2024/test-of-time/21444 |journal=ICLR |arxiv=1312.6114}}</ref><ref>{{cite journal
|last=Goodfellow|first=Ian|author2=Jean Pouget-Abadie|author3=Mehdi Mirza|author4=Bing Xu|author5=David Warde-Farley|author6=Sherjil Ozair|author7=Aaron Courville|author8=Yoshua Bengio|title=Generative Adversarial Nets|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|year=2014|volume=27|url=https://papers.nips.cc/paper/5423-generative-adversarial-nets}}</ref> In 2017 is daar in die navorsingsartikel "''Attention Is All You Need''" voorgestel dat "transformearder"-argitektuur verdere vooruitgang in generatiewe modellering kan bewerkstellig, in vergelyking met vroeëre 'long short-term memory" (LSTM)-netwerke.<ref name="Attention Is All You Need">{{cite journal |last=Vaswani |first=Ashish |author2=Noam Shazeer |author3=Niki Parmar |author4=Jakob Uszkoreit |author5=Llion Jones |author6=Aidan N. Gomez |author7=Łukasz Kaiser |author8=Illia Polosukhin |title=[[Attention Is All You Need]] |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |year=2017 |arxiv=1706.03762 }}</ref> Dit het gelei tot die ontwikkeling van "''generative pre-trained transformer''" (GPT)-modelle, wat in 2018 met GPT-1 begin het.
===Aanvaarding van generatiewe KI===
[[Lêer:Timeline-of-AI-generated-faces.png|links|duimnael|Beelde wat deur kunsmatige intelligensie gegenereer is, het baie meer gevorderd geword.]]
In Maart 2020 was die vrystelling van [[15.ai]] – ’n gratis webtoepassing wat deur ’n anonieme [[Massachusetts-tegnologie-instituut|MIT]]-navorser geskep is en oortuigende karakterstemme met minimale opleidingsdata kon genereer – een van die vroegste openbaar beskikbare gebruike van generatiewe KI.<ref>{{cite web |last=Chandraseta |first=Rionaldi |date=21 Januarie 2021 |title=Generate Your Favourite Characters' Voice Lines using Machine Learning |url=https://towardsdatascience.com/generate-your-favourite-characters-voice-lines-using-machine-learning-c0939270c0c6 |url-access=registration |access-date=18 Desember 2024 |website=Towards Data Science |archive-date=21 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121132456/https://towardsdatascience.com/generate-your-favourite-characters-voice-lines-using-machine-learning-c0939270c0c6 |url-status=live }}</ref> Die platform word beskou as die eerste hoofstroomdiens vir oudio-„deepfakes“.[<ref>{{Cite news |title=15.ai Creator reveals journey from MIT Project to internet phenomenon |last=Temitope |first=Yusuf |date=10 Desember 2024 |url=https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/ |location=Lagos, Nigeria|access-date=25 Desember 2024 |newspaper=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228152312/https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/ |archive-date=28 Desember 2024}}</ref><ref>{{cite web |author=Anirudh VK |date=18 Maart 2023 |title=Deepfakes Are Elevating Meme Culture, But At What Cost? |url=https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost/ |access-date=18 Desember 2024 |website=Analytics India Magazine |quote="While AI voice memes have been around in some form since '15.ai' launched in 2020, [...]"|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226163953/https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost/|archive-date=26 Desember 2024}}</ref>
In 2021 het [[DALL-E]], ’n generatiewe model gebaseer op die “transformator”-argitektuur (met geslote bronkode) wat deur [[OpenAI]] ontwikkel is, wydverspreide aandag op die generering van beelde uit teks gevestig.<ref>{{cite web |last=Coldewey |first=Devin |date=January 5, 2021 |title=OpenAI's DALL-E creates plausible images of literally anything you ask it to |url=https://techcrunch.com/2021/01/05/openais-dall-e-creates-plausible-images-of-literally-anything-you-ask-it-to/ |website=TechCrunch |access-date=15 Maart 2023}}</ref>
Ander projekte, insluitend oopbronbenaderings soos VQGAN+CLIP en DALL·E Mini (later hernoem na Craiyon), het soortgelyke stelsels meer toeganklik vir die publiek gemaak.<ref>{{cite web |title=DALL·E mini by craiyon.com |url=https://huggingface.co/spaces/dalle-mini/dalle-mini |website=Hugging Face |access-date=20 Maart 2026}}</ref>
Dream by Wombo is teen die einde van 2021 vrygestel,<ref>{{Cite web |last=Macaulay |first=Thomas |date=2021-11-24 |title=This AI app turns your words into striking (and less cursed) fan art |url=https://thenextweb.com/news/wombo-dream-ai-app-turns-words-into-fan-art |website=TNW |access-date=2026-01-18}}</ref> gevolg deur die vrystelling van [[Midjourney]] en [[Stable Diffusion]] in 2022.<ref>{{cite web |title=Stable Diffusion Public Release |url=https://stability.ai/blog/stable-diffusion-public-release |website=Stability AI |date=Augustus 2022 |access-date=20 Maart 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Midjourney |url=https://www.midjourney.com/home/ |website=Midjourney |access-date=20 Maart 2026}}</ref>
In November 2022 is [[ChatGPT]] aan die publiek bekendgestel. Teen 2023 het dit generatiewe KI gewild gemaak vir algemene teksgebaseerde take.<ref>{{cite web |last=Lock |first=Samantha |date=5 Desember 2022 |title=What is AI chatbot phenomenon ChatGPT and could it replace humans? |url=https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans |access-date=15 Maart 2023 |website=The Guardian |language=en |archive-date=16 Januarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116100346/https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Huang |first=Haomiao |date=23 Augustus 2023 |title=How ChatGPT turned generative AI into an "anything tool" |url=https://arstechnica.com/ai/2023/08/how-chatgpt-turned-generative-ai-into-an-anything-tool/ |access-date=21 September 2024 |work=Ars Technica |archive-date=19 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719143525/https://arstechnica.com/ai/2023/08/how-chatgpt-turned-generative-ai-into-an-anything-tool/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Krakowski |first1=Sebastian |title=Human-AI agency in the age of generative AI |journal=Information and Organization |date=Maart 2025 |volume=35 |issue=1 |article-number=100560 |doi=10.1016/j.infoandorg.2025.100560 |doi-access=free }}</ref>
[[Lêer:Private belegging in generatiewe KI 2019 - 2025.jpg|duimnael|Wêreldwye private belegging in generatiewe kunsmatige intelligensie, 2019–2025, volgens die 2026 AI Index-verslag. Bedrae in miljard Amerikaanse dollar.]]
In 'n opname uit 2024 deur die bemarkingsnavorsingsfirma Ipsos, was lande in die Asië-Stille Oseaan-streek aansienlik meer optimisties oor generatiewe KI as [[Weste|Westerse]] samelewings, en hulle toon ook hoër aanvaardingskoerse. Ten spyte van kommer oor privaatheid en die tempo van verandering, het 68% van die respondente in die Asië-Stille Oseaan-streek geglo dat KI 'n positiewe impak op die wêreld het, vergeleke met 57% wêreldwyd<ref>{{Cite web |date=2024-11-11 |title=Asia Pacific open to digital and reform transformation |url=https://www.ipsos.com/en-th/ua_globaltrends |access-date=2025-06-14 |website=IPSOS |language=en-th}}</ref> Volgens 'n opname deur SAS en Coleman Parkes Research het 83% van Chinese respondente teen 2023 die tegnologie gebruik – 'n syfer wat beide die wêreldgemiddeld van 54% en die Amerikaanse koers van 65% oortref. 'n VN-verslag het aangedui dat Chinese entiteite tussen 2014 en 2023 meer as 38 000 patente vir generatiewe KI ingedien het – meer as enige ander land.<ref>{{cite news |last=Baptista |first=Eduardo |date=9 Julie 2024 |title=China leads the world in adoption of generative AI, survey shows |url=https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/china-leads-world-adoption-generative-ai-survey-shows-2024-07-09/ |access-date=14 Julie 2024 |work=Reuters}}</ref> 'n Opname uit 2024 deur die [[sosiale media]]-toepassing Just So Soul het bevind dat 18% van respondente wat ná 2000 gebore is, generatiewe KI "byna elke dag" gebruik. Verder geniet of hou meer as 60% van die respondente van KI-gegenereerde inhoud (AIGC), terwyl minder as 3% dit nie geniet nie of haat.<ref>{{cite web |author1=He Qitong |author2=Li Dongxu |date=31 Mei 2024 |title=Young Chinese Have Almost No Concerns About AI, Survey Finds |url=https://www.sixthtone.com/news/1015263 |work=Sixth Tone|publisher=Shanghai United Media Group}}</ref>
Teen die middel van 2025 het maatskappye in toenemende mate hul loodsprojekte vir generatiewe KI laat vaar, aangesien hulle gesukkel het met integrasie, datagehalte en opbrengste wat nie aan verwagtinge voldoen het nie. Dit het daartoe gelei dat ontleders by Gartner en ''[[The Economist]]'' hierdie tydperk beskryf het as die intrede tot die "dal van ontnugtering" (''trough of disillusionment'') in Gartner se sogenaamde "vals opgewondenheid-siklus".<ref>{{cite press release |title=Gartner Says Generative AI for Procurement Has Entered the Trough of Disillusionment |url=https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2025-07-30-gartner-says-generative-ai-for-procurement-has-entered-the-trough-of-disillusionment |access-date=16 September 2025 |agency=Gartner |date=30 Julie 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Welcome to the AI trough of disillusionment |url=https://www.economist.com/business/2025/05/21/welcome-to-the-ai-trough-of-disillusionment |access-date=16 September 2025 |newspaper=The Economist |date=21 Mei 2025}}</ref>
In 'n opname deur die Federale Reserweraad in Oktober 2025 het een uit elke vier Amerikaanse werknemers aangedui dat hulle die vorige maand generatiewe KI by die werk gebruik het.<ref>{{cite report |title=Report on the Economic Well-Being of U.S. Households in 2025 |url=https://www.federalreserve.gov/publications/2026-economic-well-being-of-us-households-in-2025-executive-summary.htm |publisher=Federal Reserve Board |date=Mei 2026 |access-date=22 September 2026}}</ref>
==Toepassings==
Generatiewe kunsmatige intelligensie is in verskeie industrieë toegepas vir inhoudskepping en outomatisering. In gesondheidsorg word generatiewe modelle gebruik vir geneesmiddelontdekking en die generering van sintetiese mediese data om diagnostiese stelsels op te lei.<ref>{{cite journal
|last=Kaushal
|first=Ayush
|title=Artificial Intelligence in Healthcare: Applications and Challenges
|journal=Nature Medicine
|year=2023
}}</ref> In finansies word dit gebruik vir verslagopstelling, datagenerering en kliëntediensoutomatisering.<ref name="FoundationModels"/> Media- en vermaaklikheidsbedrywe gebruik generatiewe stelsels vir take soos musiekkomposisie, draaiboekontwikkeling en beeld- of videogenerering.<ref name="Epstein2023">{{cite journal |last=Epstein |first=Ziv |title=Art and the science of generative AI |journal=Science |year=2023 |volume=380 |issue=6650 |pages=1110–1111 |doi=10.1126/science.adh4451|pmid=37319193 |arxiv=2306.04141 |bibcode=2023Sci...380.1110E }}</ref> Navorsers en beleidmakers het kommer uitgespreek oor akkuraatheid, misbruik en impakte op akademiese en professionele werk.<ref name="FoundationModels"/>
===Teks en sagtewarekode===
[[Groot taalmodel]]le (GTMe) word opgelei op getokeniseerde teks uit groot korpora en is in staat tot natuurlike taalverwerking, masjienvertaling en die generering van natuurlike taal.<ref>{{cite journal
|last=Kaushal
|first=Ayush
|title=Artificial Intelligence in Healthcare: Applications and Challenges
|journal=Nature Medicine
|year=2023
}}</ref>
GTMe kan as grondslagmodelle vir 'n verskeidenheid afgeleide take gebruik word.<ref name="FoundationModels">{{Cite arXiv |eprint=2108.07258 |class=cs.LG |first1=R. |last1=Bommasani |title=On the opportunities and risks of foundation models |date=2021}}</ref> Hulle kan ook op bronkode opgelei word om programme op grond van instruksies (prompts) te genereer.<ref>{{cite arXiv
|last=Chen
|first=Mark
|title=Evaluating Large Language Models Trained on Code
|year=2021
|class=cs.LG
|eprint=2107.03374
}}</ref>
Baie toepassings kombineer groot taalmodelle met eksterne kennisbronne deur gebruik te maak van "''retrieval-augmented generation''" (RAG) – 'n tegniek waar relevante dokumente tydens die genereringsproses opgesoek en in die model se reaksie ingesluit word.
Generatiewe KI is geïntegreer in platforms vir inhoudbestuur en webwerfpublikasie, waar groot taalmodelle gebruik word om teks te genereer, te help met die samestelling van bladsye, en die skepping van webwerwe op grond van instruksies in natuurlike taal te outomatiseer.<ref>{{cite web |last=Zewe |first=Adam |title=Explained: Generative AI |url=https://news.mit.edu/2023/explained-generative-ai-1109 |website=MIT News |publisher=Massachusetts Institute of Technology |date=9 November 2023 |access-date=20 Julie 2026}}</ref> WordPress.com is een voorbeeld van hierdie toepassing, wat generatiewe KI in sy werkvloei vir die skep van webwerwe inkorporeer.<ref>{{cite book |last=Hutson |first=James |title=The Adoption of Artificial Intelligence and Inertia in Higher Education: Exploring Complex Resistance to Technological Change |edition=1st |publisher=Routledge |year=2025 |isbn=978-1-041-10597-8}}</ref>
===Oudio===
In 2016 het DeepMind se WaveNet getoon dat diep neurale netwerke rou klankgolfvorms kan genereer.<ref>{{cite arXiv
|last=van den Oord
|first=Aaron
|title=WaveNet: A Generative Model for Raw Audio
|year=2016
|class=cs.SD
|eprint=1609.03499
}}</ref> Dit het meer realistiese spraaksintese moontlik gemaak in vergelyking met vroeëre benaderings. Latere stelsels, soos Tacotron 2, het "end-tot-end" neurale teks-na-spraak-generering gedemonstreer.<ref>{{cite arXiv
|last=Shen
|first=Jonathan
|title=Natural TTS Synthesis by Conditioning WaveNet on Mel Spectrogram Predictions
|year=2017
|class=cs.CL
|eprint=1712.05884
}}</ref>
===Beelde===
Generatiewe KI kan gebruik word om visuele kuns te skep.<ref name="Epstein2023"/> Sulke stelsels word opgelei met behulp van beeld-teks-pare. Voorbeelde hiervan sluit in Stable Diffusion, DALL-E en Midjourney. Generatiewe KI is ook toegepas op beeldkompressie teen lae bittempo's, wat dit moontlik maak om perseptueel realistiese beelde uit saamgeperste data te rekonstrueer.<ref>{{cite conference
|last=Ramesh
|first=Aditya
|title=Zero-shot text-to-image generation
|book-title=International Conference on Machine Learning
|year=2021
|url=https://proceedings.mlr.press/v139/ramesh21a.html
}}</ref> Onlangse benaderings het beheerbare kompressie teen verskeie bittempo's ondersoek, deur gebruik te maak van 'n enkele model.<ref>{{Cite journal |last1=Iwai |first1=Shoma |last2=Miyazaki |first2=Tomo |last3=Omachi |first3=Shinichiro |date=2024 |title=Dual-Conditioned Training to Exploit Pre-Trained Codebook-Based Generative Model in Image Compression |journal=IEEE Access |volume=12 |pages=198184–198200 |doi=10.1109/ACCESS.2024.3522238 |doi-access=free |bibcode=2024IEEEA..12s8184I |issn=2169-3536}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pei |first1=Yifei |last2=Liu |first2=Ying |last3=Ling |first3=Nam |date=2026 |title=Adaptive Fused Prior Transfer for Controllable Generative Image Compression |journal=IEEE Access |volume=14 |pages=150315–150337 |doi=10.1109/ACCESS.2026.3737467 |doi-access=free |issn=2169-3536}}</ref>
===Video===
Generatiewe KI kan gebruik word om fotorealistiese [[video]]'s te skep. Stelsels soos Runway het vermoëns vir teks-na-video-generering gedemonstreer.<ref>{{cite news
|last=Metz
|first=Cade
|title=Instant Videos Could Represent the Next Leap in A.I. Technology
|url=https://www.nytimes.com/2023/04/04/technology/runway-ai-videos.html
|work=The New York Times
|date=4 April 2023
}}</ref>
===Robotika===
Generatiewe modelle kan vir bewegingsbeplanning en en [[Robotika|robotbeheer]] gebruik word deur uit vorige data te leer.<ref>{{cite web
|title=A technique for more effective multipurpose robots
|url=https://news.mit.edu/2024/technique-for-more-effective-multipurpose-robots-0603
|website=MIT News
|date=2024
}}</ref>
===3D-modellering===
Generatiewe modelle kan help om 3D-modelleringstake te outomatiseer, insluitend die generering van 3D-bates uit teks of beelde.
===KI-gesteunde wiskundige ontdekking===
Generatiewe KI-stelsels is in [[wiskunde]] en [[rekenaarwetenskap]] gebruik om kandidaat-rekenaarprogramme, bewyse, konstruksies of algoritmes te genereer.
In 2023 het Google DeepMind FunSearch bekendgestel, 'n metode vir die skep van rekenaarprogramme wat wiskundige en algoritmiese probleme oplos. FunSearch is gebruik om nuwe wiskundige konstruksies in die "cap set"-probleem en die "bin packing"-probleem te ontdek.<ref name="funsearch-nature">{{cite journal |last1=Romera-Paredes |first1=Bernardino |last2=Barekatain |first2=Mohammadamin |last3=Novikov |first3=Alexander |last4=Balog |first4=Matej |last5=Kumar |first5=M. Pawan |last6=Dupont |first6=Emilien |last7=Ruiz |first7=Francisco J. R. |last8=Ellenberg |first8=Jordan S. |last9=Wang |first9=Pengming |last10=Fawzi |first10=Omar |last11=Kohli |first11=Pushmeet |last12=Fawzi |first12=Alhussein |display-authors=etal |title=Mathematical discoveries from program search with large language models |journal=Nature |volume=625 |pages=468–475 |date=2024 |issue=7995 |doi=10.1038/s41586-023-06924-6 |pmid=38096900 |pmc=10794145 |bibcode=2024Natur.625..468R }}</ref><ref name="mouret-2024">{{cite journal |last=Mouret |first=Jean-Baptiste |title=Large language models help computer programs to evolve |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=625 |pages=452–453 |date=17 Januarie 2024 |issue=7995 |doi=10.1038/d41586-023-03998-0 |pmid=38233614 |bibcode=2024Natur.625..452M |url=https://inria.hal.science/hal-04408259 }}</ref><ref name="ellenberg-2025">{{cite journal |last1=Ellenberg |first1=Jordan S. |last2=Fraser-Taliente |first2=Cristofero S. |last3=Harvey |first3=Thomas R. |last4=Srivastava |first4=Karan |last5=Sutherland |first5=Andrew V. |title=Generative Modeling for Mathematical Discovery |journal=Advances in Theoretical and Mathematical Physics |date=17 Maart 2025 |volume=29 |issue=8 |page=2225 |doi=10.4310/ATMP.260412165352 |arxiv=2503.11061 |bibcode=2026AdTMP..29.2225E }}</ref>
In 2023 het Google DeepMind AlphaDev bekendgestel, wat gebruik is om klein sorteeralgoritmes te ontdek wat voorheen bekende menslike maatstawwe oortref het en in die LLVM-standaard C++-sorteerbiblioteek geïntegreer is.<ref>{{Cite web |last=Timmer |first=John |date=2023-06-07 |title=AI system devises first optimizations to sorting code in over a decade |url=https://arstechnica.com/science/2023/06/googles-deepmind-develops-a-system-that-writes-efficient-algorithms/ |access-date=2026-05-08 |website=Ars Technica |language=en}}</ref><ref name="alphadev-nature">{{cite journal |last1=Mankowitz |first1=Daniel J. |last2=Michalski |first2=Andrea |last3=Zhernov |first3=Anton |last4=Gelmi |first4=Marco |last5=Selvi |first5=Marco |display-authors=etal |title=Faster sorting algorithms discovered using deep reinforcement learning |journal=Nature |date=Junie 2023 |volume=618 |issue=7964 |pages=257–263 |doi=10.1038/s41586-023-06004-9 |pmid=37286649 |pmc=10247365 |bibcode=2023Natur.618..257M }}</ref> In 2025 het Google DeepMind [[AlphaEvolve]] bekendgestel, 'n KI-stelsel vir algemene [[algoritme]]-ontdekking en -optimalisering. AlphaEvolve gebruik GTMe om kodeveranderinge voor te stel, outomatiese evalueerders om elke kandidaat te assesseer, en 'n evolusionêre proses om algoritmes iteratief te verbeter.<ref>{{Cite web |last=Whitwam |first=Ryan |date=14 Mei 2025 |title=Google DeepMind creates super-advanced AI that can invent new algorithms |url=https://arstechnica.com/ai/2025/05/google-deepmind-creates-super-advanced-ai-that-can-invent-new-algorithms/ |access-date=1 Mei 2026 |website=Ars Technica}}</ref>
In 2026, in reaksie op die toenemende gebruik van generatiewe KI in wiskundige ontdekkings, het 'n groep wiskundiges die Leiden-verklaring oor Kunsmatige Intelligensie en Wiskunde uitgereik, wat aanbeveel dat die gebruik van KI in navorsingsartikels bekend gemaak word, verseker word dat KI-ondersteunde artikels deur eweknieë beoordeel word, en regshulpbronne en openbare befondsing verskaf word sodat die akademie en winsgewende maatskappye op gelyke voet kan meeding.<ref>{{Cite news |last=Roberts |first=Siobhan |date=2026-06-02 |title=As A.I. Makes Strides in Mathematics, Mathematicians Urge Caution |url=https://www.nytimes.com/2026/06/02/science/ai-mathematics-leiden-declaration.html |access-date=2026-06-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
===Materiaalwetenskap===
In 2023 het Google DeepMind GNoME bekendgestel – ’n metode om kandidaat-anorganiese kristalstrukture voor te stel vir berekeningsgebaseerde sifting en eksperimentele sintese in [[materiaalkunde]],<ref name="merchant2023-gnome">{{cite journal |last1=Merchant |first1=Amil |last2=Batzner |first2=Simon |last3=Schoenholz |first3=Samuel S. |last4=Aykol |first4=Muratahan |last5=Cheon |first5=Gowoon |last6=Cubuk |first6=Ekin Dogus |display-authors=etal |title=Scaling deep learning for materials discovery |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=2023 |volume=624 |issue=7990 |pages=80–85 |doi=10.1038/s41586-023-06735-9 |doi-access=free |pmid=38030720 |pmc=10700131 |bibcode=2023Natur.624...80M }}</ref> Ander metodes in materiaalkunde sluit MatterGen<ref name="mattergen-nature">{{cite journal |last1=Zeni |first1=Claudio |last2=Pinsler |first2=Robert |last3=Zügner |first3=Daniel |display-authors=etal |title=A generative model for inorganic materials design |journal=Nature |date=2025 |volume=639 |issue=8055 |pages=624–632 |doi=10.1038/s41586-025-08628-5 |doi-access=free |pmid=39821164 |pmc=11922738 |arxiv=2312.03687 |bibcode=2025Natur.639..624Z }}</ref> CDVAE<ref name="cdvae">{{cite conference |last1=Xie |first1=Tian |last2=Fu |first2=Xiang |last3=Ganea |first3=Octavian-Eugen |last4=Barzilay |first4=Regina |last5=Jaakkola |first5=Tommi |title=Crystal Diffusion Variational Autoencoder for Periodic Material Generation |book-title=International Conference on Learning Representations |year=2022 |url=https://openreview.net/forum?id=03RLpj-tc_}}</ref> en CrystalFlow<ref name="crystalflow">{{cite journal |last1=Luo |first1=Xiaoshan |last2=Wang |first2=Zhenyu |last3=Wang |first3=Qingchang |display-authors=etal |title=CrystalFlow: a flow-based generative model for crystalline materials |journal=[[Nature Communications]] |date=2025 |volume=16 |issue=1 |article-number=9267 |doi=10.1038/s41467-025-64364-4 |doi-access=free |pmid=41115940 |pmc=12537960 |arxiv=2412.11693 |bibcode=2025NatCo..16.9267L }}</ref><ref name="genai-crystal-review">{{cite journal |last1=Zeni |first1=Claudio |display-authors=etal |title=Generative AI for crystal structures: a review |journal=npj Computational Materials |date=2025 |volume=11 |issue=1 |page=161 |article-number=370 |doi=10.1038/s41524-025-01881-2 |doi-access=free |arxiv=2509.02723 |bibcode=2025npjCM..11..370D }}</ref> in.
===Generatiewe soekenjinoptimalisering===
Generatiewe soekenjinoptimalisering (GEO) is die praktyk om digitale inhoud te struktureer en 'n aanlyn teenwoordigheid te bestuur ten einde sigbaarheid te verbeter in antwoorde wat deur generatiewe KI-stelsels gegenereer word. Hierdie praktyk beïnvloed die wyse waarop groot taalmodelle (GTMe) inligting verkry, opsom en aanbied in reaksie op gebruikersnavrae.<ref name="newman2026" /> Verwante terme sluit in antwoord-soekenjinoptimalisering (AEO)<ref name="newman2026">{{cite web |last=Newman |first=Nic |date=12 Januarie 2026 |title=Journalism, media, and technology trends and predictions 2026 |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/journalism-media-and-technology-trends-and-predictions-2026 |access-date=30 Januarie 2026 |website=Reuters Institute for the Study of Journalism |publisher=University of Oxford |archive-date=30 Januarie 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260130061627/https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/journalism-media-and-technology-trends-and-predictions-2026 |url-status=live }}</ref> en kunsmatige-intelligensie-optimalisering (AIO).<ref>{{cite journal |last1=Fan |first1=Zhenan |last2=Ghaddar |first2=Bissan |last3=Wang |first3=Xinglu |last4=Xing |first4=Linzi |last5=Zhang |first5=Yong |last6=Zhou |first6=Zirui |date=1 July 2026 |title=Artificial intelligence for optimization: Unleashing the potential of parameter generation, model formulation, and solution methods |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0377221725006666 |journal=European Journal of Operational Research |volume=332 |issue=1 |pages=1–30 |doi=10.1016/j.ejor.2025.08.029 |issn=0377-2217 |url-access=subscription}}</ref>
==Sagteware en hardeware==
[[Lêer:Afrikaans Generatiewe KI-modelle diagram.png|duimnael|Argitektuur van ’n generatiewe KI-agent.]]
Generatiewe KI-modelle word gebruik deur [[kletsbot]]te soos ChatGPT, programmeringshulpmiddels soos GitHub Copilot,<ref>{{Cite web |url=https://www.axios.com/2023/06/30/githubs-vision-to-make-code-more-secure-by-design |title=GitHub has a vision to make code more secure by design |last=Sabin |first=Sam |date=June 30, 2023 |website=Axios Codebook |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.axios.com/2023/06/30/githubs-vision-to-make-code-more-secure-by-design |url-status=live }}</ref> teks-na-beeld-programme soos Midjourney, en teks-na-video-programme soos Runway Gen-2.<ref>{{cite web |last=Vincent |first=James |date=March 20, 2023 |title=Text-to-video AI inches closer as startup Runway announces new model |url=https://www.theverge.com/2023/3/20/23648113/text-to-video-generative-ai-runway-ml-gen-2-model-access |access-date=August 15, 2023 |work=The Verge |quote=Text-to-video is the next frontier for generative AI, though current output is rudimentary. Runway says it'll be making its new generative video model, Gen-2, available to users in 'the coming weeks.' |archive-date=September 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927003647/https://www.theverge.com/2023/3/20/23648113/text-to-video-generative-ai-runway-ml-gen-2-model-access |url-status=live }}</ref> Funksies gebaseer op generatiewe KI is bygevoeg tot bestaande kommersieel beskikbare dienste, soos Microsoft Office (Microsoft Copilot),<ref>{{Cite web |url=https://www.cnbc.com/2023/03/16/microsoft-to-improve-office-365-with-chatgpt-like-generative-ai-tech-.html |title=Microsoft adds OpenAI technology to Word and Excel |last=Vanian |first=Jonathan |date=16 Maart 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |publisher=CNBC |quote=Microsoft is bringing generative artificial intelligence technologies such as the popular ChatGPT chatting app to its Microsoft 365 suite of business software....the new A.I. features, dubbed Copilot, will be available in some of the company's most popular business apps, including Word, PowerPoint and Excel. |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.cnbc.com/2023/03/16/microsoft-to-improve-office-365-with-chatgpt-like-generative-ai-tech-.html |url-status=live }}</ref> Google Foto's,<ref>{{cite web |last=Wilson |first=Mark |date=15 Augustus 2023 |title=The app's Memories feature just got a big upgrade |url=https://www.techradar.com/computing/software/google-photos-now-shows-you-an-ai-powered-highlights-reel-of-your-life |work=TechRadar |quote= Die Google Foto's-app kry 'n herontwerpte 'Herinneringe'-funksie wat deur kunsmatige intelligensie aangedryf word... jy sal generatiewe kunsmatige intelligensie kan gebruik om voorgestelde name te genereer, soos "’n woestynavontuur". |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.techradar.com/computing/software/google-photos-now-shows-you-an-ai-powered-highlights-reel-of-your-life |url-status=live }}</ref> en die Adobe-sagtewarepakket (Adobe Firefly).<ref>{{cite web |url=https://www.mediapost.com/publications/article/385660/adobe-adds-generative-ai-to-photoshop.html |title=Adobe Adds Generative AI To Photoshop |first=Laurie |last=Sullivan |date=23 Mei 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |work=MediaPost |quote=Generative artificial intelligence (AI) will become one of the most important features for creative designers and marketers. Adobe on Tuesday unveiled a Generative Fill feature in Photoshop to bring Firefly's AI capabilities into design. |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.mediapost.com/publications/article/385660/adobe-adds-generative-ai-to-photoshop.html |url-status=live }}</ref> Baie generatiewe KI-modelle is ook beskikbaar as oopbronsagteware, insluitend Stable Diffusion en die LLaMA<ref>{{cite web |url=https://venturebeat.com/ai/llama-2-how-to-access-and-use-metas-versatile-open-source-chatbot-right-now/ |title=LLaMA 2: How to access and use Meta's versatile open-source chatbot right now |author=Michael Nuñez |date=19 Julie 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |website=VentureBeat |quote= As jy LLaMA 2 op jou eie masjien wil laat loop of die kode wil aanpas, kan jy dit direk aflaai vanaf Hugging Face, 'n toonaangewende platform vir die deel van KI-modelle. |archive-date=3 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103020505/https://venturebeat.com/ai/llama-2-how-to-access-and-use-metas-versatile-open-source-chatbot-right-now/ |url-status=live }}</ref>-taalmodel.
Kleiner generatiewe KI-modelle met tot 'n paar miljard parameters kan op [[slimfoon|slimfone]], ingebedde toestelle en [[persoonlike rekenaar]]s funfsioneer. LLaMA-7B ('n weergawe met 7 miljard parameters) kan byvoorbeeld op 'n Raspberry Pi 4<ref>{{cite web |url=https://www.tomshardware.com/how-to/create-ai-chatbot-server-on-raspberry-pi |title=How To Create Your Own AI Chatbot Server With Raspberry Pi 4 |last=Pounder |first=Les |date=25 Maart 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |publisher= |quote=Using a Pi 4 with 8GB of RAM, you can create a ChatGPT-like server based on LLaMA. |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225810/https://www.tomshardware.com/how-to/create-ai-chatbot-server-on-raspberry-pi |url-status=live }}</ref> funksioneer, en een weergawe van Stable Diffusion kan op 'n iPhone 11 loop.<ref>{{cite web |url=https://the-decoder.com/draw-things-app-brings-stable-diffusion-to-the-iphone/ |title="Draw Things" App brings Stable Diffusion to the iPhone |last=Kemper |first=Jonathan |date=10 November 2022 |website=The Decoder |quote= Draw Things is 'n toepassing wat Stable Diffusion na die iPhone bring. Die KI-beelde word plaaslik gegenereer, so jy het nie 'n internetverbinding nodig nie.|access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225811/https://the-decoder.com/draw-things-app-brings-stable-diffusion-to-the-iphone/ |url-status=live }}</ref>
Groter modelle met tienduisende miljoene (tientalle miljarde) parameters kan op [[skootrekenaar]]s of [[tafelrekenaar]]s funksioneer. Om 'n aanvaarbare spoed te behaal, mag modelle van hierdie grootte versnellers vereis, soos die GPU-skyfies wat deur [[Nvidia|NVIDIA]] en [[AMD]] vervaardig word, of die "''Neural Engine''" wat in [[Apple Inc.|Apple]] se eie verwerkers (Apple Silicon) ingesluit is. Die weergawe van LLaMA met 65 miljard parameters kan byvoorbeeld so gekonfigureer word dat dit op 'n tafelrekenaar loop.<ref>{{cite web |last=Witt |first=Allan |date=July 7, 2023 |title=Best Computer to Run LLaMA AI Model at Home (GPU, CPU, RAM, SSD) |url=https://www.hardware-corner.net/guides/computer-to-run-llama-ai-model/ |quote= Om die LLaMA-model tuis te laat loop, het jy 'n rekenaar nodig wat toegerus is met 'n kragtige GPU wat die groot hoeveelheid data en berekeninge kan hanteer wat vir afleiding (inferencing) vereis word.. |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225811/https://www.hardware-corner.net/guides/computer-to-run-llama-ai-model/ |url-status=live }}</ref>
Die voordele daarvan om generatiewe KI plaaslik te laat loop, sluit in die beskerming van [[privaatheid]] en intellektuele eiendom, asook die vermyding van beperkings op gebruiksfunksies en [[sensuur]]. Die subreddit r/LocalLLaMA fokus veral op die gebruik van grafiese kaarte wat vir verbruikerspeletjies ontwerp is,<ref>{{cite web |url=https://www.pcmag.com/how-to/how-to-run-your-own-chatgpt-like-llm-for-free-and-in-private |title=Who Needs ChatGPT? How to Run Your Own Free and Private AI Chatbot |last=Westover |first=Brian |date=28 September 2023 |publisher=Ziff Davis |access-date=7 Januarie 2024 |archive-date=7 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107171858/https://www.pcmag.com/how-to/how-to-run-your-own-chatgpt-like-llm-for-free-and-in-private |url-status=live }}</ref> deur middel van tegnieke soos kompressie.
Taalmodelle met honderde miljarde parameters, soos GPT-4 of PaLM, loop gewoonlik op rekenaars in [[datasentrum]]s wat toegerus is met reekse GPU's (soos NVIDIA se H100) of KI-versnellerskyfies (soos Google se TPU). Hierdie baie groot modelle word tipies via die [[internet]] as wolkdienste benut.
In 2022 het die Verenigde State nuwe uitvoerbeheermaatreëls ingestel op gevorderde rekenaartegnologie en [[halfgeleier]]s wat na die [[Volksrepubliek China]] uitgevoer word. Dit sluit beperkings in op die uitvoer na China van GPU- en KI-versnellerskyfies wat vir generatiewe KI gebruik word.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-says-us-has-imposed-new-license-requirement-future-exports-china-2022-08-31/ |title=U.S. officials order Nvidia to halt sales of top AI chips to China |last1=Nellis |first1=Stephen |last2=Lee |first2=Jane |date=1 September 2022 |website=Reuters |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.reuters.com/technology/nvidia-says-us-has-imposed-new-license-requirement-future-exports-china-2022-08-31/ |url-status=live }}</ref> Skyfies soos die NVIDIA A800<ref>{{cite web |url=https://www.tomshardware.com/news/nvidia-a800-performance-revealed |title=Nvidia's Chinese A800 GPU's Performance Revealed |first=Anton |last=Shilov |date=May 7, 2023 |publisher=Tom's Hardware |access-date=15 Augustus 2023 |quote= Die A800 werk teen 70% van die spoed van A100-GPU's, terwyl dit voldoen aan streng Amerikaanse uitvoerstandaarde wat beperk hoeveel verwerkingskrag Nvidia mag verkoop. |archive-date=7 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507100659/https://www.tomshardware.com/news/nvidia-a800-performance-revealed |url-status=live }}</ref> en die Biren Technology BR104<ref>{{cite web |last=Patel |first=Dylan |date=24 Oktober 2022 |title=How China's Biren Is Attempting To Evade US Sanctions |url=https://www.semianalysis.com/p/how-chinas-biren-is-attempting-to |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225810/https://www.semianalysis.com/p/how-chinas-biren-is-attempting-to |url-status=live }}</ref> is ontwikkel om aan die vereistes van die sanksies te voldoen.
Daar is gratis sagteware op die mark wat poog om teks wat deur generatiewe kunsmatige intelligensie (soos GPTZero) gegenereer is, te herken, sowel as beelde, oudio of video wat daaruit voortspruit.<ref>{{cite magazine|last=Piccolo |first=Riccardo |url=https://www.wired.it/article/software-riconoscere-intelligenza-artificiale-immagini-false/|title=5 software gratuiti per riconoscere le immagini false generate dall'AI |trans-title=5 free software to recognise fake AI-generated images|date=28 Oktober 2023 |magazine=Wired|language=it|access-date=29 Oktober 2023|archive-date=2 Maart 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260302142837/https://www.wired.it/article/software-riconoscere-intelligenza-artificiale-immagini-false/|url-status=live}}</ref> Moontlike strategieë om inhoud van generatiewe kunsmatige intelligensie (KI) op te spoor, sluit in digitale watermerke, inhoudstawing, inligtingherwinning en klassifikasiemodelle gebaseer op masjienleer.<ref>{{Cite web |date=4 Januarie 2024 |title=Detecting AI fingerprints: A guide to watermarking and beyond |url=https://www.brookings.edu/articles/detecting-ai-fingerprints-a-guide-to-watermarking-and-beyond/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240903212302/https://www.brookings.edu/articles/detecting-ai-fingerprints-a-guide-to-watermarking-and-beyond/ |archive-date=3 September 2024 |access-date=5 September 2024 |website=Brookings Institution |language=en-US}}</ref> Ten spyte van bewerings van akkuraatheid, het beide gratis en betaalde KI-teksverklikkers dikwels "vals positiewe" resultate gelewer, waardeur studente verkeerdelik daarvan beskuldig is dat hulle werk ingedien het wat deur KI gegenereer is.<ref>{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/04/01/chatgpt-cheating-detection-turnitin |title=We tested a new ChatGPT-detector for teachers. It flagged an innocent student |last=Fowler |first=Geoffrey |date=3 April 2023 |website=washingtonpost.com |access-date=6 Februarie 2024 |archive-date=28 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328081619/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/04/01/chatgpt-cheating-detection-turnitin/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/06/02/turnitin-ai-cheating-detector-accuracy/ |title=Detecting AI may be impossible. That's a big problem for teachers. |last=Fowler |first=Geoffrey |date=2 Junie 2023 |website=washingtonpost.com |access-date=6 Februarie 2024 |archive-date=3 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603004340/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/06/02/turnitin-ai-cheating-detector-accuracy/ |url-status=live }}</ref>
===Generatiewe modelle en opleidingstegnieke===
====Generatiewe mededingende netwerke====
[[Lêer:GAN opleiding werkvloei.png|duimnael|Werkvloei vir die opleiding van 'n generatiewe mededingende netwerk.]]
Generatiewe mededingende netwerke (GAN'e) is 'n generatiewe modelleringstegniek wat bestaan uit twee [[neurale netwerk]]e – die generator en die diskrimineerder – wat gelyktydig in 'n mededingende omgewing opgelei word. Die generator skep sintetiese data deur ewekansige geraas te omskep in monsters wat soos die opleidingsdatastel lyk. Die diskriminator word opgelei om die outentieke [[data]] te onderskei van [[sintetiese data]] wat deur die generator geproduseer word. Die twee modelle neem deel aan 'n minimaksimaleerende spel: die generator poog om toenemend realistiese data te skep om die diskrimineerder te "flous", terwyl die diskrimineerder sy vermoë verbeter om regte van vals data te onderskei. Hierdie deurlopende opleidingsopstelling stel die generator in staat om hoëgehalte en realistiese uitsette te produseer.<ref>{{Cite journal |last1=Goodfellow |first1=Ian |last2=Pouget-Abadie |first2=Jean |last3=Mirza |first3=Mehdi |last4=Xu |first4=Bing |last5=Warde-Farley |first5=David |last6=Ozair |first6=Sherjil |last7=Courville |first7=Aaron |last8=Bengio |first8=Yoshua |date=22 Oktober 2020 |title=Generative adversarial networks |journal=Communications of the ACM |volume=63 |issue=11 |pages=139–144 |doi=10.1145/3422622 |issn=0001-0782|arxiv=1406.2661 }}</ref>
====Variasionele outo-enkodeerders====
[[Lêer:GAN vs VAE (cropped).png|duimnael|Vergelyking tussen beelde wat deur 'n VAE (links) en 'n GAN (regs) gegenereer is. VAE's is geneig om gladder, maar meer wasige beelde te produseer, as gevolg van hul probabilistiese dekodering.]]
Variasionele outo-enkodeerders (''variational autoencoders''- VAE's) is diep leermodelle wat data probabilisties enkodeer. Hulle word tipies gebruik vir take soos geraasvermindering van beelde, datakompressie, die identifisering van ongewone patrone en gesigsherkenning. Anders as standaard outo-enkodeerders, wat invoerdata in 'n vaste latente voorstelling saampers, modelleer VAE's die latente ruimte as 'n waarskynlikheidsverdeling, wat gladde monsterneming en interpolasie tussen datapunte moontlik maak. Die enkodeerder ("herkenningsmodel") karteer invoerdata na 'n latente ruimte, wat gemiddeldes en variansies produseer wat 'n waarskynlikheidsverdeling definieer. Die dekodeerder ("generatiewe model") monster uit hierdie latente verspreiding en poog om die oorspronklike invoer te rekonstrueer.<ref>{{Cite book |last1=Kingma |first1=Diederik P. |title=An Introduction to Variational Autoencoders |last2=Welling |first2=Max |date=2019 |publisher=Emerald Insights |doi=10.1561/2200000056 |arxiv=1906.02691 |isbn=978-1-68083-622-6}}</ref>
====Transformeerders====
[[Lêer:Vol argitektuur van 'n GPT-model.png|links|duimnael|Die argitektuur van ’n GPT-model, met die interne struktuur van ’n transformatorblok regs.]]
Die selfaandagmeganisme stel die model in staat om die relatiewe belangrikheid van elke teken in 'n reeks te bepaal wanneer die volgende teken voorspel word, wat sodoende kontekstuele begrip verbeter. Anders as rekurrente neurale netwerke, verwerk transformators tekens parallel, wat opleidingdoeltreffendheid en skaalbaarheid verbeter.<ref name="Attention Is All You Need" />}Transformeerders het die grondslag geword vir die " generatiewe voorafgeleerde transformeerder " (GPT)-reeks wat deur OpenAI ontwikkel is, en het tradisionele herhalende en konvolusionele modelle vervang.
==Wet en regulasie==
In die Verenigde State het 'n groep maatskappye, waaronder OpenAI, Alphabet en Meta, in Julie 2023 'n vrywillige ooreenkoms met die Biden-administrasie onderteken om KI-gegenereerde inhoud van 'n watermerk te voorsien.<ref>{{cite news|last1=Bartz|first1=Diane|last2=Hu|first2=Krystal|title=OpenAI, Google, others pledge to watermark AI content for safety, White House says|date=21 Julie 2023|url=https://www.reuters.com/technology/openai-google-others-pledge-watermark-ai-content-safety-white-house-2023-07-21/|work=Reuters|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074519/https://www.reuters.com/technology/openai-google-others-pledge-watermark-ai-content-safety-white-house-2023-07-21/|url-status=live}}</ref> In Oktober 2023 het Uitvoerende Bevel 14110 die *Defense Production Act* (Wet op Verdedigingsproduksie) toegepas, wat vereis dat alle Amerikaanse maatskappye inligting aan die federale regering rapporteer wanneer hulle sekere KI-modelle met 'n groot impak ontwikkel.<ref>{{cite web| url = https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2023/10/30/fact-sheet-president-biden-issues-executive-order-on-safe-secure-and-trustworthy-artificial-intelligence/| title = FACT SHEET: President Biden Issues Executive Order on Safe, Secure, and Trustworthy Artificial Intelligence| publisher = The White House| date = 30 Oktober 2023| access-date = 30 Januarie 2024| archive-date = 30 Januarie 2024| archive-url = https://web.archive.org/web/20240130131421/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2023/10/30/fact-sheet-president-biden-issues-executive-order-on-safe-secure-and-trustworthy-artificial-intelligence/| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Burt |first=Andrew |date=31 Oktober 2023 |title=3 Obstacles to Regulating Generative AI |url=https://hbr.org/2023/10/3-obstacles-to-regulating-generative-ai |access-date=17 February 2024 |work=Harvard Business Review |issn=0017-8012 |archive-date=17 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217052101/https://hbr.org/2023/10/3-obstacles-to-regulating-generative-ai |url-status=live }}</ref>
In die [[Europese Unie]] (EU) sluit die Wet op Kunsmatige Intelligensie vereistes in om kopieregmateriaal wat gebruik word om generatiewe KI-stelsels op te lei, bekend te maak, en om enige KI-gegenereerde uitset as sodanig te etiketteer.<ref>{{cite web |title=EU AI Act: first regulation on artificial intelligence |url=https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20230601STO93804/eu-ai-act-first-regulation-on-artificial-intelligence |website=European Parliament |access-date=13 September 2024 |language=en |date=6 Augustus 2023 |archive-date=21 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221024951/https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20230601STO93804/eu-ai-act-first-regulation-on-artificial-intelligence |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Chee|first1=Foo Yun|last2=Mukherjee|first2=Supantha|title=EU lawmakers vote for tougher AI rules as draft moves to final stage|url=https://www.reuters.com/technology/eu-lawmakers-agree-changes-draft-artificial-intelligence-rules-2023-06-14/|website=Reuters|date=14 Junie 2023|access-date=26 Julie 2023|language=en|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074515/https://www.reuters.com/technology/eu-lawmakers-agree-changes-draft-artificial-intelligence-rules-2023-06-14/|url-status=live}}</ref>
In China reguleer die Tussentydse Maatreëls vir die Bestuur van Generatiewe KI-dienste wat deur die Kuberruimte-administrasie van China ingestel is, enige publiek-gerigte generatiewe KI. Dit sluit vereistes in om gegenereerde beelde of video's te watermerk, regulasies oor opleidingsdata en etiketkwaliteit, beperkings op die insameling van persoonlike data, en 'n riglyn dat generatiewe KI-dienste "aan sosialistiese kernwaardes moet voldoen".<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/technology/china-issues-temporary-rules-generative-ai-services-2023-07-13/|title=China says generative AI rules to apply only to products for the public|last=Ye|first=Josh|date=13 Julie 2023|website=Reuters|access-date=13 Julie 2023|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074517/https://www.reuters.com/technology/china-issues-temporary-rules-generative-ai-services-2023-07-13/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cac.gov.cn/2023-07/13/c_1690898327029107.htm|title=生成式人工智能服务管理暂行办法|date=13 Julie 2023|access-date=27 Julie 2023|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727125136/http://www.cac.gov.cn/2023-07/13/c_1690898327029107.htm|url-status=live}}</ref>
In 2021 het [[Unesco|UNESCO]] die Aanbeveling oor die [[Etiek van kunsmatige intelligensie]], die eerste globale standaardiseringsinstrument oor KI, aangeneem. Dit bied leiding aan lidstate oor kwessies soos menseregte, billikheid, deursigtigheid, databestuur en omgewingsvolhoubaarheid. <ref>{{cite web |title=Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence |url=https://www.unesco.org/en/articles/recommendation-ethics-artificial-intelligence |website=UNESCO |publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |date=16 Mei 2023 |access-date=20 Julie 2026}}</ref>
Die [[Groep van Sewe]] (G7) het die Hiroshima KI-proses in 2023 van stapel gestuur, wat internasionale riglyne en 'n vrywillige gedragskode vir ontwikkelaars van gevorderde KI-stelsels opgestel het.<ref>{{cite web |title=The Hiroshima AI Process: Leading the Global Challenge to Shape Inclusive Governance for Generative AI |url=https://www.japan.go.jp/kizuna/2024/02/hiroshima_ai_process.html |website=JapanGov |publisher=Government of Japan |date=9 Februarie 2024 |access-date=20 Julie 2026}}</ref> In 2024 het die Raad van Europa die Raamwerkkonvensie oor Kunsmatige Intelligensie en Menseregte, Demokrasie en die Oppergesag van die Reg aangeneem, die eerste wetlik bindende internasionale verdrag wat kunsmatige intelligensie beheer.<ref>{{cite web |title=The Framework Convention on Artificial Intelligence |url=https://www.coe.int/en/web/artificial-intelligence/the-framework-convention-on-artificial-intelligence |website=Council of Europe |date=5 September 2024 |access-date=20 Julie 2026}}</ref>
===Kopiereg===
====Opleiding met kopieregbeskermde inhoud====
Generatiewe KI-stelsels, soos ChatGPT en Midjourney, word opgelei op groot, openbare datastelle wat werke bevat waarop [[kopiereg]] rus. KI-ontwikkelaars voer aan dat sodanige opleiding onder die beginsel van "billike gebruik" beskerm word, terwyl kopiereghouers aanvoer dat dit inbreuk maak op hul regte.<ref name="crscopyright">{{Cite web| url = https://crsreports.congress.gov/product/pdf/LSB/LSB10922| title = Generative Artificial Intelligence and Copyright Law| date = September 29, 2023| work = Congressional Research Service| access-date = 30 Januarie 2024| series = LSB10922| archive-date = 22 Maart 2024| archive-url = https://web.archive.org/web/20240322233637/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/LSB/LSB10922| url-status = live}}</ref>
Voorstanders van opleiding onder die beginsel van billike gebruik voer aan dat dit 'n transformatiewe gebruik is en nie behels dat kopieregbeskermde werke aan die publiek beskikbaar gestel word nie.<ref name="crscopyright"/> Kritici voer egter aan dat beeldgenerators soos Midjourney byna identiese kopieë van sekere kopieregbeskermde beelde kan skep,<ref>{{cite web | url = https://www.nytimes.com/interactive/2024/01/25/business/ai-image-generators-openai-microsoft-midjourney-copyright.html | title = We Asked A.I. to Create the Joker. It Generated a Copyrighted Image. | first = Stuart | last = Thompson | date = 25 Januarie 2024 | access-date = 26 Januarie 2024 | work = [[The New York Times]] | archive-date = 25 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240125233919/https://www.nytimes.com/interactive/2024/01/25/business/ai-image-generators-openai-microsoft-midjourney-copyright.html | url-status = live }}</ref> en dat generatiewe KI-programme meeding met die inhoud waarop hulle opgelei is.<ref>{{cite news |last1=Hadero |first1=Haleluya |last2=Bauder |first2=David |title=The New York Times sues OpenAI and Microsoft for using its stories to train chatbots |url=https://apnews.com/article/nyt-new-york-times-openai-microsoft-6ea53a8ad3efa06ee4643b697df0ba57 |work=AP News |publisher=AP News |date=27 Desember 2023 |access-date=13 April 2023 |archive-date=27 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227150436/https://apnews.com/article/nyt-new-york-times-openai-microsoft-6ea53a8ad3efa06ee4643b697df0ba57 |url-status=live }}</ref>
Teen 2024 is verskeie regsgedinge wat verband hou met die gebruik van kopieregbeskermde materiaal vir opleidingsdoeleindes aan die gang. Getty Images het 'n regsgeding teen Stability AI aanhangig gemaak oor die gebruik van sy beelde om Stable Diffusion op te lei.<ref>{{cite web |last=O'Brien |first=Matt |title=Photo giant Getty took a leading AI image-maker to court. Now it's also embracing the technology |url=https://apnews.com/article/getty-images-artificial-intelligence-ai-image-generator-stable-diffusion-a98eeaaeb2bf13c5e8874ceb6a8ce196 |website=AP NEWS |publisher=Associated Press |date=25 September 2023 |access-date=30 Januarie 2024 |archive-date=30 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130221552/https://apnews.com/article/getty-images-artificial-intelligence-ai-image-generator-stable-diffusion-a98eeaaeb2bf13c5e8874ceb6a8ce196 |url-status=live }}</ref> Beide die Authors Guild en ''[[The New York Times]]'' het regsgedinge teen [[Microsoft]] en [[OpenAI]] ingestel oor die gebruik van hul werke om ChatGPT op te lei.<ref>{{cite magazine | url = https://www.wired.com/story/livewired-generative-ai-copyright/ | title = The Generative AI Copyright Fight Is Just Getting Started | first = Gregory | last = Barber | date = 9 Desember 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | magazine = Wired | archive-date = 19 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240119131913/https://www.wired.com/story/livewired-generative-ai-copyright/ | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.wsj.com/tech/ai/new-york-times-sues-microsoft-and-openai-alleging-copyright-infringement-fd85e1c4 | title = New York Times Sues Microsoft and OpenAI, Alleging Copyright Infringement | first = Alexandra | last = Bruell | date = 27 Desember 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | work = [[Wall Street Journal]] | archive-date = 18 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240118042622/https://www.wsj.com/tech/ai/new-york-times-sues-microsoft-and-openai-alleging-copyright-infringement-fd85e1c4 | url-status = live }}</ref>
====Kopiereg op KI-gegenereerde inhoud====
'n Afsonderlike vraag is of KI-gegenereerde werke vir kopieregbeskerming kan kwalifiseer. Die Verenigde State se Kopieregkantoor het beslis dat werke wat deur kunsmatige intelligensie geskep is sonder enige menslike insette nie kopieregbeskerm kan word nie, omdat hulle nie menslike outeurskap het nie.<ref>{{cite web | url = https://www.reuters.com/legal/ai-generated-art-cannot-receive-copyrights-us-court-says-2023-08-21/ | title = AI-generated art cannot receive copyrights, US court says | first = Blake | last = Brittain | date = 21 Augustus 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | work = [[Reuters]] | archive-date = 20 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240120193026/https://www.reuters.com/legal/ai-generated-art-cannot-receive-copyrights-us-court-says-2023-08-21/ | url-status = live }}</ref> Sommige regsgeleerdes het voorgestel dat Naruto v. Slater (2018), waarin die Amerikaanse 9de Kringhof van Appèl beslis het dat nie-mense nie kopiereghouers van artistieke werke kan wees nie, 'n potensiële presedent in kopiereggedinge oor werke wat deur generatiewe KI geskep is, kan wees.<ref>{{cite news|title=The Lawsuits That Could Shape the Future of AI and Copyright Law|date=15 April 2024|work=The Wall Street Journal|publisher=News Corp|url=https://www.wsj.com/video/series/wsj-explains/the-lawsuits-that-could-shape-the-future-of-ai-and-copyright-law/43D1BBBB-F393-4F18-AA4A-A80CFFA0F8A5|access-date=11 Februarie 2025}}</ref> Die kantoor het egter ook begin om publieke insette te neem om te bepaal of hierdie reëls vir generatiewe KI verfyn moet word.<ref>{{cite web | url = https://www.theverge.com/2023/8/29/23851126/us-copyright-office-ai-public-comments | title = US Copyright Office wants to hear what people think about AI and copyright | first = Emilla | last = David | date = 29 Augustus 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | work = The Verge | archive-date = 19 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240119131914/https://www.theverge.com/2023/8/29/23851126/us-copyright-office-ai-public-comments | url-status = live }}</ref>
In Januarie 2025 het die Verenigde State se Kopieregkantoor (USCO) uitgebreide riglyne vrygestel rakende die gebruik van KI-gereedskap in die kreatiewe proses, en vasgestel dat "...generatiewe KI-stelsels ook gereedskap bied wat gebruikers op soortgelyke wyse in staat stel om beheer uit te oefen. [Hierdie] kan die gebruiker in staat stel om die keuse en plasing van individuele kreatiewe elemente te beheer. Of sulke wysigings voldoen aan die minimum standaard van oorspronklikheid wat onder Feist vereis word, sal afhang van 'n geval-tot-geval-bepaling. In daardie gevalle waar dit wel gebeur, moet die uitvoer kopieregbaar wees"<ref>{{Cite web |title=Copyright and Artificial Intelligence {{!}} U.S. Copyright Office |url=https://copyright.gov/ai/ |access-date=9 April 2025 |website=copyright.gov}}</ref> Daarna het die USCO die eerste visuele kunswerk geregistreer wat volledig uit KI-gegenereerde materiaal bestaan het, getiteld "A Single Piece of American Cheese".<ref>{{Cite web |date=24 Maart 2025 |title=U.S. Copyright Office Grants Registration to AI-Generated Artwork |url=https://journals.law.harvard.edu/jsel/2025/03/u-s-copyright-office-grants-registration-to-ai-generated-artwork/ |access-date=9 April 2025 |language=en-US |archive-date=9 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409145825/https://journals.law.harvard.edu/jsel/2025/03/u-s-copyright-office-grants-registration-to-ai-generated-artwork/ |url-status=live }}</ref>
===Litigasie===
Die ontwikkeling van generatiewe kunsmatige intelligensie het litigasie oor die gebruik van kopieregbeskermde werke om KI-modelle en die inhoud wat deur hierdie stelsels vervaardig word, op te lei, aanleiding gegee. Skrywers, nuusuitgewers, visuele kunstenaars en musiekmaatskappye het regsgedinge aanhangig gemaak waarin beweer word dat KI-ontwikkelaars hul werke sonder magtiging gebruik het. Die verweerders het sommige van hierdie eise betwis, onder andere deur aan te voer dat die gebruik van kopieregbeskermde materiaal vir modelopleiding as billike gebruik onder die wet van die Verenigde State kan kwalifiseer.<ref>{{cite web |last=Rushing |first=Joshua Luke |last2=Lowry |first2=Samuel |date=2024 |title=Generative AI Litigation: A One-Year Check-In |url=https://www.americanbar.org/groups/science_technology/resources/scitech-lawyer/2024-spring/generative-ai-litigation-one-year-check-in/ |website=American Bar Association}}</ref>
Ander regsgedinge het kwessies geopper rakende [[privaatheid]], [[handelsmerk]]e, publisiteitsregte en beweerde skade wat deur [[kletsbot]]-interaksies veroorsaak word. In 2026 het nuusuitgewers bykomende kopiereges teen KI-ontwikkelaars aanhangig gemaak, terwyl regsgedinge teen kletsbotverskaffers beweer het dat hul stelsels bygedra het tot geestesgesondheidskrisisse of ander skadelike gedrag.<ref>{{cite news |date=8 Oktober 2026 |title=USA Today sues OpenAI for copyright infringement over AI training |url=https://www.reuters.com/legal/legalindustry/usa-today-sues-openai-copyright-infringement-over-ai-training-2026-10-08/ |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |date=7 Oktober 2026 |title=Is ChatGPT a 'product' or a 'service'? A wave of lawsuits tests a theory of AI liability |url=https://www.reuters.com/legal/litigation/is-chatgpt-product-or-service-wave-lawsuits-tests-theory-ai-liability-2026-10-07/ |work=Reuters}}</ref>
==Etiese kwessies==
''Sien ook:'' [[Etiek van kunsmatige intelligensie]] en kontroversies rondom kunsmatige intelligensie
Die ontwikkeling van generatiewe KI het kommer laat ontstaan by regerings, besighede en individue, wat gelei het tot protesaksies, regsaksies, oproepe om KI-eksperimente te staak, en stappe deur verskeie regerings. In 'n inligtingsessie aan die [[Verenigde Nasies]] se [[Veiligheidsraad]] in Julie 2023 het sekretaris-generaal [[António Guterres]] verklaar dat "generatiewe KI 'n enorme potensiaal vir beide goed en kwaad op groot skaal inhou". Hy het gesê dat KI "wêreldwye ontwikkeling 'n enorme hupstoot kan gee" en teen 2030 tussen $10 en $15 biljoen tot die wêreldekonomie kan bydra, maar dat kwaadwillige gebruik daarvan "verskriklike vlakke van dood en vernietiging, wydverspreide trauma en diep sielkundige skade op 'n onvoorstelbare skaal kan veroorsaak".<ref>{{Cite web |date=18 Julie 2023 |title=Secretary-General's remarks to the Security Council on Artificial Intelligence |url=https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2023-07-18/secretary-generals-remarks-the-security-council-artificial-intelligence-bilingual-delivered-scroll-down-for-all-english |access-date=27 Julie 2023 |website=un.org |archive-date=28 Julie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728121305/https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2023-07-18/secretary-generals-remarks-the-security-council-artificial-intelligence-bilingual-delivered-scroll-down-for-all-english |url-status=live }}</ref> Daarbenewens het generatiewe KI 'n beduidende koolstofvoetspoor.<ref name="Heikkilä-2023" />
===Maatskaplike impakte===
====Uitwerkings op geestesgesondheid====
Gebaseer op 'n nasionaal verteenwoordigende steekproef van 20 847 volwassenes in die VSA, het 'n opnamestudie uit 2026 in ''JAMA Network Open'' bevind dat daaglikse gebruik van generatiewe KI beduidend verband hou met ernstiger depressiewe simptome; die waarskynlikheid van ten minste matige [[Depressie (gemoedstoestand)|depressie]] was ongeveer 30% hoër onder daaglikse gebruikers as onder nie-gebruikers. Die verband was die sterkst in die geval van persoonlike gebruik en onder persone tussen die ouderdomme van 25 en 64; die deursnee-ontwerp het nie voorsiening gemaak vir gevolgtrekkings oor oorsaaklikheid nie.<ref>{{Cite journal |last1=Perlis |first1=Roy H. |last2=Gunning |first2=Faith M. |last3=Uslu |first3=Ata A. |last4=Santillana |first4=Mauricio |last5=Baum |first5=Matthew A. |last6=Druckman |first6=James N. |last7=Ognyanova |first7=Katherine |last8=Lazer |first8=David |title=Generative AI Use and Depressive Symptoms Among US Adults |journal=JAMA Network Open |date=2026 |volume=9 |issue=1 |pages=e2554820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2025.54820 |pmid=41563755 |pmc=12824790 |doi-access=free}}</ref> In 'n afsonderlike, nasionaal verteenwoordigende opname uit 2025 onder Amerikaanse adolessente en jong volwassenes (ouderdomme 12 tot 21), is bevind dat ongeveer 13% generatiewe KI vir emosionele ondersteuning gebruik het, en meer as 90% van hulle het aangedui dat die advies nuttig was.<ref>{{Cite journal |last1=McBain |first1=Ryan K. |last2=Bozick |first2=Robert |last3=Diliberti |first3=Melissa Kay |display-authors=etal |title=Use of Generative AI for Mental Health Advice Among US Adolescents and Young Adults |journal=JAMA Network Open |date=2025 |volume=8 |issue=11 |pages=e2542281 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2025.42281 |pmid=41201806 |pmc=12595529 |doi-access=free}}</ref>
Beheerde ekspiremente het 'n mate van terapeutiese potensiaal getoon. Die eerste gerandomiseerde beheerde eksperiment van 'n volledig generatiewe KI-terapie-kletsbot, gepubliseer in ''NEJM AI'' in 2025, het beduidende vermindering in simptome van depressie, [[angs]] en eetversteurings oor vier weke gevind in vergelyking met 'n waglyskontrole, met deelnemers wat die terapeutiese alliansie as vergelykbaar met dié van menslike terapeute beoordeel.<ref>{{Cite journal |last1=Heinz |first1=Michael V. |last2=Mackin |first2=Destiny M. |last3=Trudeau |first3=Bridget M. |display-authors=etal |title=Randomized Trial of a Generative AI Chatbot for Mental Health Treatment |journal=NEJM AI |date=2025 |volume=2 |issue=4 |doi=10.1056/AIoa2400802}}</ref> Hierdie bevindinge stem ooreen met 'n 2025-meta-analise van 31 gerandomiseerde beheerde proewe (n=29 637) wat klein tot matige effekte van KI-kletsbotte gevind het in die vermindering van depressiewe, angs- en stresimptome onder jong volwassenes.<ref>{{Cite journal |last1=Feng |first1=Xinyu |last2=Tian |first2=Lidan |last3=Ho |first3=Grace W. K. |last4=Yorke |first4=Janelle |last5=Hui |first5=Vivian |title=The Effectiveness of AI Chatbots in Alleviating Mental Distress and Promoting Health Behaviors Among Adolescents and Young Adults: Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Journal of Medical Internet Research |date=2025 |volume=27 |issue=3 |article-number=e79850 |doi=10.2196/79850 |pmid=41603730 |pmc=12661615 |doi-access=free}}</ref> Kommersieel beskikbare terapie-kletsbotte toon nietemin beduidende tekortkominge: 'n 2025-studie deur die Stanford Universiteit het bevind dat hulle stigmatiserende houdings teenoor toestande soos skisofrenie en alkoholafhanklikheid vertoon het, en onvanpas gereageer het op selfmoordgedagtes en waandenke.<ref>{{Cite web |last=Moore |first=Jared |title=Expressing stigma and inappropriate responses prevents LLMs from safely replacing mental health providers |url=https://news.stanford.edu/stories/2025/06/ai-mental-health-care-tools-dangers-risks |date=2025-06-11 |access-date=2026-09-01 |website=Stanford News |publisher=Stanford-universiteit}}</ref>
Navorsers het ook kommer uitgespreek oor KI-metgesel-kletsbotte en emosionele afhanklikheid. Terwyl sommige gebruikers van metgesel-toeps verminderde eensaamheid rapporteer, is wetenskaplikes bekommerd oor langtermyn-afhanklikheid wanneer kletsbotte voortdurende bevestiging van gebruikers se gevoelens en sienings bied sonder om gebruikers se aannames uit te daag.<ref>{{Cite journal |last=Adam |first=David |title=Supportive? Addictive? Abusive? How AI companions affect our mental health |journal=Nature |date=2025 |volume=641 |issue=8062 |pages=296–298 |doi=10.1038/d41586-025-01349-9 |pmid=40329067 |bibcode=2025Natur.641..296A }}</ref> In 2026 het Stanford-navorsers bevind dat gebruikers van die Character.AI-platform met beperkte vanlyn sosiale netwerke berig het dat hulle meer eensaam voel nadat hulle emosionele ondersteuning van kletsbotte gesoek het.<ref>{{Cite web |title=AI companions may worsen loneliness for vulnerable users, Stanford study finds |url=https://news.stanford.edu/stories/2026/08/ai-companions-chatbots-loneliness-research |date=2026-08-04 |access-date=2026-09-01 |website=Stanford News |publisher=Stanford University}}</ref>
Oormatige afhanklikheid van generatiewe KI kan ook kognitiewe vaardighede beïnvloed. In 'n studie wat by die 2026-konferensie oor menslike faktore in rekenaarstelsels aangebied is, het deelnemers wat KI gereeld oor vier weke gebruik het, 'n verminderde vermoë getoon om self waninligting te onderskei.<ref name="CHI2026">{{cite journal |last1=Rani |first1=Anku |last2=Danry |first2=Valdemar |last3=Liang |first3=Paul Pu |last4=Lippman |first4=Andrew |last5=Maes |first5=Pattie |title=Dialogues with AI Reduce Beliefs in Misinformation but Build No Lasting Discernment Skills |journal=[[Conference on Human Factors in Computing Systems]] |date=13 April 2026 |pages=1–26 |doi=10.1145/3772318.3790656 |isbn=979-8-4007-2278-3 |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3772318.3790656 |access-date=23 Junie 2026|arxiv=2510.01537 }}</ref><ref name="mansoor2026">{{cite news |last1=Mansoor |first1=Sanya |title=Over-reliance on chatbots can diminish critical-thinking skills, study finds |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/jun/19/chatbots-critical-thinking-skills |access-date=23 Junie 2026 |work=The Guardian |date=19 Junie 2026}}</ref>
====Akademiese eerlikheid====
Generatiewe KI kan gebruik word om akademiese prosa te genereer en te wysig, bronne te parafraseer en tale te vertaal. Die gebruik van generatiewe KI in 'n klaskameromgewing het tradisionele definisies van akademiese [[plagiaat]] uitgedaag, wat gelei het tot 'n "kat-en-muis"-dinamika tussen studente wat KI gebruik en instellings wat dit probeer opspoor.<ref name="UNESCO2023">{{Cite book |title=Guidance for generative AI in education and research |publisher=UNESCO |date=2023 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693 |doi=10.54675/EWZM9535 |isbn=978-92-3-100612-8}}</ref> In die onmiddellike nasleep van ChatGPT se vrystelling het baie skooldistrikte en universiteite tydelike verbod op die tegnologie uitgereik, hoewel baie instellings sedertdien na beleide van bestuurde integrasie oorgeskakel het.<ref name="UNESCO2023" /> Die implementering van hierdie beleide ontbreek egter dikwels aan duidelikheid. Navorsing dui daarop dat die las van die interpretasie van "aanvaarbare gebruik" dikwels op individuele studente en onderwysers val, wat 'n omgewing skep waar akademiese eerlikheid moeilik word om te definieer en af te dwing.<ref>{{Cite journal |last=Tsao |first=Jack |date=2025 |title=Trajectories of AI policy in higher education: Interpretations, discourses, and enactments of students and teachers |journal=Computers and Education: Artificial Intelligence |volume=9 |article-number=100496 |doi=10.1016/j.caeai.2025.100496 |issn=2666-920X|doi-access=free }}</ref>
'n Algemeen voorgestelde gebruik vir onderwysers is om te gradeer en terugvoer te gee. Maatskappye soos Pearson en ETS gebruik KI om [[grammatika]], [[meganika]], gebruik en styl te gradeer, maar nie vir hoofidees of algehele struktuur nie.<ref name="Barrett">{{cite journal |last1=Barrett |first1=A. |last2=Pack |first2=A. |date=2023 |title=Not quite eye to A.I.: Student and teacher perspectives on the use of generative artificial intelligence in the writing process |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=20 |issue=1 |page=59 |doi=10.1186/s41239-023-00427-0 |doi-access=free }}</ref> Die Nasionale Raad van Onderwysers van Engels het verklaar dat masjientelling studente laat voel dat hul skryfwerk nie die moeite werd is om te lees nie.<ref>{{cite web |title=NCTE Position Statement on Machine Scoring |url=https://ncte.org/statement/machine_scoring/ |website=National Council of Teachers of English |access-date=11 Julie 2025 |date=20 April 2013}}</ref> KI-telling het ook onregverdige resultate vir studente van verskillende etniese agtergronde opgelewer.<ref>{{cite journal |last1=Mangal |first1=M. |last2=Pardos |first2=Z. A. |date=2024 |title=Implementing equitable and intersectionality-aware AI in education: A practical guide |journal=British Journal of Educational Technology |volume=55 |issue=5 |pages=2003–2038 |doi=10.1111/bjet.13484|doi-access=free }}</ref>
====Vrese oor werksverliese====
[[Lêer:AI Protest Sign 2023 WGA Strike.jpg|links|duimnael|'n Betoger tydens die 2023-staking van die Writers Guild of America. Alhoewel dit nie 'n topprioriteit was nie, was een van die WGA se versoeke in 2023 "regulasies rondom die gebruik van (generatiewe) KI".<ref>{{cite magazine|date=4 Mei 2023|title=The Writers Strike Is Taking a Stand on AI|author-last1=Shah|author-first1=Simmone|url=https://time.com/6277158/writers-strike-ai-wga-screenwriting/|magazine=[[Time (tydskrif)|Time]]|language=en|access-date=11 Junie 2023|archive-date=11 Junie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611000136/https://time.com/6277158/writers-strike-ai-wga-screenwriting/|url-status=live}}</ref>]]
Sedert die vroeë dae van die ontwikkeling van kunsmatige intelligensie (KI) is daar deur Joseph Weizenbaum – die skepper van ELIZA – en ander aangevoer dat mens moet afvra of take wat deur rekenaars uitgevoer kan word, ook werklik deur hulle gedoen behoort te word. Dit is veral relevant as ’n mens kyk na die verskille tussen rekenaars en mense, sowel as tussen kwantitatiewe berekeninge en kwalitatiewe, waardegebaseerde oordele.<ref>{{Cite news |last=Tarnoff |first=Ben |date=4 Augustus 2023 |title=Lessons from Eliza |pages=34–39 |work=[[The Guardian Weekly]]}}</ref> KI word deur talle maatskappye ingespan om menslike kunstenaars te vervang. In April 2023 is berig dat KI vir die generering van beelde daartoe gelei het dat 70% van die poste vir illustreerders in die videospeletjiebedryf in China verlore gegaan het.<ref>{{Cite web |last=Zhou |first=Viola |date=11 April 2023 |title=AI is already taking video game illustrators' jobs in China |url=https://restofworld.org/2023/ai-image-china-video-game-layoffs/ |access-date=17 Augustus 2023 |website=Rest of World |language=en-US |archive-date=13 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230813165240/https://restofworld.org/2023/ai-image-china-video-game-layoffs/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Carter |first=Justin |date=11 April 2023 |title=China's game art industry reportedly decimated by growing AI use |url=https://www.gamedeveloper.com/art/china-s-game-art-industry-reportedly-decimated-ai-art-use |access-date=17 Augustus 2023 |website=Game Developer |language=en |archive-date=17 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817010519/https://www.gamedeveloper.com/art/china-s-game-art-industry-reportedly-decimated-ai-art-use |url-status=live }}</ref>
Die verlies aan werkgeleenthede weens vervanging deur generatiewe KI het gelei tot arbeidsgeskille, soos die arbeidsgeskille in Hollywood in 2023. Tydens die SAG-AFTRA-staking in 2023 het [[Fran Drescher]], president van die Screen Actors Guild, verklaar dat "kunsmatige intelligensie 'n eksistensiële bedreiging vir kreatiewe beroepe inhou".<ref>{{cite web |last=Collier |first=Kevin |date=14 Julie 2023 |title=Actors vs. AI: Strike brings focus to emerging use of advanced tech |url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/hollywood-actor-sag-aftra-ai-artificial-intelligence-strike-rcna94191 |publisher=NBC News |quote=SAG-AFTRA het by die Writers Guild of America aangesluit in hul eis vir 'n kontrak wat uitdruklik regulasies vir kunsmatige intelligensie (KI) vereis, ten einde skrywers en die werke wat hulle skep, te beskerm. ... Die toekoms van generatiewe kunsmatige intelligensie in Hollywood – en hoe dit gebruik kan word om menslike arbeid te vervang – het 'n kritieke knelpunt geword vir akteurs wat aan 'n staking deelneem. Tydens 'n perskonferensie op Donderdag het Fran Drescher, president van die Screen Actors Guild-American Federation of Television and Radio Artists (beter bekend as SAG-AFTRA), verklaar dat "kunsmatige intelligensie 'n eksistensiële bedreiging vir kreatiewe beroepe inhou; alle akteurs en uitvoerende kunstenaars verdien kontrakbepalings wat hulle beskerm teen die uitbuiting van hul identiteit en talent sonder hul toestemming en sonder vergoeding."|access-date=21 Julie 2023 |archive-date=20 Julie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720230639/https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/hollywood-actor-sag-aftra-ai-artificial-intelligence-strike-rcna94191 |url-status=live }}</ref> Alle vorme van [[kuns]] – nie net visuele kuns nie – loop die risiko om deur generatiewe KI vervang te word. KI wat stemme genereer, word beskou as 'n potensiële uitdaging vir die sektor vir stemakteurs.<ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=22 Augustus 2023 |title=ElevenLabs' voice-generating tools launch out of beta |url=https://techcrunch.com/2023/08/22/elevenlabs-voice-generating-tools-launch-out-of-beta/ |access-date=September 25, 2023 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128141924/https://techcrunch.com/2023/08/22/elevenlabs-voice-generating-tools-launch-out-of-beta/ |url-status=live }}</ref> Skryfwerk en joernalistiek – ander vorme van mensgemaakte kuns – word ook deur generatiewe KI onder druk geplaas.<ref>{{Cite web |last=Shrivastava |first=Rashi |title='Keep Your Paws Off My Voice': Voice Actors Worry Generative AI Will Steal Their Livelihoods |url=https://www.forbes.com/sites/rashishrivastava/2023/10/09/keep-your-paws-off-my-voice-voice-actors-worry-generative-ai-will-steal-their-livelihoods/ |access-date=November 28, 2023 |website=Forbes |language=en |archive-date=2 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202055929/https://www.forbes.com/sites/rashishrivastava/2023/10/09/keep-your-paws-off-my-voice-voice-actors-worry-generative-ai-will-steal-their-livelihoods/ |url-status=live }}</ref>
'n Studie uit 2025 het egter tot die gevolgtrekking gekom dat die Amerikaanse arbeidsmark tot dusver geen merkbare ontwrigting deur generatiewe KI ervaar het nie.<ref>{{Cite web |title=Evaluating the Impact of AI on the Labor Market: Current State of Affairs {{!}} The Budget Lab at Yale |url=https://budgetlab.yale.edu/research/evaluating-impact-ai-labor-market-current-state-affairs |access-date=2026-01-12 |website=budgetlab.yale.edu |language=en}}</ref> 'n Ander studie het bevind dat Deense werkers wat kletsbotte gebruik het, gemiddeld 2,8% van hul tyd bespaar het, terwyl daar geen beduidende verandering in hul verdienste of werksure waargeneem is nie.<ref>{{Cite web |author1=Craig Hale |date=2025-04-29 |title=Generative AI isn't biting into wages, replacing workers, and isn't saving time, economists say |url=https://www.techradar.com/pro/generative-ai-isnt-biting-into-wages-replacing-workers-or-saving-time-economists-say |access-date=2026-01-12 |website=TechRadar |language=en}}</ref>
===Etiek van KI in kuns===
Die onderwerp van etiek in kuns in die era van kunsmatige intelligensie (KI) behels oorwegings oor etiese besluitneming en die gebruik van hulpbronne by die skep van kuns, in 'n tydvak waar KI-gegenereerde werke al hoe meer tot die kunsterrein toetree. Dit hou verband met die implikasies vir kunstenaars wat besorg is oor die impak van KI op kuns, sowel as die voortgesette skepping van sogenaamde "etiese kuns", te midde van KI se toenemende betrokkenheid by 'n wye verskeidenheid artistieke mediums.<ref>{{Cite journal |last=Millet |first=Kobe |last2=Buehler |first2=Florian |last3=Du |first3=Guanzhong |last4=Kokkoris |first4=Michail D. |date=June 2023 |title=Defending humankind: Anthropocentric bias in the appreciation of AI art |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0747563223000584 |journal=Computers in Human Behavior |language=en |volume=143 |pages=107707 |doi=10.1016/j.chb.2023.107707}}</ref>
Hierdie onderwerp dek die veranderinge in – of herwaardering van – die emosionele betekenis van kuns wanneer mens nie-menslike vorme van artistieke skepping in ag neem, asook die beskouing van kuns óf as 'n proses óf as 'n finale produk. Dit raak implikasies op verskeie gebiede, insluitend sosiale strukture, gemarginaliseerde gemeenskappe, menslike kreatiwiteit en die gebruik van volhoubare hulpbronne. 'n Kernaspek by die definisie van KI-gegenereerde werke as "kuns" is die kommer dat dit berus op die uitbuiting van menslike hulpbronne, eerder as om te dien as 'n medium waardeur die mensdom kan floreer.<ref>{{Citation |last=Wasi |first=Azmine Toushik |title=AI for Social Good and Public Impact in Marginalized Communities: A Cross-Cultural Framework |date=2025 |work=Social Impact of AI: Research, Diversity and Inclusion Frameworks |volume=2599 |pages=1–12 |editor-last=Folajimi |editor-first=Yetunde |url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-98949-0_1 |access-date=2026-10-13 |place=Cham |publisher=Springer Nature Switzerland |language=en |doi=10.1007/978-3-031-98949-0_1 |isbn=978-3-031-98948-3 |editor2-last=Deligiannidis |editor2-first=Leonidas |editor3-last=Othman |editor3-first=Salem |editor4-last=Singh |editor4-first=Shawren}}</ref>
'n Leemte in hierdie evaluering is die perspektief wat KI beskou as 'n instrument vir vinnige vooruitgang. Wanneer KI in die konteks van volhoubare ontwikkeling oorweeg word, staan vinnige produksie en die klem op ontwerp vir verbruik haaks op die beginsels van [[volhoubaarheid]]. Volhoubaarheid prioritiseer immers die doeltreffende gebruik van hernubare en eties verantwoorde hulpbronne, nog voordat daar op verdere ontwikkeling gemik word.<ref>{{Cite journal |last=the Artist |first=Saki |date=2025-06-06 |title=Art as a catalyst for promoting sustainable research |url=https://www.nature.com/articles/s42254-025-00847-z |journal=Nature Reviews Physics |language=en |volume=7 |issue=7 |pages=350–351 |doi=10.1038/s42254-025-00847-z |issn=2522-5820}}</ref>
====Gevolge vir joernalistiek====
In Januarie 2023 het ''Futurism'' onthul dat CNET ’n interne KI-hulpmiddel, waarvan nie melding gemaak is nie, gebruik het om ten minste 77 van sy nuusberigte te skryf; nadat die nuus bekend geword het, het CNET regstellings by 41 van die berigte aangebring.<ref>{{Cite news |last=Roth |first=Emma |date=25 Januarie, 2023 |title=CNET found errors in more than half of its AI-written stories |url=https://www.theverge.com/2023/1/25/23571082/cnet-ai-written-stories-errors-corrections-red-ventures |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106142152/https://www.theverge.com/2023/1/25/23571082/cnet-ai-written-stories-errors-corrections-red-ventures |archive-date=6 November 2023 |access-date=17 Junie 2023 |work=The Verge}}</ref> In April 2023 het ''Die Aktuelle'' ’n KI-gegenereerde, vals onderhoud met [[Michael Schumacher]] gepubliseer.<ref>{{Cite news |date=28 April 2023 |title=A magazine touted Michael Schumacher's first interview in years. It was actually AI |url=https://www.npr.org/2023/04/28/1172473999/michael-schumacher-ai-interview-german-magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230617222319/https://www.npr.org/2023/04/28/1172473999/michael-schumacher-ai-interview-german-magazine |archive-date=17 Junie 2023 |access-date=17 Junie 2023 |work=NPR}}</ref> In Mei 2024 het ''Futurism'' daarop gewys dat ’n video van AdVon Commerce – ’n maatskappy wat generatiewe KI gebruik het om artikels vir baie van die voorgenoemde nuusorganisasies te skep – blykbaar aandui dat hulle "tienduisende artikels vir meer as 150 uitgewers geproduseer het".<ref>{{Cite web |date=2024-05-08 |title=Meet AdVon, the AI-Powered Content Monster Infecting the Media Industry |url=https://futurism.com/advon-ai-content |access-date=2025-06-20 |website=Futurism}}</ref> In 2025 het ’n verslag van die “American Sunlight Project” aangedui dat die ''Pravda''-netwerk tot 10 000 artikels per dag publiseer. Die verslag het tot die gevolgtrekking gekom dat ’n groot deel van hierdie inhoud daarop gemik is om Russiese narratiewe in groot taalmodelle in te voer deur middel van die data wat gebruik word om hierdie modelle op te lei.<ref>{{Cite news |last=Menn |first=Joseph |date=2025-04-17 |title=Russia seeds chatbots with lies. Any bad actor could game AI the same way. |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2025/04/17/llm-poisoning-grooming-chatbots-russia/ |access-date=2025-06-01 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref>
In Junie 2024 het die Reuters Institute sy ''Digital News Report'' vir 2024 gepubliseer. In ’n opname onder mense in Amerika en Europa het die Reuters Institute bevind dat onderskeidelik 52% en 47% ongemaklik voel met nuus wat "hoofsaaklik deur KI, met ’n mate van menslike toesig" geproduseer is, terwyl onderskeidelik 23% en 15% aangedui het dat hulle daarmee gemaklik is. 42% van Amerikaners en 33% van Europeërs het aangedui dat hulle gemaklik is met nuus wat "hoofsaaklik deur mense, met ’n mate van hulp van KI" geproduseer is. Die resultate van wêreldwye opnames het getoon dat mense meer ongemaklik voel wanneer KI gebruik word vir nuus oor onderwerpe soos politiek (46%), misdaad (43%) en plaaslike nuus (37%), in vergelyking met ander nuusonderwerpe.<ref>{{Cite web |last1=Newman |first1=Nic |last2=Fletcher |first2=Richard |last3=Robertson |first3=Craig T. |last4=Arguedas |first4=Amy Ross |last5=Nielsen |first5=Rasmus Fleis |date=June 2024 |title=Digital News Report 2024 |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/sites/default/files/2024-06/DNR%202024%20Final%20lo-res-compressed.pdf |access-date=20 Junie 2024 |publisher=Reuters Institute for the Study of Journalism |page=20 |doi=10.60625/risj-vy6n-4v57 |archive-date=16 Junie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616234226/https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/sites/default/files/2024-06/DNR%202024%20Final%20lo-res-compressed.pdf |url-status=live }}</ref> ’n Opname deur Pew Research in 2025 het bevind dat ongeveer die helfte van alle volwassenes in die VSA meen dat KI oor die volgende 20 jaar ’n baie negatiewe (24%) of ietwat negatiewe (26%) impak sal hê op die nuus wat mense in die VSA ontvang.<ref>{{Cite web |last=Lipka |first=Michael |date=2025-04-28 |title=Americans largely foresee AI having negative effects on news, journalists |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/04/28/americans-largely-foresee-ai-having-negative-effects-on-news-journalists/ |access-date=2026-01-22 |website=Pew Research Center |language=en-US}}</ref>
===Vooroordeel===
Algoritmiese vooroordeel
'n Taalmodel mag sekere beroepe met spesifieke geslagte assosieer indien sulke patrone in die data voorkom.<ref name="Bender-2021"/> Daar is eweneens opgemerk dat sommige stelsels vir die generering van beelde, beelde van mans as uitvoerende hoofde ([[HUB]]s) meer dikwels skep as dié van vroue.<ref name="Ferrara2023">{{cite journal |last1=Ferrara |first1=Emilio |title=Fairness and Bias in Artificial Intelligence: A Brief Survey of Sources, Impacts, and Mitigation Strategies |journal=Sci |year=2023 |volume=6 |issue=1 |page=3 |doi=10.3390/sci6010003 |doi-access=free }}</ref>
KI-sagteware – veral wanneer stemherkenningstegnologie gebruik word – vind dit moeilik om spraakgebreke te herken en te verstaan. Mense wat byvoorbeeld hakkel, sukkel om stemgeaktiveerde assistente soos Gemini en Siri te aktiveer; dit is te wyte aan die wyse waarop die sagteware opgelei is.<ref>{{cite press release |last1=Mish |first1=Patricia |title=Featured MSU Engaged Scholars - Building Voice AI That Works for Everyone |url=https://engagedscholar.msu.edu/enewsletter/volume16/issue2/voice-ai.aspx |access-date=31 Augustus 2026 |work=The Engaged Scholar E-Newsletter |publisher=Michigan State University |language=en}}</ref>
Maatskappye wat KI-stelsels gebruik vir werwingsprosesse, sluit dikwels mense met aksente of spesifieke spraakpatrone uit. Dit gebeur omdat die stemherkenningstegnologie die kandidate se spraak tydens onderhoude verkeerd transkribeer. Gevolglik kry mense met gestremdhede of ongewone aksente selde die kans om met 'n menslike onderhoudvoerder te praat wanneer hierdie generatiewe KI-stelsels ingespan word.<ref>{{Cite news |last1=Taylor |first1=Josh |last2=reporter |first2=Josh Taylor Technology |date=2025-05-13 |title=People interviewed by AI for jobs face discrimination risks, Australian study warns |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2025/may/14/people-interviewed-by-ai-for-jobs-face-discrimination-risks-australian-study-warns |access-date=2026-05-01 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref> Die rede hiervoor is dat baie KI-modelle in die Verenigde State ontwikkel en opgelei word, en dus op Amerikaanse aksente gebaseer is.<ref>{{Cite web |title=Research and Development {{!}} The 2025 AI Index Report {{!}} Stanford HAI |url=https://hai.stanford.edu/ai-index/2025-ai-index-report/research-and-development |access-date=2026-05-01 |website=hai.stanford.edu |language=en}}</ref>
===Verkeerde inligting en disinformasie===
====Diepfoppe====
''Hoofartikel:'' [[Diepfop]]
"Diepfop" (’n samevoeging van die terme "diepleer" en "fop"<ref name="FoxNews2018">{{Cite news |last=Brandon |first=John |date=16 Februarie 2018 |title=Terrifying high-tech porn: Creepy 'deepfake' videos are on the rise |language=en-US |work=Fox News |url=https://www.foxnews.com/tech/terrifying-high-tech-porn-creepy-deepfake-videos-are-on-the-rise |url-status=live |access-date=20 Februarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615160819/http://www.foxnews.com/tech/2018/02/16/terrifying-high-tech-porn-creepy-deepfake-videos-are-on-rise.html |archive-date=15 Junie 2018}}</ref>) is [[media]] wat deur kunsmatige intelligensie (KI) gegenereer word. Hierin word ’n persoon in ’n bestaande beeld of video vervang deur die gelykenis van iemand anders, met behulp van kunsmatige neurale netwerke.<ref>{{cite web |last=Cole |first=Samantha |date=24 Januarie 2018 |title=We Are Truly Fucked: Everyone Is Making AI-Generated Fake Porn Now |url=https://www.vice.com/en/article/reddit-fake-porn-app-daisy-ridley/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907194524/https://www.vice.com/en_us/article/bjye8a/reddit-fake-porn-app-daisy-ridley |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 Mei 2019 |website=Vice}}</ref> "Diepfoppe" het wydverspreide aandag getrek en kommer laat ontstaan weens die gebruik daarvan in [[pornografie]]se video’s van bekendes, wraakpornografie, vals nuus, bedrieglike poetse, [[disinformasie]] oor gesondheid, finansiële bedrog en geheime buitelandse inmenging in verkiesings.<ref>{{cite web |title=Experts fear face swapping tech could start an international showdown |url=https://theoutline.com/post/3179/deepfake-videos-are-freaking-experts-out |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200116140157/https://theoutline.com/post/3179/deepfake-videos-are-freaking-experts-out |archive-date=16 Januarie 2020 |access-date=28 Februarie 2018 |website=The Outline (website) |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=4 Maart 2018 |title=Here Come the Fake Videos, Too |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/04/technology/fake-videos-deepfakes.html |url-status=live |access-date=24 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618203019/https://www.nytimes.com/2018/03/04/technology/fake-videos-deepfakes.html |archive-date=18 Junie 2019 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Menz |first1=Bradley D. |last2=Modi |first2=Natansh D. |last3=Sorich |first3=Michael J. |last4=Hopkins |first4=Ashley M. |title=Health Disinformation Use Case Highlighting the Urgent Need for Artificial Intelligence Vigilance: Weapons of Mass Disinformation |journal=JAMA Internal Medicine |date=January 2024 |volume=184 |issue=1 |pages=92–96 |doi=10.1001/jamainternmed.2023.5947 |pmid=37955873 }}</ref><ref>{{Cite web|last1=Chalfant|first1=Morgan|date=6 Maart 2024 |title=U.S. braces for foreign interference in 2024 election|url=https://www.semafor.com/article/03/06/2024/us-braces-for-foreign-interference-in-2024-election|access-date=6 Maart 2024|website=Semafor |archive-date=11 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311102441/https://www.semafor.com/article/03/06/2024/us-braces-for-foreign-interference-in-2024-election |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Menn |first=Joseph |date=23 September 2024 |title=Russia, Iran use AI to boost anti-U.S. influence campaigns, officials say |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2024/09/23/us-election-foreign-influence-russia-china-iran-ai/ |access-date=23 September 2024 |archive-date=24 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924000713/https://www.washingtonpost.com/technology/2024/09/23/us-election-foreign-influence-russia-china-iran-ai/ |url-status=live |issn=0190-8286 }}</ref>
In Julie 2023 het die feitekontrole-maatskappy Logically bevind dat gewilde generatiewe KI-modelle – soos Midjourney, DALL-E 2 en Stable Diffusion – oortuigende disinformasie-beelde kan skep wanneer hulle daartoe opdrag gegee word. Voorbeelde hiervan sluit beelde in van verkiesingsbedrog in die Verenigde State, sowel as beelde van Moslemvroue wat [[Indië]] se [[Bharatiya Janata Party]] ondersteun.<ref>{{Cite web |last=Lawton |first=Graham |date=12 September 2023 |title=Disinformation wars: The fight against fake news in the age of AI |url=https://www.newscientist.com/article/mg25934563-200-disinformation-wars-the-fight-against-fake-news-in-the-age-of-ai/ |access-date=5 Julie 2024 |website=New Scientist |language=en-US |archive-date=5 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705230732/https://www.newscientist.com/article/mg25934563-200-disinformation-wars-the-fight-against-fake-news-in-the-age-of-ai/ |url-status=live }}</ref>
===== Oudio-diepfoppe =====
Gevalle waar gebruikers sagteware misbruik om omstrede uitsprake te genereer in die stemstyl van bekendes, openbare amptenare en ander beroemde individue, het etiese kommer oor kunsmatige intelligensie (KI) vir stemgenerering laat ontstaan.<ref>{{Cite web |date=31 Januarie 2023 |title=People Are Still Terrible: AI Voice-Cloning Tool Misused for Deepfake Celeb Clips |url=https://me.pcmag.com/en/news/14327/people-are-still-terrible-ai-voice-cloning-tool-misused-for-deepfake-celeb-clips |access-date=25 Julie 2023 |website=PCMag Middle East |language=en-ae |archive-date=25 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225162956/https://me.pcmag.com/en/news/14327/people-are-still-terrible-ai-voice-cloning-tool-misused-for-deepfake-celeb-clips |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=The generative A.I. software race has begun |url=https://fortune.com/2023/01/31/generative-a-i-is-about-to-upend-enterprise-software-and-cybersecurity/ |access-date=3 Februaie 2023 |website=Fortune |language=en |archive-date=25 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325212428/https://fortune.com/2023/01/31/generative-a-i-is-about-to-upend-enterprise-software-and-cybersecurity/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Milmo |first1=Dan |last2=Hern |first2=Alex |date=20 Mei 2023 |title=Elections in UK and US at risk from AI-driven disinformation, say experts |language=en |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2023/may/20/elections-in-uk-and-us-at-risk-from-ai-driven-disinformation-say-experts |access-date=25 Julie 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116235110/https://www.theguardian.com/technology/2023/may/20/elections-in-uk-and-us-at-risk-from-ai-driven-disinformation-say-experts |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Seeing is believing? Global scramble to tackle deepfakes |url=https://news.yahoo.com/seeing-believing-global-scramble-tackle-013429757.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203073245/https://news.yahoo.com/seeing-believing-global-scramble-tackle-013429757.html |archive-date=3 Februarie 2023 |access-date=3 Februarie 2023 |website=Agence France Presse |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Vincent |first=James |date=31 Januarie 2023 |title=4chan users embrace AI voice clone tool to generate celebrity hatespeech |url=https://www.theverge.com/2023/1/31/23579289/ai-voice-clone-deepfake-abuse-4chan-elevenlabs |access-date=3 Februarie 2023 |website=The Verge |language=en-US |archive-date=3 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203085909/https://www.theverge.com/2023/1/31/23579289/ai-voice-clone-deepfake-abuse-4chan-elevenlabs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Stuart A. |date=12 Maart 2023 |title=Making Deepfakes Gets Cheaper and Easier Thanks to A.I. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/03/12/technology/deepfakes-cheapfakes-videos-ai.html |access-date=25 Julie 2023 |issn=0362-4331 |archive-date=29 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029073308/https://www.nytimes.com/2023/03/12/technology/deepfakes-cheapfakes-videos-ai.html |url-status=live }}</ref>In reaksie hierop het maatskappye soos ElevenLabs aangedui dat hulle sal werk aan die beperking van potensiële misbruik deur middel van veiligheidsmaatreëls en identiteitsverifikasie.<ref>{{Cite web |last=Skelton |first=Eric |title=Fans Are Using Artificial Intelligence to Turn Rap Snippets Into Full Songs |url=https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |access-date=6 Desember 2023 |website=Complex |date=29 Maart 2023 |language=en-us |archive-date=2 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102223731/https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |url-status=live }}</ref>
KI-gegenereerde musiek het aanleiding gegee tot beide kommer en die ontstaan van aanhangergroepe. Dieselfde sagteware wat gebruik word om stemme te kloon, is toegepas op die stemme van beroemde musikante om liedjies te skep wat hul stemme naboots; dit het groot gewildheid verwerf, maar ook kritiek uitgelok.<ref>{{Cite magazine |last=Gee |first=Andre |date=20 April 2023 |title=Just Because AI-Generated Rap Songs Go Viral Doesn't Mean They're Good |url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/ai-generated-drake-the-weeknd-hip-hop-fandom-1234720440/ |access-date=6 Desember 2023 |magazine=Rolling Stone |language=en-US |archive-date=2 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102223730/https://www.rollingstone.com/music/music-features/ai-generated-drake-the-weeknd-hip-hop-fandom-1234720440/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Coscarelli |first=Joe |date=April 19, 2023 |title=An A.I. Hit of Fake 'Drake' and 'The Weeknd' Rattles the Music World |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/04/19/arts/music/ai-drake-the-weeknd-fake.html |access-date=5 Desember 2023 |archive-date=15 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515182004/https://www.nytimes.com/2023/04/19/arts/music/ai-drake-the-weeknd-fake.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last1=Lippiello |first1=Emily |last2=Smith |first2=Nathan |last3=Pereira |first3=Ivan |date=3 November 2023 |title=AI songs that mimic popular artists raising alarms in the music industry |url=https://abcnews.go.com/US/ai-songs-mimic-popular-artists-raising-alarms-music/story?id=104569841 |access-date=6 Desember 2023 |website=ABC News |language=en |archive-date=6 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206115652/https://abcnews.go.com/US/ai-songs-mimic-popular-artists-raising-alarms-music/story?id=104569841 |url-status=live }}</ref> Soortgelyke tegnieke is ook gebruik om weergawes van liedjies – wat óf uitgelek het óf nog nie vrygestel is nie – in beter gehalte of in hul volle lengte te skep.<ref>{{Cite web |last=Skelton |first=Eric |title=Fans Are Using Artificial Intelligence to Turn Rap Snippets Into Full Songs |url=https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |access-date=6 Desember 2023 |website=Complex |date=20 Maart 2023 |language=en-us |archive-date=2 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102223731/https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |url-status=live }}</ref>
====Inligtingswassery====
Daar is opgemerk dat generatiewe KI deur staatsondersteunde propagandaveldtogte gebruik word vir inligtingswassery. Volgens 'n verslag uit 2025 deur Graphika word generatiewe KI gebruik om artikels van Chinese staatsmedia, soos die China Global Television Network, deur middel van verskeie sosialemediaplatforms te "was" – in 'n poging om die oorsprong van die artikels te verbloem.<ref>{{Cite web |last=Kaufman |first=Arthur |date=2025-09-08 |title=AI Assists Chinese External Propaganda |url=https://chinadigitaltimes.net/2025/09/ai-assists-chinese-external-propaganda/ |access-date=2025-09-10 |website=China Digital Times |language=en-US}}</ref>
====Akkuraatheid en inhoudsgehalte====
''Sien ook:'' Model-ineenstorting, [[KI-slop]] en die [[Dooie-internetteorie]]
Die neiging van KI om onakkurate inhoud te genereer, het wêreldwyd tot 'n geskatte verlies vir ondernemings van meer as $67 miljoen gelei; ander navorsing dui egter daarop dat die werklike impak beduidend is, maar nog nie goed gekwantifiseer is nie. Volgens McKinsey se *State of AI 2024*-opname het ongeveer 44% van organisasies minstens een negatiewe gevolg van generatiewe KI (GenAI) ervaar, met onakkuraatheid en "hallusinasies" (verdigte inligting) onder die risiko's wat die meeste genoem word.
Talle studies het bevind dat KI konsekwent onakkurate opsommings skep wat oortuigend korrek klink.
[[The New York Times]] beskryf die term "slop" (rommelinhoud) as soortgelyk aan "spam" (gemorspos): dit verwys na "swak gehalte of ongewenste KI-gegenereerde inhoud op sosiale media, in kuns, boeke en ... in soekresultate."<ref>{{Cite news |last=Hoffman |first=Benjamin |date=11 Junie 2024 |title=First Came 'Spam.' Now, With A.I., We've Got 'Slop' |url=https://www.nytimes.com/2024/06/11/style/ai-search-slop.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826111040/https://www.nytimes.com/2024/06/11/style/ai-search-slop.html |archive-date=26 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Joernaliste het kommer uitgespreek oor die omvang van swak gehalte gegenereerde inhoud, veral met betrekking tot die moderering van inhoud op sosiale media,<ref name="Tangermann-2024">{{Cite news |date=August 10, 2024 |last=Tangermann |first=Victor |title=Investigation Finds Actual Source of All That AI Slop on Facebook |url=https://futurism.com/the-byte/source-ai-slop-facebook |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815060408/https://futurism.com/the-byte/source-ai-slop-facebook |archive-date=15 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=Futurism}}</ref> die finansiële aansporings deur sosiale mediamaatskappye om sodanige inhoud te versprei,<ref name="Tangermann-2024" /><ref name="Warzel-2024">{{Cite web |last=Warzel |first=Charlie |date=21 Augustus 2024 |title=The MAGA Aesthetic Is AI Slop |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2024/08/trump-posts-ai-image/679540/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240825122233/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2024/08/trump-posts-ai-image/679540/ |archive-date=25 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=The Atlantic |language=en}}</ref> vals politieke boodskappe,<ref name="Warzel-2024" /> die oorstrooming van wetenskaplike navorsingsartikels met gemorsinhoud,<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Benj |date=14 Augustus 2024 |title=Research AI model unexpectedly attempts to modify its own code to extend runtime |url=https://arstechnica.com/information-technology/2024/08/research-ai-model-unexpectedly-modified-its-own-code-to-extend-runtime/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240824143417/https://arstechnica.com/information-technology/2024/08/research-ai-model-unexpectedly-modified-its-own-code-to-extend-runtime/ |archive-date=24 Augustus 2024 |access-date=August 27, 2024 |website=Ars Technica |language=en-us}}</ref> die toename in tyd en moeite wat nodig is om inhoud van hoër gehalte of die verlangde inligting op die [[internet]] te vind, <ref>{{Cite news |last1=Hern |first1=Alex |last2=Milmo |first2=Dan |date=19 Mei 2024 |title=Spam, junk … slop? The latest wave of AI behind the 'zombie internet' |url=https://www.theguardian.com/technology/article/2024/may/19/spam-junk-slop-the-latest-wave-of-ai-behind-the-zombie-internet |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826142358/https://www.theguardian.com/technology/article/2024/may/19/spam-junk-slop-the-latest-wave-of-ai-behind-the-zombie-internet |archive-date=26 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |work=[[The Guardian]] |language=en |issn=0261-3077}}</ref> die indeksering van gegenereerde inhoud deur soekenjins,<ref>{{Cite web |last=Cox |first=Joseph |date=18 Januarie 2024 |title=Google News Is Boosting Garbage AI-Generated Articles |url=https://www.404media.co/google-news-is-boosting-garbage-ai-generated-articles/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613073845/https://www.404media.co/google-news-is-boosting-garbage-ai-generated-articles/ |archive-date=13 Junie 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=404 Media |language=en}}</ref> en die impak daarvan op joernalistiek self.<ref>{{Cite web |date=July 31, 2024 |title=Beloved Local Newspapers Fired Staffers, Then Started Running AI Slop |url=https://futurism.com/the-byte/newspaper-fired-staff-ai-slop |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812055817/https://futurism.com/the-byte/newspaper-fired-staff-ai-slop |archive-date=12 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=Futurism}}</ref> Studies het getoon dat KI onakkurate stellings, verwysings of opsommings kan skep wat oortuigend korrek klink – 'n verskynsel wat as " [[Hallusinasie (kunsmatige intelligensie)|hallusinasie]]" bekend staan.<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Benj |date=2025-03-13 |title=AI search engines cite incorrect news sources at an alarming 60% rate, study says |url=https://arstechnica.com/ai/2025/03/ai-search-engines-give-incorrect-answers-at-an-alarming-60-rate-study-says/ |access-date=2026-01-28 |website=Ars Technica |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |author1=Amanda Caswell |date=2025-10-01 |title=Can you trust AI Overviews? Recent studies suggest they may not be as accurate as you think |url=https://www.tomsguide.com/ai/can-you-trust-ai-overviews-recent-studies-suggest-they-may-not-be-as-accurate-as-you-think |access-date=2026-01-28 |website=Tom's Guide |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |title=AI hallucinations are getting worse – and they're here to stay |url=https://www.newscientist.com/article/2479545-ai-hallucinations-are-getting-worse-and-theyre-here-to-stay/ |access-date=2026-01-28 |website=New Scientist |language=en-US|date=2025-05-09}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Metz |first1=Cade |last2=Weise |first2= Karen |date=5 Mei 2025 |title=A.I. Is Getting More Powerful, but Its Hallucinations Are Getting Worse |url=https://www.nytimes.com/2025/05/05/technology/ai-hallucinations-chatgpt-google.html |work=The New York Times}}</ref>
'n Navorsingsartikel deur wetenskaplikes verbonde aan Amazon Web Services AI Labs het bevind dat meer as 57% van die sinne in 'n steekproef van meer as 6 miljard sinne uit *Common Crawl* – 'n versameling momentopnames van webblaaie – deur masjiene vertaal is. Baie van hierdie outomatiese vertalings is as van swak gehalte beskou, veral in gevalle waar sinne in ten minste drie tale vertaal is. Tale met minder beskikbare hulpbronne (bv. [[Wolof]], [[Xhosa]]) is in meer tale vertaal as tale met meer beskikbare hulpbronne (bv. Engels, Frans).<ref>{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Brian |last2=Dhaliwal |first2=Mehak |last3=Frisch |first3=Peter |last4=Domhan |first4=Tobias |last5=Federico |first5=Marcello |date=August 2024 |editor-last=Ku |editor-first=Lun-Wei |editor2-last=Martins |editor2-first=Andre |editor3-last=Srikumar |editor3-first=Vivek |title=A Shocking Amount of the Web is Machine Translated: Insights from Multi-Way Parallelism |url=https://aclanthology.org/2024.findings-acl.103/ |journal=Findings of the Association for Computational Linguistics ACL 2024 |location=Bangkok, Thailand and virtual meeting |publisher=Association for Computational Linguistics |pages=1763–1775 |doi=10.18653/v1/2024.findings-acl.103 |arxiv=2401.05749 |archive-date=27 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240827052607/https://aclanthology.org/2024.findings-acl.103/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Roscoe |first=Jules |date=17 Januarie 2024 |title=A 'Shocking' Amount of the Web Is Already AI-Translated Trash, Scientists Determine |url=https://www.vice.com/en/article/a-shocking-amount-of-the-web-is-already-ai-translated-trash-scientists-determine/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240701031513/https://www.vice.com/en/article/y3w4gw/a-shocking-amount-of-the-web-is-already-ai-translated-trash-scientists-determine |archive-date=1 Julie 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=VICE |language=en}}</ref>
In September 2024 het Robyn Speer, die skepper van *wordfreq* – ’n oopbrondatabasis wat woordfrekwensies bereken het op grond van teks van die internet – aangekondig dat sy om verskeie redes opgehou het om die data by te werk: hoë koste verbonde aan die verkryging van data vanaf [[Reddit]] en [[Twitter]], ’n oormatige fokus op generatiewe KI in vergelyking met ander metodes binne die gemeenskap vir natuurliketaalverwerking, en die feit dat "generatiewe KI die data besoedel het".<ref>{{Cite web |last=Koebler |first=Jason |date=19 September 2024 |title=Project Analyzing Human Language Usage Shuts Down Because 'Generative AI Has Polluted the Data' |url=https://www.404media.co/project-analyzing-human-language-usage-shuts-down-because-generative-ai-has-polluted-the-data/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919153231/https://www.404media.co/project-analyzing-human-language-usage-shuts-down-because-generative-ai-has-polluted-the-data/ |archive-date=19 September 2024 |access-date=20 September 2024 |website=404 Media |language=en |quote=" Alhoewel daar nog altyd strooipos op die internet en in die datastelle wat Wordfreq gebruik het, voorgekom het, "was dit hanteerbaar en dikwels herkenbaar. Groot taalmodelle genereer teks wat voorgee om werklike taal met 'n onderliggende bedoeling te wees – al is daar in werklikheid geen bedoeling nie – en hul uitset duik oral op," het sy geskryf. Sy noem as voorbeeld dat [[ChatGPT]] die woord "delve" (verken/diep in iets delf) oorgebruik – op 'n manier wat mense nie doen nie – wat die frekwensie van hierdie spesifieke woord versteur het."}}</ref>
Die aanvaarding van generatiewe KI-instrumente het gelei tot 'n ontploffing van KI-gegenereerde inhoud oor verskeie terreine heen. 'n Studie deur University College London het geraam dat meer as 60 000 wetenskaplike artikels in 2023—meer as 1% van alle publikasies—waarskynlik met die hulp van GTM’e (groot taalmodelle) geskryf is.<ref>{{Cite ARXIV |eprint=2403.16887 |first=Andrew |last=Gray |title=ChatGPT "contamination": estimating the prevalence of LLMs in the scholarly literature |date=24 Maart 2024|class=cs.DL }}</ref> Volgens Stanford-universiteit se Instituut vir Mensgesentreerde KI bevat ongeveer 17,5% van nuut gepubliseerde artikels in die rekenaarwetenskap, asook 16,9% van tekste in ewekniebeoordelings, nou inhoud wat deur GTMe gegenereer is.<ref>{{cite web |last1=Kannan |first1=Prabha |date=13 Mei 2024 |title=How Much Research Is Being Written by Large Language Models? |url=https://hai.stanford.edu/news/how-much-research-being-written-large-language-models |website=Human-Centered Artificial Intelligence |publisher=Stanford University |language=en |access-date=16 Augustus 2024 |archive-date=16 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816131304/https://hai.stanford.edu/news/how-much-research-being-written-large-language-models |url-status=live }}</ref>
Die aanvaarding van generatiewe KI-instrumente het gelei tot 'n ontploffing van KI-gegenereerde inhoud oor verskeie terreine heen. 'n Studie deur University College London het geraam dat meer as 60 000 wetenskaplike artikels in 2023—meer as 1% van alle publikasies—waarskynlik met die hulp van GTMe (groot taalmodelle) geskryf is.<ref>{{Cite journal |last1=Shumailov |first1=Ilia |last2=Shumaylov |first2=Zakhar |last3=Zhao |first3=Yiren |last4=Papernot |first4=Nicolas |last5=Anderson |first5=Ross |last6=Gal |first6=Yarin |date=Julie 2024 |title=AI models collapse when trained on recursively generated data |journal=Nature |volume=631 |issue=8022 |pages=755–759 |doi=10.1038/s41586-024-07566-y |pmid=39048682 |pmc=11269175 |bibcode=2024Natur.631..755S |language=en}}</ref> Volgens Stanford-universiteit se Instituut vir Mensgesentreerde KI bevat ongeveer 17,5% van nuut gepubliseerde artikels in die rekenaarwetenskap, asook 16,9% van tekste in ewekniebeoordelings, nou inhoud wat deur GTMe gegenereer is.<ref>{{Cite news |last=Bhatia |first=Aatish |date=26 Augustus 2024 |title=When A.I.'s Output Is a Threat to A.I. Itself |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/08/26/upshot/ai-synthetic-data.html?te=1&nl=the-morning&emc=edit_nn_20240826 |access-date=27 Augustus 2024 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
Aan die ander kant kan [[sintetiese data]] ingespan word om masjienleermodelle te oefen, terwyl gebruikersprivaatheid behou word.<ref name="Kang-2025">{{Cite web |last=Kang |first=James Jin |date=2025-01-13 |title=Tech companies are turning to 'synthetic data' to train AI models – but there's a hidden cost |url=http://theconversation.com/tech-companies-are-turning-to-synthetic-data-to-train-ai-models-but-theres-a-hidden-cost-246248 |access-date=2025-12-17 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> Hierdie benadering is nie tot teksgenerering beperk nie; beeldgenerering is al gebruik om rekenaarvisiemodelle te oefen.<ref name="Kang-2025" />
===Privaatheid en databestuur===
====Ekstraterritoriale datatoegang====
Die CLOUD-wet laat die owerhede van die Verenigde State toe om [[data]] van gedekte diensverskaffers, insluitend sommige KI-diensverskaffers, aan te vra, ongeag waar die data fisies gestoor word.<ref>{{Cite web |date=21 Maart 2018|title=CLOUD Act|url=https://www.justice.gov/d9/pages/attachments/2019/04/09/cloud_act.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608185139/https://www.justice.gov/d9/pages/attachments/2019/04/09/cloud_act.pdf|archive-date=June 8, 2025|website=www.justice.gov}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Collins|first1=Doug |date=2018-02-06|title=H.R.4943 – 115th Congress (2017–2018): CLOUD Act|url=https://www.congress.gov/bill/115th-congress/house-bill/4943|access-date=2025-12-05|website=www.congress.gov}}</ref> Howe kan van moedermaatskappye vereis om data te verskaf wat deur hul filiale gehou word, en sulke bevele kan gepaard gaan met geheimhoudingsvereistes wat die verskaffer verhoed om betrokke gebruikers in kennis te stel.<ref>{{Cite web |last=Berengaut|first=Alexander|date=2019-04-06|title=Reaching for the CLOUD|url=https://www.insideprivacy.com/surveillance-law-enforcement-access/reaching-for-the-cloud/|access-date=2025-12-05|website=Inside Privacy|language=en-US}}</ref> Hierdie raamwerk is in regskommentaar beskryf as 'n skep van regsspanning met Artikel 48 van die Algemene Verordening oor Databeskerming (GDPR), wat die oordrag van persoonlike data in reaksie op buitelandse hof- of administratiewe bevele beperk, tensy dit gebaseer is op 'n internasionale ooreenkoms.<ref name="Christakis">Christakis, Theodore; Terpan, Fabien (April 2021). EU–US negotiations on law enforcement access to data: divergences, challenges and EU law procedures and options. International Data Privacy Law. 11 (2): 81–106. doi:10.1093/idpl/ipaa022</ref> Gevolglik kan diensverskaffers wat in beide jurisdiksies werksaam is, mededingende regsverpligtinge kragtens Amerikaanse en EU-wetgewing in die gesig staar.<ref name="Christakis" />
==Verwysings==
{{Verwysings|4}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]]
bguk79lwi3zq9l1qwfr7fsdqbf6lda5
Lys van Agaricus spesies
0
523475
3373277
3152975
2026-11-16T19:45:42Z
InternetArchiveBot
131157
Add 7 books for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373277
wikitext
text/x-wiki
Daar is tot so onlangs as 2008 geglo dat die swamgenus ''[[Agaricus]]'' wêreldwyd ongeveer 200 spesies bevat.<ref name="Kirk2008">{{cite book |vauthors=Kirk PM, Cannon PF, Minter DW, Stalpers JA |title=Dictionary of the Fungi |edition=10th |publisher=CAB International |location=Wallingford, UK |year=2008 |page=13 |isbn=978-0-85199-826-8}}</ref> Sedertdien het [[molekulêre filogenetiese]] studies verskeie omstrede spesies herbevestig en sekere [[spesiekompleks]]e uitgeklaar; dit het ook bygedra tot die ontdekking en beskrywing van 'n wye verskeidenheid spesies – meestal tropies – wat voorheen onbekend aan die wetenskap was. Teen 2020 is daar geglo dat die genus minstens 400 spesies bevat, en moontlik selfs baie meer.
== Sleutel ==
* [[File:Mycomorphbox Edible.png|20px]] Eetbaar
* [[File:Mycomorphbox Choice.png|20px]] Keurgraad
* [[File:Mycomorphbox Deadly.png|20px]] Dodelik
* [[File:Mycomorphbox Poison.png|20px]] Giftig
* [[File:Mycomorphbox Question.png|20px]] Onbekend
* [[File:Mycomorphbox Caution.png|20px]] Versigtig/Allergies
* [[File:Mycomorphbox Inedible.png|20px]] Oneetbaar
== Spesies ==
Spesies wat bevestig is of vermoed word om tot hierdie genus te behoort, sluit in:
{{div col|colwidth=25em}}
* [[File:Mycomorphbox Question.png|20px]]''[[Agaricus abramsii]]''
* [[File:Mycomorphbox Edible.png|20px]] ''[[Agaricus abruptibulbus]]'' – (betwis)
* [[File:Mycomorphbox Edible.png|20px]] ''[[Agaricus aestivalis]]''
* ''[[Agaricus agrinferus]]'' (betwis)
* ''[[Agaricus agrocyboides]]''
* ''[[Agaricus alabamensis]]''
* ''[[Agaricus alachuanus]]''
* ''[[Agaricus albidoperonatus]]''
* ''[[Agaricus albertii]]'' <small>[[Marcel Bon|Bon]] (1988)</small> (betwis)
* ''[[Agaricus alboargillascens]]''
* ''[[Agaricus alboides]]''
* [[File:Mycomorphbox Caution.png|20px]] ''[[Agaricus albolutescens]]'' (betwis)
* ''[[Agaricus albosanguineus]]''
* ''[[Agaricus albosquamosus]]''
* [[File:Mycomorphbox Edible.png|20px]] ''[[Agaricus alligator]]''
* [[File:Mycomorphbox Edible.png|20px]] ''[[Agaricus altipes]]'' <small>Møller</small> (dikwels verenig met ''A.aestivalis''){{sfn|Phillips|2010|p=219}}
* ''[[Agaricus amanitiformis]]''
* [[File:Mycomorphbox Choice.png|20px]] ''[[Agaricus amicosus]]''
* ''[[Agaricus amoenomyces]]''
* ''[[Agaricus amoenus]]''
* [[File:Mycomorphbox Choice.png|20px]] ''[[Agaricus andrewii]]'' <small>Freeman</small>{{sfn|Phillips|2010|p=219}}
* ''[[Agaricus angelicus]]''
* ''[[Agaricus angusticystidiatus]]''
* ''[[Agaricus anisarius]]''
* ''[[Agaricus annae]]''
* ''[[Agaricus annulospecialis]]''
* ''[[Agaricus approximans]]''
* ''[[Agaricus arcticus]]''
* ''[[Agaricus argenteopurpureus]]''
* ''[[Agaricus argenteus]]''
* ''[[Agaricus argentinus]]''<ref>(1899). Spegazzini C. (1899). Fungi argentini novi vel critici. ''Anales Mus. Nac. Buenos Aires'' '''24''': 167–186.</ref>
* ''[[Agaricus argyropotamicus]]''
* ''[[Agaricus argyrotectus]]''
* ''[[Agaricus aridicola]]'' <small>Geml, Geiser & Royse (2004)</small> (voormalig in ''[[Gyrophragmium]]'')<ref name="Geml 2004">{{cite journal |vauthors=Geml J, Geiser DM, Royse DJ |title=Molecular evolution of ''Agaricus'' species based on ITS and LSU rDNA sequences |url=https://archive.org/details/mycological-progress_2004-05_3_2/page/157 |journal=Mycological Progress |year=2004 |volume=3 |issue=2 |pages=157–76 |doi=10.1007/s11557-006-0086-8|bibcode=2004MycPr...3..157G |s2cid=40265528 }}</ref>
* ''[[Agaricus aristocratus]]''
* ''[[Agaricus arizonicus]]''
* ''[[Agaricus armandomyces]]''
* ''[[Agaricus arorae]]''
* ''[[Agaricus arrillagarum]]''
* [[File:Mycomorphbox Choice.png|20px]] ''[[Agaricus arvensis]]''
* ''[[Agaricus atrodiscus]]''
* [[File:Mycomorphbox Choice.png|20px]] ''[[Agaricus augustus]]''
* [[File:Mycomorphbox Question.png|20px]] ''[[Agaricus aurantioviolaceus]]''
* ''[[Agaricus auresiccescens]]''
* ''[[Agaricus australiensis]]''
* ''[[Agaricus austrovinaceus]]''
* ''[[Agaricus azoetes]]''
* ''[[Agaricus babosiae]]''
* ''[[Agaricus badioniveus]]''
* ''[[Agaricus bajan-agtensis]]''
* ''[[Agaricus balchaschensis]]''
* ''[[Agaricus bambusae]]''
* ''[[Agaricus bambusophilus]]''
* ''[[Agaricus basianulosus]]''
* ''[[Agaricus beelii]]''
* ''[[Agaricus bellanniae]]''
* ''[[Agaricus benesii]]''
* ''[[Agaricus benzodorus]]''
* [[File:Mycomorphbox Edible.png|20px]] ''[[Agaricus bernardii]]''
* ''[[Agaricus bernardiiformis]]'' (betwis)
* ''[[Agaricus berryessae]]''
* ''[[Agaricus biannulatus]]'' <small>Mua, L.A.Parra, Cappelli & Callac (2012)</small> (Europe)<ref name="Parra 2011">{{cite journal |vauthors=Parra LA, Mua A, Cappelli A, Callac P |title=''Agaricus biannulatus'' sp. nov., una nuova specie della sezione ''Xanthodermatei'' raccolta in Sardegna e Sicilia |journal=Micologia e Vegetazione Mediterranea |year=2012 |volume=26 |issue=1 |pages=3–30 |language=it}}</ref>
* ''[[Agaricus biberi]]''
* ''[[Agaricus bicortinatellus]]''
* ''[[Agaricus bilamellatus]]''
* ''[[Agaricus bingensis]]''
* ''[[Agaricus bisporatus]]''
* ''[[Agaricus bisporiticus]]'' (Asia)<ref name="Thongklang 2014">{{cite journal |vauthors=Thongklang N, Nawaz R, Khalid AN, Chen J, Hyde KD, Zhao R, Parra LA, Hanif M, Moinard M, Callac P |title=Morphological and molecular characterization of three ''Agaricus'' species from tropical Asia (Pakistan, Thailand) reveals a new group in section ''Xanthodermatei'' |url=https://archive.org/details/mycologia_november-december-2014_106_6/page/1220 |journal=Mycologia |year=2014 |volume=106 |issue=6 |pages=1220–32 |doi=10.3852/14-076 |pmid=25152000|s2cid=2119 }}</ref>
* [[File:Mycomorphbox Choice.png|20px]] ''[[Agaricus bisporus]]'' – gekweekte sampioen / knopiesampioen / portobello-sampioen (sluit ''A. brunnescens'' in)
* [[File:Mycomorphbox Choice.png|20px]] ''[[Agaricus bitorquis]]''
* ''[[Agaricus bivelatoides]]''
* ''[[Agaricus bivelatus]]''
* ''[[Agaricus blatteus]]''
* ''Agaricus blazei'' <small>Murrill</small> (dikwels verwar met ''[[Agaricus subrufescens|A. subrufescens]]'')<!-- the author's name should not be removed to indicate what species this refers to. Until the true A.blazei has an article of its own, it should remain unlinked here. -->
* ''[[Agaricus blockii]]''
* ''[[Agaricus bobosi]]''
* ''[[Agaricus bohusianus]]'' <small>L.A.Parra (2005)</small> (Europe)<ref name="Parra 2005"/>
* ''[[Agaricus bohusii]]''
* ''[[Agaricus boisseletii]]''
* ''[[Agaricus boltonii]]''
* ''[[Agaricus bonii]]''
* ''[[Agaricus bonussquamulosus]]''
* ''[[Agaricus braendlei]]''
* ''Agaricus brasiliensis'' <small>Fr.</small> (dikwels verwar met ''[[Agaricus subrufescens|A. subrufescens]]'')<!-- the author's name should not be removed to indicate what species this refers to. Until the true A.blazei has an article of its own, it should remain unlinked here. -->
* [[File:Mycomorphbox Question.png|20px]]''[[Agaricus bresadolanus]]''
* ''[[Agaricus bruchii]]''
* [[File:Mycomorphbox Choice.png|20px]] ''[[Agaricus brunneofibrillosus]]'' (voorheen in ''A. fuscofibrillosus'')
* ''[[Agaricus brunneofulva]]''
* ''[[Agaricus brunneofulvus]]''
* ''[[Agaricus brunneolus]]'' (betwis)
* ''[[Agaricus brunneopictus]]''
* ''[[Agaricus brunneopilatus]]''
* ''[[Agaricus brunneosquamulosus]]''
* ''[[Agaricus brunneostictus]]''
* ''[[Agaricus buckmacadooi]]''
* ''[[Agaricus bugandensis]]''
* ''[[Agaricus bukavuensis]]''
* ''[[Agaricus bulbillosus]]''
* ''[[Agaricus burkillii]]''
* ''[[Agaricus butyreburneus]]''
* ''[[Agaricus caballeroi]]'' <small>L.A.Parra, G.Muñoz & Callac (2014)</small> (Spain)<ref name="Parra 2014"/>
* ''[[Agaricus caesifolius]]''
* [[File:Mycomorphbox Poison.png|20px]] ''[[Agaricus californicus]]''
* ''[[Agaricus callacii]]''
* ''[[Agaricus calongei]]''
* ''[[Agaricus campbellensis]]''<ref name=Gemletal2007>{{cite journal |vauthors=Geml J, Laursen GA, Nusbaum HC, Taylor DL | year = 2007 | title = Two new species of ''Agaricus'' from the subantarctic | journal = Mycotaxon | volume = 100 | pages = 193–208 }}</ref>
* [[File:Mycomorphbox Choice.png|20px]] ''[[Agaricus campestris]]''
* ''[[Agaricus campestroides]]''
* ''[[Agaricus campigenus]]''
* ''[[Agaricus candidolutescens]]''
* ''[[Agaricus candussoi]]''
* ''[[Agaricus capensis]]''
* ''[[Agaricus cappellianus]]''
* ''[[Agaricus cappellii]]''
* ''[[Agaricus caribaeus]]''
* ''[[Agaricus carminescens]]''
* ''[[Agaricus carminostictus]]''
* ''[[Agaricus caroli]]''
* ''[[Agaricus catenariocystidiosus]]''
* ''[[Agaricus catenatus]]''
* ''[[Agaricus cellaris]]''
* ''[[Agaricus cervinifolius]]''
* ''[[Agaricus cerinupileus]]''
* ''[[Agaricus chacoensis]]''
* ''[[Agaricus chartaceus]]''<ref name=Lebel2011/>
* ''[[Agaricus cheilotulus]]''
* ''[[Agaricus chiangmaiensis]]''
* ''[[Agaricus chionodermus]]''<ref name="Pilát A. 1951">Pilát A. (1951). ''The Bohemian species of the genus'' Agaricus. Prague, 142 pp.</ref>
* ''[[Agaricus chlamydopus]]''
* ''[[Agaricus chryseus]]''
* ''[[Agaricus cinnamomellus]]''
* ''[[Agaricus circumtectus]]''
* ''[[Agaricus ciscoensis]]''
* ''[[Agaricus citrinidiscus]]''
* ''[[Agaricus coccyginus]]''
* ''[[Agaricus collegarum]]''
* ''[[Agaricus colpeteii]]''<ref name="Lebel 2013"/>
* ''[[Agaricus columellatus]]'' (voorheen in ''Araneosa'')
* ''[[Agaricus comptuloides]]''
* ''[[Agaricus comtulellus]]''
* ''[[Agaricus comtuliformis]]''<ref name="Murrill 1922" />
* ''[[Agaricus comtulus]]''
* ''[[Agaricus coniferarum]]''
* ''[[Agaricus cordillerensis]]''
* ''[[Agaricus crassisquamosus]]''
* ''[[Agaricus cretacellus]]''
* ''[[Agaricus cretaceus]]''
* ''[[Agaricus croceolutescens]]''
* ''[[Agaricus crocodilinus]]''
* ''[[Agaricus crocopeplus]]''
* ''[[Agaricus cruciquercorum]]''
* ''[[Agaricus cuniculicola]]''
* [[File:Mycomorphbox Choice.png|20px]] ''[[Agaricus cupreobrunneus]]''
* ''[[Agaricus cupressicola]]''
* ''[[Agaricus cupressophilus]]'' <small>Kerrigan (2008)</small> (California)<ref name="Kerrigan 2008"/>
* ''[[Agaricus curanilahuensis]]''
* ''[[Agaricus cylindriceps]]''
* ''[[Agaricus deardorffensis]]''
* ''[[Agaricus dennisii]]''
* ''[[Agaricus depauperatus]]''
* ''[[Agaricus deplanatus]]''
* [[File:Mycomorphbox Question.png|20px]] ''[[Agaricus deserticola]]'' <small>G.Moreno, Esqueda & Lizárraga (2010)</small> – gasteroid agaricus (voorheen in ''Longula'')
* ''[[Agaricus desjardinii]]''
* ''[[Agaricus devoniensis]]''
* ''[[Agaricus diamantanus]]''
* ''[[Agaricus dicystis]]''
* ''[[Agaricus didymus]]''
* ''[[Agaricus dilatostipes]]''
* ''[[Agaricus dilutibrunneus]]''
* ''[[Agaricus diminutivus]]''
* ''[[Agaricus dimorphosquamatus]]''
* ''[[Agaricus diobensis]]''
* ''[[Agaricus diospyros]]''
* ''[[Agaricus dolichopus]]''
* ''[[Agaricus ducheminii]]''
* [[File:Mycomorphbox Edible.png|20px]] ''[[Agaricus dulcidulus]]'' – rooskleurige houtsampioen (soms onder ''A. semotus'')
* ''[[Agaricus duplocingulatus]]''
* ''[[Agaricus ealaensis]]''
* ''[[Agaricus earlei]]''
* ''[[Agaricus eastlandensis]]''
* ''[[Agaricus eburneocanus]]''<ref name=Lebel2011/>
* ''[[Agaricus edmondoi]]''
* ''[[Agaricus elfinensis]]''
* ''[[Agaricus elongatestipes]]''
* ''[[Agaricus eludens]]''
* ''[[Agaricus endoxanthus]]''<ref>{{cite journal |vauthors=Parra LA, Villarreal M, Esteve-Raventos F | year = 2002 | title = ''Agaricus endoxanthus'' una specie tropicale trovata in Spagna | journal = Rivista di Micologia | volume = 45 | issue = 3| pages = 225–233 }}</ref>
* ''[[Agaricus entibigae]]''
* ''[[Agaricus erectosquamosus]]''
* ''[[Agaricus erindalensis]]''
* ''[[Agaricus erythrosarx]]''<ref name=Lebel2011/>
* ''[[Agaricus erythrotrichus]]''
* ''[[Agaricus essettei]]'' (betwis)
* ''[[Agaricus eutheloides]]''
* ''[[Agaricus evertens]]''
* [[File:Mycomorphbox Edible.png|20px]] ''[[Agaricus excellens]]'' (betwis)
* ''[[Agaricus exilissimus]]''
* ''[[Agaricus eximius]]''
* ''[[Agaricus fiardii]]''
* ''[[Agaricus fibuloides]]''
* ''[[Agaricus ficophilus]]''
* ''[[Agaricus fimbrimarginatus]]''
* ''[[Agaricus fissuratus]]''
* ''[[Agaricus flammicolor]]''
* ''[[Agaricus flavicentrus]]''
* ''[[Agaricus flavidodiscus]]''
* ''[[Agaricus flavistipus]]''
* ''[[Agaricus flavitingens]]''
* ''[[Agaricus flavopileatus]]''
* ''[[Agaricus flavotingens]]''
* ''[[Agaricus flocculosipes]]''
* ''[[Agaricus floridanus]]''
* ''[[Agaricus fontanae]]''
* ''[[Agaricus fragilivolvatus]]''
* ''[[Agaricus freirei]]''
* ''[[Agaricus friesianus]]''
* ''[[Agaricus fulvoaurantiacus]]''
* ''[[Agaricus fuscofolius]]''
* ''[[Agaricus fuscopunctatus]]'' (Thailand)<ref name="Thongklang 2014"/>
* ''[[Agaricus fuscovelatus]]''<ref name="Kerrigan 1985"/>
* ''[[Agaricus gastronevadensis]]''
* ''[[Agaricus gemellatus]]''
* ''[[Agaricus gemlii]]''
* ''[[Agaricus gemloides]]''
* ''[[Agaricus gennadii]]''
* ''[[Agaricus gilvus]]''
* ''[[Agaricus glaber]]''
* ''[[Agaricus glabrus]]''
* ''[[Agaricus globocystidiatus]]''
* ''[[Agaricus globosporus]]''
* ''[[Agaricus goossensiae]]''
* ''[[Agaricus grandiomyces]]''
* ''[[Agaricus granularis]]''
* ''[[Agaricus gratolens]]''
* ''[[Agaricus greigensis]]''
* ''[[Agaricus greuteri]]''
* ''[[Agaricus griseicephalus]]''
* ''[[Agaricus griseopunctatus]]''
* ''[[Agaricus griseorimosus]]''
* ''[[Agaricus griseovinaceus]]''
* ''[[Agaricus guachari]]''
* ''[[Agaricus guidottii]]''
* ''[[Agaricus haematinus]]''
* ''[[Agaricus haematosarcus]]''
* ''[[Agaricus hahashimensis]]''
* ''[[Agaricus halophilus]]''
* ''[[Agaricus hannonii]]''
* ''[[Agaricus hanthanaensis]]''
* ''[[Agaricus heimii]]''
* ''[[Agaricus heinemannianus]]''
* ''[[Agaricus heinemanniensis]]''
* ''[[Agaricus heinemannii]]''
* ''[[Agaricus herinkii]]''
* ''[[Agaricus herradurensis]]''
* ''[[Agaricus heterocystis]]''
* ''[[Agaricus hillii]]''
* ''[[Agaricus hispidissimus]]''
* [[File:Mycomorphbox Poison.png|20px]] ''[[Agaricus hondensis]]''
* ''[[Agaricus horakianus]]''
* ''[[Agaricus horakii]]''
* ''[[Agaricus hornei]]''
* ''[[Agaricus hortensis]]''
* ''[[Agaricus huijsmanii]]'' <small>Courtec. (2008)</small>
* ''[[Agaricus hupohanae]]''
* ''[[Agaricus hypophaeus]]''
* ''[[Agaricus iesu-et-marthae]]''
* ''[[Agaricus ignicolor]]''
* ''[[Agaricus ignobilis]]''
* [[File:Mycomorphbox Caution.png|20px]] ''[[Agaricus impudicus]]''
* ''[[Agaricus inapertus]]'' (voorheen in ''Endoptychum'')
* ''[[Agaricus incultorum]]''
* ''[[Agaricus indistinctus]]''
* ''[[Agaricus inedulis]]''
* ''[[Agaricus infelix]]''
* ''[[Agaricus infidus]]'' (betwis)
* ''[[Agaricus inilleasper]]''<ref name=Lebel2011/>
* ''[[Agaricus inoxydabilis]]''
* ''[[Agaricus inthanonensis]]''
* ''[[Agaricus iocephalopsis]]''
* ''[[Agaricus iodolens]]''
* ''[[Agaricus iodosmus]]''
* ''[[Agaricus iranicus]]''
* ''[[Agaricus jacarandae]]''
* ''[[Agaricus jacobi]]''
* ''[[Agaricus jezoensis]]''
* ''[[Agaricus jingningensis]]''
* ''[[Agaricus jodoformicus]]''
* ''[[Agaricus johnstonii]]''
* ''[[Agaricus julius]]''
* ''[[Agaricus junquitensis]]''
* ''[[Agaricus kai]]''
* ''[[Agaricus kauffmanii]]''
* ''[[Agaricus kerriganii]]''
* ''[[Agaricus kiawetes]]''
* ''[[Agaricus kipukae]]''
* ''[[Agaricus kivuensis]]''
* ''[[Agaricus koelerionensis]]''
* ''[[Agaricus kriegeri]]''
* ''[[Agaricus kroneanus]]''
* ''[[Agaricus kuehnerianus]]''
* ''[[Agaricus kunmingensis]]''
* ''[[Agaricus lacrymabunda]]''
* ''[[Agaricus laeticulus]]''
* ''[[Agaricus lamellidistans]]''
* ''[[Agaricus lamelliperditus]]''<ref name="Lebel 2013"/>
* [[File:Mycomorphbox Question.png|20px]]''[[Agaricus lanatoniger]]''
* ''[[Agaricus lanatorubescens]]''
* ''[[Agaricus langei]]'' (= ''A.fuscofibrillosus'')
* ''[[Agaricus lanipedisimilis]]''
* ''[[Agaricus lanipes]]''
* ''[[Agaricus laparrae]]''
* ''[[Agaricus laskibarii]]''<ref>{{cite journal |vauthors=Parra LA, Arrillaga P | year = 2002 | title = ''Agaricus laskibarii''. A new species from French coastal sand-dunes of Seignosse | journal = Doc Mycol | volume = 31 | issue = 124| pages = 33–38 }}</ref>
* ''[[Agaricus lateriticolor]]''
* ''[[Agaricus leptocaulis]]''
* ''[[Agaricus leptomeleagris]]''
* ''[[Agaricus leucocarpus]]''
* ''[[Agaricus leucolepidotus]]''
* [[File:Mycomorphbox Edible.png|20px]] ''[[Agaricus leucotrichus]]'' <small>Møller</small>{{sfn|Phillips|2010|p=223}} (betwis)
* ''[[Agaricus lignophilus]]''
* [[File:Mycomorphbox Choice.png|20px]] ''[[Agaricus lilaceps]]''
* ''[[Agaricus linzhinensis]]''
* ''[[Agaricus litoralis]]'' – (includes ''A.spissicaulis'')
* ''[[Agaricus litoraloides]]''
* ''[[Agaricus lividonitidus]]''
* ''[[Agaricus lodgeae]]''
* ''[[Agaricus lotenensis]]''
* ''[[Agaricus lucifugus]]''{{verify source|date=October 2022}}<!-- Probably does not belong in this genus -->
* ''[[Agaricus ludovicii]]''<ref>{{cite journal | author = Remy L | year = 1964 | title = Contribution a l'etude de la Flore mycologique Briangonnaise (Basidiomycetes et Discomycetes) | journal = Bull. Trimestriel Soc. Mycol. France | volume = 80 | pages = 459–585 }}</ref>
* ''[[Agaricus lusitanicus]]''
* ''[[Agaricus luteofibrillosus]]''
* ''[[Agaricus luteoflocculosus]]''
* ''[[Agaricus luteomaculatus]]''
* ''[[Agaricus luteopallidus]]''
* ''[[Agaricus luteotactus]]''
* ''[[Agaricus lutosus]]''
* ''[[Agaricus luzonensis]]''
* ''[[Agaricus maclovianus]]''<ref name=Nauta1999>{{cite journal | author = Nauta MM | year = 1999 | title = The Mycoflora of the Falkland Islands: II. Notes on the genus ''Agaricus'' | journal = Kew Bulletin | volume = 54 | issue = 3| pages = 621–635 | doi=10.2307/4110859| jstor = 4110859 | bibcode = 1999KewBu..54..621N }}</ref>
* ''[[Agaricus macmurphyi]]''
* ''[[Agaricus macrocarpus]]''
* ''[[Agaricus macrolepis]]'' <small>(Pilát & Pouzar) Boisselet & Courtec. (2008)</small>
* [[File:Mycomorphbox Edible.png|20px]] ''[[Agaricus macrosporus]]'' (betwis)
* ''[[Agaricus macrosporoides]]''
* ''[[Agaricus magni]]''
* ''[[Agaricus magniceps]]''
* ''[[Agaricus magnivelaris]]''
* ''[[Agaricus maiusculus]]''
* ''[[Agaricus malangelus]]''
* ''[[Agaricus maleolens]]''
* ''[[Agaricus mangaoensis]]''
* ''[[Agaricus manilensis]]''
* ''[[Agaricus marisae]]''
* ''[[Agaricus martineziensis]]''
* ''[[Agaricus martinicensis]]''
* ''[[Agaricus maskae]]''
* ''[[Agaricus masoalensis]]''
* ''[[Agaricus matrum]]''
* ''[[Agaricus medio-fuscus]]''
* ''[[Agaricus megacystidiatus]]''
* ''[[Agaricus megalosporus]]''
* ''[[Agaricus meijeri]]''
* ''[[Agaricus melanosporus]]''
* [[File:Mycomorphbox Poison.png|20px]] ''[[Agaricus menieri]]''
* ''[[Agaricus merrillii]]''
* ''[[Agaricus mesocarpus]]''
* ''[[Agaricus microchlamidus]]''
* [[File:Mycomorphbox Edible.png|20px]] ''[[Agaricus micromegathus]]''{{sfn|Arora|1986|p=340}}{{sfn|Phillips|2010|p=224}}
* ''[[Agaricus microspermus]]''
* ''[[Agaricus microviolaceus]]''
* ''[[Agaricus microvolvatulus]]''
* ''[[Agaricus midnapurensis]]''<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Tarafder |first1=Entaj |last2=Dutta |first2=Arun Kumar |last3=Acharya |first3=Krishnendu |date=2022-03-29 |title=New species and new record in Agaricus subg. Minores from India |url=https://journals.tubitak.gov.tr/botany/abstract.htm?id=30835 |journal=Turkish Journal of Botany |language=English |volume=46 |issue=2 |pages=183–195 |doi=10.55730/1300-008X.2681 |s2cid=248936875 |issn=1300-008X |doi-access=free |bibcode=2022TJBot..46..183T |url-access=subscription }} {{Dooie skakel|date=Oktober 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* ''[[Agaricus minimus]]''
* ''[[Agaricus minorpurpureus]]''
* [[File:Mycomorphbox Poison.png|20px]] ''[[Agaricus moelleri]]'' – sampioen met ink-kleurige/donker skubbe (voorheen onder ''A. placomyces'' geklassifiseer; sluit ''A. meleagris'' in)
* ''[[Agaricus moellerianus]]''
* ''[[Agaricus moelleroides]]''
* ''[[Agaricus moronii]]''
* ''[[Agaricus multipunctum]]''
* ''[[Agaricus murinocephalus]]'' (Thailand)<ref name="Zhao 2012"/>
* ''[[Agaricus nanaugustus]]'' <small>Kerrigan</small>
* ''[[Agaricus nebularum]]''
* ''[[Agaricus neimengguensis]]''
* ''[[Agaricus nemoricola]]''
* ''[[Agaricus nevoi]]''
* ''[[Agaricus nigrescentibus]]''
* ''[[Agaricus nigrobrunnescens]]''
* ''[[Agaricus nigrogracilis]]''
* ''[[Agaricus nitidipes]]''
* ''[[Agaricus niveogranulatus]]''
* ''[[Agaricus niveolutescens]]''
* ''[[Agaricus nivescens]]''
* ''[[Agaricus nobelianus]]''
* ''[[Agaricus nothofagorum]]''
* ''[[Agaricus novoguineensis]]''
* ''[[Agaricus ochraceidiscus]]''
* ''[[Agaricus ochraceosquamulosus]]''
* ''[[Agaricus ochrascens]]''
* ''[[Agaricus oenotrichus]]''
* ''[[Agaricus oligocystis]]''
* ''[[Agaricus olivellus]]''
* ''[[Agaricus ornatipes]]''
* ''[[Agaricus osecanus]]''
* ''[[Agaricus pachydermus]]''<ref name=Lebel2011/>
* ''[[Agaricus padanus]]''
* ''[[Agaricus pallens]]''
* ''[[Agaricus pallidobrunneus]]''
* ''[[Agaricus pampeanus]]''
* ''[[Agaricus panziensis]]''
* ''[[Agaricus parasilvaticus]]''
* ''[[Agaricus parasubrutilescens]]''
* ''[[Agaricus parvibicolor]]''
* ''[[Agaricus parvitigrinus]]''<ref name="pmid16396349">{{cite journal |vauthors=Callac P, Guinberteau J |title=Morphological and molecular characterization of two novel species of ''Agaricus'' section ''Xanthodermatei'' |url=https://archive.org/details/mycologia_march-april-2005_97_2/page/416 |journal=Mycologia |volume=97 |issue=2 |pages=416–24 |year=2005 |pmid=16396349 |doi= 10.3852/mycologia.97.2.416}}</ref>
* ''[[Agaricus patialensis]]''
* ''[[Agaricus patris]]''
* [[File:Mycomorphbox Edible.png|20px]] ''[[Agaricus pattersoniae]]''
* ''[[Agaricus pearsonii]]''
* ''[[Agaricus peligerinus]]''
* ''[[Agaricus pequinii]]''
* ''[[Agaricus perdicinus]]''
* ''[[Agaricus perfuscus]]''
* [[File:Mycomorphbox Choice.png|20px]] ''[[Agaricus perobscurus]]''
* ''[[Agaricus perrarus]]''
* ''[[Agaricus perturbans]]''
* ''[[Agaricus petchii]]''
* ''[[Agaricus phaeocyclus]]''
* [[File:Mycomorphbox Poison.png|20px]] ''[[Agaricus phaeolepidotus]]''
* ''[[Agaricus phaeoxanthus]]''
* ''[[Agaricus pietatis]]''
* [[File:Mycomorphbox Poison.png|20px]] ''[[Agaricus pilatianus]]''
* ''[[Agaricus pilosporus]]''
* [[File:Mycomorphbox Poison.png|20px]] ''[[Agaricus placomyces]]'' (sluit in ''A.praeclaresquamosus'')
* ''[[Agaricus planipileus]]''
* ''[[Agaricus pleurocystidiatus]]''
* [[File:Mycomorphbox Inedible.png|20px]] ''[[Agaricus pocillator]]''
* ''[[Agaricus porosporus]]''
* ''[[Agaricus porphyrizon]]''
* [[File:Mycomorphbox Choice.png|20px]] ''[[Agaricus porphyrocephalus]]'' <small>Møller</small>{{sfn|Phillips|2010|p=220}}
* ''[[Agaricus porphyropos]]''
* ''[[Agaricus posadensis]]''
* ''[[Agaricus praefoliatus]]''
* ''[[Agaricus praemagniceps]]''
* ''[[Agaricus praemagnus]]''
* ''[[Agaricus praerimosus]]''
* ''[[Agaricus pratensis]]''
* ''[[Agaricus pratulorum]]''
* ''[[Agaricus projectellus]]''
* ''[[Agaricus proserpens]]''
* ''[[Agaricus pseudoargentinus]]''
* ''[[Agaricus pseudoaugustus]]''
* ''[[Agaricus pseudocomptulus]]''
* ''[[Agaricus pseudolangei]]''
* ''[[Agaricus pseudolutosus]]''
* ''[[Agaricus pseudomuralis]]''
* ''[[Agaricus pseudoniger]]''
* ''[[Agaricus pseudopallens]]''
* ''[[Agaricus pseudoplacomyces]]''
* ''[[Agaricus pseudopratensis]]''
* ''[[Agaricus pseudopurpurellus]]''
* ''[[Agaricus pseudoumbrella]]''
* ''[[Agaricus pulcherrimus]]''
* ''[[Agaricus pulverotectus]]''
* ''[[Agaricus punjabensis]]''
* ''[[Agaricus purpurellus]]''
* ''[[Agaricus purpureofibrillosus]]''
* ''[[Agaricus purpureoniger]]''
* ''[[Agaricus purpureosquamulosus]]''<ref name=":0" />
* ''[[Agaricus purpurlesquameus]]''
* ''[[Agaricus putidus]]''
* ''[[Agaricus puttemansii]]''
* ''[[Agaricus radicatus]]'' (betwis)
* ''[[Agaricus reducibulbus]]''
* ''[[Agaricus rhoadsii]]''
* ''[[Agaricus rhopalopodius]]''
* ''[[Agaricus riberaltensis]]''
* ''[[Agaricus robustulus]]''
* ''[[Agaricus robynsianus]]''
* ''[[Agaricus rodmanii]]''
* ''[[Agaricus rollanii]]''
* ''[[Agaricus romagnesii]]'' (betwis)
* ''[[Agaricus rosalamellatus]]''<ref>{{cite journal | author = Raithelhuber J | year = 1986 | title = Nomina nova | journal = Metrodiana | volume = 14 | page = 22 }}</ref>
* ''[[Agaricus roseocingulatus]]''
* ''[[Agaricus rotalis]]'' (betwis)
* ''[[Agaricus rubellus]]''
* ''[[Agaricus rubronanus]]'' <small>Kerrigan (1985)</small><ref name="Kerrigan 1985"/> (San Mateo county)
* ''[[Agaricus rubribrunnescens]]''
* ''[[Agaricus rufoaurantiacus]]''
* ''[[Agaricus rufolanosus]]''
* ''[[Agaricus rufotegulis]]''
* ''[[Agaricus rufuspileus]]''
* ''[[Agaricus rusiophyllus]]''
* ''[[Agaricus rutilescens]]''
* ''[[Agaricus salicophilus]]''
* ''[[Agaricus sandianus]]''
* [[File:Mycomorphbox Question.png|20px]] ''[[Agaricus santacatalinensis]]''
* ''[[Agaricus sceptonymus]]''
* ''[[Agaricus scitulus]]''
* ''[[Agaricus semotellus]]''
* [[File:Mycomorphbox Caution.png|20px]] ''[[Agaricus semotus]]''
* ''[[Agaricus sequoiae]]''<ref name="Kerrigan 1985"/> (Mendocino County, CA)
* ''[[Agaricus shaferi]]''
* [[File:Mycomorphbox Caution.png|20px]] ''[[Agaricus silvaticus]]''
* [[File:Mycomorphbox Caution.png|20px]] ''[[Agaricus silvicola]]''
* ''[[Agaricus silvicolae-similis]]''
* ''[[Agaricus silvipluvialis]]''
* ''[[Agaricus simillimus]]''
* ''[[Agaricus singaporensis]]''
* ''[[Agaricus singeri]]''
* ''[[Agaricus sinodeliciosus]]''
* ''[[Agaricus sipapuensis]]''
* ''[[Agaricus slovenicus]]''
* ''[[Agaricus smithii]]'' <ref name="Kerrigan 1985"/>
* ''[[Agaricus sodalis]]''
* [[File:Mycomorphbox Edible.png|20px]] ''[[Agaricus solidipes]]'' <small>Peck, Bull (1904)</small><ref>{{cite journal |last1=Murrill |first1=William |author-link1=William Murrill |title=Dark-Spored Agarics |journal=[[Mycologia]] |date=1922 |volume=14 |url=https://books.google.com/books?id=4IpNAAAAYAAJ&pg=PA203 |publisher=[[New York Botanical Garden]] |page=203}}</ref>
* ''[[Agaricus sordido-ochraceus]]''
* ''[[Agaricus sordidocarpus]]''
* ''[[Agaricus spegazzinianus]]''
* ''[[Agaricus stadii]]''
* ''[[Agaricus stellatus-cuticus]]''
* ''[[Agaricus sterilomarginatus]]''
* ''[[Agaricus sterlingii]]''
* ''[[Agaricus stevensii]]''
* ''[[Agaricus stigmaticus]]'' <small>Courtec. (2008)</small>
* ''[[Agaricus stijvei]]''
* ''[[Agaricus stramineus]]''
* ''[[Agaricus subalachuanus]]''
* ''[[Agaricus subantarcticus]]''<ref name=Gemletal2007 />
* ''[[Agaricus subareolatus]]''
* ''[[Agaricus subarvensis]]''
* ''[[Agaricus subcoeruleus]]''
* ''[[Agaricus subcomtulus]]''
* ''[[Agaricus subedulis]]''
* ''[[Agaricus subflabellatus]]''
* ''[[Agaricus subfloccosus]]''
* ''[[Agaricus subfloridanus]]''
* ''[[Agaricus subgibbosus]]''
* ''[[Agaricus subhortensis]]''
* ''[[Agaricus subnitens]]''
* ''[[Agaricus subochraceosquamulosus]]''
* ''[[Agaricus suboreades]]''
* ''[[Agaricus subperonatus]]'' (betwis)
* ''[[Agaricus subplacomyces-badius]]''
* ''[[Agaricus subponderosus]]''
* ''[[Agaricus subpratensis]]''
* [[File:Mycomorphbox Choice.png|20px]] ''[[Agaricus subrufescens]]'' (sluit in ''A.rufotegulis'', dikwels verwar met ''A.blazei'' en ''A.brasiliensis'')
* ''[[Agaricus subrufescentoides]]''
* [[File:Mycomorphbox Edible.png|20px]] ''[[Agaricus subrutilescens]]''
* ''[[Agaricus subsaharianus]]'' <small>L.A.Parra, Hama & De Kesel (2010)</small>
* ''[[Agaricus subsilvicola]]''
* ''[[Agaricus subsquamuliferus]]''
* ''[[Agaricus subsubensis]]'' <small>Kerrigan (2008)</small> (California)<ref name="Kerrigan 2008"/>
* ''[[Agaricus subtilipes]]''
* ''[[Agaricus subvariabilis]]''
* ''[[Agaricus sulcatellus]]''
* ''[[Agaricus sulphureiceps]]''
* ''[[Agaricus summensis]]'' <small>Kerrigan (1985)</small><ref name="Kerrigan 1985"/>
* ''[[Agaricus suthepensis]]''
* ''[[Agaricus taculensis]]''
* ''[[Agaricus taeniatimpictus]]''
* ''[[Agaricus taeniatus]]''
* ''[[Agaricus tantulus]]''
* ''[[Agaricus tennesseensis]]''
* ''[[Agaricus tenuivolvatus]]''
* ''[[Agaricus tephrolepidus]]''
* ''[[Agaricus termiticola]]''
* ''[[Agaricus termitum]]''
* ''[[Agaricus thiersii]]''
* ''[[Agaricus thujae]]''
* ''[[Agaricus tibetensis]]''
* ''[[Agaricus tlaxcalensis]]'' <small>Callac & G.Mata (2008)</small> ([[Tlaxcala]])<ref name="Kerrigan 2008"/>
* ''[[Agaricus tollocanensis]]''
* ''[[Agaricus toluenolens]]''
* ''[[Agaricus trinitatensis]]''
* ''[[Agaricus trisulphuratus]]'' (voorheen in ''[[Cystoagaricus]]'')
* ''[[Agaricus trutinatus]]''
* ''[[Agaricus tucumanensis]]''
* ''[[Agaricus tytthocarpus]]''
* ''[[Agaricus umboninotus]]''
* ''[[Agaricus unguentolens]]''
* ''[[Agaricus unitinctus]]''
* [[File:Mycomorphbox Edible.png|20px]] ''[[Agaricus urinascens]]''
* ''[[Agaricus valdiviae]]''
* ''[[Agaricus vaporarius]]''
* ''[[Agaricus variabilicolor]]''
* ''[[Agaricus variegans]]''
* ''[[Agaricus variicystis]]''
* ''[[Agaricus valdiviae]]''<ref>{{cite journal |vauthors=Singer R, Moser M | year = 1965 | title = Forest mycology and forest communities in South America |url=https://archive.org/details/mycopathologia_1965_26_2-3/page/129 | journal = Mycopathol. Mycol. Appl. | volume = 26 | issue = 2–3| pages = 129–191 | doi = 10.1007/BF02049773 | s2cid = 45170297 }}</ref><ref>{{cite journal | author = Heinemann P | year = 1986 | title = Agarici Austroamericani VI. Aperçu sur les Agaricus de Patagonie et de la Terre de Feu | journal = Bull. Jard. Bot. Belg. | volume = 56 | issue = 3/4| pages = 417–446 | doi=10.2307/3668202| jstor = 3668202 }}</ref>
* ''[[Agaricus velenovskyi]]''
* ''[[Agaricus veluticeps]]''
* ''[[Agaricus venus]]''
* ''[[Agaricus vinaceovirens]]'' (San Francisco Peninsula)<ref name="Kerrigan 1985"/>
* ''[[Agaricus vinosobrunneofumidus]]''
* ''[[Agaricus viridarius]]''
* ''[[Agaricus viridopurpurascens]]''
* ''[[Agaricus volvatulus]]''
* ''[[Agaricus wariatodes]]''
* ''[[Agaricus weberianus]]''
* ''[[Agaricus wilmotii]]''
* ''[[Agaricus woodrowii]]''
* ''[[Agaricus wrightii]]''
* ''[[Agaricus xanthodermoides]]''
* ''[[Agaricus xanthodermulus]]''<ref name="pmid16396349"/>
* [[File:Mycomorphbox Poison.png|20px]] ''[[Agaricus xanthodermus]]''
* ''[[Agaricus xantholepis]]''<ref name="Gerault 2005"/>
* ''[[Agaricus xanthosarcus]]''
* ''[[Agaricus xeretes]]''
* ''[[Agaricus xuchilensis]]''
* ''[[Agaricus yunnanensis]]''
* ''[[Agaricus zelleri]]''
{{div col end}}
== Verwysings ==
{{Verwysings|verwysings=
<ref name="Gerault 2005">Gerault A. (2005). Florule evolutive des basidiomycotina du Finistere – Homobasidiomycetes – Agaricales: 22.</ref>
<ref name="Kerrigan 1985">{{cite journal |author=Kerrigan R |year=1985 |title=Studies in Agaricus III: New Species from California |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59575/0022/002/0434.htm |journal=Mycotaxon |volume=22 |issue=2 |pages=419–434 |doi=10.5962/p.416966 |doi-access=free }}</ref>
<ref name="Kerrigan 2008">{{cite journal |vauthors=Kerrigan RW, Callac P, Parra LA |title=New and rare taxa in ''Agaricus'' section ''Bivelares'' (Duploannulati) |url=https://archive.org/details/mycologia_november-december-2008_100_6/page/876 |journal=Mycologia |year=2008 |volume=100 |issue=6 |pages=876–92 |doi=10.3852/08-019|pmid=19202842 |s2cid=25519596 }}</ref>
<ref name="Parra 2005">{{cite journal |author=Parra LA |title=Nomenclatural study of the genus ''Agaricus'' L. (Agaricales, Basidiomycotina) of the Iberian Peninsula and Balearic Islands |journal=Cuadernos de Trabajo Flora Micológica Ibérica |year=2005 |volume=21 |pages=3–101}}</ref>
<ref name="Parra 2011"/>
<ref name="Parra 2014">{{cite journal |vauthors=Parra LA, Muñoz G, Callac P |title=''Agaricus caballeroi'' sp. nov., una nueva especie de la sección ''Nigrobrunnescentes'' recolectada en España |url=https://archive.org/details/micologia-e-vegetazione-mediterranea_2014_29_1/page/21 |journal=Micologia e Vegetazione Mediterranea |year=2014 |volume=29 |issue=1 |pages=21–38 |language=es}}</ref>
<ref name=Lebel2011>{{cite journal |vauthors=Lebel T, Syme A |title=Sequestrate species of ''Agaricus'' and ''Macrolepiota'' from Australia: new species and combinations, and their position in a calibrated phylogeny |journal=Mycologia |year=2011 |volume=104 |issue=2 |pages=496–520 |pmid=22067305 |doi=10.3852/11-092|s2cid=26266778 }}</ref>
<ref name="Lebel 2013">{{cite journal |author=Lebel T. |title=Two new species of sequestrate ''Agaricus'' (section ''Minores'') from Australia |journal=Mycological Progress |year=2013 |volume=12 |issue=4 |pages=699–707 |doi=10.1007/s11557-012-0879-x|bibcode=2013MycPr..12..699L |s2cid=18497645 }}</ref>
<ref name="Murrill 1922">{{cite journal |author=Murrill WA |year=1922 |title=Dark-spored agarics: III. ''Agaricus'' |url=https://archive.org/details/sim_mycologia_1922-07_14_4/page/200 |journal=Mycologia |volume=14 |issue=4 |pages=200–221 |doi=10.2307/3753642|jstor=3753642 }}</ref>
<ref name="Zhao 2012">{{cite journal |vauthors=((Zhao R-L)), Desjardin DE, Callac P, Parra LA, Guinberteau J, Soytong K, Karunarathna S, Zhang Y, Hyde KD |title=Two species of ''Agaricus'' sect. ''Xanthodermatei'' from Thailand |journal=Mycotaxon |year=2012 |volume=122 |pages=122–95 |doi=10.5248/122.187|doi-access=free }}</ref>
}}
[[Kategorie:Agaricus|*]]
2tai8nkyxa0yt8lcazlgutziaoml5lt
Senecio amplectens
0
533471
3373162
3126212
2026-11-16T12:58:31Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto's.
3373162
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio amplectens
| outeur = A.Gray, (1862)
| sinonieme =* ''Ligularia amplectens'' <small>(A.Gray) W.A.Weber</small>
}}
'''''Senecio amplectens''''' is 'n meerjarige [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Amerika]] en kom in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Colorado]], [[Montana]], [[Nevada]], [[Nieu-Meksiko]], [[Utah]] en [[Wyoming]] voor.
== Galery ==
<gallery>
Senecio amplectens - Flickr - aspidoscelis.jpg
Senecio amplectens - Flickr - aspidoscelis (1).jpg
Senecio amplectens - Flickr - aspidoscelis (2).jpg
Senecio amplectens - Flickr - aspidoscelis (3).jpg
Senecio amplectens - Flickr - aspidoscelis (4).jpg
</gallery>
== Infraspesies ==
Die spesie het twee [[Infraspesifieke naam|infraspesies]]:
* ''Senecio amplectens var. amplectens''
* ''Senecio amplectens var. holmii'' <small>(Greene) H.D.Harr.</small>
== Bron ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:232574-2 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|amplectens]]
[[Kategorie:Flora van Amerika]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Amerika]]
7meabxapomq376flvvznfvl0ejjio60
3373164
3373162
2026-11-16T13:00:37Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373164
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio amplectens
| outeur = A.Gray, (1862)
| sinonieme =* ''Ligularia amplectens'' <small>(A.Gray) W.A.Weber</small>
}}
'''''Senecio amplectens''''' is 'n meerjarige [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Amerika]] en kom in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Colorado]], [[Montana]], [[Nevada]], [[Nieu-Meksiko]], [[Utah]] en [[Wyoming]] voor.
== Galery ==
<gallery>
Senecio amplectens - Flickr - aspidoscelis.jpg
Senecio amplectens - Flickr - aspidoscelis (1).jpg
Senecio amplectens - Flickr - aspidoscelis (2).jpg
Senecio amplectens - Flickr - aspidoscelis (3).jpg
</gallery>
== Infraspesies ==
Die spesie het twee [[Infraspesifieke naam|infraspesies]]:
* ''Senecio amplectens var. amplectens''
* ''Senecio amplectens var. holmii'' <small>(Greene) H.D.Harr.</small>
== Bron ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:232574-2 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|amplectens]]
[[Kategorie:Flora van Amerika]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Amerika]]
tmfx16tr8xy6y2kl0t5kcd4kp23j6gq
Kimi (KI)
0
534809
3373395
3356265
2026-11-17T09:12:24Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373395
wikitext
text/x-wiki
'''Kimi''' is 'n [[kunsmatige intelligensie]] (KI)-[[kletsbot]] en 'n reeks [[groot taalmodel]]le wat deur die [[Chinese]] maatskappy Moonshot AI ontwikkel is. Die Kimi K3-model, wat in Julie 2026 vrygestel is, is die grootste model met "oop gewigte" en beskik oor 2,8 biljoen parameters.
Moonshot stel die Kimi-reeks groot taalmodelle met oop gewigte vry; dit is beskikbaar via die web, 'n API en die "Kimi Code"-opdraglynagent. Kimi-modelle kan, benewens teks, ook beeld- en video-insette verwerk, en hul "Swerm"-funksie maak gebruik van honderde parallelle sub-agente.<ref>{{Cite web |last=Mukherjee |first=Ritoban |date=2026-07-10 |title=Kimi AI review |url=https://www.techradar.com/pro/kimi-ai-review |access-date=2026-10-26 |website=TechRadar |language=en}}</ref>
Ten spyte van die oop gewigte, vereis K3 se pasgemaakte lisensie dat inkomste gedeel word (tot 30%) indien verskaffers van afleidingsdienste jaarliks meer as 20 miljoen Amerikaanse dollar genereer.<ref name="y897">{{citation |last1= Nellis|first1= Stephen|last2= Baptista|first2= Eduardo|last3= Baptista|first3= Eduardo|title=EXCLUSIVE: Alibaba plans to charge big users of its next open-source AI model, sources say |work= Reuters|date= 7 Augustus 2026|page= |url=https://www.reuters.com/business/retail-consumer/alibaba-plans-charge-big-users-its-next-open-source-ai-model-sources-say-2026-08-07/ |access-date=2026-08-24 |language=en-US}}</ref>
Kimi K2, 'n model met een biljoen parameters, is in Julie 2025 vrygestel. Dit is in Januarie 2026 deur K2.5 opgevolg, en in April deur K2.6. Kimi-modelle is gebruik as 'n basis vir, of vir die na-opleiding van, Amerikaanse modelle – insluitend Thinking Machines Lab se Inkling<ref name=":7">{{Cite web |last=Mills|first=Madison|date=15 Julie 2026|title=Thinking Machines' first model bets big on customization|url=https://www.axios.com/2026/07/15/mira-murati-thinking-machines-open-weight-model-inkling|access-date=2026-08-24|website=Axios}}</ref> en Cursor se Composer 2.<ref name=":8">{{Cite web |last=Ming|first=Lee Chong|title=Cursor acknowledges its new low-cost coding model has Chinese bones|url=https://www.businessinsider.com/cursor-composer-chinese-model-kimi-moonshot-ai-coding-low-cost-2026-3|access-date=2026-08-24|website=Business Insider|language=en-US}}</ref> In September 2026 het [[Anthropic]] vir Moonshot daarvan beskuldig dat hulle in die geheim Kimi-versoeke na hul eie [[Claude (groot taalmodel)|Claude]]-modelle herlei en Claude sodoende deur middel van hierdie antwoorde gekopieer/nageboots het.
==Geskiedenis==
Moonshot AI is in Maart 2023 in [[Volksrepubliek China|China]] gestig. In Oktober 2023 het die maatskappy die Kimi-kletsbot amptelik vrygestel en met geslote beta-toetsing begin.<ref>{{Cite web |title=Moonshot AI's large-model service "Kimi Chat" starts closed beta, in deep co-operation with Volcengine |url=https://company.cnstock.com/company/scp_gsxw/202310/5132586.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20231017122953/https://company.cnstock.com/company/scp_gsxw/202310/5132586.htm |archive-date=2023-10-17 |access-date=2024-12-29 |website=company.cnstock.com}}</ref>
In Julie 2024 het Kimi se "konteks-kasgeheue"-funksie die openbare beta-fase betree.<ref>{{Cite web |last=Tencent |date=2024-07-01 |title=Moonshot Kimi open platform launches public beta of "context caching" |url=https://news.qq.com/rain/a/20240701A0A8WN00 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120165158/https://news.qq.com/rain/a/20240701A0A8WN00 |archive-date=2025-01-20 |access-date=2024-12-29 |website=news.qq.com |language=zh-CN}}</ref>
Op 11 Oktober 2024 is Kimi Explore Edition, wat oor KI-gedrewe outonome soekvermoë beskik, wêreldwyd bekendgestel;<ref>{{Cite web |last=Tencent |date=2024-10-12 |title=One search can deeply read 500+ pages: Kimi Explore Edition arrives—will AI out-search humans? |url=https://news.qq.com/rain/a/20241012A09GT100 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120165012/https://news.qq.com/rain/a/20241012A09GT100 |archive-date=2025-01-20 |access-date=2024-12-29 |website=news.qq.com |language=zh-CN}}</ref> die aantal maandelikse aktiewe gebruikers het sedertdien 36 miljoen oorskry.<ref>{{Cite web |title=AI weekly: Yang Zhilin says Kimi MAU exceeds 36 million; Robin Li: large-model hallucination basically eliminated |url=https://www.yicai.com/news/102361450.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120164858/https://www.yicai.com/news/102361450.html |archive-date=2025-01-20 |access-date=2024-12-29 |website=www.yicai.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=AI assistant Kimi signs with Chengdu Island of Scientific Innovation |url=https://www.cdrb.com.cn/epaper/cdrbpad/202412/27/c143066.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120165052/https://www.cdrb.com.cn/epaper/cdrbpad/202412/27/c143066.html |archive-date=2025-01-20 |access-date=2024-12-29 |website=www.cdrb.com.cn}}</ref>
In September 2025 het Moonshot AI 'n [[KI-agent|"agentiese" KI]]-funksie, genaamd "OK Computer", by Kimi gevoeg. Dit kan webwerwe met verskeie bladsye sowel as redigeerbare skyfies skep op grond van eenvoudige instruksies van die gebruiker; dit kan tot 1 miljoen rye invoerdata gelyktydig verwerk en teks, oudio, beelde en video genereer.<ref>{{Cite web |date=2025-09-25 |title=Moonshot AI's Kimi chatbot offers 'agent mode' for creating websites, slides |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3326859/moonshot-ais-kimi-assistant-offers-agent-mode-creating-multi-page-websites-slides |access-date=2025-10-31 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref>
In Augustus 2026 het die regstegnologie-onderneming Harvey sy nuwe model, wat van Kimi gebruik maak, onthul.<ref>{{Cite web |date=2026-08-21 |title=OpenAI-backed Harvey launches new legal model based on Kimi K3 system |url=https://dataconomy.com/2026/08/21/openai-backed-harvey-launches-new-legal-model-based-on/ |website=dataconomy.com/}}</ref>
==Modelle==
Op 16 November 2023 is Kimi, gebaseer op die Moonshot-model, aan die algemene publiek vrygestel. Die eerste weergawe van Kimi het 'n verlieslose konteks van 128 000 tekseenhede (''tokens'') ondersteun,<ref name=":0">{{Cite web |last=Xu Ziming |title=Domestic large models "roll out": Kimi's ultra-long context goes viral; Wondershare "Tianmu" focuses on audio & video |url=https://caijing.chinadaily.com.cn/a/202403/26/WS6602b471a3109f7860dd70c5.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120165401/https://caijing.chinadaily.com.cn/a/202403/26/WS6602b471a3109f7860dd70c5.html |archive-date=2025-01-20 |access-date=2024-12-29 |website=caijing.chinadaily.com.cn}}</ref> wat dit die eerste KI-model gemaak het wat in staat was om kontekste van hierdie grootte te verwerk.<ref>{{Cite web |last=Cao Jing |title=Supporting 200 000-character input, Moonshot AI opens the "long-text" era for hundred-billion-parameter models |url=https://cn.chinadaily.com.cn/a/202310/10/WS652517eaa310d5acd87694a2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121191529/https://cn.chinadaily.com.cn/a/202310/10/WS652517eaa310d5acd87694a2.html |archive-date=2025-01-21 |access-date=2024-12-29 |website=cn.chinadaily.com.cn}}</ref>
In Maart 2024 het Moonshot AI begin met geslote beta-toetsing van 'n bygewerkte weergawe van Kimi met 'n konteksvenster van 2 miljoen karakters.<ref>{{Cite web |title=Moonshot's Kimi intelligent assistant supporting 2-million-character context starts internal testing |url=https://news.cnstock.com/news,bwkx-202403-5206847.htm |access-date=2024-12-29 |website=news.cnstock.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20260620031322/https://news.cnstock.com/news,bwkx-202403-5206847.htm |archive-date=2026-06-20 |url-status=dead}}</ref>
In November 2024 het Kimi begin met interne toetsing van 'n KI-model vir videogenerering.<ref>{{Cite web |last=Guancha |date=2024-11-28 |title=Kimi testing AI video generation? Moonshot: currently in grey-box testing |url=https://k.sina.com.cn/article_1887344341_707e96d502001jz4s.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120164806/https://k.sina.com.cn/article_1887344341_707e96d502001jz4s.html |archive-date=2025-01-20 |access-date=2024-12-29 |website=t.cj.sina.cn}}</ref>
Op 20 Januarie 2025 is Kimi K1.5 vrygestel. Moonshot AI het beweer dat dit dieselfde prestasievlak as OpenAI o1 bereik het wat betref wiskunde, kodering en multimodale redeneringsvermoëns.<ref>{{Cite web |title=Chinese AI Firms Debut New LLMs to Rival OpenAI's Powerful O1 in Math and Coding |url=https://www.yicaiglobal.com/news/chinese-ai-firms-debut-new-llms-to-rival-openais-powerful-o1-in-math-and-coding |access-date=2025-09-09 |website=www.yicaiglobal.com |language=en}}</ref>
In April 2025 het die maatskappy Kimi-VL vrygestel – 'n oopbron- "mengsel van kundiges" (MoE)-taalmodel met 16 miljard parameters, waarvan 3 miljard aktief is. In Junie is 'n redeneringsmodel genaamd Kimi-VL-Thinking ook vrygestel.<ref>{{Citation |title=MoonshotAI/Kimi-VL |date=2025-09-09 |url=https://github.com/MoonshotAI/Kimi-VL |access-date=2025-09-09 |publisher=Moonshot AI}}</ref>
In Junie 2025 is Kimi-Dev vrygestel, 'n model met 72 miljard parameters wat op kodering gefokus is en op Qwen2.5-72B gebaseer is.<ref>{{Citation |title=MoonshotAI/Kimi-Dev |date=2025-09-08 |url=https://github.com/MoonshotAI/Kimi-Dev |access-date=2025-09-09 |publisher=Moonshot AI}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-24 |title=China's AI sprint: MiniMax, Moonshot lock horns in multimodal model race |url=https://www.digitimes.com/news/a20250623VL204/2024-openai-business.html |access-date=2025-09-09 |website=DIGITIMES |language=en}}</ref> Ook in Junie het Moonshot AI Kimi-Researcher vrygestel, 'n outonome KI-navorsingsagent wat deur Kimi se webwerf en toepassing beskikbaar is.<ref>{{Cite web |title=Kimi-Researcher: End-to-End RL Training for Emerging Agentic Capabilities |url=https://moonshotai.github.io/Kimi-Researcher/ |access-date=2025-09-09 |website=moonshotai.github.io}}</ref>
In Julie 2025 het Moonshot AI Kimi K2 vrygestel, 'n model met 1 biljoen parameters (waarvan 32 miljard aktief is), wat as oopbron onder 'n gewysigde MIT-lisensie beskikbaar gestel is.<ref name=":1">{{Cite web |title=Kimi K2: Open Agentic Intelligence |url=https://moonshotai.github.io/Kimi-K2/ |access-date=2025-09-09 |website=moonshotai.github.io}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Cheng |first=Evelyn |date=2025-07-14 |title=Alibaba-backed Moonshot releases new Kimi AI model that beats ChatGPT, Claude in coding — and it costs less |url=https://www.cnbc.com/2025/07/14/alibaba-backed-moonshot-releases-kimi-k2-ai-rivaling-chatgpt-claude.html |access-date=2025-09-09 |website=CNBC |language=en}}</ref> Op 9 September 2025 het Moonshot AI 'n bygewerkte weergawe van K2, genaamd Kimi-K2-Instruct-0905, vrygestel. Dit het die prestasie in koderingstake verbeter en die konteksvenster van 128 000 tekseenhede na 256 000 tokens vergroot.<ref name=":3">{{Cite web |date=2025-09-05 |title=moonshotai/Kimi-K2-Instruct-0905 · Hugging Face |url=https://huggingface.co/moonshotai/Kimi-K2-Instruct-0905 |access-date=2025-09-09 |website=huggingface.co}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |date=2025-09-04 |title=Moonshot AI's updated Kimi model offers expanded context window, improved coding |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3324350/moonshot-ais-updated-kimi-model-offers-expanded-context-window-improved-coding |access-date=2025-09-09 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref>
In Januarie 2026 het Moonshot AI vir Kimi K2.5 vrygestel – 'n MoE-model ("''Mixture of Experts''") met 1 biljoen parameters, waarvan 32 miljard aktief is. Die model is multimodaal wat visie en taalbegrip betref, beskik oor gevorderde agentiese vermoëns, bied "kits-" en "denk-"modusse, en ondersteun beide gespreks- en agentiese paradigmas.<ref>{{Cite web |title=Kimi K2.5: Visual Agentic Intelligence |url=https://www.kimi.com/blog/kimi-k2-5.html |access-date=2026-01-27 |website=www.kimi.com}}</ref> Moonshot AI het in April 2026 Kimi K2.6 vrygestel <ref name="Li-2026">{{cite web |last=Li |first=Yutong |editor-last=Du |editor-first=Yu |title=13小时编码、5天自主运行!Kimi K2.6开源"硬刚"闭源巨头,长程战力能否撕开AGI工业化新赛道?|url=https://www.nbd.com.cn/articles/2026-04-22/4351579.html |website=[[National Business Daily]] |language=zh |access-date=17 Junie 2026 |date=22 April 2026 |trans-title=13 hours of coding, 5 days of autonomous operation! Kimi K2.6 open-source "goes head-on" against closed-source giants. Can its long-term capabilities carve out a new path for AGI industrialization?}}</ref><ref name="Kimi K2.6">{{Cite web |title=Kimi K2.6 Tech Blog: Advancing Open-Source Coding |url=https://www.kimi.com/blog/kimi-k2-6 |access-date=2026-04-20 |website=www.kimi.com}}</ref> gevolg deur Kimi K2.7 Code in Junie 2026.<ref name="Gigazine-2026">{{cite web |title=The Chinese-made AI model 'Kimi K2.7 Code' has been released as an open model, boasting the best coding performance in the Kimi series and low token consumption. |url=https://gigazine.net/gsc_news/en/20260615-kimi-k2-7-code/ |website=[[Gigazine]] |access-date=17 Junie 2026 |language=en |date=15 June 2026}}</ref><ref name="Kimi K2.7 Code">{{cite web |title=Kimi K2.7 Code: Open-Source Agentic Coding Model |url=https://www.kimi.com/resources/kimi-k2-7-code |website=Kimi |access-date=17 June 2026 |language=en |date=16 Junie 2026}}</ref>
Op 16 Julie 2026 het Moonshot AI sy Kimi K3-model vrygestel, wat oor 2,8 biljoen parameters beskik. Met sy vrystelling het Kimi K3 op die nommer 3-posisie op die "''Artificial Analysis''"-ranglys vir KI verskyn – agter Anthropic se Claude Fable 5 en [[OpenAI]] se GPT-5.6 Sol – maar dit het sy mededingers oortref in Arena.ai se maatstaf vir webontwikkeling (''front-end'').<ref>{{cite web |last1=Yildirim |first1=Ece |title=China Just Dropped Another Bomb on America's Frontier AI Companies |url=https://gizmodo.com/china-just-dropped-another-bomb-on-americas-frontier-ai-companies-2000786670 |website=[[Gizmodo]] |access-date=16 Julie 2026 |date=16 Julie 2026}}</ref> Op 27 Julie het Moonshot AI die gewigte vir Kimi K3 vrygestel onder 'n pasgemaakte lisensie. Hierdie lisensie vereis dat enige maatskappy met 'n jaarlikse inkomste van meer as 20 miljoen Amerikaanse dollar 'n kontrak met Moonshot AI moet onderhandel voordat hulle Kimi K3 as 'n diens aan eksterne kliënte aanbied. Verder moet enige maatskappy met 'n maandelikse inkomste van meer as 20 miljoen dollar, óf meer as 100 miljoen maandelikse aktiewe gebruikers, erkenning gee aan Kimi K3 in enige produk waarin die model gebruik word.<ref name="IndianExpress-2026">{{cite news |title=Moonshot AI releases Kimi K3 model weights under custom licence: What it means for enterprises |url=https://indianexpress.com/article/technology/artificial-intelligence/china-moonshot-ai-kimi-k3-model-weights-custom-licence-10807478/ |work=The Indian Express |access-date=1 Augustus 2026 |date=28 Julie 2026}}</ref><ref name="Franzen-2026">{{cite web |last1=Franzen |first1=Carl |title=Kimi K3's full weights are here, but they're 'open' with a caveat: What enterprises should know |url=https://venturebeat.com/technology/kimi-k3s-full-weights-are-here-but-theyre-open-with-a-caveat-what-enterprises-should-know |website=VentureBeat |access-date=1 Augustus 2026 |date=27 Julie 2026}}</ref> Moonshot is in die gesig gestaar deur beskuldigings – onder meer van Michael Kratsios, direkteur van die Withuis se Kantoor vir Wetenskap- en Tegnologiebeleid – dat Kimi K3 geskep is deur Anthropic se Claude Fable-model te "distilleer" (d.w.s. die kennis daarvan oor te dra na 'n ander model).<ref>{{Cite news |last=Ruwit |first=John |date=2026-07-28 |title=Allegations of AI distillation spark debate about IP theft. But is it illegal? |url=https://www.npr.org/2026/07/28/nx-s1-5909652/allegations-of-ai-distillation-spark-debate-about-ip-theft-but-is-it-illegal |access-date=2026-08-04 |work=NPR |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Griffiths |first=Brent D. |title=A top White House official is escalating the fight over Moonshot AI's viral Kimi K3 model |url=https://www.businessinsider.com/white-house-kimi-k3-moonshot-ai-distillation-2026-7 |access-date=2026-08-04 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref>
In Oktober 2026 is Kimi K3.1 Pro vrygestel – 'n KI-opgradering wat ontwerp is vir finansiële navorsing, [[3D]]-modellering en programmering.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-10-23/moonshot-debuts-first-ai-upgrade-since-its-own-deepseek-moment|title=Moonshot Debuts First AI Upgrade Since Its Own DeepSeek Moment|website=Bloomberg|date=23 Oktober 2026 |access-date=25 Oktober 2026}}</ref>
Kimi-modelle is gebruik as 'n grondslag, of vir verdere opleiding (na-opleiding), van ander KI-modelle – insluitend Inkling van Thinking Machines Lab<ref name=":7" /> en Composer 2 van Cursor.<ref name=":8" />
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]]
ieindd6myhuximqcxe98q045wb27f0u
Gebruikerbespreking:JonekX
3
540345
3373137
3373129
2026-11-16T12:08:06Z
Aliwal2012
39067
Wysiging deur [[Special:Contributions/JonekX|JonekX]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]]
3156013
wikitext
text/x-wiki
== Welkom ==
{| class="toccolours" width="100%" style="font-size:100%; margin-bottom:0.5em;"
|
{| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="6" style="font-size:95%; line-height:125%; var(--background-color-base); color:var( --color-base ); border:3px solid #faecc8;"
|-
| colspan="4" style="background-color:#faecc8;" |<big>'''Hallo {{PAGENAME}},''' [[Wikipedia:Welkom nuwelinge|hartlik welkom]] op die Afrikaanse Wikipedia!</big> [[Lêer:Flag of the United Kingdom (2-3).svg|20px]] '''[[Sjabloon:Welkom/en|''Message in English'']]''' [[Lêer:Flag of the Netherlands.svg|20px]] '''[[Sjabloon:Welkom/nl|''Bericht in het Nederlands'']]'''
|-
| colspan="4" | Dankie vir jou belangstelling in [[Wikipedia]]. Ons werk hier aan die ideaal van ’n gratis en vrylik beskikbare, vrylik bewerkbare, neutrale en volledige ensiklopedie.
|-
| colspan="4" | Die [[Afrikaanse Wikipedia]] bestaan al sedert Desember 2001 en bevat reeds ''{{NUMBEROFARTICLES}}'' artikels. Jy kan jou onlangse impak hier sien: [[Spesiaal:Impact|Spesiaal:Impak]]. Vanaf die begin van die projek het die gebruikers ’n aantal riglyne en uitgangspunte vir artikelbewerking en onderlinge samewerking opgestel. Nuwelinge kan hieruit voordeel trek. Jy kan dit behulpsaam vind om van die skakels in hierdie raampie te volg en met die projek vertroud te raak voordat jy begin bydra. Indien jou vingers jeuk om te eksperimenteer, kan jy gerus ons [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] besoek: dit is juis vir die rede daar. Uiteindelik wil ons dat al ons gebruikers [[Wikipedia:Voel vry en gaan jou gang|vry voel om hulle gang te gaan]], maar dit doen natuurlik geen kwaad om ’n bietjie houvas te kry voor 'n mens in die diep kant inspring nie! Besoek gerus ook ons [[Wikipedia:Geselshoekie|Geselshoekie]], ons gebruikers staan gereed om hand by te sit, of bloot net hand te skud.
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Books-aj.svg aj ashton 01.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Verifieerbaarheid}}
| [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|'''Verifieerbaarheid''']]<br />Die eerste van Wikipedia se drie kernbeleide
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Konversation.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geselshoekie}}
| [[Wikipedia:Geselshoekie|'''Geselshoekie''']]<br />Die gewilde bymekaarkomplek
|-
| width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=OrgChem Nomen pictograph.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing}}
| width="38%" | [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|'''Geen oorspronklike navorsing''']]<br />Die tweede van Wikipedia se drie kernbeleide
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Bucket in the sand.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Sandput}}
| width="38%" | [[Wikipedia:Sandput|'''Sandput''']]<br />Eksperimenteer na hartelus
|-
| align="right" |{{Klik|Afbeelding=Unbalanced scales.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Neutrale standpunt}}
| [[Wikipedia:Neutrale standpunt| '''Neutrale standpunt''']]<br />Die derde van Wikipedia se drie kernbeleide
| width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon tools.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Redigeringsinstruksies}}
| [[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|'''Redigeringsinstruksies''']]<br />Hoe maak ek: teks wat skuinsgedruk is? ’n opskrif? tabelle?
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Nuvola apps important yellow.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie}}
| [[Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie|'''Wat Wikipedia nie is nie''']]<br />Daar is ook ’n paar dinge wat ons nié hier doen nie
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon - upload photo 2.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beelde}}
| [[Wikipedia:Beelde|'''Beelde''']]<br />As jy beelde wil oplaai
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app ksmiletris.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beleefdheid}}
| [[Wikipedia:Beleefdheid|'''Beleefdheid''']]<br />Ken jou maniere
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app kedit.svg||Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel}}
| [[Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel|'''Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel''']]<br />Soms sê die naam alles
{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} |
{{!}}-
{{!}} colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" {{!}}Jou bydrae word nou geregistreer onder jou IP-adres. Daar is verskeie voordele gebonde aan die skep van ’n rekening – sluit gerus by ons aan!| }}
|-
| colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" |
Hierdie bladsy, wat nou op jou skerm vertoon word, is trouens jou persoonlike besprekingsbladsy. Die plek waar ander Wikipediane jou in die toekoms kan kontak en jy hulle dan kan beantwoord. Elke gebruiker het so ’n bladsy. Jy kan dus ook boodskappe op ander gebruikers se besprekingsbladsye los. Sluit boodskappe en besprekings altyd af met <big><nowiki>~~~~</nowiki></big> of deur op die handtekeningknop in die wysigingsvenster te klik: Sodoende word jou boodskap onderteken met jou gebruikersnaam en die datum en tyd waarop die boodskap gestuur is. Klik dan laastens op "Publiseer wysigings" om enige bewerkings te stoor.
|}
|}
[[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 05:33, 30 Oktober 2026 (UTC)
rcrj14i0hc0uc8sn51suvrap8xnn4ss
3373139
3373137
2026-11-16T12:10:19Z
JonekX
217201
Alle inhoud uit bladsy verwyder
3373139
wikitext
text/x-wiki
phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1
Witboordjiemisdaad
0
540363
3373280
3356282
2026-11-16T19:48:59Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373280
wikitext
text/x-wiki
Die term "'''witboordjiemisdaad'''" verwys na finansieel gemotiveerde misdade wat nie met geweld gepaardgaan nie (of nie dirék geweld behels nie), en wat deur individue, ondernemings en regeringsamptenare gepleeg word.<ref>{{Cite web |title=FBI – White-Collar Crime |url=https://www.fbi.gov/about-us/investigate/white_collar |website=FBI}}</ref> Daar word aanvaar dat hierdie misdade deur individue uit die middel- of hoërklas gepleeg word ten einde finansiële gewin te verkry.<ref>{{Cite book |last=Blundell |first=Jonathan |title=Cambridge IGCSE Sociology coursebook |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-1-107-64513-4 |page=195}}</ref> Die term is vir die eerste keer in 1939 deur die sosioloog [[Edwin Sutherland]] gedefinieer as "'n misdaad wat deur 'n persoon van aansien en hoë sosiale status in die verloop van hul beroep gepleeg word".<ref>Sutherland, Edwin Hardin (1950). ''White Collar Crime''. New York: Dryden Press, p. 9.</ref> Tipiese voorbeelde van witboordjiemisdade sluit in [[loonroof]]<!--wage theft-->, [[bedrog]], [[omkopery]], [[Ponzi-skema]]s, [[binnehandel]], [[arbeidsrampokkery]]<!--arbeidsafpersing, labor racketeering-->, [[verduistering]], [[kubermisdaad]], [[skending van kopiereg]], [[geldwassery]], [[identiteitsdiefstal]] en [[vervalsing]]<!--forgery-->.<ref>{{Cite news |title=White Collar Criminal Defense Guide |language=en-US |work=Law Offices of Randy Collins |url=http://mycaliforniadefenseattorney.com/white-collar/ |access-date=23 Desember 2016}}</ref> Witboordjiemisdaad oorvleuel met [[korporatiewe misdaad]].
==Kwessies rakende definisie==
Moderne kriminologie verkies oor die algemeen om misdaad volgens tipe en onderwerp te klassifiseer:
*Volgens die tipe oortreding, bv. [[eiendomsmisdaad]], [[ekonomiese misdaad]] (insluitend finansiële misdade), en ander korporatiewe misdade, soos oortredings van omgewingsreg of gesondheids- en veiligheidswetgewing. Sommige misdade is slegs moontlik vanweë die oortreder se identiteit; byvoorbeeld vereis 'n transnasionale geldwassery die deelname van senior amptenare wat by banke werksaam is. Die [[Federal Bureau of Investigation|FBI]] volg byvoorbeeld 'n eng benadering en definieer witboordjiemisdaad as "daardie onwettige dade wat gekenmerk word deur bedrog, verdoeseling of die skending van vertroue, en wat nie van die aanwending of dreigement van fisieke geweld afhanklik is nie" (1989, 3). Hoewel die werklike omvang en koste van witboordjiemisdaad onbekend is, skat die FBI en die Vereniging van Gesertifiseerde Bedrogondersoekers in Texas dat die jaarlikse koste vir die Verenigde State tussen $300 en $660 miljard beloop.<ref>{{Cite book |last=Friedrichs |first=David O. |url=https://books.google.com/books?id=ZQGmgHjovawC |title=Trusted Criminals: White Collar Crime In Contemporary Society |publisher=Wadsworth Publishing |year=2009 |isbn=978-0495600824 |edition=4 |page=50}} met verwysing na Kane en Wall, 2006, p. 5</ref>
* Volgens die tipe oortreder – byvoorbeeld op grond van sosiale klas of 'n hoë [[sosio-ekonomiese]] status, die bekleding van vertrouensposisies of 'n spesifieke beroep, of akademiese kwalifikasies – word die motiverings vir kriminele gedrag ondersoek, soos hebsug of die inboet van aansien as ekonomiese probleme rugbaar sou word.<ref>{{Cite journal |last=Benson |first=Michael L. |date=1985 |title=Denying the Guilty Mind: Accounting for Involvement in a White-Collar Crime* |url=https://archive.org/details/sim_criminology_1985-11_23_4/page/583 |journal=Criminology |language=en |volume=23 |issue=4 |pages=583–607 |doi=10.1111/j.1745-9125.1985.tb00365.x |issn=1745-9125}}</ref> Shover en Wright wys op die inherente of noodsaaklike neutraliteit (wat die persoon betref) in 'n misdaad-omskrywing soos dit in 'n [[wet]] (statuut) vervat word.<ref>Shover, Neal & Wright, John Paul (reds.) (2000). ''Crimes of Privilege: Readings in White-Collar Crime''. Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-513621-7}}</ref> Misdadige gedrag word naamlik uit 'n onafwendbaar abstrakte perspektief belig, ontdaan van enige verwysing na die oortreders se karaktertrekke. Gevolglik is die enigste onderskeid tussen een misdadige aksie en die daaropvolgende tot die agtergrond en eienskappe van die daders beperk.
* Op grond van organisasiekultuur, eerder as die oortreder of die misdaad self – 'n benadering wat oorvleuel met [[georganiseerde misdaad]]. Appelbaum en Chambliss bied 'n tweeledige definisie aan:<ref name="appelbaum">{{Cite book |url=https://archive.org/details/globalreadertoac00phil |title=Sociology: A Brief Introduction |publisher=Longman Pub Group |year=1997 |isbn=9780673982797 |location=New York |page=[https://archive.org/details/globalreadertoac00phil/page/117 117] |url-access=registration |author1=Appelbaum, Richard |author2=Chambliss, William J. }}</ref>
** Beroepsmisdaad vind plaas wanneer misdade gepleeg word om persoonlike belange te bevorder – byvoorbeeld deur rekords te verander en te hoog te kwoteer, of deurdat professionele persone kliënte bedrieg.
** Organisatoriese of korporatiewe misdaad vind plaas wanneer korporatiewe bestuurders kriminele dade pleeg om hul maatskappy te bevoordeel, soos deur te hoog te kwoteer, [[samespanning|prysafsprake]] te maak, [[valse advertering]] te gebruik, ensovoorts.
==Verwysings==
{{verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Misdaad]]
135x6vyhg23lqica3m9ziuyn09c3bq4
Oostenrykse nasionale rugbyspan
0
540396
3373319
3371980
2026-11-16T22:00:11Z
SpesBona
2720
Bygewerk, nog besig
3373319
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Rugbyspan
| land = Oostenryk
| beeld = Kenteken van die Oostenrykse nasionale rugbyspan.png
| unie = [[Oostenrykse Rugbybond]] (ÖRV)
| bynaam = ''Steinböcke'' (“Alpynse steenbokke”)
| embleem = ’n Alpynse steenbok
| stadion =
| kapasiteit =
| kaptein = Robert Schneider
| afrigter = {{vlagikoon|Oostenryk}} Kurt Martin
| patroon_la1 =
| patroon_b1 =
| patroon_ra1 =
| patroon_sh1 =
| patroon_so1 =
| linkerarm1 = 000000
| liggaam1 = 000000
| regterarm1 = 000000
| broek1 = 000000
| kouse1 = 000000
| patroon_la2 =
| patroon_b2 =
| patroon_ra2 =
| patroon_sh2 =
| patroon_so2 =
| linkerarm2 = FF0000
| liggaam2 = FF0000
| regterarm2 = FF0000
| broek2 = 000000
| kouse2 = 000000
| statistiek =
| toetse =
| toptoetspuntebehaler =
| meestedrieë =
| jongstespeler =
| eerste = {{HUNru}} 23–9 {{AUTru-r}}<br />([[Wene]], [[Oostenryk]]; 3 Mei 1992)
| grootwen = {{AUTru}} 117–3 {{SVKru-r}}<br />([[Krems an der Donau]], Oostenryk; 3 Mei 2025)
| grootverloor = {{UKRru}} 78–0 {{AUTru-r}}<br />(Wene, Oostenryk; 14 Mei 1994)
| Wêreldbekerverskynings =
| jaar =
| beste =
| url =
| unieurl = www.rugby-austria.at
}}
Die '''Oostenrykse nasionale rugbyspan''' ([[Duits]]: ''Österreichische Rugby-Union-Nationalmannschaft'') is die nasionale [[rugby]]span wat [[Oostenryk]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Hulle dra die bynaam ''Steinböcke'' (Duits vir: “Alpynse steenbokke”), ontleen aan die Alpynse steenbok (''Capra ibex''). Rugby word in Oostenryk geadministreer deur die [[Oostenrykse Rugbybond]] (''Österreichischer Rugby Verband'', ÖRV) wat in 1990 gestig is. Oostenryk word deur [[Wêreldrugby]] as ’n vlak drie-span erken. Die Oostenrykse rugbyspan is tans (Oktober 2026) 64ste op Wêreldrugby se wêreldranglys gelys.<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
Oostenryk het in 1992 sy eerste toetswedstryd teen Hongarye gespeel. Oostenryk speel die meeste van sy toetswedstryde tydens die [[Europese Rugbykampioenskap]], waar hulle met ander ontluikende rugbyspanne meeding. Oostenryk het tot dusver nog nie vir ’n [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer nie. Oostenryk speel tradisioneel in swart truie, swart broeke en swart sokkies.
== Beheerliggaam ==
{{Hoofartikel|Oostenrykse Rugbybond}}
Die beheerliggaam vir rugby in Oostenryk is die Oostenrykse Rugbybond ([[Duits]]: ''Österreichischer Rugby Verband'', ÖRV) met sy hoofkantoor in [[Wene]]. Die ÖRV is in 1990 gestig en het in 1992 ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref name="Wêreldrugby">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/austria |title=Austria |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Daarbenewens het die ÖRV in 1992 by die kontinentale beheerliggaam ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]], RE) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/rugby-europe-members |title=Rugby Europe Members |publisher=[[Rugby Europa]] |date=2020 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
Die hoogste rugbyliga in Oostenryk is die internasionale Alpynse Rugbykampioenskap wat in 2014 gestig is en waaraan 20 spanne deelneem. Die meeste spelers van die Oostenrykse nasionale span speel in dié liga. Daarbenewens neem die Oostenrykse klub RC Innsbruck aan die Beierse streeksliga deel.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.tt.com/artikel/30888845/meistertitel-ohne-happy-end-rugby-club-innsbruck-wurde-aufstieg-verwehrt |title=Meistertitel ohne Happy End: Rugby Club Innsbruck wurde Aufstieg verwehrt |publisher=Tiroler Tageszeitung |author=Daniel Lenninger |date=7 Augustus 2024 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
Naas die amptelike nasionale span roep die ÖRV ook ander keurspanne byeen. Net soos ander rugbylande beskik Oostenryk oor ’n o/20-nasionale span wat aan die Europese Juniorkampioenskap deelneem. Kinders en jongmense word aan rugby bekend gestel veral deur klubs, skoolsportorganisasies en plaaslike beheerliggame, wat in die Sportunion saamgevat is.
== Geskiedenis ==
=== Invoering en vestiging van rugby ===
Rugby word in Oostenryk reeds sedert 1900 beoefen en in 1930 het ’n demonstrasiewedstryd tussen twee Franse spanne sowat 10 000 toeskouers gelok. Ondanks dié entoesiasme was dit egter ’n spel wat veral deur Weense studente beoefen is. Dit het ná 1945 met die teenwoordigheid van [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerde]] soldate verander.<ref name="Bath63">{{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks Ltd. |date=1997 |ISBN=1-86200-013-1 |pages=[https://archive.org/details/rugby0000rich/page/63 63]}}</ref> In 1978 is met Vienna Celtic die oudste rugbyklub in die land gestig.<ref name="Geskiedenis">{{de}} {{cite web |url=https://clubee.com/rugbyaustria/geschichte-742179v4 |title=Geschichte |publisher=[[Oostenrykse Rugbybond]] |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
=== Die nasionale span se eerste jare ===
In 1990 is die [[Oostenrykse Rugbybond]] (''Österreichischer Rugby Verband'', ÖRV) gestig en het in 1992 by die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) aangesluit.<ref name="Wêreldrugby" /><ref name="Geskiedenis" /> Op 3 Mei dieselfde jaar het Oostenryk sy eerste toetswedstryd teen Hongarye gespeel, maar met 9–23 verloor. Vier weke later is hulle in hul eerste tuiswedstryd deur Slowenië met 21–19 geklop. Ook in 1992 het die Oostenrykers tydens die FIRA-beker 1992–1994 se tweede afdeling vir die eerste keer aan die [[Europese Rugbykampioenskap]] deelgeneem, waar hulle in hul eerste wedstryd deur Hongarye met 5–3 verslaan is. Daarna het hulle weg teen Slowenië hul eerste oorwinning ooit aangeteken. In al die ander ses wedstryde het die span egter nederlae gely. Onder andere het Oostenryk op 14 Mei 1994 in [[Wene]] teen Oekraïne met 0–78 hul ergste nederlaag in dié tyd gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1992%2F94 |title=1992/94 FIRA Trophy – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Tot sy afsterwe in 1994 het die voormalige Italiaanse rugbyspeler [[Giancarlo Tizanini]] hom daarvoor beywer om ’n soort “Vyfnasies” tussen die nasionale spanne van Bosnië en Herzegowina, Hongarye, Kroasië, Oostenryk en Slowenië van stapel te stuur.<ref name="Bath63" />
Ná die Oostenrykers se onttrekking uit die FIRA-beker 1994–1997 se tweede afdeling het hulle ’n halwe jaar later wel aan die derde afdeling deelgeneem, waar hulle deur beide Hongarye en Slowenië geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1994%2F96 |title=1994/96 FIRA Trophy – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/145?Stagione=1994%2F96 |title=1994/96 FIRA Trophy – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Daarna was vir die eerste keer die [[Rugbywêreldbeker 1999]]-kwalifisering vir die hooftoernooi in die destydse Vyfnasies op die program, waartydens Oostenryk in rondte 1 in die laaste plek geëindig het, nadat hulle een van vier wedstryde gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=1999 |title=1999 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
=== Gereelde internasionale kontak ===
Die jare van 1997 tot 1999 was ’n tyd van veranderinge in Europese rugby, aangesien FIRA homself onder die IRVR as vastelandse beheerliggaam geskik en gelyktydig die nie-Europese lede ontslaan het. Buitendien het met [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] en [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] die twee sterkste spanne nie meer aan die Europese kampioenskappe deelgeneem nie. Om dié redes is ander toernooie beslis, wat nie as vastelandse kampioenskappe geag is nie. Oostenryk het egter slegs aan die tweede en derde toernooi deelgeneem, waar hulle die FIRA-toernooi 1997/98 se groep “Boul” in die eerste plek afgesluit en in die FIRA-toernooi 1998/99 se groep “Silwer” derde geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/146?Stagione=1997%2F98 |title=1997/98 FIRA Tournament |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/146?Stagione=1998%2F99 |title=1998/99 FIRA Tournament |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Daarmee het hulle die Europese Nasiesbeker 1999/2000 se vierde afdeling gehaal, die eerste toernooi van die Europese toernooi se nuwe formaat. Die Oostenrykers het oor Monaco geseëvier, maar in die ander wedstryde teen Slowenië, Hongarye en Andorra nederlae gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2000 |title=2000 European Nations Cup – Division 4 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Die Europese Nasiesbeker 2000/01 was gelyktydig die [[Rugbywêreldbeker 2003]]-kwalifisering se eerste fase en die Oostenrykers het in rondte 1 se Groep A die derde plek beklee.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/149?Stagione=2000%2F01 |title=2000/01 European Nations Cup – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Die daaropvolgende Europese Nasiesbeker 2001/02 het gelyktydig as die kwalifisering se tweede fase gedien, waarby die span ná nederlae teen Slowenië, Andorra, Moldawië en Joego-Slawië met hul vyfde plek uitgeskakel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2001%2F02 |title=2001/02 European Nations Cup – Division 3A |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
Met hul laaste plek tydens die Europese Nasiesbeker 2001/02 is Oostenryk na die Europese Nasiesbeker 2002–2004 se afdeling 3B gerelegeer, wat gelyktydig as die [[Rugbywêreldbeker 2007]]-kwalifisering se eerste deel gedien het. Ná twee oorwinnings oor Bosnië en Herzegowina het hulle die tweede fase gehaal. In die daaropvolgende Europese Nasiesbeker 2004–2006 se afdeling 2 het die Oostenrykers in hul groep vierde geëindig. Daarna was die tweede kwalifiseringsrondte op die program, waar die span ná een oorwinning en drie nederlae die hooftoernooi in Frankryk misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/148?Stagione=2004%2F06 |title=2004/06 European Nations Cup – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> In 2006 het die beheerliggaam ’n volle lid van die Federale Sportorganisasie geword.<ref name="Geskiedenis" />
Daarna het die Oostenrykers aan die Nasiesbeker 2006–2008 se afdeling 3B deelgeneem, waar hulle naelskraap in die afdeling aangebly het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/301?Stagione=2006%2F08 |title=2006/08 European Nations Cup – Division 3B |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Tydens die Europese Nasiesbeker 2006–2008, wat ook deel gevorm het van die [[Rugbywêreldbeker 2011]]-kwalifisering, het die span ná twee oorwinnings en ses nederlae die laaste plek beklee.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/301?Stagione=2008%2F10 |title=2008/10 European Nations Cup – Division 3B |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
=== Onlangse ontwikkeling ===
[[Lêer:Rugby Denmark vs Austria 1.JPG|duimnael|Wedstryd tussen Oostenryk en Denemarke in 2012]]
[[Lêer:Österreichische Rugby-Nationalmannschaft - Tag des Sports 2013 Wien 1.jpg|duimnael|Die Oostenrykse nasionale span tydens ’n skou-opleiding op Sportdag 2013 by die Heldeplein in [[Wene]]]]
Gedurende die Europese Nasiesbeker 2010–2012 se afdeling 2C het Oostenryk ná drie oorwinnings en vyf nederlae in dié afdeling aangebly.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/301?Stagione=2010%2F12 |title=2010/12 European Nations Cup – Division 2C |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Tydens die Europese Nasiesbeker 2012–2014 het die span slegs die promosie-relegasiewedstryd na afdeling 2D gehaal, wat hulle teen Bosnië en Herzegowina beklink het. Aangesien dit gelyktydig as [[Rugbywêreldbeker 2015]]-kwalifisering geag is, het die Oostenrykers die hooftoernooi misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/301?Stagione=2012%2F14 |title=2012/14 European Nations Cup – Division 2C |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
Die afdeling 2C van die Europese Nasiesbeker 2014–2016 het met twee oorwinnings en ses nederlae ook teleurstellend verloop, waarmee hulle slegs in die afdeling kon aanbly.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/301?Stagione=2014%2F16 |title=2014/16 Rugby Europe Championship – Division 2C |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Ná nog ’n formaatverandering in die Europese Nasiesbeker het Oostenryk aan die derde hoogste vlak die Europese Rugbykonferensie 2016/17 deelgeneem. Dié toernooi se uitslae is soos die Europese Rugbykonferensie 2017/18 s’n vir die [[Rugbywêreldbeker 2019]]-kwalifisering in ag geneem. Die Oostenrykers het telkens as naaswenner geëindig en promosie naelskraap misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2016%2F17 |title=2016/17 Rugby Europe Conference 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2017%2F18 |title=2017/18 Rugby Europe Conference 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
Daarteenoor het die Europese Rugbykonferensie 2018/19 teleurstellend vir die span verloop, wat relegasie slegs vrygespring het omdat Slowakye nog swakker gevaar het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2018%2F19 |title=2018/19 Rugby Europe Conference 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Tydens die Europese Rugbykonferensie 2019/20 het hulle herstel en derde geëindig, waarmee hulle egter die [[Rugbywêreldbeker 2023]]-kwalifisering versuim het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2019%2F20 |title=2019/20 Rugby Europe Conference 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
In Maart 2020 is die internasionale speelprogram weens die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] tot in Oktober 2021 gekniehalter. Daarna het Oostenryk net voor die afskop van die Europese Rugbykonferensie 2020/21 homself aan dié toernooi onttrek.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2021%2F22 |title=2021/22 Rugby Europe Conference 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Daarmee het hulle ’n jaar later aan die Europese Rugby-ontwikkeling 2022/23 deelgeneem, waar hulle regstreekse promosie behaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/303?Stagione=2022%2F23 |title=2022/23 Rugby Europe Development |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> In die Europese Rugbykonferensie 2023/24 het die Oostenrykers ná twee oorwinnings en nederlae elk die derde plek beklee.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/149?Stagione=2023%2F24 |title=2023/24 Rugby Europe Conference |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> ’n Jaar later het die span promosie slegs vanweë sy swakker punteverskil misgeloop, waarmee hulle die [[Rugbywêreldbeker 2027]]-kwalifisering versuim het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/149?Stagione=2024%2F25 |title=2024/25 Rugby Europe Conference |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Tydens die Europese Rugbykonferensie 2025/26 het die span die promosie-relegasiewedstryd gehaal, maar teen Malta met 13–39 vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/149?Stagione=2025%2F26 |title=2025/26 Rugby Europe Conference |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
== Kleure, embleem en bynaam ==
Oostenryk speel tradisioneel in ’n swart trui met swart broeke en swart sokkies. Hul alternatiewe trui is rooi met swart broeke en swart sokkies.
Die huidige truiverskaffer is die Italiaanse sportuitruster [[Macron (maatskappy)|Macron]], borge is verskeie vennote. Die beheerliggaam se kenteken verskyn op die regterbors, die truiverskaffer se kenteken links en die borgkenteken in die middel.
Die beheerliggaam [[Oostenrykse Rugbybond]] se kenteken, wat ook op die trui verskyn, toon ’n Alpynse steenbok in swart op ’n gestiliseerde rugbybal met die belettering ''Rugby Austria'' in Engels daaronder. Die nasionale span se bynaam “Steinböcke” (Duits vir: “Alpynse steenbokke”) is ontleen aan die Alpynse steenbok (''Capra ibex'').<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.derstandard.at/consent/tcf/story/1363707168232/die-grosse-stunde-der-dirnelwiese |title=Die große Stunde der Dirnelwiese |publisher=Der Standard |author=Michael Robausch |date=11 Augustus 2015 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.topendsports.com/sport/union/team-nicknames.htm |titel=Rugby Union National Team Names |publisher=Topend Sports |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
== Toetswedstryde ==
Oostenryk het 52 van sy 131 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 39,69%. Oostenryk se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen Oktober 2026):
{| class="sortable wikitable"
! Teenstander
! Gespeel
! Gewen
! Verloor
! Gelykop
! % Gewen
|- bgcolor="#d0ffd0" align="center"
|-
| {{ANDru}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00
|-
| {{BIHru}} || 8 || 8 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{BULru}} || 5 || 3 || 2 || 0 || 60,00
|-
| {{DENru}} || 9 || 3 || 6 || 0 || 33,33
|-
| {{GERru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00
|-
| {{FINru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00
|-
| {{HUNru}} || 18 || 7 || 11 || 0 || 38,89
|-
| {{ISRru}} || 4 || 1 || 3 || 0 || 25,00
|-
| {{YUGru}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 50,00
|-
| {{KOSru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{CROru}} || 5 || 0 || 5 || 0 || 0,00
|-
| {{LATru}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0,00
|-
| {{LTUru}} || 4 || 1 || 3 || 0 || 25,00
|-
| {{LUXru}} || 8 || 2 || 6 || 0 || 25,00
|-
| {{MLTru}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00
|-
| {{MDAru}} || 3 || 1 || 2 || 0 || 33,33
|-
| {{MCOru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{NORru}} || 9 || 3 || 5 || 1 || 33,33
|-
| {{UKRru}} || 3 || 1 || 2 || 0 || 33,33
|-
| {{SERru}} || 5 || 2 || 3 || 0 || 40,00
|-
| {{CYPru}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0,00
|-
| {{SVKru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{SLOru}} || 23 || 12 || 11 || 0 || 52,17
|-
| {{SWEru}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00
|-
| {{SUIru}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0,00
|-
| {{CZEru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00
|-
| {{TURru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00
|-
| align="left" |'''Algeheel''' || '''131''' || '''52''' || '''78''' || '''1''' || '''39,69'''
|}
== Rekords ==
=== Wêreldbekerrekord ===
Oostenryk kon tot dusver nog nie vir ’n rugbywêreldbekertoernooi kwalifiseer nie.
{| class="wikitable"
! Jaar !! Uitslag
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Nie genooi nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Nie deelgeneem nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Nie deelgeneem nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Nie deelgeneem nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || Nie deelgeneem nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}}
|}
=== Europese Rugbykampioenskap ===
Die Oostenrykse nasionale span neem aan die Europese Rugbykampioenskap deel, meestal in die derde afdeling. Hulle het sedertdien nog nie ’n toernooi gewen nie.
=== Ander toetswedstryde ===
Vanweë sy laat vestiging het Oostenryk gedurende die amateurtydperk min toere volgens die ou tradisie onderneem, aangesien dit teen die jaar 2000 tot ’n einde gekom het. Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Suidelike Halfrond tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se midjaarrugbytoetsreeks reis Oostenryk na die Suidelike Halfrond en gedurende Novembermaand se eindjaarrugbytoetsreeks tree Oostenryk as gasheer op. In teenstelling met die meeste ander rugbylande speel Oostenryk nie vir enige trofee teen sy teenstanders nie.
== Spelers ==
=== Huidige span ===
Die volgende spelers vorm die Oostenrykse span tydens die [[Europese Rugbykampioenskap]] Konferensie 2026/27:<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.clubee.com/rugbyaustria/nationalmannschaft-herren-xv-950242v4/groups/430464/seasons/218 |titel=Österreich XV (Senior M) |publisher=[[Oostenrykse Rugbybond]] |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
{|
| valign="top"|
{| class="wikitable"
|+ Agterspelers ''(Hintermannschaft)''
|-
| Mostafa Basiri || [[Skrumskakel]] || Rugby Union Donau Wien
|-
| Samuel Schönauer || [[Losskakel]] || Rugby Union Donau Wien
|-
| Leopold Enzendorfer || [[Senter]] || Rugby Union Donau Wien
|-
| Benjamin Preclik || Senter || Rugby Union Donau Wien
|-
| Michael Hehenberger || Senter || RC Linz
|-
| Tobias Böhm || [[Vleuel]] || ''klubloos''
|-
| Bailey Guedon || Vleuel || Hartpury Universiteit
|-
| Max Karpeles || [[Heelagter]] || Vienna Celtic
|-
| Arran Boehm || Agterspeler || Rugby Union Donau Wien
|-
| Yannick Edgar || Agterspeler || Vorarlberg RUFC
|-
| Elias Friedrich || Agterspeler || Rugby Union Donau Wien
|-
| Julian Terler || Agterspeler || Rugby Union Donau Wien
|}
|
| valign="top"|
{| class="wikitable"
|+ Voorspelers ''(Stürmer)''
|-
! Speler !! Posisie !! Klub
|-
| Adi Kresna Prapsilo || [[Haker]] || Rugby Union Donau Wien
|-
| Moritz Schwab || Haker || Rugby Union Donau Wien
|-
| Omar El Agrebi || [[Stut]] || Vienna Celtic
|-
| Aryeh Goldsmith || Stut || RC Innsbruck
|-
| Michael Klaffenböck || Stut || Rugby Union Donau Wien
|-
| Alexander Bercovici || [[Slot (rugby)|Slot]] || Rugby Union Donau Wien
|-
| Leon Mittnik || Slot || Rugby Union Donau Wien
|-
| Max Schwab || Slot || Rugby Union Donau Wien
|-
| Brian Eiffe || [[Losvoorspeler]] || Vienna Celtic
|-
| Donovan-Garreth Goodman || Losvoorspeler || RC Graz
|-
| Robert Schneider [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losvoorspeler || RC Donau
|-
| Georg Leutgöb || [[Agsteman]] || [Rugby Union Donau Wien / RC Linz
|}
|}
=== Bekende spelers ===
Tot dusver is nog geen Oostenrykse speler in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem nie.
== Sien ook ==
{{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}}
* [[Oostenrykse nasionale sokkerspan]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Bronnelys ==
* {{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5}}
* {{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks |year=1997 |isbn=1-86200-013-1}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Austria national rugby union team|Oostenrykse nasionale rugbyspan}}
* {{de}} [https://www.rugby-austria.at/ Amptelike webwerf van die Oostenrykse Rugbybond]
* {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/austria Oostenryk by Wêreldrugby]
{{Nasionale rugbyspanne}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Rugby in Oostenryk]]
[[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Europa]]
57yjkr24cn8gq7tgrd6r56vgol7m4t1
Switserse nasionale rugbyspan
0
545254
3373320
3372576
2026-11-16T22:00:28Z
SpesBona
2720
Bygewerk, nog besig
3373320
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Rugbyspan
| land = Switserland
| beeld = Kenteken van die Switserse nasionale rugbyspan.png
| unie = [[Switserse Rugbybond]] (FSR)
| bynaam = ''Edelweiss''
| embleem = ’n [[Edelweiss]]
| stadion =
| kapasiteit =
| kaptein = Jules Porcher
| afrigter = {{vlagikoon|Frankryk}} Olivier Nier
| patroon_la1 =
| patroon_b1 =
| patroon_ra1 =
| patroon_sh1 =
| patroon_so1 =
| linkerarm1 = D40000
| liggaam1 = D40000
| regterarm1 = D40000
| broek1 = D40000
| kouse1 = D40000
| patroon_la2 =
| patroon_b2 =
| patroon_ra2 =
| patroon_sh2 =
| patroon_so2 =
| linkerarm2 = FFFFFF
| liggaam2 = FFFFFF
| regterarm2 = FFFFFF
| broek2 = FFFFFF
| kouse2 = FFFFFF
| statistiek =
| toetse =
| toptoetspuntebehaler =
| meestedrieë =
| jongstespeler =
| eerste = {{SUIru}} 4–23 {{PORru-r}}<br />([[Neuenburg]], [[Switserland]]; 11 April 1973)
| grootwen = {{SUIru}} 85–0 {{SLOru-r}}<br />([[Nyon]], Switserland; 17 Maart 2012)
| grootverloor = {{GEOru}} 110–0 {{SUIru-r}}<br />([[Tbilisi]], [[Georgië]]; 1 Februarie 2025)
| Wêreldbekerverskynings =
| jaar =
| beste =
| url =
| unieurl = www.suisserugby.com
}}
Die '''Switserse nasionale rugbyspan''' ([[Duits]]: ''Schweizer Rugby-Union-Nationalmannschaft''; [[Frans]]: ''Équipe de Suisse de rugby à XV''; [[Italiaans]]: ''Nazionale maschile di rugby a 15 della Svizzera'') is die nasionale [[rugby]]span wat [[Switserland]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Hulle dra die bynaam ''[[Edelweiss]]'', ontleen aan die nasionale blom van die land. Rugby word in Switserland geadministreer deur die [[Switserse Rugbybond]] wat in 1972 gestig is. Switserland word deur [[Wêreldrugby]] as ’n vlak drie-span erken. Die Switserse rugbyspan is tans (Oktober 2026) 28ste op Wêreldrugby se wêreldranglys gelys.<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
Switserland het in 1973 sy eerste toetswedstryd teen [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] gespeel. Switserland speel die meeste van sy toetswedstryde tydens die [[Europese Rugbykampioenskap]], waar hulle met ander ontluikende rugbyspanne meeding. Die nasionale span se beste prestasies tot dusver is die promosie na die eerste afdeling in 2023 en die aanbly in 2026. Switserland het tot dusver nog nie vir ’n [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer nie. Switserland speel tradisioneel in rooi truie, rooi broeke en rooi sokkies.
== Beheerliggaam ==
{{Hoofartikel|Switserse Rugbybond}}
Die beheerliggaam vir rugby in Switserland is die Switserse Rugbybond ([[Duits]]: ''Schweizer Rugbyverband''; [[Frans]]: ''Fédération suisse de rugby à XV'', FSR; [[Italiaans]]: ''Federazione Svizzera di Rugby'') met sy hoofkantoor in [[Zürich]]. Die FSR is in 1972 gestig en het in 1988 ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref name="Wêreldrugby">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/switzerland |title=Switzerland |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Daarbenewens het die FSR in 1975 by die kontinentale beheerliggaam ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]], RE) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/rugby-europe-members |title=Rugby Europe Members |publisher=[[Rugby Europa]] |date=2020 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
Die hoogste rugbyliga in Switserland is die Nasionale Liga A wat in 1972 gestig is en waaraan agt spanne om die Switserse Rugbykampioenskap meeding. Dié kampioenskap word tussen vier ligas beslis. Vanweë die ligging naby die rugbyvesting [[Frankryk]] is die meeste en suksesvolste klubs uit die [[Romandie]] afkomstig. Die meeste spelers van die Switserse nasionale span speel in dié liga. Van die ander spelers is veral in [[Engeland]] of Frankryk op professionele vlak aktief. Daarbenewens neem die Switserse klub Servette RC aan die Franse liga deel.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lefigaro.fr/sports/rugby/rugby-le-servette-geneve-sacre-champion-de-france-en-federale-1-20240617 |title=Rugby: le Servette Genève sacré champion de… France |publisher=Le Figaro |author=François Maleysson |date=17 Junie 2024 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
Naas die amptelike nasionale span roep die FSR ook ander keurspanne byeen. Net soos ander rugbylande beskik Switserland oor ’n o/20-nasionale span wat aan die Europese Juniorkampioenskap deelneem. Kinders en jongmense word aan rugby bekend gestel veral deur klubs, skoolsportorganisasies en plaaslike beheerliggame, wat deur die program Jugend+Sport ondersteun word.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.jugendundsport.ch/de/rugby-de |title=Rugby |publisher=Jugend+Sport |date=6 Augustus 2026 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref><ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.suisserugby.com/de/clubs-community-rugby/kinderrugby/ |title=Kinder-Rugby |publisher=[[Switserse Rugbybond]] |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
== Geskiedenis ==
=== Invoering en vestiging van rugby ===
[[Lêer:Les balbutiements du rugby suisse, étudiants anglais en vacance contre étudiants suisses (Lausanne - 1883).jpg|duimnael|Die begin van Switserse rugby: Engelse studente op wintervakansie teen Switserse studente, Lausanne in 1883]]
Die rugbyspel in Switserland het sy oorsprong in die nabygeleë rugbyvesting [[Frankryk]], waar dié spel veral in die suide van die land beoefen word en van daar het dit na Switserland versprei. In Switserland is rugby vir die eerste keer in 1869 in [[Genève]] gespeel en die Lausanne RFC voer aan dat dié klub in dieselfde jaar gestig is. Aanvanklik was rugby egter ’n veral deur uitgewekenes beoefende spel, wat in dié land se banksektor kom werk het.<ref name="Bath75">{{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks Ltd. |date=1997 |ISBN=1-86200-013-1 |pages=[https://archive.org/details/rugby0000rich/page/75 75]}}</ref> Sedertdien is die [[Romandie]] die sentrum van Switserse rugby. Dit is egter eers ná 1881 ernstig beoefen. In 1890 is met Servette FC die eerste Switserse rugbyklub amptelik gestig. Vanweë [[sokker]] se toenemende gewildheid in Switserland het dié klub reeds in sy eerste jare gesukkel om geskikte teenstanders te vind, waarvolgens hulle na Frankryk georiënteer het. Die sokkerafdeling het in ’n toenemende mate invloed verkry en aangesien ná die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] geen Franse teenstanders meer beskikbaar was nie, het die rugbyafdeling homself ontbind.<ref>{{fr}} {{cite book |author=Yves Di Christino |title=Des prémices du rugby à Servette à la (re)naissance des premières équipes suisses |publisher=Le regard libre |edition=4 |location=Neuchâtel |year=2022 |ISSN=2813-2971 |pages=15–21}}</ref>
Van 1935 tot 1940 het verskeie Engelse en Belgiese klubs in Switserland probeer vestig, wat vanweë die [[Tweede Wêreldoorlog]] egter misluk het. Ná 1958 het rugby weer uit vergetelheid begin opduik.
=== Die nasionale span se eerste jare ===
In 1972 is die [[Switserse Rugbybond]] (FSR) gestig<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.suisserugby.com/de/clubs-community-rugby/rugby-in-der-schweiz/uebersicht/ |title=Rugby in der Schweiz: Fakten & Zahlen |publisher=[[Switserse Rugbybond]] |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> en op 11 April die volgende jaar het Switserland in [[Neuenburg]] sy eerste toetswedstryd teen [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] gespeel, maar met 4–23 verloor. In 1974 is hulle deur [[Belgiese nasionale rugbyspan|België]] met 18–10 geklop en ’n jaar later het hulle teen dieselfde teenstander met 3–11 verloor. Ook in 1975 het die Switserse beheerliggaam by die ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]], RE) aangesluit, wat destyds as mededinger tot die destydse eksklusiewe, Angel-Saksies oorheersde Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) opgetree het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/about-us |title=About us |publisher=[[Rugby Europa]] |accessdate=17 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117181647/https://www.rugbyeurope.eu/about-us |archive-date=17 Januarie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Gevolglik het die Switsers ná ’n herstrukturering van die [[Europese Rugbykampioenskap]] vir die eerste keer aan die FIRA-beker 1975/76 deelgeneem, maar hulle is in die tweede afdeling deur sowel Tsjeggo-Slowakye tuis asook Joego-Slawië weg verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1975%2F76 |title=1975/76 FIRA Trophy – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> In die daaropvolgende jaar het die span nederlae gely teen beide Joego-Slawië en België, waarna hulle teen Luxemburg hul eerste oorwinning ooit aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/145?Stagione=1976%2F77 |title=1976/77 FIRA Trophy – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Nadat Switserland nie aan die FIRA-beker 1977/78 deelgeneem het nie, is hulle in die daaropvolgende jaar in afdeling twee deur [[Duitse nasionale rugbyspan|Duitsland]] en Marokko geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1977%2F78 |title=1977/78 FIRA Trophy – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1978%2F79 |title=1978/79 FIRA Trophy – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
Aan die FIRA-beker 1979/80 het die Switsers weer nie deelgeneem nie, waarna hulle in die eerste drie toernooie gedurende die 1980’s slegs ’n oorwinning oor Denemarke aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/145?Stagione=1979%2F80 |title=1979/80 FIRA Trophy – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/145?Stagione=1980%2F81 |title=1980/81 FIRA Trophy – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/145?Stagione=1981%2F82 |title=1981/82 FIRA Trophy – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/145?Stagione=1982%2F83 |title=1982/83 FIRA Trophy – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Aan die begin van dié dekade het die beheerliggaam onder Evelyne Oberson ’n ontwikkelingsprogram van stapel gestuur waardeur die aantal inheemse spelers gegroei het. Sedertdien is die land se beste rugbyspelers Switsers. Van dié invloedrykste spelers in dié tyd was die [[skrumskakel]] [[Eric Planes]], die [[agsteman]] [[Jean-Marc Morand]] en die [[Kaptein (sport)|kaptein]] [[Viktor von Burg]].<ref name="Bath75" /> Daartussen het hulle 60 onbeantwoorde punte weg teen Finland aangeteken. Daarop het egter ’n verloorreeks van nege wedstryde gevolg, wat hulle eers in 1986 tydens die FIRA-beker 1985–87 met ’n 5–0-oorwinning oor Bulgarye beëindig het. Gedurende die 1980’s het die Switsers in die derde afdeling gespeel en ná nog ’n herstrukturering ná die FIRA-beker 1984/85, toe die FIRA die tweede en derde afdeling saamgevat het, het hulle in die derde afdeling aangebly.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/145?Stagione=1985%2F87 |title=1985/87 FIRA Trophy – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
In 1985 het die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]), wat destyds baie eksklusief was en slegs agt lede gehad het, op die invoering van die [[rugbywêreldbeker]]toernooi besluit. Vir die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] het die IRVR nege spanne vir deelname genooi, maar Switserland het geen uitnodiging ontvang nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-rugby-world-cup/the-world-cup-is-born |title=1987 Rugby World Cup: The long road to the cup |publisher=New Zealand History |date=2021 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Switserland het in 1988 amptelik by die IRVR aangesluit<ref name="Wêreldrugby" /> en neem sedertdien aan kwalifiseringstoernooie deel. ’n Jaar later het die Switsers tydens die [[Rugbywêreldbeker 1991]]-kwalifisering vir die eerste keer vir die hooftoernooi in die destydse [[Sesnasies-toernooi|Vyfnasies]] probeer kwalifiseer en die Europese kwalifisering in rondte 2A begin. Dit het hulle ná ’n oorwinning oor Israel en nederlae teen Denemarke en Swede in die derde plek afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=1991 |title=1991 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Ná ’n pouse van drie jaar het die volgende wedstryde teen Duitsland en Bulgarye eers in 1992 gevolg, voordat Switserland die [[Rugbywêreldbeker 1995]]-kwalifisering vir die hooftoernooi in [[Suid-Afrika]] betree het, waar hulle in rondte 1 vasgeval het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=1995 |title=1995 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
=== Gereelde internasionale kontak ===
Switserland se daaropvolgende deelname aan die Europese toernooi was tydens die FIRA-beker 1992–1994, waar hulle in die derde afdeling nederlae teen Letland en [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] gely het, terwyl hulle Luxemburg kon klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/145?Stagione=1992%2F94 |title=1992/94 FIRA Trophy – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Ná nog ’n herstrukturering van die Europese toernooi deur die FIRA het Switserland tydens die FIRA-beker 1994–1997 aan die tweede afdeling deelgeneem. Daar is die Switsers weg deur beide Kroasië en Slowenië geklop, terwyl hulle Luxemburg verslaan het, maar nie teen Andorra opgedaag het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1994%2F96 |title=1994/96 FIRA Trophy – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Daarna was die [[Rugbywêreldbeker 1999]]-kwalifisering vir die hooftoernooi in die destydse Vyfnasies op die program, waartydens Switserland in rondte 1 derde onder vyf spanne geëindig het, nadat hulle een van vier wedstryde gewen en een gelykop aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=1999 |title=1999 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
Die jare van 1997 tot 1999 was ’n tyd van veranderinge in Europese rugby, aangesien FIRA homself onder die IRVR as vastelandse beheerliggaam geskik en gelyktydig die nie-Europese lede ontslaan het. Buitendien het met [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] en [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] die twee sterkste spanne nie meer aan die Europese kampioenskappe deelgeneem nie. Om dié redes is ander toernooie beslis, wat nie as vastelandse kampioenskappe geag is nie. Switserland het egter slegs aan die tweede en derde toernooi deelgeneem, waar hulle die FIRA-toernooi 1997/98 se groep “Silwer” in die derde plek afgesluit het en die FIRA-toernooi 1998/99 se groep “Brons” beklink het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/146?Stagione=1997%2F98 |title=1997/98 FIRA Tournament |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/146?Stagione=1998%2F99 |title=1998/99 FIRA Tournament |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Daarmee het hulle die Europese Nasiesbeker 1999/2000 se tweede afdeling gehaal, die eerste toernooi van die Europese toernooi se nuwe formaat. Switserland het oor Letland geseëvier, maar in die ander wedstryde teen [[Tsjeggiese nasionale rugbyspan|Tsjeggië]], België en Pole nederlae gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/149?Stagione=2000 |title=2000 European Nations Cup – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Die Europese Nasiesbeker 2000/01 was gelyktydig die [[Rugbywêreldbeker 2003]]-kwalifisering se eerste fase en Switserland het rondte 1 se Groep B gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/148?Stagione=2001%2F02 |title=2000/01 European Nations Cup – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Die daaropvolgende Europese Nasiesbeker 2001/02 het gelyktydig as die kwalifisering se tweede fase gedien, waarby die Switsers ná nederlae teen Tsjeggië, Kroasië en Oekraïne, asook hulle eerste oorwinning oor België met hul vierde plek uitgeskakel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/148?Stagione=2001%2F02 |title=2001/02 European Nations Cup – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
[[Lêer:Lithuania vs Switzerland Rugby.jpg|duimnael|Wedstryd tussen Litaue en Switserland in 2009]]
In die afdeling 2B van die Europese Nasiesbeker 2002–2004, wat gelyktydig as die [[Rugbywêreldbeker 2007]]-kwalifisering se eerste deel gedien het, het Switserland sy groep onoorwonne gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/149?Stagione=2002%2F04 |title=2002/04 European Nations Cup – Division 2B |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> In die daaropvolgende Europese Nasiesbeker 2004–2006 se afdeling 2 het die Switsers in hul groep vierde geëindig, waardeur hulle die hooftoernooi in Frankryk misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/148?Stagione=2004%2F06 |title=2004/06 European Nations Cup – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
Daarna het die Switsers aan die Nasiesbeker 2006–2008 se afdeling 3A deelgeneem, waar hulle ná vier oorwinnings en nederlae elk in dié afdeling aangebly het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2006%2F08 |title=2006/08 European Nations Cup – Division 3A |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Tydens die Europese Nasiesbeker 2006–2008, wat ook deel gevorm het van die [[Rugbywêreldbeker 2011]]-kwalifisering, het die span ná twee oorwinnings en vyf nederlae die laaste plek beklee.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2008%2F10 |title=2008/10 European Nations Cup – Division 3A |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
=== Vestiging in Europa ===
[[Lêer:Donovan O'Grady.jpg|duimnael|Die Switserse nasionale rugbyspan in 2021]]
[[Lêer:Suisse Rugby v Georgia Rugby at the 2026 Europe Rugby XV Men’s Championship 02.jpg|duimnael|Switserland teen Georgië tydens die Europese Rugbykampioenskap 2025/26]]
Gedurende die Europese Nasiesbeker 2010–2012 se afdeling 2B het die Switsers ’n baie suksesvolle veldtog gehad en kon tussen Maart 2011 en April 2012 ses agtereenvolgende wedstryde wen. Deel van dié oorwinningsreeks was die hoogste oorwinning in dié tyd in die beheerliggaam se geskiedenis: ’n 85–0 oor Slowenië op 17 Maart 2012 by die Colovray-sportsentrum in Nyon.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2010%2F12 |title=2010/12 European Nations Cup – Division 2B |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Dié momentum het hulle tydens die Nasiesbeker 2012–2014 se afdeling 2B aanvanklik voortgesit, waarmee hulle die tweede plek behaal het. Dit is gelyktydig as [[Rugbywêreldbeker 2015]]-kwalifisering geag, waarby slegs die eerste geplaaste Nederlanders die volgende rondte gehaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/149?Stagione=2012%2F14 |title=2012/14 European Nations Cup – Division 2A |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
Die afdeling 2A van die Europese Nasiesbeker 2014–2016 was, behalwe vir ’n nederlaag teen Tsjeggië in die eerste wedstryd, ewe suksesvol met ses agtereenvolgende oorwinnings, waarmee die span na afdeling 1B gepromoveer is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/149?Stagione=2014%2F16 |title=2014/16 Rugby Europe Championship – Division 2A |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Ná nog ’n formaatverandering in die Europese Nasiesbeker het Switserland aan die naashoogste vlak Europese Rugbytrofee 2016/17 deelgeneem. Dié toernooi se uitslae is soos die Europese Rugbytrofee 2017/18 s’n vir die [[Rugbywêreldbeker 2019]]-kwalifisering in ag geneem. Die span span kon, ná een van die beste seisoene tot nou toe vir Switserse Rugby, daarin slaag om in die derde plek te eindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/147?Stagione=2016%2F17 |title=2016/17 Rugby Europe Trophy |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/147?Stagione=2017%2F18 |title=2017/18 Rugby Europe Trophy |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Daarmee het hulle egter die Europese uitspeelrondte misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=2019 |title=2019 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
Die span het die Europese Rugbytrofee 2018/19 vir die tweede agtereenvolgende keer derde ná Portugal en Nederland afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/147?Stagione=2018%2F19 |title=2018/19 Rugby Europe Trophy |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Die Europese Rugbytrofee 2019/20 het die Switsers ná slegs een nederlaag as naaswenner ná Nederland afgesluit, waarmee hulle egter die [[Rugbywêreldbeker 2023]]-kwalifisering versuim het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/147?Stagione=2019%2F20 |title=2019/20 Rugby Europe Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
In Maart 2020 is die internasionale speelprogram weens die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] tot in Oktober 2021 gekniehalter. Tydens die Europese Rugbytrofee 2021/22 het Switserland die vierde plek behaal, waarmee hulle in dié afdeling aangebly het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/147?Stagione=2021%2F22 |title=2021/22 Rugby Europe Trophy |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Die Switsers het beide die Europese Rugbytrofee 2022/23 en 2023/24 onoorwonne teen Kroasië, Litaue, Oekraïne en Swede geseëvier, waarmee hulle vir die eerste keer dié toernooi beklink en met die 27ste plek hul beste plek in dié tyd op Wêreldrugby se ranglys behaal het.<ref name="ranglys" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/news/switzerland-claim-men-s-trophy-kosovo-play-first-xv-international/ |title=Switzerland claim Trophy, Kosovo play first XV International |publisher=[[Rugby Europa]] |author=Paul Wilkinson |accessdate=31 Oktober 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250315152459/https://www.rugbyeurope.eu/news/switzerland-claim-men-s-trophy-kosovo-play-first-xv-international |archive-date=15 Maart 2025 |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/800542/mens-rankings-review-switzerland-record-high |title=Switzerland reach record high in World Rugby Men’s Rankings powered by Capgemini |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=3 April 2023 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Switserland het die Europese Rugbykampioenskap 2024/25 met ’n rekordnederlaag van 0–110 teen die algehele gunsteling [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] afgeskop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/news/rugby-europe-championship-georgia-obliterate-switzerland-spain-on-verge-of-world-cup-berth/ |title=Georgia obliterate Switzerland, Spain on verge of World Cup berth |publisher=RugbyPass |author=Francisco Isaac |date=2 Februarie 2025 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Ná ’n oorwinning oor [[Duitse nasionale rugbyspan|Duitsland]] in die uitspeelwedstryd het die Switsers die algehele sewende plek beklee, waarmee hulle die [[Rugbywêreldbeker 2027]] misgeloop het.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.sport1.de/news/rugby/rugby-europe-championship/2025/03/rugby-em-deutschland-verliert-auch-gegen-die-schweiz |title=Weitere EM-Pleite für Deutschland |publisher=Sport1 |date=15 Maart 2025 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> By die Europese Rugbykampioenskap 2025/26 het die Switsers die sesde plek behaal, waarmee hulle pleks van Duitsland in die afdeling aangebly het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/news/portugal-dethrone-georgia-with-shock-win-in-rec-final/ |title=Portugal dethrone Georgia after shock win in REC final |publisher=RugbyPass |author=Francisco Isaac |date=16 Maart 2026 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
== Kleure, embleem en bynaam ==
[[Lêer:Alpen Edelweiß, Leontopodium alpinum 2.JPG|duimnael|Die [[edelweiss]], embleem van die Switserse nasionale rugbyspan]]
Switserland speel tradisioneel in ’n rooi trui met rooi broeke en rooi sokkies. Hul alternatiewe trui is wit met wit broeke en wit sokkies.
Die huidige truiverskaffer is die [[Singapoer]]se sportuitruster One All Sports,<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.suisserugby.com/de/news/newsroom/detail/oneallsports-wird-offizieller-ausruester-des-schweizer-rugby-verbands/ |title=ONEALLSPORTS wird offizieller Ausrüster des Schweizer Rugby Verbands |publisher=[[Switserse Rugbybond]] |date=25 Augustus 2024 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> borge is verskeie vennote. Die beheerliggaam se kenteken verskyn op die regterbors, die truiverskaffer se kenteken links en die borgkenteken in die middel.
Die beheerliggaam [[Switserse Rugbybond]] se kenteken, wat ook op die trui verskyn, toon ’n [[edelweiss]] (''Leontopodium alpinum'') in rooi met die belettering ''Suisse Rugby'' in Frans regs aan. Die nasionale span se bynaam “Edelweiss” is ontleen aan die nasionale blom van die land.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.suisserugby.com/de/nationalteams/schweizer-maenner-15er/ |title=Die Schweizer Edelweiss XV |publisher=[[Switserse Rugbybond]] |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref><ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.aboutswitzerland.eda.admin.ch/de/mystisches-und-mythisches-edelweiss |title=Mystisches und mythisches Edelweiss |publisher=Switserse Konfederasie |date=8 Desember 2025 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
== Tuisstadions ==
[[Lêer:The Stade Municipal of Yverdon in 2022.jpg|duimnael|Die Stade Municipal, tans Switserland se tuisstadion]]
Vanweë die Romandie se oorheersing in Switserse rugby speel Switserland die meeste van sy tuiswedstryde in dié streek. Van die plekke met die meeste tuiswedstryde is [[Avusy]], [[Lausanne]], [[Nyon]] en [[Yverdon-les-Bains]]. Tydens die Europese Rugbykampioenskappe in 2024/25 en 2025/26 het die nasionale span sy tuiswedstryde beslis op die Stade Municipal in die munisipaliteit [[Yverdon-les-Bains]] wat ook deur die RC Yverdon gebruik word. Betrokkenes by die Servette RC beplan vir 2027 of 2028 die inbedryfstelling van ’n eie stadion by ’n tot dusver onbekende plek in die kanton Genève. Dit sal oor kunsmatige gras beskik<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.watson.ch/fr/sport/rugby/547332948-rugby-servette-envisage-un-terrain-synthetique |title=Le Servette Rugby veut faire un grand changement dans son futur stade |publisher=Watson |author=Julien Caloz |date=13 Desember 2024 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> en ’n kapasiteit van 2 500 hê; dit is ook bedoel vir gebruik deur ander Switserse klubs en die nasionale span.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.tdg.ch/servette-aux-portes-de-la-nationale-2-et-dun-nouveau-stade-170568767293 |title=Servette aux portes de la Nationale 2 et d’un nouveau stade |publisher=Tribune de Genève |author=Blaise Bugyil |date=24 Mei 2024 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
== Toetswedstryde ==
Switserland het 83 van sy 182 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 45,60%. Switserland se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen Oktober 2026):
{| class="sortable wikitable"
! Teenstander
! Gespeel
! Gewen
! Verloor
! Gelykop
! % Gewen
|- bgcolor="#d0ffd0" align="center"
|-
| {{ANDru}} || 8 || 6 || 2 || 0 || 75,00
|-
| {{ARMru}} || 6 || 4 || 2 || 0 || 66,67
|-
| {{BELru}} || 15 || 4 || 11 || 0 || 26,67
|-
| {{BULru}} || 6 || 5 || 1 || 0 || 83,33
|-
| {{DENru}} || 10 || 3 || 5 || 2 || 30,00
|-
| {{GERru}} || 10 || 3 || 7 || 0 || 30,00
|-
| {{FINru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{GEOru}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0,00
|-
| {{HUNru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{ISRru}} || 7 || 5 || 0 || 2 || 71,43
|-
| {{CIVru}} || 2 || 1 || 0 || 1 || 50,00
|-
| {{YUGru}} || 10 || 2 || 7 || 1 || 20,00
|-
| {{CROru}} || 10 || 8 || 2 || 0 || 80,00
|-
| {{LATru}} || 4 || 1 || 3 || 0 || 25,00
|-
| {{LTUru}} || 8 || 5 || 3 || 0 || 62,50
|-
| {{LUXru}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{MLTru}} || 5 || 3 || 2 || 0 || 60,00
|-
| {{MARru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00
|-
| {{MDAru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{MCOru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{NEDru}} || 9 || 2 || 6 || 1 || 22,22
|-
| {{UKRru}} || 7 || 4 || 3 || 0 || 57,14
|-
| {{AUTru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{POLru}} || 7 || 3 || 4 || 0 || 42,86
|-
| {{PORru}} || 7 || 0 || 7 || 0 || 0,00
|-
| {{SENru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00
|-
| {{SERru}} || 6 || 3 || 3 || 0 || 50,00
|-
| {{SLOru}} || 5 || 3 || 1 || 1 || 60,00
|-
| {{ESPru}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0,00
|-
| {{SWEru}} || 9 || 2 || 7 || 0 || 28,57
|-
| {{CZEru}} || 7 || 3 || 4 || 0 || 42,86
|-
| {{CSKru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00
|-
| {{TUNru}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00
|-
| align="left" |'''Algeheel''' || '''182''' || '''83''' || '''91''' || '''8''' || '''45,60'''
|}
== Rekords ==
=== Wêreldbekerrekord ===
Switserland kon tot dusver nog nie vir ’n rugbywêreldbekertoernooi kwalifiseer nie.
{| class="wikitable"
! Jaar !! Uitslag
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Nie genooi nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Nie deelgeneem nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}}
|}
=== Europese Rugbykampioenskap ===
Die Switserse nasionale span neem aan die Europese Rugbykampioenskap deel, meestal in die tweede afdeling. Hulle het sedertdien nog nie ’n toernooi gewen nie.
=== Ander toetswedstryde ===
Vanweë sy laat vestiging het Switserland gedurende die amateurtydperk min toere volgens die ou tradisie onderneem, aangesien dit teen die jaar 2000 tot ’n einde gekom het. Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Suidelike Halfrond tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se midjaarrugbytoetsreeks reis Switserland na die Suidelike Halfrond en gedurende Novembermaand se eindjaarrugbytoetsreeks tree Switserland as gasheer op. In teenstelling met die meeste ander rugbylande speel Switserland nie vir enige trofee teen sy teenstanders nie.
== Spelers ==
=== Huidige span ===
Die volgende spelers het die Switserse span gevorm tydens die [[Europese Rugbykampioenskap]] 2026:<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.suisserugby.com/de/nationalteams/schweizer-maenner-15er/ |title=Die Schweizer Edelweiss XV |publisher=[[Switserse Rugbybond]] |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
{|
| valign="top"|
{| class="wikitable"
|+ Agterspelers
|-
! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde
|-
| [[William Meyer]] || [[Skrumskakel]] || Sydney Rugby Club || align=center | 15
|-
| [[Blessing Motaung]] || Skrumskakel || RC Yverdon || align=center | {{0}}5
|-
| [[Blane Wilson]] || Skrumskakel || GC Zürich || align=center | {{0}}3
|-
| [[Willy Gonnet]] || [[Losskakel]] || RC Avusy || align=center | {{0}}4
|-
| [[Jules Porcher]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losskakel || Servette RC || align=center | 21
|-
| [[Antoine Duplan]] || [[Senter]] || GC Zürich || align=center | {{0}}2
|-
| [[Mattéo Gazzini]] || Senter || GC Zürich || align=center | {{0}}1
|-
| [[Gaetan Hirsch]] || Senter || RC Genève PLO || align=center | 30
|-
| [[Jeremy To‘a]] || Senter || GC Zürich || align=center | 16
|-
| [[Paul Davallet]] || [[Vleuel]] || RC Avusy || align=center | {{0}}5
|-
| [[Cyril Fluckiger]] || Vleuel || Bourges XV || align=center | {{0}}9
|-
| [[Lucas Heinrich]] || Vleuel || Servette RC || align=center | 39
|-
| [[Gwendal Loarer]] || Vleuel || GC Zürich || align=center | {{0}}2
|-
| [[Louis Pharaony]] || [[Heelagter]] || Stade Lausanne RC || align=center | {{0}}8
|-
| [[Lucas Schmid]] || Heelagter || GC Zürich || align=center | {{0}}5
|-
| [[Harry Stevens]] || Heelagter || Stewart’s Melville RFC || align=center | {{0}}0
|}
|
{| class="wikitable zebra"
|+ Voorspelers
|-
! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde
|-
| [[Maxime Luçon]] || [[Haker]] || CA Pontarlier || align=center | 39
|-
| [[Jack Nelson Murray]] || Haker || Stewart’s Melville RFC || align=center | {{0}}0
|-
| [[Amael Nicolet]] || Haker || Lausanne RC || align=center | {{0}}0
|-
| [[Tom Nublat]] || Haker || Valence Romans Drôme || align=center | {{0}}0
|-
| [[Nathan Pelsy]] || Haker || US Annecy || align=center | 21
|-
| [[Simon Bonvin]] || [[Stut]] || US Montmélian || align=center | {{0}}4
|-
| [[Louis Alexandre Chavanon]] || Stut || Nyon RC || align=center | {{0}}8
|-
| [[Maxence Gisclard]] || Stut || Servette RC || align=center | {{0}}0
|-
| [[Alexandre Pantllon]] || Stut || RC Yverdon || align=center | {{0}}4
|-
| [[Samuel Sjoberg]] || Stut || Servette RC || align=center | {{0}}7
|-
| [[Vincent Vial]] || Stut || Valence Romans Drôme || align=center | 20
|-
| [[Joshua Byrne]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || RC Yverdon || align=center | {{0}}1
|-
| [[Martin Even]] || Slot || Servette RC || align=center | {{0}}3
|-
| [[Lilian Rousset]] || Slot || Servette RC || align=center | {{0}}2
|-
| [[Jörn Voegtli]] || Slot || Harlequins || align=center | {{0}}2
|-
| [[Sean Boult]] || [[Losvoorspeler]] || RFC Basel || align=center | {{0}}3
|-
| [[Thomas Coignat]] || Losvoorspeler || RC Nîmes || align=center | {{0}}4
|-
| [[Antoine Cramont]] || Losvoorspeler || Courbevoie || align=center | {{0}}5
|-
| [[Jonathan Dallet]] || Losvoorspeler || Neuchâtel SRC || align=center | {{0}}1
|-
| [[Jessy Jegerlehner]] || Losvoorspeler || Biarritz || align=center | {{0}}5
|-
| [[Ahmed Kane]] || Losvoorspeler || USON Nevers || align=center | {{0}}8
|-
| [[Thomas McCarthy]] || Losvoorspeler || GC Zürich || align=center | {{0}}0
|-
| [[Nicolas Mousties]] || Losvoorspeler || Servette RC || align=center | {{0}}7
|-
| [[Tim Vögtli]] || Losvoorspeler || GC Zürich || align=center | 27
|}
|}
=== Bekende spelers ===
Tot dusver is nog geen Switserse speler in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem nie.
== Sien ook ==
{{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}}
* [[Switserse nasionale sokkerspan]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Bronnelys ==
* {{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5}}
* {{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks |year=1997 |isbn=1-86200-013-1}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Switzerland national rugby union team|Switserse nasionale rugbyspan}}
* {{de}} {{en}} {{fr}} {{it}} [https://www.suisserugby.com/ Amptelike webwerf van die Switserse Rugbybond]
* {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/switzerland Switserland by Wêreldrugby]
{{Nasionale rugbyspanne}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Rugby in Switserland]]
[[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Europa]]
9obke8rs7z569r54fd0roukraa6igyh
Stephen Kotkin
0
574142
3373239
3367915
2026-11-16T18:34:58Z
InternetArchiveBot
131157
Add 1 book for [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] (20261116sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
3373239
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Wetenskaplike
| naam = Stephen Kotkin
| beeld = 2015-Mar-11 Stephen Kotkin Politics and Prose.jpg
| beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks -->
| beeldonderskrif = Kotkin in 2016
| geboortenaam = Stephen Mark Kotkin
| geboortedatum = [[17 Februarie]] [[1959]]
| geboorteplek = Englewood, [[New Jersey]] VSA
| sterftedatum =
| sterfteplek =
| plek van graf =
| blyplek =
| burgerskap = {{vlagland|Verenigde State}}
| nasionaliteit =
| vakgebied = Russiese en Sowjet-politiek en -geskiedenis, kommunisme, wêreldgeskiedenis
| werkplek =
| alma mater = Universiteit van Rochester (BA)
Universiteit van Kalifornië, Berkeley (MA, PhD)
| doktorale promotor =
| akademiese adviseurs =
| doktorale studente =
| ander studente =
| bekend vir =
| beïnvloed deur =
| invloed op =
| toekennings =
| handtekening =
| webblad =
| voetnotas =
}}
'''Stephen Mark Kotkin''' (gebore op [[17 Februarie]] [[1959]])<ref>{{cite web|title=Kotkin, Stephen|url=http://id.loc.gov/authorities/names/n88163221.html|website=Library of Congress|accessdate=3 Februarie 2015}}</ref> is 'n [[Amerikaanse]] [[historikus]], akademikus en [[skrywer]]. Hy is die Kleinheinz Senior Venoot by die Hoover Institution en 'n senior genoot by die Freeman Spogli Institute for International Studies aan die Stanford-universiteit.<ref>{{Cite web|title=Stephen Kotkin|url=https://www.hoover.org/profiles/stephen-kotkin|website=Hoover Institution|language=en|access-date=2020-05-14}}</ref>
Kotkin het 33 jaar lank aan die [[Princeton-universiteit]] doseer, waar hy die titel van John P. Birkelund '52-professor in Geskiedenis en Internasionale Aangeleenthede beklee het; hy het in 2022 die status van emeritus-professor aan die Princeton-universiteit aanvaar. Hy was die direkteur van die Princeton Institute for International and Regional Studies en mededirekteur van die program wat sertifikate in Geskiedenis en die Praktyk van Diplomatie toeken.<ref>{{Cite web|title=Stephen Kotkin {{!}} Department of History|url=https://history.princeton.edu/people/stephen-kotkin|website=history.princeton.edu|access-date=2020-05-14}}</ref>
Kotkin se mees prominente boekprojek is sy biografie van [[Josef Stalin]], wat uit drie volumes bestaan: Die eerste twee volumes is gepubliseer as ''Stalin: Paradoxes of Power, 1878–1928'' (2014) en ''Stalin: Waiting for Hitler, 1929–1941'' (2017).
==Vroeë lewe en opleiding==
Kotkin is in [[New Jersey]] gebore as die derde seun van Jay Kotkin, 'n fabriekswerker van Belarussies-[[Jood]]se afkoms, en Joanne Korolewicz, 'n kok en kunsonderwyser.<ref>{{cite news |title=Joanne Kotkin Palmieri |url=https://www.newspapers.com/image/330868105/?article=0fc69e76-b7ef-41b8-924f-d0f15526902f |access-date=19 Desember 2023 |work=Tampa Bay Times |date=31 Oktober 2007 |page=18 |url-access=subscription}}</ref> Sy pa se familie het uit Witebsk in die [[Russiese Ryk]] (nou [[Belarus]]) geëmigreer.<ref>{{cite news |title=Transcript: Ezra Klein Interviews Stephen Kotkin |url=https://www.nytimes.com/2023/06/30/podcasts/transcript-ezra-klein-interviews-stephen-kotkin.html |access-date=27 Desember 2023 |work=The New York Times |date=30 Junie 2023}}</ref> Hy het in [[New York-stad]] grootgeword.<ref>{{cite web |title=5 Questions For Stephen Kotkin |url=https://www.hoover.org/research/5-questions-stephen-kotkin-1 |publisher=Hoover Institution |access-date=19 Desember 2023 |language=en}}</ref>
Hy het in 1981 aan die Universiteit van Rochester gegradueer met 'n B.A.-graad in [[Engels]]. Hy het Russiese en Sowjetgeskiedenis bestudeer onder Reginald E. Zelnik en Martin Malia aan die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]], waar hy in 1983 'n M.A.-graad en in 1988 'n Ph.D.-graad – albei in [[geskiedenis]] – verwerf het.<ref name="princeton">{{cite web|title=The Department of History: Stephen Kotkin|url=https://www.princeton.edu/history/people/display_person.xml?netid=kotkin|publisher=Princeton University|accessdate=3 Februarie 2015}}</ref> Aanvanklik het sy Ph.D.-studies op die [[Huis van Habsburg]] en die geskiedenis van [[Frankryk]] gefokus, totdat 'n ontmoeting met [[Michel Foucault]] hom oortuig het om na die verhouding tussen kennis en mag in die konteks van [[Josef Stalin|Stalin]] te kyk.<ref>{{cite web|title=Kotkin crafts comprehensive portrait of Stalin's place in the world|author=Michael Hotchkiss|url=https://www.princeton.edu/news/2015/05/18/kotkin-crafts-comprehensive-portrait-stalins-place-world|publisher=Princeton University|accessdate=15 Oktober 2022}}</ref>
Vanaf 1986 het Kotkin na die [[Sowjetunie]] gereis, waar hy akademiese navorsing gedoen en akademiese toelaes ontvang het. Hy was 'n besoekende geleerde by die Akademie vir Wetenskappe van die USSR (1991) en daarna by die opvolger daarvan, die Russiese Akademie vir Wetenskappe (1993, 1995, 1998, 1999 en 2012). Hy was ook in 1994 en 1997 'n besoekende geleerde by die Instituut vir Sosiale Wetenskappe aan die Universiteit van Tokio.<ref name="cv"/>
==Akademiese loopbaan==
Kotkin het in 1989 by die fakulteit van Princeton-universiteit aangesluit. Hy het dertien jaar lank (1995–2008) as direkteur van die Program vir Russiese en Eurasiese Studies gedien, en van 2015 tot 2022 as mededirekteur van die sertifikaatprogram in Geskiedenis en die Praktyk van Diplomasie.<ref name="princeton"/> Hy is tans die Kleinheinz Senior Fellow by die Hoover Institution.
==Outeur==
Kotkin het verskeie niefiksieboeke oor geskiedenis, sowel as handboeke, geskryf. Onder Rusland-kundiges is hy veral bekend vir ''Magnetic Mountain: Stalinism as a Civilization'', wat die realiteite van die alledaagse lewe in die Sowjet-stad Magnitogorsk gedurende die 1930's blootlê.<ref>{{Cite journal|last=Zimmerman|first=Andrew|date=2014|title=Foucault in Berkeley and Magnitogorsk: Totalitarianism and the Limits of Liberal Critique|url=https://www.cambridge.org/core/journals/contemporary-european-history/article/abs/foucault-in-berkeley-and-magnitogorsk-totalitarianism-and-the-limits-of-liberal-critique/31CDCE93EE8F58E72570BC15417EC00E|journal=Contemporary European History|language=en|volume=23|issue=2|pages=225–236|doi=10.1017/S0960777314000101|s2cid=144970424|issn=0960-7773|url-access=subscription}}</ref> Hierdie vroeë werk, wat op sy PhD-proefskrif gebaseer is, beskryf [[Stalinisme]] as "'n tipiese Verligtingsutopie – 'n poging om, deur middel van die staat, 'n rasionele ordening op die [[samelewing]] af te dwing, terwyl terselfdertyd die ingrypende klasverdelings wat deur die negentiende-eeuse industrialisasie veroorsaak is, oorkom word."<ref>{{Cite book |last=Kotkin |first=Stephen |title=Magnetic Mountain |date=1995 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |pages=364}}</ref>
In 2001 het hy ''Armageddon Averted'' gepubliseer, 'n kort geskiedenis van die val van die Sowjetunie. Hy lewer gereeld bydraes oor Russiese en Eurasiese aangeleenthede en skryf ook boek- en filmresensies vir verskeie publikasies, waaronder ''The New Republic'', ''The New Yorker'', die ''[[Financial Times]]'', ''[[The New York Times]]'' en ''[[The Washington Post]]''. Hy het ook as kommentator vir NPR en die [[BBC]] opgetree.<ref name="cv">{{cite web |url=https://history.princeton.edu/sites/history/files/kotkin-CV.pdf |title=Stephen Kotkin: Curriculum Vitae |publisher=Princeton University |author=Stephen Kotkin |accessdate=3 Februarie 2015}}</ref> In 2017 het Kotkin in ''[[The Wall Street Journal]]'' geskryf dat kommunistiese "demosied" (die doodmaak van mense deur 'n staat) tussen 1917 en 2017 tot die dood van minstens 65 miljoen mense gelei het. Hy het verklaar: "Hoewel [[kommunisme]] doelbewus 'n groot aantal mense doodgemaak het, het selfs meer van sy slagoffers gesterf weens [[hongersnood]] – 'n gevolg van sy wrede projekte van sosiale ingenieurswese."<ref>{{cite web|first=Stephen|last=Kotkin|date=3 November 2017|url=https://www.wsj.com/articles/the-communist-century-1509726265|title=Communism's Bloody Century|work=The Wall Street Journal|access-date=11 Oktober 2021|archive-date=3 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103231659/https://www.wsj.com/articles/the-communist-century-1509726265|url-status=dead}}</ref>
Die eerste deel van 'n beplande trilogie oor die lewe van Stalin, ''Stalin: Paradoxes of Power, 1878–1928'' (976 bl., Penguin Random House, 2014), ontleed sy lewe tot en met 1928 en was 'n finalis vir die [[Pulitzerprys]].<ref>{{cite web |url=https://www.pulitzer.org/finalists/stephen-kotkin |title=The Pulitzer Prizes. Stalin: Volume I: Paradoxes of Power, 1878–1928, by Stephen Kotkin |publisher=Columbia University |accessdate= 24 Augustus 2020}}</ref> Dit het resensies in koerante,<ref>{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/book-review-stalin-volume-1-paradoxes-of-power-1878-1928-by-stephen-kotkin/2014/12/19/2039c70a-577e-11e4-b812-38518ae74c67_story.html |title=Book review: 'Stalin: Volume 1, Paradoxes of Power, 1878–1928,' by Stephen Kotkin |newspaper=The Washington Post |date=19 Desember 2014 |first=Ronald Grigor|last=Suny }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2015/01/09/books/stalin-paradoxes-of-power-by-stephen-kotkin.html |title='Stalin: Paradoxes of Power' by Stephen Kotkin |newspaper=The New York Times |date=9 Januarie 2015 |author=Serge Schmemann }}</ref> tydskrifte,<ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2014/11/understanding-stalin/380786/ |title=Understanding Stalin |newspaper=The Atlantic |date=November 1, 2014 |first=Anne|last=Applebaum |author-link=Anne Applebaum }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newyorker.com/magazine/2017/11/06/how-stalin-became-stalinist |title=How Stalin Became Stalinist |newspaper=The New Yorker |date=October 20, 2017 |first=Keith|last=Gessen }}</ref> en akademiese tydskrifte<ref>{{cite journal |author=Brandenberger, D. |date=2016 |doi=10.1093/ahr/121.1.333 |title=Book Review: Stalin, Volume I: Paradoxes of Power, 1878–1928 Stephen Kotkin |url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_the-american-historical-review_2016-02_121_1/page/333 |journal=The American Historical Review |volume=121 |issue=1 |pages=333–334 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Siegelbaum, L. |date=2015 |doi=10.5612/slavicreview.74.3.604 |title=Review: Stalin. Volume 1, Paradoxes of Power, 1878–1928 by Stephen Kotkin |journal=Slavic Review |volume=74 |issue=3 |pages=604–606 |s2cid=164564763 }}</ref>ontvang.
Die tweede deel, ''Stalin: Waiting for Hitler, 1929–1941'' (1184 bl., Penguin Random House, 2017), het met die vrystelling daarvan ook verskeie resensies in tydskrifte<ref>{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/terror-and-killing-and-more-killing-under-stalin-leading-up-to-world-war-ii/2017/11/22/7c4d26ca-b998-11e7-a908-a3470754bbb9_story.html |title=Terror and killing and more killing under Stalin leading up to World War II |newspaper=The Washington Post |date=22 November 2017 |first=Ronald Grigor|last=Suny }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2017/10/19/books/review/stephen-kotkin-stalin-biography.html |title=A Portrait of Stalin in All His Murderous Contradictions |newspaper=The New York Times |date=19 Oktober 2017 |author=Mark Atwood Lawrence }}</ref> en akademiese tydskrifte<ref>{{cite magazine |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v40/n07/sheila-fitzpatrick/just-like-that |title=Just like that: Second-Guessing Stalin |newspaper=London Review of Books |date=5 April 2018 |first=Sheila|last=Fitzpatrick |volume=40 |issue=7 }}</ref> and academic journals<ref>{{cite journal |author=Lenoe, M. |date=2019 |doi=10.1093/ahr/rhy475 |title=Stalin: Waiting for Hitler, 1929–1941 |journal=The American Historical Review |volume=124 |issue=1 |pages=376–377 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Carley, M. J. |date=2018 |doi=10.1080/09668136.2018.1455444 |title=Stalin. Vol. II: Waiting for Hitler 1928–1941 |journal=Europe-Asia Studies |volume=70 |issue=3 |pages=477–479 |s2cid=158248404 }}</ref> ontvang. In hierdie boeke het Stephen Kotkin onder meer voorgestel{{sfn|Kotkin|2014|p=473}} dat [[Wladimir Lenin|Lenin]] se Testament deur [[Nadezjda Kroepskaja]] geskryf is. Kotkin het daarop gewys dat die sogenaamde diktate nie op die gebruiklike wyse deur Lenin se sekretariaat aangeteken is op die tydstip toe dit na bewering gelewer is nie; dat dit getik is sonder enige oorspronklike snelskrifnotas in die argiewe, en dat Lenin nie sy voorletters daarop aangebring het nie; {{sfn|Kotkin|2014|p=498}}{{sfn|Kotkin|2014|p=505}} dat Lenin teen die beweerde datums van die diktate reeds groot dele van sy spraakvermoë verloor het ná 'n reeks klein beroertes op 15–16 Desember 1922 – wat vrae laat ontstaan oor sy vermoë om iets so gedetailleerd en verstaanbaar soos die Testament te dikteer;{{sfn|Kotkin|2014|p=483}}{{sfn|Kotkin|2014|p=489}} en dat die diktaat van Desember 1922 op 'n verdagte wyse aansluit by debatte wat tydens die 12de Kongres van die Kommunistiese Party in April 1923 plaasgevind het.{{sfn|Kotkin|2014|p=500}} Die Testament word egter deur baie historici, waaronder E. H. Carr, Isaac Deutscher, Dmitri Wolkogonof, Wadim Rogowin en Oleg Chlewniuk, as eg aanvaar.<ref>{{cite web|last=White|first=Fred|date=1 Junie 2015|url=https://www.wsws.org/en/articles/2015/06/01/kot1-j01.html|title=A review of Stephen Kotkin's ''Stalin: Paradoxes of Power, 1878–1928''|access-date=29 Januarie 2021|website=World Socialist Web Site}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Gessen|first=Keith|url=https://www.newyorker.com/magazine/2017/11/06/how-stalin-became-stalinist|title=How Stalin Became a Stalinist|date=30 Oktober 2017|access-date=29 Januarie 2021|magazine=The New Yorker}}</ref> Kotkin se bewerings is kort ná publikasie ook deur Richard Pipes verwerp; Pipes het aangevoer dat Kotkin homself weerspreek deur na dokumente te verwys waarin Stalin na die Testament verwys as "die bekende brief van kameraad Lenin". Pipes wys ook daarop dat die dokument in Lenin se *Versamelde Werke* (*Collected Works*) opgeneem is.<ref>{{cite magazine|first=Richard|last=Pipes|url=https://www.nybooks.com/articles/2014/11/20/cleverness-joseph-stalin/|title=The Cleverness of Joseph Stalin|magazine=New York Review of Books|date=November 20, 2014|access-date=11 Oktober 2021}}</ref> In sy ontleding van die Sowjet-leierskap merk Kotkin op dat die Bolsjewieke selfs in private kommunikasie "op dieselfde wyse met mekaar gepraat het – wanneer niemand geluister het nie – as wat hulle in hul openbare propaganda gedoen het."<ref name=":11">{{Cite book |last=Lekner |first=Dayton |title=A Hundred Flowers: How Literature Shaped Maoism |date=2025 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781009600538}}</ref>
Die derde en laaste deel, ''Stalin: Totalitarian Superpower'', sal volgens Kotkin (soos aangedui in November 2024) oor "’n paar jaar" gepubliseer word.<ref>{{Cite web |date=13 November 2024 |title=Stephen Kotkin podcast transcript |url=https://conversationswithtyler.com/episodes/stephen-kotkin/ |website="Conversations with Tyler" podcast series}}</ref> Hy werk tans aan ’n geskiedenis van [[Siberië]] wat oor verskeie eeue strek, met die fokus op die [[Ob]]-riviervallei.<ref name="cv"/>
==Toekennings==
Hy het 'n aantal toekennings en beurse ontvang, waaronder die Guggenheim-beurs, die American Council of Learned Societies-beurs en die National Endowment for the Humanities-beurs.<ref name=":0">{{Cite book |last=Lee |first=Soyoung |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Art_of_the_Korean_Renaissance_1400_1600 |title=Art of the Korean Renaissance, 1400-1600 |publisher=The Metropolitan Museum of Art, New York |year=2009 |isbn=978-1-58839-310-4 |pages=ix}}</ref>
==Persoonlike lewe==
Kotkin is die eggenoot van die kurator en kunshistorikus Soyoung Lee.<ref name=":0" />
== Gepubliseerde werke ==
{| class="wikitable sortable"
|-
! Jaar !! Titel !! Medewerker(s) !! Uitgewer !! ISBN
|-
| 1991 || ''Steeltown, USSR: Soviet Society in the Gorbachev Era'' || || Berkeley: University of California; sagtebanduitgawe met 'n nawoord in 1993 || {{ISBN|0962262900}}
|-
| 1995 || ''Rediscovering Russia in Asia: Siberia and the Russian Far East'' || || M. E. Sharpe || {{ISBN|1563245469}}
|-
| 1995 || ''Magnetic Mountain: Stalinism as a Civilization'' || || Berkeley: University of California || {{ISBN|0520069080}}
|-
| 2001 || ''Armageddon Averted: the Soviet Collapse, 1970–2000'' || || Oxford en New York: Oxford University; sagtebanduitgawe met 'n nuwe voorwoord in 2003; bygewerkte uitgawe in 2008 || {{ISBN|0192802453}}
|-
| 2002 || ''Political Corruption in Transition: A Sceptic's Handbook'' || Saam met András Sajó geskryf || Central European University Press || {{ISBN|9639241466}}
|-
| 2003 || ''The Cultural Gradient: The Transmission of Ideas in Europe, 1789–1991'' || Saam met Catherine Evtuhov geskryf || Rowman & Littlefield || {{ISBN|0742520625}}
|-
| 2005 || ''Korea at the Center: Dynamics of Regionalism in Northeast Asia'' || Saam met Charles K. Armstrong, Gilbert Rozman en Samuel S. Kim geskryf || M. E. Sharpe ||
|-
| 2009 || ''Uncivil Society: 1989 and the Implosion of Communist Establishment'' || Met 'n bydrae deur Jan Gross || New York: Modern Library/Random House || {{ISBN|978-0679642763}}
|-
| 2010 || ''Manchurian Railways and the Opening of China: An International History'' || Saam met Bruce A. Elleman geredigeer || M. E. Sharpe || {{ISBN|978-0765625144}}
|-
| 2014 || ''Historical Legacies of Communism in Russia and Eastern Europe'' || Saam met Mark Beissinger geredigeer || Cambridge University Press || {{ISBN|1107054176}}
|-
| 2014 || ''Stalin: Volume I: Paradoxes of Power, 1878–1928''<ref name="Kotkin">{{cite book |author=Stephen Kotkin |title=Stalin, Volume 1: Paradoxes of Power |date=2014 |url=https://books.google.com/books?id=OB90AwAAQBAJ&q=stalin |location=New York |publisher=Vintage Books |isbn=978-0698170100 |language=en}}</ref> || || Penguin Press || {{ISBN|1594203792}}
|-
| 2017 || ''Stalin: Volume II: Waiting for Hitler, 1929–1941'' || || Penguin Press || {{ISBN|978-1594203800}}
|}
==Politieke beskouings==
Toe hy in 'n onderhoud met Foreign Affairs oor die Russiese inval in Oekraïne in 2022 gepraat het, het Kotkin voorgestel dat 'n ernstige bedreiging van regimeverandering in Rusland uiteindelik [[Wladimir Poetin]] kan motiveer om die oorlog te stop. Kotkin het ook [[Donald Trump]] se [[buitelandse beleid]] rakende die [[Russies-Oekraïense Oorlog (2022-tans)|oorlog in Oekraïne]] as onvoorspelbaar beskryf en gesê dat hy dink dit is onwaarskynlik dat Trump daarin sal slaag om 'n [[Outokrasie|outokraat]] te word, gegewe die bestaande kontroles en balanse in die Verenigde State se politieke stelsel.<ref>{{cite news |date=7 November 2024 |title=Trump and the Future of American Power: A Conversation With Stephen Kotkin |url=https://www.foreignaffairs.com/united-states/trump-and-future-american-power-stephen-kotkin |work=Foreign Affairs |access-date= 8 Desember 2024}}</ref>
In 'n artikel in Foreign Affairs-tydskrif het Kotkin 'n reeks beleide voorgestel om die Amerikaanse ekonomie en samelewing beter voor te berei vir internasionale konfrontasie met China en Rusland. Hy het gevra vir die uitbreiding van [[STEM]]-onderwys en gesê dat dit min sin maak om studente toe te laat "wat nie die universele taal van wetenskap, ingenieurswese, rekenaars en ekonomie het nie" en dat studente "beperk sou wees tot hulself en hul griewe as hoofvak." Hy het ook gevra vir die uitbreiding van gemeenskapskolleges en vakskole. In die artikel het Kotkin ook sy oortuiging uitgespreek dat drastiese besnoeiings van omgewingsregulasies en die vermindering van subsidies vir huisbou die vrye mark in staat sal stel om vinniger huise te bou, en het ook gevra vir verpligte nasionale diens vir jong Amerikaners.<ref>Stephen Kotkin. "The Five Futures of Russia," ''Foreign Affairs'' 103, no. 3. (Mei/Junie 2024), 83.</ref>
==Verwysings==
{{Verwysings|3}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Kotkin, Stephen}}
[[Kategorie:Akademici]]
[[Kategorie:Geboortes in 1959]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Amerikaanse skrywers]]
[[Kategorie:Geskiedkundiges]]
[[Kategorie:Alumni van die Universiteit van Kalifornië, Berkeley]]
ner34dq9da35dyi8fbxde23otif6om1
Islamitiese begrafnis
0
574170
3373310
3362112
2026-11-16T20:42:20Z
BurgertB
2401
/* Begrafnisgebed en -diens */
3373310
wikitext
text/x-wiki
[[Beeld:Equipment for washing and preparing bodies at Afaq khoja Mosque, Kashgar. 2010.jpg|thumb|260px|Toerusting vir die was en voor-bereiding van 'n liggaam in die Afaq khoja-moskee, Kashgar, [[Xinjiang]], [[China]] (2010).]]
'n '''Islamitiese begrafnis''', of '''djanaza''' ([[Arabies]]: جنازة, ''janāzah''), geskied volgens redelik spesifieke [[Islam]]itiese rites, hoewel dit onderworpe is aan streek- en gebruiksverskille. In alle gevalle vereis [[sjaria]] (Islamitiese godsdienswette) egter dat die persoon so gou moontlik begrawe word. Die oorledene word eers gewas en in 'n eenvoudige wit doek toegedraai. Dan word 'n begrafnisgebed (''Salat al-jinazah') uitgevoer.
Verassing is streng verbode in Islam; die liggaam word sonder 'n kis begrawe, loodreg met die [[kiebla]]. Die kop kan ook na die kiebla gedraai word. Daar word drie dae lank gerou, buiten die weduwee, wat vier maande en tien dae lank rou.<ref>{{Cite journal |last1=Jahangir |first1=Mohmad S. |last2=Hamid |first2=Wasia |date=2022 |title=Mapping Mourning Among Muslims of Kashmir: Analysis of Religious Principles and Current Practices |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0030222820911544 |journal=OMEGA - Journal of Death and Dying |language=en |volume=84 |issue=3 |pages=725–745 |doi=10.1177/0030222820911544 |pmid=32164481 |issn=0030-2228|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |title=Bioethics for clinicians: 21. Islamic bioethics: The cases, Case 1 |volume = 164|issue = 1|pages = 60–63|quote=Mutilation, and thus cremation, is strictly prohibited in Islam. |journal=Abdallah S. Daar and A. Khitamy |date=9 January 2001 |pmc = 80636|last1 = Daar|first1 = A. S.|last2 = Khitamy|first2 = A.|pmid = 11202669}}</ref><ref>{{cite web |url=https://rogersfrankfort.com/18/Cremation-Services.html |title=Cremation Services |quote=In eastern religions such as Hinduism, Jainism, Sikhism and Buddhism cremation is mandated, while in Islam it is strictly forbidden. |access-date=2019-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130193331/https://rogersfrankfort.com/18/Cremation-Services.html |archive-date=2024-11-30 |url-status=dead}}</ref>
==Voorbereiding van die liggaam==
===Aanvanklike gebed===
Wanneer gehoor word dat die persoon gesterf het, word 'n gebed uit die Koeraan gewoonlik aangehaal: ''Voorwaar, ons is van Allah en tot Hom sal ons terugkeer'' (hoofstuk 2, vers 156).<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-06-16 |title=Islamic Burial Practices & Funerals |url=https://www.betterplaceforests.com/blog/islamic-burial-practices/ |access-date=2024-12-27 |website=www.betterplaceforests.com |language=en-US}}</ref>
===Die was===
Die afgestorwene se liggaam word deur familielede of individue van dieselfde geslag gewas. Die presiese manier of metode kan van plek tot plek of tyd tot tyd wissel, maar warm water moet gebruik word. Die was van die liggaam is 'n noodsaaklike rite van die profeet [[Mohammed]] en simboliseer fisieke en geestelike reiniging.<ref name=":1">{{Cite book |last=Rahman |first=Fazlur |title=Islamic methodology in history |year=1995 |pages=78-82}}</ref><ref>Sahih Muslim [http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html#002.023.344 Volume 2, Book 23, Number 344-358] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819123140/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html#002.023.344 |date=2010-08-19 }}</ref><ref name=":3">{{Cite book |last1=Abdel Haleem |first1=M. A. S. |title=The Qur'an |last2=Abdel Haleem |first2=M. A. S. |date=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-953595-8 |edition=2010 reprint with corrections |location=Oxford}}</ref>
Die ortodokse gebruik is om die ligaam 'n ongelyke getal kere te was (minstens een keer). 'n Lap word gebruik om sy ''awrah'' (dele van die liggaam wat volgens sjaria versteek moet bly) te bedek.<ref>{{cite web|last=Nesa|first=Baduroon|title=The Washing and Shrouding of the Deceased|url=http://www.aljazeerah.info/Islam/Islamic%20subjects/2004%20subjects/May/The%20Washing%20and%20Shrouding%20of%20the%20Deceased.htm|work=Al-Jazeerah.nfo|publisher=Dr. Hassan Ali El-Najjar|access-date=17 February 2012}}</ref>
===Die toedraai===
Nadat die liggaam gewas, is, word dit in 'n eenvoudige wit doek (bekend as 'n "kafan") toegedraai. Dit word gedoen om die afgestorwene se waardigheid en privaatheid te respekteer. Die besonderhede van die ritueel, soos die materiaal, styl en kleur van die doek, kan van streek tot streek verskil.
As 'n Moesliem sonder famile of vriende sterf om die bad- en toedraairitueel uit te voer, doen ouer lede van die Moesliemgemeeenskap dit.<ref>{{Cite journal |last=Gatrad |first=A R |date=1994-08-20 |title=Muslim customs surrounding death, bereavement, postmortem examinations, and organ transplants |journal=BMJ |language=en |volume=309 |issue=6953 |pages=521–523 |doi=10.1136/bmj.309.6953.521 |issn=0959-8138 |pmc=2542725 |pmid=7848419}}</ref>
==Begrafnisgebed en -diens==
Nadat die dood van iemand aangekondig is, kom die Moesliems van die gemeenskap byeen om te bid vir die vergifnis van die oorledene. Dit word die [[Salaah al-Djanaza]] ("begrafnisgebed") genoem.
[[Beeld:Funeral prayer Habibur Rahman Milon Dhaka National Press Club 2015-06-14 (PID-0059170).jpg|thumb|260px|'n Gebed by 'n begrafnis.]]
Ná die was, toedraai en gebed word die liggaam vir die begrafnis weggeneem. Die persoon word gewoonlik so gou as moontlik begrawe, verkieslik binne 24 uur ná sy dood, om die oorledene te eer en 'n onnodige vertraging te voorkom.<ref name=":2">{{Cite book |last=Sachedina |first=Abdulaziz Abdulhussein |title=The Islamic roots of democratic pluralism |date=2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-532601-7 |location=Oxford New York}}</ref> Dit hang egter dikwels van die tradisie af; Moesliems volg gewoonlik [[hadit]] vir die regte begrafnisprosedure.<ref>{{Cite web |title=Fiqh-us-Sunnah, Volume 4: Burial |url=https://www.islamicstudies.info/subjects/fiqh/fiqh_us_sunnah/fus4_63.html |access-date=2024-04-24 |website=www.islamicstudies.info}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sahih Bukhari, Book 23: Funerals (Al-Janaa'iz) |url=https://www.iium.edu.my/deed/hadith/bukhari/023_sbt.html |access-date=2024-04-24 |website=www.iium.edu.my}}</ref> In sommige tradisies mag net mans begrafnisdienste bywoon.<ref>Sahih Muslim [http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html#002.023.368 Volume 2, Book 23, Number 368] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819123140/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html#002.023.368 |date=2010-08-19 }}</ref>
Die graf moet loodreg met die rigting van die kiebla (dus [[Mekka]]) wees. In Islam word nie doodskiste gebruik nie; in plaas daarvan word klippe of hout onder geplaas waar die liggaam sal lê. Die liggaam word op sy regtersy geplaas met die gesig in die rigting van die kiebla.<ref>{{Cite book|last=al-Misri|first=Ahmad ibn Naqib|title=Reliance of the Traveler (red. en vert. Nuh Ha Mim Keller|publisher=Amana Publications|year=1994|pages=238–239|isbn=0-915957-72-8}}</ref> Sodra die liggaam neergelê is, gooi elke begrafnisganger drie hande vol grond bo-op, terwyl hy of sy bid, om die graf te vul. Die graf is eenvoudig en geen grafsteen is nodig nie; 'n klein merker kan geplaas word om die begraafplek aan te dui.<ref>{{Cite book |last=Esposito |first=John L. |title=What Everyone Needs to Know about Islam |date=2011 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-979413-3 |edition=2de |location=Oxford}}</ref>
==Rouproses==
Hartseer oor die dood van 'n geliefde en om te huil is normaal en aanvaarbaar.<ref>Sahih Muslim [http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html#002.023.391 Volume 2, Book 23, Number 391] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819123140/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html#002.023.391|date=2010-08-19}}</ref> Volgens die [[Soenni]]-tradisie is die routydperk drie dae, maar vir die weduwee is dit vier maande en tien dae.<ref>Sahih Muslim [http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html#002.023.369 Volume 2, Book 23, Number 369–371] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819123140/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html#002.023.369 |date=2010-08-19 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html |title=CRCC: Center for Muslim-Jewish Engagement: Resources: Religious Texts |access-date=2010-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819123140/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html#002.023.370 |archive-date=2010-08-19 |url-status=dead }}</ref> Rou in die Islam gaan gepaard met 'n toename in toewyding, die ontvang van besoekers, huldeblyke en roubeklag; helder klere en juwele word vermy in ooreenstemming met die Koeraan.<ref>Koeraan hoofstuk 2, vers234</ref>
In die Soenni-tradisie word verwag dat die rou waardig sal bly; 'n harde gehuil, 'n geskreeu, 'n geslaan op die bors en die skeur van klere word verbied.
==Verwysings==
{{Verwysings|3}}
==Skakels==
{{CommonsKategorie-inlyn|Islamic funerals}}
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Islamic funeral}}
{{Normdata}}
[[Kategorie:Islam]]
[[Kategorie:Begrafnisse]]
n3hth6fo53nl71dibmihout5k1p9nbv
3373313
3373310
2026-11-16T20:53:14Z
BurgertB
2401
3373313
wikitext
text/x-wiki
[[Beeld:Equipment for washing and preparing bodies at Afaq khoja Mosque, Kashgar. 2010.jpg|thumb|260px|Toerusting vir die was en voor-bereiding van 'n liggaam in die Afaq khoja-moskee, Kashgar, [[Xinjiang]], [[China]] (2010).]]
'n '''Islamitiese begrafnis''', of '''djanaza''' ([[Arabies]]: جنازة, ''janāzah''), geskied volgens redelik spesifieke [[Islam]]itiese rites, hoewel dit onderworpe is aan streek- en gebruiksverskille. In alle gevalle vereis [[sjaria]] (Islamitiese godsdienswette) egter dat die persoon so gou moontlik begrawe word. Die oorledene word eers gewas en in 'n eenvoudige wit doek toegedraai. Dan word 'n begrafnisgebed ([[Salaah al-Djanaza]]) gedoen.
Verassing is streng verbode in Islam; die liggaam word sonder 'n kis begrawe, loodreg met die [[kiebla]]. Die kop kan ook na die kiebla gedraai word. Daar word drie dae lank gerou, buiten die weduwee, wat vier maande en tien dae lank rou.<ref>{{Cite journal |last1=Jahangir |first1=Mohmad S. |last2=Hamid |first2=Wasia |date=2022 |title=Mapping Mourning Among Muslims of Kashmir: Analysis of Religious Principles and Current Practices |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0030222820911544 |journal=OMEGA - Journal of Death and Dying |language=en |volume=84 |issue=3 |pages=725–745 |doi=10.1177/0030222820911544 |pmid=32164481 |issn=0030-2228|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |title=Bioethics for clinicians: 21. Islamic bioethics: The cases, Case 1 |volume = 164|issue = 1|pages = 60–63|quote=Mutilation, and thus cremation, is strictly prohibited in Islam. |journal=Abdallah S. Daar and A. Khitamy |date=9 January 2001 |pmc = 80636|last1 = Daar|first1 = A. S.|last2 = Khitamy|first2 = A.|pmid = 11202669}}</ref><ref>{{cite web |url=https://rogersfrankfort.com/18/Cremation-Services.html |title=Cremation Services |quote=In eastern religions such as Hinduism, Jainism, Sikhism and Buddhism cremation is mandated, while in Islam it is strictly forbidden. |access-date=2019-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130193331/https://rogersfrankfort.com/18/Cremation-Services.html |archive-date=2024-11-30 |url-status=dead}}</ref>
==Voorbereiding van die liggaam==
===Aanvanklike gebed===
Wanneer gehoor word dat die persoon gesterf het, word 'n gebed uit die Koeraan gewoonlik aangehaal: ''Voorwaar, ons is van Allah en tot Hom sal ons terugkeer'' (hoofstuk 2, vers 156).<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-06-16 |title=Islamic Burial Practices & Funerals |url=https://www.betterplaceforests.com/blog/islamic-burial-practices/ |access-date=2024-12-27 |website=www.betterplaceforests.com |language=en-US}}</ref>
===Die was===
Die afgestorwene se liggaam word deur familielede of individue van dieselfde geslag gewas. Die presiese manier of metode kan van plek tot plek of tyd tot tyd wissel, maar warm water moet gebruik word. Die was van die liggaam is 'n noodsaaklike rite van die profeet [[Mohammed]] en simboliseer fisieke en geestelike reiniging.<ref name=":1">{{Cite book |last=Rahman |first=Fazlur |title=Islamic methodology in history |year=1995 |pages=78-82}}</ref><ref>Sahih Muslim [http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html#002.023.344 Volume 2, Book 23, Number 344-358] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819123140/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html#002.023.344 |date=2010-08-19 }}</ref><ref name=":3">{{Cite book |last1=Abdel Haleem |first1=M. A. S. |title=The Qur'an |last2=Abdel Haleem |first2=M. A. S. |date=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-953595-8 |edition=2010 reprint with corrections |location=Oxford}}</ref>
Die ortodokse gebruik is om die ligaam 'n ongelyke getal kere te was (minstens een keer). 'n Lap word gebruik om sy ''awrah'' (dele van die liggaam wat volgens sjaria versteek moet bly) te bedek.<ref>{{cite web|last=Nesa|first=Baduroon|title=The Washing and Shrouding of the Deceased|url=http://www.aljazeerah.info/Islam/Islamic%20subjects/2004%20subjects/May/The%20Washing%20and%20Shrouding%20of%20the%20Deceased.htm|work=Al-Jazeerah.nfo|publisher=Dr. Hassan Ali El-Najjar|access-date=17 February 2012}}</ref>
===Die toedraai===
Nadat die liggaam gewas, is, word dit in 'n eenvoudige wit doek (bekend as 'n "kafan") toegedraai. Dit word gedoen om die afgestorwene se waardigheid en privaatheid te respekteer. Die besonderhede van die ritueel, soos die materiaal, styl en kleur van die doek, kan van streek tot streek verskil.
As 'n Moesliem sonder famile of vriende sterf om die bad- en toedraairitueel uit te voer, doen ouer lede van die Moesliemgemeeenskap dit.<ref>{{Cite journal |last=Gatrad |first=A R |date=1994-08-20 |title=Muslim customs surrounding death, bereavement, postmortem examinations, and organ transplants |journal=BMJ |language=en |volume=309 |issue=6953 |pages=521–523 |doi=10.1136/bmj.309.6953.521 |issn=0959-8138 |pmc=2542725 |pmid=7848419}}</ref>
==Begrafnisgebed en -diens==
Nadat die dood van iemand aangekondig is, kom die Moesliems van die gemeenskap byeen om te bid vir die vergifnis van die oorledene. Dit word die [[Salaah al-Djanaza]] ("begrafnisgebed") genoem.
[[Beeld:Funeral prayer Habibur Rahman Milon Dhaka National Press Club 2015-06-14 (PID-0059170).jpg|thumb|260px|'n Gebed by 'n begrafnis.]]
Ná die was, toedraai en gebed word die liggaam vir die begrafnis weggeneem. Die persoon word gewoonlik so gou as moontlik begrawe, verkieslik binne 24 uur ná sy dood, om die oorledene te eer en 'n onnodige vertraging te voorkom.<ref name=":2">{{Cite book |last=Sachedina |first=Abdulaziz Abdulhussein |title=The Islamic roots of democratic pluralism |date=2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-532601-7 |location=Oxford New York}}</ref> Dit hang egter dikwels van die tradisie af; Moesliems volg gewoonlik [[hadit]] vir die regte begrafnisprosedure.<ref>{{Cite web |title=Fiqh-us-Sunnah, Volume 4: Burial |url=https://www.islamicstudies.info/subjects/fiqh/fiqh_us_sunnah/fus4_63.html |access-date=2024-04-24 |website=www.islamicstudies.info}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sahih Bukhari, Book 23: Funerals (Al-Janaa'iz) |url=https://www.iium.edu.my/deed/hadith/bukhari/023_sbt.html |access-date=2024-04-24 |website=www.iium.edu.my}}</ref> In sommige tradisies mag net mans begrafnisdienste bywoon.<ref>Sahih Muslim [http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html#002.023.368 Volume 2, Book 23, Number 368] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819123140/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html#002.023.368 |date=2010-08-19 }}</ref>
Die graf moet loodreg met die rigting van die kiebla (dus [[Mekka]]) wees. In Islam word nie doodskiste gebruik nie; in plaas daarvan word klippe of hout onder geplaas waar die liggaam sal lê. Die liggaam word op sy regtersy geplaas met die gesig in die rigting van die kiebla.<ref>{{Cite book|last=al-Misri|first=Ahmad ibn Naqib|title=Reliance of the Traveler (red. en vert. Nuh Ha Mim Keller|publisher=Amana Publications|year=1994|pages=238–239|isbn=0-915957-72-8}}</ref> Sodra die liggaam neergelê is, gooi elke begrafnisganger drie hande vol grond bo-op, terwyl hy of sy bid, om die graf te vul. Die graf is eenvoudig en geen grafsteen is nodig nie; 'n klein merker kan geplaas word om die begraafplek aan te dui.<ref>{{Cite book |last=Esposito |first=John L. |title=What Everyone Needs to Know about Islam |date=2011 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-979413-3 |edition=2de |location=Oxford}}</ref>
==Rouproses==
Hartseer oor die dood van 'n geliefde en om te huil is normaal en aanvaarbaar.<ref>Sahih Muslim [http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html#002.023.391 Volume 2, Book 23, Number 391] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819123140/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html#002.023.391|date=2010-08-19}}</ref> Volgens die [[Soenni]]-tradisie is die routydperk drie dae, maar vir die weduwee is dit vier maande en tien dae.<ref>Sahih Muslim [http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html#002.023.369 Volume 2, Book 23, Number 369–371] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819123140/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html#002.023.369 |date=2010-08-19 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html |title=CRCC: Center for Muslim-Jewish Engagement: Resources: Religious Texts |access-date=2010-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819123140/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/hadith/bukhari/023.sbt.html#002.023.370 |archive-date=2010-08-19 |url-status=dead }}</ref> Rou in die Islam gaan gepaard met 'n toename in toewyding, die ontvang van besoekers, huldeblyke en roubeklag; helder klere en juwele word vermy in ooreenstemming met die Koeraan.<ref>Koeraan hoofstuk 2, vers234</ref>
In die Soenni-tradisie word verwag dat die rou waardig sal bly; 'n harde gehuil, 'n geskreeu, 'n geslaan op die bors en die skeur van klere word verbied.
==Verwysings==
{{Verwysings|3}}
==Skakels==
{{CommonsKategorie-inlyn|Islamic funerals}}
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Islamic funeral}}
{{Normdata}}
[[Kategorie:Islam]]
[[Kategorie:Begrafnisse]]
nmgxqb7er8d53xxs3w64wxk1htu64y4
Duduzile Zuma-Sambudla
0
577885
3373211
3316937
2026-11-16T15:06:30Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373211
wikitext
text/x-wiki
{{Kort beskrywing|Dogter van die voormalige Suid-Afrikaanse president Jacob Zuma}}
{{Inligtingskas Ampsbekleër
| naam = Duduzile Zuma-Sambudla
| orde = [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Lid van die Nasionale Vergadering]]
| termynaanvang = 25 Junie 2024
| termyneinde = 28 November 2025
| geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1982|5|20}}
| geboorteplek = [[Maputo]], [[Mosambiek]]
| party = Onafhanklik<br />[[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto weSizwe]] (2023-2026)
| eggenoot = {{Huwelik|Lonwabo Sambudla|2011|2017}}
| ouers = [[Jacob Zuma]]<br />Kate Mantsho
}}
'''Duduzile Zuma-Sambudla''' is 'n [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] politikus. Sy het van Junie 2024 tot haar bedanking op 28 November 2025 as [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|lid van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] gedien.<ref>{{Verwys web |titel=Ms Duduzile Zuma-Sambudla |url=https://www.parliament.gov.za/person-details/6124 |webwerf=Parlement van Suid-Afrika |argief-url=https://web.archive.org/web/20240626225947/https://www.parliament.gov.za/person-details/6124 |argiefdatum=26 Junie 2024 |besoekdatum= 3 Julie 2024 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Verwys web |van=Kubheka |voornaam=Anelisa |titel=Duduzile Zuma-Sambudla resigns from MK Party amid Russian war recruitment scandal |url=https://www.news24.com/southafrica/news/duduzile-zuma-sambudla-resigns-from-mk-party-amid-russian-war-recruitment-scandal-20251128-0597 |webwerf=News24 |besoekdatum=28 November 2025 |taal=en}}</ref><ref>{{Verwys web |van=Mavuso |voornaam=Sihle |datum=28 November 2025 |titel=Duduzile Zuma resigns from parliament following Ukraine scandal |url=https://sundayworld.co.za/breaking-news/duduziile-zuma-resigns-from-parliament-following-ukraine-scandal/ |webwerf=Sunday World |besoekdatum=28 November 2025 |taal=en}}</ref>
Zuma-Sambudla is die dogter van die voormalige president [[Jacob Zuma]] en die tweelingsuster van [[Duduzane Zuma]]. In 2023 het sy die [[African National Congress]] verlaat en by die [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto weSizwe-party]] (MK) aangesluit wat haar vader gestig het. Sy het die 18de plek op die party se nasionale lys vir die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024]] beklee.<ref>{{Verwys nuus |datum=14 Maart 2024 |titel=Jacob Zuma's MK - the political wildcard in South Africa's election |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-68536285 |werk=BBC News |besoekdatum=31 Mei 2024 |taal=en}}</ref> Sy het tydens die verkiesingsveldtog langs haar vader verskyn en in die party se binnekring gedien.<ref>{{Verwys web |datum=19 Mei 2024 |titel=Jacob Zuma's MK takes fight to ANC stronghold of Soweto in South Africa election |url=https://www.bbc.com/news/articles/c51134895v8o |webwerf=BBC |besoekdatum=31 Mei 2024 |taal=en}}</ref>
Zuma-Sambudla is in Junie 2024 as lid van die Nasionale Vergadering ingesweer. In Julie 2024 is sy verkies om Suid-Afrika in die Pan-Afrikaanse Parlement te verteenwoordig.<ref>{{Verwys web |datum=2 Julie 2024 |titel=SA elects several new members to PAP |werk=SABC News |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/south-africa-elects-several-new-members-to-pap/ |besoekdatum=3 Julie 2024 |taal=en}}</ref> In November 2025 het sy uit die Nasionale Vergadering en die MK-party bedank, te midde van bewerings wat met die [[Russies-Oekraïense Oorlog (2022-tans)|Russies-Oekraïense Oorlog]] verband hou. Haar halfsuster Brumelda Zuma het haar vervang.<ref>{{Verwys web |datum=10 Desember 2025 |titel=South Africa's MK party: Brumelda Zuma sworn in as MP after Duduzile Zuma-Sambudla resigns |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvgrkev9erpo |webwerf=BBC News |besoekdatum=7 Januarie 2026 |taal=en}}</ref>
Zuma-Sambudla en Nhlamulo Ndhlela is op 18 Junie 2026 uit die MK-party gesit.<ref>{{Verwys web |van=Maliti |voornaam=Soyiso |titel=Zuma fires Duduzile, Ndhlela from MK Party |url=https://www.news24.com/politics/zuma-fires-duduzile-ndhlela-from-mk-party-20260618-0814 |webwerf=News24 |besoekdatum=18 Junie 2026 |taal=en}}</ref>
== Omstredenhede ==
=== Onrus van Julie 2021 ===
Zuma-Sambudla is bekend vir haar bedrywigheid op die [[Sosiale media|sosialemediaplatform]] [[X (sosiale netwerk)|Twitter]]. Die [[Demokratiese Alliansie]] (DA)<ref>{{Verwys web |van=Masuabi |voornaam=Queenin |titel=DA: Malema and Zuma's children – Duduzile and Duduzane – incite violence |url=https://www.news24.com/citypress/politics/da-malema-and-zumas-children-duduzile-and-duduzane-incite-violence-20210713 |webwerf=City Press |besoekdatum=10 Mei 2023 |taal=en}}</ref> en die [[African National Congress]] (ANC) het haar daarvan beskuldig dat sy twiets geplaas het wat gehelp het om die [[Suid-Afrikaanse onrus van 2021]] ná haar vader se inhegtenisneming weens [[Minagting van die hof deur Jacob Zuma|minagting van die hof]] aan te hits.<ref>{{Verwys web |van=Amashabalala |voornaam=Mawande |datum=12 Julie 2021 |titel='She will have to explain her tweets': ANC to hold Zuma's daughter accountable for Twitter posts |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2021-07-12-she-will-have-to-explain-her-tweets-anc-to-hold-zumas-daughter-accountable-for-twitter-posts/ |webwerf=TimesLIVE |besoekdatum=10 Mei 2023 |taal=en}}</ref><ref>{{Verwys web |van=Thamm |voornaam=Marianne |datum=12 Julie 2021 |titel=AGE OF ANARCHY: Duduzile Zuma-Sambudla – from pampered diamond queen to armchair instigator of violence |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-07-13-duduzile-zuma-sambudla-from-pampered-diamond-queen-to-armchair-instigator-of-violence/ |webwerf=Daily Maverick |besoekdatum=10 Mei 2023 |taal=en}}</ref>
Op 30 Januarie 2025 is Zuma-Sambudla op aanklagte van [[terrorisme]] in hegtenis geneem, op verdenking dat sy geweld op sosiale media aangehits het wat tot die Suid-Afrikaanse onrus van 2021 bygedra het.<ref>{{Verwys web |datum=30 Januarie 2025 |titel=Former South Africa President Jacob Zuma's daughter is arrested on terrorism charges |url=https://apnews.com/article/south-africa-zuma-daughter-arrest-riots-d720daff431bb6c7b2b8c60f7c0de399 |webwerf=AP News |besoekdatum=30 Januarie 2025 |taal=en}}</ref> Sy is op 'n waarskuwing vrygelaat.<ref>{{Verwys web |van=Pillay |voornaam=Byron |datum=30 Januarie 2025 |titel=Duduzile Zuma-Sambudla Released on Warning, Claims Charges Against Her Are Politically Motivated |url=https://briefly.co.za/politics/208719-duduzile-zuma-sambudla-released-warning-claims-charges-politically-motivated/ |webwerf=Briefly |besoekdatum=19 Junie 2025 |taal=en}}</ref> Haar verhoor het in November 2025 begin.<ref>{{Verwys web |van=Sishi |voornaam=Siyabonga |datum=10 November 2025 |titel=Zuma's daughter pleads not guilty over deadly South African riots as trial begins |url=https://www.reuters.com/world/africa/zumas-daughter-pleads-not-guilty-over-deadly-south-african-riots-trial-begins-2025-11-10/ |webwerf=Reuters |besoekdatum=10 November 2025 |taal=en}}</ref>
=== Bewerings oor die Russies-Oekraïense Oorlog ===
'n Verslag van 2023 deur die Centre for Information Resilience, wat in die [[Verenigde Koninkryk]] gesetel is, het beweer dat Zuma-Sambudla die middelpunt van 'n deur Rusland gesteunde sosialemediaveldtog was om steun vir die [[Russies-Oekraïense Oorlog (2022-tans)|Russiese inval in Oekraïne]] in Suid-Afrika te verhoog.<ref>{{Verwys web |agentskap=Bloomberg |datum=10 Mei 2023 |titel=UKRAINE CRISIS: Duduzile Zuma-Sambudla at centre of Russian Twitter drive to sway public opinion in South Africa – study |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2023-05-10-duduzile-zuma-sambudla-at-centre-of-russian-twitter-drive-to-sway-public-opinion-in-south-africa-study/ |webwerf=Daily Maverick |besoekdatum=10 Mei 2023 |taal=en}}</ref><ref>{{Verwys web |datum=10 Mei 2023 |titel=Russian Twitter drive has Zuma daughter at center, study claims |url=https://www.moneyweb.co.za/news/south-africa/russian-twitter-drive-has-zuma-daughter-at-center-study-claims/ |webwerf=Moneyweb |besoekdatum=10 Mei 2023 |taal=en}}</ref>
Te midde van bewerings dat sy 17 Suid-Afrikaners deur werwingsbedrog mislei het om as [[huursoldaat|huursoldate]] vir die Russiese oorlogspoging in Oekraïne te veg, het Zuma-Sambudla op 28 November 2025 uit die Nasionale Vergadering bedank. Die mans is na bewering werksgeleenthede belowe en meegedeel dat hulle nie na die oorlog gestuur sou word nie, maar is na die front gestuur, onder meer na die militêre eenheid 95482, wat volgens ''[[The Guardian]]'' moontlik "aansienlike verliese" gely het.<ref name="bbc_war">{{Verwys web |datum=28 November 2025 |titel=Ex-president's daughter resigns over allegations she duped South Africans to fight for Russia |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dndy228xo |webwerf=BBC |besoekdatum=28 November 2025 |taal=en}}</ref><ref name="guardian_war">{{Verwys nuus |van1=Savage |voornaam1=Rachel |van2=Sauer |voornaam2=Pjotr |titel=‘Outright evil:’ anguish and anger over South Africans tricked into fighting for Russia |url=https://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2025/dec/14/south-africans-tricked-fighting-for-russia-ukraine |werk=The Guardian |datum=14 Desember 2025 |besoekdatum=23 Desember 2025 |taal=en}}</ref><ref name="cnn_war">{{Verwys nuus |van1=Princewill |voornaam1=Nimi |titel=The daughter of South Africa’s former leader has been accused of luring people to fight for Russia. Here’s what we know |url=https://edition.cnn.com/2025/12/05/africa/south-africa-russia-mercenary-recruits-intl |werk=CNN |datum=5 Desember 2025 |besoekdatum=23 Desember 2025 |taal=en}}</ref>
== Persoonlike lewe ==
Zuma-Sambudla en haar tweelingbroer [[Duduzane Zuma]] is in [[Maputo]], [[Mosambiek]], as kinders van Jacob Zuma en Kate Mantsho gebore.<ref>{{Verwys web |datum=16 Julie 2019 |titel=WRAP, DAY 2: Zuma twins support dad as ex-president denies 'state capture' |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2019-07-16-follow-the-money-jacob-zuma-faces-questions-over-key-departments/ |webwerf=TimesLIVE |besoekdatum=29 November 2025 |taal=en}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Zuma-Sambudla, Duduzile}}
[[Kategorie:Geboortes in 1982]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Zoeloes]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]]
[[Kategorie:Politici van die Umkhonto we Sizwe Party]]
[[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]]
9affnv3xtxg1y07wg68tkflxn82as8x
Jean Oosthuizen
0
577940
3373352
3360837
2026-11-17T05:34:12Z
InternetArchiveBot
131157
Red 2 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373352
wikitext
text/x-wiki
{{Kort beskrywing|Suid-Afrikaanse joernalis, skrywer en radio-aanbieder}}
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Jean Oosthuizen
| geboorteplek = [[Vrystaat]], [[Suid-Afrika]]
| nasionaliteit = Suid-Afrikaans
| alma_mater = [[Tshwane-Universiteit vir Tegnologie|Technikon Pretoria]]
| beroep = Joernalis, skrywer, radio-aanbieder
| bekend_vir = Nuusredakteur van ''[[Kerkbode]]'' (2004-2013); aanbieder van ''Uit 'n ander hoek'' op [[Radio Sonder Grense|RSG]]
| noemenswaardige_werke = ''Die opkoms en ondergang van die NG Kerk'' (2018)
}}
'''Jean Oosthuizen''' (gebore 1957 of 1958) is 'n Suid-Afrikaanse joernalis, skrywer en radio-aanbieder. Hy het as politieke verslaggewer van [[Perskor]] se Afrikaanse dagblaaie en as politieke korrespondent van die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie|SAUK]] oor die Suid-Afrikaanse politiek van die 1980's en 1990's berig, en was van 2004 tot 2013 nuusredakteur van ''[[Kerkbode]]'', die amptelike koerant van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]]. Sy vertrek by ''Kerkbode'' in 2013, ná 'n geskil oor die koerant se borgskap van twee godsdiensgesprekke by die [[Stellenbosch Woordfees]], is maande lank in die media bespreek. Sedertdien is hy 'n vryskutjoernalis wat onder meer vir [[LitNet]] en ''[[Rapport]]'' skryf, en hy bied die [[Radio Sonder Grense|RSG]]-gespreksprogram ''Uit 'n ander hoek'' aan. Sy boek ''Die opkoms en ondergang van die NG Kerk'' (2018) was in 2019 'n finalis vir die [[Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging|ATKV]]-Woordveertjie vir niefiksie.
== Vroeë lewe en opleiding ==
Oosthuizen is in die [[Vrystaat]] gebore en het daar grootgeword.<ref name="cke">{{Verwys web |van=Gaum |voornaam=F.M. |titel=Oosthuizen, Jean |webwerf=Elektroniese Christelike Kernensiklopedie (Kerkbode) |url=https://kerkbode.christians.co.za/ecke/oosthuizen-jean/ |besoekdatum=7 November 2026}}</ref><ref name="diepunt">{{Verwys web |titel=Jean Oosthuizen – Die Punt |webwerf=Die Punt |url=https://diepunt.co.za/avsa_profile.php?id=15 |besoekdatum=7 November 2026}}</ref> Hy het van jongs af graag geskryf en op skool klein koerantjies met sy eie nuusbrokkies gemaak. Toe die Technikon Pretoria (vandag die [[Tshwane-Universiteit vir Tegnologie]]) in 1977 met 'n Nasionale Diploma in Joernalistiek begin, het hy ná sy diensplig in 1978 daarvoor ingeskryf, as deel van die tweede groep joernalistiekstudente wat daar opgelei is. Sowat die helfte van die driejarige kursus was praktiese opleiding by 'n koerant. Sy eerste praktiese tydperk het hy by die ''Roodepoort Revue'' deurgebring, waar hy alles van hofverslaggewing tot die verkoop van advertensies moes leer. Hy was ook redakteur van die technikon se studentekoerant, ''Die Student''.<ref name="mediamense">{{Verwys web |van=Froneman |voornaam=Johannes |titel=Jean Oosthuizen se joernalistieke pad via Perskor, die SAUK en Kerkbode tot vrydenkende vryskut |webwerf=Mediamense |datum=Oktober 2021 |url=https://mediamense.com/jean-oosthuizen-se-joernalistieke-pad-via-perskor-die-sauk-en-kerkbode-tot-vrydenkende-vryskut/ |besoekdatum=7 November 2026}}</ref>
== Loopbaan ==
=== Perskor ===
Sy eerste voltydse aanstelling was by ''Hoofstad'', [[Pretoria]] se middagblad, met [[PG du Plessis]] as redakteur. Ná 'n paar maande is hy as munisipale verslaggewer en daarna as provinsiale verslaggewer aangestel. In 1982 het hy by die gesamentlike politieke redaksie van al [[Perskor]] se Afrikaanse koerante aangesluit: ''[[Die Transvaler]]'', ''[[Die Vaderland]]'', ''Hoofstad'' en ''[[Oggendblad]]''. Dié redaksie het uit die [[Parlement van Suid-Afrika|parlement]] verslag gedoen. Ses maande van die jaar het hy uit die parlementêre persgalery in [[Kaapstad]] berig en die ander ses maande, wanneer die parlement in reses was, uit Pretoria. In dié redaksie het hy ook saam met ''Die Vaderland'' se redakteur, [[Harald Pakendorf]], gewerk.<ref name="mediamense" />
Sy eerste jaar in die parlement was 1982, die jaar waarin die [[Nasionale Party]] geskeur en [[Andries Treurnicht]] saam met 23 ander parlementslede die [[Konserwatiewe Party]] gestig het. Hy het ook oor die totstandkoming van die driekamerparlement, [[Pieter Willem Botha|P.W. Botha]] se [[Rubicon-toespraak]] in Durban, [[Frederik Willem de Klerk|F.W. de Klerk]] se toespraak van 2 Februarie 1990 en die Kodesa-samesprekings in Kempton Park berig. Hy het P.W. Botha op verskeie besoeke aan Europese lande vergesel, De Klerk na vier Suid-Amerikaanse lande en P.W. Botha en [[Pik Botha]] na verskeie lande in Afrika. Teen 1990 was dit vir hom duidelik dat Perskor se dagblaaie, wat ná die sirkulasieskandaal die oggendmark in 'n skikking met Naspers moes prysgee, nie veel langer sou oorleef nie, en hy het bedank.<ref name="mediamense" />
=== SAUK ===
In 1991 is hy as politieke korrespondent by die SAUK aangestel, waar hy steeds uit die persgalery oor die politiek van die dag berig het. Hy was in die parlement toe [[Nelson Mandela]] in 1994 formeel as president aangewys is, en hy het ook Mandela se eerste amptelike buitelandse reis as president, na [[Zimbabwe]], meegemaak. In 1995 het hy permanent na Kaapstad verhuis en deel van die SAUK se nuusredaksie in [[Seepunt]] geword. Die grootste aanpassing by die uitsaaimedia was volgens hom die onmiddellikheid van die medium: anders as by 'n koerant met twee of drie saktye per dag was elke minuut 'n spertyd. Met die eeuwisseling het hy by die SAUK bedank en 'n rukkie 'n eie kitskosbesigheid in die [[Strand, Wes-Kaap|Strand]] bedryf, 'n stap wat hy later as 'n duur finansiële fout beskryf het.<ref name="mediamense" />
=== ''Kerkbode'' ===
In 2004 het hy 'n pos as nuusredakteur van ''[[Kerkbode]]'', die amptelike koerant van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG Kerk]], onder die redakteurskap van [[Frits Gaum]] aanvaar.<ref name="mediamense" /> Aanvanklik het hy verwag om oor ligter sake as die politiek te berig, maar hy het gou agtergekom dat die kerk en die politiek in baie opsigte dieselfde intriges en magspel het.<ref name="mediamense" /><ref name="retief">{{Verwys nuus |van=Retief |voornaam=Hanlie |titel=Hanlie gesels met Jean Oosthuizen |koerant=Rapport |datum=9 Maart 2013 |url=https://www.news24.com/news24/rapport/Rubrieke/HanlieRetief/Hanlie-gesels-met-Jean-Oosthuizen-20130309 |besoekdatum=7 November 2026}}</ref> Johann Symington, wat van 2004 af as die NG Kerk se direkteur van kommunikasie ook vir ''Kerkbode'' verantwoordelik was, was later sy redakteur. Ná Symington se dood in September 2026 het Oosthuizen gesê dat hy 'n veilige omgewing vir joernaliste geskep en druk van kerkowerhede en invloedryke figure weerstaan het.<ref name="briefly">{{Verwys web |van=Naidoo |voornaam=Nerissa |titel="A Remarkably Wise Person": SA Mourns Dutch Reformed Minister Johann Symington, Lost at 78 |webwerf=Briefly |datum=9 September 2026 |url=https://briefly.co.za/people/family-relationships/252647-a-remarkably-wise-person-sa-mourns-dutch-reformed-minister-johann-symington-lost-78/ |besoekdatum=7 November 2026}}</ref> Oosthuizen was ook 'n medewerker aan die gedrukte ''Christelike Kernensiklopedie'', waarin hy as kerksakejoernalis gelys word.<ref name="cke" /><ref name="cke-medewerkers">{{Verwys web |titel=Elektroniese Christelike Kernensiklopedie |webwerf=Kerkbode |url=https://kerkbode.christians.co.za/elektroniese-christelike-kernensiklopedie/ |besoekdatum=7 November 2026}}</ref>
==== ''Kletskerk'' ====
Die godsdiensdebat wat in 2001 op [[LitNet]] gewoed het, was volgens Oosthuizen die saad van ''Kletskerk'', 'n internetgespreksforum wat hy met Symington se instemming as deel van ''Kerkbode'' begin het sodat mense wyd en oop vrae oor geloof kon vra.<ref name="retief" /> Ook ongelowiges is toegelaat, en die forum het gou ateïste en deelnemers wat vloek gelok. Oosthuizen het die bydraes so min moontlik gemodereer.<ref name="retief" /><ref name="cke" /> ''Kerkbode'' het sy formele band met die forum verbreek, waarna Oosthuizen dit in sy persoonlike hoedanigheid voortgesit het.<ref name="cke" /><ref name="retief" /> Toe hy in 2010 op die webwerf koerant.co.za berig het dat lesers met 'n boikot van Woolworths dreig nadat die winkelgroep godsdienstige tydskrifte van sy rakke verwyder het, is hy as webmeester van ''Kletskerk'' beskryf.<ref name="woolies">{{Verwys nuus |van=Esterhuyse |voornaam=Seugnet |titel=Woolworths bans Christian mags |koerant=Beeld |via=News24 |datum=20 Oktober 2010 |url=https://www.news24.com/News24/Woolies-bans-Christian-mags-20101020 |besoekdatum=7 November 2026}}</ref> In 2011 het minstens twee gemeentes, waaronder Moreletapark in Pretoria, by die Algemene Sinode oor "godslasterlike gesprekke" en kru taal op die forum gekla. Die moderatuur het 'n ernstige gesprek met hom gevoer, alle skakels na ''Kletskerk'' van die NG Kerk en ''Kerkbode'' se webwerwe laat verwyder en verklaar dat die forum nie 'n webwerf van die kerk is nie, maar hom in sy pos laat aanbly.<ref name="rapport-elvis">{{Verwys nuus |van=Malan |voornaam=Marlene |titel=Oor Jesus, Elvis en 'fans' |koerant=Rapport |datum=23 Februarie 2013 |url=http://www.rapport.co.za/Suid-Afrika/Nuus/Oor-Jesus-Elvis-en-fans-20130223 |argiefurl=https://web.archive.org/web/20130227014356/http://www.rapport.co.za/Suid-Afrika/Nuus/Oor-Jesus-Elvis-en-fans-20130223 |argiefdatum=27 Februarie 2013 |besoekdatum=7 November 2026}}</ref> ''Kerkbode'' se Facebook-debatblad was eweneens sy inisiatief.<ref name="retief" /> Frits Gaum skryf in die ''Christelike Kernensiklopedie'' dat ''Kletskerk'' 'n plek was waar 'n vrye dialoog gestimuleer is waarvoor daar nie elders in en om die kerk ruimte was nie, maar dat die geklets vir leiersfigure in die kerk al hoe meer problematies geword het.<ref name="cke" />
==== Die Woordfees-geskil van 2013 ====
In 2012 het Oosthuizen die [[Stellenbosch Woordfees|Woordfees]] van die [[Universiteit Stellenbosch]] met 'n voorstel vir godsdiensgesprekke genader wat ''Kerkbode'' by die fees van 2013 sou borg.<ref name="litnet-fees">{{Verwys web |van=Nieuwoudt |voornaam=Stephanie |titel=Woordfees-gesprek nie sy kernbesigheid sê Kerkbode |webwerf=LitNet (Feeswoord) |datum=13 Februarie 2013 |url=http://blogs.litnet.co.za/feeswoord/2013/02/13/woordfees-gesprek-nie-sy-kernbesigheid-se-kerkbode/ |argiefurl=https://web.archive.org/web/20140814052506/http://blogs.litnet.co.za:80/feeswoord/2013/02/13/woordfees-gesprek-nie-sy-kernbesigheid-se-kerkbode |argiefdatum=14 Augustus 2014 |besoekdatum=7 November 2026}} {{Dooie skakel|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Volgens hom het hy die reeks saam met sy redakteur, Adri-Louise van Renen, beplan, met die goedkeuring van Pieter Fourie, uitvoerende hoof van Bybel-Media, die NG Kerk se mediamaatskappy onder wie se gesag ''Kerkbode'' uitgegee word.<ref name="mediamense" /> Twee gesprekke is in die Boektent op die fees geskeduleer: "Net een God?" op 7 Maart 2013, met die digter [[Lina Spies]], die teoloog Chris Jones en sjeg Thaffier Najjaar van die Islamitiese Raad van Suid-Afrika, en "Hemel en hel?" op 8 Maart, met [[Abel Pienaar]] van die Sentrum vir Eietydse Spiritualiteit, Nico Koopman, dekaan van die universiteit se fakulteit teologie, en Jurie van den Heever. Oosthuizen sou die gesprekke lei.<ref name="litnet-fees" /><ref name="beeld">{{Verwys nuus |van=Jackson |voornaam=Neels |titel=Kerkbode-joernalis geskors ná uitlatings |koerant=Beeld |datum=18 Februarie 2013 |url=http://www.beeld.com/Suid-Afrika/Nuus/Kerkbode-joernalis-geskors-na-uitlatings-20130218 |argiefurl=https://web.archive.org/web/20130222012645/http://www.beeld.com:80/Suid-Afrika/Nuus/Kerkbode-joernalis-geskors-na-uitlatings-20130218 |argiefdatum=22 Februarie 2013 |besoekdatum=7 November 2026}}</ref>
Vroeg in Februarie 2013, nadat ''Kerkbode'' se betrokkenheid op bestuursvlak bekend geword het, het die direksie van die Tydskriftemaatskappy (TM), die filiaal van Bybel-Media wat ''Kerkbode'' uitgee, die borgskap onttrek. In 'n mediaverklaring van 13 Februarie het die voorsitter, ds. Danie Mouton, gesê die uitvoerende bestuur en direksie was nie van die reëlings bewus nie, dat dit nie langs die maatskappy se normale bestuurskanale getref is nie, en dat die borgskap van "meer teoretiese godsdienstige gesprekke van dié aard" nie tot ''Kerkbode'' se kernbesigheid behoort nie. Hy het ontken dat die omstrede sprekers die rede was.<ref name="litnet-fees" /><ref name="burger-redes">{{Verwys nuus |titel=Kerkbode gee redes |koerant=Die Burger |datum=14 Februarie 2013 |url=http://www.dieburger.com/Suid-Afrika/Nuus/Kerkbode-gee-redes-20130214 |argiefurl=https://web.archive.org/web/20130215113920/http://www.dieburger.com/Suid-Afrika/Nuus/Kerkbode-gee-redes-20130214 |argiefdatum=15 Februarie 2013 |besoekdatum=7 November 2026}}</ref> Oosthuizen het dit op RSG en in ''[[Die Burger]]'' as onwaar bestempel. Volgens hom is die idee kort ná die Woordfees van 2012 met sy redakteur bespreek en later op 'n groter vergadering, waarby Fourie en ander personeel betrokke was, geesdriftig goedgekeur, waarna hy en die destydse waarnemende redakteur, Barend Vos, die temas en gespreksgenote gefinaliseer het.<ref name="burger-redes" /><ref name="beeld" /> Fourie het gesê ''Kerkbode'' se betrokkenheid is wel vroeër op 'n vergadering bespreek waar hy teenwoordig was, maar dat hy en die direksie eers van die onderwerpe en sprekers gehoor het toe die feesprogram verskyn. Die direksie het nie gedink die sprekers is die regte mense vir ''Kerkbode'' se oorwegend teologies konserwatiewe lesers nie.<ref name="beeld" />
Op Vrydag 15 Februarie 2013 is Oosthuizen met behoud van sy diensvoordele geskors, hangende 'n interne tugverhoor, en is hy tien minute gegun om sy kantoor te ontruim en sy werkrekenaar te oorhandig.<ref name="burger-geskors">{{Verwys nuus |van=Maré |voornaam=Annelie |titel=Kerkbode se nuushoof geskors ná 'onwaarhede' |koerant=Die Burger |datum=17 Februarie 2013 |url=http://www.dieburger.com/Suid-Afrika/Nuus/Kerkbode-se-nuushoof-geskors-na-onwaarhede-20130217 |argiefurl=https://web.archive.org/web/20130220100324/http://www.dieburger.com/Suid-Afrika/Nuus/Kerkbode-se-nuushoof-geskors-na-onwaarhede-20130217 |argiefdatum=20 Februarie 2013 |besoekdatum=7 November 2026}}</ref><ref name="beeld" /> Volgens Mouton het die skorsing niks met die Woordfees te doen gehad nie, maar met Oosthuizen se bewering op RSG en in ''Die Burger'' dat die direksie onwaarhede verkondig. Fourie het gesê geen onderneming sou duld dat 'n werknemer die direksie se integriteit openlik bevraagteken nie.<ref name="burger-geskors" /><ref name="beeld" /> ''[[Beeld]]'' het berig dat daar al lank groepe in die NG Kerk was wat Oosthuizen se kop geëis het, onder meer weens ''Kletskerk'', die boek ''Hier staan ek'' en sy standpunte op sosiale media, maar dat daar voor die skorsing geen tugstappe of amptelike waarskuwings teen hom was nie.<ref name="beeld" /> Die tugverhoor is op 3 Maart 2013 gehou. Volgens Mouton het TM en Oosthuizen 'n ooreenkoms bereik "ingevolge waarvan ons weë op vriendskaplike basis skei", en die inhoud daarvan is vertroulik gehou.<ref name="burger-skei">{{Verwys nuus |van=Venter |voornaam=Malani |titel=Kerkbode en sy nuushoof se paaie skei finaal |koerant=Die Burger |datum=4 Maart 2013 |url=http://www.dieburger.com/Suid-Afrika/Nuus/Kerkbode-en-sy-nuushoof-se-paaie-skei-finaal-20130304 |argiefurl=https://web.archive.org/web/20130331074819/http://www.dieburger.com/Suid-Afrika/Nuus/Kerkbode-en-sy-nuushoof-se-paaie-skei-finaal-20130304 |argiefdatum=31 Maart 2013 |besoekdatum=7 November 2026}}</ref> Oosthuizen kon weens die skikking nie daaroor praat nie, maar beskou sy vertrek as 'n afdanking.<ref name="retief" /><ref name="froneman-maroela">{{Verwys web |van=Froneman |voornaam=Johannes |titel=Redakteurs nog altyd in spervuur |webwerf=Maroela Media |datum=15 Maart 2013 |url=https://maroelamedia.co.za/debat/meningsvormers/redakteurs-nog-altyd-in-spervuur/ |argiefurl=https://web.archive.org/web/20190501152856/https://maroelamedia.co.za/debat/meningsvormers/redakteurs-nog-altyd-in-spervuur/ |argiefdatum=1 Mei 2019 |besoekdatum=7 November 2026}}</ref> Resensente van sy latere boek praat eweneens van sy afdanking.<ref name="oliver">{{Verwys vaktydskrif |van=Oliver |voornaam=Erna |titel=Die Opkoms en Ondergang van die NG Kerk, deur Jean Oosthuizen |vaktydskrif=Studia Historiae Ecclesiasticae |volume=45 |nommer=1 |datum=2019 |doi=10.25159/2412-4265/4973 |url=https://scielo.org.za/scielo.php?pid=S1017-04992019000100007&script=sci_arttext |besoekdatum=7 November 2026}}</ref><ref name="vorster">{{Verwys vaktydskrif |van=Vorster |voornaam=Koos |titel='n Harde oordeel oor die NG kerk (en ander gereformeerde kerke)? |vaktydskrif=In die Skriflig |volume=53 |nommer=1 |bladsye=a2457 |datum=2019 |doi=10.4102/ids.v53i1.2457}}</ref>
Die geskil het uitgekring. Die teoloog Chris Jones het hom "om persoonlike redes" aan die gesprek "Net een God?" onttrek, en die twee gesprekke het onder die borgskap van Protea Boekhandel voortgegaan.<ref name="burger-jones">{{Verwys nuus |van=Nel |voornaam=Carryn-Ann |titel=Teoloog onttrek aan godsdiens-gesprek op Woordfees |koerant=Die Burger |datum=3 Maart 2013 |url=http://www.dieburger.com/Suid-Afrika/Nuus/Teoloog-onttrek-aan-godsdiens-gesprek-op-Woordfees-20130303 |argiefurl=https://web.archive.org/web/20130307014106/http://www.dieburger.com/Suid-Afrika/Nuus/Teoloog-onttrek-aan-godsdiens-gesprek-op-Woordfees-20130303 |argiefdatum=7 Maart 2013 |besoekdatum=7 November 2026}}</ref><ref name="burger-skei" /> By Bybel-Media het twee anonieme briewe die rondte gedoen waarin Fourie en Mouton uitgedaag is om te bedank en Mouton daarvan beskuldig is dat hy op RSG se nuusprogram ''Monitor'' oor die borgskap "blatant gelieg" het. Danny Fourie, hoof van die maatskappy se publikasie- en video-afdeling, het op 'n personeelvergadering erken dat hy die briewe geskryf het.<ref name="rapport-brief">{{Verwys nuus |van=Malan |voornaam=Pieter |titel=Kerkman liég, sê brief |koerant=Rapport |datum=9 Maart 2013 |url=http://www.rapport.co.za/Suid-Afrika/Nuus/Kerkman-lieg-se-brief-20130309 |argiefurl=https://web.archive.org/web/20130314085307/http://www.rapport.co.za/Suid-Afrika/Nuus/Kerkman-lieg-se-brief-20130309 |argiefdatum=14 Maart 2013 |besoekdatum=7 November 2026}}</ref> In 'n onderhoud met Hanlie Retief van ''Rapport'' het Oosthuizen gesê die moderator van die NG Kerk, Nelus Niemandt, het hom dieselfde oggend gebel om waardering vir sy werk uit te spreek, en dat hy in sy tien jaar by ''Kerkbode'' nooit 'n skriftelike of mondelinge waarskuwing gekry het nie.<ref name="retief" /> Volgens Oosthuizen het die NG Kerk ''Rapport'' oor dié onderhoud en ander berigte oor die saak by die persombudsman aangekla, maar die klag op appèl verloor.<ref name="mediamense" />
=== Vryskutjoernalis en radio ===
Sedert sy vertrek by ''Kerkbode'' is Oosthuizen 'n voltydse vryskutjoernalis.<ref name="mediamense" /><ref name="lapa">{{Verwys web |titel=Jean Oosthuizen |webwerf=LAPA Uitgewers |url=https://www.lapa.co.za/Skrywers/jean_oosthuizen |besoekdatum=7 November 2026}}</ref> Hy lewer gereeld bydraes tot LitNet,<ref name="lapa" /> waaronder onderhoude soos dié met [[Sakkie Spangenberg]] oor die eerste tien jaar van die [[Nuwe Hervorming Netwerk]],<ref name="litnet-nhn">{{Verwys web |van=Oosthuizen |voornaam=Jean |titel=Die Nuwe Hervorming Netwerk tien jaar later |webwerf=LitNet |datum=7 Oktober 2014 |url=https://www.litnet.co.za/die-nuwe-hervorming-netwerk-tien-jaar-later/ |besoekdatum=7 November 2026}}</ref> skryf vir ''[[Rapport]]'' oor kerksake soos die NG Kerk se besluit van 2013 oor die [[Belydenis van Belhar]],<ref name="belhar">{{Verwys nuus |van=Oosthuizen |voornaam=Jean |titel=Nie almal tevrede oor Belhar-besluit |koerant=Rapport |datum=12 Oktober 2013 |url=https://www.news24.com/news24/rapport/Weekliks/Nuus/Nie-almal-tevrede-oor-Belhar-besluit-20131012 |besoekdatum=7 November 2026}}</ref> en skryf nuusberigte oor die Suid-Afrikaanse politiek vir [[Voertaal]].<ref name="voertaal">{{Verwys web |titel=Jean Oosthuizen - Voertaal |webwerf=Voertaal |url=https://voertaal.nu/author/jean-oosthuizen/ |besoekdatum=7 November 2026}}</ref>
Op voorstel van Magdaleen Kruger, destyds stasiebestuurder van RSG, het hy die gespreksprogram ''Uit 'n ander hoek'' begin aanbied, waarin hy oor godsdiens en geloof gesels met mense wat nie noodwendig gelowig is nie of hulle nie meer in die hoofstroomgodsdiens tuis voel nie. Teen Oktober 2021 was vyf reekse uitgesaai.<ref name="mediamense" /> In die uitsending van 2 Augustus 2020 het hy byvoorbeeld met Andries van Aarde, emeritusprofessor in Nuwe-Testamentiese wetenskap aan die [[Universiteit van Pretoria]], en Pieter Craffert van die [[Universiteit van Suid-Afrika]] oor die historiese Jesus en die kerk gesels.<ref name="nhka">{{Verwys web |van=Van Wyk |voornaam=Daan |titel=Die historiese Jesus en die kerk |webwerf=Nederduitsch Hervormde Kerk van Afrika |datum=11 Augustus 2020 |url=http://nhka.org/die-historiese-jesus-en-die-kerk/ |besoekdatum=7 November 2026}}</ref> Die NG gemeente Stellenbosch-Wes het hom ook by geleentheid genooi om in 'n reeks lekepreke van die kansel af te praat.<ref name="mediamense" />
== Skryfwerk ==
=== ''Hier staan ek'' ===
In 2011 het Oosthuizen tot ''Hier staan ek'' (Griffel Media) bygedra, 'n bundel waarin bekende Afrikaanse meningsvormers soos Izak du Plessis, [[Piet Muller]], Sakkie Spangenberg en Lina Spies, asook vyf predikante wat anoniem skryf, vertel hoe hulle van die fundamentalistiese en dogmatiese sienings van die Christenskap vervreem geraak het.<ref name="loot">{{Verwys web |titel=Hier Staan Ek (Afrikaans, Paperback) |webwerf=Loot |url=https://www.loot.co.za/product/hier-staan-ek/hhkx-1637-g370 |besoekdatum=7 November 2026}}</ref><ref name="beeld" /> Sy bydrae is later as die laaste hoofstuk van ''Die opkoms en ondergang van die NG Kerk'' oorgeneem.<ref name="vdmerwe">{{Verwys web |van=Van der Merwe |voornaam=Barend |titel=Die opkoms en ondergang van die NG Kerk deur Jean Oosthuizen: 'n lesersindruk |webwerf=LitNet |datum=23 Oktober 2018 |url=https://www.litnet.co.za/die-opkoms-en-ondergang-van-die-ng-kerk-deur-jean-oosthuizen-n-lesersindruk/ |besoekdatum=7 November 2026}}</ref>
=== ''Die opkoms en ondergang van die NG Kerk'' ===
In Oktober 2018 het Penguin Random House Suid-Afrika sy boek ''Die opkoms en ondergang van die NG Kerk'' uitgegee.<ref name="penguin">{{Verwys web |titel=Die opkoms en ondergang van die NG Kerk by Oosthuizen, Jean |webwerf=Penguin Random House South Africa |url=https://www.penguinrandomhouse.co.za/book/die-opkoms-en-ondergang-van-die-ng-kerk/9781776093267 |argiefurl=http://web.archive.org/web/20250609114426/https://www.penguinrandomhouse.co.za/book/die-opkoms-en-ondergang-van-die-ng-kerk/9781776093267 |argiefdatum= 9 Junie 2025 |besoekdatum=7 November 2026 |argief-url=https://web.archive.org/web/20250609114426/https://www.penguinrandomhouse.co.za/book/die-opkoms-en-ondergang-van-die-ng-kerk/9781776093267 |url-status=dead}}</ref> Daarin kyk hy krities na die NG Kerk se geskiedenis sedert [[Jan van Riebeeck]] se aankoms aan die Kaap, met die klem op die onlangse verlede: die kerk se verstrengeling met die [[Nasionale Party]], wat hom die bynaam "die Nasionale Party in gebed" besorg het, die teoloog [[Ferdinand Deist]] se voorspelling in die laat 1980's dat die kerk sal ondergaan wanneer apartheid eindig, sy eie jare by ''Kerkbode'' en ''Kletskerk'', Skrifgesag, homoseksualiteit en die paaie van die filosoof [[Willie Esterhuyse]] en Lina Spies weg van die kerk.<ref name="penguin" /><ref name="vdmerwe" /> Oosthuizen beskryf die boek as sy "persoonlike reis met die kerk en sy mense" eerder as 'n akademiese of historiese werk.<ref name="burger-wb">{{Verwys web |van=Burger |voornaam=Willie |titel=Kies 'n boek: Die opkoms en ondergang van die NG Kerk |webwerf=Vrouekeur |datum=26 Januarie 2019 |url=https://www.vrouekeur.co.za/nuus-vermaak/kies-n-boek-die-opkoms-en-ondergang-van-die-ng-kerk |besoekdatum=7 November 2026}}</ref> Oor die titel het hy gesê hy glo die NG Kerk behoort saam met die Nasionale Party en die [[Afrikaner-Broederbond]] tot die verlede, en dat niemand die kerk se agteruitgang sedert veral die 1990's kan ontken nie.<ref name="mediamense" />
Die boek was in 2019 een van drie finaliste vir die ATKV-Woordveertjie vir niefiksie, saam met Petrovna Metelerkamp se ''Ingrid Jonker'' en Erika Murray-Theron se ''’n Skerfie glas''.<ref name="atkv">{{Verwys web |titel=Finaliste van ATKV-Woordveertjies bekend |webwerf=ATKV |datum=13 Augustus 2019 |url=https://argief.atkv.co.za/nuus/posts/2019/august/finaliste-van-atkv-woordveertjies-bekend/ |argiefurl=https://web.archive.org/web/20220817095346/https://argief.atkv.co.za/nuus/posts/2019/august/finaliste-van-atkv-woordveertjies-bekend/ |argiefdatum=17 Augustus 2022 |besoekdatum=7 November 2026 |argief-url=https://web.archive.org/web/20220817095346/https://argief.atkv.co.za/nuus/posts/2019/august/finaliste-van-atkv-woordveertjies-bekend/ |url-status=dead}}</ref>
Resensente het dit uiteenlopend ontvang. Barend van der Merwe het dit op LitNet 'n belangrike bydrae oor die moderne geskiedenis van die NG Kerk genoem, al vind hy die titel ietwat misleidend omdat die boek geen volledige geskiedenis van die kerk is nie. Hoofstukke 5 tot 9, oor Oosthuizen se werk by ''Kerkbode'', is vir hom die belangrikste deel.<ref name="vdmerwe" /> [[Willie Burger]] het in ''[[Vrouekeur]]'' geskryf dat die boek nie die argiefnavorsing van 'n historikus is nie, maar 'n persoonlike verhaal in joernalistieke styl wat die ervaring van talle lidmate verwoord wat voel dat hulle oor jare heen mislei is, en dat die "ondergang" in die titel gepas is.<ref name="burger-wb" /> Die kerkhistorikus Erna Oliver het in ''Studia Historiae Ecclesiasticae'' ernstige probleme met die oorvereenvoudigde hoofstuk oor die ontstaan van die Afrikaanse kerke gehad en die titel misleidend genoem, maar die boek vir kerkleiers, predikante en teologiese studente aanbeveel en Oosthuizen se joernalistieke skryfstyl en fyn humorsin geprys.<ref name="oliver" /> Koos Vorster het in ''In die Skriflig'' geoordeel dat die boek eensydig is, die bydraes van NG teoloë soos Heyns, Jonker, König en Theron ignoreer en van die kerk se besluite en kerkleiers se optrede karikature maak wat dit dan beveg.<ref name="vorster" />
== Beskouings ==
Oosthuizen beskryf homself as van nature krities en beskou dit as deel van 'n joernalis se werk. Hy sê hy is nie meer kwaad vir die kerk nie, maar steeds ontnugter deur wat hy daar beleef het, en hy het georganiseerde godsdiens afgeskryf, al stel hy steeds belang in mense se teologiese denke.<ref name="mediamense" /> In die onderhoud met Hanlie Retief in 2013 het hy God "die Groot Misterie" genoem en gesê hy het God deur Jesus van Nasaret leer ken, maar dat dit arrogant sou wees om te sê 'n Moslem is verkeerd. Hy het ook die idee verwerp dat 'n God van liefde iemand ná 'n lewe van 80 jaar vir ewig in die hel sou laat straf.<ref name="retief" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse joernaliste]]
[[Kategorie:Afrikaanse skrywers]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse omroepers]]
[[Kategorie:Mense van die Vrystaat]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
3lk89gt1d141b790wxtruieqfvqlixu
Begrafnisgebed (Islam)
0
579219
3373261
3371032
2026-11-16T19:22:13Z
BurgertB
2401
3373261
wikitext
text/x-wiki
Die '''Salaah al-Djanaza''' ([[Arabies]]: صلاة الجنازة) is die [[Islam]]itiese gebed wat op die begrafnis ([[djanaza]]) van [[Moslems|Moesliem]]s gedoen word. Die gemeenskap bid vir die [[vergifnis]] van alle afgestorwe Moesliems<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JlqJAAAAMAAJ&q=salat+janazah|title=The History and Message of Islam|first=John Paul C.|last=Nzomiwu|year= 1989|publisher=Meks-Unique|isbn=978-9782702616|via=Google Books}}</ref> en dit is 'n gemeenskplike verpligting. Dit beteken as 'n paar Moesliems die verantwoordelik op hulle neem om die gebed te doen, is die verpligting vervul, maar as niemand dit doen nie, sal alle Moesliems verantwoordelik gehou word.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=CDpzAgAAQBAJ&q=salat+janazah&pg=PT56|title=A Guide to Salat (Prayer) in Islam|first=Muhammad Abdul Karim|last=Saqib|date=13 April 2015|publisher=Salaam – Salah Vision|via=Google Books}}</ref>
==Beskrywing==
Nadat die oorledene se liggaam deeglik gewas en toegedraai is, word die begrafnisgangers in rye gerangskik, dikwels met 'n onewe getal mense, met 'n [[imaam]] voor met sy gsig na die [[kiebla]] gedraai. Die liggaam word voor die imaam geplaas.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wood |first=Angela |url=https://books.google.com/books?id=wTW54VEdwlIC |title=Islam for Today |date=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-917253-5 |page=56 |language=en}}</ref> Die gebed word meestal in 'n oop gebied gedoen, maar soms in 'n [[moskee]].<ref>{{cite book |last=Hughes |first=Thomas Patrick |url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00hughuoft |title=A Dictionary of Islam: Being a Cyclopaedia of the Doctrines, Rites, Ceremonies, and Customs |publisher=W.H. Allen & Co. |year=1885}}</ref> Anders as met die [[Salaah|vyf daaglikse gebede]], word daar nie gebuig of gekniel nie.<ref>{{cite book |author=Sheikh Ramzy |url=https://books.google.com/books?id=cL7jN5uWzhMC&pg=RA2-PT143 |title=The Complete Guide to Islamic Prayer (Salāh) |publisher=Author House |year=2012 |isbn=978-1477214657 |page=143}}</ref>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
==Skakels==
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Funeral prayer (Islam)}}
{{Normdata}}
[[Kategorie:Islam]]
[[Kategorie:Begrafnisse]]
kt6bekr02cgi6znwbmsanrzegzapc5e
3373306
3373261
2026-11-16T20:28:17Z
BurgertB
2401
Besig
3373306
wikitext
text/x-wiki
Die '''Salaah al-Djanaza''' ([[Arabies]]: صلاة الجنازة) is die [[Islam]]itiese gebed wat op die begrafnis ([[djanaza]]) van [[Moslems|Moesliem]]s gedoen word. Die gemeenskap bid vir die [[vergifnis]] van alle afgestorwe Moesliems<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JlqJAAAAMAAJ&q=salat+janazah|title=The History and Message of Islam|first=John Paul C.|last=Nzomiwu|year= 1989|publisher=Meks-Unique|isbn=978-9782702616|via=Google Books}}</ref> en dit is 'n gemeenskplike verpligting. Dit beteken as 'n paar Moesliems die verantwoordelik op hulle neem om die gebed te doen, is die verpligting vervul, maar as niemand dit doen nie, sal alle Moesliems verantwoordelik gehou word.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=CDpzAgAAQBAJ&q=salat+janazah&pg=PT56|title=A Guide to Salat (Prayer) in Islam|first=Muhammad Abdul Karim|last=Saqib|date=13 April 2015|publisher=Salaam – Salah Vision|via=Google Books}}</ref>
==Beskrywing==
Nadat die oorledene se liggaam deeglik gewas en toegedraai is, word die begrafnisgangers in rye gerangskik, dikwels met 'n onewe getal mense, met 'n [[imaam]] voor met sy gsig na die [[kiebla]] gedraai. Die liggaam word voor die imaam geplaas.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wood |first=Angela |url=https://books.google.com/books?id=wTW54VEdwlIC |title=Islam for Today |date=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-917253-5 |page=56 |language=en}}</ref> Die gebed word meestal in 'n oop gebied gedoen, maar soms in 'n [[moskee]].<ref>{{cite book |last=Hughes |first=Thomas Patrick |url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00hughuoft |title=A Dictionary of Islam: Being a Cyclopaedia of the Doctrines, Rites, Ceremonies, and Customs |publisher=W.H. Allen & Co. |year=1885}}</ref> Anders as met die [[Salaah|vyf daaglikse gebede]], word daar nie gebuig of gekniel nie.<ref>{{cite book |author=Sheikh Ramzy |url=https://books.google.com/books?id=cL7jN5uWzhMC&pg=RA2-PT143 |title=The Complete Guide to Islamic Prayer (Salāh) |publisher=Author House |year=2012 |isbn=978-1477214657 |page=143}}</ref>
==Prosedure==
Die struktuur van die Salaah al-Djanaza verskil van streek tot streek, maar klassieke bronne beskryf ’n grootliks konsekwente vorm. Dit word staande verrig en bestaan gewoonlik uit:<ref>cite book |last=Ramzy |first=Sheikh |url=https://books.google.com/books?id=cL7jN5uWzhMC |title=The Complete Guide to Islamic Prayer (Salâh) |publisher=Author House |year=2012 |isbn=978-1477214657 |page=289}}</ref><ref>{{cite book |last=Ibn Baaz |first='Abd al-'Azeez ibn 'Abd-Allaah |url=https://www.binbaz.org.sa/binbaz/fatawa/2042 |title=Majmoo' Fataawa wa Maqaalaat Mutanawwi'ah li Samaahat al-Shaykh 'Abd al-'Azeez ibn 'Abd-Allaah ibn Baaz |publisher=Dar al-Qasim |volume=13 |page=141 |language=ar}}</ref>
* Eerste [[takbir]]: Resitasie van ''[[Al-Fatiha|al-Fatiha]]'' word in die meeste tradisies voorgeskryf.
* Tweede takbir: Aanroeping van seëninge oor [[Mohammed]] en [[Ahl al-Bayt|sy familie]].
* Derde takbir: Smekinge word vir die oorledene en vir alle oorlede Moslems gedoen, met 'n versoek om vergifnis, goddelike genade en verhoging van rang in die [[hiernamaals]].
* Vierde takbir: Die gebed word afgesluit met die finale seëning (''taslim'').
Ná die voltooiing van die begrafnisgebed word die liggaam na die begraafplaas geneem, waar dit volgens Islamitiese rites ter ruste gelê word.
==Verwysings==
{{Verwysings}}
==Skakels==
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Funeral prayer (Islam)}}
{{Normdata}}
[[Kategorie:Islam]]
[[Kategorie:Begrafnisse]]
cfkaladw6p2daigpmifi45xddj6bt92
3373308
3373306
2026-11-16T20:38:29Z
BurgertB
2401
Klaar
3373308
wikitext
text/x-wiki
[[Beeld:Prayer 1403103021120042531938664.jpg|280px|thumb|Die begrafnisgebed gelei deur [[Ali Chamenei]], destydse opperste leier van [[Iran]].]]
Die '''Salaah al-Djanaza''' ([[Arabies]]: صلاة الجنازة) is die [[Islam]]itiese gebed wat op die begrafnis ([[djanaza]]) van [[Moslems|Moesliem]]s gedoen word. Die gemeenskap bid vir die [[vergifnis]] van alle afgestorwe Moesliems<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JlqJAAAAMAAJ&q=salat+janazah|title=The History and Message of Islam|first=John Paul C.|last=Nzomiwu|year= 1989|publisher=Meks-Unique|isbn=978-9782702616|via=Google Books}}</ref> en dit is 'n gemeenskaplike verpligting. Dit beteken as 'n paar Moesliems die verantwoordelikheid op hulle neem om die gebed te doen, is die verpligting vervul, maar as niemand dit doen nie, sal alle Moesliems verantwoordelik gehou word.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=CDpzAgAAQBAJ&q=salat+janazah&pg=PT56|title=A Guide to Salat (Prayer) in Islam|first=Muhammad Abdul Karim|last=Saqib|date=13 April 2015|publisher=Salaam – Salah Vision|via=Google Books}}</ref>
==Beskrywing==
Nadat die oorledene se liggaam deeglik gewas en toegedraai is, word die begrafnisgangers in rye gerangskik, dikwels met 'n onewe getal mense, met 'n [[imaam]] voor met sy gesig na die [[kiebla]] gedraai. Die liggaam word voor die imaam geplaas.<ref name=":0">{{Cite book |last=Wood |first=Angela |url=https://books.google.com/books?id=wTW54VEdwlIC |title=Islam for Today |date=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-917253-5 |page=56 |language=en}}</ref> Die gebed word meestal in 'n oop gebied gedoen, maar soms in 'n [[moskee]].<ref>{{cite book |last=Hughes |first=Thomas Patrick |url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00hughuoft |title=A Dictionary of Islam: Being a Cyclopaedia of the Doctrines, Rites, Ceremonies, and Customs |publisher=W.H. Allen & Co. |year=1885}}</ref> Anders as met die [[Salaah|vyf daaglikse gebede]], word daar nie gebuig of gekniel nie.<ref>{{cite book |author=Sheikh Ramzy |url=https://books.google.com/books?id=cL7jN5uWzhMC&pg=RA2-PT143 |title=The Complete Guide to Islamic Prayer (Salāh) |publisher=Author House |year=2012 |isbn=978-1477214657 |page=143}}</ref>
==Prosedure==
Die struktuur van die Salaah al-Djanaza verskil van streek tot streek, maar klassieke bronne beskryf ’n grootliks konsekwente vorm. Dit word staande verrig en bestaan gewoonlik uit:<ref>cite book |last=Ramzy |first=Sheikh |url=https://books.google.com/books?id=cL7jN5uWzhMC |title=The Complete Guide to Islamic Prayer (Salâh) |publisher=Author House |year=2012 |isbn=978-1477214657 |page=289}}</ref><ref>{{cite book |last=Ibn Baaz |first='Abd al-'Azeez ibn 'Abd-Allaah |url=https://www.binbaz.org.sa/binbaz/fatawa/2042 |title=Majmoo' Fataawa wa Maqaalaat Mutanawwi'ah li Samaahat al-Shaykh 'Abd al-'Azeez ibn 'Abd-Allaah ibn Baaz |publisher=Dar al-Qasim |volume=13 |page=141 |language=ar}}</ref>
* Eerste [[takbir]]: Resitasie van ''[[Al-Fatiha|al-Fatiha]]'' word in die meeste tradisies voorgeskryf.
* Tweede takbir: Aanroeping van seëninge oor [[Mohammed]] en [[Ahl al-Bayt|sy familie]].
* Derde takbir: Smekinge word vir die oorledene en vir alle oorlede Moslems gedoen, met 'n versoek om vergifnis, goddelike genade en verhoging van rang in die [[hiernamaals]].
* Vierde takbir: Die gebed word afgesluit met die finale seëning (''taslim'').
Ná die voltooiing van die begrafnisgebed word die liggaam na die begraafplaas geneem, waar dit volgens Islamitiese rites ter ruste gelê word.
==Verwysings==
{{Verwysings|3}}
==Skakels==
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Funeral prayer (Islam)}}
{{Normdata}}
[[Kategorie:Islam]]
[[Kategorie:Begrafnisse]]
i9aoyp2s8daanw996atwiu9vmrtmv8h
Mikola Azarof
0
583215
3373157
3370699
2026-11-16T12:43:49Z
Aliwal2012
39067
3373157
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Nikolay Azarov 27 June 2012 04.jpeg|duimnael|170px|Mikola Azarof]]
'''Mikola Janowitsj Azarof''' ([[Oekraïens]]: Микола Янович Азаров; gebore op [[17 Desember]] [[1947]]) is 'n Russies-Oekraïense politikus wat van 11 Maart 2010 tot 27 Januarie 2014 die Eerste Minister van die Oekraïne was. Hy was van 2002 tot 2005, en weer van 2006 tot 2007, die Eerste Adjunk-Eerste Minister en Minister van Finansies. Azarof het ook ''ex officio'' as waarnemende eerste minister gedien in die eerste regering van Janoekowitsj – aanvanklik toe [[Wiktor Janoekowitsj]] as presidentskandidaat gestaan het, en later met die bedanking van sy regering.
Ná Wiktor Janoekowitsj se oorwinning in die presidensiële verkiesing van 2010, het Asarof vir Janoekowitsj opgevolg as leier van die Party van Streke en is hy in Maart 2010 as eerste minister aangestel. In Januarie 2014, ná weke van [[Euromaidan]]-betogings en die onluste in Hroesjewski-straat, het Asarof sy bedanking ingedien. Ná die Rewolusie van Waardigheid het Asarof na Rusland gevlug; volgens homself is daar aan hom "politieke vlugtelingstatus" aangebied, "op persoonlike opdrag van [[Wladimir Poetin]]". Sedertdien woon hy na bewering in die omgewing van die Russiese dorpie Petrowo-Dalneje, naby [[Moskou]].
Sedert Julie 2014 is Asarof op die internasionale lys van gesoekte persone weens beweerde magsmisbruik. Op 19 Januarie 2015 het die distrikshof van die Pechersk-raion in Kiëf 'n lasbrief vir sy arrestasie uitgereik as 'n voorkomende maatreël om die uitlewering van Asarof uit die [[Rusland|Russiese Federasie]] moontlik te maak. Asarof is tans onderworpe aan internasionale sanksies van die [[Verenigde State van Amerika]], die [[Europese Unie]], [[Noorweë]], [[Kanada]] en [[Switserland]] weens sy rol in die Euromaidan. In 2015 het hy die "Komitee vir die Redding van die Oekraïne" gestig – 'n regering in ballingskap wat wyd beskou is as 'n Russiesgesinde marionet.
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn}}
{{Saadjie}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Azarof, Mikola}}
[[Kategorie:Geboortes in 1947]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Oekraïense politici]]
[[Kategorie:Premiers]]
596cduz8gkqv9pekuonm0zjwzj4a4zn
Lood(II)fluoriedchloried
0
583386
3373265
3372940
2026-11-16T19:28:07Z
Jcwf
4
3373265
wikitext
text/x-wiki
{{chemiekas2
|struktuur=
|struktuur12=MatlockiteStructure.png
|AnderName=
|Formule={{ch2|PbFCl}}
|Smeltpunt= 603 °C<ref name="ru">[https://chemister.ru/Databases/Chemdatabase/properties-en.php?dbid=1&id=9655 lead(II)chloride fluoride]</ref>
|Kookpunt=
|CASNo=13847-57-9<ref name="ru"/>
|MolereMassa=261,651 [g.mol]<ref name="ru"/>
|Voorkoms=
|Reuk=
|Oplosbaarheid=0,037 g/100g water<ref name="ru"/>
|Digtheid= 7,05 <ref name="ru"/>
|DeltaHf=
|Sf_s=
|Cp_s=
|Strukturbericht=E0{{subb|1}}
|Ruimtegroep=P4/nmm <ref name="AFLOW">[https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/ABC_tP6_129_c_a_c-001/ AFLOW]</ref>
|Ruimtegroepnommer=129
|Selparms= a= 411,0 pm; c= 724,6 pm <ref name="AFLOW"/>
}}
'''Lood(II)fluoriedchloried''' is 'n dubbelsout van [[lood]] in sy 2+ oksidasietoestand met [[waterstoffluoride]] en [[soutsuur]]. Die formule is {{ch2|PbFCl}}.
Dit kom in die natuur as die mineraal [[matlockiet]] voor.<ref name="mindat">[https://www.mindat.org/min-2593.html mindat 2593]</ref>
==Sintese==
Kristalle kan gegroei word met die Bridgman-metode deur gemengde poeiers van {{ch2|PbF2}} en {{ch2|PbCl2}} te smelt.<ref name="Chen">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022024802023539 Jianming Chen, Dingzhong Shen, Rihua Mao, Guohao Ren, Zhiwen Yin, Crystal growth of PbFCl by modified Bridgman method, Journal of Crystal Growth, Volume 250, Issues 3–4, 2003, Pages 393-396, doi:10.1016/S0022-0248(02)02353-9.]</ref>
==Struktuur==
{{ch2|PbFCl}} kristalliseer in 'n gelaagde tetragonale struktuur wat die argetipe van die E0{{sub|1}} van de [[strukturbericht-klassifikasie]]. Daar is 'n heel heelparty ternêre fluoriedchloriede en oksichloriede met dieselfde struktuurtipe.<ref name="AFLOW"/> Die kristalstruktuur van PbFCl bestaan uit 'n rooster van afwisselende koplanêre lae met 'n volgorde Cl—Pb—F—Pb—Cl—(Cl—Pb—F—Pb—Cl)— wat langs die [001]-rigting strek.
Die koördinasiepoliëder rondom die Pb-atoom is 'n vierkantige antiprisma met vier kort Pb—F-bindings en vier langer Pb—Cl-bindings <ref>[https://onlinelibrary-wiley-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/iucr/doi/10.1107/S1600536801013678 Weil, M. en Kubel, F. (2001), Matlockite-type PbFI. Acta Cryst. E, 57: i80-i81. doi:10.1107/S1600536801013678]</ref> Hierdie gespreide koördinasie word oorkap deur een halogeen in die volgende laag, wat 'n negevoudige omringing vorm.
==Eienskappe==
===Optiese eienskappe===
PbFCl-enkelkristalle is 'n belowende sintillator om loodperchloraat-oplossing by die opsporing van neutrone te vervang. Die materiaal vertoon ook luminessensie. onder blootstelling aan [[ultraviolet|VUV- en UV]]-straling is katioon-eksiton-emissie by 20 K in PbFCl-enkelkristalle waargeneem. Dit kan toegeskryf word aan die {{sup|3}}P{{sub|0,1}}-{{sup|1}}S{{sub|0}}-oorgang van Pb{{sup|2+}}. 'n Breë violet band met 'n piek by 400 nm is in die temperatuur-gebied van 20–293 K waargeneem. Die luminessensie-intensiteit van die violet band neem egter af namate die temperatuur styg, as gevolg van die effek van termiese blussing.<ref name="Liu">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022231305000414 Bo Liu, Chaoshu Shi, Zeming Qi, Yibin Fu, Guobin Zhang, Jianming Chen, Dingzhong Shen, Luminescence spectra of PbFCl single crystal under the excitation of synchrotron radiation VUV–UV, Journal of Luminescence, Volume 115, Issues 1–2, 2005, Pages 39-44, doi:10.1016/j.jlumin.2005.02.022.]</ref>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
[[Kategorie:Anorganiese verbindings]]
[[Kategorie:Verbindings van chloor]]
[[Kategorie:Verbindings van lood]]
66estwcylmonwofz8bfsavigxuechon
3373287
3373265
2026-11-16T19:55:56Z
Jcwf
4
/* Struktuur */
3373287
wikitext
text/x-wiki
{{chemiekas2
|struktuur=
|struktuur12=MatlockiteStructure.png
|AnderName=
|Formule={{ch2|PbFCl}}
|Smeltpunt= 603 °C<ref name="ru">[https://chemister.ru/Databases/Chemdatabase/properties-en.php?dbid=1&id=9655 lead(II)chloride fluoride]</ref>
|Kookpunt=
|CASNo=13847-57-9<ref name="ru"/>
|MolereMassa=261,651 [g.mol]<ref name="ru"/>
|Voorkoms=
|Reuk=
|Oplosbaarheid=0,037 g/100g water<ref name="ru"/>
|Digtheid= 7,05 <ref name="ru"/>
|DeltaHf=
|Sf_s=
|Cp_s=
|Strukturbericht=E0{{subb|1}}
|Ruimtegroep=P4/nmm <ref name="AFLOW">[https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/ABC_tP6_129_c_a_c-001/ AFLOW]</ref>
|Ruimtegroepnommer=129
|Selparms= a= 411,0 pm; c= 724,6 pm <ref name="AFLOW"/>
}}
'''Lood(II)fluoriedchloried''' is 'n dubbelsout van [[lood]] in sy 2+ oksidasietoestand met [[waterstoffluoride]] en [[soutsuur]]. Die formule is {{ch2|PbFCl}}.
Dit kom in die natuur as die mineraal [[matlockiet]] voor.<ref name="mindat">[https://www.mindat.org/min-2593.html mindat 2593]</ref>
==Sintese==
Kristalle kan gegroei word met die Bridgman-metode deur gemengde poeiers van {{ch2|PbF2}} en {{ch2|PbCl2}} te smelt.<ref name="Chen">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022024802023539 Jianming Chen, Dingzhong Shen, Rihua Mao, Guohao Ren, Zhiwen Yin, Crystal growth of PbFCl by modified Bridgman method, Journal of Crystal Growth, Volume 250, Issues 3–4, 2003, Pages 393-396, doi:10.1016/S0022-0248(02)02353-9.]</ref>
==Struktuur==
{{ch2|PbFCl}} kristalliseer in 'n gelaagde tetragonale struktuur wat die argetipe van die E0{{sub|1}} van de [[strukturbericht-klassifikasie]]. Daar is 'n heel heelparty ternêre fluoriedchloriede en oksichloriede met dieselfde struktuurtipe.<ref name="AFLOW"/> Hulle word dikwels met MXY aangedui, waar M=Pb, X=F en Y=Cl in die geval van PbFCl
Die kristalstruktuur van PbFCl bestaan uit 'n rooster van afwisselende koplanêre lae met 'n volgorde -(Cl—Pb—F—Pb—Cl)—(Cl—Pb—F—Pb—Cl)— wat langs die [001]-rigting strek.
Die koördinasiepoliëder rondom die M=Pb-atoom is 'n vierkantige antiprisma met vier kort Pb—F-bindings en vier langer Pb—Cl-bindings <ref>[https://onlinelibrary-wiley-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/iucr/doi/10.1107/S1600536801013678 Weil, M. en Kubel, F. (2001), Matlockite-type PbFI. Acta Cryst. E, 57: i80-i81. doi:10.1107/S1600536801013678]</ref> Hierdie gespreide koördinasie word oorkap deur een halogeen in die volgende laag, wat 'n negevoudige omringing vorm.
Die omringing van X en Y is nie dieselfde nie. Die X= F-atome vorm die midde van die (Cl—Pb—F—Pb—Cl) dubbeltoebroodjie, terwyl die Y= Cl-atome die rand vorm. Die X-atome is [[tetraëder|tetraëdries]] deur vier M-atome omring. Dit is 'n simmetriese omringing wat beteken dat die X-atoom geen dipool ondervind. Die Y-atome se omringing is minder simmetries. Dit is 'n vierkante piramide van vyf metaalatome, en dit beteken dat die Y-atoom deur 'n dipool gepolariseer kan word. Die Y-atome is daardeur gewoonlik dié wat mees polariseerbaar is. Dit verklaar waarom die fluooratome in die midde gevind word. <ref name="Sies"><[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022459699981616 M. Sieskind, J. Morel, Structural Considerations and Polarization Energy of Some PbFCl-Type Compounds, Journal of Solid State Chemistry, Volume 144, Issue 2, 1999, Pages 339-348, doi:10.1006/jssc.1999.8161.]</ref>
==Eienskappe==
===Optiese eienskappe===
PbFCl-enkelkristalle is 'n belowende sintillator om loodperchloraat-oplossing by die opsporing van neutrone te vervang. Die materiaal vertoon ook luminessensie. onder blootstelling aan [[ultraviolet|VUV- en UV]]-straling is katioon-eksiton-emissie by 20 K in PbFCl-enkelkristalle waargeneem. Dit kan toegeskryf word aan die {{sup|3}}P{{sub|0,1}}-{{sup|1}}S{{sub|0}}-oorgang van Pb{{sup|2+}}. 'n Breë violet band met 'n piek by 400 nm is in die temperatuur-gebied van 20–293 K waargeneem. Die luminessensie-intensiteit van die violet band neem egter af namate die temperatuur styg, as gevolg van die effek van termiese blussing.<ref name="Liu">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022231305000414 Bo Liu, Chaoshu Shi, Zeming Qi, Yibin Fu, Guobin Zhang, Jianming Chen, Dingzhong Shen, Luminescence spectra of PbFCl single crystal under the excitation of synchrotron radiation VUV–UV, Journal of Luminescence, Volume 115, Issues 1–2, 2005, Pages 39-44, doi:10.1016/j.jlumin.2005.02.022.]</ref>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
[[Kategorie:Anorganiese verbindings]]
[[Kategorie:Verbindings van chloor]]
[[Kategorie:Verbindings van lood]]
l2qe6fitx3ztu9janqwxiaxp8g4hh7c
Jean-Chrysostome Weregemere
0
583392
3373143
2026-11-16T12:20:24Z
Score Beethoven
48986
Nuwe bladsy geskep met '{{Inligtingskas Persoon | naam = Jean-Chrysostome Weregemere | geboortedatum = 5 September 1919 | geboorteplek = Katana, Belgiese Kongo | nasionaliteit = Kongolees | beroep = Politikus }} '''Jean-Chrysostome Weregemere''' (gebore 5 September 1919) is 'n Kongolese politikus wat 'n faksie van die party Centre du Regroupement Africain (CEREA) lei. Hy is van Augustus 1961 tot Julie 1962 minister van landbou en daarna tot Desember 1962 minister van justisie. == Biograf...'
3373143
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Jean-Chrysostome Weregemere
| geboortedatum = 5 September 1919
| geboorteplek = Katana, Belgiese Kongo
| nasionaliteit = Kongolees
| beroep = Politikus
}}
'''Jean-Chrysostome Weregemere''' (gebore 5 September 1919) is 'n Kongolese politikus wat 'n faksie van die party Centre du Regroupement Africain (CEREA) lei. Hy is van Augustus 1961 tot Julie 1962 minister van landbou en daarna tot Desember 1962 minister van justisie.
== Biografie ==
=== Vroeë lewe en opleiding ===
Weregemere word in Katana, in die gebied Kabare in die provinsie Kivu in die Belgiese Kongo, gebore.<ref name="mulumba">{{Cite book |last1=Mulumba |first1=Mabi |last2=Makombo |first2=Mutamba |title=Cadres et dirigeants au Zaïre, qui sont-ils ? : dictionnaire biographique |publisher=Editions du Centre de recherches pédagogiques |location=Kinshasa |date=1986 |pages=483–484 |language=fr}}</ref> Hy ontvang laerskoolonderrig by Katolieke sendelinge in [[Bukavu]] en studeer daarna per korrespondensie aan 'n klein seminarie in Katanga.<ref name="morrissett">{{Cite journal |last=Morrissett |first=Ann |title=Conversations with a Congolese Congressman |journal=Liberation: An Independent Monthly |volume=5–6 |date=1960 |pages=49–50 |language=en}}</ref> Op 21-jarige ouderdom begin hy as griffier by die hof van Bukavu werk.<ref name="morrissett" />
=== Loopbaan ===
In 1958 is hy een van die stigters van die CEREA en in 1959 word hy die party se sekretaris-generaal.<ref name="morrissett" /> In dieselfde jaar word hy ná die kongres van nasionalistiese partye in [[Kisangani|Stanleystad]] in hegtenis geneem en gevange gehou.<ref name="mulumba" /> In die verkiesing van 1960 word hy as verteenwoordiger van die distrik Suid-Kivu verkies.<ref name="crisp">{{Cite journal |title=Onze mois de crise politique au Congo |journal=Courrier hebdomadaire du CRISP |issue=120 |pages=1–24 |date=1961 |publisher=CRISP |url=https://shs.cairn.info/revue-courrier-hebdomadaire-du-crisp-1961-30-page-1 |language=fr |access-date=2026-11-16}}</ref> In Augustus 1960 lei hy die ekonomiese sending van eerste minister [[Patrice Lumumba]] na die [[Verenigde State van Amerika]] en skryf daarna 'n verslag oor die reis.<ref name="africamuseum">{{Cite web |title=Rapport sur l'évolution de la mission diplomatique, 1960 |url=https://archive.africamuseum.be/repositories/3/archival_objects/81780 |website=AfricaMuseum – Archives |language=fr |access-date=2026-11-16}}</ref><ref name="mulumba" /> Op 2 Augustus 1961 word hy minister van landbou in die regering van Cyrille Adoula, en op 11 Julie 1962 skuif hy na justisie.<ref name="crisp" /><ref name="young">{{Cite book |last=Young |first=Crawford |title=Politics in the Congo: Decolonization and Independence |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |date=1965 |page=346 |language=en}}</ref> In Desember 1962 neem die Kamer met 76 stemme teen vier 'n mosie van wantroue teen hom aan, en hy word uit sy amp gesit.<ref name="masson">{{Cite book |last=Masson |first=Paul |title=Dix ans de malheurs : Kivu 1957–1967 |volume=2 |publisher=M. Arnold |location=Brussel |date=1970 |page=76 |language=fr}}</ref>
Daarna beklee Weregemere bestuursposte by staatsondernemings, en op 2 September 1980 sluit hy by die sentrale komitee van die regerende party Mouvement Populaire de la Révolution aan.<ref name="mulumba" /> In 1985 word hy daaruit gesit; volgens hom omdat hy die aanwysing van die nuwe mwami van Kabare teëstaan, waarna hy na sy geboortedorp verban word en sy besittings verbeurd verklaar word.<ref name="phare">{{Cite news |title=Congo-Zaïre : l'empire du crime permanent, massacres dits de l'Île d'Idjwi et de Kabare |url=http://new.lephareonline.net/congo-zaire-lempire-du-crime-permanent-massacres-dits-de-lile-didjwi-et-de-kabare/ |work=Le Phare |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20180224112917/http://new.lephareonline.net/congo-zaire-lempire-du-crime-permanent-massacres-dits-de-lile-didjwi-et-de-kabare/ |archive-date=2018-02-24 |url-status=dead |access-date=2026-11-16}}</ref> In 1987 noem [[Amnestie Internasionaal]] hom 'n gewetensgevangene en vra dat hy vrygelaat word.<ref name="ai">{{Cite book |title=Amnesty International Report 1987 |publisher=Amnesty International |location=Londen |date=1987 |page=121 |isbn=0-86210-125-5 |language=en}}</ref> Aan die begin van die 1990's help hy om die CEREA weer op die been te bring.<ref name="boone">{{Cite book |last=Boone |first=Catherine |title=Property and Political Order in Africa: Land Rights and the Structure of Politics |publisher=Cambridge University Press |date=2014 |page=288 |language=en}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* [https://archive.africamuseum.be/repositories/3/archival_objects/81780 Weregemere se verslag oor die diplomatieke sending, 1960] – ''AfricaMuseum'' (in Frans)
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Weregemere, Jean-Chrysostome}}
[[Kategorie:Kongolese politici (Demokratiese Republiek)]]
l73168pml8nw7g98ge1qc51u8d35sdq
3373148
3373143
2026-11-16T12:31:03Z
Aliwal2012
39067
verlede tyd
3373148
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Jean-Chrysostome Weregemere
| geboortedatum = 5 September 1919
| geboorteplek = Katana, Belgiese Kongo
| nasionaliteit = Kongolees
| beroep = Politikus
}}
'''Jean-Chrysostome Weregemere''' (gebore 5 September 1919) was 'n Kongolese politikus wat 'n faksie van die party Centre du Regroupement Africain (CEREA) gelei het. Hy was van Augustus 1961 tot Julie 1962 minister van landbou en daarna tot Desember 1962 minister van justisie.
== Biografie ==
=== Vroeë lewe en opleiding ===
Weregemere is in Katana, in die gebied Kabare in die provinsie Kivu van die Belgiese Kongo, gebore.<ref name="mulumba">{{Cite book |last1=Mulumba |first1=Mabi |last2=Makombo |first2=Mutamba |title=Cadres et dirigeants au Zaïre, qui sont-ils ? : dictionnaire biographique |publisher=Editions du Centre de recherches pédagogiques |location=Kinshasa |date=1986 |pages=483–484 |language=fr}}</ref> Hy ontvang laerskoolonderrig by Katolieke sendelinge in [[Bukavu]] en studeer daarna per korrespondensie aan 'n klein seminarie in Katanga.<ref name="morrissett">{{Cite journal |last=Morrissett |first=Ann |title=Conversations with a Congolese Congressman |journal=Liberation: An Independent Monthly |volume=5–6 |date=1960 |pages=49–50 |language=en}}</ref> Op 21-jarige ouderdom begin hy as griffier by die hof van Bukavu werk.<ref name="morrissett" />
=== Loopbaan ===
In 1958 was hy een van die stigters van die CEREA en in 1959 word hy die party se sekretaris-generaal.<ref name="morrissett" /> In dieselfde jaar word hy ná die kongres van nasionalistiese partye in [[Kisangani|Stanleystad]] in hegtenis geneem en gevange gehou.<ref name="mulumba" /> In die verkiesing van 1960 is hy as verteenwoordiger van die distrik Suid-Kivu verkies.<ref name="crisp">{{Cite journal |title=Onze mois de crise politique au Congo |journal=Courrier hebdomadaire du CRISP |issue=120 |pages=1–24 |date=1961 |publisher=CRISP |url=https://shs.cairn.info/revue-courrier-hebdomadaire-du-crisp-1961-30-page-1 |language=fr |access-date=2026-11-16}}</ref> In Augustus 1960 lei hy die ekonomiese sending van eerste minister [[Patrice Lumumba]] na die [[Verenigde State van Amerika]] en skryf daarna 'n verslag oor die reis.<ref name="africamuseum">{{Cite web |title=Rapport sur l'évolution de la mission diplomatique, 1960 |url=https://archive.africamuseum.be/repositories/3/archival_objects/81780 |website=AfricaMuseum – Archives |language=fr |access-date=2026-11-16}}</ref><ref name="mulumba" /> Op 2 Augustus 1961 word hy minister van landbou in die regering van Cyrille Adoula, en op 11 Julie 1962 skuif hy na justisie.<ref name="crisp" /><ref name="young">{{Cite book |last=Young |first=Crawford |title=Politics in the Congo: Decolonization and Independence |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |date=1965 |page=346 |language=en}}</ref> In Desember 1962 neem die Kamer met 76 stemme teen vier 'n mosie van wantroue teen hom aan, en hy word uit sy amp gesit.<ref name="masson">{{Cite book |last=Masson |first=Paul |title=Dix ans de malheurs : Kivu 1957–1967 |volume=2 |publisher=M. Arnold |location=Brussel |date=1970 |page=76 |language=fr}}</ref>
Daarna beklee Weregemere bestuursposte by staatsondernemings, en op 2 September 1980 sluit hy by die sentrale komitee van die regerende party Mouvement Populaire de la Révolution aan.<ref name="mulumba" /> In 1985 word hy daaruit gesit; volgens hom omdat hy die aanwysing van die nuwe mwami van Kabare teëstaan, waarna hy na sy geboortedorp verban word en sy besittings verbeurd verklaar word.<ref name="phare">{{Cite news |title=Congo-Zaïre : l'empire du crime permanent, massacres dits de l'Île d'Idjwi et de Kabare |url=http://new.lephareonline.net/congo-zaire-lempire-du-crime-permanent-massacres-dits-de-lile-didjwi-et-de-kabare/ |work=Le Phare |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20180224112917/http://new.lephareonline.net/congo-zaire-lempire-du-crime-permanent-massacres-dits-de-lile-didjwi-et-de-kabare/ |archive-date=2018-02-24 |url-status=dead |access-date=2026-11-16}}</ref> In 1987 noem [[Amnestie Internasionaal]] hom 'n gewetensgevangene en vra dat hy vrygelaat word.<ref name="ai">{{Cite book |title=Amnesty International Report 1987 |publisher=Amnesty International |location=Londen |date=1987 |page=121 |isbn=0-86210-125-5 |language=en}}</ref> Aan die begin van die 1990's help hy om die CEREA weer op die been te bring.<ref name="boone">{{Cite book |last=Boone |first=Catherine |title=Property and Political Order in Africa: Land Rights and the Structure of Politics |publisher=Cambridge University Press |date=2014 |page=288 |language=en}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* [https://archive.africamuseum.be/repositories/3/archival_objects/81780 Weregemere se verslag oor die diplomatieke sending, 1960] – ''AfricaMuseum'' (in Frans)
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Weregemere, Jean-Chrysostome}}
[[Kategorie:Kongolese politici (Demokratiese Republiek)]]
2h8f7pofg2mmw8adrguop8jkksxfn7b
3373176
3373148
2026-11-16T13:10:59Z
Score Beethoven
48986
3373176
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Jean-Chrysostome Weregemere
| geboortedatum = 5 September 1919
| geboorteplek = Katana, Belgiese Kongo
| nasionaliteit = Kongolees
| beroep = Politikus
}}
'''Jean-Chrysostome Weregemere''' (gebore 5 September 1919) was 'n Kongolese politikus wat 'n faksie van die party Centre du Regroupement Africain (CEREA) gelei het. Hy was van Augustus 1961 tot Julie 1962 minister van landbou en daarna tot Desember 1962 minister van justisie.
== Biografie ==
=== Vroeë lewe en opleiding ===
Weregemere is op 5 September 1919 in 'n Havu-familie in Katana, in die gebied Kabare in die provinsie Kivu van die Belgiese Kongo, gebore.<ref name="crisp" /><ref name="mulumba">{{Cite book |last1=Mulumba |first1=Mabi |last2=Makombo |first2=Mutamba |title=Cadres et dirigeants au Zaïre, qui sont-ils ? : dictionnaire biographique |publisher=Editions du Centre de recherches pédagogiques |location=Kinshasa |date=1986 |pages=483–484 |language=fr}}</ref> Hy ontvang laerskoolonderrig by Katolieke sendelinge in [[Bukavu]] en bring daarna vier jaar aan 'n klein seminarie in Katanga deur; daarby volg hy 'n korrespondensiekursus in boekhouding.<ref name="crisp" /><ref name="morrissett">{{Cite journal |last=Morrissett |first=Ann |title=Conversations with a Congolese Congressman |journal=Liberation: An Independent Monthly |volume=5–6 |date=1960 |pages=49–50 |language=en}}</ref> Op 21-jarige ouderdom begin hy as griffier by die hof van Bukavu werk.<ref name="morrissett" />
=== Loopbaan ===
In 1958 was hy een van die stigters van die CEREA en in 1959 word hy die party se sekretaris-generaal.<ref name="morrissett" /> In dieselfde jaar word hy ná die kongres van nasionalistiese partye in [[Kisangani|Stanleystad]] in hegtenis geneem en gevange gehou.<ref name="mulumba" /> In 1960 neem hy aan die politieke rondetafelkonferensie deel.<ref name="crisp" /> In die verkiesing van 1960 is hy as verteenwoordiger van die distrik Suid-Kivu op die lys van die Reko verkies.<ref name="crisp">{{Cite journal |title=Onze mois de crise politique au Congo |journal=Courrier hebdomadaire du CRISP |issue=120 |pages=1–24 |date=1961 |publisher=CRISP |url=https://shs.cairn.info/revue-courrier-hebdomadaire-du-crisp-1961-30-page-1 |language=fr |access-date=2026-11-16}}</ref> In Augustus 1960 lei hy die ekonomiese sending van eerste minister [[Patrice Lumumba]] na die [[Verenigde State van Amerika]] en skryf daarna 'n verslag oor die reis.<ref name="africamuseum">{{Cite web |title=Rapport sur l'évolution de la mission diplomatique, 1960 |url=https://archive.africamuseum.be/repositories/3/archival_objects/81780 |website=AfricaMuseum – Archives |language=fr |access-date=2026-11-16}}</ref><ref name="mulumba" /> Op 2 Augustus 1961 word hy minister van landbou in die regering van Cyrille Adoula, en op 11 Julie 1962 skuif hy na justisie.<ref name="crisp" /><ref name="young">{{Cite book |last=Young |first=Crawford |title=Politics in the Congo: Decolonization and Independence |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |date=1965 |page=346 |language=en}}</ref> In Desember 1962 neem die Kamer met 76 stemme teen vier 'n mosie van wantroue teen hom aan, en hy word uit sy amp gesit.<ref name="masson">{{Cite book |last=Masson |first=Paul |title=Dix ans de malheurs : Kivu 1957–1967 |volume=2 |publisher=M. Arnold |location=Brussel |date=1970 |page=76 |language=fr}}</ref>
Daarna beklee Weregemere bestuursposte by staatsondernemings, en op 2 September 1980 sluit hy by die sentrale komitee van die regerende party Mouvement Populaire de la Révolution aan.<ref name="mulumba" /> In 1985 word hy daaruit gesit; volgens hom omdat hy die aanwysing van die nuwe mwami van Kabare teëstaan, waarna hy na sy geboortedorp verban word en sy besittings verbeurd verklaar word.<ref name="phare">{{Cite news |title=Congo-Zaïre : l'empire du crime permanent, massacres dits de l'Île d'Idjwi et de Kabare |url=http://new.lephareonline.net/congo-zaire-lempire-du-crime-permanent-massacres-dits-de-lile-didjwi-et-de-kabare/ |work=Le Phare |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20180224112917/http://new.lephareonline.net/congo-zaire-lempire-du-crime-permanent-massacres-dits-de-lile-didjwi-et-de-kabare/ |archive-date=2018-02-24 |url-status=dead |access-date=2026-11-16}}</ref> In 1987 noem [[Amnestie Internasionaal]] hom 'n gewetensgevangene en vra dat hy vrygelaat word.<ref name="ai">{{Cite book |title=Amnesty International Report 1987 |publisher=Amnesty International |location=Londen |date=1987 |page=121 |isbn=0-86210-125-5 |language=en}}</ref> Aan die begin van die 1990's help hy om die CEREA weer op die been te bring.<ref name="boone">{{Cite book |last=Boone |first=Catherine |title=Property and Political Order in Africa: Land Rights and the Structure of Politics |publisher=Cambridge University Press |date=2014 |page=288 |language=en}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* [https://archive.africamuseum.be/repositories/3/archival_objects/81780 Weregemere se verslag oor die diplomatieke sending, 1960] – ''AfricaMuseum'' (in Frans)
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Weregemere, Jean-Chrysostome}}
[[Kategorie:Kongolese politici (Demokratiese Republiek)]]
38306hqu4v4e5g98at9i5an65o9gvb9
Bespreking:Jean-Chrysostome Weregemere
1
583393
3373150
2026-11-16T12:34:08Z
Aliwal2012
39067
Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}'
3373150
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Groot kano van die Wagenia
0
583394
3373161
2026-11-16T12:58:21Z
Score Beethoven
48986
Nuwe bladsy geskep met '{{Inligtingskas | kleur = #DDDDDD | naam = Groot kano van die Wagenia | beeld = Grande pirogue-Musée royal de l'Afrique centrale (1).jpg | beeld_wydte = 280px | beeld_onderskrif = Die groot kano in die museum te Tervuren | opskrif1 = Soort | 1 = Uitgeholde kano | opskrif2 = Lengte | 2 = sowat 22,5 m | opskrif3 = Gewig | 3 = 3 500 kg | opskrif4 = Gebou | 4 = 1957 | opskrif5 = Plek | 5 = [[Tervuren]], [[België]] }} Die '''groot kano van die Wagenia''', ook die '''ka...'
3373161
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas
| kleur = #DDDDDD
| naam = Groot kano van die Wagenia
| beeld = Grande pirogue-Musée royal de l'Afrique centrale (1).jpg
| beeld_wydte = 280px
| beeld_onderskrif = Die groot kano in die museum te Tervuren
| opskrif1 = Soort
| 1 = Uitgeholde kano
| opskrif2 = Lengte
| 2 = sowat 22,5 m
| opskrif3 = Gewig
| 3 = 3 500 kg
| opskrif4 = Gebou
| 4 = 1957
| opskrif5 = Plek
| 5 = [[Tervuren]], [[België]]
}}
Die '''groot kano van die Wagenia''', ook die '''kano van koning Leopold III''' genoem, is 'n tradisionele uitgeholde kano van byna 22 meter lank. Dit is uit een stam sipohout (''Entandrophragma utile'') gekap en kom uit die streek van Ubundu in die [[Demokratiese Republiek die Kongo|Demokratiese Republiek van die Kongo]]. Sedert 1958 word dit in die Koninklike Museum vir Sentraal-Afrika te [[Tervuren]], [[België]], uitgestal.
== Geskiedenis ==
Die kano is in 1957 in die dorp Bamanga gebou. Dit is in Maart 1957 gebruik tydens die besoek van die Belgiese koning [[Leopold III van België|Leopold III]]. Die kano het die koning en sy geselskap op die Ruikirivier vervoer.<ref name="am">{{Cite web |url=https://www.africamuseum.be/fr/learn/provenance/canoe |title=La « grande pirogue » |publisher=Koninklike Museum vir Sentraal-Afrika, Tervuren |language=fr |access-date=2026-11-16}}</ref> Ná daardie reis het die museum te Tervuren een van die twee groot kano's aangevra. Dit het op 3 Januarie 1958 by die museum aangekom.<ref name="am" />
== Verkryging deur die museum ==
Die kano is verkry ná onderhandelinge in 1957 en 1958 tussen die plaaslike owerhede van Ponthierville en Frans Olbrechts, destyds direkteur van die museum. Dit is in Januarie 1958 amptelik in die versameling opgeneem.<ref name="am" />
Die kano is as 'n sending van Carlo Van Elsen na België gestuur. Dit is moeilik om te weet of die plaaslike bevolking werklik vry was om oor daardie oordrag te onderhandel. Die koloniale omstandighede maak sulke transaksies ingewikkeld, en vandag word hulle soms betwis.<ref name="am" /> Olbrechts is in Maart 1958 oorlede, en baie inligting oor die kano het verlore gegaan.
In 1997 het Carlo Van Elsen self 'n aantal foute in die museum se teks reggestel. Volgens hom was die boot een van twee kano's wat die inheemse gemeenskappe van die gewes gekoop het vir die tweedaagse besoek van Leopold III en prinses Lilian. Dieselfde gemeenskappe het die kano aan die museum geskenk, op versoek van die adjunk-distrikskommissaris André Carpiaux.<ref name="nl">{{Cite web |url=https://www.africamuseum.be/nl/learn/provenance/canoe |title=De 'grote prauw' |publisher=Koninklike Museum vir Sentraal-Afrika, Tervuren |language=nl |access-date=2026-11-16}}</ref>
== Beskrywing ==
[[Lêer:Everything passes, except the past (DSCF3558).jpg|duimnael|links|300px|Die kano in die museum se huidige uitstalling]]
Die kano is uit een boomstam gekap en is sowat 22,5 meter lank.<ref name="am" /> Die hout is sipo (''Entandrophragma utile''), 'n duursame soort wat in Sentraal-Afrika tradisioneel vir groot bote gebruik word. Die vakmanskap weerspieël die kennis van die mense langs die riviere.<ref name="am" />
[[Lêer:20190205 tervuren africa museum012.jpg|duimnael|300px|Besonderhede van die uitgeholde romp]]
Die boot weeg 3 500 kilogram en het twee openinge vir buiteboordmotors. Dit is groot genoeg vir 80 tot 100 roeiers.<ref name="am" /><ref name="rtbf">{{Cite web |url=https://www.rtbf.be/article/la-pirogue-du-roi-leopold-iii-reintegre-le-musee-royal-de-l-afrique-centrale-a-tervuren-9203805 |title=La pirogue du roi Léopold III réintègre le musée royal de l'Afrique centrale à Tervuren |publisher=RTBF |language=fr |date=2016-02-03 |access-date=2026-11-16}}</ref> Die kano het passasiers op die riviere van die streek vervoer.<ref name="am" />
== Roeispane ==
[[Lêer:Grande pirogue-Musée royal de l'Afrique centrale (2).jpg|duimnael|links|260px|Die kano met die roeispane, in die museum se vroeëre uitstalling]]
Tagtig roeispane is vir die groot kano bestel. Sommige daarvan is versier. By die Wagenia en by die mense van Bamanga is kano's onder leiding van plaaslike meesters gemaak, ''moeli'' genoem. 'n Voltooide boot is aan die dorpshoof toevertrou, en elke kano het sy eie roeispane gehad.<ref name="am" /> Die roeispane was meer as gereedskap: hulle het deel van die kano se identiteit uitgemaak en het soms motiewe of name uit die dorp van herkoms gedra.
== Huidige situasie ==
Die groot kano maak deel uit van die museum se permanente uitstalling. Dit staan vir die geskiedenis van rivierverkeer in Sentraal-Afrika, maar ook vir die ingewikkelde koloniale verhouding tussen België en die Kongo.<ref name="am" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Commons-kategorie|Pirogue of Leopold III of Belgium}}
[[Kategorie:Skepe]]
[[Kategorie:Demokratiese Republiek die Kongo]]
[[Kategorie:Museums]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Afrika]]
sjjju1yqjjmxdw6qsvwu4n48izu0acq
Bespreking:Senecio amplectens
1
583395
3373165
2026-11-16T13:01:10Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373165
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Senecio ampullaceus
0
583396
3373170
2026-11-16T13:08:17Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto's.
3373170
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio ampullaceus
| outeur = Hook., (1836)
| sinonieme =* ''Senecio ampullaceus var. floccosus'' <small>Engelm. & A.Gray</small>
* ''Senecio ampullaceus var. glaberrimus'' <small>Engelm. & A.Gray</small>
}}
'''''Senecio ampullaceus''''' is 'n plant wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Amerika]] en [[Meksiko]]. In Amerika kom die [[spesie]] in die [[deelstaat]] [[Texas]] voor en in Meksiko iin die noordooste.
== Galery ==
<gallery>
Senecio ampullaceus - 52726052590.jpg
Senecio ampullaceus USDA-seam2-1h.jpg
Senecio ampullaceus.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:243764-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|ampullaceus]]
[[Kategorie:Flora van Amerika]]
[[Kategorie:Flora van Meksiko]]
2cs5jrbzhwksfbvftsvxwffukkaivcx
Bespreking:Senecio ampullaceus
1
583397
3373172
2026-11-16T13:08:41Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373172
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Senecio angulatus
0
583398
3373182
2026-11-16T13:24:44Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto's.
3373182
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus = LC
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio angulatus
| outeur = L.f., (1782)
| sinonieme =* ''Cineraria laevis'' <small>A.Spreng.</small>
* ''Senecio canalipes'' <small>[[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]]</small>
* ''Senecio macropodus'' <small>DC.</small>
* ''Senecio tredecimsquamosus'' <small>Sch.Bip.</small>
}}
'''''Senecio angulatus''''' is 'n meerjarige plant wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie staan ook as die ''Cape Ivy'' bekend en blom in April.
== Galery ==
<gallery>
Flors de Senecio angulatus al final del carrer de les Alcolaies.jpg
Senecio angulatus (cape ivy).jpg
Senecio angulatus 003.jpg
Senecio angulatus 004.jpg
Senecio angulatus 005.jpg
Senecio angulatus 3.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3152-25 REDLIST Sanbi]
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:243791-1 Plants of the World]
* [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/607bcf12-afe9-4b5e-b2e7-b878bb232e98 Biodiversityadvisor]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|angulatus]]
[[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]]
qaf5oksyvxxb0c8rgxyyoru3g2jafjc
3373183
3373182
2026-11-16T13:27:00Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373183
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus = LC
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio angulatus
| outeur = L.f., (1782)
| sinonieme =* ''Cineraria laevis'' <small>A.Spreng.</small>
* ''Senecio canalipes'' <small>[[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]]</small>
* ''Senecio macropodus'' <small>DC.</small>
* ''Senecio tredecimsquamosus'' <small>Sch.Bip.</small>
}}
'''''Senecio angulatus''''' is 'n meerjarige plant wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie staan ook as die ''Cape Ivy'' bekend en blom in April. Die spesie is ook in ander lande aangeplant.
== Galery ==
<gallery>
Flors de Senecio angulatus al final del carrer de les Alcolaies.jpg
Senecio angulatus (cape ivy).jpg
Senecio angulatus 003.jpg
Senecio angulatus 004.jpg
Senecio angulatus 005.jpg
Senecio angulatus 3.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3152-25 REDLIST Sanbi]
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:243791-1 Plants of the World]
* [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/607bcf12-afe9-4b5e-b2e7-b878bb232e98 Biodiversityadvisor]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|angulatus]]
[[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]]
87wsz07hqipn42k8rdzaf7uuj6wqpz4
Bespreking:Senecio angulatus
1
583399
3373184
2026-11-16T13:27:41Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373184
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Senecio antandroi
0
583400
3373191
2026-11-16T13:50:27Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto's.
3373191
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio antandro
| outeur = Scott Elliot, (1891)
| sinonieme =
}}
'''''Senecio antandro''''' is 'n plant wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan suidwes [[Madagaskar]].
== Galery ==
<gallery>
Senecio antandroi 2019-12-13 5921.jpg
Senecio antandroi 2019-12-13 5922.jpg
Senecio antandroi 2019-12-13 5923.jpg
Senecio antandroi 2019-12-13 5924.jpg
Senecio antandroi 2019-12-13 5925.jpg
Senecio antandroi habit.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:243816-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|antandro]]
[[Kategorie:Flora van Madagaskar]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Madagaskar]]
4wt7jc8jtsxczq4mfctn3u2zgmld1q3
3373193
3373191
2026-11-16T13:50:51Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373193
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio antandroi
| outeur = Scott Elliot, (1891)
| sinonieme =
}}
'''''Senecio antandro''''' is 'n plant wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan suidwes [[Madagaskar]].
== Galery ==
<gallery>
Senecio antandroi 2019-12-13 5921.jpg
Senecio antandroi 2019-12-13 5922.jpg
Senecio antandroi 2019-12-13 5923.jpg
Senecio antandroi 2019-12-13 5924.jpg
Senecio antandroi 2019-12-13 5925.jpg
Senecio antandroi habit.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:243816-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|antandro]]
[[Kategorie:Flora van Madagaskar]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Madagaskar]]
ocqbsih3miia1kndoa7ezeh23138x8e
3373195
3373193
2026-11-16T13:52:26Z
Oesjaar
7467
Ai!
3373195
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio antandroi
| outeur = Scott Elliot, (1891)
| sinonieme =
}}
'''''Senecio antandroi''''' is 'n plant wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan suidwes [[Madagaskar]].
== Galery ==
<gallery>
Senecio antandroi 2019-12-13 5921.jpg
Senecio antandroi 2019-12-13 5922.jpg
Senecio antandroi 2019-12-13 5923.jpg
Senecio antandroi 2019-12-13 5924.jpg
Senecio antandroi 2019-12-13 5925.jpg
Senecio antandroi habit.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:243816-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|antandroi]]
[[Kategorie:Flora van Madagaskar]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Madagaskar]]
qa3zx9ukho41rfdij8fzkrdlxta40t8
Bespreking:Senecio antandroi
1
583401
3373194
2026-11-16T13:51:55Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373194
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Senecio anthemidiphyllus
0
583402
3373198
2026-11-16T14:02:04Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto.
3373198
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio anthemidiphyllus
| outeur = J.Rémy, (1849)
| sinonieme =* ''Senecio brachylepis'' <small>Phil.</small>
* ''Senecio campanae'' <small>Phil.</small>
* ''Senecio hakeifolius var. viscidus'' <small>Hook. & Arn.</small>
* ''Senecio psammoecus'' <small>Cabrera</small>
* ''Senecio psammophilus'' <small>Phil.</small>
* ''Senecio psammophilus var. dusenii'' <small>Macloskie</small>
| range_map =
}}
'''''Senecio anthemidiphyllus''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan noordwes [[Argentinië]] en sentraal en sentraal [[Chili]].
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:243820-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|anthemidiphyllus]]
[[Kategorie:Flora van Argentinië]]
[[Kategorie:Flora van Chili]]
tcwt1315qpq4853eb6f5vjtlqchoyyt
3373200
3373198
2026-11-16T14:04:04Z
Oesjaar
7467
Ai!
3373200
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio anthemidiphyllus
| outeur = J.Rémy, (1849)
| sinonieme =* ''Senecio brachylepis'' <small>Phil.</small>
* ''Senecio campanae'' <small>Phil.</small>
* ''Senecio hakeifolius var. viscidus'' <small>Hook. & Arn.</small>
* ''Senecio psammoecus'' <small>Cabrera</small>
* ''Senecio psammophilus'' <small>Phil.</small>
* ''Senecio psammophilus var. dusenii'' <small>Macloskie</small>
| range_map =
}}
'''''Senecio anthemidiphyllus''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan noordwes [[Argentinië]] en sentraal en noord [[Chili]].
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:243820-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|anthemidiphyllus]]
[[Kategorie:Flora van Argentinië]]
[[Kategorie:Flora van Chili]]
4pwdnt43ksj7cr2rzixqc9tmlenc2bb
Bespreking:Senecio anthemidiphyllus
1
583403
3373199
2026-11-16T14:03:38Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373199
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Gebruikerbespreking:~2026-60495-96
3
583404
3373203
2026-11-16T14:15:06Z
Pynappel
70858
Welkom by Wikipedia!
3373203
wikitext
text/x-wiki
==Welkom==
Hallo, en welkom op Wikipedia!
Iemand het met hierdie tydelike rekening, ~2026-60495-96, toetswysigings op die bladsy [[:Hector Pieterson]] gemaak wat teruggerol of verwyder is. As dit jy was, gebruik asseblief die [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] vir enige ander toetse wat jy wil doen. As dit nie jy was nie, oorweeg dit gerus om [[Spesiaal:SkepRekening|'n gebruikersnaam te kry]], sodat jy nie met ander bydraers verwar word nie en nie weer so 'n kennisgewing kry nie.
Hier is 'n paar nuttige skakels vir nuwelinge:
* '''[[Wikipedia:Die vyf pilare van Wikipedia|Die vyf pilare van Wikipedia]]'''
* '''[[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|Hoe om 'n bladsy te wysig]]'''
* '''[[Wikipedia:Wenke vir die skryf van 'n goeie artikel|Wenke vir jou eerste artikel]]'''
* '''[[Wikipedia:Hulp|Hulpbladsye]]'''
* '''[[Wikipedia:Welkom nuwelinge|Inleiding tot Wikipedia]]'''
Hier is nog 'n paar wenke:
* Ek beveel aan dat jy 'n gebruikersnaam kry. Jy hoef nie in te teken om artikels op Wikipedia te lees of te wysig nie, maar om '''[[Spesiaal:SkepRekening|'n rekening te skep]]''' is vinnig, gratis en nie-indringend, vra geen persoonlike inligting nie, en daar is [[Wikipedia:Waarom 'n rekening skep?|verskeie voordele aan 'n gebruikersnaam verbonde]].
* Wanneer jy besprekingsbladsye gebruik, onderteken asseblief jou boodskappe aan die einde met vier tildes (<nowiki>~~~~</nowiki>); dan word die tildes jou gebruikersnaam en die datum.
Ek hoop jy geniet dit om hier te wysig en om 'n [[Wikipedia:Wikipediane|Wikipediaan]] te wees! As jy enige vrae het, '''{{edit|Wikipedia:Geselshoekie|vra gerus in die Geselshoekie|section=new|tooltip=Vra 'n vraag in die Geselshoekie}}'''; 'n vrywilliger sal jou gou daar help!<!-- Sjabloon:Welkom-ongeregistreer-toets --> – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:15, 16 November 2026 (UTC)
klfkbit3naci53zo0st5czajsta4wtl
Africa Addio
0
583405
3373206
2026-11-16T14:30:51Z
505noscope
144192
Nuwe bladsy geskep met '{{Inligtingskas rolprent | naam = Africa Addio | beeld = Africa addio (1966) - Incipit.png | alt = | caption = 'n Toneel uit ''Africa Addio''. | draaiboekskrywer= {{plainlist| * [[Gualtiero Jacopetti]] * [[Franco E. Prosperi]]}} | storie = {{plainlist| * [[Joe Grant]] * [[Dick Huemer]]}} | produksieleier = {{plainlist| * [[Angelo Rizzoli (uitgewer, gebore 1889)|Angelo Rizzoli]]}} | cinematography = [[Antonio Climati]] | musiek = [[Riz Ortolani]] | distributor = Riz...'
3373206
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas rolprent
| naam = Africa Addio
| beeld = Africa addio (1966) - Incipit.png
| alt =
| caption = 'n Toneel uit ''Africa Addio''.
| draaiboekskrywer= {{plainlist|
* [[Gualtiero Jacopetti]]
* [[Franco E. Prosperi]]}}
| storie = {{plainlist|
* [[Joe Grant]]
* [[Dick Huemer]]}}
| produksieleier = {{plainlist|
* [[Angelo Rizzoli (uitgewer, gebore 1889)|Angelo Rizzoli]]}}
| cinematography = [[Antonio Climati]]
| musiek = [[Riz Ortolani]]
| distributor = Rizzoli {{small|(United States)}}
| released = {{Film date|1966|2|}}
| runtime = 140 minutes
| land = Italië
| taal = Italiaans
| bruto = V$2.28 miljoen{{sfn|Goldmark|Taylor|2002|p=88}}<ref name=itgross>{{cite magazine|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=11 October 1967|page=33|title=Top Italian Film Grossers}}</ref>
| gross = V$76.4–$83.3 miljoen (Italië)
}}
'''''Africa Addio''''' (letterlik "Vaarwel Afrika"; in die [[Verenigde State]] ook bekend as '''''Africa: Blood and Guts''''' en in die [[Verenigde Koninkryk]] as '''''Farewell Africa''''') is 'n Italiaanse [[mondo-film|mondo]]-[[Dokumentêre programme|dokumentêre rolprent]] uit 1966. Dit is gesamentlik geregisseer, geredigeer en geskryf deur [[Gualtiero Jacopetti]] en [[Franco E. Prosperi]], met musiek deur [[Riz Ortolani]]. Jacopetti en Prosperi het (saam met mederegisseur [[Paolo Cavara]]) bekendheid verwerf as die regisseurs van ''[[Mondo Cane]]'' in 1962.
''Africa Addio'' dokumenteer die [[Dekolonisasie (Afrika)|dekolonisasie van Afrika]] gedurende die 1950's en 1960's, asook die geweld en chaos wat daarop gevolg het. Die rolprent was 'n groot sukses, wat die voortbestaan van die sogenaamde "*mondo*"-rolprentgenre verseker het – 'n reeks "skokdokumentêre" (*shockumentaries*) wat op sensasionele onderwerpe fokus. Hoewel die rolprent weens sy omstrede inhoud beide kritiek en lof uitgelok het, word dit nietemin beskou as 'n uiters belangrike werk in die geskiedenis van dokumentêre rolprentvervaardiging.<ref>{{Cite web|title=Africa4 – L'indépendance de l'Afrique au cinéma : Africa Addio – Libération.fr|url=http://libeafrica4.blogs.liberation.fr/2015/02/20/africa-addio/|access-date=26 December 2020|website=libeafrica4.blogs.liberation.fr|archive-date=15 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115184117/http://libeafrica4.blogs.liberation.fr/2015/02/20/africa-addio/|url-status=dead}}</ref>
== Sinopsis ==
Die dokumentêr begin met die verteller (Gualtiero Jacopetti) wat verduidelik dat die Afrika van die verlede ná dekolonisasie en die onttrekking van Europeërs van die vasteland vir altyd verdwyn het, en hy verduidelik dat 'n nuwe Afrika besig is om na vore te kom. Die verteller beweer dat, net soos Amerika op dood en geweld gebou is, die nuwe postkoloniale Afrika 'n soortgelyke proses ondergaan. In die Italiaanse weergawe verklaar die verteller dat die rolprent nie 'n morele oordeel oor die gebeure in Afrika sal vel nie. In die Engelse weergawe sê die verteller dat die rolprent nie vir die gehoor sal voorskryf wat hulle oor hierdie gebeure moet dink nie, maar dat die kyker eerder self tot gevolgtrekkings sal moet kom oor wat hy sien.
In [[Brits-Kenia]] vier die inheemse bevolking die feit dat die Britte beheer prysgee en hulle toelaat om hul eie regering te vorm. Die vieringe begin met vuurwerke, maar eindig met skares plaaslike inwoners wat ingevoerde goedere vernietig – produkte afkomstig van Europese lande of Afrika-kolonies wat nog nie onafhanklikheid verkry het nie, soos [[Portugal|Portugese]] eiers, asook [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] lemoene en bier. Deelnemers aan die [[Mau Mau|Mau Mau-opstand]] word verhoor vir gruweldade. Een van die Mau Mau-lede word gearresteer vir die massamoord op 'n hele gesin wit boere en hul werkers. Ná die slagting het 100 Mau Mau-lede op die plaas toegesak, die [[Dieremishandeling|diere gemartel]] en hulle aan [[kannibalisme]] skuldig gemaak. Die diere wat oorleef het, word uit genade van kant gemaak. Die organiseerder van hierdie oorlogsmisdade word tot lewenslange dwangarbeid gevonnis. In die "[[White Highlands]]"-streek van Kenia verkoop talle wit boere – wat nie bereid is om sonder die beskerming van hul regering agter te bly nie – hul plase teen 'n verlies en maak gereed om die vasteland vir altyd te verlaat. Die grasperke en tuine by hul huise word daarna deur die nuwe eienaars met stootskrapers verwyder om plek te maak vir meer landbougrond. Die doodskiste van oorlede huiseienaars word opgegrawe, sodat hul families hulle op 'n ander vasteland kan herbegrawe.
Leërs stropers val die [[savanne]] binne, wat nie meer as natuurreservate beskerm word nie. Honderde diere, insluitend talle [[Olifant|olifante]], word vir hul [[Pels|velle]] en [[ivoor]] doodgemaak. Die Britte doen steeds hul bes om die wildlewe te beskerm deur natuurreservate te verskuif en mediese sorg te verleen aan beseerde dierejonges wat deur stropers wees gelaat is. Die owerhede sit 'n stropery-operasie stop en ontdek dat die stropers granate gebruik het om 300 olifantkalwers dood te maak. Honderde diere wat besig is om te verrot – hoofsaaklik sebras en gaselle wat deur stropers doodgemaak en agtergelaat is – moet deur die owerhede om gesondheidsredes verbrand word.
In [[Zanzibar]], tydens die [[Zanzibar-rewolusie|rewolusie]] van 1964 – een maand ná onafhanklikheid van Britse bewind – teiken rebelle [[Arabiere]] burgerlikes as vergelding vir onderdrukking onder die [[Sultanaat van Zanzibar|Sultanaat]].<ref>{{Cite journal |last=Fouéré |first=Marie-Aude |date=February 2016 |title=Film as archive: Africa Addio and the ambiguities of remembrance in contemporary Zanzibar: Film As Archive |url=http://berghahnjournals.com/view/journals/saas/24/1/soca12282.xml |journal=Social Anthropology |language=en |volume=24 |issue=1 |pages=82–96 |doi=10.1111/1469-8676.12282|doi-access=free }}</ref> Die kamerspan arriveer in Zanzibar vanuit Tanganjika en probeer land, maar word nie toestemming daarvoor gegee nie. Hulle probeer nietemin land, maar daar word op hulle geskiet; hulle slaag daarin om net-net weer op te styg en te ontsnap. 'n Tweede vliegtuig, met drie Duitse joernaliste aan boord, kan nie vertrek nie en word verbrand.
Tussen 18 en 20 Januarie 1964 vind 'n volksmoord in Zanzibar plaas: groot groepe gevange Arabiese burgerlikes word onder die bedreiging van vuurwapens na 'n plek aangejaag waar hulle deur 'n vuurpeloton tereggestel sou word. Die liggame van tallose duisende mense – sommige in massagrafte, die meeste ander verspreid oor die grond – word vanuit 'n helikopter afgeneem. Die verteller bevestig dat hierdie beeldmateriaal die enigste dokumentasie is wat bewys dat hierdie volksmoord wel plaasgevind het. Arabiese dorpsbewoners beweeg na die kuslyn in 'n vergeefse poging om aan die slagting te ontsnap. Alhoewel daar feitlik geen uitkomkans was nie, slaag 'n klein aantal daarin om in houten vissersbote weg te vaar, terwyl die res aan hul lot oorgelaat word. Die filmmakers vlieg die volgende dag weer oor die strand en vind die liggame van al die dorpsbewoners wat probeer het om die see te bereik. Die volksmoord het die lewens van ongeveer 5 000 Arabiese en [[Suid-Asië|Suid-Asiatiese]] burgerlikes geëis.<ref>{{cite book |last=Plekhanov |first=Sergeĭ |title=A Reformer on the Throne: Sultan Qaboos Bin Said Al Said |year=2004 |url=https://archive.org/details/bub_gb_-U8BL-tEPLwC|publisher=Trident Press Ltd |isbn=1-900724-70-7 |page=[https://archive.org/details/bub_gb_-U8BL-tEPLwC/page/n93 91] }}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=19 June 2012|title=Rare Footage of Congo Crisis (1964)|url=https://www.military.com/video/forces/military-foreign-forces/rare-footage-of-congo-crisis-1964/1697291271001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150106024012/http://www.military.com:80/video/forces/military-foreign-forces/rare-footage-of-congo-crisis-1964/1697291271001/ |archive-date=6 January 2015 |access-date=26 December 2020|website=Military.com|language=en|quote=Clips From Africa Addio depicting an Italian film crew covering the Congo Crisis and the Zanzibar Revolution in 1964. Footage is that of the aftermath of the Zanzibar revolution, the subsequent army revolt in Tanganyika (modern-day Tanzania), and the Simba Rebellion in the former Belgian Congo, all taking place during the year 1964.}}</ref>
By [[Fort São Sebastião (Mozambique)|Fort São Sebastião]] – een van die vestings op die [[Mosambiekeiland|Ilha de Moçambique]] wat deur [[Vasco da Gama]] langs die Mosambiekse kus gebou is – woon Portugese soldate ’n [[Mis in die Katolieke Kerk|Katolieke mis]] by en ontvang die Eucharistie, terwyl guerrilla-rebelle op die vasteland huiwerig deur die oggendmis beweeg. In [[Angola]], tydens die [[Angolese Oorlog vir Onafhanklikheid|Angolese Onafhanklikheidsoorlog]], stel Portugese soldate strikke vir die rebelle-guerrillas in die woud. Die verteller betreur dit bitterlik dat die Portugese voortdurend probeer het om Angolese in die Portugese samelewing te integreer, terwyl die Portugese koloniste in ruil daarvoor gehaat en vermy is.
[[Beeld:Africa addio (1966) - Hippo hunt 2.png|duimnael|regs|363x363px|’n Toneel uit ''Africa Addio'' wat die jag op ’n voorheen beskermde [[seekoei]] in ’n wildreservaat wys.]]
Te midde van die [[inval in Bugesera]], [[Rwanda]], in Januarie 1964, word [[Tutsi|Watusi]]-rebelle deur [[Hutu|Bahutu]]-magte agtervolg, nadat anti-Watusi-propaganda vir politieke doeleindes deur die [[Chinese]] versprei is. Binne twee maande slag die [[Hutu|Bahutu]] 18 000 Watusi af. Op die oewers van die [[Kagerarivier]] vind die owerhede 54 afgekapte hande naby ’n boom wat as ’n geïmproviseerde kapblok gedien het. 25 Bahutu-guerrillas word vir hierdie afgryslike misdaad in hegtenis geneem. Die waters van die Kwoni voer die lyke stroomaf, en vissers werk dae lank om die liggame te verwyder sodat hul drinkwater nie besoedel word nie. Die liggame word na die oewer gebring en in ’n massagraf verbrand. Duisende vlugtelinge probeer na [[Uganda]] vlug.
Op 3 April 1964, in die [[Queen Elizabeth Nasionale Park]], word [[seekoeie]] gejag en word honderde seekoeiskedels gewys wat 'n oewer bedek. In 'n poging om die verspreiding van aasvoëls te stuit, word die verrottende karkasse met granate vernietig.
In [[Bagamoyo]], [[Tanganjika]], word soveel Arabiere doodgemaak dat die lykshuise oorloop van lyke en die liggame in die straat neergelê moet word. In [[Dar es Salaam]] het [[Julius Nyerere|president Nyerere]] gaan skuil, aangesien muitende leërsoldate die stad oorgeneem het. Skares verhoed dat die kameras die liggame van vermoorde Arabiere kan sien. Arabiese winkels en huise word deur oproerige burgers vernietig en geplunder, en Arabiese burgers word teen 'n muur opgestel en doodgeskiet. 'n Arabier wat probeer om in die see te vlug, word deur 'n skare verdrink. Kort daarna word die filmmakers met geweld uit hul motor gesleep; die soldate maak gereed om hulle dood te skiet, maar toe hulle die filmmakers se Italiaanse paspoorte sien, laat hulle hulle vry omdat hulle "nie wit (Brits of Iers) is nie, maar Italianers".
Op 26 Junie 1964, tydens die [[Kongo-krisis|burgeroorlog in die Kongo]], keer [[Moïse Tshombe]] – die voorheen verbanne president van die afgeskeie [[staat van Katanga]] – terug na [[Eerste Kongolese Republiek|Léopoldville]]. Hy belowe om die politieke situasie in die Kongo reg te stel deur die [[Simba-opstand]] te beëindig. Simba-rebellemagte, gewapen met boë en in die oortuiging dat 'n [[towerspreuk]] hulle immuun teen vyandelike koeëls maak, trek onder die invloed van dwelms ten stryde teen Tshombe se [[Belgiese]] huursoldate, en word in die proses afgemaai.
Op 24 November 1964, tydens [[Operasie Dragon Rouge]], het 320 Belgiese [[valskermsoldate]] [[Stanleyville]] in [[Belgies-Kongo]] binne 10 minute herower. Dit het daartoe gelei dat 7 000 rebelle gevlug het voordat hulle hul slagtings kon voortsit. Die valskermsoldate en Belgiese huursoldate het die rebelle gedwing om die slagoffers van 'n bloedbad te begrawe – 'n gebeurtenis waartydens 12 000 Kongolese teenstanders van die rewolusie gemartel, vermoor en deur kannibale geëet is; 80 kinders lewend verbrand is; 64 mense, insluitend Belge en Suid-Asiërs, doodgeskiet is; en vier Belgiese verpleegsters verkrag is. Daarbenewens is nege nonne, sewe sendelinge en vier Belgiese kinders aan mekaar vasgebind, in die mond geskiet en is hul lewers geëet. Duisende Belgiese burgerlikes is gered en per Amerikaanse vliegtuie uit die land vervoer, terwyl Afrika-regerings die Amerikaners daarvan beskuldig het dat hulle onregmatig in hul sake inmeng.<ref>{{Cite magazine |last=TIME |date=1964-12-04 |title=Africa: The Congo Massacre |url=https://time.com/archive/6627059/africa-the-congo-massacre/ |access-date=2025-03-18 |magazine=TIME |language=en}}</ref>
By 'n [[Katolieke sendingstasie]] noordoos van Stanleyville, op die grens tussen Kongo en [[Soedan]], word meer as 100 nonne, priesters en kinders aangehou deur 'n groep rebelle wat die [[Ituri-reënwoud]] beheer. Hulle dreig om hul gyselaars dood te maak indien 'n reddingspoging aangewend word; en hoewel die regering nie probeer om hulle te red nie, word die hele sendingstasie nietemin uitgemoor.
Op 22 Oktober 1964 val [[Rhodesia|Rhodesiese]] [[Rhodesiese Veiligheidsmagte|troepe]] en huursoldate [[Boende]] in Kongo aan en bevry 'n klooster van rebelle wat probeer het om almal daar dood te maak. 'n Onbewapende Simba-rebel word summier deur 'n vuurpeloton tereggestel. Die rolprent bevat 'n omstrede toneel waarin 'n offisier van die huursoldate 'n ander onbewapende Simba-rebel teregstel – 'n man wat na bewering 27 kinders lewend in 'n skool verbrand het. Kort daarna keer Tshombe terug na ballingskap.
Ten slotte word [[apartheid]] in Suid-Afrika gedokumenteer. Die film eindig met die verteller wat die [[Brilpikkewyn]] by die [[Kaap die Goeie Hoop]] beskryf, en vertel hoe hulle op die Afrika-vasteland gestrand geraak het toe die stuk ys waarop hulle was, gesmelt het. As vreemdelinge in 'n vreemde land probeer hierdie pikkewyne bloot om in die onstuimige waters te oorleef, terwyl die "donker vasteland" al hoe warmer en vyandiger teenoor hulle word.
== Produksie ==
=== Verfilming ===
[[Beeld:Africa addio (1966) - Zanzibar revolution 4.png|duimnael|regs|374x374px|Toneel uit ''Africa Addio'' wat 'n afgebrande Arabiese dorpie en lyke op Zanzibar in beeld bring]]
Die rolprent is oor 'n tydperk van drie jaar in die grootste deel van Afrika suid van die Sahara verfilm. Dit bevat veral beeldmateriaal uit die [[Eerste Kongolese Republiek|DR Kongo]], [[Tanganjika]], [[Zanzibar]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Portugees-Wes-Afrika|Portugees-Angola]], [[Kenia]] en [[Suid-Afrika]]. Die dokumentêr sluit ook beeldmateriaal van agter die skerms van die [[Zulu (1964-rolprent)|1964-rolprent Zulu]] in.<ref>{{Cite web|title=Africa Blood and Guts 1966 (Africa Addio) – YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?t=5169&v=V355OG77SQM&feature=youtu.be|access-date=3 February 2021|website=www.youtube.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Many Lives of "Zulu" |url=https://cinemaretro.com/index.php?/archives/8083-THE-MANY-LIVES-OF-ZULU.html|access-date=3 February 2021|website=cinemaretro.com}}</ref> Die produksie is op [[35 mm-film]] geskiet – 'n seldsame verskynsel vir dokumentêre rolprente, wat destyds byna uitsluitlik op [[16 mm-film]] verfilm is. Nog meer uniek was die filmmakers se gebruik van [[Techniscope|"2-perf"-Techniscope]]-film. Dit het die rolprent 'n wye [[beeldverhouding]] van 2,35:1 gegee, ten spyte van die gebruik van standaard sferiese lense. Aangesien die meeste dokumentêre rolprente destyds in die standaard 1,33:1-beeldverhouding vertoon is, was dit iets wat vir dekades nie gesien is nie: 'n dokumentêr wat in so 'n wye beeldverhouding verfilm is.
Die filmmakers het gedurende die grootste deel van die verfilming in byna voortdurende gevaar verkeer, met Tanganjika en Zanzibar as veral gevaarlike gebiede. In Zanzibar is daar op hul vliegtuie geskiet, en hulle was getuie daarvan dat rebelle 'n vliegtuig – beman deur Duitsers – aan die brand gesteek en die insittendes gevange geneem het. In Dar es Salaam het hulle byna hul lewens verloor omdat hulle foto's van 'n slagting geneem het. Jacopetti het 'n snywond opgedoen nadat 'n soldaat die voorruit van hul voertuig met die kolf van sy [[Karabynhaak 98k|geweer]] stukkend geslaan het. Die soldate het hulle egter laat gaan toe hulle in hul paspoorte sien dat hulle Italianers – en dus "nie wit" – was. Jacopetti het dit later as "'n wonderwerk" beskryf.
=== Klankbaan ===
'n Klankbaan van die musiek wat in die rolprent gebruik is, is later vrygestel. Die komponis was [[Riz Ortolani]] (wat ook die musiek vir *Mondo Cane* gekomponeer het – 'n rolprent wat die melodie bevat het wat later in die treffer *More* gebruik is). Tydens die vervaardiging van *Africa Addio* is lirieke by Ortolani se hooftema gevoeg om die liedjie "Who Can Say?" te skep, wat deur [[Jimmy Roselli]] gesing is. Die liedjie het nie in die rolprent self verskyn nie, maar wel (anders as die suksesvolle liedjie *More* wat uit *Mondo Cane* voortgespruit het) op die klankbaan-album van [[United Artists Records]].
=== Na-produksie ===
Voor die vrystelling van die rolprent het bewerings ontstaan dat ’n toneel wat die teregstelling van ’n [[Eerste Kongolese Republiek|Kongolese]] [[Simba-rebellie|Simba]]-rebel uitbeeld, in werklikheid ’n moord was wat vir die kameras gepleeg is. Dit het daartoe gelei dat die mederegisseur Gualtiero Jacopetti gearresteer is op aanklagte van die vervaardiging van ’n sogenaamde [[Snuff-film|"snuff"-film]]. Die polisie het op die rolprentmateriaal beslag gelê, en die redigeringsproses is tydens die regsprosedure gestaak. Hy is vrygespreek nadat hy en mederegisseur Franco E. Prosperi dokumente voorgelê het wat bewys het dat hulle net voor die teregstelling by die toneel aangekom het.<ref name="popmatters%2Ecom"/><ref name="popmatters%2Ecom">[https://www.popmatters.com/review/mondo-cane-collection/ 'A Dog's World: The Mondo Cane Collection], [[Bill Gibron]], 1 December 2003</ref><ref name=CORLISS/><ref name="CORLISS">{{Cite magazine |last=Corliss |first=Richard |date=2011-08-21 |title=Provocateur Gualtiero Jacopetti Dead at 91: Honoring the Man Behind the Mondo Movies |url=https://entertainment.time.com/2011/08/21/gualtiero-jacopetti-the-man-behind-the-mondo-movies/ |access-date=2025-09-04 |magazine=Time |language=en-US |issn=0040-781X}}</ref>
’n Boek met dieselfde titel, geskryf deur John Cohen, is deur [[Ballantine Books|Ballantine]] uitgegee om saam met die vrystelling van die rolprent te verskyn.<ref name=Sweet>{{cite book |last=Goodall |first=Mark |date=5 October 2017 |title=Sweet & Savage: The World through the Mondo Film Lens |publisher=Headpress |isbn=978-1909394506}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn|Africa Addio}}
{{Wikiquote-inlyn|Africa Addio}}
*{{IMDb title|0060073}}
* [https://web.archive.org/web/20220804022218/https://www2.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b6a492de4 ''Africa Addio''] in die [[British Film Institute]]
* {{Rotten Tomatoes|id=africa_blood_and_guts|title=Africa Blood and Guts}}
* [https://archive.org/details/africa-addio-1966 Africa Addio aanlyn] by [[Internet Archive]]
{{Authority control}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Italiaanse rolprente]]
[[Kategorie:Engelse rolprente]]
[[Kategorie:Dokumentêre rolprente]]
5qlhpiiaau5zfdjsd62vds7l3f2zakf
Bespreking:Africa Addio
1
583406
3373207
2026-11-16T14:32:00Z
505noscope
144192
Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}'
3373207
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Gebruikerbespreking:~2026-60735-25
3
583407
3373216
2026-11-16T15:44:20Z
Pynappel
70858
Welkom by Wikipedia!
3373216
wikitext
text/x-wiki
==Welkom==
Hallo, en welkom op Wikipedia!
Iemand het met hierdie tydelike rekening, ~2026-60735-25, toetswysigings op die bladsy [[:Bespreking:New Age-beweging]] gemaak wat teruggerol of verwyder is. As dit jy was, gebruik asseblief die [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] vir enige ander toetse wat jy wil doen. As dit nie jy was nie, oorweeg dit gerus om [[Spesiaal:SkepRekening|'n gebruikersnaam te kry]], sodat jy nie met ander bydraers verwar word nie en nie weer so 'n kennisgewing kry nie.
Hier is 'n paar nuttige skakels vir nuwelinge:
* '''[[Wikipedia:Die vyf pilare van Wikipedia|Die vyf pilare van Wikipedia]]'''
* '''[[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|Hoe om 'n bladsy te wysig]]'''
* '''[[Wikipedia:Wenke vir die skryf van 'n goeie artikel|Wenke vir jou eerste artikel]]'''
* '''[[Wikipedia:Hulp|Hulpbladsye]]'''
* '''[[Wikipedia:Welkom nuwelinge|Inleiding tot Wikipedia]]'''
Hier is nog 'n paar wenke:
* Ek beveel aan dat jy 'n gebruikersnaam kry. Jy hoef nie in te teken om artikels op Wikipedia te lees of te wysig nie, maar om '''[[Spesiaal:SkepRekening|'n rekening te skep]]''' is vinnig, gratis en nie-indringend, vra geen persoonlike inligting nie, en daar is [[Wikipedia:Waarom 'n rekening skep?|verskeie voordele aan 'n gebruikersnaam verbonde]].
* Wanneer jy besprekingsbladsye gebruik, onderteken asseblief jou boodskappe aan die einde met vier tildes (<nowiki>~~~~</nowiki>); dan word die tildes jou gebruikersnaam en die datum.
Ek hoop jy geniet dit om hier te wysig en om 'n [[Wikipedia:Wikipediane|Wikipediaan]] te wees! As jy enige vrae het, '''{{edit|Wikipedia:Geselshoekie|vra gerus in die Geselshoekie|section=new|tooltip=Vra 'n vraag in die Geselshoekie}}'''; 'n vrywilliger sal jou gou daar help!<!-- Sjabloon:Welkom-ongeregistreer-toets --> – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:44, 16 November 2026 (UTC)
qlzdvfp6ff9zstf8itgrc6h4nmea2qv
Senecio antofagastanus
0
583408
3373247
2026-11-16T18:57:40Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto's.
3373247
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio antofagastanus
| outeur = Cabrera, (1949)
| sinonieme =
}}
'''''Senecio antofagastanus''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan noord [[Chili]].
== Galery ==
<gallery>
Senecio antofagastanus 03.jpg
Senecio antofagastanus 06.jpg
Senecio antofagastanus 05.jpg
Senecio antofagastanus 02.jpg
Senecio antofagastanus 01.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:232605-2 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|antofagastanus]]
[[Kategorie:Flora van Chili]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Chili]]
jdl8ivg13wa3180l7p7pt8ryweys2g2
Bespreking:Senecio antofagastanus
1
583409
3373248
2026-11-16T18:59:01Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373248
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
3373257
3373248
2026-11-16T19:10:45Z
BurgertB
2401
Kursiewe titel
3373257
wikitext
text/x-wiki
{{Kursiewe titel}}
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
m2u4ebqrax6oytyvqxjf8oqfucjnigm
Senecio aphanactis
0
583410
3373255
2026-11-16T19:08:50Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto.
3373255
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio aphanactis
| outeur = Greene, (1888)
| sinonieme =
}}
'''''Senecio aphanactis''''' is 'n plant wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Amerika]] en [[Meksiko]]. In Amerika kom die [[spesie]] in die [[deelstaat]] [[Kalifornië]] voor.
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:232609-2 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|aphanactis]]
[[Kategorie:Flora van Amerika]]
[[Kategorie:Flora van Meksiko]]
n0b1z1z2avep3nalr8j7mc0avvpmun1
Bespreking:Senecio aphanactis
1
583411
3373256
2026-11-16T19:10:01Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373256
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Senecio arenarius
0
583412
3373269
2026-11-16T19:32:13Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto's.
3373269
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus = LC
| statusstelsel = iucn3.1
| naam = Hongerblom
| beeld =
| takson = Senecio arenarius
| outeur = [[Carl Peter Thunberg|Thunb.]], (1800)
| sinonieme =* ''Senecio elegans'' <small>Thunb.</small>
* ''Senecio myrrhifolius'' <small>Thunb.</small>
}}
Die '''hongerblom''' (''Senecio arenarius'') is 'n meerjarige [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Botswana]], [[Namibië]] en [[Suid-Afrika]]. In Suid-Afrika kom die spesie in die [[Noord-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie is deel van die [[fynbos]] en blom van Julie tot September. Die spesie staan ook as die ''namakwahongerblom'' bekend.
== Galery ==
<gallery>
Senecio arenarius-P9210022.jpg
Senecio arenarius 1DS-II 2-1140.jpg
Senecio arenarius 1DS-II 2-1141.jpg
Senecio arenarius 1DS-II 2-1177.jpg
Senecio arenarius 1DS-II 2-1206.jpg
Senecio arenarius 1DS-II 2-1203.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3152-32 REDLIST Sanbi]
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:243882-1 Plants of the World]
* [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/dbddb201-f76b-496b-927a-140d0e6bf733 Biodiversityadvisor]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|arenarius]]
[[Kategorie:Flora van Botswana]]
[[Kategorie:Flora van Namibië
[[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]]
krjd7be6s53alhwn3y4l1zirr2c58uu
3373270
3373269
2026-11-16T19:32:33Z
Oesjaar
7467
/* Bronnelys */ Ai!
3373270
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus = LC
| statusstelsel = iucn3.1
| naam = Hongerblom
| beeld =
| takson = Senecio arenarius
| outeur = [[Carl Peter Thunberg|Thunb.]], (1800)
| sinonieme =* ''Senecio elegans'' <small>Thunb.</small>
* ''Senecio myrrhifolius'' <small>Thunb.</small>
}}
Die '''hongerblom''' (''Senecio arenarius'') is 'n meerjarige [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Botswana]], [[Namibië]] en [[Suid-Afrika]]. In Suid-Afrika kom die spesie in die [[Noord-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie is deel van die [[fynbos]] en blom van Julie tot September. Die spesie staan ook as die ''namakwahongerblom'' bekend.
== Galery ==
<gallery>
Senecio arenarius-P9210022.jpg
Senecio arenarius 1DS-II 2-1140.jpg
Senecio arenarius 1DS-II 2-1141.jpg
Senecio arenarius 1DS-II 2-1177.jpg
Senecio arenarius 1DS-II 2-1206.jpg
Senecio arenarius 1DS-II 2-1203.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3152-32 REDLIST Sanbi]
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:243882-1 Plants of the World]
* [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/dbddb201-f76b-496b-927a-140d0e6bf733 Biodiversityadvisor]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|arenarius]]
[[Kategorie:Flora van Botswana]]
[[Kategorie:Flora van Namibië]]
[[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]]
dslh66od9dhy00kshndy6e8vyy0baxt
Bespreking:Senecio arenarius
1
583413
3373271
2026-11-16T19:34:24Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373271
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Hongerblom
0
583414
3373272
2026-11-16T19:35:05Z
Oesjaar
7467
Aanstuur
3373272
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Senecio arenarius]]
94q7t7yotc59hu5yy3gcm9cjnbgx860
Senecio argyreus
0
583415
3373274
2026-11-16T19:39:46Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto.
3373274
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio argyreus
| outeur = Phil., (1894)
| sinonieme =
| range_map =
}}
'''''Senecio argyreus''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan suid [[Argentinië]] en sentraal en suid [[Chili]].
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:232633-2 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|argyreus]]
[[Kategorie:Flora van Argentinië]]
[[Kategorie:Flora van Chili]]
5nya0jtqw2t0xtx3gnf2v2nsemi4ujc
Bespreking:Senecio argyreus
1
583416
3373276
2026-11-16T19:40:05Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373276
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Senecio aronicoides
0
583417
3373283
2026-11-16T19:51:40Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto.
3373283
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio aronicoides
| outeur = DC., (1838)
| sinonieme =* ''Senecio leptolepis'' <small>Greene</small>
* ''Senecio rawsonianus'' <small>Greene</small>
}}
'''''Senecio aronicoides''''' is 'n plant wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Amerika]] en kom in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Oregon]] en [[Kalifornië]] voor.
== Galery ==
<gallery>
* ''Senecio leptolepis'' <small>Greene</small>
* ''Senecio rawsonianus'' <small>Greene</small>
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:243926-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|aronicoides]]
[[Kategorie:Flora van Amerika]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Amerika]]
1kyand2re21kwaoy1x8far1rzt49fy3
3373286
3373283
2026-11-16T19:53:23Z
Oesjaar
7467
Ai!
3373286
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio aronicoides
| outeur = DC., (1838)
| sinonieme =* ''Senecio leptolepis'' <small>Greene</small>
* ''Senecio rawsonianus'' <small>Greene</small>
}}
'''''Senecio aronicoides''''' is 'n plant wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Amerika]] en kom in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Oregon]] en [[Kalifornië]] voor.
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:243926-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|aronicoides]]
[[Kategorie:Flora van Amerika]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Amerika]]
g0w07j1lr63padg2g9e8yu002amaz66
Bespreking:Senecio aronicoides
1
583418
3373285
2026-11-16T19:52:46Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373285
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Senecio atratus
0
583419
3373290
2026-11-16T20:02:02Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto's.
3373290
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio atratus
| outeur = Greene, (1896)
| sinonieme =* ''Senecio atratus var. milleflorus'' <small>Greenm.</small>
* ''Senecio milleflorus'' <small>Greene</small>
}}
'''''Senecio atratus''''' is 'n plant wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Amerika]] en kom in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Colorado]], [[Nieu-Meksiko]], [[Utah]] en [[Wyoming]] voor.
== Galery ==
<gallery>
Senecio atratus - Flickr - aspidoscelis.jpg
Senecio atratus 0101 - Flickr - andrey zharkikh.jpg
Senecio atratus 0102 - Flickr - andrey zharkikh.jpg
Senecio atratus 65 - Flickr - andrey zharkikh.jpg
Senecio atratus - Flickr - aspidoscelis (3).jpg
Senecio atratus (blacktip ragwort) (Rocky Mountains National Park, Colorado, USA) 2 (15574829529).jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:232646-2 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|atratus]]
[[Kategorie:Flora van Amerika]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Amerika]]
iofsl2k9igcbb9sq4xnjll8ocx9gc0b
Bespreking:Senecio atratus
1
583420
3373292
2026-11-16T20:02:55Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373292
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Senecio bahioides
0
583421
3373294
2026-11-16T20:08:18Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto's.
3373294
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio bahioides
| outeur = Hook. & Arn., (1841)
| sinonieme =* ''Senecio bahioides var. glaber'' <small>Hook. & Arn.</small>
* ''Senecio bahioides var. lanosus'' <small>Hook. & Arn.</small>
* ''Senecio irregularis'' <small>Phil.</small>
}}
'''''Senecio bahioides''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan noord en sentraal [[Chili]].
== Galery ==
<gallery>
Senecio bahioides 9281.jpg
Senecio bahioides DSCN9225.jpg
Senecio bahioides DSCN9233.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:244017-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|bahioides]]
[[Kategorie:Flora van Chili]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Chili]]
6cygycd06fmtywl60r02kxs54t0tx94
Bespreking:Senecio bahioides
1
583422
3373295
2026-11-16T20:09:24Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373295
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Gebruikerbespreking:~2026-60638-18
3
583423
3373312
2026-11-16T20:50:10Z
Pynappel
70858
Welkom by Wikipedia!
3373312
wikitext
text/x-wiki
== Welkom! ==
[[Lêer:OOjs UI icon userTalk-ltr-constructive.svg|55px|right|alt=]]Hallo, en dankie dat jy van jou tyd afgestaan het om [[:Pieter Wenning|Pieter Wenning]] te help verbeter! As jy wil aanhou wysig, stel ek voor dat jy [[Spesiaal:SkepRekening|'n rekening skep]] om [[Wikipedia:Waarom 'n rekening skep?|verskeie voordele]] te kry. Lekker wysig! <!-- Sjabloon:Dankie --> – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:50, 16 November 2026 (UTC)
d1r7vtca3y2g05lv9ja42nb254naixn
Gebruikerbespreking:EUPBR
3
583424
3373326
2026-11-16T22:55:43Z
Pynappel
70858
Welkom!
3373326
wikitext
text/x-wiki
== Welkom ==
{| class="toccolours" width="100%" style="font-size:100%; margin-bottom:0.5em;"
|
{| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="6" style="font-size:95%; line-height:125%; var(--background-color-base); color:var( --color-base ); border:3px solid #faecc8;"
|-
| colspan="4" style="background-color:#faecc8;" |<big>'''Hallo {{PAGENAME}},''' [[Wikipedia:Welkom nuwelinge|hartlik welkom]] op die Afrikaanse Wikipedia!</big> [[Lêer:Flag of the United Kingdom (2-3).svg|20px]] '''[[Sjabloon:Welkom/en|''Message in English'']]''' [[Lêer:Flag of the Netherlands.svg|20px]] '''[[Sjabloon:Welkom/nl|''Bericht in het Nederlands'']]'''
|-
| colspan="4" | Dankie vir jou belangstelling in [[Wikipedia]]. Ons werk hier aan die ideaal van ’n gratis en vrylik beskikbare, vrylik bewerkbare, neutrale en volledige ensiklopedie.
|-
| colspan="4" | Die [[Afrikaanse Wikipedia]] bestaan al sedert Desember 2001 en bevat reeds ''{{NUMBEROFARTICLES}}'' artikels. Jy kan jou onlangse impak hier sien: [[Spesiaal:Impact|Spesiaal:Impak]]. Vanaf die begin van die projek het die gebruikers ’n aantal riglyne en uitgangspunte vir artikelbewerking en onderlinge samewerking opgestel. Nuwelinge kan hieruit voordeel trek. Jy kan dit behulpsaam vind om van die skakels in hierdie raampie te volg en met die projek vertroud te raak voordat jy begin bydra. Indien jou vingers jeuk om te eksperimenteer, kan jy gerus ons [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] besoek: dit is juis vir die rede daar. Uiteindelik wil ons dat al ons gebruikers [[Wikipedia:Voel vry en gaan jou gang|vry voel om hulle gang te gaan]], maar dit doen natuurlik geen kwaad om ’n bietjie houvas te kry voor 'n mens in die diep kant inspring nie! Besoek gerus ook ons [[Wikipedia:Geselshoekie|Geselshoekie]], ons gebruikers staan gereed om hand by te sit, of bloot net hand te skud.
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Books-aj.svg aj ashton 01.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Verifieerbaarheid}}
| [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|'''Verifieerbaarheid''']]<br />Die eerste van Wikipedia se drie kernbeleide
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Konversation.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geselshoekie}}
| [[Wikipedia:Geselshoekie|'''Geselshoekie''']]<br />Die gewilde bymekaarkomplek
|-
| width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=OrgChem Nomen pictograph.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing}}
| width="38%" | [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|'''Geen oorspronklike navorsing''']]<br />Die tweede van Wikipedia se drie kernbeleide
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Bucket in the sand.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Sandput}}
| width="38%" | [[Wikipedia:Sandput|'''Sandput''']]<br />Eksperimenteer na hartelus
|-
| align="right" |{{Klik|Afbeelding=Unbalanced scales.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Neutrale standpunt}}
| [[Wikipedia:Neutrale standpunt| '''Neutrale standpunt''']]<br />Die derde van Wikipedia se drie kernbeleide
| width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon tools.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Redigeringsinstruksies}}
| [[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|'''Redigeringsinstruksies''']]<br />Hoe maak ek: teks wat skuinsgedruk is? ’n opskrif? tabelle?
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Nuvola apps important yellow.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie}}
| [[Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie|'''Wat Wikipedia nie is nie''']]<br />Daar is ook ’n paar dinge wat ons nié hier doen nie
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon - upload photo 2.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beelde}}
| [[Wikipedia:Beelde|'''Beelde''']]<br />As jy beelde wil oplaai
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app ksmiletris.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beleefdheid}}
| [[Wikipedia:Beleefdheid|'''Beleefdheid''']]<br />Ken jou maniere
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app kedit.svg||Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel}}
| [[Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel|'''Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel''']]<br />Soms sê die naam alles
{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} |
{{!}}-
{{!}} colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" {{!}}Jou bydrae word nou geregistreer onder jou IP-adres. Daar is verskeie voordele gebonde aan die skep van ’n rekening – sluit gerus by ons aan!| }}
|-
| colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" |
Hierdie bladsy, wat nou op jou skerm vertoon word, is trouens jou persoonlike besprekingsbladsy. Die plek waar ander Wikipediane jou in die toekoms kan kontak en jy hulle dan kan beantwoord. Elke gebruiker het so ’n bladsy. Jy kan dus ook boodskappe op ander gebruikers se besprekingsbladsye los. Sluit boodskappe en besprekings altyd af met <big><nowiki>~~~~</nowiki></big> of deur op die handtekeningknop in die wysigingsvenster te klik: Sodoende word jou boodskap onderteken met jou gebruikersnaam en die datum en tyd waarop die boodskap gestuur is. Klik dan laastens op "Publiseer wysigings" om enige bewerkings te stoor.
|}
|}
– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:55, 16 November 2026 (UTC)
m7i4z1ce4y84k14q7wwpbhcs9bpl7d1
Bariumhidriedchloried
0
583425
3373327
2026-11-16T23:26:11Z
Jcwf
4
Nuwe bladsy geskep met '{{chemiekas2 |struktuur= |struktuur12=MatlockiteStructure.png |AnderName= |Formule={{ch2|BaHCl}} |Smeltpunt= 850 °C<ref name="Ehrlich">[https://onlinelibrary-wiley-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/doi/epdf/10.1002/zaac.19562830108 Ehrlich, P., Alt, B. and Gentsch, L. (1956), Über die Hydridchloride der Erdalkalimetalle†. Z. anorg. allg. Chem., 283: 58-73. doi:/10.1002/zaac.19562830108]</ref> |Kookpunt= |CASNo= |MolereMassa= |Voorkoms= swart kristalle<ref name...'
3373327
wikitext
text/x-wiki
{{chemiekas2
|struktuur=
|struktuur12=MatlockiteStructure.png
|AnderName=
|Formule={{ch2|BaHCl}}
|Smeltpunt= 850 °C<ref name="Ehrlich">[https://onlinelibrary-wiley-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/doi/epdf/10.1002/zaac.19562830108 Ehrlich, P., Alt, B. and Gentsch, L. (1956), Über die Hydridchloride der Erdalkalimetalle†. Z. anorg. allg. Chem., 283: 58-73. doi:/10.1002/zaac.19562830108]</ref>
|Kookpunt=
|CASNo=
|MolereMassa=
|Voorkoms= swart kristalle<ref name="Ehrlich"/>
|Reuk=
|Oplosbaarheid=reageer met water<ref name="Ehrlich"/>
|Digtheid=
|DeltaHf=
|Sf_s=
|Cp_s=|
|Kondisie=tetragonaal; 300K/1Atm
|Strukturbericht=E0{{subb|1}}
|Ruimtegroep=P4/nmm
|Ruimtegroepnommer=129
|Selparms= a=439,4(2)pm; c=723,8(5) pm<ref name="Ubu"/>
|Kondisie2= ortorombies P>30 GPa
|Strukturbericht2=C23
|Ruimtegroep2=Pnma
|Ruimtegroepnommer2=62
|Selparms2= a=672(2) pm; b=417,9(3)pm; c=684,8(6) pm @ 29,2 GPa<ref name="Ubu"/>}}
'''Bariumhidriedchloried''' is 'n verbinding van [[barium]] met [[chloor]] en [[waterstof]] in hul -1 oksidasietoestande.
==Sintese==
Die beste metode is om 'n aquimolêre mengsel van alkalieaardehidried en sy ooreenstemmende chloried by 900°C te smelt. Die hidried hoef nie spesiaal voorberei te word nie; eerder kan 'n mengsel van barium en sy chloried stadig in 'n stroom waterstof verhit word. 'n Kragtige opname van waterstof begin tussen 300°C en 400°C en stop by 700°C. Met verdere verhitting smelt die mengsel uiteindelik, en na ongeveer 'n halfuur tot 'n uur is die reaksie by 900°C voltooi. Die opbrengs is 100%. Met baie stadige afkoeling kan die verbinding in groot kristalle verkry word. Die hidriedchloriede kristalliseer uit in glinsterende plaatjies. Hierdie kan dikwels maklik van die oppervlak van die gestolde smelt afgesplits word. In dikker lae is BaHCl se kristalaggregate swart.<ref name="Ehrlich"/>
==Struktuur==
{{ch2|BaHCl}} beskik oor 'n tetragonale PbFCl-tipe fase (P4/nmm). Dit bestaan uit afwisselende stapels {{ch2|HBa4}} tetraëdriese en {{ch2|ClBa5}} piramidale bloke. By ongeveer 29 GPa skakel dit om na 'n ortorombiese fase. Die hoëdrukvorm van BaHCl kan tot by omgewingsdruk behou word (deur vinnige afkoeling). Dit het 'n {{ch2|PbCl2}}-tipe struktuur (Pnma).<ref name="Ubu">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022459622003784 Hiroki Ubukata, Kohdai Ishida, Yuji Higo, Yoshinori Tange, Thibault Broux, Cédric Tassel, Hiroshi Kageyama, Pressure-induced structural phase transition in BaHCl, Journal of Solid State Chemistry, Volume 312, 2022, 123253, doi:10.1016/j.jssc.2022.123253.]</ref> Dit is C23 in die [[strukturbericht-klassifikasie]] <ref>[https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/A2B_oP12_62_2c_c-003/ AFLOW]</ref>
==Eienskappe==
Die verbinding reageer heftig met water, wat waterstof vrystel en aansienlike hitte genereer. In vrye lug ontbind die stof vinnig in 'n los wit poeier wat uiteindelik vervloei.<ref name="Ehrlich"/>
BaHCl van die PbCl{{sub|2}}-tipe is 'n potensiële kandidaat vir [[superioniese geleiding|hidriedioongeleiers]], mits die draerkonsentrasie op gepaste wyse aangepas word.<ref name="Ubu"/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
l238peuwks138qv0rzkwmjd2nq40vjq
3373328
3373327
2026-11-16T23:30:27Z
Jcwf
4
3373328
wikitext
text/x-wiki
{{chemiekas2
|struktuur=
|struktuur12=MatlockiteStructure.png
|AnderName=
|Formule={{ch2|BaHCl}}
|Smeltpunt= 850 °C<ref name="Ehrlich">[https://onlinelibrary-wiley-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/doi/epdf/10.1002/zaac.19562830108 Ehrlich, P., Alt, B. and Gentsch, L. (1956), Über die Hydridchloride der Erdalkalimetalle†. Z. anorg. allg. Chem., 283: 58-73. doi:/10.1002/zaac.19562830108]</ref>
|Kookpunt=
|CASNo=
|MolereMassa= 173,79 [g/mol]
|Voorkoms= swart kristalle<ref name="Ehrlich"/>
|Reuk=
|Oplosbaarheid=reageer met water<ref name="Ehrlich"/>
|Digtheid=
|DeltaHf=
|Sf_s=
|Cp_s=|
|Kondisie=tetragonaal; 300K/1Atm
|Strukturbericht=E0{{subb|1}}
|Ruimtegroep=P4/nmm
|Ruimtegroepnommer=129
|Selparms= a=439,4(2)pm; c=723,8(5) pm<ref name="Ubu"/>
|Kondisie2= ortorombies P>30 GPa
|Strukturbericht2=C23
|Ruimtegroep2=Pnma
|Ruimtegroepnommer2=62
|Selparms2= a=672(2) pm; b=417,9(3)pm; c=684,8(6) pm @ 29,2 GPa<ref name="Ubu"/>}}
'''Bariumhidriedchloried''' is 'n verbinding van [[barium]] met [[chloor]] en [[waterstof]] in hul -1 oksidasietoestande.
==Sintese==
Die beste metode is om 'n aquimolêre mengsel van alkalieaardehidried en sy ooreenstemmende chloried by 900°C te smelt. Die hidried hoef nie spesiaal voorberei te word nie; eerder kan 'n mengsel van barium en sy chloried stadig in 'n stroom waterstof verhit word. 'n Kragtige opname van waterstof begin tussen 300°C en 400°C en stop by 700°C. Met verdere verhitting smelt die mengsel uiteindelik, en na ongeveer 'n halfuur tot 'n uur is die reaksie by 900°C voltooi. Die opbrengs is 100%. Met baie stadige afkoeling kan die verbinding in groot kristalle verkry word. Die hidriedchloriede kristalliseer uit in glinsterende plaatjies. Hierdie kan dikwels maklik van die oppervlak van die gestolde smelt afgesplits word. In dikker lae is BaHCl se kristalaggregate swart.<ref name="Ehrlich"/>
==Struktuur==
{{ch2|BaHCl}} beskik oor 'n tetragonale PbFCl-tipe fase (P4/nmm). Dit bestaan uit afwisselende stapels {{ch2|HBa4}} tetraëdriese en {{ch2|ClBa5}} piramidale bloke. By ongeveer 29 GPa skakel dit om na 'n ortorombiese fase. Die hoëdrukvorm van BaHCl kan tot by omgewingsdruk behou word (deur vinnige afkoeling). Dit het 'n {{ch2|PbCl2}}-tipe struktuur (Pnma).<ref name="Ubu">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022459622003784 Hiroki Ubukata, Kohdai Ishida, Yuji Higo, Yoshinori Tange, Thibault Broux, Cédric Tassel, Hiroshi Kageyama, Pressure-induced structural phase transition in BaHCl, Journal of Solid State Chemistry, Volume 312, 2022, 123253, doi:10.1016/j.jssc.2022.123253.]</ref> Dit is C23 in die [[strukturbericht-klassifikasie]] <ref>[https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/A2B_oP12_62_2c_c-003/ AFLOW]</ref>
==Eienskappe==
Die verbinding reageer heftig met water, wat waterstof vrystel en aansienlike hitte genereer. In vrye lug ontbind die stof vinnig in 'n los wit poeier wat uiteindelik vervloei.<ref name="Ehrlich"/>
BaHCl van die PbCl{{sub|2}}-tipe is 'n potensiële kandidaat vir [[superioniese geleiding|hidriedioongeleiers]], mits die draerkonsentrasie op gepaste wyse aangepas word.<ref name="Ubu"/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
qq68bl7yrze5yqotzca4g4ucn21smz6
3373335
3373328
2026-11-17T01:16:07Z
Jcwf
4
[[:Kategorie:Anorganiese verbindings]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]])
3373335
wikitext
text/x-wiki
{{chemiekas2
|struktuur=
|struktuur12=MatlockiteStructure.png
|AnderName=
|Formule={{ch2|BaHCl}}
|Smeltpunt= 850 °C<ref name="Ehrlich">[https://onlinelibrary-wiley-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/doi/epdf/10.1002/zaac.19562830108 Ehrlich, P., Alt, B. and Gentsch, L. (1956), Über die Hydridchloride der Erdalkalimetalle†. Z. anorg. allg. Chem., 283: 58-73. doi:/10.1002/zaac.19562830108]</ref>
|Kookpunt=
|CASNo=
|MolereMassa= 173,79 [g/mol]
|Voorkoms= swart kristalle<ref name="Ehrlich"/>
|Reuk=
|Oplosbaarheid=reageer met water<ref name="Ehrlich"/>
|Digtheid=
|DeltaHf=
|Sf_s=
|Cp_s=|
|Kondisie=tetragonaal; 300K/1Atm
|Strukturbericht=E0{{subb|1}}
|Ruimtegroep=P4/nmm
|Ruimtegroepnommer=129
|Selparms= a=439,4(2)pm; c=723,8(5) pm<ref name="Ubu"/>
|Kondisie2= ortorombies P>30 GPa
|Strukturbericht2=C23
|Ruimtegroep2=Pnma
|Ruimtegroepnommer2=62
|Selparms2= a=672(2) pm; b=417,9(3)pm; c=684,8(6) pm @ 29,2 GPa<ref name="Ubu"/>}}
'''Bariumhidriedchloried''' is 'n verbinding van [[barium]] met [[chloor]] en [[waterstof]] in hul -1 oksidasietoestande.
==Sintese==
Die beste metode is om 'n aquimolêre mengsel van alkalieaardehidried en sy ooreenstemmende chloried by 900°C te smelt. Die hidried hoef nie spesiaal voorberei te word nie; eerder kan 'n mengsel van barium en sy chloried stadig in 'n stroom waterstof verhit word. 'n Kragtige opname van waterstof begin tussen 300°C en 400°C en stop by 700°C. Met verdere verhitting smelt die mengsel uiteindelik, en na ongeveer 'n halfuur tot 'n uur is die reaksie by 900°C voltooi. Die opbrengs is 100%. Met baie stadige afkoeling kan die verbinding in groot kristalle verkry word. Die hidriedchloriede kristalliseer uit in glinsterende plaatjies. Hierdie kan dikwels maklik van die oppervlak van die gestolde smelt afgesplits word. In dikker lae is BaHCl se kristalaggregate swart.<ref name="Ehrlich"/>
==Struktuur==
{{ch2|BaHCl}} beskik oor 'n tetragonale PbFCl-tipe fase (P4/nmm). Dit bestaan uit afwisselende stapels {{ch2|HBa4}} tetraëdriese en {{ch2|ClBa5}} piramidale bloke. By ongeveer 29 GPa skakel dit om na 'n ortorombiese fase. Die hoëdrukvorm van BaHCl kan tot by omgewingsdruk behou word (deur vinnige afkoeling). Dit het 'n {{ch2|PbCl2}}-tipe struktuur (Pnma).<ref name="Ubu">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022459622003784 Hiroki Ubukata, Kohdai Ishida, Yuji Higo, Yoshinori Tange, Thibault Broux, Cédric Tassel, Hiroshi Kageyama, Pressure-induced structural phase transition in BaHCl, Journal of Solid State Chemistry, Volume 312, 2022, 123253, doi:10.1016/j.jssc.2022.123253.]</ref> Dit is C23 in die [[strukturbericht-klassifikasie]] <ref>[https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/A2B_oP12_62_2c_c-003/ AFLOW]</ref>
==Eienskappe==
Die verbinding reageer heftig met water, wat waterstof vrystel en aansienlike hitte genereer. In vrye lug ontbind die stof vinnig in 'n los wit poeier wat uiteindelik vervloei.<ref name="Ehrlich"/>
BaHCl van die PbCl{{sub|2}}-tipe is 'n potensiële kandidaat vir [[superioniese geleiding|hidriedioongeleiers]], mits die draerkonsentrasie op gepaste wyse aangepas word.<ref name="Ubu"/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
[[Kategorie:Anorganiese verbindings]]
ml0tgm4ddpbsh5uby0sm47lshmlm6jp
3373336
3373335
2026-11-17T01:16:29Z
Jcwf
4
[[:Kategorie:Verbindings van barium]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]])
3373336
wikitext
text/x-wiki
{{chemiekas2
|struktuur=
|struktuur12=MatlockiteStructure.png
|AnderName=
|Formule={{ch2|BaHCl}}
|Smeltpunt= 850 °C<ref name="Ehrlich">[https://onlinelibrary-wiley-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/doi/epdf/10.1002/zaac.19562830108 Ehrlich, P., Alt, B. and Gentsch, L. (1956), Über die Hydridchloride der Erdalkalimetalle†. Z. anorg. allg. Chem., 283: 58-73. doi:/10.1002/zaac.19562830108]</ref>
|Kookpunt=
|CASNo=
|MolereMassa= 173,79 [g/mol]
|Voorkoms= swart kristalle<ref name="Ehrlich"/>
|Reuk=
|Oplosbaarheid=reageer met water<ref name="Ehrlich"/>
|Digtheid=
|DeltaHf=
|Sf_s=
|Cp_s=|
|Kondisie=tetragonaal; 300K/1Atm
|Strukturbericht=E0{{subb|1}}
|Ruimtegroep=P4/nmm
|Ruimtegroepnommer=129
|Selparms= a=439,4(2)pm; c=723,8(5) pm<ref name="Ubu"/>
|Kondisie2= ortorombies P>30 GPa
|Strukturbericht2=C23
|Ruimtegroep2=Pnma
|Ruimtegroepnommer2=62
|Selparms2= a=672(2) pm; b=417,9(3)pm; c=684,8(6) pm @ 29,2 GPa<ref name="Ubu"/>}}
'''Bariumhidriedchloried''' is 'n verbinding van [[barium]] met [[chloor]] en [[waterstof]] in hul -1 oksidasietoestande.
==Sintese==
Die beste metode is om 'n aquimolêre mengsel van alkalieaardehidried en sy ooreenstemmende chloried by 900°C te smelt. Die hidried hoef nie spesiaal voorberei te word nie; eerder kan 'n mengsel van barium en sy chloried stadig in 'n stroom waterstof verhit word. 'n Kragtige opname van waterstof begin tussen 300°C en 400°C en stop by 700°C. Met verdere verhitting smelt die mengsel uiteindelik, en na ongeveer 'n halfuur tot 'n uur is die reaksie by 900°C voltooi. Die opbrengs is 100%. Met baie stadige afkoeling kan die verbinding in groot kristalle verkry word. Die hidriedchloriede kristalliseer uit in glinsterende plaatjies. Hierdie kan dikwels maklik van die oppervlak van die gestolde smelt afgesplits word. In dikker lae is BaHCl se kristalaggregate swart.<ref name="Ehrlich"/>
==Struktuur==
{{ch2|BaHCl}} beskik oor 'n tetragonale PbFCl-tipe fase (P4/nmm). Dit bestaan uit afwisselende stapels {{ch2|HBa4}} tetraëdriese en {{ch2|ClBa5}} piramidale bloke. By ongeveer 29 GPa skakel dit om na 'n ortorombiese fase. Die hoëdrukvorm van BaHCl kan tot by omgewingsdruk behou word (deur vinnige afkoeling). Dit het 'n {{ch2|PbCl2}}-tipe struktuur (Pnma).<ref name="Ubu">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022459622003784 Hiroki Ubukata, Kohdai Ishida, Yuji Higo, Yoshinori Tange, Thibault Broux, Cédric Tassel, Hiroshi Kageyama, Pressure-induced structural phase transition in BaHCl, Journal of Solid State Chemistry, Volume 312, 2022, 123253, doi:10.1016/j.jssc.2022.123253.]</ref> Dit is C23 in die [[strukturbericht-klassifikasie]] <ref>[https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/A2B_oP12_62_2c_c-003/ AFLOW]</ref>
==Eienskappe==
Die verbinding reageer heftig met water, wat waterstof vrystel en aansienlike hitte genereer. In vrye lug ontbind die stof vinnig in 'n los wit poeier wat uiteindelik vervloei.<ref name="Ehrlich"/>
BaHCl van die PbCl{{sub|2}}-tipe is 'n potensiële kandidaat vir [[superioniese geleiding|hidriedioongeleiers]], mits die draerkonsentrasie op gepaste wyse aangepas word.<ref name="Ubu"/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
[[Kategorie:Anorganiese verbindings]]
[[Kategorie:Verbindings van barium]]
e02fxalcmdj8u1uygs555zn3w190mci
3373337
3373336
2026-11-17T01:16:44Z
Jcwf
4
[[:Kategorie:Verbindings van waterstof]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]])
3373337
wikitext
text/x-wiki
{{chemiekas2
|struktuur=
|struktuur12=MatlockiteStructure.png
|AnderName=
|Formule={{ch2|BaHCl}}
|Smeltpunt= 850 °C<ref name="Ehrlich">[https://onlinelibrary-wiley-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/doi/epdf/10.1002/zaac.19562830108 Ehrlich, P., Alt, B. and Gentsch, L. (1956), Über die Hydridchloride der Erdalkalimetalle†. Z. anorg. allg. Chem., 283: 58-73. doi:/10.1002/zaac.19562830108]</ref>
|Kookpunt=
|CASNo=
|MolereMassa= 173,79 [g/mol]
|Voorkoms= swart kristalle<ref name="Ehrlich"/>
|Reuk=
|Oplosbaarheid=reageer met water<ref name="Ehrlich"/>
|Digtheid=
|DeltaHf=
|Sf_s=
|Cp_s=|
|Kondisie=tetragonaal; 300K/1Atm
|Strukturbericht=E0{{subb|1}}
|Ruimtegroep=P4/nmm
|Ruimtegroepnommer=129
|Selparms= a=439,4(2)pm; c=723,8(5) pm<ref name="Ubu"/>
|Kondisie2= ortorombies P>30 GPa
|Strukturbericht2=C23
|Ruimtegroep2=Pnma
|Ruimtegroepnommer2=62
|Selparms2= a=672(2) pm; b=417,9(3)pm; c=684,8(6) pm @ 29,2 GPa<ref name="Ubu"/>}}
'''Bariumhidriedchloried''' is 'n verbinding van [[barium]] met [[chloor]] en [[waterstof]] in hul -1 oksidasietoestande.
==Sintese==
Die beste metode is om 'n aquimolêre mengsel van alkalieaardehidried en sy ooreenstemmende chloried by 900°C te smelt. Die hidried hoef nie spesiaal voorberei te word nie; eerder kan 'n mengsel van barium en sy chloried stadig in 'n stroom waterstof verhit word. 'n Kragtige opname van waterstof begin tussen 300°C en 400°C en stop by 700°C. Met verdere verhitting smelt die mengsel uiteindelik, en na ongeveer 'n halfuur tot 'n uur is die reaksie by 900°C voltooi. Die opbrengs is 100%. Met baie stadige afkoeling kan die verbinding in groot kristalle verkry word. Die hidriedchloriede kristalliseer uit in glinsterende plaatjies. Hierdie kan dikwels maklik van die oppervlak van die gestolde smelt afgesplits word. In dikker lae is BaHCl se kristalaggregate swart.<ref name="Ehrlich"/>
==Struktuur==
{{ch2|BaHCl}} beskik oor 'n tetragonale PbFCl-tipe fase (P4/nmm). Dit bestaan uit afwisselende stapels {{ch2|HBa4}} tetraëdriese en {{ch2|ClBa5}} piramidale bloke. By ongeveer 29 GPa skakel dit om na 'n ortorombiese fase. Die hoëdrukvorm van BaHCl kan tot by omgewingsdruk behou word (deur vinnige afkoeling). Dit het 'n {{ch2|PbCl2}}-tipe struktuur (Pnma).<ref name="Ubu">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022459622003784 Hiroki Ubukata, Kohdai Ishida, Yuji Higo, Yoshinori Tange, Thibault Broux, Cédric Tassel, Hiroshi Kageyama, Pressure-induced structural phase transition in BaHCl, Journal of Solid State Chemistry, Volume 312, 2022, 123253, doi:10.1016/j.jssc.2022.123253.]</ref> Dit is C23 in die [[strukturbericht-klassifikasie]] <ref>[https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/A2B_oP12_62_2c_c-003/ AFLOW]</ref>
==Eienskappe==
Die verbinding reageer heftig met water, wat waterstof vrystel en aansienlike hitte genereer. In vrye lug ontbind die stof vinnig in 'n los wit poeier wat uiteindelik vervloei.<ref name="Ehrlich"/>
BaHCl van die PbCl{{sub|2}}-tipe is 'n potensiële kandidaat vir [[superioniese geleiding|hidriedioongeleiers]], mits die draerkonsentrasie op gepaste wyse aangepas word.<ref name="Ubu"/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
[[Kategorie:Anorganiese verbindings]]
[[Kategorie:Verbindings van barium]]
[[Kategorie:Verbindings van waterstof]]
o9sgvqblkmnbzcfhrid6tby0qfhs0f5
3373338
3373337
2026-11-17T01:17:03Z
Jcwf
4
[[:Kategorie:Verbindings van chloor]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]])
3373338
wikitext
text/x-wiki
{{chemiekas2
|struktuur=
|struktuur12=MatlockiteStructure.png
|AnderName=
|Formule={{ch2|BaHCl}}
|Smeltpunt= 850 °C<ref name="Ehrlich">[https://onlinelibrary-wiley-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/doi/epdf/10.1002/zaac.19562830108 Ehrlich, P., Alt, B. and Gentsch, L. (1956), Über die Hydridchloride der Erdalkalimetalle†. Z. anorg. allg. Chem., 283: 58-73. doi:/10.1002/zaac.19562830108]</ref>
|Kookpunt=
|CASNo=
|MolereMassa= 173,79 [g/mol]
|Voorkoms= swart kristalle<ref name="Ehrlich"/>
|Reuk=
|Oplosbaarheid=reageer met water<ref name="Ehrlich"/>
|Digtheid=
|DeltaHf=
|Sf_s=
|Cp_s=|
|Kondisie=tetragonaal; 300K/1Atm
|Strukturbericht=E0{{subb|1}}
|Ruimtegroep=P4/nmm
|Ruimtegroepnommer=129
|Selparms= a=439,4(2)pm; c=723,8(5) pm<ref name="Ubu"/>
|Kondisie2= ortorombies P>30 GPa
|Strukturbericht2=C23
|Ruimtegroep2=Pnma
|Ruimtegroepnommer2=62
|Selparms2= a=672(2) pm; b=417,9(3)pm; c=684,8(6) pm @ 29,2 GPa<ref name="Ubu"/>}}
'''Bariumhidriedchloried''' is 'n verbinding van [[barium]] met [[chloor]] en [[waterstof]] in hul -1 oksidasietoestande.
==Sintese==
Die beste metode is om 'n aquimolêre mengsel van alkalieaardehidried en sy ooreenstemmende chloried by 900°C te smelt. Die hidried hoef nie spesiaal voorberei te word nie; eerder kan 'n mengsel van barium en sy chloried stadig in 'n stroom waterstof verhit word. 'n Kragtige opname van waterstof begin tussen 300°C en 400°C en stop by 700°C. Met verdere verhitting smelt die mengsel uiteindelik, en na ongeveer 'n halfuur tot 'n uur is die reaksie by 900°C voltooi. Die opbrengs is 100%. Met baie stadige afkoeling kan die verbinding in groot kristalle verkry word. Die hidriedchloriede kristalliseer uit in glinsterende plaatjies. Hierdie kan dikwels maklik van die oppervlak van die gestolde smelt afgesplits word. In dikker lae is BaHCl se kristalaggregate swart.<ref name="Ehrlich"/>
==Struktuur==
{{ch2|BaHCl}} beskik oor 'n tetragonale PbFCl-tipe fase (P4/nmm). Dit bestaan uit afwisselende stapels {{ch2|HBa4}} tetraëdriese en {{ch2|ClBa5}} piramidale bloke. By ongeveer 29 GPa skakel dit om na 'n ortorombiese fase. Die hoëdrukvorm van BaHCl kan tot by omgewingsdruk behou word (deur vinnige afkoeling). Dit het 'n {{ch2|PbCl2}}-tipe struktuur (Pnma).<ref name="Ubu">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022459622003784 Hiroki Ubukata, Kohdai Ishida, Yuji Higo, Yoshinori Tange, Thibault Broux, Cédric Tassel, Hiroshi Kageyama, Pressure-induced structural phase transition in BaHCl, Journal of Solid State Chemistry, Volume 312, 2022, 123253, doi:10.1016/j.jssc.2022.123253.]</ref> Dit is C23 in die [[strukturbericht-klassifikasie]] <ref>[https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/A2B_oP12_62_2c_c-003/ AFLOW]</ref>
==Eienskappe==
Die verbinding reageer heftig met water, wat waterstof vrystel en aansienlike hitte genereer. In vrye lug ontbind die stof vinnig in 'n los wit poeier wat uiteindelik vervloei.<ref name="Ehrlich"/>
BaHCl van die PbCl{{sub|2}}-tipe is 'n potensiële kandidaat vir [[superioniese geleiding|hidriedioongeleiers]], mits die draerkonsentrasie op gepaste wyse aangepas word.<ref name="Ubu"/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
[[Kategorie:Anorganiese verbindings]]
[[Kategorie:Verbindings van barium]]
[[Kategorie:Verbindings van waterstof]]
[[Kategorie:Verbindings van chloor]]
218w3wb27yt515u4pli4cycd8zshnfd
3373339
3373338
2026-11-17T01:24:35Z
Jcwf
4
3373339
wikitext
text/x-wiki
{{chemiekas2
|struktuur=
|struktuur12=MatlockiteStructure.png
|AnderName=
|Formule={{ch2|BaHCl}}
|Smeltpunt= 850 °C<ref name="Ehrlich">[https://onlinelibrary-wiley-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/doi/epdf/10.1002/zaac.19562830108 Ehrlich, P., Alt, B. and Gentsch, L. (1956), Über die Hydridchloride der Erdalkalimetalle†. Z. anorg. allg. Chem., 283: 58-73. doi:/10.1002/zaac.19562830108]</ref>
|Kookpunt=
|CASNo=
|MolereMassa= 173,79 [g/mol]
|Voorkoms= swart kristalle<ref name="Ehrlich"/>
|Reuk=
|Oplosbaarheid=reageer met water<ref name="Ehrlich"/>
|Digtheid=
|DeltaHf=
|Sf_s=
|Cp_s=|
|Kondisie=tetragonaal; 300K/1Atm
|Strukturbericht=E0{{subb|1}}
|Ruimtegroep=P4/nmm
|Ruimtegroepnommer=129
|Selparms= a=439,4(2)pm; c=723,8(5) pm<ref name="Ubu"/>
|Kondisie2= ortorombies P>30 GPa
|Strukturbericht2=C23
|Ruimtegroep2=Pnma
|Ruimtegroepnommer2=62
|Selparms2= a=672(2) pm; b=417,9(3)pm; c=684,8(6) pm @ 29,2 GPa<ref name="Ubu"/>}}
'''Bariumhidriedchloried''' is 'n verbinding van [[barium]] met [[chloor]] en [[waterstof]] in hul -1 oksidasietoestande. Die chemiese formule is {{ch2|BaHCl}}.
==Sintese==
Die beste metode is om 'n aquimolêre mengsel van alkalieaardehidried en sy ooreenstemmende chloried by 900°C te smelt. Die hidried hoef nie spesiaal voorberei te word nie; eerder kan 'n mengsel van barium en sy chloried stadig in 'n stroom waterstof verhit word. 'n Kragtige opname van waterstof begin tussen 300°C en 400°C en stop by 700°C. Met verdere verhitting smelt die mengsel uiteindelik, en na ongeveer 'n halfuur tot 'n uur is die reaksie by 900°C voltooi. Die opbrengs is 100%. Met baie stadige afkoeling kan die verbinding in groot kristalle verkry word. Die hidriedchloriede kristalliseer uit in glinsterende plaatjies. Hierdie kan dikwels maklik van die oppervlak van die gestolde smelt afgesplits word. In dikker lae is BaHCl se kristalaggregate swart.<ref name="Ehrlich"/>
==Struktuur==
{{ch2|BaHCl}} beskik oor 'n tetragonale PbFCl-tipe fase (P4/nmm). Dit bestaan uit afwisselende stapels {{ch2|HBa4}} tetraëdriese en {{ch2|ClBa5}} piramidale bloke. By ongeveer 29 GPa skakel dit om na 'n ortorombiese fase. Die hoëdrukvorm van BaHCl kan tot by omgewingsdruk behou word (deur vinnige afkoeling). Dit het 'n {{ch2|PbCl2}}-tipe struktuur (Pnma).<ref name="Ubu">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022459622003784 Hiroki Ubukata, Kohdai Ishida, Yuji Higo, Yoshinori Tange, Thibault Broux, Cédric Tassel, Hiroshi Kageyama, Pressure-induced structural phase transition in BaHCl, Journal of Solid State Chemistry, Volume 312, 2022, 123253, doi:10.1016/j.jssc.2022.123253.]</ref> Dit is C23 in die [[strukturbericht-klassifikasie]] <ref>[https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/A2B_oP12_62_2c_c-003/ AFLOW]</ref>
==Eienskappe==
Die verbinding reageer heftig met water, wat waterstof vrystel en aansienlike hitte genereer. In vrye lug ontbind die stof vinnig in 'n los wit poeier wat uiteindelik vervloei.<ref name="Ehrlich"/>
BaHCl van die PbCl{{sub|2}}-tipe is 'n potensiële kandidaat vir [[superioniese geleiding|hidriedioongeleiers]], mits die draerkonsentrasie op gepaste wyse aangepas word.<ref name="Ubu"/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
[[Kategorie:Anorganiese verbindings]]
[[Kategorie:Verbindings van barium]]
[[Kategorie:Verbindings van waterstof]]
[[Kategorie:Verbindings van chloor]]
3g6ozwchq325kdu912yq4yem6bt8jfm
3373340
3373339
2026-11-17T01:26:18Z
Jcwf
4
3373340
wikitext
text/x-wiki
{{chemiekas2
|struktuur=
|struktuur12=MatlockiteStructure.png
|AnderName=
|Formule={{ch2|BaHCl}}
|Smeltpunt= 850 °C<ref name="Ehrlich">[https://onlinelibrary-wiley-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/doi/epdf/10.1002/zaac.19562830108 Ehrlich, P., Alt, B. and Gentsch, L. (1956), Über die Hydridchloride der Erdalkalimetalle†. Z. anorg. allg. Chem., 283: 58-73. doi:/10.1002/zaac.19562830108]</ref>
|Kookpunt=
|CASNo=N/A
|MolereMassa= 173,79 [g/mol]
|Voorkoms= swart kristalle<ref name="Ehrlich"/>
|Reuk=
|Oplosbaarheid=reageer met water<ref name="Ehrlich"/>
|Digtheid=
|DeltaHf=
|Sf_s=
|Cp_s=|
|Kondisie=tetragonaal; 300K/1Atm
|Strukturbericht=E0{{subb|1}}
|Ruimtegroep=P4/nmm
|Ruimtegroepnommer=129
|Selparms= a=439,4(2)pm; c=723,8(5) pm<ref name="Ubu"/>
|Kondisie2= ortorombies P>30 GPa
|Strukturbericht2=C23
|Ruimtegroep2=Pnma
|Ruimtegroepnommer2=62
|Selparms2= a=672(2) pm; b=417,9(3)pm; c=684,8(6) pm @ 29,2 GPa<ref name="Ubu"/>}}
'''Bariumhidriedchloried''' is 'n verbinding van [[barium]] met [[chloor]] en [[waterstof]] in hul -1 oksidasietoestande. Die chemiese formule is {{ch2|BaHCl}}.
==Sintese==
Die beste metode is om 'n aquimolêre mengsel van alkalieaardehidried en sy ooreenstemmende chloried by 900°C te smelt. Die hidried hoef nie spesiaal voorberei te word nie; eerder kan 'n mengsel van barium en sy chloried stadig in 'n stroom waterstof verhit word. 'n Kragtige opname van waterstof begin tussen 300°C en 400°C en stop by 700°C. Met verdere verhitting smelt die mengsel uiteindelik, en na ongeveer 'n halfuur tot 'n uur is die reaksie by 900°C voltooi. Die opbrengs is 100%. Met baie stadige afkoeling kan die verbinding in groot kristalle verkry word. Die hidriedchloriede kristalliseer uit in glinsterende plaatjies. Hierdie kan dikwels maklik van die oppervlak van die gestolde smelt afgesplits word. In dikker lae is BaHCl se kristalaggregate swart.<ref name="Ehrlich"/>
==Struktuur==
{{ch2|BaHCl}} beskik oor 'n tetragonale PbFCl-tipe fase (P4/nmm). Dit bestaan uit afwisselende stapels {{ch2|HBa4}} tetraëdriese en {{ch2|ClBa5}} piramidale bloke. By ongeveer 29 GPa skakel dit om na 'n ortorombiese fase. Die hoëdrukvorm van BaHCl kan tot by omgewingsdruk behou word (deur vinnige afkoeling). Dit het 'n {{ch2|PbCl2}}-tipe struktuur (Pnma).<ref name="Ubu">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022459622003784 Hiroki Ubukata, Kohdai Ishida, Yuji Higo, Yoshinori Tange, Thibault Broux, Cédric Tassel, Hiroshi Kageyama, Pressure-induced structural phase transition in BaHCl, Journal of Solid State Chemistry, Volume 312, 2022, 123253, doi:10.1016/j.jssc.2022.123253.]</ref> Dit is C23 in die [[strukturbericht-klassifikasie]] <ref>[https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/A2B_oP12_62_2c_c-003/ AFLOW]</ref>
==Eienskappe==
Die verbinding reageer heftig met water, wat waterstof vrystel en aansienlike hitte genereer. In vrye lug ontbind die stof vinnig in 'n los wit poeier wat uiteindelik vervloei.<ref name="Ehrlich"/>
BaHCl van die PbCl{{sub|2}}-tipe is 'n potensiële kandidaat vir [[superioniese geleiding|hidriedioongeleiers]], mits die draerkonsentrasie op gepaste wyse aangepas word.<ref name="Ubu"/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
[[Kategorie:Anorganiese verbindings]]
[[Kategorie:Verbindings van barium]]
[[Kategorie:Verbindings van waterstof]]
[[Kategorie:Verbindings van chloor]]
ff7o08qw8v3631tkdrkzuchioc2olau
Bespreking:Bariumhidriedchloried
1
583426
3373346
2026-11-17T04:00:44Z
Jcwf
4
Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} {{Wikiprojek Chemie |beeld nodig = ja }}'
3373346
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
{{Wikiprojek Chemie
|beeld nodig = ja
}}
9vwbuy9zg4id56e61mkgchmr0hoakne
Senecio banksii
0
583427
3373358
2026-11-17T06:17:28Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto.
3373358
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio banksii
| outeur = Hook.f., (1852)
| sinonieme =* ''Senecio pumiceus'' <small>Colenso<small>
* ''Senecio scabrosus'' <small>Banks & Sol. ex Hook.f.<small>
}}
'''''Senecio banksii''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Nieu-Seeland]] en kom op die [[Noordeiland]] voor.
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:244031-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|banksii]]
[[Kategorie:Flora van Nieu-Seeland]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Nieu-Seeland]]
c9srlrk509zxwpqr106v96sdmsdwagl
3373359
3373358
2026-11-17T06:18:09Z
Oesjaar
7467
Ai!
3373359
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio banksii
| outeur = Hook.f., (1852)
| sinonieme =* ''Senecio pumiceus'' <small>Colenso</small>
* ''Senecio scabrosus'' <small>Banks & Sol. ex Hook.f.</small>
}}
'''''Senecio banksii''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Nieu-Seeland]] en kom op die [[Noordeiland]] voor.
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:244031-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|banksii]]
[[Kategorie:Flora van Nieu-Seeland]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Nieu-Seeland]]
d25u7xggko5qfouwucwy6qsyo3dvu1d
Bespreking:Senecio banksii
1
583428
3373360
2026-11-17T06:18:38Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373360
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Senecio bigelovii
0
583429
3373361
2026-11-17T06:25:35Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto's.
3373361
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio bigelovii
| outeur = A.Gray, (1857)
| sinonieme =* ''Ligularia bigelovii'' <small>(A.Gray) W.A.Weber</small>
}}
'''''Senecio bigelovii''''' is 'n plant wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Amerika]] en kom in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Arizona]], [[Colorado]], [[Nieu-Meksiko]], [[Utah]] en [[Wyoming]] voor.
== Galery ==
<gallery>
Senecio bigelovii - nodding ragwort - 53131545972.jpg
Senecio bigelovii - nodding ragwort - 53131543772.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:232726-2 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|bigelovii]]
[[Kategorie:Flora van Amerika]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Amerika]]
fid2qbt7ajarw2z8dl8yc82mooulez9
3373362
3373361
2026-11-17T06:28:02Z
Oesjaar
7467
/* Galery */ Verbeter
3373362
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio bigelovii
| outeur = A.Gray, (1857)
| sinonieme =* ''Ligularia bigelovii'' <small>(A.Gray) W.A.Weber</small>
}}
'''''Senecio bigelovii''''' is 'n plant wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Amerika]] en kom in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Arizona]], [[Colorado]], [[Nieu-Meksiko]], [[Utah]] en [[Wyoming]] voor.
== Galery ==
<gallery>
Senecio bigelovii - nodding ragwort - 53131545972.jpg
Senecio bigelovii - nodding ragwort - 53131543772.jpg
Senecio bigelovii - nodding ragwort - 53132136516.jpg
Senecio bigelovii - nodding ragwort - 53132142596.jpg
Senecio bigelovii - nodding ragwort - 53132347319.jpg
Senecio bigelovii var. hallii - Flickr - aspidoscelis (1).jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:232726-2 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|bigelovii]]
[[Kategorie:Flora van Amerika]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Amerika]]
rcmqs7qwg08onu6clymksnptxsmwgwu
3373402
3373362
2026-11-17T09:32:41Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373402
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio bigelovii
| outeur = A.Gray, (1857)
| sinonieme =* ''Ligularia bigelovii'' <small>(A.Gray) W.A.Weber</small>
}}
'''''Senecio bigelovii''''' is 'n plant wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Amerika]] en kom in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Arizona]], [[Colorado]], [[Nieu-Meksiko]], [[Utah]] en [[Wyoming]] voor.
== Infraspesies ==
Die spesie het twee [[Infraspesifieke naam|infraspesies:]]
* ''Senecio bigelovii var. bigelovii''
* ''Senecio bigelovii var. hallii'' <small>A.Gray</small>
== Galery ==
<gallery>
Senecio bigelovii - nodding ragwort - 53131545972.jpg
Senecio bigelovii - nodding ragwort - 53131543772.jpg
Senecio bigelovii - nodding ragwort - 53132136516.jpg
Senecio bigelovii - nodding ragwort - 53132142596.jpg
Senecio bigelovii - nodding ragwort - 53132347319.jpg
Senecio bigelovii var. hallii - Flickr - aspidoscelis (1).jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:232726-2 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|bigelovii]]
[[Kategorie:Flora van Amerika]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Amerika]]
nefprse1cjg73bdgvh33m2nk17bf6sq
Bespreking:Senecio bigelovii
1
583430
3373363
2026-11-17T06:28:31Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373363
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Senecio cotyledonis
0
583431
3373364
2026-11-17T07:11:43Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto's.
3373364
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus = LC
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio cotyledonis
| outeur = DC., (1838)
| sinonieme =
}}
'''''Senecio cotyledonis''''' is 'n klien, meerjarige [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Namibië]], [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]], [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor.
== Galery ==
<gallery>
Senecio cotyledonis imported from iNaturalist photo 15640231 on 20 May 2024.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3152-99 REDLIST Sanbi]
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:244645-1 Plants of the World]
* [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/466aa36e-1275-4f63-a194-737626178633 Biodiversityadvisor]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|cotyledonis]]
[[Kategorie:Flora van Namibië]]
[[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]]
3q57fp8iayhiu68e0c6zmneruf8mmqj
3373367
3373364
2026-11-17T07:14:21Z
Oesjaar
7467
Ai!
3373367
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus = LC
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio cotyledonis
| outeur = DC., (1838)
| sinonieme =
}}
'''''Senecio cotyledonis''''' is 'n klein, meerjarige [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Namibië]], [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]], [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor.
== Galery ==
<gallery>
Senecio cotyledonis imported from iNaturalist photo 15640231 on 20 May 2024.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3152-99 REDLIST Sanbi]
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:244645-1 Plants of the World]
* [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/466aa36e-1275-4f63-a194-737626178633 Biodiversityadvisor]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|cotyledonis]]
[[Kategorie:Flora van Namibië]]
[[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]]
c0nxm5xbsa30gxt24fr1dt8e63i4q8o
3373401
3373367
2026-11-17T09:31:13Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373401
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus = LC
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio cotyledonis
| outeur = DC., (1838)
| sinonieme =
}}
'''''Senecio cotyledonis''''' is 'n klein, meerjarige [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Namibië]], [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]], [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie het 'n [[voorkomsgebied]] van 94 660 km² en is onder deel van deel van die [[renosterveld]].
== Galery ==
<gallery>
Senecio cotyledonis imported from iNaturalist photo 15640231 on 20 May 2024.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3152-99 REDLIST Sanbi]
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:244645-1 Plants of the World]
* [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/466aa36e-1275-4f63-a194-737626178633 Biodiversityadvisor]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|cotyledonis]]
[[Kategorie:Flora van Namibië]]
[[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]]
t8uiriakr76iuqkf8o11okugkm9nenn
Bespreking:Senecio cotyledonis
1
583432
3373366
2026-11-17T07:13:59Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373366
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Victor J. Glover
0
583433
3373370
2026-11-17T07:15:51Z
AlphaVictorDelta0107
213442
AlphaVictorDelta0107 het bladsy [[Victor J. Glover]] na [[Victor Glover]] geskuif: Common name
3373370
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Victor Glover]]
o9v7fr4cz3zqb1qictf5npns98ictnt
Bespreking:Victor J. Glover
1
583434
3373372
2026-11-17T07:15:51Z
AlphaVictorDelta0107
213442
AlphaVictorDelta0107 het bladsy [[Bespreking:Victor J. Glover]] na [[Bespreking:Victor Glover]] geskuif: Common name
3373372
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Bespreking:Victor Glover]]
92a385cda53nje5cvczbmb51v13vf9h
Gebruikerbespreking:Taksen
3
583435
3373373
2026-11-17T07:48:45Z
Pynappel
70858
Welkom!
3373373
wikitext
text/x-wiki
== Welkom ==
{| class="toccolours" width="100%" style="font-size:100%; margin-bottom:0.5em;"
|
{| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="6" style="font-size:95%; line-height:125%; var(--background-color-base); color:var( --color-base ); border:3px solid #faecc8;"
|-
| colspan="4" style="background-color:#faecc8;" |<big>'''Hallo {{PAGENAME}},''' [[Wikipedia:Welkom nuwelinge|hartlik welkom]] op die Afrikaanse Wikipedia!</big> [[Lêer:Flag of the United Kingdom (2-3).svg|20px]] '''[[Sjabloon:Welkom/en|''Message in English'']]''' [[Lêer:Flag of the Netherlands.svg|20px]] '''[[Sjabloon:Welkom/nl|''Bericht in het Nederlands'']]'''
|-
| colspan="4" | Dankie vir jou belangstelling in [[Wikipedia]]. Ons werk hier aan die ideaal van ’n gratis en vrylik beskikbare, vrylik bewerkbare, neutrale en volledige ensiklopedie.
|-
| colspan="4" | Die [[Afrikaanse Wikipedia]] bestaan al sedert Desember 2001 en bevat reeds ''{{NUMBEROFARTICLES}}'' artikels. Jy kan jou onlangse impak hier sien: [[Spesiaal:Impact|Spesiaal:Impak]]. Vanaf die begin van die projek het die gebruikers ’n aantal riglyne en uitgangspunte vir artikelbewerking en onderlinge samewerking opgestel. Nuwelinge kan hieruit voordeel trek. Jy kan dit behulpsaam vind om van die skakels in hierdie raampie te volg en met die projek vertroud te raak voordat jy begin bydra. Indien jou vingers jeuk om te eksperimenteer, kan jy gerus ons [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] besoek: dit is juis vir die rede daar. Uiteindelik wil ons dat al ons gebruikers [[Wikipedia:Voel vry en gaan jou gang|vry voel om hulle gang te gaan]], maar dit doen natuurlik geen kwaad om ’n bietjie houvas te kry voor 'n mens in die diep kant inspring nie! Besoek gerus ook ons [[Wikipedia:Geselshoekie|Geselshoekie]], ons gebruikers staan gereed om hand by te sit, of bloot net hand te skud.
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Books-aj.svg aj ashton 01.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Verifieerbaarheid}}
| [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|'''Verifieerbaarheid''']]<br />Die eerste van Wikipedia se drie kernbeleide
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Konversation.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geselshoekie}}
| [[Wikipedia:Geselshoekie|'''Geselshoekie''']]<br />Die gewilde bymekaarkomplek
|-
| width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=OrgChem Nomen pictograph.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing}}
| width="38%" | [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|'''Geen oorspronklike navorsing''']]<br />Die tweede van Wikipedia se drie kernbeleide
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Bucket in the sand.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Sandput}}
| width="38%" | [[Wikipedia:Sandput|'''Sandput''']]<br />Eksperimenteer na hartelus
|-
| align="right" |{{Klik|Afbeelding=Unbalanced scales.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Neutrale standpunt}}
| [[Wikipedia:Neutrale standpunt| '''Neutrale standpunt''']]<br />Die derde van Wikipedia se drie kernbeleide
| width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon tools.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Redigeringsinstruksies}}
| [[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|'''Redigeringsinstruksies''']]<br />Hoe maak ek: teks wat skuinsgedruk is? ’n opskrif? tabelle?
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Nuvola apps important yellow.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie}}
| [[Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie|'''Wat Wikipedia nie is nie''']]<br />Daar is ook ’n paar dinge wat ons nié hier doen nie
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon - upload photo 2.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beelde}}
| [[Wikipedia:Beelde|'''Beelde''']]<br />As jy beelde wil oplaai
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app ksmiletris.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beleefdheid}}
| [[Wikipedia:Beleefdheid|'''Beleefdheid''']]<br />Ken jou maniere
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app kedit.svg||Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel}}
| [[Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel|'''Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel''']]<br />Soms sê die naam alles
{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} |
{{!}}-
{{!}} colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" {{!}}Jou bydrae word nou geregistreer onder jou IP-adres. Daar is verskeie voordele gebonde aan die skep van ’n rekening – sluit gerus by ons aan!| }}
|-
| colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" |
Hierdie bladsy, wat nou op jou skerm vertoon word, is trouens jou persoonlike besprekingsbladsy. Die plek waar ander Wikipediane jou in die toekoms kan kontak en jy hulle dan kan beantwoord. Elke gebruiker het so ’n bladsy. Jy kan dus ook boodskappe op ander gebruikers se besprekingsbladsye los. Sluit boodskappe en besprekings altyd af met <big><nowiki>~~~~</nowiki></big> of deur op die handtekeningknop in die wysigingsvenster te klik: Sodoende word jou boodskap onderteken met jou gebruikersnaam en die datum en tyd waarop die boodskap gestuur is. Klik dan laastens op "Publiseer wysigings" om enige bewerkings te stoor.
|}
|}
– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 07:48, 17 November 2026 (UTC)
felrthvgs0vw5mqww2r5rmaghcr0gdl
Gebruikerbespreking:AlphaVictorDelta0107
3
583436
3373374
2026-11-17T07:49:20Z
Pynappel
70858
Welkom!
3373374
wikitext
text/x-wiki
== Welkom ==
{| class="toccolours" width="100%" style="font-size:100%; margin-bottom:0.5em;"
|
{| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="6" style="font-size:95%; line-height:125%; var(--background-color-base); color:var( --color-base ); border:3px solid #faecc8;"
|-
| colspan="4" style="background-color:#faecc8;" |<big>'''Hallo {{PAGENAME}},''' [[Wikipedia:Welkom nuwelinge|hartlik welkom]] op die Afrikaanse Wikipedia!</big> [[Lêer:Flag of the United Kingdom (2-3).svg|20px]] '''[[Sjabloon:Welkom/en|''Message in English'']]''' [[Lêer:Flag of the Netherlands.svg|20px]] '''[[Sjabloon:Welkom/nl|''Bericht in het Nederlands'']]'''
|-
| colspan="4" | Dankie vir jou belangstelling in [[Wikipedia]]. Ons werk hier aan die ideaal van ’n gratis en vrylik beskikbare, vrylik bewerkbare, neutrale en volledige ensiklopedie.
|-
| colspan="4" | Die [[Afrikaanse Wikipedia]] bestaan al sedert Desember 2001 en bevat reeds ''{{NUMBEROFARTICLES}}'' artikels. Jy kan jou onlangse impak hier sien: [[Spesiaal:Impact|Spesiaal:Impak]]. Vanaf die begin van die projek het die gebruikers ’n aantal riglyne en uitgangspunte vir artikelbewerking en onderlinge samewerking opgestel. Nuwelinge kan hieruit voordeel trek. Jy kan dit behulpsaam vind om van die skakels in hierdie raampie te volg en met die projek vertroud te raak voordat jy begin bydra. Indien jou vingers jeuk om te eksperimenteer, kan jy gerus ons [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] besoek: dit is juis vir die rede daar. Uiteindelik wil ons dat al ons gebruikers [[Wikipedia:Voel vry en gaan jou gang|vry voel om hulle gang te gaan]], maar dit doen natuurlik geen kwaad om ’n bietjie houvas te kry voor 'n mens in die diep kant inspring nie! Besoek gerus ook ons [[Wikipedia:Geselshoekie|Geselshoekie]], ons gebruikers staan gereed om hand by te sit, of bloot net hand te skud.
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Books-aj.svg aj ashton 01.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Verifieerbaarheid}}
| [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|'''Verifieerbaarheid''']]<br />Die eerste van Wikipedia se drie kernbeleide
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Konversation.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geselshoekie}}
| [[Wikipedia:Geselshoekie|'''Geselshoekie''']]<br />Die gewilde bymekaarkomplek
|-
| width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=OrgChem Nomen pictograph.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing}}
| width="38%" | [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|'''Geen oorspronklike navorsing''']]<br />Die tweede van Wikipedia se drie kernbeleide
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Bucket in the sand.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Sandput}}
| width="38%" | [[Wikipedia:Sandput|'''Sandput''']]<br />Eksperimenteer na hartelus
|-
| align="right" |{{Klik|Afbeelding=Unbalanced scales.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Neutrale standpunt}}
| [[Wikipedia:Neutrale standpunt| '''Neutrale standpunt''']]<br />Die derde van Wikipedia se drie kernbeleide
| width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon tools.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Redigeringsinstruksies}}
| [[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|'''Redigeringsinstruksies''']]<br />Hoe maak ek: teks wat skuinsgedruk is? ’n opskrif? tabelle?
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Nuvola apps important yellow.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie}}
| [[Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie|'''Wat Wikipedia nie is nie''']]<br />Daar is ook ’n paar dinge wat ons nié hier doen nie
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon - upload photo 2.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beelde}}
| [[Wikipedia:Beelde|'''Beelde''']]<br />As jy beelde wil oplaai
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app ksmiletris.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beleefdheid}}
| [[Wikipedia:Beleefdheid|'''Beleefdheid''']]<br />Ken jou maniere
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app kedit.svg||Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel}}
| [[Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel|'''Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel''']]<br />Soms sê die naam alles
{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} |
{{!}}-
{{!}} colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" {{!}}Jou bydrae word nou geregistreer onder jou IP-adres. Daar is verskeie voordele gebonde aan die skep van ’n rekening – sluit gerus by ons aan!| }}
|-
| colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" |
Hierdie bladsy, wat nou op jou skerm vertoon word, is trouens jou persoonlike besprekingsbladsy. Die plek waar ander Wikipediane jou in die toekoms kan kontak en jy hulle dan kan beantwoord. Elke gebruiker het so ’n bladsy. Jy kan dus ook boodskappe op ander gebruikers se besprekingsbladsye los. Sluit boodskappe en besprekings altyd af met <big><nowiki>~~~~</nowiki></big> of deur op die handtekeningknop in die wysigingsvenster te klik: Sodoende word jou boodskap onderteken met jou gebruikersnaam en die datum en tyd waarop die boodskap gestuur is. Klik dan laastens op "Publiseer wysigings" om enige bewerkings te stoor.
|}
|}
– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 07:49, 17 November 2026 (UTC)
9am0ut6lvfxd2fkdgmjvdfq3f4p06na
Senecio bipinnatisectus
0
583437
3373380
2026-11-17T08:21:39Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto.
3373380
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio bipinnatisectus
| outeur = Belcher, (1956)
| sinonieme =* ''Erechtites atkinsoniae'' <small>F.Muell.</small>
* ''Senecio atkinsoniae'' <small>F.Muell.</small>
}}
'''''Senecio bipinnatisectus''''' is 'n meerjarige [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Australië]] en kom in [[Nieu-Suid-Wallis]] en [[Queensland]] voor.
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:244123-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|bipinnatisectus]]
[[Kategorie:Flora van Australië]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Australië]]
1shaf2j7wihzmmigpc1gydz02ti88m6
Bespreking:Senecio bipinnatisectus
1
583438
3373381
2026-11-17T08:23:41Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373381
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Senecio biserratus
0
583439
3373397
2026-11-17T09:23:35Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto's.
3373397
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = IUCN2.3
| naam =
| beeld =
| takson = Sebaea biserratus
| outeur = Belcher, (1956)
| sinonieme =* ''Erechtites sonchoides'' <small>DC.</small>
* ''Senecio flaccidus'' <small>A.Rich.</small>
}}
'''''Sebaea biserratus''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Gentianaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]]. In Australië kom die plant in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Nieu-Suid-Wallis]], [[Suid-Australië]], [[Tasmanië]] en [[Victoria (Australië)|Victoria]] en in Nieu-Seeland op die [[Noordeiland]] en [[Suideiland]] voor.
== Galery ==
<gallery>
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:244128-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Sebaea|biserratus]]
[[Kategorie:Flora van Australië]]
[[Kategorie:Flora van Nieu-Seeland]]
[[Kategorie:Flora van Tasmanië]]
tmentx485iejnwhwm0f0v8lzbk65eqz
3373398
3373397
2026-11-17T09:24:24Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373398
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = IUCN2.3
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio biserratus
| outeur = Belcher, (1956)
| sinonieme =* ''Erechtites sonchoides'' <small>DC.</small>
* ''Senecio flaccidus'' <small>A.Rich.</small>
}}
'''''Senecio biserratus''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Gentianaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]]. In Australië kom die plant in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Nieu-Suid-Wallis]], [[Suid-Australië]], [[Tasmanië]] en [[Victoria (Australië)|Victoria]] en in Nieu-Seeland op die [[Noordeiland]] en [[Suideiland]] voor.
== Galery ==
<gallery>
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:244128-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|biserratus]]
[[Kategorie:Flora van Australië]]
[[Kategorie:Flora van Nieu-Seeland]]
[[Kategorie:Flora van Tasmanië]]
6r6n4hclbn4hltsybetmdrg2tsenr16
3373399
3373398
2026-11-17T09:25:06Z
Oesjaar
7467
/* Galery */ Verbeter
3373399
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = IUCN2.3
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio biserratus
| outeur = Belcher, (1956)
| sinonieme =* ''Erechtites sonchoides'' <small>DC.</small>
* ''Senecio flaccidus'' <small>A.Rich.</small>
}}
'''''Senecio biserratus''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Gentianaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]]. In Australië kom die plant in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Nieu-Suid-Wallis]], [[Suid-Australië]], [[Tasmanië]] en [[Victoria (Australië)|Victoria]] en in Nieu-Seeland op die [[Noordeiland]] en [[Suideiland]] voor.
== Galery ==
<gallery>
Senecio biserratus (Jagged Fireweed) (24701910900).jpg
Senecio biserratus 267727472.jpg
Senecio biserratus 268705858.jpg
Senecio biserratus 268705866.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:244128-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|biserratus]]
[[Kategorie:Flora van Australië]]
[[Kategorie:Flora van Nieu-Seeland]]
[[Kategorie:Flora van Tasmanië]]
2j54wfi8gv1veyrynam7i5njkm07nmj
Bespreking:Senecio biserratus
1
583440
3373400
2026-11-17T09:26:00Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373400
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Senecio blochmaniae
0
583441
3373404
2026-11-17T09:37:55Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto's.
3373404
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio blochmaniae
| outeur = Greene, (1893)
| sinonieme =
}}
'''''Senecio blochmaniae''''' is 'n plant wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Amerika]] en kom in die [[deelstaat]] [[Kalifornië]] voor.
== Galery ==
<gallery>
Blochman ragwort, Senecio blochmaniae (16169112884).jpg
Blochman ragwort, Senecio blochmaniae (16791424975).jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:232732-2 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|blochmaniae]]
[[Kategorie:Flora van Amerika]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Amerika]]
hdoilpzoa5dumhn7yeyxkl69owu4vuk
Bespreking:Senecio blochmaniae
1
583442
3373405
2026-11-17T09:38:58Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373405
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Masdjied
0
583443
3373416
2026-11-17T11:29:18Z
BurgertB
2401
Stuur aan na [[Moskee]]
3373416
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Moskee]]
gwv4woaljln3jr3ncv0e4bvh9ildrjt
Masiet
0
583444
3373417
2026-11-17T11:30:42Z
BurgertB
2401
Stuur aan na [[Moskee]]
3373417
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Moskee]]
gwv4woaljln3jr3ncv0e4bvh9ildrjt
Gebruiker:Taksen
2
583445
3373418
2026-11-17T11:39:50Z
Rooiratel
90342
Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}'
3373418
wikitext
text/x-wiki
{{Nuwe gebruikersbladsy}}
jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern