Wikipedia
afwiki
https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad
MediaWiki 1.48.0-wmf.4
first-letter
Media
Spesiaal
Bespreking
Gebruiker
Gebruikerbespreking
Wikipedia
Wikipediabespreking
Lêer
Lêerbespreking
MediaWiki
MediaWikibespreking
Sjabloon
Sjabloonbespreking
Hulp
Hulpbespreking
Kategorie
Kategoriebespreking
Portaal
Portaalbespreking
Konsep
Konsepbespreking
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
1942
0
486
3373652
2918762
2026-11-18T11:16:04Z
Oesjaar
7467
/* Gebeure */ Verbeter
3373652
wikitext
text/x-wiki
{{jare|beeld=El Alamein 1942 - British infantry.jpg|teks=El Alamein 1942}}
Die '''jaar 1942''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Donderdag]] begin het. Dit was die 42ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad.
[[Lêer:JBM Hertzog.jpg|duimnael|200px|Generaal J.B.M. Hertzog sterf.]]
== Gebeure ==
* [[11 Februarie]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Die [[Duitse Vloot]] onderneem 'n [[Engelse Kanaaldeurbraak, 1942|deurbraak deur die Engelse kanaal]] (''Unternehmen Zerberus'') suksesvol, met drie [[Scharnhorst|slagkruisers]] en vele ander Duitse skepe en [[vegvliegtuig|vegvliegtuie]] ter ondersteuning.
* [[19 Februarie]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Darwin]], die hoofstad van die [[Noordelike Gebied]], [[Australië]], word hard getref deur 242 [[bomwerper]]s en [[vliegtuig|vegvliegtuie]] van die [[Japan]]nese vloot.
* [[28 Maart]] – Tweede Wêreldoorlog: Britse Kommando's val [[Saint-Nazaire]] aan.
* April – Die eerste uitgawe van die vrouetydskrif, [[Rooi Rose]].
* [[9 April]] – Tweede Wêreldoorlog: Oorgawe van die [[VSA]]-magte by die Bataanse Skiereiland.
* [[18 April]] – Tweede Wêreldoorlog: Die Doolittle aanval vind plaas in [[Tokio]].
* [[23 April]] – Tweede Wêreldoorlog: Duitse bomwerpers val [[Exeter]], [[Bath]] en [[York]], [[Engeland]] aan.
* [[1 Mei]] – Tweede Wêreldoorlog: Die [[Slag van die Koraalsee]] begin.
* [[4 Mei]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Slag van die Koraalsee]] begin met die lansering van gevegsvliegtuie vanaf die [[Amerikaanse Vloot|Amerikaanse]] en [[Japannese Keiserlike Vloot|Japannese]] [[vliegdekskepe]]. Die Amerikaanse taakmag ''FOX'' van die vliegdekskip [[USS Yorktown (CV-5)|USS ''Yorktown'' (CV-5)]] val Japannese eenhede aan wat op 3 Mei op die eiland Tulagi geland het.
* [[30 Mei]] – Tweede Wêreldoorlog: 1000 [[Verenigde Koninkryk|Britse]] [[bomwerper]]s loods 'n 90-minuut-aanval op [[Keulen]], [[Duitsland]].
* [[4 Junie]] – Tweede Wêreldoorlog: Die [[Amerikaners]] wen die [[Slag van Midway]].
* [[9 Junie]] – Tweede Wêreldoorlog: Lidici massamoord deur die [[SS]].
* [[12 Junie]] – [[Saambou Bank]] word onder die naam Unie Bouvereniging gestig.
* [[7 Augustus]] – Tweede Wêreldoorlog: Geallieerde Magte land op Guadalcanal-eiland en die [[Slag van Guadalcanal]] begin.
* [[25 Oktober]] – Tweede Wêreldoorlog: die [[Slag van die Santa Cruzeilande]] begin.
* [[27 Oktober]] – Tweede Wêreldoorlog: Die [[Amerikaanse Vloot|Amerikaanse]] [[vliegdekskip]] [[USS Hornet (CV-8)|USS ''Hornet'']] word deur [[Lugmag van die Japannese Keiserlike Leër|Japannese lugaanvalle]] gekelder (reeds op 26ste aangeval).
* [[28 November]] – Die [[RMS Nova Scotia]] word langs die kus van [[KwaZulu-Natal]] gekelder en 845 passasiers sterf.
* [[29 November]] – Die skip ''[[Dunedin Star]]'' strand naby Angra Fria, [[Namibië]].
* [[2 Desember]] – Onder leiding van [[Enrico Fermi]] skep die Manhattan-projekspan by die Universiteit van Chicago die eerste selfonderhoudende [[kernkrag|kernkettingreaksie]].
== Geboortes ==
* [[5 Januarie]] – [[Jan Ellis]], [[Springbokrugbyspeler]] († [[2013]]).
* 5 Januarie – [[Maurizio Pollini]], Italiaanse klassieke pianis († [[2024]]).
* [[8 Januarie]] – [[Stephen Hawking]], Britse fisikus en skrywer († [[2018]]).
* 8 Januarie – [[Junichiro Koizumi]], Japannese politikus, van 2001 tot 2006 premier van Japan.
* 8 Januarie – [[Wjatsjeslaf Zoedof]], Sowjetse ruimtevaarder († 2024).
* [[14 Januarie]] – [[Amichand Rajbansi]], Suid-Afrikaanse politikus († [[2011]]).
* [[17 Januarie]] – [[Muhammad Ali]], Amerikaanse [[boks]]er en [[swaargewig]]wêreldkampioen († [[2016]]).
* [[25 Januarie]] – [[Marga van Rooy]], Suid-Afrikaanse aktrise († [[2017]]).
* [[2 Februarie]] – [[Bo Hopkins]], Amerikaanse akteur en vervaardiger († [[2022]]).
* [[4 Februarie]] – [[Thomas Deacon]], [[Afrikaans]]e [[digter]] en [[skrywer]] († 2022).
* [[7 Februarie]] – [[Gareth Hunt]], Britse akteur († [[2007]]).
* [[8 Februarie]] – [[Tommy Bedford]], Suid-Afrika se drie-en-dertigste [[Springbokkaptein]].
* [[12 Februarie]] – [[Ehud Barak]], Israelse generaal (opperbevelhebber) en politikus (eerste minister).
* [[13 Februarie]] – [[Carol Lynley]], Amerikaanse aktrise († [[2019]]).
* [[27 Februarie]] – [[Denise Darvall]], hartskenker vir die eerste menslike hartoorplanting († [[1967]]).
* [[28 Februarie]] – [[Oliviero Toscani]], Italiaanse fotograaf en artistieke direkteur († [[2025]]).
* 28 Februarie – [[Brian Jones]], Britse multi-instrumentalis, stigterslid van ''[[The Rolling Stones]]'' († [[1969]]).
* [[2 Maart]] – [[Mir-Hossein Mousavi]], Iranse politikus.
* 2 Maart – [[Lou Reed]], Amerikaanse musikant en fotograaf († 2013).
* 2 Maart – [[Ernst van der Walt]], Suid-Afrikaanse predikant.
* [[7 Maart]] – [[Tammy Faye Messner]], Amerikaanse aktrise († 2007).
* [[8 Maart]] – [[Isao Hosoe]], Japannese lug- en ruimtevaartingenieur, ontwerper en dosent († [[2015]]).
* [[9 Maart]] − [[John Cale]], Walliese musikant en multi-instrumentalis.
* [[13 Maart]] – [[John Paul Larkin]], professioneel bekend as Scatman John, Amerikaanse musikant. († 1999).
* [[14 Maart]] – [[Gareth Hunt]], Britse akteur († 2007).
* [[21 Maart]] – [[Franz Marx]], Suid-Afrikaanse akteur, draaiboekskrywer en regisseur († [[2021]]).
* [[25 Maart]] – [[Aretha Franklin]], Amerikaanse sangeres († 2018).
* [[27 Maart]] – [[Michael York]], Engelse akteur.
* [[28 Maart]] – [[Daniel Dennett]], Amerikaanse filosoof.
* [[12 April]] – [[Carlos Reutemann]], Argentynse [[Formule Een]]renjaer († 2021).
* 12 April – [[Jacob Zuma]], Suid-Afrikaanse politikus en vierde [[President van Suid-Afrika]] (2009–2018).
* [[16 April]] – Sir [[Frank Williams]], Britse [[Formule Een]]-motorsportlegende († 2021).
* [[24 April]] – [[Barbra Streisand]], Amerikaanse sangeres, aktrise.
* [[27 April]] – [[Waleri Poljakof]], Russiese [[ruimtevaarder]], rekordhouer vir langste sending.
* [[2 Mei]] – [[Jacques Rogge]], Belgiese [[Ortopediese chirurgie|ortopediese chirurg]] en agste president van die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] († 2021).
* [[7 Mei]] – [[De Waal Venter]], Afrikaanse skrywer († 2022).
* [[16 Mei]] – [[Piet Greyling]], Suid-Afrika se vyf-en-dertigste Springbokkaptein.
* [[22 Mei]] – [[Pallo Jordan]], voormalige Suid-Afrikaanse politikus en ANC-kabinetsminister (1994–2009).
* 22 Mei – [[Ted Kaczynski]], ook bekend as die ''Unabomber'', Amerikaanse binnelandse [[terroris]], anargis en voormalige professor in [[wiskunde]] († 2023).
* [[24 Mei]] – [[Hannu Mikkola]], Finse [[Wêreldtydrenkampioenskap|wêreldtydrenkampioenjaer]] († 2021).
* [[2 Junie]] – [[Tony Buzan]], Britse sielkundige († 2019).
* [[7 Junie]] – [[Moeammar al-Ghaddafi]], Libiese diktator († 2011).
* [[9 Junie]] – [[Christine Basson (aktrise)|Christine Basson]], Suid-Afrikaanse aktrise († 2019).
* [[18 Junie]] – [[Thabo Mbeki]], Suid-Afrikaanse politikus en tweede [[President van Suid-Afrika]] (1999–2008).
* [[18 Junie]] – [[Hans Vonk]], Nederlandse dirigent († [[2004]]).
* 18 Junie – [[Paul McCartney]], Britse sanger en liedjieskrywer van [[The Beatles]].
* [[25 Junie]] – [[Patricia Brake]], Engelse aktrise († 2022).
* [[28 Junie]] – [[Chris Hani]], Suid-Afrikaanse kommunis († [[1993]]).
* [[29 Junie]] – [[Bas van der Vlies]], Nederlandse politikus († 2021).
* [[9 Julie]] – Richard Roundtree, Amerikaanse akteur († [[2023]]).
* [[10 Julie]] – [[Sixto Rodriguez]], Amerikaanse musikant († 2023).
* [[13 Julie]] – [[Harrison Ford]], Amerikaanse [[akteur]] en [[rolprent]]vervaardiger.
* [[19 Julie]] – [[Tony Sirico]], Amerikaanse akteur († 2022).
* [[4 Augustus]] – [[David Lange]], 32ste [[Eerste Minister]] van [[Nieu-Seeland]] († [[2005]]).
* [[7 Augustus]] – [[B.J. Thomas]], Amerikaanse sanger en akteur († 2021).
* [[20 Augustus]] – [[Isaac Hayes]], Amerikaanse musikant († [[2008]]).
* 20 Augustus – [[Hannelore Hoger]], Duitse aktrise († 2024).
* [[28 Augustus]] – [[José Eduardo dos Santos]], [[Angola|Angolese]] politikus († 2022).
* [[28 Augustus]] – [[Ludwig Taschner]], bekende [[roos]]kweker noordoos van Pretoria.
* [[2 September]] – [[Eric de Kuyper]], [[Vlaminge|Vlaams]]-[[België|Belgiese]] en [[Nederland]]se [[skrywer]], kunskritikus, en eksperimentele filmregisseur.
* [[6 September]] – [[Britt Ekland]], Sweedse aktrise.
* [[13 September]] – [[Charles Nqakula]], Suid-Afrikaanse politikus.
* [[15 September]] – [[Emmerson Mnangagwa]], Zimbabwiese politikus en derde president.
* [[19 September]] – [[Hossein Amanat]], [[Iran]]nees-[[Kanada|Kanadese]] [[Argitektuur|argitek]].
* [[28 September]] – [[Donna Leon]], Amerikanse skryfster.
* [[3 Oktober]] – [[Alan Rachins]], Amerikanse akteur, skrywer, en regisseur († 2024).
* [[14 Oktober]] – [[Péter Nádas]], [[Hongarye|Hongaarse]] skrywer, dramaturg en essayis.
* [[31 Oktober]] – [[David Ogden Stiers]], Amerikaanse komediant en akteur († 2018).
* [[1 November]] – [[Marcia Wallace]], Amerikaanse aktrise († 2013).
* [[13 November]] – [[Lothar Zagrosek]], Duitse dirigent.
* [[16 November]] – [[Joanna Pettet]], Engelse aktrise († 2026).
* [[20 November]] – [[Joe Biden]], 46ste [[President van die Verenigde State]].
* [[24 November]] – [[Hennie Maas]], Suid-Afrikaanse omroeper († 2024).
* [[27 November]] – [[Jimi Hendrix]], Amerikaanse popster († [[1970]]).
* [[3 Desember]] – [[Pedro Rocha]], [[Uruguay|Uruguaanse]] [[sokker]]speler († 2013).
* [[13 Desember]] – [[Wolf D. Prix]], Oostenrykse argitek.
* [[17 Desember]] – [[Muhammadu Buhari]], tweemalige President van [[Nigerië]] († 2025).
* [[18 Desember]] – [[Samuel Sitta]], Tanzaniese politikus († 2016).
* [[22 Desember]] – [[De Villiers Lamprecht]], Suid-Afrikaanse atleet en die eerste Suid-Afrikaner wat 'n [[droommyl]] kon hardloop († 2024).
* [[30 Desember]] – [[Anne Charleston]], Australiese aktrise.
* 30 Desember – [[Fred Ward]], Amerikaanse akteur († 2022).
== Sterftes ==
* [[9 Januarie]] – [[Heber Curtis]], [[VSA|Amerikaanse]] [[sterrekundige]] (* [[1872]]).
* [[16 Januarie]] – Sir [[James Rose-Innes]], hoofregter van die Republiek van Suid-Afrika (* [[1855]]).
* 16 Januarie – [[Carole Lombard]], Amerikaanse aktrise, sterf in vliegramp (* [[1908]]).
* [[17 Januarie]] – [[Walter von Reichenau]], veldmaarskalk in die Duitse Leër (* [[1884]]).
* [[7 Februarie]] – [[Roeland Anthonie Kollewijn]], Nederlandse taalkundige (* [[1857]]).
* 7 Februarie – [[Iwan Bilibin]], Russiese illustreerder en verhoogontwerper (* [[1876]]).
* [[12 Maart]] – [[Robert Bosch]], Duitse nyweraar, ingenieur en uitvinder (* [[1861]]).
* [[24 April]] – [[Lucy Maud Montgomery]], Kanadese romanskrywer en digter (* [[1874]]).
* [[26 Junie]] – [[Carola Neher]], Duitse toneelspeler (* [[1900]]).
* [[17 Julie]] – [[Tinus de Jongh]], Suid-Afrikaanse skilder (* [[1885]]).
* [[28 Julie]] – Sir [[Flinders Petrie]], Fellow of the [[Royal Society]] en ’n Engelse Egiptoloog (* [[1853]]).
* [[3 Augustus]] – [[James Cruze]], rolprentakteur, regisseur en vervaardiger (* [[1884]]).
* [[12 Augustus]] – [[Phillips Holmes]], Amerikaanse [[akteur]] (* [[1907]]).
* [[17 Augustus]] – [[Herman Auerbach]], 'n [[Pole|Poolse]] wiskundige (* [[1901]]).
* [[22 Augustus]] – [[P.G.W. Grobler|P.G.W. (Piet) Grobler]], Suid-Afrikaanse politikus (* [[1873]]).
* [[23 Augustus]] – [[Rex Distin Martienssen]], Suid-Afrikaanse argitek (* [[1905]]).
* [[30 September]] – [[Hans-Joachim Marseille]], Duitse [[bobaasvlieënier]] tydens die Tweede Wêreldoorlog (* [[1919]]).
* [[16 November]] – [[Joseph Schmidt]], Joodse tenoor en akteur (* [[1904]]).
* [[21 November]] – [[Barry Hertzog]], Suid-Afrikaanse politikus en staatsman, Eerste Minister van Suid-Afrika (* [[1866]]).
* [[19 Desember]] – Genl. [[Dan Pienaar]], wat in die [[Tweede Wêreldoorlog]] die 1ste SA Divisie in die westelike [[Sahara]] aangevoer het, sterf in 'n vliegramp by Kisumu op die oewer van die [[Victoriameer]] (* [[1893]]).
* [[22 Desember]] – [[Harro Schulze-Boysen]], Duitse anti-Nazi weerstandaktivis (* [[1909]]).
[[Kategorie:1942| ]]
[[Kategorie:20ste eeu]]
1qm1ftyl0ucq3hxrpbpdrmm5d0vtpd4
25 Oktober
0
2670
3373655
2737890
2026-11-18T11:16:42Z
Oesjaar
7467
/* Gebeure */ Verbeter
3373655
wikitext
text/x-wiki
{{OktoberKalender}}
'''25 Oktober''' is die 298ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (299ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 67 dae in die res van die jaar.
== Gebeure ==
* <!-- Haal slegs een beeld op 'n slag uit die kommentaar blok
[[Lêer:Henry5.JPG|100px|Henry V]]
[[Lêer:Windows xp desktop.PNG|100px|Windows XP desktop]]
[[Lêer:Princeton burning.jpg|USS Princeton burning in the Battle of Leyte Gulf]]
[[Lêer:Bernard coard.jpeg|100px|Bernard Coard]]
[[Lêer:CatonWoodvilleLightBrigade.jpeg|100px|Charge of the Light Brigade]]
-->
[[Lêer:Battle of Agincourt, St. Alban's Chronicle by Thomas Walsingham.jpg|duimnael|regs|120px|Slag van Agincourt]]
[[Lêer:CatonWoodvilleLightBrigade.jpeg|duimnael|regs|120px|Aanslag deur die Ligte Brigade]]
* [[1241]] – [[Pous Celestinus IV]] volg [[Pous Gregorius IX]] op.
* [[1415]] – [[Honderdjarige Oorlog]]: [[Hendrik V van Engeland]] en sy lig gepantserde [[infanterie]] en boogskutters verslaan die swaar gepantserde [[Frankryk|Franse]] kavallerie tydens die [[Slag van Agincourt]].
* [[1671]] – [[Giovanni Domenico Cassini|Giovanni Cassini]] ontdek [[Iapetus (maan)|Iapetus]], die derde grootste [[maan]] van die [[planeet]] [[Saturnus]].
* [[1854]] – Stormloop van die Ligte Brigade: Lord Cardigan lei sy kavallerie in ’n rampspoedige stormloop in die Slag van Balaclava tydens die [[Krimoorlog]].
* [[1913]] – Die [[Gereformeerde kerk Burgersdorp]] neem sy nuwe kerkgebou in gebruik.
* [[1942]] – [[Tweede Wêreldoorlog[[: die [[Slag van die Santa Cruzeilande]] begin.
* [[1944]] – Tweede Wêreldoorlog: Die [[Slag van Leyte Golf]] verseker die nederlaag van die [[Japan|Keiserlike Japannese Vloot]] in die [[Stille Oseaan]]-oorlog.
* [[1944]] – Die [[NG gemeente Tafelberg]] stig af van die [[NG gemeente Tamboerskloof]].
* [[1945]] – Die voormalige [[Japan]]nese kolonie [[Taiwan (eiland)|Taiwan]] word weer deel van die [[Republiek China]].
* [[1971]] – Die [[Volksrepubliek China]] vervang die [[Republiek China]] (Taiwan) as China se verteenwoordiger in, en permanente lid van, die [[Verenigde Nasies]].
* [[1973]] – Die [[Jom Kippoeroorlog]] eindig.
* [[1983]] – Operasie Urgent Fury: Die [[Verenigde State]] en [[Karibiese gebied|Karibiese bondgenote]] val [[Grenada]] binne, ses dae nadat Bernard Coard bevel oorgeneem het in ’n gewelddadige [[staatsgreep]].
* [[2001]] – Windows XP, een van [[Microsoft]] se [[Microsoft Windows|Windows]] bedryfstelsels, word vrygestel.
* [[2018]] – Christie's afslaers in [[New York Stad]] veil vir die eerste keer 'n kunswerk geskep deur [[kunsmatige intelligensie]] op. Die kunswerk, [[Portret van Edmond de Belamy]], verkoop vir VS$ 432 500.
== Geboortes ==
* [[1453]] – [[Giuliano de' Medici|Giuliano di Piero de' Medici]], tweede seun van [[Piero di Cosimo de' Medici|Piero de' Medici]] ("die Jigtige") en Lucrezia Tornabuoni en vader van Giulio di Giuliano de' Medici, wat later [[Pous Clemens VII]] sou word († [[1478]]).
* [[1766]] – [[Henry George Grey]], waarnemende goewerneur aan die [[Kaap van Goeie Hoop]] († [[1845]]).
* [[1803]] – [[Maria Doolaeghe]], [[Vlaminge|Vlaamse]] skryfster († [[1884]]).
* [[1806]] – [[Max Stirner]], [[Duitse]] [[filosoof]] († [[1856]]).
* [[1838]] – [[Georges Bizet]], Franse komponis († [[1875]]).
* [[1851]] – [[George Murray Alexander]], Kaapse argitek van Skotse herkoms († [[1904]]).
* [[1853]] – [[Sydney Charles Buxton, 1ste Graaf Buxton|Sydney Charles Buxton]], Britse politikus, [[goewerneur-generaal van Suid-Afrika]] (tussen 1914 en 1920) († [[1934]]).
* [[1881]] – [[Pablo Picasso]], [[Spanjaarde|Spaanse]] skilder († [[1973]]).
* [[1886]] – [[Leo G. Carroll]], Britse akteur († [[1972]]).
* [[1895]] – [[Levi Eshkol]], derde premier van Israel († [[1969]]).
* [[1913]] – [[Klaus Barbie]], Duitse oorlogsmisdadiger († [[1991]]).
* [[1919]] – [[Rico Alaniz]], Amerikaanse akteur († [[2015]]).
* [[1923]] – [[Bob Courtney]], Suid-Afrikaanse akteur en omroeper († [[2010]]).
* [[1927]] – [[Lawrence Kohlberg]], Amerikaanse psigoloog († [[1987]]).
* [[1928]] – [[Eddie Daniels]], Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktivis († [[2017]]).
* 1928 – [[Jeanne Cooper]], Amerikaanse aktrise († [[2013]]).
* 1928 – [[Marion Ross]], Amerikaanse aktrise.
* [[1931]] – [[Annie Girardot]], Franse aktrise († [[2011]]).
* [[1946]] – [[Bas Belder]], Nederlandse politikus.
* [[1955]] – [[Louis Krüger]], [[Afrikaanse skrywer]].
* [[1970]] – [[Adam Goldberg]], Amerikaanse akteur.
* [[1971]] – [[Craig Robinson (akteur)|Craig Robinson]], Amerikaanse akteur en rolprentvervaardiger.
* 1971 – [[Leslie Grossman]], Amerikaanse aktrise.
* [[1985]] – [[Katy Perry]], Amerikaanse [[sangeres]]-liedjieskryfster en [[musikant]].
* [[1996]] – [[Rosemarie Mosbæk]], [[Denemarke|Deense]] aktrise.
== Sterftes ==
* [[625]] – [[Pous Bonifatius V]], 69ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (* onbekend).
* [[1154]] – [[Stefanus van Engeland|Stefanus]], koning van [[Engeland]] (* [[1096]]).
* [[1400]] – [[Geoffrey Chaucer]], Engelse digter, skrywer van [[The Canterbury Tales]] (* [[1343]]).
* [[1495]] – [[Johan II van Portugal|Johan II]], koning van [[Portugal]] (* [[1455]]).
* [[1647]] – [[Evangelista Torricelli]], Italiaanse fisikus, wiskundige en uitvinder van die [[barometer]] (* [[1608]]).
* [[1760]] – [[George II van Groot-Brittanje|George II]], koning van [[Groot-Brittanje]] (* [[1683]]).
* [[1795]] – Kol. [[Robert Jacob Gordon]], soldaat, verkenner en stigter van die [[Suid-Afrika]]anse [[merino]]bedryf (* [[1743]]).
* [[1838]] – [[Louis Tregardt]], een van die eerste [[Voortrekker]]leiers (* [[1783]]).
* [[1887]] – Sir [[Philip Wodehouse]], Britse goewerneur van die [[Kaapkolonie]] (* [[1811]]).
* [[1918]] – [[Tobie Muller]], NG predikant en Afrikaanse taalstryder (* [[1884]]).
* [[1965]] – [[Hans Knappertsbusch]], [[Duitsers|Duitse]] [[dirigent]] (* [[1888]]).
* [[1989]] – [[Gerard Walschap]], Vlaamse skrywer (* [[1898]]).
* [[1991]] – [[Louis le Grange]], Suid-Afrikaanse politikus, kabinetsminister en lid van die [[Nasionale Party]] (* [[1928]]).
* [[1993]] – [[Vincent Price]], Amerikaanse akteur (* [[1911]]).
* [[2007]] – [[Patrick Mynhardt]], Suid-Afrikaanse film- en teaterakteur (* [[1932]]).
* [[2010]] – [[Lisa Blount]], Amerikaanse film- en televisieaktrise en vervaardiger (* [[1957]]).
* [[2013]] – [[Marcia Wallace]], Amerikaanse aktrise (* [[1942]]).
* [[2024]] – [[Hans du Plessis]], Afrikaanse [[skrywer]] en [[digter]] (* [[1945]]).
== Vakansies, vierings en waarnemingsdae ==
* Feesdag van [[Pous Bonifatius I]] in die Rooms-Katolieke Kerk.
{{commonskat|25 October|25 Oktober}}
[[Kategorie:Oktober]]
g6ngct9aqlukc1u3293rf5xp3fcqyht
3373656
3373655
2026-11-18T11:16:54Z
Oesjaar
7467
/* Gebeure */ Verbeter
3373656
wikitext
text/x-wiki
{{OktoberKalender}}
'''25 Oktober''' is die 298ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (299ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 67 dae in die res van die jaar.
== Gebeure ==
* <!-- Haal slegs een beeld op 'n slag uit die kommentaar blok
[[Lêer:Henry5.JPG|100px|Henry V]]
[[Lêer:Windows xp desktop.PNG|100px|Windows XP desktop]]
[[Lêer:Princeton burning.jpg|USS Princeton burning in the Battle of Leyte Gulf]]
[[Lêer:Bernard coard.jpeg|100px|Bernard Coard]]
[[Lêer:CatonWoodvilleLightBrigade.jpeg|100px|Charge of the Light Brigade]]
-->
[[Lêer:Battle of Agincourt, St. Alban's Chronicle by Thomas Walsingham.jpg|duimnael|regs|120px|Slag van Agincourt]]
[[Lêer:CatonWoodvilleLightBrigade.jpeg|duimnael|regs|120px|Aanslag deur die Ligte Brigade]]
* [[1241]] – [[Pous Celestinus IV]] volg [[Pous Gregorius IX]] op.
* [[1415]] – [[Honderdjarige Oorlog]]: [[Hendrik V van Engeland]] en sy lig gepantserde [[infanterie]] en boogskutters verslaan die swaar gepantserde [[Frankryk|Franse]] kavallerie tydens die [[Slag van Agincourt]].
* [[1671]] – [[Giovanni Domenico Cassini|Giovanni Cassini]] ontdek [[Iapetus (maan)|Iapetus]], die derde grootste [[maan]] van die [[planeet]] [[Saturnus]].
* [[1854]] – Stormloop van die Ligte Brigade: Lord Cardigan lei sy kavallerie in ’n rampspoedige stormloop in die Slag van Balaclava tydens die [[Krimoorlog]].
* [[1913]] – Die [[Gereformeerde kerk Burgersdorp]] neem sy nuwe kerkgebou in gebruik.
* [[1942]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: die [[Slag van die Santa Cruzeilande]] begin.
* [[1944]] – Tweede Wêreldoorlog: Die [[Slag van Leyte Golf]] verseker die nederlaag van die [[Japan|Keiserlike Japannese Vloot]] in die [[Stille Oseaan]]-oorlog.
* [[1944]] – Die [[NG gemeente Tafelberg]] stig af van die [[NG gemeente Tamboerskloof]].
* [[1945]] – Die voormalige [[Japan]]nese kolonie [[Taiwan (eiland)|Taiwan]] word weer deel van die [[Republiek China]].
* [[1971]] – Die [[Volksrepubliek China]] vervang die [[Republiek China]] (Taiwan) as China se verteenwoordiger in, en permanente lid van, die [[Verenigde Nasies]].
* [[1973]] – Die [[Jom Kippoeroorlog]] eindig.
* [[1983]] – Operasie Urgent Fury: Die [[Verenigde State]] en [[Karibiese gebied|Karibiese bondgenote]] val [[Grenada]] binne, ses dae nadat Bernard Coard bevel oorgeneem het in ’n gewelddadige [[staatsgreep]].
* [[2001]] – Windows XP, een van [[Microsoft]] se [[Microsoft Windows|Windows]] bedryfstelsels, word vrygestel.
* [[2018]] – Christie's afslaers in [[New York Stad]] veil vir die eerste keer 'n kunswerk geskep deur [[kunsmatige intelligensie]] op. Die kunswerk, [[Portret van Edmond de Belamy]], verkoop vir VS$ 432 500.
== Geboortes ==
* [[1453]] – [[Giuliano de' Medici|Giuliano di Piero de' Medici]], tweede seun van [[Piero di Cosimo de' Medici|Piero de' Medici]] ("die Jigtige") en Lucrezia Tornabuoni en vader van Giulio di Giuliano de' Medici, wat later [[Pous Clemens VII]] sou word († [[1478]]).
* [[1766]] – [[Henry George Grey]], waarnemende goewerneur aan die [[Kaap van Goeie Hoop]] († [[1845]]).
* [[1803]] – [[Maria Doolaeghe]], [[Vlaminge|Vlaamse]] skryfster († [[1884]]).
* [[1806]] – [[Max Stirner]], [[Duitse]] [[filosoof]] († [[1856]]).
* [[1838]] – [[Georges Bizet]], Franse komponis († [[1875]]).
* [[1851]] – [[George Murray Alexander]], Kaapse argitek van Skotse herkoms († [[1904]]).
* [[1853]] – [[Sydney Charles Buxton, 1ste Graaf Buxton|Sydney Charles Buxton]], Britse politikus, [[goewerneur-generaal van Suid-Afrika]] (tussen 1914 en 1920) († [[1934]]).
* [[1881]] – [[Pablo Picasso]], [[Spanjaarde|Spaanse]] skilder († [[1973]]).
* [[1886]] – [[Leo G. Carroll]], Britse akteur († [[1972]]).
* [[1895]] – [[Levi Eshkol]], derde premier van Israel († [[1969]]).
* [[1913]] – [[Klaus Barbie]], Duitse oorlogsmisdadiger († [[1991]]).
* [[1919]] – [[Rico Alaniz]], Amerikaanse akteur († [[2015]]).
* [[1923]] – [[Bob Courtney]], Suid-Afrikaanse akteur en omroeper († [[2010]]).
* [[1927]] – [[Lawrence Kohlberg]], Amerikaanse psigoloog († [[1987]]).
* [[1928]] – [[Eddie Daniels]], Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktivis († [[2017]]).
* 1928 – [[Jeanne Cooper]], Amerikaanse aktrise († [[2013]]).
* 1928 – [[Marion Ross]], Amerikaanse aktrise.
* [[1931]] – [[Annie Girardot]], Franse aktrise († [[2011]]).
* [[1946]] – [[Bas Belder]], Nederlandse politikus.
* [[1955]] – [[Louis Krüger]], [[Afrikaanse skrywer]].
* [[1970]] – [[Adam Goldberg]], Amerikaanse akteur.
* [[1971]] – [[Craig Robinson (akteur)|Craig Robinson]], Amerikaanse akteur en rolprentvervaardiger.
* 1971 – [[Leslie Grossman]], Amerikaanse aktrise.
* [[1985]] – [[Katy Perry]], Amerikaanse [[sangeres]]-liedjieskryfster en [[musikant]].
* [[1996]] – [[Rosemarie Mosbæk]], [[Denemarke|Deense]] aktrise.
== Sterftes ==
* [[625]] – [[Pous Bonifatius V]], 69ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (* onbekend).
* [[1154]] – [[Stefanus van Engeland|Stefanus]], koning van [[Engeland]] (* [[1096]]).
* [[1400]] – [[Geoffrey Chaucer]], Engelse digter, skrywer van [[The Canterbury Tales]] (* [[1343]]).
* [[1495]] – [[Johan II van Portugal|Johan II]], koning van [[Portugal]] (* [[1455]]).
* [[1647]] – [[Evangelista Torricelli]], Italiaanse fisikus, wiskundige en uitvinder van die [[barometer]] (* [[1608]]).
* [[1760]] – [[George II van Groot-Brittanje|George II]], koning van [[Groot-Brittanje]] (* [[1683]]).
* [[1795]] – Kol. [[Robert Jacob Gordon]], soldaat, verkenner en stigter van die [[Suid-Afrika]]anse [[merino]]bedryf (* [[1743]]).
* [[1838]] – [[Louis Tregardt]], een van die eerste [[Voortrekker]]leiers (* [[1783]]).
* [[1887]] – Sir [[Philip Wodehouse]], Britse goewerneur van die [[Kaapkolonie]] (* [[1811]]).
* [[1918]] – [[Tobie Muller]], NG predikant en Afrikaanse taalstryder (* [[1884]]).
* [[1965]] – [[Hans Knappertsbusch]], [[Duitsers|Duitse]] [[dirigent]] (* [[1888]]).
* [[1989]] – [[Gerard Walschap]], Vlaamse skrywer (* [[1898]]).
* [[1991]] – [[Louis le Grange]], Suid-Afrikaanse politikus, kabinetsminister en lid van die [[Nasionale Party]] (* [[1928]]).
* [[1993]] – [[Vincent Price]], Amerikaanse akteur (* [[1911]]).
* [[2007]] – [[Patrick Mynhardt]], Suid-Afrikaanse film- en teaterakteur (* [[1932]]).
* [[2010]] – [[Lisa Blount]], Amerikaanse film- en televisieaktrise en vervaardiger (* [[1957]]).
* [[2013]] – [[Marcia Wallace]], Amerikaanse aktrise (* [[1942]]).
* [[2024]] – [[Hans du Plessis]], Afrikaanse [[skrywer]] en [[digter]] (* [[1945]]).
== Vakansies, vierings en waarnemingsdae ==
* Feesdag van [[Pous Bonifatius I]] in die Rooms-Katolieke Kerk.
{{commonskat|25 October|25 Oktober}}
[[Kategorie:Oktober]]
rl7fj6hpkqy1h6d8l3e0kh6ttfj52h8
Wikipedia:Geselshoekie
4
5209
3373639
3373240
2026-11-18T10:44:06Z
Oesjaar
7467
/* https://en.wikipedia.org/wiki/Santa Cruz Islands */ nuwe afdeling
3373639
wikitext
text/x-wiki
__NEWSECTIONLINK__
__NOINDEX__
{{spring ondertoe}}
[[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]]<!--
[[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|240px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suidedeel.]]
[[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]]
[[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|250px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]]
-->
<div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;">
<big>'''Sien ook:'''</big>
* [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is.
* [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers.
* [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy.
* [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer.
<center>'''Verdere hulp:'''<br /></center>
Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die
* [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']],
* [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en
* [[:m:|Meta Wikipedia]].
</div>
{{Argiefboks|14
| argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]]
| argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]]
| argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]]
| argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]]
| argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]]
| argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]]
| argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]]
| argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]]
| argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]]
| argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]]
| argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]]
| argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]]
| argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]]
| argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]]
}}
'''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys.
Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak.
Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word.
Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans]
<div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit§ion=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div>
== [[Spasiefout]] in titels ==
Gemeenskap, ek het die volgende titels versamel wat ek glo moontlik spasiefout begaan. Kyk asb. daarna en laat weet of daar enige foute is. Bv. [[SANS-standaarde]] lyk vir my soos 'n [[toutologie]]. Skuif dit sommer ook gerus na die korrekte titel.
== Klas- of tipe-aanduiding + vaartuig ==
{| class="wikitable sortable"
! # !! Huidige naam !! Voorgestelde naam
|-
| 58 || [[Astute-klas duikboot]] || [[Astute-klas-duikboot]]
|-
| 59 || [[Churchill-klas duikboot]] || [[Churchill-klas-duikboot]]
|-
| 60 || [[Daphné-klas duikboot]] || [[Daphné-klas-duikboot]]
|-
| 61 || [[Essex-klas vliegdekskip]] || [[Essex-klas-vliegdekskip]]
|-
| 62 || [[Ethan Allen-klas duikboot]] || [[Ethan Allen-klas-duikboot]]
|-
| 63 || [[Gerald R. Ford-klas vliegdekskip]] || [[Gerald R. Ford-klas-vliegdekskip]]
|-
| 64 || [[Harushio-klas duikboot]] || [[Harushio-klas-duikboot]]
|-
| 65 || [[Lafayette-klas duikboot]] || [[Lafayette-klas-duikboot]]
|-
| 66 || [[Le Triomphant-klas duikbote]] || [[Le Triomphant-klas-duikbote]]
|-
| 67 || [[Lexington-klas vliegdekskip]] || [[Lexington-klas-vliegdekskip]]
|-
| 68 || [[Los Angeles-klas duikboot]] || [[Los Angeles-klas-duikboot]]
|-
| 69 || [[Ohio-klas duikboot]] || [[Ohio-klas-duikboot]]
|-
| 70 || [[Oscar-klas duikboot]] || [[Oscar-klas-duikboot]]
|-
| 71 || [[Resolution-klas duikboot]] || [[Resolution-klas-duikboot]]
|-
| 72 || [[Seawolf-klas duikboot]] || [[Seawolf-klas-duikboot]]
|-
| 73 || [[Skipjack-klas duikboot]] || [[Skipjack-klas-duikboot]]
|-
| 74 || [[Sturgeon-klas duikboot]] || [[Sturgeon-klas-duikboot]]
|-
| 75 || [[Swiftsure-klas duikboot]] || [[Swiftsure-klas-duikboot]]
|-
| 76 || [[T-klas duikboot]] || [[T-klas-duikboot]]
|-
| 77 || [[Tipe 206-klas duikboot]] || [[Tipe 206-klas-duikboot]]
|-
| 78 || [[Tipe 212-klas duikboot]] || [[Tipe 212-klas-duikboot]]
|-
| 79 || [[Tipe 214-klas duikboot]] || [[Tipe 214-klas-duikboot]]
|-
| 80 || [[Trafalgar-klas duikboot]] || [[Trafalgar-klas-duikboot]]
|-
| 81 || [[Typhoon-klas duikboot]] || [[Typhoon-klas-duikboot]]
|-
| 82 || [[Valiant-klas duikboot]] || [[Valiant-klas-duikboot]]
|-
| 83 || [[Vanguard-klas duikboot]] || [[Vanguard-klas-duikboot]]
|-
| 84 || [[Virginia-klas duikboot]] || [[Virginia-klas-duikboot]]
|-
| 85 || [[Yamato-klas slagskip]] || [[Yamato-klas-slagskip]]
|-
| 86 || [[Yankee-klas duikboot]] || [[Yankee-klas-duikboot]]
|-
| 87 || [[Yorktown-klas vliegdekskip]] || [[Yorktown-klas-vliegdekskip]]
|-
| 88 || [[Yushio-klas duikboot]] || [[Yushio-klas-duikboot]]
|-
| 89 || [[Tipe IX duikboot]] || [[Tipe IX-duikboot]]
|-
| 90 || [[Tipe VII duikboot]] || [[Tipe VII-duikboot]]
|-
| 91 || [[Klas-C tenklokomotief]] || [[Klas C-tenklokomotief]]
|}
== Eienaam + soortnaam ==
{| class="wikitable sortable"
! # !! Huidige naam !! Voorgestelde naam
|-
| 92 || [[Abantu boekfees]] || [[Abantu-boekfees]]
|-
| 93 || [[Alfred manta]] || [[Alfred-manta]]
|-
| 94 || [[Angoni vleirot]] || [[Angoni-vleirot]]
|-
| 95 || [[Flofneut toebroodjie]] || [[Flofneut-toebroodjie]]
|-
| 96 || [[Djiboeti frank]] || [[Djiboeti-frank]]
|-
| 97 || [[Brive Corrèze Limousin atletiekklub]] || [[Brive Corrèze Limousin-atletiekklub]]
|-
| 98 || [[Dolfyne krieketspan]] || [[Dolfyne-krieketspan]]
|-
| 99 || [[Renaissance filosofie]] || [[Renaissance-filosofie]]
|-
| 100 || [[Graskop kransaalwyn]] || [[Graskopkransaalwyn]]
|-
| 101 || [[Karel grootoog]] || [[Karelgrootoog]]
|-
| 102 || [[Luiperd botvis]] || [[Luiperdbotvis]]
|-
| 103 || [[Raritan volk]] || [[Raritanvolk]]
|-
| 104 || [[Zulu nasie]] || [[Zoeloenasie]]
|-
| 105 || [[Klingon taal]] || [[Klingon]]
|-
| 106 || [[Tonsea taal]] || [[Tonsea]]
|-
| 107 || [[Banyum taal]] || [[Banyum]]
|-
| 108 || [[Sokoto stad]] || [[Sokoto (stad)]]
|-
| 109 || [[Afrikaner vlugtelingskap]] || [[Afrikanervlugtelingskap]]
|}
== Reeds gekoppelde eerste lid + soortnaam ==
{| class="wikitable sortable"
! # !! Huidige naam !! Voorgestelde naam
|-
| 110 || [[Kliënt-bediener argitektuur]] || [[Kliënt-bediener-argitektuur]]
|-
| 111 || [[Multi-aansig projeksies]] || [[Multi-aansig-projeksies]]
|-
| 112 || [[Sout-en-peper bontpaling]] || [[Sout-en-peperbontpaling]]
|-
| 113 || [[Borneo-Sporenburg brûe]] || [[Borneo-Sporenburg-brûe]]
|-
| 114 || [[Karoo-tot-Kus bergfietswedren]] || [[Karoo-tot-Kus-bergfietswedren]]
|-
| 115 || [[Nederland-Suid-Afrika verhoudings]] || [[Nederland-Suid-Afrika-verhoudings]]
|-
| 116 || [[Pan-Afrika kleure]] || [[Pan-Afrikakleure]]
|-
| 117 || [[Post-Sowjet state]] || [[Post-Sowjetstate]]
|-
| 118 || [[China-Indië skermutselings van 2020]] || [[China-Indië-skermutselings van 2020]]
|-
| 119 || [[Indië–Pakistan konflik van 2025]] || [[Indië-Pakistan-konflik van 2025]]
|-
| 120 || [[Twer-oblast vliegtuigongeluk (2023)]] || [[Twer-oblast-vliegtuigongeluk (2023)]]
|-
| 121 || [[Iran-oorlog wapenstilstand (2026)]] || [[Iran-oorlogwapenstilstand (2026)]]
|-
| 122 || [[Covid-19 protesaksies in China gedurende 2022]] || [[Covid-19-protesaksies in China in 2022]]
|-
| 123 || [[Gerigte-energie wapen]] || [[Gerigte energie- wapen]]
|-
| 124 || [[Suid-Afrikaanse nasionale onder-20 sokkerspan]] || [[Suid-Afrikaanse nasionale onder-20-sokkerspan]]
|-
| 125 || [[Lae-energie elektrondiffraksie]] || [[Lae-energie- elektrondiffraksie]]
|}
== Jaartal of datum + soortnaam ==
{| class="wikitable sortable"
! # !! Huidige naam !! Voorgestelde naam
|-
| 126 || [[Oktober 2020 veldbrande in die Wes-Vrystaat]] || [[Oktober 2020-veldbrande in die Wes-Vrystaat]]
|-
| 127 || [[Olimpiese Somerspele 2008 medaljes]] || [[Olimpiese Somerspele 2008-medaljes]]
|-
| 128 || [[Paralimpiese Somerspele 2008 medaljes]] || [[Paralimpiese Somerspele 2008-medaljes]]
|}
== Soortnaam + soortnaam ==
{| class="wikitable sortable"
! # !! Huidige naam !! Voorgestelde naam
|-
| 129 || [[Hof vertolking]] || [[Hofvertolking]]
|-
| 130 || [[Water dampdruk]] || [[Waterdampdruk]]
|-
| 131 || [[Uitskot dam]] || [[Uitskotdam]]
|-
| 132 || [[Melk plaasvervanger]] || [[Melkplaasvervanger]]
|-
| 133 || [[Hamer spyker]] || <s>[[Hamerspyker]]</s>
|-
| 134 || [[Dokter knopie]] || [[Dokterknopie]]
|-
| 135 || [[Slaap inertia]] || [[Slaapinersie]]
|-
| 136 || [[Analoog gruwel]] || [[Analooggruwel]]
|-
| 137 || [[Balsem Kopiva]] || <s>[[Balsemkopiva]]</s>
|-
| 138 || [[Donker newel]] || <s>[[Donkernewel]]</s>
|-
| 139 || [[Biseksie metode]] || [[Biseksiemetode]]
|-
| 140 || [[Medium formaat]] || [[Mediumformaat]]
|-
| 141 || [[Mak maak]] || <s>[[Makmaak]]</s>
|-
| 142 || [[Transgender swangerskap]] || <s>[[Transgenderswangerskap]]</s>
|-
| 143 || [[Epoulet soldaat]] || [[Epouletsoldaat]]
|-
| 144 || [[Sekelstert grootoog]] || [[Sekelstertgrootoog]]
|-
| 145 || [[Silwerrug gorilla]] || [[Silwerruggorilla]]
|-
| 146 || [[Silwerflits stekelwang]] || [[Silwerflits-stekelwang]]
|-
| 147 || [[Spits slymvis]] || [[Spitsslymvis]]
|-
| 148 || [[Olyfgroen vingertjie]] || [[Olyfgroenvingertjie]]
|-
| 149 || [[Pienk seekomkommer]] || [[Pienkseekomkommer]]
|-
| 150 || [[Kaapse Onafhanklikheids Party]] || [[Kaapse Onafhanklikheidsparty]]
|-
| 151 || [[Tweede Nuwe Jaar]] || [[Tweede Nuwejaar]]
|-
| 152 || [[Vaskulêre endoteel groeifaktor]] || [[Vaskulêre endoteelgroeifaktor]]
|-
| 153 || [[Ouditiewe integrasie opleiding]] || [[Ouditiewe integrasie-opleiding]]
|-
| 154 || [[Outeur aanhaling (botaniese nomenklatuur)]] || [[Outeuraanhaling (botaniese nomenklatuur)]]
|-
| 155 || [[Ernstige akute respiratoriese sindroom koronavirus 2]] || [[Ernstige akute respiratoriese sindroom-koronavirus 2]]
|-
| 156 || [[Indringer vetplante in Suid Afrika]] || [[Indringervetplante in Suid-Afrika]]
|-
| 157 || [[Silwer sillago]] || [[Silwersillago]]
|} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:32, 16 Oktober 2026 (UTC)
:Hi, ek het solank begin om die artikels te skuif na die bloues. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:33, 19 Oktober 2026 (UTC)
::{{Ping|Aliwal2012}} jammer om te pla, maar jy is besig om beide rooi skakels en weesbladsye te skep. Let op die oorblywende skakels wat rooi word as jy sonder 'n aanstuur skuif. Terloops, ek dink nie dat [[Suid-Afrikaanse nasionale onder-20-sokkerspan]] korrek is nie, ons het onlangs soortgelyke titels aangepas, sien https://viva-afrikaans.org/lees-luister/blog/1448:die-bloedjies-se-bekers Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:45, 21 Oktober 2026 (UTC)
:::Hallo {{ping|SpesBona}}, ek skuif bg. blaaie opsetlik sonder 'n aanstuur. My doel is dat dit rooi moet word, sodat ander gebruikers dit kan opspoor en aanpas, dis mos 'n spanpoging! (Van die weesbladsye weet ek nie mooi nie) Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:23, 21 Oktober 2026 (UTC)
::::{{Ping|Aliwal2012}} Ek pas skakels aan volgens "Skakels hierheen", maar vir artikels wat geskuif is gebruik ek die ou titel. Daai bot doen die weesbladsye. Ek moet nog die o. 20 in beide krieket en rugby aanpas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 14:35, 21 Oktober 2026 (UTC)
:Ek sou dink 'n [[Spitsslymvis]] sou meer spits en meer slymerig moet lyk, maar die nuwe name dra my goedkeuring! :-D [[Spesiaal:Bydraes/~2026-56661-25|~2026-56661-25]] ([[Gebruikerbespreking:~2026-56661-25|talk]]) 10:45, 22 Oktober 2026 (UTC)
== Ons 132,000ste artikel... ==
Gemeenskap, wattter een was dit gewees? Dinge het te vinnig gebeur... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:08, 17 Oktober 2026 (UTC)
:''[[Senecio vaginatus]]'' – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:14, 17 Oktober 2026 (UTC)
== Verwysingsjablone ==
Ek is hier omdat ek wil help om 'n ensiklopedie te skryf. Ek kan sien dat behoorlike aanhaling in daardie opsig nuttig is, hoofsaaklik om te wys dat wat jy skryf nie bloot opgemaak is nie. Maar die verwysingsjablone maak dit nie net baie meer tydrowend nie, hulle dien 'n heeltemal ander doel, naamlik die bou van 'n databasis van bronne.
As daar mense is wat so 'n doelwit nastreef, glo ek hulle moet net self met die nodige mannekrag vorendag kom om daardie heeltemal ander doelwit na te streef. Na my mening is die sjablone egter daarop gemik om daardie taak op 'n dwangmatige en onbetaalde wyse aan ons op te lê. En daar is 'n woord vir dwangmatige maar onbetaalde werk. Dit word slawerny genoem.
En ek is nie 'n slaaf nie, so ek weier om hiermee saam te werk. Ek skryf eerder artikels.
[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 20:10, 17 Oktober 2026 (UTC)
:Beste [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]], niemand kan jou dwing om 'n sjabloon te gebruik wat jy nie wil gebruik nie. As jy slegs die url en die titel met die datum van jou raadpleging tussen "ref" en "ref" plaas, is dit volledig in die haak. Jy gebruik 'n bron en het dit gelees, dit is al wat ons wil hê. Soos jy sê, ons is hier om artikels te skryf. Ek verwerp ook enige goed wat my van my doel om artikels te kan skryf, aflei of afbring. Ons is mos in ons vrye tyd hier. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 17 Oktober 2026 (UTC)
::Baie dankie, SpesBona. Ongelukkig het ek 'n ander en bitter ervaring gehad rakende daardie dwang. Op nl.wiki is van my bydraes verwyder en ek is gedreig om geblokkeer te word as ek dit nie 'goed genoeg' doen nie. [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 21:30, 17 Oktober 2026 (UTC)
:::Op die Duitse Wikipedia ken ek die teendeel: As jy ander jou goed opdwing (bv. een legitieme sjabloon met 'n ander vervang), 'n legitieme skryfwyse met 'n ander vervang, of ander dinge, is jy in die moeilikheid, nie die ander persoon nie. Op die Duitse Wikipedia is daar nie "dié manier van goed doen nie". Daar is legio. Ons sê altyd dat daar nooit eenvormigheid op Wikipedia kan wees nie. Ek sien nie enige voordeel daarin om een manier op ander af te druk nie. Dit is nie ons projek nie. Ek het kleiner dinge op Nederlands en Wes-Fries gedoen en blykbaar was dit altyd goed genoeg om aanvaar te word, ook eenvormige verwysings. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:35, 17 Oktober 2026 (UTC)
== "Cite web" vervang met "Verwys web" ==
Gemeenskap, neem asb. kennis dat {{Ping|Pynappel}} se Kabouterbot reeds in honderde (?) artikels "cite web" en verwante sjablone met "Verwys web" vervang het. Die meeste gebruikers gebruik eersgenoemde waarskynlik omdat dit in die Engelse Wikipedia standaard is. Ek gebruik dit ook, omdat ek dit ook op die Duitse Wikipedia mag gebruik. Terloops, op die Duitse Wikipedia mag jy nooit ooit 'n geldige sjabloon met 'n ander vervang as jy nie die hoofouteur is nie. Ek het 'n probleem met die feit dat hier 'n grootskaalse ingryping gebeur sonder om met die gemeenskap te praat wat hulle dink. Wikipedia is immers 'n '''gemeenskapsprojek'''. Wat dink julle daaroor? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:55, 17 Oktober 2026 (UTC)
:Die betrokke wysigings is [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Spesiaal:Bydraes&end=&namespace=all&start=&tagfilter=&target=KabouterBot&offset=20261017173159&limit=5000 hier], soek vir "Vervang die Engelse verwysingsjablone met die Afrikaanse". Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 17 Oktober 2026 (UTC)
== Taaldiversiteit ==
Stem saam met @Dumbassman taaldiversiteit is die toekoms. https://diff.wikimedia.org/2026/10/21/lessons-from-accra-rossouw-van-rooyens-take-on-what-the-first-language-diversity-conference-meant-for-africas-languages/ [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:36, 22 Oktober 2026 (UTC)
:Goed gedoen Rossouw! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:26, 22 Oktober 2026 (UTC)
== Ons 25ste verjaarsdag ==
Gemeenskap, neem kennis dat ek more om 6:35 op Die Groot Ontbyt TV-program gesels oor onder andere ons 25ste verjaarsdag. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:32, 22 Oktober 2026 (UTC)
:Welgedaan Oesjaar, dit was 'n uitstekende sessie, glo dit gaan 'n betekenisvolle bydrae maak om die publisiteit vir die Afrikaanse Wikipedia onder die bree publiek te bevorder. Hoop KyKNet plaas dit op [[YouTube]]. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 05:06, 23 Oktober 2026 (UTC)
:: Sjoe! Dit was wild! Wat 'n positiewe klomp daar by GrootFM! Dit sal blykbaar vanmiddag om 14:00 op Youtube beskikbaar wees. Toe ek terugstap vanaf die ateljee tot by die wagkamer het daar reeds 17 aansoeke op ons Bakkiesblad deurgekom vir goedkeuring! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:43, 23 Oktober 2026 (UTC)
::: Sien die program by https://www.youtube.com/watch?v=ol2E1sqTFj8 [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:53, 23 Oktober 2026 (UTC)
== Konformasies ==
[[Lêer:Ethane-A-3D-balls.png|duimnael|100px|etaan]]
[[Lêer:Ethane conformation.gif|duimnael|90px|konformasies van etaan]]
Ek sukkel bietjie met die chemiese terminologie in Afrikaans, veral wat konformasies betref. 'n [[Etaan]]molekule kan twee verskillende konformasies aanneem, afhangende van hoe die een helfte van die molekule relatief tot die ander roteer. In Engels word hulle "staggered" en "eclipsed" genoem. [[Gebruiker:Wyatt Tyrone Smith|Wyatt]] het hulle op die etaanbladsy in "verspreid" en "in-lyn" verander. In Nederlands lys Wikipedia "geschrankt" en "ge-eclipseerd", en ek moet erken dat die werkwoord "schranken" vir my onbekend was. nl.wiki dui aan dat dit hoofsaaklik [[Vlaams (taalkunde)|Vlaams]] is. Die Duitsers praat van "gestaffelt".
As ek dit vir die Google Translate-robot voer, kry ek "verspringende en verduisterde konformasie", en ek kry dieselfde op OpenTran. Die bron hiervan is egter vir my onduidelik. Ek het tevergeefs gesoek na gespesialiseerde literatuur in Afrikaans.
Die konsepte is nogal belangrik vir die metallosene. Ek wil graag voorstel om "verspringende en verduisterde konformasie" aan te neem, maar as iemand iets beters het, sal ek dit graag wil hoor.
[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 21:57, 22 Oktober 2026 (UTC)
:{{ping|Gebruiker:Daniellouw}}, kan jy help asb? Jy het 'n chemiese agtergrond. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:43, 23 Oktober 2026 (UTC)
::Ek het nou tog 'n Afrikaanse bron gevind.<ref>[https://ujcontent.uj.ac.za/view/pdfCoverPage?instCode=27UOJ_INST&filePid=135671990007691&download=true Die alfa-koolstofreaktiwiteit van enele gekoördineerde swaelligande in chroom(0)- en mangaan(I)komplekse; Martha M. van Dyk; proefskrif; RAU; 1982]</ref> Dit sê:
::''Kristalstrukture dui daarop dat steriese faktore 'n '''gespreide''' konformasie A, bevoordeel, terwyl elektroniese effekte weer 'n '''versteekte''' konformasie B,C bevoordeel.''. Dus gebruik hulle staggered=gespreid en eclipsed=versteek.
::{{Verwysings}} [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 06:40, 24 Oktober 2026 (UTC)
:::Dankie tog. Goed gedoen! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:47, 24 Oktober 2026 (UTC)
== Yskor Woordeboek ==
Gemeenskap, danksy [[Gebruiker:Elmarie Waltman]] het ek nou 'n 1978 Yskor tweetalige woordeboek in my besit. Indien julle inligting soek vra net... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:25, 26 Oktober 2026 (UTC)
:Groot plesier Deon! Bly die boek het veilig by jou aangekom – [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 14:29, 26 Oktober 2026 (UTC)
== Jou wiki sal binnekort oorskakel na die lees-alleen modus. ==
<section begin="server-switch"/><div class="plainlinks">
[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Lees hierdie boodskap in 'n ander taal]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]
Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp.
Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-10-28|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-10-28T15:00|en}} {{#time:H:i e|2026-10-28T15:00}}]'''
Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk.
'n Banier sal 30 minute voor hierdie operasie plaasvind op alle wiki's vertoon word. Hierdie banier sal tot die einde van die operasie verskyn.
<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Jy kan bydra aan die [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate vertaal of proeflees] van hierdie banier se teks.</span>
'''Vir 'n kort tydjie sal u op alle wiki's slegs kan lees, maar nie redigeer nie.'''
* Op '''{{#time:l j xg Y|2026-10-28|af}}''' sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie.
* As u gedurende hierdie tye probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie tyd nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net vir ingeval.
''Ander gevolge'':
* Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word.
* Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander werk sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees.
Hierdie projek kan, indien nodig, uitgestel word. Jy kan [[wikitech:Switch_Datacenter|die skedule lees by wikitech.wikimedia.org]]. Enige veranderinge sal in die skedule aangekondig word.
'''Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.'''</div><section end="server-switch"/>
[[user:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]] 14:00, 26 Oktober 2026 (UTC)
<!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 -->
== Verwysing na 'n skip in persoonlike vorm... ==
Na aanleiding van my artikel oor die vliegdekskip [[USS Hornet (CV-12)]] waarin hulle na die skip verwys as ''she''. Iets het my gepla en ek het Dr. [[Mariëtta Alberts]] genader vir raad. Hier is haar antwoord soos oorgedra vanaf Whatsup:
* Ek: ''Naand! Is dit nog aanvaarbaar om na 'n skip as sy te verwys?''
* Sy: ''Nee glad nie. In Engels 'she' - in Afrikaans altyd HY''
* Ek: ''Ai. Ek gaan maar eerder dan "die skip" gebruik in stede van Hy.''
* Sy: ''Reg , maar onthou asb die manlike vorm is die korrekte vorm om iets in Afrikaans aan te dui. NOOIT die vroulike vorm nie. Die vroulike vorm is die Engelse patroon ...''
* Ek: ''Geslags diskriminasie....''
* Sy: ''Nee, taalpraktyk wat jare gelede reeds vir Afrikaans vasgestel is.. Kyk maar ook wat die Taalkommissie/VivA sê. Ons mense is deesdae geneig om alles op die Engelse patroon te doen. Ek sukkel ook met die soort Engelse patroon by ons skrywers (selfs predikante) wanneer ek ons weeklikse kerkblaadjie redigeer en proeflees. Die Engelse patroon op Afrikaanse taalgebruik is so sterk ingeburger dat mense sukkel.''
Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:43, 2 November 2026 (UTC)
: [[VivA]] se Maureen van Helden het hierdie skakel gestuur: [https://viva-afrikaans.org/nuus/item/510-is-n-skip-dan-nou-n-vroumens-verkeerde-voornaamwoorde-vir-regte-dinge Name] 'n Paar manne van die see gaan sê: julle neuk ons nou van bakboord na stuurboord! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:46, 3 November 2026 (UTC)
== Voorblad ==
Die voorblad wat nou so gereeld opdateer word wek 'n baie goeie indruk. Dit lyk of daar lewe is op af.wiki. Dis na my mening nuwe prentjies wat mens eerste opval, en dit wys 'n besoeker dat iets verander het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:48, 9 November 2026 (UTC)
== Ons verjaarsdag: 16 November 2026. ==
Gemeenskap, ons verjaar nou Maandag 16 November en is dan 25 jaar jonk! [[Radio Overberg]] het 'n boodskap gestuur: dankie aan al die vrywilligwrs wat hier bydraes gemaak het! Julle harde werk word waardeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:20, 12 November 2026 (UTC)
:Dit was 'n stadige begin. Die stelselbeheerder wat die webwerf bekendgestel het, het gewonder of daar ooit belangstelling sou wees, want in die begin het eenvoudig niemand opgedaag nie. Maar gelukkig het dit later verander. My gelukwense aan almal hier!
:[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 13:40, 12 November 2026 (UTC)
::Ons moet 'n huldeblyk doen vir ons eerste bydraers, en die versiende slimjan wat besluit het dat daar 'n af.wiki moet wees. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:06, 13 November 2026 (UTC)
:::Google Gemini het my nou baie gehelp.
:::Volgens hom was die eerste webwerf eintlik af.wikipedia.com. Eers in '''2002''' het dit .org geword. Nou dit sou ek nie geweet het nie.
:::Archive.org het die eerste kiekie gekry op 21 Desember 2001. [https://web.archive.org/web/20011221053145/http://af.wikipedia.com/wiki.cgi?HomePage Hier is hy].
:::Maar volgens hom was daar nie 'n Incubator/Broeikas nie. Hoe dit toe gewerk het, kan ek nie sê nie.
:::Maar kyk jy buitendien [https://web.archive.org/web/20020726024321/http://af.wikipedia.com/wiki.cgi?action=history&id=HomePage wie die Tuisblad verander het] - is dit nld-proxy.mweb.co.za, proxy.unisa.ac.za en adsl-52140.turboline.skynet.be wat genoem word.
:::Op die [https://web.archive.org/web/20011221055320/http://af.wikipedia.com/wiki.cgi?Recent_Changes eerste RecentChanges] verskyn daar op die eerste kiekie op 21 Desember 2001 wel die Last Edited November, 16, 2001 2:53 pm [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 19:50, 13 November 2026 (UTC)
:::Het jou katvis! Michel Clasquin. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikipedia-l@lists.wikimedia.org/thread/SHFTTE6HQH4TIVMAG2UZ2Y2R7VZ3QFQ2/ Hy het die Afrikaanse Wikipedia begin]. [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 20:55, 13 November 2026 (UTC)
== Spekulasie is nie wetenskap nie ==
As chemikus het ek groot probleme met die artikel oor die [[uitgebreide periodieke tabel]]. Sedert die 17de eeu het chemici hard gewerk om nie net die bestaan van stowwe te bewys nie, maar ook om hulle te isoleer en te karakteriseer. Veral dié van elemente. As jy hulle nie kon demonstreer nie, was jy nie toegelaat om hulle 'n naam te gee nie, wat nog te sê om oor hul eienskappe te spekuleer. Hierdie artikel is geheel en al gebaseer op die spekulasies van nie-chemici, naamlik kernfisici. Geen van hierdie 'elemente' is ooit gedemonstreer nie, en geeneen van hul verbindings is ooit geïsoleer nie.
Daar word selfs beweer dat [[oganesson]] se stabiliteit bewys is. Dis onsin. Oganesson is so onstabiel dat slegs die vervalprodukte van drie van sy atome ooit gedemonstreer is. Om dit stabiel te noem, moet jy regtig 'n fisikus wees. Daar word beweer dat dit 'n edelgas is, maar jy kan dit nooit bewys nie, want dit verval voordat jy dit kan bewys. Ja, daar is fisici wat dink dat daar in 'n hipotetiese periode 8 'n g-blok sou wees, maar die energieë van die d-, f- en g-orbitale kom so naby aan mekaar dat dit hoogs twyfelagtig is of 'n mens dit selfs so moet voorstel. Maar ons sal dit waarskynlik nooit weet nie, want alle spekulasie oor 'n 'eiland van stabiliteit' het nooit werklikheid geword nie.
Die hele storie is dus spekulatief en val daarmee buite die gebied van die wetenskap. As jy daaroor wil skryf, moet dit duidelik wees in die storie self. Dit gaan oor wetenskapfiksie, nie wetenskap nie.
Dit maak die artikel ook 'n vorm van misleiding vir die leser. Hier word 'n stukkie spekulasie as wetenskap aangebied. Dat fisici daarvan hou om daardie lyn oor te steek, is vir my geen verrassing nie, maar hier word chemie daarby ingesleep. En chemici is ernstige wetenskaplikes.
[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 12:47, 14 November 2026 (UTC)
:Na aanleiding van die lees van beide die [[uitgebreide periodieke tabel|artikel]] en [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] se kommentaar, stel ek voor dat die oorspronklike redakteur bedoel het dat die periodieke tabel stabiel is tot by element 118 – nie dat element 118 self stabiel is nie. Hiermee bedoel ek dat wetenskaplikes dit oor die algemeen eens is oor die struktuur van die periodieke tabel tot en met element 118, maar dat enigiets verder as daardie element – selfs al word dit deur teorie voorspel – nog nie aangetoon is nie. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:08, 14 November 2026 (UTC)
== Wiki Indaba 2026 ==
Ek het die Wiki Indaba 2026 in [[Abidjan]], [[Ivoorkus]] van 13 to 15 November 2026 bygewoon as ‘n [[Wikimedia ZA]] beurshouer. Die tema van die konferensie was “”Afrika se Toekoms: Kennisgelyksgeleenthede en Innovasie.” Sowat 200 Wikipediane vanoor Afrika en die [[diaspora]] het die konferensie bygewoon. Ek het met ‘n paar persone oor die proses wat ons begin het om ‘n [[kunsmatige intelligensie]] beleid te skep, gepraat. Daar is beslis belangstelling daarin en min is oor die onderwerp op die konferensie gepraat. Dit is veral van belang in die lig van die geleenthede en bedreigings wat KI inhou vir die kleiner taal Wikipedia's. Iets wat later verder geneem kan word. Ek sal later ‘n verslag oor die konferensie publiseer. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:17, 15 November 2026 (UTC)
== Article guidance feature is ready to be set up for your Wikipedia ==
<div lang="en" dir="ltr">
Hello Wikipedians,
Apologies, this message is not in your language. {{int:Please-translate}}.
I'm writing on behalf of the Language and Product Localization team. The Article guidance feature is ready to be enabled on your Wikipedia. Administrators and interface administrators can turn on the feature through the <code>Special:CommunityConfiguration/ArticleGuidance</code> to expose it for editors to use it.
'''Background information'''
[[mw:Article guidance|Article guidance]] guides contributors when they start a new article, so they don't meet an empty page. It provides a start-up content structure for writing a particular topic at every stage of the article, as well as advice, community practices, and source recommendations. The feature is designed so that communities can fully customize that guidance shown to editors is the most relevant for their wikis and specific topics. We collaborated with a few communities to build and test the feature. Through their feedback and experiments, we improved the feature and validated that articles created through this workflow survive better on Wikipedia.
'''Setting up the feature'''
To ensure that this feature works as intended, you are requested do the following:
* [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:MessageGroupStats&language=fi&group=ext-articleguidance Translate the user interface] on translatewiki.net
* Create pages called outlines: These pages contain all the editing guidelines tailored for specific article topics that the feature will use. The guidance that editors see depends on the outlines available on your wiki. See [[simple:Wikipedia:Article Guidance|outlines examples in Simple English Wikipedia]] and the [[mw:Article guidance/How to create an outline|How to create an outline]] guide to learn and create outlines. A generic outline can also be created; this generic outline can be the fallback for all topics when no topic-specific outlines exist.
* We have also created a guide for administrators – [[mw:Article guidance/Community Configuration|Article guidance/Community Configuration]] – with instructions on the pre-configuration tasks. We recommend reading it before changing the settings in Community Configuration.
'''Our request'''
We encourage experienced editors to complete the above tasks and work with an admin to enable it. Please join the [https://discord.gg/R59wcJFuh outline creation support Discord server] to ask questions about outlines and get the help you need. Go to [[mw:Talk:Article guidance|this talk page]] to ask the team questions about this feature.
We look forward to seeing it used in your Wiki and the impact it will have on the number of created articles that survive in this Wikipedia. Thank you!
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:54, 16 November 2026 (UTC)
<!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox/AG_dark_launch_message_list_2&oldid=31299373 -->
:Kan gebruikers {{ping|Pynappel|Rooiratel|BurgertB}} dalk hierna loer? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:16, 16 November 2026 (UTC)
::Al hierdie nuwe goed is te slim vir my [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 18:42, 16 November 2026 (UTC)
== https://en.wikipedia.org/wiki/Santa_Cruz_Islands ==
Gemeenskap, enige vrywilliger wat hierdie 11K artikel wil vertaal asb? Ek will begin met die Slag van die Santa Cruzeilande. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:44, 18 November 2026 (UTC)
l00k8n0ndu4gjmjjjmhdcnrdwtb5sbb
Madagaskar
0
9456
3373467
3360184
2026-11-17T15:30:51Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373467
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Land
|noem_naam = Republiek Madagaskar
|volle_naam = <small>''Repoblikan'i Madagasikara'' ([[Malgassies]])<br />''République de Madagascar'' ([[Frans]])</small>
|algemene_naam = Madagaskar
|beeld_vlag = Flag of Madagascar.svg
|beeld_wapen = Seal of Madagascar.svg
|simbool_tipe = Seël
|beeld_kaart = Location Madagascar AU Africa.svg
|leuse = <br />''Fitiavana, Tanindrazana, Fandrosoana'' <small>(Malgassies)</small><br />''Amour, patrie, progrès'' <small>(Frans)</small><br /><small>''([[Afrikaans]]: "Liefde, Vaderland, Vooruitgang"<ref name=4thRepublic>{{fr}} {{cite web |last=Le Comité Consultatif Constitutionnel |title=''Projet de Constitution de la Quatrième République de Madagascar'' |publisher=Madagascar Tribune |date=1 Oktober 2010 |url=http://www.madagascar-tribune.com/IMG/pdf/constitution.pdf |accessdate=18 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519164522/https://www.madagascar-tribune.com/IMG/pdf/constitution.pdf |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>)''</small>
|volkslied = ''Ry Tanindrazanay malala ô!''<br /><small>''(Malgassies vir: "O, geliefde land van ons voorvaders!")''</small><br /><center>[[Lêer:Ry Tanindrazanay malala ô! (instrumental).ogg]]</center>
|amptelike_tale = [[Frans]] en [[Malgassies]]
|hoofstad = [[Antananarivo]]
{{Koördinate|18|55|S|47|31|O}}
|latd = 18
|latm = 55
|latNS = S
|longd = 47
|longm = 31
|longEW = O
|grootste_stad = [[Antananarivo]]
|regeringsvorm = Unitêre semi-presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]]
|leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]]
|leiername = [[Michael Randrianirina]]<br />[[Mamitiana Rajaonarison]]
|oppervlak_rang = 49<sup>ste</sup>
|oppervlak_grootte =
|oppervlak = 587 041<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/madagascar/|title=Madagascar|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=7 Oktober 2025|archive-date=14 Februarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214064652/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/madagascar/|url-status=dead}}</ref>
|oppervlakmi² = 228 880
|persent_water = 0,9
|bevolking_skatting = 29 452 714<ref name="CIA" />
|bevolking_skatting_jaar = 2024
|bevolking_rang = 53<sup>ste</sup>
|bevolking_sensus = 12 238 914
|bevolking_sensus_jaar = 1993
|bevolkingsdigtheid = 50,2
|bevolkingsdigtheidmi² = 128,7
|bevolkingsdigtheidrang = 174<sup>ste</sup>
|BBP_PPP = $68,407 miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=674&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Madagascar |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=7 Oktober 2025}}</ref>
|BBP_PPP_rang = 117<sup>de</sup>
|BBP_PPP_jaar = 2026
|BBP_PPP_per_kapita = $2 117<ref name="imf2" />
|BBP_PPP_per_kapita_rang = 182<sup>ste</sup>
|BBP = $20,099 miljard<ref name="imf2" />
|BBP_rang = 139<sup>ste</sup>
|BBP_jaar = 2026
|BBP_per_kapita = $622<ref name="imf2" />
|BBP_per_kapita_rang = 188<sup>ste</sup>
|onafhanklikheidstipe = • van [[Frankryk]]<br />• Huidige grondwet
|onafhanklikheidsgebeure =
|onafhanklikheidsdatums = <br />[[26 Junie]] [[1960]]<br />[[17 November]] [[2010]]
|MOI = {{wins}} 0,487<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=7 Oktober 2025}}</ref>
|MOI_rang = 183<sup>ste</sup>
|MOI_jaar = 2023
|MOI_kategorie = {{kleur|#990000|laag}}
|Gini = 36,8<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MG |title=Gini Index – Madagascar |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=7 Oktober 2025}}</ref>
|Gini_rang =
|Gini_jaar = 2021
|Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}}
|geldeenheid = [[Malgassiese ariary|Ariary]]
|geldeenheid_kode = MGA
|land_kode = MG
|tydsone = [[Oos-Afrika Tyd|OAT]]
|utc_afwyking = [[UTC+03:00|+3]]
|tydsone_somer = nie toegepas nie
|utc_afwyking_DST = [[UTC+03:00|+3]]
|internet_domein = [[.mg]]
|skakelkode = 261
|voetskrif =
}}
'''Madagaskar''' ([[Frans]]: ''Madagascar'', {{Audio|Fr-Madagascar.oga|luister}}; [[Malgassies]]: ''Madagasikara'', {{Audio|Mg-Madagasikara.ogg|luister}}), amptelik die '''Republiek Madagaskar''' (Frans: ''République de Madagascar''; Malgassies: ''Repoblikan'i Madagasikara'', [republiˈkʲan madaɡasˈkʲarə̥]), is ’n [[eilandstaat]] in [[Afrika]] sowat 400 km oos van die [[Mosambiek]]se kus. Dit is die grootste eilandstaat in die [[Indiese Oseaan]] en naas [[Indonesië]] die grootste ter wêreld. Teen sowat ’n halfmiljoen vierkante kilometer is die eiland so groot soos [[Frankryk]], sy voormalige koloniseerder. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Antananarivo]], wat in die middel van die land geleë is.
[[Lêer:Madagaskarkaart.png|duimnael|links|upright|’n Kaart van Madagaskar. ''Nosy'' beteken "eiland" in Malgassies]]
Madagaskar is teenoor Mosambiek geleë, net suidoos van die [[Comore-eilande]] en [[Mayotte]], en wes van [[Mauritius]] en [[Réunion]]. Dit word deur die [[Mosambiekkanaal]] van Mosambiek geskei.
Die land bestaan uit Madagaskar, die wêreld se vierde grootste [[eiland]], en talle klein eilandjies. Ná die [[Voorgeskiedenis|prehistoriese]] verbrokkeling van die [[superkontinent]] [[Gondwana]] het Madagaskar sowat 88 miljoen jaar gelede geskei geraak van die [[Indiese subkontinent]]. Dit het tot gevolg gehad dat die eiland se [[dier]]e en [[plant]]e in redelike isolasie ontwikkel het – meer as 90% van die natuurlewe word nêrens anders op [[aarde]] aangetref nie. Die eiland se uiteenlopende [[ekostelsel]]s en unieke natuurlewe word bedreig deur die vinnige uitbreiding van die bevolking en ander omgewingsfaktore.
Die eerste [[argeologie]]se bewyse van menslike lewe op Madagaskar dateer van 2000 v.C. [[Austronesiese volke]] het tussen 350 v.C. en 550 n.C. in [[vlerkprou]]e van [[Borneo]] af gekom. Omstreeks 1000 n.C. het [[Bantoevolke]] van [[Oos-Afrika]] die Mosambiekkanaal oorgesteek na Madagaskar. Mettertyd het nog volke hulle op die eiland gevestig, wat elk ’n blywende invloed op die Malgassiese [[kultuur]]lewe gehad het. Die bevolking word dikwels in 18 of meer subgroepe verdeel waarvan die grootste die [[Merina]] van die sentrale hoogland is.
Tot in die laat [[18de eeu]] is die eiland regeer deur ’n gefragmenteerde verskeidenheid sosiopolitieke bondgenootskappe. Aan die begin van die [[19de eeu]] is die grootste deel van die eiland verenig en deur ’n reeks Merina-adellikes regeer as die [[#Koninkryk Madagaskar|Koninkryk Madagaskar]]. Die monargie het in 1897 tot ’n einde gekom toe die eiland in die [[Franse koloniale ryk]] opgeneem is. Madagaskar het in 1960 sy onafhanklikheid van [[Frankryk]] verkry. Die outonome staat Madagaskar het sedertdien deur vier groot konstitusionele tydperke gegaan wat as republieke bekend staan.
Sedert 1992 is die nasie amptelik as ’n konstitusionele demokrasie vanaf sy hoofstad, [[Antananarivo]], regeer. In 2009 is president Marc Ravalomanana egter in ’n volksopstand gedwing om te bedank en in Maart 2009 het Andry Rajoelina president geword. Die konstitusionele regering is in Januarie 2014 herstel nadat [[Hery Rajaonarimampianina]] die vorige jaar in ’n verkiesing as president verkies is. Madagaskar is lid van die [[Verenigde Nasies]], die [[Afrika-unie]], die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] en die Organisation Internationale de la Francophonie.
Madagaskar is volgens die VN een van die wêreld se mins ontwikkelde lande.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://unohrlls.org/about-ldcs/ |title=About LDCs |publisher=UN-OHRLLS |accessdate=22 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515124949/http://unohrlls.org/about-ldcs/ |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Malgassies en Frans is albei amptelike tale. Die grootste deel van die bevolking volg tradisionele gelowe, [[Christendom|Christenskap]] of ’n mengsel van die twee. Ekotoerisme en landbou, wat gepaardgaan met groter beleggings in opvoeding, gesondheid en privaat ondernemings, is sleutelelemente van Madagaskar se ontwikkelingstrategie. Onder Ravalomanana het hierdie beleggings tot aansienlike ekonomiese groei gelei, maar die voordele is nie eweredig onder die bevolking versprei nie en die toenemenede lewenskoste en dalende lewenstandaarde het spanning veroorsaak onder die armes en sekere dele van die middelklas. Sedert 2017 het die ekonomie agteruitgegaan weens die politieke krisis van 2009 tot 2013, en die grootste deel van die bevolking se lewensgehalte bly laag.
== Etimologie ==
In [[Malgassies]], die taal van Madagaskar, is die eiland se naam ''Madagasikara''. Die mense word [[Malgasse (volk)|Malgasse]] genoem. Die naam "Madagaskar" is nie van plaaslike oorsprong nie, maar is in die [[Middeleeue]] deur Europeërs gebruik en gevestig.<ref name=Cousins>Cousins (1895), pp. 11–12</ref> Die naam ''Madageiscar'' het die eerste keer in die memoires van die 13de-eeuse [[Venesië|Venesiese]] verkenner [[Marco Polo]] voorgekom.
Op Sint Lawrence-dag in 1500 het die [[Portugal|Portugese]] verkenner Diogo Dias op die eiland geland en dit ''São Lourenço'' gedoop. Polo se naam is egter verkies op kaarte van die [[Renaissance]]. Dit lyk nie of enige ander naam voor ''Madagasikara'' in Malgassies gebruik is nie, hoewel sommige gemeenskappe hul eie name het vir die grond of dele van die grond wat hulle bewoon.
== Geografie ==
{{multiple image
|footer = Die terasse met rysvelde van die sentrale hoogland van Madagaskar (links), die tropiese reënwoud aan die ooskus (middel) en die kus van die [[Indiese Oseaan]] (regs).
|align = left
|image1 = Imerina countryside riziere rice paddies Madagascar.jpg
|width1 = 180
|alt1 = terraced emerald paddy fields checker softly rolling hills
|image2 = Rainforestmadagascar04.tif
|width2 = 190
|alt2 = Hills covered with dense blue green tropical forests
|image3 = Beach in Madagascar with pirogues and palm trees.jpg
|width3 = 155
|alt3 = White sand beach lined with palm trees along a turquoise sea
}}
[[Lêer:Satellite image of Madagascar in September 2003.jpg|duimnael|[[Nasa]]-satellietbeeld van Madagaskar]]
Teen 592 800 km²<ref name=BGNote>{{en}} {{cite web |last=Bureau of African Affairs |title=Background Note: Madagascar |publisher=U.S. Department of State |date=3 Mei 2011 |url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm |accessdate=24 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508153424/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm |archive-date=8 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> is Madagaskar die 49ste grootste land<ref name="CIA" /> en die vierde grootste eiland<ref name="BGNote" /> ter wêreld. Die land lê hoofsaaklik tussen die [[Breedtegraad|breedtegrade]] 12°S en 26°S, en die [[Lengtegraad|lengtegrade]] 43°O en 51°O.<ref name=georeport>Moriarty (1891), bl. 1–2</ref> Naburige eilande sluit in die Franse Réunion en die land Mauritius in die ooste, en die staat Comore en die Franse gebied Mayotte in die noordweste. Die naaste land op die vasteland is [[Mosambiek]] in die weste.
Met die prehistoriese verbrokkeling van die superkontinent Gondwana is die landmassa Madagaskar-Antarktika-Indië sowat 135 miljoen jaar gelede geskei van die landmassa Afrika-Suid-Amerika. Madagaskar het sowat 88 miljoen jaar gelede wegbeweeg van Indië. Dit het meegebring dat die eiland se plante en diere in taamlike isolasie ontwikkel het.<ref>{{en}} {{cite web |last=University of Berkeley: Understanding Evolution |title=Where did all of Madagascar's species come from? |url=http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/news/091001_madagascar |date=Oktober 2009 |accessdate=19 Maart 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516011018/https://evolution.berkeley.edu/evolibrary/news/091001_madagascar |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Aan die ooskus loop ’n smal, steil [[plato]]rand met ’n groot deel van die eiland se oorblywende tropiese laaglandwoud.
Wes hiervan lê ’n plato in die middel van die eiland wat in hoogte wissel tussen 750 en 1 500 m bo die seevlak. Hierdie sentrale hoogland is tradisioneel die tuiste van die Merina-volk en die ligging van hul historiese hoofstad, [[Antananarivo]]; dit is die digs bevolkte deel van die eiland en word gekenmerk deur terrasse met [[rys]]lande wat lê tussen grasbedekte heuwels en kolle van die grasveldwoude wat voorheen die hooglandstreek bedek het. Wes van die hoogland loop die al hoe droër terrein geleidelik af na die Mosambiekkanaal en wortelboomvleie aan die kus.<ref name=endemicstats>{{en}} {{cite journal |vauthors = Vences M, Wollenberg KC, Vieites DR, Lees DC |title = Madagascar as a model region of species diversification |journal = Trends in Ecology and Evolution |volume = 24 |issue = 8 |pages = 456–465 |date = Junie 2009 |doi = 10.1016/j.tree.2009.03.011 |url = http://www.mvences.de/p/p1/Vences_A163.pdf |accessdate = 11 Februarie 2012 |archivedate = 11 Februarie 2012 |archiveurl = https://www.webcitation.org/65N9YtmnD?url=http://www.mvences.de/p/p1/Vences_A163.pdf |pmid = 19500874 |url-status = live }}</ref>
{{multiple image
|footer = Die grasvlaktes van die westelike landskap bevat klipmassiewe (links) en kolle bladwisselende woude en kremetartbome (middel), terwyl die suide gekenmerk word deur woestyne en doringboomwoude (regs).
|align = left
|image1 = Isalo canyons.jpg
|width1 = 177
|alt1 = Pastel striated stone outcroppings jut from the plains
|image2 = Allée des Baobabs near Morondava, Madagascar.jpg
|width2 = 164
|alt2 = Giant baobabs clustered against the sky
|image3 = Spiny Forest Ifaty Madagascar.jpg
|width3 = 184
|alt3 = Bizarre succulents growing sparsely from deep red earth
}}
Madagaskar se hoogste pieke kom in drie prominente hooglandmassiewe voor: Maromokotro (2 876 m) in die Tsaratanana-massief is die eiland se hoogste punt, gevolg deur Boby Peak (2 658 m) in die Andringitra-massief en Tsiafajavona (2 643 m) in die Ankaratra-massief. In die ooste is die ''Canal des Pangalanes'', ’n ketting mensgemaakte en natuurlike mere wat deur kanale verbind word wat die Franse ’n ent van die ooskus gebou het en 600 km ver parallel met die kus loop.<ref name="EBLand" />
Die westelike en suidelike dele, wat in die reënskadu van die sentrale hoogland lê, is die tuiste van droë, bladwisselende woude en woestyne. Omdat die gebied minder dig bevolk is, het die droë woude beter bewaar gebly as die oostelike reënwoude of die oorspronklike boslande van die sentrale plato. Die weskus het baie beskermde hawens, maar aanslikking is ’n groot probleem. Dit word veroorsaak deur [[sediment]] weens die hoë vlak van binnelandse erosie wat in die riviere beland wat die breë westelike vlaktes deurkruis.<ref name=EBLand>{{en}} {{cite web |last=Encyclopædia Britannica |title=Madagascar |work=Encyclopædia Britannica |publisher=Eb.com |year=2011 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/355562/Madagascar |accessdate=25 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401084959/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/355562/Madagascar |archive-date=1 April 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
=== Klimaat ===
[[Lêer:Madagascar map of Köppen climate classification af.png|duimnael|links|’n Kaart van Madagaskar se [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]]
[[Lêer:Biogeographic timetable of Madagascar - journal.pone.0062086.g003.png|duimnael|upright|’n Biologiese tydlyn van Madagaskar oor die afgelope 200 miljoen jaar.]]
Die kombinasie van suidoostelike [[passaatwind]]e en noordwestelike [[moesonwind]]e lei tot ’n warm reënseisoen (November-April) met gereelde vernietigende [[sikloon|siklone]], en ’n relatief koeler, droë seisoen (Mei-Oktober). Reënwolke wat oor die [[Indiese Oseaan]] ontstaan, bring neerslae oor die eiland se ooskus; die swaar neerslae ondersteun die gebied se [[reënwoud]]ekostelsel. Die sentrale hoogland is droër, asook koeler, terwyl die weste nog droër is. ’n Halfdroë klimaat heers in die suidweste en suidelike binneland.<ref name="endemicstats" />
Tropiese siklone veroorsaak elke jaar skade aan die infrastruktuur en plaaslike ekonomieë asook lewensverlies.<ref name="LOC">{{en}} {{cite web |last=Metz |first=Helen Chapin |year=1994 |title=Library of Congress Country Studies: Madagascar |url=http://countrystudies.us/madagascar/ |accessdate=1 Februarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409012237/http://countrystudies.us/madagascar/ |archive-date=9 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 2004 was sikloon Gafilo die sterkste sikloon wat nog in Madagaskar aangeteken is. Die storm het 172 mense gedood, 214 260 dakloos gelaat<ref name=gafilo>{{en}} {{cite web |author=International Federation of Red Cross And Red Crescent Societies |publisher=ReliefWeb |date=25 Februarie 2005 |accessdate=31 Maart 2011 |title=Madagascar: Cyclone Gafilo, Final Report, Appeal 08/04 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/DDAD-69XMQW?OpenDocument&rc=1&emid=2004-0103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080414201049/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DDAD-69XMQW?OpenDocument |archive-date=14 April 2008 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en miljarde rande se skade aangerig.<ref name=autogenerated1>{{en}} {{cite web |author=Integrated Regional Information Networks |publisher=ReliefWeb |date=2 Julie 2004 |accessdate=9 September 2012 |title=Madagascar: Saving the children from Gafilo's aftermath |url=http://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-saving-children-gafilos-aftermath |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519164908/https://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-saving-children-gafilos-aftermath |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
=== Ekologie ===
[[Lêer:OaklandZooLemurs.jpg|duimnael|links|Die [[ringstertlemur]] is een van die meer as 100 bekende spesies en subspesies van die [[lemur]] wat net op Madagaskar aangetref word.<ref name="2009Mittermeier">{{en}} {{cite journal |editor1-last = Mittermeier |editor1-first = R.A. |editor2-last = Wallis |editor2-first = J. |editor3-last = Rylands |editor3-first = A.B. |editor4-last = Ganzhorn |editor4-first = J.U. |editor5-last = Oates |editor5-first = J.F. |editor6-last = Williamson |editor6-first = E.A. |editor7-last = Palacios |editor7-first = E. |editor8-last = Heymann |editor8-first = E.W. |editor9-last = Kierulff |editor9-first = M.C.M. |editor11-first = J. |editor12-last = Roos |editor12-first = C. |editor13-last = Walker |editor13-first = S. |editor14-last = Cortés-Ortiz |editor14-first = L. |editor15-last = Schwitzer |editor15-first = C. |others = Illustrated by S.D. Nash |year = 2009 |title = Primates in Peril: The World's 25 Most Endangered Primates 2008–2010 |publisher = IUCN/SSC Primate Specialist Group, International Primatological Society, and Conservation International |pages = 1–92 |url = http://www.primate-sg.org/storage/PDF/Primates.in.Peril.2008-2010.pdf|format = PDF |editor10-first = Long|editor10-last= Yongcheng |editor11-last = Supriatna}}</ref>]]
[[Lêer:Ravenala madagascariensis Maui.jpg|duimnael|upright|Die eiland se ikoniese reisigerspalm (''Ravenala madagascariensis'') kom in die land se nasionale embleem voor]]
Vanweë die eiland se lang isolasie van naburige kontinente word talle plante en diere op Madagaskar nêrens anders ter wêreld aangetref nie.<ref name="CIHotSpot" /><ref name=tattersall>{{en}} {{cite book|last=Tattersall|first=Ian|title=Origin of the Malagasy Strepshirhine Primates|year=2006|publisher=Springer|isbn=0-387-34585-X|pages=1–6|url=https://books.google.com/books?id=nsBtrhsMU5EC&pg=PA3}}</ref> Sowat 90% van die spesies is [[endemies]],<ref>Hobbes & Dolan (2008), bl. 517</ref> insluitende die [[lemur]] (’n soort [[halfaap]]), die [[Karnivoor|karnivore]] [[fossa]] (of fretkat) en baie [[voël]]s. Hierdie eiesoortige ekologie maak dat sommige ekoloë na Madagaskar verwys as "die agtste kontinent",<ref>Hillstrom & Collier Hillstrom (2003), bl. 50</ref> en Conservation International noem die eiland ’n bioversiteitswarmkol.<ref name=CIHotSpot>{{en}} {{cite web |last=Conservation International |title=Madagascar and the Indian Ocean Islands |work=Biodiversity Hotspots |publisher=Conservation International |year=2007 |url=http://www.biodiversityhotspots.org/xp/hotspots/madagascar/pages/biodiversity.aspx |accessdate=24 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324000527/http://www.biodiversityhotspots.org/xp/Hotspots/madagascar/pages/biodiversity.aspx |archive-date=24 Maart 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Meer as 80 persent van die 14 883 plantspesies word nêrens anders op aarde aangetref nie; dit sluit vyf plantfamilies in.<ref name=endemism>{{en}} {{cite journal |last1 = Callmander |first1 = Martin |title = The endemic and non-endemic vascular flora of Madagascar updated |journal = Plant Ecology and Evolution |volume = 144 |issue = 2 |pages = 121–125 |year = 2011 |doi = 10.5091/plecevo.2011.513 |url = http://www.mobot.org/MOBOT/Research/curators/pdf/PLECEVO_2011.pdf |accessdate = 11 Februarie 2012 |archivedate = 11 Februarie 2012 |archiveurl = https://www.webcitation.org/65NBBr5AX?url=http://www.mobot.org/MOBOT/Research/curators/pdf/PLECEVO_2011.pdf |url-status = live }}</ref> Die [[Familie (biologie)|familie]] [[Didiereaceae]], wat uit vier [[Genus|genera]] en 11 [[spesie]]s bestaan, is beperk tot Suidwes-Madagaskar se doringboomwoude.<ref name="endemicstats" /> Viervyfdes van die wêreld se ''[[Pachypodium]]''-spesies is endemies op die eiland.<ref>{{en}} {{cite journal |last1 = Lavranos |first1 = John |year = 2004 |title = Pachypodium makayense: A New Species From Madagascar |journal = Cactus and Succulent Journal |volume = 76 |issue = 2|pages = 85–88}}</ref> Driekwart<ref name="B2011plant" /> van die 860<ref name="endemism" /> [[orgidee]]spesies word net hier aangetref, asook ses van die wêreld se nege [[kremetartboom]]spesies.<ref>{{en}} {{cite journal |doi = 10.1080/106351598260879 |vauthors=Baum DA, Small RL, Wendel JF |year = 1998 |title = Biogeography and floral evolution of baobabs (Adansonia, Bombacaceae) as inferred from multiple data sets |url = https://archive.org/details/sim_systematic-biology_1998-06_47_2/page/181 |journal = Systematic Biology |volume = 47 |issue = 2|pages = 181–207 |pmid = 12064226}}</ref> Sowat 170 [[palm]]spesies word hier aangetref – drie keer soveel as op die hele vasteland van [[Afrika]]; 165 van hulle is endemies.<ref name=B2011plant>Bradt (2011), bl. 38</ref> Baie inheemse plantspesies word gebruik as kruiemedisyne vir ’n verskeidenheid kwale. Die middels vinblastine<ref name="MoleculesReview">{{en}} {{cite journal|journal = Molecules|year = 2012|volume = 17|issue = 5|pages = 5893–5914|doi = 10.3390/molecules17055893|title = Modifications on the basic skeletons of vinblastine and vincristine|first1 = Péter|last1 = Keglevich|first2 = Laszlo|last2 = Hazai|first3 = György|last3 = Kalaus|first4 = Csaba|last4 = Szántay|pmid = 22609781|url = http://www.mdpi.com/1420-3049/17/5/5893/pdf}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal|first1 = Justin E.|last1 = Sears|first2 = Dale L.|last2 = Boger|authorlink2 = Dale L. Boger|title = Total Synthesis of Vinblastine, Related Natural Products, and Key Analogues and Development of Inspired Methodology Suitable for the Systematic Study of Their Structure-Function Properties|journal = Accounts of Chemical Research|year = 2015|volume = 48|issue = 3|pages = 653–662|doi = 10.1021/ar500400w}}</ref> en vincristine<ref name="MoleculesReview" /><ref>{{en}} {{cite journal|last1 = Kuboyama|first1 = Takeshi|last2 = Yokoshima|first2 = Satoshi|last3 = Tokuyama|first3 = Hidetoshi|last4 = Fukuyama|first4 = Tohru|title = Stereocontrolled total synthesis of (+)-vincristine|url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2004-08-17_101_33/page/11966|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|year = 2004|volume = 101|issue = 33|pages = 11966–11970|doi = 10.1073/pnas.0401323101|bibcode = 2004PNAS..10111966K}}</ref> is ''vinca''-[[alkaloïede]]s<ref>{{en}} {{cite journal|last1 = van der Heijden|first1 = Robert|last2 = Jacobs|first2 = Denise I.|last3 = Snoeijer|first3 = Wim|last4 = Hallard|first4 = Didier|last5 = Verpoorte|first5 = Robert|year = 2004|title = The ''Catharanthus'' alkaloids: Pharmacognosy and biotechnology|journal = Current Medicinal Chemistry|volume = 11|issue = 5|pages = 607–628|pmid = 15032608|doi = 10.2174/0929867043455846}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|last = Raviña|first = Enrique|title = The evolution of drug discovery: From traditional medicines to modern drugs|year = 2011|publisher = John Wiley & Sons|isbn = 978-3-527-32669-3|pages = 157–159|chapter = ''Vinca'' alkaloids|url = https://books.google.com/books?id=iDNy0XxGqT8C&pg=PA157}}</ref> wat gebruik word vir die behandeling van Hodgkinsiekte,<ref>{{en}} {{cite web|url = https://www.cancer.org/cancer/hodgkin-lymphoma/treating/chemotherapy.html|date = 29 Maart 2017|accessdate = 22 Junie 2017|title = Chemotherapy for Hodgkin Lymphoma|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}<br />{{en}} {{cite web|url = https://www.cancer.org/cancer/non-hodgkin-lymphoma/treating/chemotherapy.html|date = 31 Mei 2016|accessdate = 22 Junie 2017|title = Chemotherapy for Non-Hodgkin Lymphoma|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}</ref> [[leukemie]]<ref>{{en}} {{cite web|url = https://www.cancer.org/cancer/acute-lymphocytic-leukemia/treating/chemotherapy.html|date = 18 Februarie 2016|accessdate = 22 Junie 2017|title = Chemotherapy for Acute Lymphocytic Leukemia|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}<br />{{en}} {{cite web|url = https://www.cancer.org/cancer/chronic-myeloid-leukemia/treating/chemotherapy.html|date = 22 Februarie 2016|accessdate = 22 Junie 2017|title = Chemotherapy for Chronic Myeloid Leukemia|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}<br />{{en}} {{cite web|title = Chemotherapy for Childhood Leukemia|date = 3 Februarie 2016|accessdate = 22 Junie 2017|url = https://www.cancer.org/cancer/leukemia-in-children/treating/chemotherapy.html|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}</ref> en ander soorte [[kanker]].<ref>{{en}} {{cite web|title = Chemotherapy for Neuroblastoma|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org|url = https://www.cancer.org/cancer/neuroblastoma/treating/chemotherapy.html|date = 22 Januarie 2016|accessdate = 22 Junie 2017}}<br />{{en}} {{cite web|url = https://www.cancer.org/cancer/brain-spinal-cord-tumors-children/treating/chemotherapy.html|date = 21 Januarie 2016|accessdate = 22 Junie 2017|title = Chemotherapy for Brain and Spinal Cord Tumors in Children|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}<br />{{en}} {{cite web|url = https://www.cancer.org/cancer/non-small-cell-lung-cancer/treating/chemotherapy.html|date = 16 Mei 2016|accessdate = 22 Junie 2017|title = Chemotherapy for Non-Small Cell Lung Cancer|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}</ref> Dit word gemaak van die [[Malgassiese kanniedood]].<ref name=periw>{{en}} {{cite journal |last = Foster |first = Steven |title = From Herbs to Medicines: The Madagascar Periwinkle's Impact on Childhood Leukemia: A Serendipitous Discovery for Treatment |journal = Alternative and Complementary Therapies |volume = 16 |issue = 6 |pages = 347–350 |year = 2010 |doi = 10.1089/act.2010.16609}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|chapter = Africa's gift to the world|pages = 46–51|url = https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA46|title = Botanical Miracles: Chemistry of Plants That Changed the World|first1 = Raymond|last1 = Cooper|first2 = Jeffrey John|last2 = Deakin|publisher = CRC Press|year = 2016|isbn = 978-1-4987-0430-4}}</ref>
Die [[reisigerspalm]], wat plaaslik as ''ravinala'' bekend is<ref>Ellis (1859), bl. 302</ref> en endemies in die oostelike reënwoude is,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.floridata.com/ref/R/rave_mad.cfm |title=Ravenala madagascariensis |publisher=Floridata.com |accessdate=14 September 2009 |date=16 Mei 2000 |last=McLendon |first=Chuck |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519164943/https://floridata.com/ref/R/rave_mad.cfm |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> is baie ikonies van Madagaskar en kom voor in onder meer die nasionale embleem.<ref>{{en}} {{cite web |last=Lambahoany Ecotourism Centre |title=Nature of Madagascar |publisher=Lambahoany Ecotourism Centre |date=24 Augustus 2011 |url=http://www.lambahoany.org/madagascar/nature-of-madagascar/ |accessdate=24 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722155407/http://www.lambahoany.org/madagascar/nature-of-madagascar/ |archive-date=22 Julie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Nes sy [[flora]], is Madagaskar se [[fauna]] uiteenlopend en ’n groot deel daarvan is endemies. Conservation International het die [[lemur]] al Madagaskar se vlagskip-soogdierspesie" genoem.<ref name="CIHotSpot" /> In die afwesigheid van [[Aap|ape]] en ander mededingers het hierdie [[Primaat|primate]] aangepas by ’n groot verskeidenheid [[habitat]]s en in verskeie spesies ontwikkel. In 2012 was daar amptelik 103 spesies en subspesies,<ref name=lemurextinction>{{en}} {{cite news |last=Black |first=Richard |title=Lemurs sliding toward extinction |newspaper=BBC News |date=13 Julie 2012 |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18825901 |accessdate=26 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165002/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18825901 |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> waarvan 39 tussen 2000 en 2008 beskryf is.<ref name=Mittermeier2008>{{en}} {{cite journal|title=Lemur diversity in Madagascar|author=Mittermeier, R.; Ganzhorn, J.; Konstant, W.; Glander, K.; Tattersall, I.; Groves, C.; Rylands, A.; Hapke, A.; Ratsimbazafy, J.; Mayor, M.; Louis, E.; Rumpler, Y.; Schwitzer, C.; Rasoloarison, R.|journal=International Journal of Primatology|doi=10.1007/s10764-008-9317-y|pages=1607–1656|volume=29|issue=6|date=December 2008}}</ref> Hulle is feitlik almal geklassifiseer as seldsaam, kwesbaar of bedreig. Minstens 17 spesies het uitgesterf sedert die mens op die eiland aangekom het – hulle was almal groter as die bestaande spesies.<ref>{{en}} {{cite journal |author1=Jungers, W.L. |author2=Godfrey, L.R. |author3=Simons, E.L. |author4=Chatrath, P.S. |title=Phalangeal curvature and positional behavior in extinct sloth lemurs (Primates, Palaeopropithecidae) |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences USA |volume=94 |issue=22 |pages=11998–2001 |year=1997|pmid=11038588 |pmc=23681 |doi=10.1073/pnas.94.22.11998 |bibcode=1997PNAS...9411998J}}</ref>
’n Paar ander [[soogdier]]e, onder meer die katagtige [[fossa]], is endemies op Madagaskar. Meer as 300 voëlspesies is op die eiland aangeteken, waarvan meer as 60 persent (insluitende vier families en 42 genera) endemies is.<ref name="CIHotSpot" /> Die paar families en genera van [[reptiel]]e wat Madagaskar bereik het, het in meer as 260 spesies gediversifiseer; van hulle is meer as 90 persent endemies<ref name="Okajima" /> (insluitende een endemiese familie).<ref name="CIHotSpot" /> Die eiland is die tuiste van tweederdes van die wêreld se [[verkleurmannetjie]]spesies,<ref name="Okajima">{{en}} {{cite journal |vauthors=Okajima Y, Kumazawa Y |title = Mitogenomic perspectives into iguanid phylogeny and biogeography: Gondwanan vicariance for the origin of Madagascan oplurines |journal = Gene |volume = 441 |issue = 1–2 |pages = 28–35 |year = 2009 |pmid = 18598742|doi = 10.1016/j.gene.2008.06.011}}</ref> insluitende die kleinste bekende spesie, ''Brookesia micra''.<ref>{{en}} {{Cite journal |last1 = Glaw |first1 = F. |last2 = Köhler |first2 = J. R. |last3 = Townsend |first3 = T. M. |last4 = Vences |first4 = M. |editor1-last = Salamin |editor1-first = Nicolas |title = Rivaling the World's Smallest Reptiles: Discovery of Miniaturized and Microendemic New Species of Leaf Chameleons (Brookesia) from Northern Madagascar |doi = 10.1371/journal.pone.0031314 |journal = PLoS ONE |volume = 7 |issue = 2 |pages = e31314 |year = 2012 |pmid = 22348069|pmc =3279364|bibcode = 2012PLoSO...731314G }}</ref> Navorsers het al voorgestel dat verkleurmannetjies in geheel op Madagaskar ontstaan het.
Endemiese [[vis]]soorte sluit in twee families, 15 genera en meer as 100 spesies. Hulle kom veral voor in die eiland se [[Meer|varswatermere]] en [[rivier]]e. Hoewel [[ongewerweldes]] op Madagaskar nie goed bestudeer is nie, glo navorsers daar is ook ’n groot mate van endemisme onder die bekende spesies. Al 651 spesies van die [[Slak|aardslakke]] is endemies, asook baie van die eiland se [[skoenlapper]]s, [[miskruier]]s, [[Gaasvlerkiges]], [[spinnekop]]pe en [[naaldekoker]]s.<ref name="CIHotSpot" />
=== Omgewingskwessies ===
Madagaskar se verskeidenheid fauna en flora word deur menslike aktiwiteit bedreig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://abcnews.go.com/Technology/wireStory?id=11291024 |title=Everglades, Madagascar Rain Forest on Unesco List |publisher=ABC News |date=30 Julie 2010 |accessdate=11 Februarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628193053/http://abcnews.go.com/Technology/wireStory?id=11291024 |archive-date=28 Junie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sedert die aankoms van die [[mens]] sowat 2 350 jaar gelede het meer as 90 persent van die eiland se oorspronklike woude verlore gegaan. Dit is hoofsaaklik te wyte aan die tradisionele afbrand van woude vir landboudoeleindes.<ref name="Gade 1996">{{en}} {{cite journal|doi = 10.2307/3674005|last = Gade|first = Daniel W.|title = Deforestation and its effects in Highland Madagascar|journal = Mountain Research and Development|volume = 16|issue = 2|year = 1996|pages = 101–116|ref = harv|jstor = 3674005}}</ref> Malgassiese boere pas nie net die metode toe ter wille van die voordele daarvan as ’n landboutegniek nie, maar ook oor die kulturele verbintenisse daarvan met vooruitgang, gesondheid en gebruike om eerbied aan voorouers te betoon (''fomba malagasy'').<ref>Kull (2004), bl. 153</ref>
{{multiple image
|footer = Die afbrand van woude kom algemeen voor (links), en dit veroorsaak erosie (middel) en die aanslikking van riviere (regs).
|align = right
|image1 = Manantenina bushfire.jpg
|width1 = 200
|alt1 = Burning Malagasy rainforest
|image2 = Madagascar erosion.jpg
|width2 = 200
|alt2 = A vast, red soil gully caused by erosion
|image3 = Bombetoka Bay, April 2005.jpg
|width3 = 200
|alt3 = Aerial photograph of a forked river that has turned red due to red soil runoff.
}}
Namate die digtheid van die bevolking op die eiland toegeneem het, het ontbossing sedert sowat 1 400 jaar gelede begin toeneem.<ref name=autogenerated4>{{en}} {{cite journal |last=Campbell |first=Gwyn |title=The Structure of Trade in Madagascar, 1750–1810 |journal=The International Journal of African Historical Studies |volume=26 |issue=1 |pages=111–148 |year=1993 |doi=10.2307/219188|jstor=219188 }}</ref> Teen die 16de eeu was daar min woude op die sentrale hoogland oor.<ref name="Gade 1996" /> Meer onlangse faktore wat tot ontbossing bygedra het, sluit in die toename in die grootte van beeskuddes vandat hulle sowat 1 000 jaar gelede na die eiland gebring is, ’n toenemende behoefte aan [[steenkool]] as ’n brandstof vir kook, en die toenemende belangrikheid van [[koffie]]verbouing in die afgelope eeu.<ref name="spittingwind">Emoff (2004), bl. 51–62</ref> Volgens ’n konserwatiewe raming het sowat 40 persent van die eiland se oorspronklike woude tussen die 1950's en 2000 verdwyn, met ’n uitdunning van sowat 80 persent van die oorblywende woudgebiede.<ref>{{en}} {{cite journal |last1 = Harper |first1 = Grady J. |last2 = Steininger |first2 = Marc |last3 = Tucker |first3 = Compton|last4 = Juhn|first4 = Daniel |last5 = Hawkins |first5 = Frank |title = Fifty years of deforestation and forest fragmentation in Madagascar |url = https://archive.org/details/sim_environmental-conservation_2007-12_34_4/page/325 |journal = Environmental Conservation |volume = 34 |issue = 4 |pages = 325–333 |publisher = Cambridge Journals |year = 2007 |doi = 10.1017/S0376892907004262}}</ref> Daarbenewens word die bewaring van die natuurlewe bemoeilik deur die onwettige verwydering van hout uit beskermde woude en die wettige bymekaarmaak van hout in nasionale parke vir uitvoer. Hoewel dit van 2000 tot 2009 onwettig was onder oudpresident Marc Ravalomanana, is die beperkte versameling van hout uit nasionale parke weer in Januarie 2009 toegelaat en dit het onder president Andry Rajoelina drasties toegeneem as ’n sleutelbron van staatsinkomste om op te maak vir die afname in internasionale skenkings ná Ravalomanana se afsetting.<ref name=CrossroadsMarcus>{{en}} {{cite web |last1=Bachelard |first1=Jerome |last2=Marcus |first2=Richard |title=Countries at the Crossroads 2011: Madagascar |publisher=Freedom House |year=2011 |url=http://www.freedomhouse.org/sites/default/files/inline_images/MADAGASCARfinal.pdf |accessdate=25 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307085236/http://www.webcitation.org/6AAqjglXX |archive-date=7 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Daar word verwag al die eiland se reënwoude buiten dié in beskermde gebiede en aan die steilste oostelike berghange, sal teen 2025 weg wees.<ref>{{en}} {{cite journal |vauthors=Green GM, Sussman RW |title = Deforestation history of the eastern rainforests of Madagascar from satellite images |url=https://archive.org/details/sim_science_1990-04-13_248_4952/page/212 |journal = Science |volume = 248 |issue = 4952 |pages = 212–215|year = 1990 |doi = 10.1126/science.248.4952.212 |bibcode = 1990Sci...248..212G |pmid = 17740137}}</ref>
Mense het ook indringerspesies na die eiland gebring. Ná die ontdekking in 2014 op die eiland van die Asiatiese padda, ’n verwant van die paddaspesie wat sedert die 1930's groot skade aan [[Australië]] se natuurlewe aangerig het, het navorsers gewaarsku die padda "kan verwoesting saai onder die land se unieke fauna".<ref>{{en}} {{cite news |last=Morelle |first=Rebecca |url=http://www.bbc.com/news/science-environment-27607978 |title=Asian relative of cane toad threatens Madagascar havoc |publisher=BBC News |date=29 Mei 2014 |accessdate=29 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180910020015/https://www.bbc.com/news/science-environment-27607978 |archive-date=10 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die vernietiging van habitats en jag het daartoe gelei dat baie endemiese spesies bedreig word of uitgesterf het. Die eiland se [[olifantvoël]]s, ’n familie endemiese reuseloopvoëls, het in die 17de eeu of vroeër uitgesterf, waarskynlik omdat mense die volwasse voëls gejag en hul groot eiers bymekaargemaak het om te eet.<ref name="Davies">Davies (2003), bl. 99–101</ref> Baie groot lemurspesies het verdwyn met die aankoms van die mens, terwyl ander deur die eeue uitgesterf het weens die druk wat die groeiende bevolking op hul habitats geplaas het en omdat sekere bevolkings al hoe meer jag op die lemurs gemaak het vir kos.<ref>{{en}} {{cite web |last=Handwerk |first=Brian |title=Lemurs Hunted, Eaten Amid Civil Unrest, Group Says |publisher=National Geographic News |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/08/090821-lemurs-killing-madagascar.html |date=21 Augustus 2009 |accessdate=15 Maart 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010190139/http://news.nationalgeographic.com/news/2009/08/090821-lemurs-killing-madagascar.html |archive-date=10 Oktober 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In ’n opname in Julie 2012 is bevind die ontginning van natuurlike hulpbronne sedert 2009 het groot nadelige gevolge vir die natuurlewe gehad: 90 persent van die lemurspesies word bedreig, die hoogste persentasie van enige soogdiergroep. Van hulle word 23 spesies kritiek bedreig. In teenstelling hiermee het ’n studie in 2008 bevind net 38 persent van die lemurspesies word bedreig.<ref name=lemurextinction />
In 2003 het Ravalomanana die Durbanvisie aangekondig, ’n inisiatief om die eiland se beskermde natuurgebiede meer as te verdriedubbel tot 60 000 km², of 10 persent van Madagaskar se grondoppervlakte. In 2011 het gebiede wat deur die staat beskerm is, ingesluit vyf integrale natuurreservate (''Réserves Naturelles Intégrales''), 21 spesiale reservate (''Réserves Spéciales'') en 21 nasionale parke (''Parcs Nationaux'').<ref>{{en}} {{cite web |last=Madagascar National Parks |title=The Conservation |publisher=parcs-madagascar.com |year=2011 |url=http://www.parcs-madagascar.com/madagascar-national-parks_en.php?Navigation=26 |accessdate=25 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150506120753/http://www.parcs-madagascar.com/madagascar-national-parks_en.php?Navigation=26 |archive-date= 6 Mei 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> In 2007 het ses van die nasionale parke ’n [[wêrelderfenisgebied]] geword met die naam "Reënwoude van die Atsinanana".<ref>{{en}} {{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/1257 |title=Rainforests of the Atsinanana |publisher=[[Unesco]] |accessdate=30 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165047/http://whc.unesco.org/en/list/1257 |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Om die publiek bewus te maak van Madagaskar se omgewingsuitdagings, het die Natuurlewebewaringsvereniging in Junie 2008 ’n uitstalling met die naam Madagascar! by die Bronxdieretuin in [[New York Stad|New York]] gehou.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.treehugger.com/files/2008/06/madagascar-opens-at-bronx-zoo.php |title=Madagascar! to Open at Bronx Zoo in Green, Refurbished Lion House |publisher=Treehugger |last=Luna |first=Kenny |accessdate=11 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110911201852/http://www.treehugger.com/files/2008/06/madagascar-opens-at-bronx-zoo.php |archive-date=11 September 2011 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
== Geskiedenis ==
=== Vroeë tydperk ===
[[Lêer:Malagasy girls Madagascar Merina.jpg|duimnael|Die Malgasse se gelaatstrekke weerspieël ’n vermenging van [[Suidoos-Asië|Austronesiese]] (Suidoos-Asiatiese) en [[Bantoevolke|Bantoe-]] (Oos-Afrikaanse) wortels]]
Navorsing en debatte duur voort oor die aanvanklike inwoners van Madagaskar. [[Argeologie]]se vondste soos snymerke aan bene wat in die noordweste ontdek is en steengereedskap uit die noordooste dui daarop plunderaars het Madagaskar omstreeks 2000 v.C. al besoek.<ref>{{en}} {{cite journal |last1 = Gommery |first1 = D. |last2 = Ramanivosoa |first2 = B. |last3 = Faure |first3 = M. |last4 = Guérin |first4 = C. |last5 = Kerloc'h |first5 = P. |last6 = Sénégas |first6 = F. |last7 = Randrianantenaina |first7 = H. |title = Oldest evidence of human activities in Madagascar on subfossil hippopotamus bones from Anjohibe (Mahajanga Province) |journal = Comptes Rendus Palevol |volume = 10 |issue = 4 |year = 2011 |pages = 271–278 |doi = 10.1016/j.crpv.2011.01.006}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |last1 = Dewar |first1 = R. E. |last2 = Radimilahy |first2 = C. |last3 = Wright |first3 = H. T. |last4 = Jacobs |first4 = Z. |last5 = Kelly |first5 = G. O. |last6 = Berna |first6 = F. |title = Stone tools and foraging in northern Madagascar challenge Holocene extinction models |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2013-07-30_110_31/page/12583 |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume = 110 |issue = 31 |year = 2013 |pages = 12583–12588 |doi = 10.1073/pnas.1306100110 |pmid=23858456 |pmc=3732966|bibcode = 2013PNAS..11012583D }}</ref> Argeoloë het tradisioneel geraam die eerste setlaars het in die tydperk tussen 350 v.C. en 550 n.C. in vlae na die eiland gekom, terwyl ander glo dit was nie voor 250 n.C. nie. Madagaskar is in elk geval een van die laaste groot landmassas op aarde waar mense gaan woon het.<ref>{{en}} {{cite journal |last = Crowley |first = B.E. |title = A refined chronology of prehistoric Madagascar and the demise of the megafauna |journal = Quaternary Science Reviews |volume = 29 |issue = 19–20 |pages = 2591–2603 |year = 2010 |doi = 10.1016/j.quascirev.2010.06.030|bibcode = 2010QSRv...29.2591C}}</ref>
Die vroeë setlaars het vermoedelik in [[vlerkprou]]e uit Suid-[[Borneo]] gekom. Hier het hulle reënwoude aan die kus afgebrand om plek te maak vir landbou. Hulle het ’n oorvloed fauna aangetref, insluitende reuselemurs, olifantvoëls, reusefossa en die Malgassiese seekoei – dié het almal intussen uitgesterf omdat hulle gejag en hul habitats vernietig is.<ref>{{en}} {{cite journal |last = Virah-Sawmy |first = M. |author2 = Willis, K. J.|author3=Gillson, L. |title = Evidence for drought and forest declines during the recent megafaunal extinctions in Madagascar |journal = Journal of Biogeography |volume = 37 |pages = 506–519 |year = 2010 |doi=10.1111/j.1365-2699.2009.02203.x |issue = 3}}</ref> Teen 600 n.C. het groepe setlaars begin om die woude van die sentrale hoogland af te brand.<ref name=Camp93>{{en}} {{cite journal |last = Campbell |first = Gwyn |title = The Structure of Trade in Madagascar, 1750–1810 |journal = The International Journal of African Historical Studies |volume = 26 |issue = 1 |year = 1993 |doi = 10.2307/219188 |page = 111|jstor = 219188 }}</ref> [[Arabiere|Arabiese]] handelaars het tussen die 7de en 9de eeu op die eiland aangekom.<ref name=Wink>Wink (2004), bl. 185</ref> ’n Vlaag [[Bantoetale|Bantoesprekende]] migrante uit Suidoos-Afrika het omstreeks 1000 n.C. hierheen gekom. Hulle het die [[seboe]], ’n soort bees met ’n boggel en lang horings, saamgebring wat hulle in groot kuddes aangehou het.<ref name="Gade 1996"/>
Teen 1600 is rysvelde aangelê in die Betsileo-koninkryk van die sentrale hoogland. Die terasse het ’n eeu later uitgebrei tot deur die naburige Imerina-koninkryk.<ref name="Camp93" /> Die toename in landbou en aanvraag na weiveld vir die seboes het die sentrale hoogland teen die 17de eeu verander van ’n woud-ekostelsel in ’n grasland.<ref name="Gade 1996" /> In die mondelinge geskiedenis van die Merinavolk, wat moontlik tussen 600 en 1 000 jaar gelede op die hoogland begin aankom het, word vertel van ’n gevestigde bevolking met die naam Vazimba wat hulle op die hoogland aangetref het. Hulle was waarskynlik die afstammelinge van ’n vroeëre en tegnologies minder gevorderde Austronesiese setlaarsvlaag en is in die 16de en 17de eeu óf in die Merina opgeneem óf deur konings [[Andriamanelo]], [[Ralambo]] en [[Andrianjaka]] verdryf.<ref name=vazimbadjp>{{fr}} {{cite web |last=Domenichini |first=J.P. |title=Antehiroka et Royauté Vazimba |work=Express de Madagascar |publisher=Madatana.com |url=http://www.madatana.com/article-antehiroka-et-royaute-vazimba.php |accessdate=5 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215083902/http://www.madatana.com/article-antehiroka-et-royaute-vazimba.php |archive-date=15 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vandag verwys baie tradisionele Malgassiese gemeenskappe na die Vazimba se geeste as ''tompontany'' (voorouermeesters van die land).<ref name="Mythe">{{fr}} {{cite web |last=Razafimahazo |first=S. |title=Vazimba: Mythe ou Realité? |work=Revue de l'Océan Indien |publisher=Madatana.com |year=2011 |url=http://www.madatana.com/article-vazimba-mythe-ou-realite.php |accessdate=8 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215083906/http://www.madatana.com/article-vazimba-mythe-ou-realite.php |archive-date=15 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
=== Arabiese en Europese kontak ===
[[Lêer:Pirates Cemetery Ile Ste Marie Madagascar.jpg|duimnael|’n Seerowersbegraafplaas op Île Sainte-Marie]]
Madagaskar was ’n belangrike transoseaniese middelpunt vir handel wat die hawens van die Indiese Oseaan in die vroeë eeue van menslike besetting verbind het. Die eiland se aangetekende geskiedenis begin by die Arabiere, wat omstreeks die 10de eeu handelsposte aan die noordweskus opgerig het. Hulle het [[Islam]], die [[Arabiese alfabet|Arabiese skrif]] (wat gebruik is om Malgassies te skryf in ’n alfabet bekend as [[Sorabe]]), Arabiese [[astrologie]] en ander kultuurelemente ingevoer.<ref name="LOC" /> Kontak deur [[Europa|Europeërs]] het in 1500 begin nadat die [[Portugal|Portugese]] seekaptein Diogo Dias die eiland gesien het.<ref name="BGNote" /> Die [[Frankryk|Franse]] het in die laat 17de eeu handelsposte aan die ooskus opgerig.<ref name="LOC" />
Van omstreeks 1774 tot 1824 het Madagaskar die aandag getrek van seerowers en Europese handelaars, veral dié wat betrokke was by die [[Transatlantiese slawehandel]]. Sommige historici het al die klein eiland [[Île Sainte-Marie]] (Nosy Boroha) aan die noordooskus van Madagaskar voorgestel as die terrein van die legendariese seerower-[[utopie]] [[Libertalia]].<ref>Oliver (1886), bl. 16</ref> Baie Europsese matrose het aan die eiland se kus gestrand, onder andere Robert Drury, wie se joernaal een van die min geskrewe uitbeeldings van die lewe in die 18de eeu in Suid-Madagaskar is.<ref>Kent (1976), bl. 65–71</ref> Die rykdom wat deur die handel meegebring is, het gelei tot die opkoms van georganiseerde [[koninkryk]]e op die eiland, waarvan sommige teen die 17de eeu taamlik magtig was.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/madg_1/hd_madg_1.htm |title=Kingdoms of Madagascar: Maroserana and Merina |publisher=Metmuseum.org |accessdate=25 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519164631/https://www.metmuseum.org/toah/hd/madg_1/hd_madg_1.htm |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Onder hulle was die Betsimisaraka-bondgenootskap van die ooskus en die Sakalava-hoofskappe van Menabe en Boina aan die weskus. Die Imerina-koninkryk in die sentrale hoogland, met sy hoofstad by die [[Rova van Antananarivo|koninklike paleis]] van Antananarivo, het min of meer in dié tyd tot stand gekom onder koning [[Andriamanelo]].<ref name="Ogot">Ogot (1992), bl. 418</ref>
=== Koninkryk Madagaskar ===
[[Lêer:Andrianampoinimerina HQ.jpg|duimnael|Koning Andrianampoinimerina (1787–1810)]]
Toe die hooglandkoninkryk Imerina in die vroeë 17de eeu tot stand kom, was dit aanvanklik ’n klein mag in vergelyking met die groter koninkryke aan die kus.<ref name="Ogot" /> Dit het in die vroeë 18de eeu nog verder verswak toe koning [[Andriamasinavalona]] dit tussen sy vier seuns verdeel. Ná byna ’n eeu van [[oorlog]]voering en [[hongersnood]] is Imerina in 1793 deur koning [[Andrianampoinimerina]] (1787–1810) herenig.<ref name="Hodder">Hodder (1982), bl. 59</ref> Uit sy aanvanklike hoofstad, Ambohimanga,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/950 |title=Royal Hill of Ambohimanga |publisher=[[Unesco]] |accessdate=30 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519164647/http://whc.unesco.org/en/list/950 |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en later uit die [[Rova van Antananarivo]], het hierdie Merina-koning sy heerskappy vinnig oor naburige koninkryke uitgebrei. Sy ambisie om die hele eiland onder sy beheer te verenig is grootliks bereik deur sy seun en opvolger, [[Radama I]] (1810-'28), wat deur die Britse regering erken is as die koning van Madagaskar. Radama het in 1817 ’n verdrag met die Britse goewerneur van [[Mauritius]] gesluit om die winsgewende slawehandel af te skaf in ruil vir Britse militêre en finansiële bystand. Afgesante van die [[Londense Sendinggenootskap]] het in 1818 op die eiland begin aankom en het sulke belangrike figure soos James Cameron, David Jones en David Griffiths ingesluit – hulle het skole opgerig, Malgassies in die [[Latynse alfabet]] [[Transkripsie|getranskribeer]], die [[Bybel]] vertaal en verskeie nuwe [[Tegnologie|tegnologieë]] bekend gestel.<ref name="Ade Ajayi 1998, bl. 413–422">Ade Ajayi (1998), bl. 413–422</ref>
Radama se opvolger, koningin [[Ranavalona I]] (1828-'61), het op toenemende politieke en kulturele inmenging deur die Britte en Franse gereageer deur ’n koninklike edik uit te vaardig wat die beoefening van die [[Christendom|Christelike geloof]] op Madagaskar verbied het, en druk op die meeste buitelanders geplaas het om die gebied te verlaat. Sy het gebruik gemaak van ''fanompoana'' (dwangarbeid as ’n manier om belasting te betaal) om openbare projekte te voltooi en het ’n vaste weermag van tussen 20 000 en 30 000 Merina-soldate opgebou wat sy gebruik het om vrede in afgeleë streke te handhaaf en die Merina-koninkryk verder uit te brei tot oor die grootste deel van die eiland. Inwoners van Madagaskar kon mekaar van ’n verskeidenheid misdade aankla, insluitende diefstal, die beoefening van die Christelike geloof en veral heksery, waar iemand se skuld dikwels deur ’n soort beproewing, bekend as ''[[tangena]]'', bepaal is. Tydens haar bewind van 33 jaar het ’n kombinasie van gereelde oorlogvoering, siektes, dwangarbeid en streng regsmaatstawwe gelei tot ’n hoë sterftesyfer onder soldate sowel as burgerlikes.<ref>{{en}} {{cite journal |last = Campbell |first = Gwyn |date = October 1991 |title = The state and pre-colonial demographic history: the case of nineteenth century Madagascar |journal = Journal of African History |volume = 23 |issue = 3 |pages = 415–445}}</ref> Tussen 1828 en 1861 het ''tangena'' jaarliks tot sowat 3 000 sterftes gelei. In 1838 is geraam dat tot 100 000 mense in Imerina dood is as gevolg daarvan – dit was rofweg 20% van die bevolking.<ref name="Stats">{{en}} {{cite journal | last = Campbell | first = Gwyn | date = October 1991 | title = The state and pre-colonial demographic history: the case of nineteenth century Madagascar | journal = Journal of African History | volume = 23 | issue = 3 | pages = 415–445}}</ref> Onder die buitelanders wat in Imerina gebly het, was Jean Laborde, ’n [[entrepreneur]] wat munisie en ander nywerhede namens die monargie ontwikkel het, en Joseph-François Lambert, ’n Franse avonturier en slawehandelaar, met wie die destydse prins Rakoto ’n omstrede handelsooreenkoms, bekend as die Lambert-charter, onderteken het. Rakoto het sy ma as [[Radama II]] (1861-'63) opgevolg en probeer om haar streng beleide te verslap, maar sy bewind is twee jaar later omvergewerp deur die [[eerste minister]], Rainivoninahitriniony (1852–1865), en ’n bondgenootskap van die ''[[andriana]]'' (adellikes) en ''[[hova]]'' (burgerlikes) wat ’n einde aan die absolute mag van die monarg wou bring.<ref name="LOC" />
Ná die staatsgreep is Radama se koningin, [[Rasoherina]] (1863-'68), die geleentheid gebied om te regeer as sy sou instem om mag te deel met die eerste minister, in ’n nuwe sosiale kontrak wat behels het dat sy ’n politieke huwelik met hom aangaan.<ref>Oliver (1886), bl. 124–126</ref> Sy het dit aanvaar. Sy het eers met Rainivoninahitriniony getrou, maar later van hom ontslae geraak en met sy broer, eerste minister Rainilaiarivony (1864-'95), getrou. Dié het later ook met koninginne [[Ranavalona II]] (1868-'83) en [[Ranavalona III]] (1883-'97) getrou.<ref>Uwechue (1981), bl. 473</ref> Tydens Rainilaiarivony se ampstydperk van 31 jaar as eerste minister is talle beleide aanvaar om die mag van die sentrale regering te moderniseer en konsolideer.<ref name="TA910" /> Skole is dwarsoor die eiland gebou en bywoning was verpligtend. Die weermag is verbeter en Britse konsultante is aangestel om die soldate op te lei.<ref name=FFO522>Fage, Flint & Oliver (1986), bl. 522–524</ref> [[Poligamie]] is verbied en die Christelike geloof, wat in 1869 die amptelike godsdiens geword het, is naas tradisionele gelowe deur baie mense aanvaar.<ref name=TA910>Thompson & Adloff (1965), bl. 9–10</ref> Regskodes is hervorm, geskoei op Britse [[Gemenereg|gemene reg]], en drie howe in die Europese styl is in die hoofstad opgerig.<ref name="FFO522" /> In sy rol as bevelvoerder het Rainilaiarivony Madagaskar ook suksesvol teen verskeie Franse invalle verdedig.<ref name="FFO522" />
=== Franse kolonisasie ===
[[Lêer:Colonie de Madagascar 1897.jpg|duimnael|links|’n [[Obligasie]] van die Franse kolonie Madagaskar (7 Mei 1897)]]
[[Lêer:LaGuerreAMadagascar.jpg|duimnael|’n Franse plakkaat oor die Frans-Hova-oorlog]]
Hoofsaaklik op grond daarvan dat die Lambert-charter nie eerbiedig is nie, het Frankryk Madagaskar in 1883 binnegeval in wat bekend geword het as die eerste [[Frans-Hova-oorlog]].<ref name="Boogaerde p7">Van Den Boogaerde (2008), bl. 7</ref> Aan die einde van die oorlog het Madagaskar die noordelike hawestad Antsiranana (Diego Suarez) aan Frankryk afgestaan en 560 000 frank aan Lambert se erfgename betaal.<ref name="Randier p400">Randier (2006), bl. 400</ref> In 1890 het die Britte ’n volle, amptelike instelling van ’n Franse [[protektoraat]] op die eiland erken, maar die Malgassiese regering het nie Frankryk se gesag aanvaar nie. Om ’n voorwaardelike oorgawe af te dwing het Frankryk die hawe Toamasina aan die ooskus en Mahajanga aan die weskus onderskeidelik in Desember 1894 en Januarie 1895 gebombardeer en beset.<ref name=Disease>Curtin (1998), bl. 186</ref>
’n Franse kolon het na Antananarivo opgeruk, maar baie soldate is aan [[malaria]] en ander siektes dood. Versterkings het uit [[Algerië]] en [[Afrika suid van die Sahara]] gekom. Toe die kolon die stad in September 1895 bereik, het hulle die paleis met swaargeskut gebombardeer en talle sterftes veroorsaak. Koningin Ranavalona III het toe oorgegee.<ref>Oliver, Fage & Sanderson (1985), bl. 529</ref> Die Franse het Madagaskar in 1896 geannekseer en die eiland die volgende jaar tot ’n kolonie verklaar. Die Merina-monargie is afgeskaf en die koninklike familie is na [[Réunion]] en Algerië verban. ’n Twee jaar lange rebellie teen die Franse is einde 1897 onderdruk.<ref>Oliver, Fage & Sanderson (1985), bl. 532</ref>
Onder koloniale heerskappy is plantasies aangeplant vir die vervaardiging van ’n verskeidenheid uitvoergewasse.<ref>Campbell (2005), bl. 107</ref> Slawerny is in 1896 afgeskaf en sowat 500 000 slawe is vrygelaat; baie het in hul voormalige eienaars se huis as diensknegte aangebly.<ref>Shillington (2005), bl. 878</ref> Vandag is daar in baie dele van die eiland steeds sterk diskriminasie teenoor die afstammelinge van slawe.<ref>Regnier (2015), bl. 152–154</ref> Breë, geplaveide boulevards en vergaderplekke is in die hoofstad aangelê<ref>Fournet-Guérin (2007), bl. 45–54</ref> en die Rova-paleiskompleks is in ’n museum omskep.<ref name="Frémigacci">Frémigacci (1999), bl. 421–444</ref> Nog skole is gebou, veral in plattelandse en kusgebiede. Opvoeding vir kinders tussen 6 en 13 jaar het verpligtend geraak en het hoofsaaklik op [[Frans]] en ’n praktiese aanleg gefokus.<ref>Gallieni (1908), bl. 341–343</ref>
Die Merina-tradisie van belasting wat in die vorm van arbeid betaal word, is onder Franse heerskappy voortgesit en gebruik om ’n spoorlyn en [[pad]]verbindings te bou wat belangrike kusstede met Antananarivo verbind.<ref>Reinsch (1905), bl. 377</ref> Malgassiese troepe het in die [[Eerste Wêreldoorlog]] vir Frankryk geveg.<ref name="BGNote" /> In die 1930's het [[Nazi-Duitsland|Nazi]]-politieke denkers die [[Madagaskarplan]] ontwikkel waarvolgens die eiland geïdentifiseer is as ’n moontlike plek om Europa se [[Jode]] heen te deporteer.<ref name="contemplation">Browning (2004), bl. 81–89</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was Madagaskar die terrein van die [[Slag van Madagaskar]] tussen Frankryk en Brittanje.<ref>Kennedy (2007), bl. 511–512</ref>
Die beleg van Frankryk tydens WOII het die aansien van die koloniale administrasie op Madagaskar geknou en gelei tot ’n groeiende onafhanklikheidsbeweging en die [[Malgassiese Opstand]] van 1947.<ref>Lehoullier (2010), bl. 107</ref> Die gevolg was dat Frankryk in 1956 hervormde instellings gevestig het onder die ''Loi Cadre'' (Oorsese Hervormingswet), en Madagaskar het vreedsaam na onafhanklikheid beweeg.<ref name="Kitchen 1962, bl. 256">Kitchen (1962), bl. 256</ref> Die [[Malgassiese Republiek]] is op 14 Oktober 1958 afgekondig as ’n outonome staat in die [[Franse Gemeenskap]]. ’n Tydperk met ’n tussentydse regering het geëindig met die aanvaarding van ’n [[grondwet]] in 1959 en volle onafhanklikheid op [[26 Junie]] [[1960]].<ref>Pryor (1990), bl. 209–210</ref>
=== Onafhanklike staat ===
[[Lêer:Philibert Tsiranana 1962.jpg|duimnael|upright|Philibert Tsiranana, die eerste president van Madagaskar (1960-'72)]]
Sedert Madagaskar onafhanklik geword het, het dit deur ’n tydperk van vier republieke gegaan met ooreenstemmende hersienings van sy grondwet. Die Malgassiese Republiek (1960-'72) onder president [[Philibert Tsiranana]], wat deur Frankryk aangestel is, is gekenmerk deur die voortsetting van sterk ekonomiese en politieke bande met Frankryk. Baie tegniese poste op hoë vlak is deur Franse gevul en Franse onderwysers, handboeke en leerplanne is in skole gebruik. ’n Algemene afkeer van Tsiranana se verdraagsaamheid teenoor hierdie "neokoloniale" reëling het gelei tot ’n reeks opstande deur boere en studente en die omverwerping van sy regering in 1972.<ref name="LOC" />
Gabriel Ramanantsoa, ’n generaal-majoor in die weermag, is aangestel as tussentydse president en eerste minister, maar sy ongewildheid het daartoe gelei dat hy in 1975 bedank het. Kolonel Richard Ratsimandrava, wat aangestel is om hom op te volg, is ná ses dae in die amp in ’n [[sluipmoord]]aanval dood. Generaal Gilles Andriamahazo was daarna vier maande lank aan die bewind voordat hy deur ’n ander militêre aanstelling, viseadmiraal [[Didier Ratsiraka]], vervang is. Hy het die [[Sosialisme|sosialisties]]-[[Marxisme|Marxistiese]] Tweede Republiek gestig wat van 1975 tot 1993 geduur het.
Hierdie tydperk is gekenmerk deur ’n politieke verbond met die [[Oosblok]] en ’n beweging na ekonomiese isolasie. Hierdie beleide, tesame met ekonomiese druk weens die oliekrisis van 1973, het gelei tot die vinnige ineenstorting van Madagaskar se ekonomie en ’n sterk daling in lewenstandaarde.<ref name="LOC" /> Teen 1979 was die land heeltemal bankrot. Die Ratsiraka-administrasie het die voorwaardes van deursigtigheid, maatreëls teen korrupsie en ’n vryemarkstelsel aanvaar wat deur die [[Internasionale Monetêre Fonds]], die [[Wêreldbank]] en verskeie bilaterale skenkers gestel is in ruil vir hul redding van die land se ekonomie.<ref name="ISS" />
Ratsiraka se dalende gewildheid in die laat 1980's het in 1991 ’n kritieke punt bereik toe presidensiële wagte losbrand op ongewapende betogers. Binne twee maande is ’n oorgangsregering aangestel onder [[Albert Zafy]] (1993-'96), wat in 1992 die presidentsverkiesing gewen en die Derde Republiek (1992–2010) ingelui het.<ref name="crisisgroup">{{fr}} {{cite web |url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/africa/southern-africa/madagascar/166%20Madagascar%20a%20un%20tournant%20critique.ashx |title=Madagascar: La Crise a un Tournant Critique? |accessdate=25 November 2010 |work=International Crisis Group |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307085333/http://www.webcitation.org/604mS5hLn |archive-date=7 Maart 2016 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Die nuwe grondwet het ’n veelpartydemokrasie daargestel asook ’n skeiding van mag wat aansienlike beheer in die hande van die Nasionale Vergadering geplaas het. Klem is ook gelê op [[menseregte]], sosiale en politieke vryhede en vrye handel.<ref name="LOC" /> Zafy se termyn is egter gekenmerk deur ekonomiese agteruitgang, bewerings van korrupsie en sy instelling van wette waardeur hy groter mag gekry het. Hy is in 1996 in ’n staat van beskuldiging geplaas en ’n tussentydse president, Norbert Ratsirahonana, is aangestel vir die drie maande tot die volgende presidentsverkiesing. Ratsiraka is toe herverkies vir ’n tweede termyn van 1996 tot 2001.<ref name=ISS>{{en}} {{cite journal |last = Marcus |first = Richard |title = Political change in Madagascar: populist democracy or neopatrimonialism by another name? |issue = Occasional Paper no. 89 |publisher = Institute for Security Studies |date = August 2004 |url = http://www.issafrica.org/publications/papers/political-change-in-madagascar-populist-democracy-or-neopatrimonialism-by-another-name |accessdate =15 Februarie 2012 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20040907223329/http://www.iss.org.za/pubs/papers/89/Paper89.htm |archivedate = 7 September 2004}}</ref>
Die betwiste verkiesing van 2001 waarin die destydse burgemeester van Antananarivo, [[Marc Ravalomanana]], eindelik geseëvier het, het in 2002 ’n sewe maande lange dooie punt tussen ondersteuners van Ravalomanana en van Ratsiraka veroorsaak. Die negatiewe ekonomiese uitwerking van die politieke krisis is geleidelik oorkom deur Ravalomanana se progressiewe ekonomiese en politieke beleide, wat beleggings in opvoeding en ekotoerisme aangemoedig, buitelandse direkte beleggings vergemaklik en nasionale sowel as internasionale handelsooreenkomste tot stand gebring het. Die [[bruto binnelandse produk]] het gegroei teen ’n gemiddelde koers van 7 persent per jaar. In die laaste helfte van sy tweede termyn is Ravalomanana gekritiseer deur binne- en buitelandse waarnemers, wat hom beskuldig het van toenemende [[outoritarisme]] en [[korrupsie]].<ref name="ISS" />
Die opposisieleier en destydse burgemeester van Antananarivo, Andry Rajoelina, het vroeg in 2009 ’n beweging gelei waarin Ravalomanana uitgedwing is in ’n ongrondwetlike proses wat algemeen as ’n staatsgreep veroordeel is. In Maart 2009 is Rajoelina deur die hooggeregshof tot president verklaar van ’n oorgangsregering wat die land na presidentsverkiesings moes lei. In 2010 is die Vierde Republiek gestig met ’n nuwe grondwet wat deur ’n referendum bepaal is. Dit het die demokratiese veelpartystelsel behou wat in die vorige grondwet gevestig is.<ref name="crisisgroup" /> [[Hery Rajaonarimampianina]] is aangewys as wenner van die 2013-presidentsverkiesing, wat die internasionale gemeenskap bepaal het regverdig en deursigtig was.<ref>{{fr}} {{cite web|url=https://www.un.org/apps/newsFr/storyF.asp?NewsID=31715&Cr=Madagascar&Cr1=#.UrVg67Sp6RM |title=Centre d'actualités de l'ONU – Madagascar: l'ONU salue le bon déroulement du deuxième tour des élections présidentielles |publisher=Un.org |accessdate=10 Februarie 2014}}</ref>
In Junie 2025 sal die Frans-Malgassiese Gesamentlike Kommissie vergader. Hierdie kommissie is verantwoordelik vir die besluit oor die soewereiniteitsoordrag van die [[Verspreide Eilande in die Indiese Oseaan|Verspreide Eilande]] aan Madagaskar.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.africaintelligence.fr/afrique-australe-et-iles/2025/06/06/la-composition-de-la-commission-mixte-sur-les-iles-eparses-se-dessine,110461870-bre |title=La composition de la commission mixte sur les îles Éparses se dessine |publisher=Africaintelligence |accessdate=15 Junie 2025}}</ref>
== Regering ==
=== Struktuur ===
[[Lêer:Antananarivo06.jpg|duimnael|Antananarivo is die politieke en ekonomiese hoofstad van Madagaskar]]
Madagaskar is ’n semipresidensiële veelpartyrepubliek waar die verkose [[president]] die [[staatshoof]] is; hy kies ’n [[eerste minister]], wat kandidate voorstel vir die vorming van ’n [[kabinet]]. Volgens die land se [[grondwet]] is die uitvoerende gesag in die hande van die [[regering]], terwyl die wetgewende gesag by die kabinet, senaat en nasionale vergadering lê, hoewel die laasgenoemde twee liggame baie min mag het en ’n klein wetgewende rol vervul. Die grondwet maak voorsiening vir onafhanklike uitvoerende, wetgewende en geregtelike takke asook ’n verkose president wat beperk is tot drie termyne van vyf jaar elk.<ref name="BGNote" />
Die 127 lede van die nasionale vergadering se termyn is ook vyf jaar en dié van die 33 lede van die senaat ses jaar – 22 senatore word deur plaaslike amptenare gekies en 11 word deur die president aangestel. Die laaste verkiesing vir die nasionale vergadering is op 20 Desember 2013 gehou<ref name="BGNote" /> en die laaste senaatsverkiesing op 30 Desember 2015.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/madagascar-finally-elects-senate-after-2009-coup-115123000064_1.html |title=Madagascar finally elects Senate after 2009 coup |publisher=Business Standard |date=30 Desember 2015 |accessdate=27 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411172745/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/madagascar-finally-elects-senate-after-2009-coup-115123000064_1.html |archive-date=11 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Op plaaslike vlak word die eiland se 22 provinsies deur ’n goewerneur en ’n provinsiale raad geadministreer. Provinsies word verder verdeel in streke en kommunes. Die geregtelike gesag is geskoei op die [[Frankryk|Franse]] stelsel.<ref name=justiceMada>Nalla (2010), bl. 122–128</ref> Die howe is nie in staat om sake vinnig en met deursigtigheid af te handel nie en dit lei daartoe dat aangeklaagdes dikwels voor hul verskyning lang tye in onhigiëniese en oorvol tronke deurbring.<ref name=mediainfo>{{en}} {{cite web |title=Madagascar Profile: Media |publisher=BBC News |date=20 Junie 2012 |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13861846 |accessdate=25 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106233542/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13861846 |archive-date=6 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
[[Antananarivo]] is die administratiewe [[hoofstad]] en grootste stad van Madagaskar.<ref name="BGNote" /> Dit is in die hooglandstreek geleë, naby die geografiese middelpunt van die eiland. Koning Andrianjaka het Antananarivo omstreeks 1610 of 1625 as die hoofstad van sy Imerina-koninkryk gestig op die terrein van die verowerde Vazimba-hoofstad op die heuweltop van [[Twaalf heilige heuwels van Imerina#Analamanga|Analamanga]].<ref name="vazimbadjp" /> Toe die Merina se heerskappy vroeg in die 19de eeu na naburige volke versprei het en die Koninkryk Madagaskar gestig is, het Antananarivo die administratiewe hoofstad van feitlik die hele eiland geword. In 1896 het die Franse kolonialiste die Merina-hoofstad aanvaar as hul administratiewe hoofstad. Dit het die hoofstad van Madagaskar gebly ná onafhanklikwording in 1960. In 2017 is die hoofstad se inwonertal geraam op 1 391 433.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://worldpopulationreview.com/countries/madagascar-population/cities/ |title=Population of Cities in Madagascar (2017) |website=worldpopulationreview.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015204227/http://worldpopulationreview.com/countries/madagascar-population/cities/ |archive-date=15 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die ander groot stede is Antsirabe (500 000), Toamasina (450 000) en Mahajanga (400 000).<ref name="BGNote" />
=== Politiek ===
[[Lêer:Madagascar senate.JPG|duimnael|links|Die Senaat van Madagaskar]]
[[Lêer:Michael Randrianirina in February 2026.jpg|duimnael|upright|Michael Randrianirina dien sedert 2025 as president van Madagaskar]]
Sedert Madagaskar in 1960 sy onafhanklikheid van Frankryk verkry het, is die eiland se politiek gekenmerk deur verskeie opstande, betwiste verkiesings, ’n staat van beskuldiging, twee militêre [[Staatsgreep|staatsgrepe]] en een [[sluipmoord]]. Die politieke krisisse is dikwels uitgerek, met nadelige gevolge vir die plaaslike ekonomie, internasionale betrekkinge en plaaslike lewenstandaarde. Die agt maande lange dooie punt tussen oudpresident Didier Ratsiraka en sy teenstander, Marc Ravalomanana, ná die presidentsverkiesing van 2001 het Madagaskar miljoene dollars gekos weens die verlies aan toerisme- en handelsinkomste en skade aan die infrastruktuur, soos brûe wat met bomme bestook is en geboue wat aan die brand gesteek is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=47721 |title=Madagascar: Former president sentenced to five years in prison |publisher=Irinnews.org |date=17 Desember 2003 |accessdate=25 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910212445/http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=47721 |archive-date=10 September 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Reeks opstande vroeg in 2009 onder Andry Rajoelina teen Ravalomanana het gewelddadig geraak en meer as 170 mense is dood.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=83838 |title=Madagascar: Appeal launched despite political uncertainty |publisher=Irinnews.org |date=7 April 2009 |accessdate=25 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919164406/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=83838 |archive-date=19 September 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Die moderne politiek op Madagaskar word beïnvloed deur die geskiedenis van die Merina se onderwerping van die kusgemeenskappe in die 19de eeu. Die gevolglike spanning tussen die hoogland- en kusgemeenskappe vlam soms weer op in geïsoleerde gevalle van geweld.<ref name=ethnicstrife>{{en}} {{cite news |last=Leithead |first=Alastair |title=Ethnic strife rocks Madagascar |newspaper=BBC News |date=14 Mei 2002 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1987383.stm |accessdate=22 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165130/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1987383.stm |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Madagaskar is histories beskou as uitgesluit van belangrike Afrika-sake ondanks die feit dat dit ’n stigterslid was van die [[Organisasie vir Afrika-eenheid]], wat in 1963 gestig is en in 2002 deur die [[Afrika-unie]] (AU) vervang is. Madagaskar is nie toegelaat om die eerste AU-beraad by te woon nie weens ’n dispuut oor die uitslae van die 2001-presidentsverkiesing. Die land het egter in Julie 2003 weer by die AU aangesluit ná ’n afwesigheid van 14 maande. Lidmaatskap is weer in Maart 2009 deur die AU opgeskort ná die ongrondwetlike oorname van gesag deur Rajoelina in daardie jaar.<ref>{{en}} {{cite news |title=Pressure grows on Madagascar coup |publisher=BBC News |date=20 Maart 2009 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7954356.stm |accessdate=30 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324065326/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7954356.stm |archive-date=24 Maart 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Altesaam 11 lande het ambassades op Madagaskar, onder meer Frankryk, Brittanje, die VSA, China en Indië.<ref>{{fr}} {{cite web |title=Numéros utiles |publisher=AirMadagascar.com |date=28 Januarie 2012 |url=http://www.airmadagascar.com/contact/numeros-utiles |accessdate=28 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111212428/http://www.webcitation.org/651QcKNqa |archive-date=11 November 2017 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref>
[[Menseregte]] in die land word beskerm onder die grondwet en Madagaskar het verskeie internasionale ooreenkomste onderteken, insluitende die [[Universele Verklaring van Menseregte]] en die Kinderregtekonvensie.<ref name="DOS" /> Godsdienstige, etniese en seksuele minderhede word regtens beskerm. Vryheid van assosiasie en byeenkomste word ook deur die reg beskerm, hoewel toestemming vir politieke opstande soms geweier word.<ref name="CrossroadsMarcus" /><ref name=DOS>{{en}} {{cite web |last=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |title=2010 Human Rights Report: Madagascar |publisher=U.S. Department of State |date=8 April 2011 |url=http://www.state.gov/documents/organization/160130.pdf |accessdate=10 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502071451/https://www.state.gov/documents/organization/160130.pdf |archive-date=2 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Marteling deur die veiligheidsmagte is seldsaam en onderdrukking deur die staat kom min voor in vergelyking met ander lande met net so min geregtelike beskermingsmaatreëls, hoewel arbitrêre inhegtenisnemings en korrupsie in die weermag en polisie soms ’n probleem is. Ravalomanana se stigting in 2004 van Bianco, ’n teenkorrupsiediens, het gelei tot minder korrupsie onder veral Antananarivo se laervlakburokrate, hoewel hoërvlakamptenare nog nie deur die diens vervolg is nie.<ref name="CrossroadsMarcus" />
=== Administratiewe verdeling ===
[[Lêer:Regions of Madagascar.svg|duimnael|’n Kaart van Madagaskar se streke]]
Madagaskar word in 22 streke (''faritra'') verdeel.<ref name="BGNote" /> Die streke word verder verdeel in 119 distrikte, 1 579 kommunes en 17 485 ''fokontany''.<ref name=INSTAT>{{fr}} {{cite press release |title = Presentation des resultats de la cartographie numerique en preparation du troisieme recensement generale de la population et de l'habitation |publisher = Institut nationale de la statistique (INSTAT), Government of Madagascar |year = 2010 |url = http://www.instat.mg/pdf/carto_poly.pdf |accessdate = 15 Januarie 2012 |archiveurl = https://www.webcitation.org/64jHAqXGw?url=http://www.instat.mg/pdf/carto_poly.pdf |archivedate = 16 Januarie 2012 }}</ref>
{|class="wikitable sortable" style="margin: 1em auto 1em auto;"
|+ '''Streke en voormalige provinsies<ref>{{fr}} {{cite book |first = Eliane |last = Ralison |first2 = Frans |last2 = Goossens |editor-last = World Food Programme |title = Madagascar: profile des marches pour les evaluations d'urgence de la securite alimentaire |series = Strengthening Emergency Needs Assessment Capacity |date = Januarie 2006 |page = 3 |place = Rome, Italië |publisher = Katholieke Universiteit Leuven |url = http://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/ena/wfp086538.pdf |accessdate = 14 Januarie 2012 |archiveurl = https://www.webcitation.org/64jbiYSCf?url=http://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/ena/wfp086538.pdf |archivedate = 16 Januarie 2012 |url-status = dead }}</ref> '''
!Nuwe streke !! Voormalige <br />provinsies !! Oppervlakte <br />(in km²) !! Inwoners <br />(2013-raming)<ref>Institut National de la Statistique, Madagaskar.</ref>
|-
|Diana (1) ||Antsiranana||align="right"|19 266 ||align="right"|700 021
|-
|Sava (2) ||Antsiranana||align="right"|25 518 ||align="right"|980 807
|-
|Itasy (3) ||Antananarivo||align="right"|6 993 ||align="right"|732 834
|-
|Analamanga (4) ||Antananarivo||align="right"|16 911 ||align="right"|3 348 794
|-
|Vakinankaratra (5) ||Antananarivo||align="right"|16 599 ||align="right"|1 803 307
|-
|Bongolava (6) ||Antananarivo||align="right"|16 688 ||align="right"|457 368
|-
|Sofia (7) ||Mahajanga||align="right"|50 100 ||align="right"|1 247 037
|-
|Boeny (8) ||Mahajanga||align="right"|31 046 ||align="right"|799 675
|-
|Betsiboka (9) ||Mahajanga||align="right"|30 025 ||align="right"|293 522
|-
|Melaky (10) ||Mahajanga||align="right"|38 852 ||align="right"|289 594
|-
|Alaotra Mangoro (11) ||Toamasina||align="right"|31 948 ||align="right"|1 027 110
|-
|Atsinanana (12) ||Toamasina||align="right"|21 934 ||align="right"|1 270 680
|-
|Analanjirofo (13) ||Toamasina||align="right"|21 930 ||align="right"|1 035 132
|-
|Amoron'i Mania (14) ||Fianarantsoa||align="right"|16 141 ||align="right"|715 027
|-
|Haute-Matsiatra (15) ||Fianarantsoa||align="right"|21 080 ||align="right"|1 199 183
|-
|Vatovavy-Fitovinany (16) ||Fianarantsoa||align="right"|19 605 ||align="right"|1 416 459
|-
|Atsimo-Atsinanana (17) ||Fianarantsoa||align="right"|18 863 ||align="right"|898 702
|-
|Ihorombe (18) ||Fianarantsoa||align="right"|26 391 ||align="right"|312 307
|-
|Menabe (19) ||Toliara||align="right"|46 121 ||align="right"|592 113
|-
|Atsimo-Andrefana (20) ||Toliara||align="right"|66 236 ||align="right"|1 316 756
|-
|Androy (21) ||Toliara||align="right"|19 317 ||align="right"|733 933
|-
|Anosy (22) ||Toliara||align="right"|25 731 ||align="right"|671 805
|-
|'''''Totaal''''' ||||align="right"|587 295 ||align="right"|21 842 167
|}
== Ekonomie ==
[[Lêer:NappesNosyKomba.JPG|duimnael|Geborduurde tafeldoeke word op die eiland Nosy Komba aan toeriste verkoop]]
In die tyd van die Eerste Republiek het Frankryk Madagaskar se ekonomiese beplanning en beleid grootliks beïnvloed en was hy die eiland se belangrikste handelsvennoot. Regeringsinisiatiewe soos ’n plattelandse ontwikkelingsprogram en staatsplase is in werking gestel om die vervaardiging van produkte soos rys, koffie, sy en palmolie aan te moedig. Ontevredenheid met hierdie beleide was ’n belangrike faktor in die stigting van die sosialisties-Marxistiese Tweede Republiek, toe die voorheen private bank en die versekeringsbedryf genasionaliseer is; staatsmonopolieë is daargestel vir nywerhede soos tekstiel, katoen en elektrisiteit; en invoer-uitvoer-handel en skeepvaart is onder staatsbeheer geplaas. Madagaskar se ekonomie het vinnig agteruitgegaan en uitvoer het afgeneem, nywerheidsproduksie het met 75% gedaal, inflasie het die hoogte ingeskiet en die regering se skuld het toegeneem; die plattelandse bevolking het gou onder die broodlyn gelewe. Meer as 50% van die nasie se inkomste uit uitvoer is gebruik om skuld af te betaal.<ref name="EBLand" />
Die [[Internasionale Monetêre Fonds]] (IMF) het Madagskar gedwing om hul beleide aan te pas en die ekonomie vry te maak toe die staat in 1982 bankrot speel. Deur die loop van die 1980's is staatsbeheerde nywerhede geleidelik geprivatiseer. Die politieke krisis van 1991 het gelei tot die opskorting van hulp van die IMF en [[Wêreldbank]]. Voorwaardes vir die hervatting van hulp is nie onder Zafy nagekom nie; hy het onsuksesvol probeer om ander inkomstebronne vir die staat te kry voordat hulp hervat is onder die tussentydse regering wat ná Zafy se staat van beskuldiging ingestel is. Die IMF het in 2004 onder die Ravalomanana-administrasie ingestem om die helfte van Madagaskar se skuld af te skryf. Dit het gelei tot streng maatstawwe vir ekonomiese, regerings- en menseregtehervormings.<ref name="BGNote" />
Madagaskar se [[bruto binnelandse produk]] (BBP) is in 2015 op 9,98 miljard dollar geraam, met ’n per capita-BBP van $411,82.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ny_gdp_mktp_cd&idim=country:MDG:MUS:MOZ&hl=en&dl=en |title=World Bank |accessdate=27 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029052604/http://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_ |archive-date=29 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ny_gdp_mktp_cd&idim=country:MDG:MUS:MOZ&hl=en&dl=en#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=ny_gdp_pcap_cd&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:MDG:MUS:MOZ&ifdim=region&hl=en_US&dl=en&ind=false |title=World Development Indicators – Google Public Data Explorer |website=www.google.com |accessdate=22 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029052604/http://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=ny_gdp_pcap_cd&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:MDG:MUS:MOZ&ifdim=region&hl=en_US&dl=en&ind=false |archive-date=29 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sowat 69% van die bevolking lewe onder die nasionale broodlyn van ’n dollar per dag.<ref>{{en}} {{cite web |title=Madagascar at a glance |publisher=World Bank |date=25 Februarie 2011 |url=http://devdata.worldbank.org/AAG/mdg_aag.pdf |accessdate=4 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706053706/http://devdata.worldbank.org/AAG/mdg_aag.pdf |archive-date=6 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Oor die afgelope vyf jaar was die gemiddelde groeikoers 2,6%, maar daar is verwag dat sou toeneem danksy openbarewerkprogramme en die groei van die dienssektor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/madagascar/overview |title=Madagascar Overview |website=www.worldbank.org |accessdate=22 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409090650/https://www.worldbank.org/en/country/madagascar/overview |archive-date=9 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die landbousektor het in 2011 altesaam 29% van die BBP bygedra en vervaardiging 15%. Madagaskar se ander bronne van groei is toerisme, landbou en die natuurproduktebedryf.<ref name=AEO2011>{{en}} {{cite web |title=African Economic Outlook 2011: Madagascar |last=AFDB, OECD, UNDP, UNECA |publisher=AfricanEconomicOutlook.org |year=2011 |url=http://www.africaneconomicoutlook.org/fileadmin/uploads/aeo/Country_Notes/2011/Full/Madagascar.pdf |accessdate=28 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511131641/http://www.africaneconomicoutlook.org/fileadmin/uploads/aeo/Country_Notes/2011/Full/Madagascar.pdf |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Toerisme fokus op die ekotoerismemark en steun op die eiland se unieke [[biodiversiteit]], ongerepte natuurhabitats, nasionale parke en [[lemur]]spesies.<ref name="tourismsector">{{en}} {{cite journal |first1 = Iain |last1 = Christie |first2 = Elizabeth |last2 = Crompton |title = Republic of Madagascar: Tourism Sector Study |series = Africa Region Working Paper No. 63 |publisher = World Bank |date = November 2003 |location = Antananarivo |url = http://www.worldbank.org/afr/wps/wp63.pdf |archiveurl = https://www.webcitation.org/651T9jMDr?url=http://www.worldbank.org/afr/wps/wp63.pdf |archivedate = 28 Januarie 2012 |accessdate = 28 Januarie 2012 |url-status = dead }}</ref> ’n Geraamde 365 000 toeriste het Madagaskar in 2008 besoek, maar dit het afgeneem tydens die politieke krisis van 2009, met 180 000 toeriste in 2010.<ref name="AEO2011" /> Die afgelope paar jaar groei die bedryf weer stelselmatig; in 2016 het 293 000 toeriste die eiland besoek. Die regering se doelwit teen 2018 is 500 000 toeriste per jaar.<ref>http://www.guidaviaggi.it/notizie/183551/madagascar-obiettivo- 500 thousand visitors-in-the-2018</ref>
=== Natuurlike hulpbronne en handel ===
[[Lêer:Raffia animals created by artisans in Madagascar.jpg|duimnael|Speelgoeddiere word van raffia, die vesel van ’n inheemse [[palm]], gemaak.<ref>Rodd & Stackhouse (2008), bl. 246</ref>]]
Madagaskar se hulpbronne sluit ’n verskeidenheid ongeprosesseerde landbou- en minerale bronne in. [[Landbou]] (insluitende [[raffia]]), [[vissery]] en [[bosbou]] is van die belangrikste bedrywe. Madagaskar is die wêreld se grootste verskaffer van [[vanielje]] en [[naeltjies]].<ref>{{en}} {{cite web |author=United Nations |title=FAO Stat |publisher=Food and Agriculture Organization |url=http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx |year=2013 |accessdate=13 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161016200146/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx |archive-date=16 Oktober 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ander belangrike uitvoerprodukte sluit in [[koffie]], [[lietsjie]]s en [[Garnaal|garnale]]. Belangrike minerale bronne sluit verskeie soorte edel- en halfedelstene in. Madagaskar voorsien in die helfte van die wêreld se aanvraag na [[saffier]]e, wat in die laat 1990's naby Ilakaka, ’n dorpie in die suidweste van die eiland, ontdek is.<ref>Pezzotta (2001), bl. 32</ref>
Madagaskar het ook groot neerslae van [[ilmeniet]] (titaanerts), [[chromiet]], [[steenkool]], [[yster]], [[kobalt]], [[koper]] en [[nikkel]].<ref name="EBLand" /> Verskeie groot projekte in die [[mynbou]]-, [[olie]]- en [[gas]]sektore sal Madagaskar se ekonomie na verwagting in die toekoms ’n aansienlike inspuiting gee.<ref name="RioTinto">{{en}} {{cite web |title=About QMM |publisher=Rio Tinto |year=2009 |accessdate=19 September 2012 |url=http://www.sherritt.com/Operations/Metals/Ambatovy-Joint-Venture |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165249/https://www.sherritt.com/Operations/Metals/Ambatovy-Joint-Venture/ |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="RioTinto" /><ref>{{en}} {{cite web |title=Madagascar's oil fortunes evolving slowly |publisher=PennWell Corporation |date=6 Februarie 2012 |accessdate=19 September 2012 |url=http://www.ogj.com/articles/print/vol-110/issue-2/exploration-developmet/madagascar-s-oil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116074406/http://www.webcitation.org/6Ammp424j |archive-date=16 Januarie 2018 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref>
Uitvoer het in 2009 altesaam 28% van die BBP uitgemaak.<ref name="BGNote" /> Die grootste deel van die land se inkomste uit uitvoer kom van die tekstielbedryf, vissery, vanielje, naeltjies en ander kosprodukte.<ref name="AEO2011" /> [[Frankryk]] is die grootste handelsvennoot, hoewel die [[VSA]], [[Japan]] en [[Duitsland]] ook sterk ekonomiese bande met Madagaskar het.<ref name="EBLand" /> Die invoer van kosprodukte, [[brandstof]], kapitaalgoedere, [[Voertuig|voertuie]], [[verbruiker]]sgoedere en [[elektronika]] sluk ’n geraamde 52% van die BBP in. Die belangrikste bronne van die eiland se invoerprodukte is [[China]], Frankryk, [[Iran]], [[Mauritius]] en [[Hongkong]].<ref name="BGNote" />
=== Infrastruktuur en media ===
[[Lêer:Antananarivo Madagascar people reading news.JPG|duimnael|’n Koerantstalletjie in Antananarivo.]]
In 2010 het Madagaskar sowat 7 617 km gestrate paaie, 854 km spoorlyne en 432 km bevaarbare waterweë gehad.<ref name="Bradtp2">Bradt (2011), bl. 2.</ref> Die meeste paaie op die eiland is ongestraat en baie raak onbegaanbaar in die reënseisoen. Nasionale roetes verbind die ses grootste streeksdorpe met Antananarivo.<ref name="LOC" />
Antananarivo word per spoor verbind met Toamasina, Ambatondrazaka en Antsirabe, en nog ’n spoorlyn verbind Fianarantsoa met Manakara. Die meeste belangrike seehawens lê aan die ooskus by Toamasina. Die nuutste hawe, by Ehoala, is in 2008 gebou en word privaat deur Rio Tinto besit; dit sal onder staatsbeheer kom sodra die maatskappy se mynprojek naby Tôlanaro omstreeks 2038 voltooi is.<ref name="RioTinto" /> [[Air Madagascar]] verbind die eiland se baie klein streekslughawens en is die enigste praktiese manier om die meer afgeleë gebiede te bereik, veral in die reënseisoen wanneer baie paaie verspoel.<ref name="LOC" />
Lopende [[water]] en [[elektrisiteit]] word op nasionale vlak deur die regering se diensverskaffer, Jirama, verskaf, maar hulle kan nie die hele bevolking bedien nie. In 2009 het net 6,8% van Madagaskar se ''fokontany'' toegang tot Jirama se water gehad, terwyl 9,5% elektrisiteit gehad het.<ref name="INSTAT" /> Altesaam 56% van die krag word deur [[Hidroëlektrisiteit|hidroëlektriese]] [[kragsentrale]]s verskaf en die res deur dieselenjinopwekkers.<ref>{{fr}} {{cite web |title = Production Electricité |publisher = Jirama |year = 2011 |url = http://www.jirama.mg/index.php?w=scripts&f=Jirama-page.php&act=pdcelec |accessdate = 28 Augustus 2013 |archive-date = 16 Augustus 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130816055715/http://www.jirama.mg/index.php?w=scripts&f=Jirama-page.php&act=pdcelec |url-status = dead }}</ref> Baie mense in die stede het toegang tot [[Selfoon|mobiele telefone]] en die [[internet]], maar dit is beperk in plattelandse gebiede. Sowat 30% van die distrikte het toegang tot die land se verskeie privaat [[telekommunikasie]]netwerke deur ’n selfoon of landlyn.<ref name="INSTAT" />
Die [[radio]] is die manier waarop die meeste mense plaaslike, landwye of internasionale nuus kry. Die hele eiland vang staatsbeheerde radio-uitsendings op. Honderde openbare of privaat stasies met plaaslike of streeksdekking bied alternatiewe dienste.<ref name="mediainfo" /> Benewens die staatstelevisiekanaal beeldsend ’n verskeidenheid privaat beheerde [[Televisie|TV-stasies]] plaaslike en internasionale programme oor die hele eiland. Verskeie mediamaatskappye word besit deur politici, soos die mediagroepe MBS (onder besit van Ravalomanana) en Viva (besit deur Rajoelina),<ref name=CrossroadsMarcus /> en dit lei tot politieke polarisasie in verslaggewing.
Die media het al in verskillende mates druk ondervind om hul kritiek van die regering te sensor. Verslaggewers is al gedreig en mediamaatskappy moet soms noodgedwonge sluit.<ref name="mediainfo" /> Beskuldigings van mediasensuur het sedert 2009 gestyg.<ref name="DOS" /> Internettoegang het oor die laaste dekade drasties toegeneem – 352 000 inwoners het in Desember 2011 toegang tuis of danksy die land se baie internetkafees gehad.<ref name=mediainfo />
== Gesondheid ==
[[Lêer:Madagascar woman with child.jpg|duimnael|upright|Sterftes onder vroue tydens swangerskap het ná 1990 afgeneem, maar weer ná 2009 gestyg weens politieke onstabiliteit.<ref name="INSTAT" />]]
Mediese sentrums, [[Farmasie|apteke]] en [[Hospitaal|hospitale]] word dwarsoor die eiland aangetref, hoewel hulle in stedelike gebiede, veral Antananarivo, gekonsentreer is. Toegang tot mediese sorg bly buite die bereik van baie Malgasse, veral op die platteland, en baie wend hulle tot tradisionele helers.<ref>{{en}} {{cite journal|last1=Legrip-Randriambelo|first1=Olivia|last2=Regnier|first2=Denis|title=The place of healers-diviners (ombiasa) in Betsileo medical pluralism|journal=Health, Culture & Society|volume=7|issue=1|pages=28–37|url=http://hcs.pitt.edu/ojs/index.php/hcs/article/viewFile/188/219|doi=10.5195/hcs.2014.188|year=2014}}</ref> Benewens die groot koste van mediese sorg in vergelyking met die gemiddelde inkomste, is daar min professionele medici. In 2010 het Madagaskar gemiddeld drie hospitaalbeddens per 10 000 mense gehad, en altesaam 3 150 [[dokter]]s, 5 661 [[verpleegster]]s, 385 gemeenskapsgesondheidswerkers, 175 [[apteker]]s en 57 tandartse vir ’n bevolking van meer as 22 miljoen. Altesaam 14,6% van die regering se uitgawes was in 2008 vir die gesondheidsektor. Sowat 70% van mediese uitgawes is deur die regering bygedra en die res deur internasionale skenkers en ander privaat bronne.<ref name="WHO2011" /> Die regering verskaf minstens een basiese gesondheidsentrum per kommune. Privaat gesondheidsentrums is gekonsentreer in stedelike gebiede, veral dié op die sentrale hoogland.<ref name="INSTAT" />
Ondanks dié beperkings lyk dit of gesondheidsdienste die afgelope 20 jaar verbeter het. Inentings vir kinders teen siektes soos [[hepatitis B]], [[witseerkeel]] en [[masels]] het in dié tyd met gemiddeld 60% toegeneem, wat daarop dui dat basiese mediese dienste en behandelings min is, maar al hoe meer beskikbaar raak. Die Malgassiese vrugbaarheidsyfer was in 2009 net 4,6 kinders per moeder, ’n afname van 6,3 in 1990. Tienerswangerskappe van 14,8% in 2011, veel hoër as die gemiddeld in Afrika, dra by tot die vinnige bevolkingsaanwas.<ref name=WHO2011>{{en}} {{cite book | title = World Health Statistics 2011 | publisher = World Health Organization | year = 2011 | location = Paris | url = http://www.unfpa.org/sowmy/resources/docs/main_report/en_SOWMR_Full.pdf | isbn = 978-92-4-156419-9 | accessdate = 21 Januarie 2012 | archiveurl = https://www.webcitation.org/64qsWUjYm?url=http://www.who.int/whosis/whostat/EN_WHS2011_Full.pdf | archivedate = 21 Januarie 2012 | url-status = dead }}</ref> In 2010 was daar 440 sterftes onder swanger moeders per 100 000 geboortes, in vergelyking met 373,1 in 2008 en 484,4 in 1990, wat dui op ’n afname in perinatale sorg (kort voor, tydens of kort ná geboorte) ná die staatsgreep van 2009. Die sterftesyfer onder babas was in 2011 41 per 1 000 geboortes<ref name="BGNote" /> en onder kinders jonger as vyf jaar 61 per 1 000 geboortes.<ref name="SOWMY">{{en}} {{cite journal|url=http://www.unfpa.org/sowmy/report/home.html|title=The State Of The World's Midwifery|publisher=United Nations Population Fund|date=Augustus 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/64rH7WUJi?url=http://www.unfpa.org/sowmy/report/home.html|accessdate=22 Januarie 2012|archivedate=21 Januarie 2012|url-status=live}}</ref> [[Skistosomiase]], [[malaria]] en [[seksueel oordraagbare infeksie]]s is algemeen, hoewel [[vigs]] min voorkom in vergelyking met ander lande in Afrika; dit raak net 0,2% van die volwasse bevolking. Die sterftesyfer weens malaria is ook van die laagstes in Afrika.<ref name="WHO2011" /> Die lewensverwagting in 2009 was 63 jaar vir mans en 67 jaar vir vroue.<ref name="WHO2011" />
In 2017 was daar ’n uitbraak van [[builepes]] in Madagaskar, veral in stedelike gebiede.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.theguardian.com/global-development/2017/oct/19/madagascar-plague-death-toll-reaches-74 |title='It is a dangerous moment': Madagascar plague death toll reaches 74 |first=Peter |last=Beaumont |work=The Guardian |date=19 Oktober 2017 |accessdate=21 Oktober 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165330/https://www.theguardian.com/global-development/2017/oct/19/madagascar-plague-death-toll-reaches-74 |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Opvoeding ==
[[Lêer:Ministry of Education Madagascar.JPG|duimnael|Madagaskar se Departement van Onderwys]]
[[Lêer:Diego Suarez Antsiranana urban public primary school (EPP) Madagascar.jpg|duimnael|Klem is onder Ravalomanana geplaas op toegang tot onderwys en die gehalte daarvan]]
Voor die 19de eeu was alle opvoeding op Madagaskar informeel en hoofsaaklik daarop gemik om praktiese aanleg en sosiale en kulturele waardes te bevorder, insluitende respek vir voorvaders en ouer persone.<ref name="LOC" /> Die eerste amptelike skole in die Europese styl is in 1818 by Toamasina gebou deur lede van die Londense Sendinggenootskap. Die genootskap is deur koning Radama I (1810-'28) genooi om skole in Imerina uit te brei en kinders van die [[aristokrasie]] basiese geletterdheid en syferkundigheid te leer. Die skole is in 1835 deur Ranavalona I gesluit,<ref name="Ralibera">Ralibera (1993), bl. 196</ref> maar in die dekades ná haar dood heropen.
Teen die einde van die 19de eeu het Madagaskar die bes ontwikkelde en modernste skolestelsel in die voorkoloniale [[Afrika suid van die Sahara]] gehad. Toegang tot skole is in die koloniale tydperk in die kusstreke uitgebrei, met die klem op Frans en basiese werkvaardighede. Tydens die postkoloniale Eerste Republiek is steeds gebruik gemaak van Franse burgers as onderwysers en was Frans die onderrigtaal, en dit het ontevredenheid veroorsaak onder Malgasse wat ’n algehele skeiding van die voormalige koloniale mag voorgestaan het.<ref name="LOC" />
In die tyd van die Tweede Republiek is Franse onderwysers en burgers verban, Malgassies het die taal van onderrig geword en baie jong Malgasse is vinnig opgelei om in afgeleë plattelandse gebiede onderwys te gee onder die beleid van verpligte twee jaar lange nasionale diens.<ref>{{fr}} {{cite journal |last = Ranaivoson |first = Samuel |title = La formation du personnel enseignant de l'éducation de base à Madagascar: Une etude de cas. Quelques reflections intéressant la programmation de l'assistance de l'UNICEF |location = Parys |publisher = UNESCO |url = http://unesdoc.unesco.org/images/0004/000404/040436Fb.pdf |accessdate = 10 Julie 2011 |archiveurl = https://www.webcitation.org/604ferPRD?url=http://unesdoc.unesco.org/images/0004/000404/040436Fb.pdf |archivedate = 10 Julie 2011 |year = 1980 |url-status = live }}</ref>
Die beleid, bekend as ''malgachization'', het gepaardgegaan met kwaai ekonomiese agteruitgang en ’n drastiese afname in die gehalte van onderwys. Leerlinge kon in dié tyd nie Frans of ander vakke baasraak nie en het gesukkel om ná skool werk te kry. Baie moes noodgedwonge werke met ’n lae salaris in die informele of swartmark aanvaar wat hulle verder in armoede gedompel het. Buiten die kort tyd van Zafy as president, van 1992 tot 1996, was Ratsiraka van 1975 tot 2001 aan die bewind en hy kon nie daarin slaag om die onderwys veel te verbeter nie.<ref>{{en}} {{cite journal |last = Mukonoweshuro |first = E.G. |title = State "resilience" and chronic political instability in Madagascar |journal = Canadian Journal of African Studies |volume = 24 |issue = 3 |pages = 376–398 |year = 1990 |doi = 10.2307/485627|jstor = 485627}}</ref>
Onder die Ravalomanana-administrasie (2002-'09) is klem op onderwys gelê – dit is tans gratis en verpligtend vir kinders tussen 6 en 13 jaar oud.<ref name=WBeducation>{{en}} {{cite journal |first1 = Gerard |last1 = Lassibille |first2 = Jee-Peng |last2 = Tan |first3 = Cornelia |last3 = Jesse |first4 = Trang Van |last4 = Nguyen |title = Managing for results in primary education in Madagascar: Evaluating the impact of selected workflow interventions |journal = The World Bank Economic Review |volume = 24 |issue = 2 |pages = 303–329 |publisher = Oxford University Press |date = 6 Augustus 2010 |url = http://www.povertyactionlab.org/publication/managing-results-primary-education-madagascar-evaluating-impact-selected-workflow-interventions |doi = 10.1093/wber/lhq009 |accessdate = 10 Februarie 2012 |archiveurl = https://www.webcitation.org/65MknBr6d?url=http://www.povertyactionlab.org/publication/managing-results-primary-education-madagascar-evaluating-impact-selected-workflow-interventions |archivedate = 11 Februarie 2012 |url-status = dead }}</ref> Primêre opvoeding duur vyf jaar, ’n lae sekondêre vlak vier jaar en ’n hoër sekondêre vlak drie jaar.<ref name="LOC" /> Tydens Ravalomanana se eerste termyn is duisende nuwe laerskole en bykomende klaskamers gebou, ouer geboue is gerestoureer en tienduisende laerskoolonderwysers is opgelei. Laerskoolopvoeding is gratis gemaak en stelle met basiese skoolbehoeftes is in die laerskole uitgedeel.<ref name="WBeducation" />
Eindelik was daar minstens een primêre skool per ''fokontany'', een laer sekondêre skool per kommune en een hoër sekondêre skool in al die stedelike gebiede.<ref name="INSTAT" /> Die drie kampusse van die nasionale openbare universiteit is geleë in Antananarivo (in 1961 gestig), Mahajanga (1977) en Fianarantsoa (1988). Daar is ook verskeie kolleges en privaat universiteite en tegniese kolleges.<ref name="LOC" />
Danksy die groter beskikbaarheid van onderwysinstellings het studentetalle tussen 1996 en 2006 meer as verdubbel. Die gehalte is egter swak en baie studente moet jare herhaal of skop op.<ref name="WBeducation" /> Opvoedingsbeleide tydens Ravalomanana se tweede termyn het gefokus op gehalte, insluitende hoër minimum opvoedingstandaarde vir voornemende laerskoolonderwysers, van die besit van ’n sertifikaat van ’n middelbare skool tot dié van ’n hoërskool. Die opleidingsprogram vir onderwysers is ook verbeter.<ref>{{fr}} {{cite journal |last = Ministère de l'Education Secondaire et l'Education de Base |title = Curriculum de formation des élèves-maîtres |publisher = Government Printing Office |location = Antananarivo, Madagascar |year = 2005 }}</ref> In 2008 was die regering se besteding aan die onderwys 13,4% van sy totale uitgawes en 2,9% van die BBP. Laerskoolklasse is oorvol, met ’n verhouding van leerling tot onderwyser van 47:1 in 2008.<ref>{{en}} {{cite web |title=Public spending on education; total (percent of government expenditure) in Madagascar |publisher=TradingEconomics.com |year=2011 |url=http://www.tradingeconomics.com/madagascar/public-spending-on-education-total-percent-of-government-expenditure-wb-data.html |accessdate=28 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165357/https://tradingeconomics.com/madagascar/public-spending-on-education-total-percent-of-government-expenditure-wb-data.html |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Demografie ==
In 2016 is Madagaskar se bevoling op 25 miljoen geraam, teenoor 2,2 miljoen in 1900.<ref name="LOC" /> Die jaarlikse bevolkingsaanwas was in 2009 sowat 2,9%.<ref name="BGNote" />
Sowat 42,5% van die bevolking is jonger as 15 jaar, terwyl 54,5% tussen 15 en 64 jaar oud is. Dié wat 65 en ouer is, is 3% van die bevolking.<ref name="AEO2011" /> Net twee [[sensus]]opnames, in 1975 en 1993, is gedoen sedert onafhanklikwording. Die digs bevolkte gebiede is die oostelike hoogland en die ooskus, terwyl die westelike vlaktes die yls bewoonde dele is.<ref name="LOC" />
=== Etniese groepe ===
[[Lêer:Ethnic groups of Madagascar Map.png|duimnael|Die streeksverspreiding van etniese subgroepe op Madagaskar]]
Die Malgasse maak meer as 90% van die eiland se bevolking uit en word gewoonlik in 18 subgroepe verdeel.<ref name="BGNote" /> Onlangse [[DNS]]-navorsing het getoon die genetiese samestelling van die gemiddelde Malgas is min of meer ’n gelyke mengsel van Suidoos-Asiatiese en Oos-Afrikaanse gene,<ref>{{en}} {{cite journal |title = The dual origin of the Malagasy in Island Southeast Asia and East Africa: evidence from maternal and paternal lineages |journal = American Journal of Human Genetics |volume = 76 |issue = 5 |pages = 894–901 |year = 2005 |author = Hurles ME, Sykes BC, Jobling MA, Forster P |accessdate = 30 April 2011 |archivedate = 20 Maart 2011 |url = http://www.sanger.ac.uk/about/press/2005/050504.html |archiveurl = https://www.webcitation.org/5xKUHogZj?url=http://www.sanger.ac.uk/about/press/2005/050504.html |doi = 10.1086/430051 |pmid = 15793703 |pmc = 1199379 |last2 = Sykes |last3 = Jobling |last4 = Forster |url-status = live }}</ref><ref name="Tofanelli">{{en}} {{cite journal |author = Tofanelli S, Bertoncini S, Castrì L, Luiselli D, Calafell F, Donati G, Paoli G.|year = 2009 |title = On the origins and admixture of Malagasy: new evidence from high-resolution analyses of paternal and maternal lineages |url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2009-09_26_9/page/2109|journal = Molecular Biology and Evolution |volume = 26 |issue = 9|pages = 2109–2124 |doi=10.1093/molbev/msp120 |pmid = 19535740|last2 = Bertoncini |last3 = Castrì |last4 = Luiselli |last5 = Calafell |last6 = Donati |last7 = Paoli}}</ref> hoewel die genetika van sommige gemeenskappe ’n groter oorsprong van een van dié twee groepe toon of tekens van Arabiese, Indiese of Europese afkoms.<ref name=Adelaar>Adelaar (2006), bl. 205–235</ref>
Suidoos-Asiatiese kenmerke, veral van Suid-Borneo, is veral oorheersend in die [[Merina]] van die sentrale hoogland.<ref name=ethnicstrife /> Hulle is die grootste Malgassiese subgroep, sowat 26% van die bevolking, terwyl sekere kusvolke sterker Oos-Afrikaanse eienskappe het. Die grootste etniese kusgroepe is die [[Betsimisaraka]] (14,9%) en die [[Tsimihety]] en [[Sakalava]] (6% elk).<ref name="LOC" />
{|class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto;"
!Etniese subgroep!!Streeksverspreiding
|-
|Antankarana, Sakalava, Tsimihety ||Voormalige Antsiranana-provinsie
|-
|Sakalava, Vezo ||Voormalige Mahajanga-provinsie
|-
|Betsimisaraka, Sihanaka, Bezanozano ||Voormalige Toamasina-provinsie
|-
|Merina ||Voormalige Antananarivo-provinsie
|-
|Betsileo, Antaifasy, Antambahoaka, Antaimoro, Antaisaka, Tanala ||Voormalige Fianarantsoa-provinsie
|-
|Mahafaly, Antandroy, Antanosy, Bara, Vezo ||Voormalige Toliara-provinsie
|}
[[China|Chinese]], [[Indië|Indiese]] en [[Comore|Comoraanse]] minderhede kom op Madagaskar voor, sowel as ’n klein [[Europa|Europese]] (hoofsaaklik [[Frankryk|Franse]]) bevolking. Emigrasie in die laat 20ste eeu het hierdie minderhede verder laat afneem, soms in skielike vlae soos met die uittog van Comorane in 1976 ná anti-Comoraanse betogings in Mahajanga.<ref name="LOC" /> Daarteenoor was daar geen aansienlike emigrasie van Malgasse nie.<ref name="EBLand" /> Die getal Europeërs het afgeneem sedert onafhanklikwording, van 68 430 in 1958<ref name="Kitchen 1962, bl. 256" /> tot 17 000 drie dekades later. In die middel 1980's het daar sowat 25 000 Comorane, 18 000 Indiërs en 9 000 Chinese op Madagaskar gewoon.<ref name="LOC" />
=== Taal ===
[[Lêer:Madagascar Kids 5 (4814978342).jpg|duimnael|’n Malgassiese kind]]
[[Malgassies]] is van [[Maleis-Polinesiese tale|Maleis-Polinesiese]] oorsprong en word algemeen gepraat. Die talle Malgassiese [[dialek]]te, wat gewoonlik onderling verstaan word,<ref>Rajaonarimanana (2001), bl. 8</ref> kan in twee hoofgroepe geklassifiseer word: Oos-Malgassies, wat in die oostelike woudstreke en hoogland gepraat word, insluitende die Merina-dialek van Antananarivo; en Wes-Malgassies van die westelike kusvlaktes. [[Frans]] het tydens die Franse heerskappy die amptelike taal geword, maar volgens die eerste grondwet van 1958 was Malgassies en Frans albei amptelike tale. Frans word veral deur die opgevoede deel van die bevolking gepraat en vir internasionale kommunikasie gebruik.<ref name="LOC" />
Volgens die grondwet van 2007 het Malgassies die nasionale taal gebly, maar was daar drie amptelike tale: Malgassies, Frans en [[Engels]].<ref>{{en}} {{cite web |title=Madagascar: 2007 Constitutional referendum |publisher=Electoral Institute for the Sustainability of Democracy in Africa |date=Junie 2010 |url=http://www.eisa.org.za/WEP/mad2007results.htm |accessdate=22 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729051959/https://eisa.org.za/wep/mad2007results.htm |archive-date=29 Julie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Engels is verwyder uit die grondwet wat in 2010 deur kiesers in ’n referendum goedgekeur is.<ref name="4thRepublic" />
Vandag word Malgassies en Frans as die twee amptelike tale erken. Albei word in laer- en hoërskole gebruik.
=== Godsdiens ===
{{Staafgrafiek kas
|sweef=links
|byskrif=Godsdiens op Madagaskar<ref name=pew>{{en}} {{cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/madagascar#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010®ion_name=All%20Countries&restrictions_year=2015 |title=Religions in Madagascar | PEW-GRF |publisher=Globalreligiousfutures.org |accessdate=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109064122/http://globalreligiousfutures.org/countries/madagascar#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010®ion_name=All%20Countries&restrictions_year=2015 |archive-date= 9 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
|wydte=300px
|stawe =
{{Staafgrafiek persent|[[Protestantisme|Protestants]]|rooi|51.8}}
{{Staafgrafiek persent|[[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katoliek]]|blou|38.1}}
{{Staafgrafiek persent|Ander Christene|oranje|1.1}}
{{Staafgrafiek persent|[[Islam]]|groen|3}}
{{Staafgrafiek persent|Volksgelowe|grys|5.4}}
}}
Volgens die Amerikaanse departement van buitelandse sake was 41% van Malgasse in 2011 Christene en 52% het tradisionele godsdienste aangehang<ref name="BGNote" /> wat gewoonlik klem lê op die lewendes en die ''razana'' (voorouers). Volgens die Pew-navorsingsentrum was 85% van die bevolking egter in 2010 Christene en net 4,5% het tradisionele godsdienste beoefen. Onder die Christene was daar meer [[Protestantisme|Protestante]] as [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]].<ref name="pew" />
[[Lêer:Famadihana reburial razana ancestor Madagascar.jpg|duimnael|’n Famadihana-herbegrafnis]]
Eerbetoon aan voorouers het gelei tot die tradisie om graftombes te bou, sowel as die hooglandse praktyk die ''[[famadihana]]'', waar ’n afgestorwe familielid se oorskot opgegrawe en in skoon sydoeke toegdraai word voordat dit in die graf teruggeplaas word. Die ''famadihana'' is ’n geleentheid waarop die geliefde voorouer geëer, daar met familie en die gemeenskap herenig en ’n feesatmosfeer geniet kan word. Inwoners van omringende dorpe word ook dikwels genooi na die geleentheid, waar [[kos]] en [[rum]] gewoonlik voorgesit en musiek gemaak word.<ref name=famadihana>{{en}} {{cite news |last=Bearak |first=Barry |title=Dead Join the Living in a Family Celebration |newspaper=New York Times |page=A7 |date=5 September 2010 |url=https://www.nytimes.com/2010/09/06/world/africa/06madagascar.html |accessdate=13 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405160110/https://www.nytimes.com/2010/09/06/world/africa/06madagascar.html |archive-date=5 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Agting vir voorouers word ook dikwels gewys deur die handhawing van ''[[fady]]'', [[taboe]]s wat gerespekteer word tydens die lewe en ná die dood van die persoon wat dit ingestel het. Daar word geglo as respek aan voorouers betoon word, sal hulle die lewendes help. Net so word ongelukke dikwels toegeskryf aan voorouers wie se wense verwaarloos is. Die offering van ’n [[seboe]] is ’n tradisionele manier om voorouers te paai of eer. Die Malgasse glo ook tradisioneel in ’n skeppergod, wat Zanahary of Andriamanitra genoem word.<ref name=Bradtbeliefs>Bradt (2011), bl. 13–20</ref>
In 1818 het die [[Londense Sendinggenootskap]] die eerste Christelike sendelinge na Madagasar gestuur. Hulle het kerke gebou, die Bybel in Malgassies vertaal en mense bekeer. Van 1835 af het koningin Ranavalona I hierdie bekeerdes vervolg as deel van ’n poging om die Europese kulturele en politieke invloed op die eiland stop te sit. In 1869 het ’n opvolger van haar, koningin Ranavalona II, die Christelike geloof teruggebring en sendingwerk aangemoedig.<ref>Ade Ajayi (1989), bl. 437</ref> Vandag meng baie Christene hul godsdiens met tradisionele gelowe vir die verering van voorouers. Hulle sal byvoorbeeld iemand uit die kerk begrawe en daarna tradisonele begrafnisrituele hou, of ’n Christelike predikant nooi om ’n ''famadihana''-herbegrafnis te seën.<ref name="famadihana" />
[[Islam]] word ook beoefen. Dit is in die [[Middeleeue]] na die eiland gebring deur handelaars uit Arabië en [[Somalië]] wat verskeie Islamitiese skole aan die ooskus geopen het. Terwyl die Arabiese skrif, leenwoorde en Islamitiese astrologie oor die eiland versprei het, het die Islamitiese godsdiens nie veel byval gevind nie, behalwe by ’n klompie gemeenskappe aan die suidooskus. Vandag maak [[Moslem]]s 3-7% van die bevolking uit en is hulle hoofsaaklik in die noordwestelike provinsies Mahajanga en Antsiranana gekonsentreer. Die meerderheid van hulle is [[Soenni]]. [[Hindoeïsme]] is meer onlangs, in die laat 19de eeu, aan die eilandbewoners bekend gestel deur mense uit [[Indië]].
== Kultuur ==
[[Lêer:Hira gasy musicians 2008.jpg|duimnael|Hiragasy musikante geklee in tradisionele [[Lamba]]s]]
Elk van die baie etniese subgroepe op Madagaskar het sy eie gelowe, gebruike en lewenswyse wat histories bygedra het tot ’n eie identiteit. Daar is egter ’n aantal eienskappe wat algemeen voorkom en ’n sterk verenigde Malgassiese kultuur skep. Benewens ’n gedeelde taal en gedeelde tradisionele godsdienste wat sentreer om ’n skeppergod en die verering van voorouers, word die tradisionele Malgassiese opvattings gevorm deur waardes wat klem lê op ''fihavanana'' (solidariteit), ''vintana'' (bestemming), ''tody'' (karma) en ''hasina'', ’n heilige lewenskrag wat tradisionele gemeenskappe glo magsfigure in die gemeenskap of familie vul en dus wettigheid aan hulle verleen. Ander kultuurelemente wat algemeen voorkom is, is manlike [[besnydenis]]; sterk familiebande; ’n geloof in toorkrag, wiggelaars, astrologie en toordokters; en ’n tradisionele verdeling van die sosiale klasse in adellikes, vrye burgers en slawe.<ref name="LOC" /><ref name="Bradtbeliefs" />
Hoewel sosiale [[kaste]]s nie meer wetlik erken word nie, raak die kasteverbintenisse van die voorvaders steeds sosiale status, ekonomiese geleenthede en rolle in die gemeenskap.<ref>Middleton (1999), bl. 259–262, 272, 309</ref> Malgasse raadpleeg tradisioneel ''Mpanandro'' ("Makers van die Dae") om die beste dae vas te stel vir belangrike geleenthede soos troues of ''famadihana''; dit word bepaal met ’n tradisionele [[astrologie]]stelsel wat die Arabiere na die eiland gebring het.
Die uiteenlopende oorspronge van die Malgassiese kultuur is duidelik. Die gewildste instrument, die [[valiha]], is ’n bamboesbuis-[[siter]] wat vroeë setlaars uit Suid-Borneo met hulle saamgebring het. Die vorm daarvan stem baie ooreen met instrumente wat vandag in [[Indonesië]] en die [[Filippyne]] aangetref word.<ref name="Blench, R. 1982 bl. 81-93">{{en}} {{cite journal |last = Blench |first = Roger |title = Evidence for the Indonesian origins of certain elements of African culture |journal = African Music |volume = 6 |issue = 2 |pages = 81–93 |year = 1982 |jstor = 30249759|doi = 10.21504/amj.v6i2.1118 |doi-access = free }}</ref> Tradisionele huise op Madagaskar lyk ook soos dié in Suid-Borneo wat betref [[Simbool|simbolisme]] en voorkoms, met ’n reghoekige uitleg, spitsdak en sentrale steunpilaar.<ref>{{en}} {{cite journal |last1 = Kus |first1 = Susan |last2 = Raharijaona |first2 = Victor |title = House to Palace, Village to State: Scaling up Architecture and Ideology |journal = American Anthropologist |series=New Series |issue = 102 |volume = 1 |pages = 98–113 |year = 2000 |doi = 10.1525/aa.2000.102.1.98}}</ref> ’n Weerspieëling van die algemene verering van voorvaders is die graftombes wat van beter materiaal gebou en mooier versier is as die huise van die lewendes.<ref name="Acquier, Jean-Louis.">Acquier (1997), bl. 143–175</ref> Die vervaardiging en weef van [[sy]] kan teruggevoer word na die eerste setlaars en die eiland se nasionale drag, die geweefde [[lamba]], het ontwikkel in ’n fyn kuns.<ref>Kusimba, Odland & Bronson (2004), bl. 12</ref> Die [[Suidoos-Asië|Suidoos-Asiatiese]] invloed is ook duidelik in Madagaskar se kos, wat bestaan uit ’n verskeidenheid geurige [[groente]]s of [[vleis]]geregte en altyd saam met [[rys]] geëet word.<ref name=Antal>Bradt (2011), bl. 312</ref>
Die [[Afrika]]-invloed word weerspieël deur die heilige belangrikheid van die [[seboe]]s en hul verpersoonliking van hul eienaar se rykdom – tradisies wat op die vasteland van Afrika ontstaan het. Beesdiefstel, oorspronklik ’n [[deurgangsrite]] vir jong mans op die vlaktes waar die grootste beeskuddes voorkom, het ’n gevaarlike en soms dodelike misdaadbedryf geword; beeswagters in die suidweste probeer hul beeste met tradisionele spiese beskerm teen professionele veediewe wat al hoe swaarder gewapen is.<ref name="Camp93" />
=== Kunste ===
[[Lêer:Hira gasy dancer Madagascar.jpg|duimnael|upright|’n Hiragasy-danser]]
’n Groot verskeidenheid mondelinge en geskrewe [[letterkunde]] het op Madagaskar ontwikkel. Een van die eiland se gewildste [[kuns]]tradisies is die redenaarskuns, soos uitgedruk in die verskillende vorme van ''hainteny'' ([[poësie]]), ''kabary'' (openbare redevoering) en ''ohabolana'' ([[spreekwoord]]e).<ref>Fox (1990), bl. 39</ref><ref name="Madatana">{{fr}} {{cite web |last=Ravalitera |first=P |title=Origine Confuse des Vazimba du Betsiriry |work=Journal Express |publisher=Madatana.com |url=http://www.madatana.com/article-origine-confuse-des-vazimba-du-betsiriry.php |accessdate=11 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511131912/http://www.madatana.com/article-origine-confuse-des-vazimba-du-betsiriry.php |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Epiese gedig, die ''Ibonia'', is deur die eeue in verskillende vorme oorgedra en gee ’n insig in die uiteenlopende [[Mitologie|mitologieë]] en gelowe van die tradisionele Malgassiese gemeenskappe.<ref>{{en}} {{cite web |title=Ibonia: the text in 17 sections |last=Onbekend |publisher=University of Virginia |accessdate=15 November 2010 |url=http://xroads.virginia.edu/~Public/Ibonia/text.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207012531/https://www.webcitation.org/604h5KUmV |archive-date=7 Februarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hierdie tradisie is in die 20ste eeu voortgesit deur sulke kunstenaars soos Jean-Joseph Rabearivelo, wat beskou word as Afrika se eerste moderne digter,<ref>Rabearivelo (2007), bl. x</ref> en Elie Rajaonarison, ’n digter van die nuwe vlaag Malgassiese poësie.<ref>Auzias & Labourdette (2007), p. 142</ref>
Madagaskar het ook ’n ryk [[musiek]]erfenis, en dit is duidelik uit die tientalle streekmusiekgenres soos die kusstreke se ''salegy'' en die hoogland se ''hiragasy'' wat lewe gee aan dorpsbyeenkomste, plaaslike dansvloere en nasionale radio.<ref name="Randrianary">Randrianary (2001), bl. 109–137</ref> ’n Dag lange byeenkoms met ''hiragasy'', danse en ''kabary'' word veral deur die Merina gehou, met groepe wat teen mekaar meeding. Daar is ook ’n groeiende kultuur van [[klassieke musiek]], met jongmense wat onderrig word in jeugakademies en orkeste wat die jeug se betrokkenheid by klassieke musiek bevorder.
Saam met syweefwerk en ''lamba''-vervaardiging word die weef van [[raffia]] en ander plaaslike plantmateriaal gebruik om ’n groot verskeidenheid praktiese items soos matte, mandjies, beursies en hoede te maak.<ref name=handicrafts>{{en}} {{cite web |last1=Ashamu |first1=Charlotte |first2=Diego |last2=Gomez-Pickering |first3=Amanda |last3=Luke |last4=Morrison |first4=Paul |first5=Mark |last5=Pedersen |first6=Mara |last6=Symes |first7=Marthe |last7=Weyandt |title=Made in Madagascar: Exporting Handicrafts to the U.S. Market: Final Report |publisher=United Nations Public-Private Alliance for Rural Development |year=2005 |url=http://www.sipa.columbia.edu/academics/concentrations/epd/documents/2004-5/MalagasyHandicrafts_Report.pdf |accessdate=10 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111203914/http://www.webcitation.org/604ZDmy4U |archive-date=11 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Houtsneewerk is ’n goed ontwikkelde kunsvorm, en streekstyle kan gesien word in die versierings van balkonrelings en ander [[Argitektuur|argitektoniese]] elemente. Beeldhouers skep ’n verskeidenheid meubels en huishoudelike items, begrafnispilare en beeldhouwerke, waarvan baie vir die plaaslike [[Toerisme|toeristemark]] gemaak word.<ref name=Terrible>Heale & Abdul Latif (2008), bl. 108–111</ref> Die versierende en funksionele houtwerktradisies van die Zafimaniry-volk van die sentrale hoogland is in 2008 opgeneem in [[Unesco]] se lys van ontasbare kulturele erfenisgoed.<ref>{{en}} {{cite web |title=Woodcrafting Knowledge of the Zafimaniry |publisher=Unesco |accessdate=24 Augustus 2012 |url=http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00080 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106231807/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00080 |archive-date=6 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Onder die Antaimoro-volk is die vervaardiging van [[papier]] met ingelegde blomme en ander natuurlike materiale ’n tradisie wat die gemeenskap begin het om ekotoerisme te bevorder.<ref name="Terrible" /> Borduur- en ander naaldwerk word gebruik in die vervaardiging van klere, tafeldoeke en ander huishoudelike materiaalitems, asook vir plaaslike kunsmarkte.<ref name="handicrafts" /> ’n Paar kunsgalerye in Antananarivo en ander stadsgebiede verkoop skilderye deur plaaslike kunstenaars en jaarlikse kunsgeleenthede word gehou, soos die Hosotra-opeluguitstalling in die hoofstad.<ref>{{fr}} {{cite news |title=Des nouveaux talents mis en relief |newspaper=L'Express de Madagascar |publisher=l'expressmada.com |date=7 Augustus 2009 |url=http://www.lexpressmada.com/4376/hosotra-2009-madagascar/284-des-nouveaux-talents-mis-en-relief.html |accessdate=24 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215100832/http://www.lexpressmada.com/4376/hosotra-2009-madagascar/284-des-nouveaux-talents-mis-en-relief.html |archive-date=15 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
=== Sport en ontspanning ===
[[Lêer:Moraingy fighting Madagascar sport.jpg|duimnael|''Moraingy'' is ’n tradisionele gevegskuns]]
Verskeie tradisionele soorte sport en vermaak bestaan op Madagaskar. ''[[Moraingy]]'', ’n soort handgevegskuns, is ’n gewilde sportsoort in die kusstreke. Dit word tradisioneel deur mans beoefen, maar vroue het ook onlangs begin deelneem.<ref>Ratsimbazafy (2010), bl. 14–18</ref> Stoei met seboes, ''tolon-omby'', word ook in baie streke beoefen.<ref name=lambatradition>Kusimba, Odland & Bronson (2004), bl. 87</ref> Verskeie soorte speletjies word ook gespeel, onder meer ''fanorona'', ’n bordspel wat veral op die hoogland gewild is.
Deur die afgelope twee eeue het [[Weste]]rse ontspanningsbedrywighede ook na Madagaskar oorgespoel. [[Rugby]] word beskou as die eiland se nasionale sportsoort<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/newsmedia/regional/newsid=53025.html |accessdate=24 Julie 2012 |title=Madagascar take Sevens honours |date=23 Augustus 2007 |publisher=International Rugby Board |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006100702/http://www.irb.com/newsmedia/regional/newsid=53025.html |archive-date=6 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en is tydens die Franse koloniale tydperk deur spoorwegingenieurs, wat in die hoofstad Antananarivo gewerk en rugby gespeel het, na die eilandstaat saamgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theroar.com.au/2009/01/17/rugby-and-the-red-island-an-unlikely-union/ |title=Rugby and the Red Island: an unlikely union |publisher=The Roar |date=16 Januarie 2019 |accessdate=14 Februarie 2021}}</ref> [[Malgassiese nasionale rugbyspan|Madagaskar]] het tot dusver nog nie vir 'n [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer nie. Hulle ding in die Afrikanasiesbeker met ander ontluikende rugbyspanne mee. [[Sokker]] is ook gewild en Madagaskar het al ’n wêreldkampioen opgelewer in ''pétanque'', ’n Franse spel soortgelyk aan [[rolbal]] wat algemeen in stedelike gebiede en op die hoogland gespeel word.<ref>{{en}} {{cite web |last=Vegar |first=Ness |title=Madagascar won the World Championship |publisher=petanque.org |date=4 Oktober 1999 |url=http://www.petanque.org/news/admin/61.shtml |accessdate=14 Januarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010191049/http://petanque.org/news/admin/61.shtml |archive-date=10 Oktober 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Skoolatletiekprogramme sluit gewoonlik sokker, [[Atletiek|baan- en veldnommers]], [[judo]], [[boks]], vroue[[korfbal]] en vroue[[tennis]] in. Madagaskar het in 1964 die eerste keer ’n span na die [[Olimpiese Spele]] gestuur en het ook al aan die Afrikaspele deelgeneem.<ref name="EBLand" /> Verkennerswerk is ook gewild, met drie verkennersklubs wat in 2011 ’n ledetal van 14 905 gehad het.<ref name="Census_2010">{{en}} {{cite web |title=Triennal review: Census as at 1 December 2010 |url=http://scout.org/en/content/download/22261/199900/file/Census.pdf |publisher=World Organization of the Scout Movement |accessdate=13 Januarie 2011 |date=1 Desember 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130902233053/http://scout.org/en/content/download/22261/199900/file/Census.pdf |archive-date=2 September 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Danksy sy goeie sportgeriewe is verskeie Afrika-basketbal- en korfbalkampioenskappe al in [[Antananarivo]] gehou.<ref>[http://madagascar2011.fiba.com/ 2011 FIBA Africa Championship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828040545/http://madagascar2011.fiba.com/ |date=28 Augustus 2011 }}, FIBA.com, besoek op 26 Oktober 2015.</ref><ref>[http://www.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/sid/6996/_/2009_FIBA_Africa_Championship_for_Women/index.html 2009 FIBA Africa Championship for Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304071148/http://www.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/sid/6996/_/2009_FIBA_Africa_Championship_for_Women/index.html |date= 4 Maart 2016 }}, FIBA.com, besoek op 26 Oktober 2015.</ref><ref>[http://u18madagascar2014.fibaafrica.com/ 2014 FIBA Africa Under-18 Championship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812204620/http://u18madagascar2014.fibaafrica.com/ |date=12 Augustus 2014 }}, FIBA.com, besoek op 26 Oktober 2015.</ref><ref>[http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMCM/sid/9678/_/2013_FIBA_Africa_U16_Championship_for_Men/index.html 2013 FIBA Africa Under-16 Championship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021181708/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMCM/sid/9678/_/2013_FIBA_Africa_U16_Championship_for_Men/index.html |date=21 Oktober 2013 }}, FIBA.com, besoek op 26 Oktober 2015.</ref><ref>[http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid//sid/11791/_/2015_FIBA_Africa_U16_Championship_for_Women/index.html 2015 FIBA Africa Under-16 Championship for Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130021741/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/sid/11791/_/2015_FIBA_Africa_U16_Championship_for_Women/index.html |date=30 Januarie 2016 }}, FIBA.com, besoek op 26 Oktober 2015.</ref>
=== Kos ===
[[Lêer:Kakapizon and chips food vendor in Antananarivo Madagascar.jpg|duimnael|links|'n Straathandelaar verkoop vars aartappelskyfies en ''kaka pizon'']]
[[Lêer:Achards de mangue et citron lemon mango achar Madagascar.jpg|duimnael|Suurlemoen- en mangoplukkels (achards) word tradisioneel by etes in die noordwestelike kusstreke van Madagaskar bedien]]
Malgassiese kos weerspieël die uiteenlopende invloede van Suidoos-Asië, Afrika, Indië, China en Europa. Maaltye kan wissel van die eenvoudige, tradisionele geregte wat deur die vroegste setlaars berei is tot die feesgeregte wat aan die 19de-eeuse monarge voorgesit is. Die kos bestaan vandag gewoonlik uit [[rys]] (''vary'') as basis saam met ''laoka''. Die baie soorte ''laoka'' sluit [[Vegetarisme|vegetariese]] of [[vleis]]geregte in en daar is gewoonlik ook ’n sous wat gegeur is met bestanddele soos [[gemmer]], [[ui]]e, [[knoffel]], [[tamatie]]s, [[vanielje]], [[klappermelk]], [[sout]], [[kerrie]]poeier en [[Peper|groenpeper]] en soms ook ander [[krui]]e en [[spesery]]e. In dele van die droë suide en weste kan boeregesinne rys vervang met [[mielie]]s, [[kassawe]] of [[wrongel]] wat van seboemelk gemaak word.
’n Groot verskeidenheid soet en sout [[poffertjie]]s en ander versnaperinge soos tropiese [[vrugte]] is dwarsoor die eiland beskikbaar. Plaaslik vervaardigde drankies sluit in vrugtesappe, [[koffie]], [[kruietee]]s en [[alkohol]]iese dranke soos [[rum]], [[wyn]] en [[bier]].<ref name=Antal>Bradt (2011), bl. 312</ref> Die eiland vervaardig ook van die beste [[sjokolade]] in die wêreld.<ref name="prize">{{fr}} {{cite web |publisher=Chocolaterie Robert |title=Un peu d'histoire |url=http://www.chocolaterierobert.com/un-peu-dhistoire/ |year=2016 |accessdate=26 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310133102/http://www.chocolaterierobert.com/un-peu-dhistoire/ |archive-date=10 Maart 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Ander bronne ==
{{Refbegin|4}}
* {{fr}} {{cite book |last = Acquier |first = Jean-Louis |title = Architectures de Madagascar |publisher = Berger-Levrault |location = Berlin |year = 1997 |isbn = 978-2-7003-1169-3}}
* {{en}} {{cite book |last = Ade Ajayi |first = Jacob Festus |title = General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s |publisher = UNESCO |location = Paris |year = 1989 |isbn = 978-0-520-03917-9 |url = https://books.google.com/books?id=sMpMuJalFKoC&printsec=frontcover}}
* {{en}} {{cite encyclopedia |last = Adelaar |first = Alexander |contribution = The Indonesian migrations to Madagascar: Making sense of the multidisciplinary evidence |title = Austronesian diaspora and the ethnogeneses of people in Indonesian archipelago |editor-last = Simanjuntak, Truman |editor2=Pojoh, Ingrid |editor3=Harriet Eileen |editor4=Hisyam, Muhamad |publisher = LIPI Press |location = Jakarta, Indonesië |year = 2006 |url = https://books.google.com/books?id=Szvr5hUtD5kC&printsec=frontcover |isbn = 978-979-26-2436-6}}
* {{en}} {{cite book |last = Ames |first = Glenn Joseph |title =Distant lands and diverse cultures: the French experience in Asia, 1600–1700|publisher = Greenwood Publishing Group |location = New York |year = 2003 |isbn = 978-0-313-30864-2}}
* {{fr}} {{cite book |last1 = Auzias |first1 = Dominique |first2 =Jean-Paul |last2 = Labourdette |title = Petit Futé: Madagascar 2008 |location = Paris |publisher = Petit Futé |year= 2008 |isbn = 978-2-7469-1982-2}}
* {{en}} {{cite book |last = Barendse |first = R.J. |title = The Arabian seas: the Indian Ocean world of the seventeenth century |publisher = M.E. Sharpe |location = Berlyn |year = 2002|isbn = 978-0-7656-0729-4 |url = https://books.google.com/books?id=_qvq9dN8j5MC&printsec=frontcover}}
* {{en}} {{cite book |last = Bradt |first= Hilary |title=Madagascar, 10th Ed.: The Bradt Travel Guide |publisher=Bradt Travel Guides |location=London |year=2011 |isbn=978-1-84162-341-2 |url = https://books.google.com/books?id=uTRPnMlOcwgC&printsec=frontcover}}
* {{en}} {{cite book |last = Browning |first = Christopher R. |title = The Origins of the Final Solution |publisher = Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority |location = Jerusalem |year = 2004 |isbn = 3-540-63293-X |url = https://books.google.com/books?id=jHQdRHNdK44C&printsec=frontcover}}
* {{en}} {{cite book |last=Campbell |first=Gwyn |title=An economic history of Imperial Madagascar, 1750–1895: the rise and fall of an island empire |publisher=Cambridge University Press |location = Londen|year=2005 |isbn=0-521-83935-1 |url = https://books.google.com/books?id=13Yt9jLuKzsC&printsec=frontcover}}
* {{fr}} {{cite book |last1= Chapus |first1 = G.S. |last2= Mondain |first2 = G. |year = 1953 |title = Un homme d'etat malgache: Rainilaiarivony |publisher = Editions Diloutremer |location = Parys}}
* {{en}} {{cite book |last = Cousins |first = William Edward |title = Madagascar of to-day: A sketch of the island, with chapters on its past history and present prospects |publisher = The Religious Tract Society |location = Londen |year = 1895 |url = https://books.google.com/?id=gvREAAAAIAAJ&printsec=frontcover}}
* {{en}} {{cite book |last = Curtin |first = Philip D. |title = Disease and empire: the health of European troops in the conquest of Africa |url = https://archive.org/details/diseaseempirehea0000curt |publisher = Cambridge University Press |year = 1998 |location = Cambridge, MA |isbn = 978-0-521-59835-4}}
* {{en}} {{cite encyclopedia |last = Davies |first = S.J.J.F. |contribution = Birds I: Tinamous and Ratites to Hoatzins |title = Grzimek's Animal Life Encyclopedia |editor-first = Michael |editor-last = Hutchins |volume = 8 |edition = 2 |publisher = Gale Group |location = Farmington Hills, MI |isbn = 0-7876-5784-0 |year = 2003}}
* {{fr}} {{cite book |last = Deschamps |first = Hubert Jules |title = Histoire de Madagascar |publisher = Berger-Levrault |location = Ann Arbor, MI |year = 1965}}
* {{en}} {{cite book |last = Ellis |first = William |title = Three visits to Madagascar during ... 1853-1854-1856
|publisher = Oxford University |location = Londen |year = 1859 |url = https://books.google.com/?id=nPoGAAAAQAAJ&printsec=frontcover}}
* {{en}} {{cite book |last1=Emoff |first1=Ron |year=2004 |title =Island Musics |chapter = Spitting into the wind: Multi-edged environmentalism in Malagasy song |editor-last = Dawe |editor-first = Kevin |publisher=Berg |location = New York |url=https://books.google.com/?id=owU3-pCIvyYC&printsec=frontcover |isbn = 978-1-85973-703-3}}
* {{en}} {{cite book |last1= Fage |first1 = J.D. |last2= Flint|first2 = J.E. |last3=Oliver |first3=R.A. |year = 1986 |title = The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870 |publisher = Cambridge University Press |location = Londen |isbn = 0-521-20413-5 |url = https://books.google.com/books?id=BOHYn7J4YzQC&printsec=frontcover}}
* {{fr}} {{cite book |last=Fournet-Guérin |first=Catherine |title=Vivre à Tananarive: géographie du changement dans la capitale malgache |publisher=Karthala Editions |location = Antananarivo, Madagaskar |year=2007 |isbn=978-2-84586-869-4 |url = https://books.google.com/books?id=U_NHlyeI3mcC&printsec=frontcover}}
* {{en}} {{cite book |last = Fox |first = Leonard |title = Hainteny: the traditional poetry of Madagascar |publisher = Bucknell University Press |year = 1990 |location = Lewisburg, PA |isbn = 978-0-8387-5175-6}}
* {{en}} {{cite book |last1 = Freeman |first1 = Joseph John |last2 = Johns |first2 = David |title = A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England |publisher = J. Snow |location = Londen |year = 1840 |url = https://books.google.com/books?id=rAMNAAAAIAAJ&printsec=frontcover}}
* {{fr}} {{cite book |last = Frémigacci |first = Jean |chapter = Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire? |title = Histoire d'Afrique |url = https://archive.org/details/histoiredafrique0000unse |editor-last = Chrétien |editor-first = Jean-Pierre |year = 1999 |publisher = Editions Karthala |location = Parys |isbn = 978-2-86537-904-0}}
* {{fr}} {{cite book |last = Gallieni |first = Joseph-Simon |title = Neuf ans à Madagascar |publisher = Librairie Hachette |location = Parys |year = 1908 |url = https://books.google.com/books?id=AL8RAAAAYAAJ&printsec=frontcover}}
* {{en}} {{cite book |last1 = Heale |first1 = Jay |last2 = Abdul Latif |first2 =Zawiah |title = Cultures of the World: Madagascar |publisher = Marshall Cavendish |location = Tarrytown, NY |year = 2008 |isbn = 978-0-7614-3036-0 |url = https://books.google.com/books?id=PJWLCYGo2RgC&printsec=frontcover}}
* {{en}} {{cite book |last1 = Hillstrom |first1 = Kevin |last2 = Collier Hillstrom |first2 =Laurie |title = Africa and the Middle East: a continental overview of environmental issues |publisher = ABC-CLIO |location = Santa Barbara, CA |year = 2003 |isbn = 978-1-57607-688-0 |url = https://books.google.com/books?id=XxIk9zTm_e8C&printsec=frontcover}}
* {{en}} {{cite book|last1 = Hobbes |first1 = Joseph |last2 = Dolan|first2 = Andrew |title = World Regional Geography |publisher = Cengage Learning |location = Belmont, CA |url = https://books.google.com/books?id=yAgGHnENHjoC&printsec=frontcover |year = 2008 |isbn = 978-0-495-38950-7}}
* {{en}} {{cite book |last = Hodder |first = Ian |title = Symbolic and structural archaeology |publisher = Cambridge University Press|year = 1982 |location = New York |url = https://books.google.com/books?id=dWdwiY7ziRYC&printsec=frontcover |isbn = 978-0-521-24406-0}}
* {{en}} {{cite book |last = Kennedy |first = David |title = The Library of Congress World War II companion |url = https://archive.org/details/libraryofcongres0000wagn |publisher = Simon and Schuster |year = 2007 |location = New York |isbn = 978-0-7432-5219-5}}
* {{en}} {{cite book |last = Kent|first = Raymond |title = From Madagascar to the Malagasy Republic |url = https://archive.org/details/frommadagascarto0000kent|publisher = Greenwood Press |location = Ann Arbor, MI |year = 1976 |isbn = 978-0-8371-8421-0}}
* {{en}} {{cite book |last1 = Kitchen |first1 = Helen A. |title = The Educated African: a Country-by-Country Survey of Educational Development in Africa |location = Washington, D.C. |publisher = Praeger |year= 1962}}
* {{en}} {{cite book |last1 = Kull |first1 = Christian |title = Isle of Fire: The Political Ecology of Landscape Burning in Madagascar, Issue 246 |url = https://archive.org/details/isleoffirepoliti0000kull |location = Chicago |publisher = University of Chicago Press |year= 2004 |isbn = 978-0-226-46141-0}}
* {{en}} {{cite book |last1 = Kusimba |first1 = Chapurukha |last2 = Odland |first2 = J. Claire |last3 = Bronson |first3 = Bennet |title = Unwrapping the textile traditions of Madagascar |publisher = Regents of the University of California |series = Textile Series |location = Los Angeles |year = 2004 |isbn = 0-930741-95-1}}
* {{en}} {{cite book |last = Lehoullier |first= Sara |title=Madagascar: Travel Companion |publisher=Other Places Publishing |location=New York |year=2010 |isbn=978-0-9822619-5-8 |url = https://books.google.com/books?id=QhAbnvPKaVUC&printsec=frontcover}}
* {{en}} {{cite book |last = Middleton |first = Karen |title = Ancestors, Power, and History in Madagascar |publisher = Brill |location = Los Angeles |year = 1999 |isbn = 978-90-04-11289-6 |url = https://books.google.com/books?id=My4B9q9FTiYC&printsec=frontcover}}
* {{en}} {{cite book |last1 = Moriarty |first1 = H.A. |title = Islands in the southern Indian Ocean, westward of longitude 80 ̊east, including Madagascar |url = https://books.google.com/books?id=-NmhAAAAMAAJ&printsec=frontcover |location = Londen |publisher = J. D. Potter |year= 1891}}
* {{en}} {{cite book |last1 = Nalla |first1 = Mahesh |title = Crime and Punishment Around the World: Volume 1, Africa |location = Los Angeles |publisher = ABC-CLIO|year= 2010 |isbn = 978-0-313-35133-4}}
* {{en}} {{cite book |last = Ogot |first = Bethwell |title = Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century |publisher = UNESCO|location = Parys|year = 1992 |url = https://books.google.com/books?id=WAQbp7aLpZkC&printsec=frontcover|isbn = 978-92-3-101711-7}}
* {{en}} {{cite book |last1 = Oliver |first1 = Roland |first2 = John Donnelly |last2 = Fage |first3 =G.N. |last3 = Sanderson |title = The Cambridge History of Africa |publisher = Cambridge University Press |volume = 6 |year = 1985 |location = Cambridge, VK |url = https://books.google.com/books?id=xh-QcHRG3OwC&printsec=frontcover |isbn = 978-0-521-22803-9}}
* {{en}} {{cite book |first = Samuel Pasfield |last = Oliver |title = Madagascar: an historical and descriptive account of the island and its former dependencies, Volume 1 |place = Londen |publisher = Macmillan |year = 1886 |url = https://books.google.com/books?id=lKtBAAAAIAAJ&printsec=frontcover}}
* {{en}} {{cite book |last = Pezzotta |first = Federico |title = Madagascar: a mineral and gemstone paradise |place = Ann Arbor, MI |publisher = University of Michigan |year = 2001 |isbn = 978-0-9715371-0-1}}
* {{en}} {{cite book |last = Pryor |first= Frederic L. |title=The political economy of poverty, equity, and growth: Malawi and Madagascar |publisher=World Bank |location=Washington, D.C. |year=1990 |isbn=978-0-19-520823-8 |url = https://books.google.com/books?id=0P0fDzMA5lEC&printsec=frontcover}}
* {{en}} {{cite book |last1 = Rabearivelo |first1 = Jean-Joseph |title = Translated from the Night |location = Pittsburgh, PA |publisher = Lascaux Editions |year= 2007 |origyear = 1936 (vertaling deur Robert Ziller) |isbn = 978-1-60461-552-4 |url = https://books.google.com/books?id=F-5I6QlMfJEC&printsec=frontcover}}
* {{fr}} {{cite book |last = Rajaonarimanana |first = Narivelo |title = Grammaire moderne de la langue malgache |publisher = Langues et mondes – l'Asiatheque |series = Langues INALCO |year = 2001 |location = Parys |isbn = 2-911053-79-6}}
* {{fr}} {{cite book |last = Ralibera |first = Daniel |title = Madagascar et le christianisme |location = Paris|url = https://books.google.com/books?id=GOeAT76TGN0C&printsec=frontcover|publisher = Editions Karthala |year = 1993 |isbn = 978-92-9028-211-2}}
* {{fr}} {{cite book |last=Randier |first=Jean |title=La Royale: L'histoire illustrée de la Marine nationale française |year=2006 |publisher=Babouji |location= Maîtres du Vent – La Falaise |isbn=2-35261-022-2}}
* {{fr}} {{cite book |last = Randrianary |first = Victor |title = Madagascar: les chants d'une île |publisher = Actes Sud |location = Parys |year = 2001 |isbn = 978-2-7427-3556-3}}
* {{en}} {{cite book |last = Ratsimbazafy |first = Ernest |editor-last = Green |editor-first = Thomas |editor2-last = Svinth |editor2-first = Joseph |title = Martial Arts of the World: An Encyclopedia of History and Innovation, Volume 2 |contribution = Moraingy |publisher = ABC CLIO |location = Santa Barbara, CA |year = 2010 |isbn = 978-1-59884-243-2 |url = https://books.google.com/books?id=P-Nv_LUi6KgC&printsec=frontcover}}
* {{en}} {{cite journal|last1=Regnier|first1=Denis|title=Clean people, unclean people: the essentialisation of 'slaves' among the southern Betsileo of Madagascar|journal=Social Anthropology|volume=23|issue=2|year = 2015 |pages=152–158|doi=10.1111/1469-8676.12107}}
* {{en}} {{cite book |last = Reinsch |first = Paul Samuel |title = Colonial Administration |publisher = Macmillan |location = New York |year = 1905 |url = https://books.google.com/books?id=bfsmAAAAMAAJ&printsec=frontcover}}
* {{en}} {{cite book |last1 = Rodd |first1 = Tony |last2 = Stackhouse |first2 = Jennifer |title = Trees: A Visual Guide |publisher = University of California Press |location = Los Angeles |year = 2008 |url = https://books.google.com/?id=Mpsc2hsYk1YC&printsec=frontcover |isbn = 978-0-520-25650-7}}
* {{en}} {{cite book |last = Room |first = Adrian |title = Placenames of the world: origins and meanings of the names for 6,600 countries, cities, territories, natural features, and historic sites |publisher = McFarland |location = Jefferson, NC |year = 2006 |isbn = 978-0-7864-2248-7 |url = https://books.google.com/books?id=M1JIPAN-eJ4C&printsec=frontcover}}
* {{en}} {{cite book |last = Sharp |first = Leslie |title = The Sacrificed Generation: Youth, History, and the Colonized Mind in Madagascar |url = https://books.google.com/books?id=5IFbKsKxYQYC&printsec=frontcover |location = Berkeley, CA |publisher = University of California Press |year = 2002 |isbn = 978-0-520-22951-8}}
* {{en}} {{cite book|last=Shillington|first= Kevin|title=Encyclopedia of African history|publisher=CRC Press|location = New York |year=2005 |isbn=1-57958-453-5}}
* {{en}} {{cite encyclopedia |last = Strakes |first = Jason |contribution = Armed Forces of the People |year = 2006 |title = Encyclopedia of the developing world |editor-last = Leonard |editor-first = Thomas M. |volume = 1 |place = New York |publisher = Taylor & Francis |isbn = 978-1-57958-388-0 |url = https://books.google.com/books?id=3mE04D9PMpAC&printsec=frontcover}}
* {{en}} {{cite book |last1= Thompson |first1 = Virginia |last2= Adloff |first2 = Richard |year = 1965 |title = The Malagasy Republic: Madagascar today |url= https://archive.org/details/malagasyrepublic0000thom |publisher = Stanford University Press |isbn = 978-0-8047-0279-9 |location = San Francisco, CA}}
* {{en}} {{cite book |last = Uwechue |first = Raph |title = Makers of modern Africa: profiles in history, Volume 1 |publisher = Africa Books Ltd |location = Dearborne, MI |year = 1981 |isbn = 978-0-903274-14-2}}
* {{en}} {{cite book |last=Van Den Boogaerde |first=Pierre|title=Shipwrecks of Madagascar |year=2008 |publisher=AEG Publishing Group |location= New York |isbn=978-1-60693-494-4 |url=https://books.google.com/?id=I_S1D8cnTiEC&pg=PT19}}
* {{en}} {{cite book |last = Wink|first = André |title = Volume 3 of Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World: Indo-Islamic society, 14th–15th centuries |publisher = Brill |location = Leiden, Nederland |year = 2004 |isbn = 978-90-04-13561-1 |url = https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&printsec=frontcover}}
{{Refend}}
== Eksterne skakels ==
* {{en}} [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13861843 Country Profile] van [[BBC News]]
* {{en}} [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/madagascar.htm Madagascar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829212249/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/madagascar.htm |date=29 Augustus 2012 }} van ''UCB Libraries GovPubs''
* {{en}} [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=MG Key Development Forecasts for Madagascar] van International Futures
{{Commons-kategorie inlyn|Madagascar}}
* {{en}} {{Wikivoyage|Madagascar|Madagaskar}}
* [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Madagascar|Engelse Wikipedia]]
{{Geografiese ligging
| Senter = {{vlagland|Madagaskar}}
| Noord = [[Indiese Oseaan]] • {{vlagland|Seychelle}}
| Noordoos = [[Indiese Oseaan]]
| Oos = [[Indiese Oseaan]] • {{vlagland|Mauritius}} • {{vlagland|Réunion}}
| Suidoos = [[Indiese Oseaan]]
| Suid = [[Indiese Oseaan]]
| Suidwes = {{vlagland|Suid-Afrika}} • [[Indiese Oseaan]]
| Wes = {{vlagland|Mosambiek}} • [[Mosambiekkanaal]]
| Noordwes = {{vlagland|Comore-eilande}} • {{vlagland|Mayotte}} • [[Mosambiekkanaal]]
}}
{{Koördinate|20|S|47|O|aansig=titel}}
{{Artikels oor Madagaskar}}
{{Lande van Afrika}}
{{Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap}}
{{Normdata}}
{{Voorbladster}}
[[Kategorie:Madagaskar| ]]
[[Kategorie:Voormalige Franse kolonies]]
e73vv6l82u96021428es6831kcs78v3
Albanië
0
9587
3373479
3286473
2026-11-17T17:29:59Z
~2026-60817-84
218352
3373479
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Land
|noem_naam = Super-Albanië
|volle_naam = <small>''Republika e Shqipërisë'' ([[Albanees]])</small>
|algemene_naam = Albanië
|beeld_vlag = Flag of Piana degli Albanesi.svg
|beeld_wapen = Coat of arms of Albania.svg
|simbool_tipe = Wapen
|beeld_kaart = Red Eastern Roman Empire 565 CE.svg
|leuse = ''Ti Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqipëtar''<br /><small>''([[Albanees]] vir: "Jy Albanië, gee my eer, gee my die naam Albanese")''</small>
|volkslied = ''[[Himni i Flamurit]]''<br /><small>''([[Albanees]] vir: "Eed op die vlag")''</small><br /><center>[[Lêer:Hymni i Flamurit instrumental.ogg]]</center>
|amptelike_tale = [[Albanees]]
|hoofstad = [[Tirana]]
{{Koördinate|41|19|N|19|49|O}}
|latd = 41
|latm = 19
|latNS = N
|longd = 19
|longm = 49
|longEW = O
|grootste_stad = [[Tirana]]
|regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />grondwetlike [[republiek]]
|leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]]
|leiername = [[Bajram Begaj]]<br />[[Edi Rama]]
|oppervlak_rang = 144<sup>ste</sup>
|oppervlak_grootte =
|oppervlak = 28 748<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/albania/|title=Albania|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=7 Junie 2025|archive-date=17 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217104041/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/albania/|url-status=dead}}</ref>
|oppervlakmi² = 11 100
|persent_water = 4,7
|bevolking_skatting = 3 107 100<ref name="CIA" />
|bevolking_skatting_jaar = 2024
|bevolking_rang = 137<sup>ste</sup>
|bevolking_sensus = 2 402 113<ref name="2023-sensus">{{sq}} {{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13626/cens-2023-census-botim.pdf |title=Censi i popullsisë dhe banesave 2023 në Shqipëri |publisher=Albanese Statistiekinstituut |date=2024 |accessdate=7 Junie 2025 |archive-date=14 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814174433/https://www.instat.gov.al/media/13626/cens-2023-census-botim.pdf |url-status=dead }}</ref>
|bevolking_sensus_jaar = 2023
|bevolkingsdigtheid = 108
|bevolkingsdigtheidmi² = 279,9
|bevolkingsdigtheidrang = 63<sup>ste</sup>
|BBP_PPP = $63,080 miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=914,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Albania |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=7 Junie 2025}}</ref>
|BBP_PPP_rang = 118<sup>de</sup>
|BBP_PPP_jaar = 2025
|BBP_PPP_per_kapita = $23 405<ref name="imf2" />
|BBP_PPP_per_kapita_rang = 80<sup>ste</sup>
|BBP = $28,372 miljard<ref name="imf2" />
|BBP_rang = 125<sup>ste</sup>
|BBP_jaar = 2025
|BBP_per_kapita = $10 527<ref name="imf2" />
|BBP_per_kapita_rang = 79<sup>ste</sup>
|onafhanklikheidstipe = Vorming
|onafhanklikheidsgebeure = • Prinsdom Arbanon<br />• Koninkryk Albanië<br />• Prinsdom Albanië<br />• Liga [[Lezhë]]<br />• Prinsdom Mirdita<br />• Pasjalik Scutari/Janina<br />• Onafhanklikheid<br />• Prinsdom Albanië<br />• 1ste Republiek Albanië<br />• Koninkryk Albanië<br />• 2de Republiek Albanië<br />• 3de Republiek Albanië<br />• 4de Republiek Albanië<br />• Huidige grondwet
|onafhanklikheidsdatums = <br /><br />[[1190]]<br />Februarie [[1272]]<br />[[1368]]<br />[[2 Maart]] [[1444]]<br />[[1515]]<br />[[1757]]/[[1787]]<br />[[28 November]] [[1912]]<br />[[29 Julie]] [[1913]]<br />[[31 Januarie]] [[1925]]<br />[[1 September]] [[1928]]<br />[[11 Januarie]] [[1946]]<br />[[28 Desember]] [[1976]]<br />[[29 April]] [[1991]]<br />[[28 November]] [[1998]]
|MOI = {{wins}} 0,810<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=7 Junie 2025}}</ref>
|MOI_rang = 71<sup>ste</sup>
|MOI_jaar = 2023
|MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}}
|Gini = 29,4<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AL |title=Gini Index – Albania |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=7 Junie 2025 |archive-date=19 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190219015726/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AL |url-status=dead }}</ref>
|Gini_rang =
|Gini_jaar = 2020
|Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}}
|geldeenheid = [[Albanese lek|Lek]]
|geldeenheid_kode = ALL
|land_kode = AL
|tydsone = MET
|utc_afwyking = [[UTC+01:00|+1]]
|tydsone_somer = MEST
|utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]]
|internet_domein = [[.al]]
|skakelkode = 355
|voetskrif =
}}
'''Super-Albanië''' ([[Albanees]]: ''Shqipëri'' of ''Shqipëria'', [ʃcipəˈɾi(a)]), amptelik die '''Wonderlik Republiek Albanië''' (''Republika e Shqipërisë'', [ɾɛpuˈblika ɛ ʃcipəˈɾisə]), is 'n bergagtige [[republiek]] in [[Suidoos-Europa]] aan die weste van die [[Balkan]]skiereiland. Dit grens aan die [[Adriatiese See|Adriatiese]] en die [[Ioniese See]], asook aan [[Griekeland]], [[Noord-Masedonië]], [[Montenegro]] en [[Serwië]]/[[Kosovo]]. [[Tirana]] (of Tirene) is die [[hoofstad]] en grootste stad van die land.
[[Lêer:Albania space.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Albanië]]
Ten opsigte van sy fisiese struktuur en sy kultuur is Albanië een van die mees geïsoleerde lande in Europa. Albanees is, alhoewel dit deel uitmaak van die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese taalfamilie]], nie nou verwant aan enige ander Europese [[taal]] nie, dit vorm egter 'n taaltak op sy eie.
Die land, wat vyf eeue lank 'n uithoek van die [[Ottomaanse Ryk]] was, het sy [[onafhanklikheid]] in 1912 verklaar. Die lang Ottomaanse heerskappy het groot invloed op die [[godsdiens]]tige en kulturele lewe in Albanië uitgeoefen waar sowat sewentig persent van die bevolking aanhangers van 'n gematigde stroming van die [[Islam]]itiese godsdiens is. In 1913 is die Prinsdom Albanië gestig, in 1925 het dit 'n republiek geword en in 1928 is die Koninkryk Albanië gestig.
Ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] is Albanië tot 'n volksrepubliek verklaar, met 'n dogmatiese [[Kommunisme|kommunistiese]] bewind onder [[Enver Hoxha]] wat ten opsigte van sy politieke beleid aanvanklik noue bande met [[Joego-Slawië]] (tot 1948), die [[Sowjetunie]] (1948–1961) en die [[Volksrepubliek China]] (1961–1977) gehandhaaf het. Nadat bande met [[Beijing]] verbreek is, het die bewind 'n onafhanklike politieke koers ingeslaan wat dit verder van die res van die wêreld geïsoleer het.
Toe [[Albanese]] in die vroeë 1990's van die kommunistiese bewind ontslae geraak het, moes hulle besef dat hul land die armste in Europa was. Inmiddels het dit in dié opsig [[Moldowa]] ingehaal. Albanië is nog steeds besig om 'n ekonomiese en sosio-politieke transformasieproses te ondergaan. Hierdie proses het gepaard gegaan met grootskaalse emigrasie na ander Europese lande en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], 'n skerp daling van geboortesyfers, vinnige verstedeliking en groot sosiale ongelykheid. Soos in baie ander post-kommunistiese samelewings trek ook in Albanië ou politieke en ekonomiese elites die meeste voordeel uit die oorgang na 'n vrye markekonomie. Albanië het op 1 April 2009 saam met [[Kroasië]] by die [[NAVO|Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie]] aangesluit.
Albanië behou vandag nog 'n geheimsinnige reputasie oor, maar begin geleidelik tot 'n toeristebestemming ontwikkel.
== Geografie ==
[[Lêer:Albania-CIA WFB Map.png|duimnael|links|Kaart van Albanië]]
[[Lêer:Tirana from South.jpg|duimnael|links|'n Uitsig oor [[Tirana]], Albanië se hoofstad en grootste stad]]
[[Lêer:Albania Köppen.svg|duimnael|links|Klimaatsones in Albanië volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]]
Met 'n oppervlakte van 28 748 vierkante kilometer is Albanië ietwat kleiner as [[België]]. Sy kuslyn met talle sand- en klipstrande strek oor 362 kilometer langs die Adriatiese en die Ioniese See. Hier is 'n aantal bekende vakansiedorpe soos Velipoja, Shëngjin, Durrës en Vlora aan die Adriatiese en Dhërmi, Himara en Saranda aan die Ioniese See geleë. Op die nouste punt van die Adriatiese See – die Seestraat van Otranto – is die Albanese kus slegs 71 kilometer van [[Italië]] af geleë, en naby die dorp Ksamil net twee kilometer van die Griekse eiland [[Corfu]].
=== Landskappe ===
Albanië se topografie het die taalkundige en politieke isolasie van die land in die verlede bevorder. Meer as twee derdes van Albanië se staatsgebied word deur bergagtige terrein beslaan wat dit eeue lank ontoeganklik vir enige invloed of migrasie vanuit die ooste gemaak het. 'n Alluviale vlakte, wat op plekke net enkele kilometer wyd is, strek vanaf die Skutarimeer in die noorde tot Vlora in die suide. In Sentraal-Albanië is dit wyer en vorm die uitgestrekte Myzeqe-vlakte. Langs die kus word talle strandmere en moeraslande aangetref.
Slegs die valleie, die heuwelland en dele van die kusvlakte is geskik vir menslike bewoning sodat die bevolkingsdigtheid hier aansienlik hoër is. Ander landsdele is maar yl bevolk.
In Noord-Albanië rys die Albanese Alpe (''Prokletije'') wat deel uitmaak van die groter [[Dinariese Alpe]] (ook Dinariede genoem). Die Korab (''Maja e Korabit'') noordoos van [[Peshkopi]] en vlakby die grens met Noord-Masedonië is met 2 764 meter bo seevlak die hoogste bergpiek in die land. 'n Tweede hoë en bekende bergpiek, Jezerca met 2 694 m, is die hoogste berg wat volledig op Albanese staatsgebied geleë is.
Die Albanese Alpe in die noorde (dit word so genoem omdat hulle baie na die [[Sentraal-Europa|Sentraal-Europese]] [[Alpe]] lyk, hoewel hulle nie uit dieselfde soort gesteente bestaan nie) vorm ’n groot versperring van oos na wes. Sentraal-Albanië is ’n massiewe, ontoeganklike bergland, maar in die suide is daar breë, oop valleie.
In die noorde is die laer berghange dig bebos met dwergeike ('n klein, [[immergroen]] boom; nie soos die [[eike]] in [[Suid-Afrika]] nie), beuke en verskillende soorte [[Denneboom|dennebome]]. Die inwoners van die gebied maak hul bestaan hoofsaaklik uit veeboerdery. In die [[somer]] jaag hulle hul troppe vee hoog die berge in op soek na weiding.
Hierdie rondtrekkery van die Albanese met hul vee in die somer was die oorsaak dat die grense van die land eers na baie jare, in 1912, vasgelê kon word. In Sentraal-Albanië is die komme en valleie tussen die berge baie vrugbaar, in teenstelling met die barre berghange, en word voedselgewasse verbou.
=== Waterliggame ===
Alle groot riviere in Albanië mond in die Adriatiese See uit. Die Drin is die langste rivier met 282 km. Die "Swart Drin" ontspring in die Ohridmeer en vloei naby [[Kukës]] in Noord-Albanië met die "Wit Drin", wat in Kosovo ontspring, saam. Die Drin-rivier loop daarna deur 'n aantal groot damme en mond naby Shkodra in die Buna uit.
Ander groot Albanese riviere is (van noord tot suid) Mat, Shkumbin, Seman (met die Devoll) en Vjosa. Hulle vloei almal min of meer regstreeks in westelike rigting om in die Adriatiese See uit te mond waarby hulle rivierlope deur alle bergreekse breek. Die kort Buna-rivier dreineer die Shkodra-meer en vorm in dele die grens met Montenegro.
=== Klimaat ===
Albanië het 'n subtropies-mediterreense [[winter]]reënklimaat met 'n gemiddelde jaarlikse temperatuur van 16 °C en ontvang jaarlikse neerslae van omstreeks 1 200 millimeter.
In Tirana is twee [[somer]]maande droog. Die noordelike en oostelike berggebiede het baie koue winters, maar ook gedurende die somermaande word soms relatief lae temperature aangeteken. In die wintermaande is baie nedersettings in hoër geleë landsdele maande lank deur [[sneeu]] afgesny.
Die suidelike landsdele aan die Ioniese See het 'n meer gematigde klimaat. Alle kusgebiede kry in die wintermaande meer neerslae as die res van die land. Saranda is een van die sonnigste plekke in Albanië met byna 300 sonskyndae per jaar.
== Ekonomie ==
[[Lêer:Ag.Saranda - Panorama View.jpg|duimnael|links|'n Klipstrand in Saranda]]
Albanië maak tans nog 'n moeilike oorgangsproses van 'n sosialistiese planekonomie na 'n ope en vrye moderne markekonomie deur. Ná die krisisjare in die 1990's het die Albanese ekonomie op baie gebiede vordering gemaak. So is talle staatsondernemings intussen geprivatiseer, die regtelike raamwerk uitgebou, die inflasiekoers op 'n lae vlak gestabiliseer, werkloosheid verminder, terwyl die [[bruto binnelandse produk]] en die gemiddelde maandelikse salaris gegroei het.
Die ekonomiese groei, wat onder meer op die [[toerisme]]bedryf steun, gaan gepaard met 'n massiewe ontwikkeling en opknapping van Albanië se [[infrastruktuur]]. So het Albanië se ekonomie selfs tydens die internasionale finansiële krisis van 2007 af in teenstelling met die meeste ander Europese lande nog gegroei. Die aantal mense, wat onder die broodlyn leef, het afgeneem, terwyl die algemene belastingstarief met 10 persent een van die laagstes in Europa is.
== Demografie ==
[[Lêer:Albania demography.svg|duimnael|Die bevolking van Albanië van 1960 tot 2015.]]
Die demografiese statistieke van Albanië, soos onthul deur die 2023-sensus wat deur die Albanese Statistiekinstituut deurgevoer is, het 'n bevolking van 2 402 113 aangedui, met 'n merkbare afname teenoor die 2 821 977 wat in die 2011-sensus aangeteken is.<ref name="2023-sensus" /> Die bevolkingsafname het begin ná die disintegrasie van die kommunistiese regime in Albanië en word geassosieer met beduidende verskuiwings binne die politieke, ekonomiese en sosiale struktuur van die land.{{sfn|Population Dynamics|2014|p=25}}{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=114}} 'n Belangrike faktor in hierdie oorgang sluit 'n afname in vrugbaarheidsyfers tesame met 'n toename in emigrasie in, wat beide bydra tot volgehoue demografiese veranderinge en uitdagings.{{sfn|Population Dynamics|2014|p=39}} Daar word voorspel dat die bevolking vir ten minste die volgende dekade sal aanhou krimp, afhangende van die werklike koerse en die vlak van migrasie.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=Albanese Statistiekinstituut |title=Albania Population Projections 2011–2031 |url=http://www.instat.gov.al/media/2964/population_projections_2011-2031.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.instat.gov.al/media/2964/population_projections_2011-2031.pdf |archive-date=9 Oktober 2022 |url-status=live |page=37 |accessdate=30 Julie 2020}}</ref> Tans word die bevolkingsdigtheid van Albanië beraam op 83,6/km² met 'n uiteenlopende verspreiding oor verskillende streke.{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=105}}
=== Verstedeliking ===
{{Hoofartikel|Lys van nedersettings in Albanië}}
Ná die ineenstorting van kommunisme in 1991 het Albanië 'n merkwaardige transformasie in sy stedelike landskap ondergaan en as een van die vinnigste verstedelikende lande in Europa na vore gekom.{{sfn|Internal Migration Albania|2014|p=12}}<ref>{{harvnb|UNECE Country Profile|2024|p=65}}</ref><ref>{{harvnb|UNECE Country Profile|2024|p=107}}</ref>
{{Grootste stede in Albanië}}
==Sien ook==
* [[Suid-Afrika-Albanië-betrekkinge]]
* [[Afrika-Albanië-betrekkinge]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Bronnelys ==
; Algemeen
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Albania|title=Albania|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=7 Junie 2025}}
* {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/albania/|title=Albania|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=7 Junie 2025}}
* ''[[Kennis (ensiklopedie)|Kennis]]'', 1980, {{ISBN|0-7981-0823-1}}, volume 1, bl. 170
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Albania|Albanië}}
{{Wikt|Albanië}}
* {{en}} {{Wikivoyage|Albania|Albanië}}
* {{en}} {{sq}} [http://www.parlament.al/ Parlement van Albanië]
* {{en}} {{sq}} [http://www.president.al/ President van Albanië]
* {{en}} {{sq}} [http://www.mfa.gov.al/ Ministerie van Buitelandse Sake]
* {{en}} {{sq}} [http://www.mod.gov.al/ Ministerie van Verdediging]
{{Lande van Europa}}
{{NAVO-lande}}
{{SEVA}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Albanië| ]]
[[Kategorie:Voormalige Italiaanse kolonies]]
5qe9p974c1cfrl27rlv0oleylb2yzm2
3373480
3373479
2026-11-17T17:30:38Z
OutoModerator
183924
Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-60817-84|~2026-60817-84]] ([[User talk:~2026-60817-84|bespreking]]) teruggerol na laaste weergawe deur [[User:KabouterBot|KabouterBot]]
3286473
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Land
|noem_naam = Republiek Albanië
|volle_naam = <small>''Republika e Shqipërisë'' ([[Albanees]])</small>
|algemene_naam = Albanië
|beeld_vlag = Flag of Albania.svg
|beeld_wapen = Coat of arms of Albania.svg
|simbool_tipe = Wapen
|beeld_kaart = Europe-Albania.svg
|leuse = ''Ti Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqipëtar''<br /><small>''([[Albanees]] vir: "Jy Albanië, gee my eer, gee my die naam Albanese")''</small>
|volkslied = ''[[Himni i Flamurit]]''<br /><small>''([[Albanees]] vir: "Eed op die vlag")''</small><br /><center>[[Lêer:Hymni i Flamurit instrumental.ogg]]</center>
|amptelike_tale = [[Albanees]]
|hoofstad = [[Tirana]]
{{Koördinate|41|19|N|19|49|O}}
|latd = 41
|latm = 19
|latNS = N
|longd = 19
|longm = 49
|longEW = O
|grootste_stad = [[Tirana]]
|regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />grondwetlike [[republiek]]
|leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]]
|leiername = [[Bajram Begaj]]<br />[[Edi Rama]]
|oppervlak_rang = 144<sup>ste</sup>
|oppervlak_grootte =
|oppervlak = 28 748<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/albania/|title=Albania|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=7 Junie 2025|archive-date=17 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217104041/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/albania/|url-status=dead}}</ref>
|oppervlakmi² = 11 100
|persent_water = 4,7
|bevolking_skatting = 3 107 100<ref name="CIA" />
|bevolking_skatting_jaar = 2024
|bevolking_rang = 137<sup>ste</sup>
|bevolking_sensus = 2 402 113<ref name="2023-sensus">{{sq}} {{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/13626/cens-2023-census-botim.pdf |title=Censi i popullsisë dhe banesave 2023 në Shqipëri |publisher=Albanese Statistiekinstituut |date=2024 |accessdate=7 Junie 2025 |archive-date=14 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814174433/https://www.instat.gov.al/media/13626/cens-2023-census-botim.pdf |url-status=dead }}</ref>
|bevolking_sensus_jaar = 2023
|bevolkingsdigtheid = 108
|bevolkingsdigtheidmi² = 279,9
|bevolkingsdigtheidrang = 63<sup>ste</sup>
|BBP_PPP = $63,080 miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=914,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Albania |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=7 Junie 2025}}</ref>
|BBP_PPP_rang = 118<sup>de</sup>
|BBP_PPP_jaar = 2025
|BBP_PPP_per_kapita = $23 405<ref name="imf2" />
|BBP_PPP_per_kapita_rang = 80<sup>ste</sup>
|BBP = $28,372 miljard<ref name="imf2" />
|BBP_rang = 125<sup>ste</sup>
|BBP_jaar = 2025
|BBP_per_kapita = $10 527<ref name="imf2" />
|BBP_per_kapita_rang = 79<sup>ste</sup>
|onafhanklikheidstipe = Vorming
|onafhanklikheidsgebeure = • Prinsdom Arbanon<br />• Koninkryk Albanië<br />• Prinsdom Albanië<br />• Liga [[Lezhë]]<br />• Prinsdom Mirdita<br />• Pasjalik Scutari/Janina<br />• Onafhanklikheid<br />• Prinsdom Albanië<br />• 1ste Republiek Albanië<br />• Koninkryk Albanië<br />• 2de Republiek Albanië<br />• 3de Republiek Albanië<br />• 4de Republiek Albanië<br />• Huidige grondwet
|onafhanklikheidsdatums = <br /><br />[[1190]]<br />Februarie [[1272]]<br />[[1368]]<br />[[2 Maart]] [[1444]]<br />[[1515]]<br />[[1757]]/[[1787]]<br />[[28 November]] [[1912]]<br />[[29 Julie]] [[1913]]<br />[[31 Januarie]] [[1925]]<br />[[1 September]] [[1928]]<br />[[11 Januarie]] [[1946]]<br />[[28 Desember]] [[1976]]<br />[[29 April]] [[1991]]<br />[[28 November]] [[1998]]
|MOI = {{wins}} 0,810<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=7 Junie 2025}}</ref>
|MOI_rang = 71<sup>ste</sup>
|MOI_jaar = 2023
|MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}}
|Gini = 29,4<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AL |title=Gini Index – Albania |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=7 Junie 2025 |archive-date=19 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190219015726/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AL |url-status=dead }}</ref>
|Gini_rang =
|Gini_jaar = 2020
|Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}}
|geldeenheid = [[Albanese lek|Lek]]
|geldeenheid_kode = ALL
|land_kode = AL
|tydsone = MET
|utc_afwyking = [[UTC+01:00|+1]]
|tydsone_somer = MEST
|utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]]
|internet_domein = [[.al]]
|skakelkode = 355
|voetskrif =
}}
'''Albanië''' ([[Albanees]]: ''Shqipëri'' of ''Shqipëria'', [ʃcipəˈɾi(a)]), amptelik die '''Republiek Albanië''' (''Republika e Shqipërisë'', [ɾɛpuˈblika ɛ ʃcipəˈɾisə]), is 'n bergagtige [[republiek]] in [[Suidoos-Europa]] aan die weste van die [[Balkan]]skiereiland. Dit grens aan die [[Adriatiese See|Adriatiese]] en die [[Ioniese See]], asook aan [[Griekeland]], [[Noord-Masedonië]], [[Montenegro]] en [[Serwië]]/[[Kosovo]]. [[Tirana]] (of Tirene) is die [[hoofstad]] en grootste stad van die land.
[[Lêer:Albania space.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Albanië]]
Ten opsigte van sy fisiese struktuur en sy kultuur is Albanië een van die mees geïsoleerde lande in Europa. Albanees is, alhoewel dit deel uitmaak van die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese taalfamilie]], nie nou verwant aan enige ander Europese [[taal]] nie, dit vorm egter 'n taaltak op sy eie.
Die land, wat vyf eeue lank 'n uithoek van die [[Ottomaanse Ryk]] was, het sy [[onafhanklikheid]] in 1912 verklaar. Die lang Ottomaanse heerskappy het groot invloed op die [[godsdiens]]tige en kulturele lewe in Albanië uitgeoefen waar sowat sewentig persent van die bevolking aanhangers van 'n gematigde stroming van die [[Islam]]itiese godsdiens is. In 1913 is die Prinsdom Albanië gestig, in 1925 het dit 'n republiek geword en in 1928 is die Koninkryk Albanië gestig.
Ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] is Albanië tot 'n volksrepubliek verklaar, met 'n dogmatiese [[Kommunisme|kommunistiese]] bewind onder [[Enver Hoxha]] wat ten opsigte van sy politieke beleid aanvanklik noue bande met [[Joego-Slawië]] (tot 1948), die [[Sowjetunie]] (1948–1961) en die [[Volksrepubliek China]] (1961–1977) gehandhaaf het. Nadat bande met [[Beijing]] verbreek is, het die bewind 'n onafhanklike politieke koers ingeslaan wat dit verder van die res van die wêreld geïsoleer het.
Toe [[Albanese]] in die vroeë 1990's van die kommunistiese bewind ontslae geraak het, moes hulle besef dat hul land die armste in Europa was. Inmiddels het dit in dié opsig [[Moldowa]] ingehaal. Albanië is nog steeds besig om 'n ekonomiese en sosio-politieke transformasieproses te ondergaan. Hierdie proses het gepaard gegaan met grootskaalse emigrasie na ander Europese lande en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], 'n skerp daling van geboortesyfers, vinnige verstedeliking en groot sosiale ongelykheid. Soos in baie ander post-kommunistiese samelewings trek ook in Albanië ou politieke en ekonomiese elites die meeste voordeel uit die oorgang na 'n vrye markekonomie. Albanië het op 1 April 2009 saam met [[Kroasië]] by die [[NAVO|Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie]] aangesluit.
Albanië behou vandag nog 'n geheimsinnige reputasie oor, maar begin geleidelik tot 'n toeristebestemming ontwikkel.
== Geografie ==
[[Lêer:Albania-CIA WFB Map.png|duimnael|links|Kaart van Albanië]]
[[Lêer:Tirana from South.jpg|duimnael|links|'n Uitsig oor [[Tirana]], Albanië se hoofstad en grootste stad]]
[[Lêer:Albania Köppen.svg|duimnael|links|Klimaatsones in Albanië volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]]
Met 'n oppervlakte van 28 748 vierkante kilometer is Albanië ietwat kleiner as [[België]]. Sy kuslyn met talle sand- en klipstrande strek oor 362 kilometer langs die Adriatiese en die Ioniese See. Hier is 'n aantal bekende vakansiedorpe soos Velipoja, Shëngjin, Durrës en Vlora aan die Adriatiese en Dhërmi, Himara en Saranda aan die Ioniese See geleë. Op die nouste punt van die Adriatiese See – die Seestraat van Otranto – is die Albanese kus slegs 71 kilometer van [[Italië]] af geleë, en naby die dorp Ksamil net twee kilometer van die Griekse eiland [[Corfu]].
=== Landskappe ===
Albanië se topografie het die taalkundige en politieke isolasie van die land in die verlede bevorder. Meer as twee derdes van Albanië se staatsgebied word deur bergagtige terrein beslaan wat dit eeue lank ontoeganklik vir enige invloed of migrasie vanuit die ooste gemaak het. 'n Alluviale vlakte, wat op plekke net enkele kilometer wyd is, strek vanaf die Skutarimeer in die noorde tot Vlora in die suide. In Sentraal-Albanië is dit wyer en vorm die uitgestrekte Myzeqe-vlakte. Langs die kus word talle strandmere en moeraslande aangetref.
Slegs die valleie, die heuwelland en dele van die kusvlakte is geskik vir menslike bewoning sodat die bevolkingsdigtheid hier aansienlik hoër is. Ander landsdele is maar yl bevolk.
In Noord-Albanië rys die Albanese Alpe (''Prokletije'') wat deel uitmaak van die groter [[Dinariese Alpe]] (ook Dinariede genoem). Die Korab (''Maja e Korabit'') noordoos van [[Peshkopi]] en vlakby die grens met Noord-Masedonië is met 2 764 meter bo seevlak die hoogste bergpiek in die land. 'n Tweede hoë en bekende bergpiek, Jezerca met 2 694 m, is die hoogste berg wat volledig op Albanese staatsgebied geleë is.
Die Albanese Alpe in die noorde (dit word so genoem omdat hulle baie na die [[Sentraal-Europa|Sentraal-Europese]] [[Alpe]] lyk, hoewel hulle nie uit dieselfde soort gesteente bestaan nie) vorm ’n groot versperring van oos na wes. Sentraal-Albanië is ’n massiewe, ontoeganklike bergland, maar in die suide is daar breë, oop valleie.
In die noorde is die laer berghange dig bebos met dwergeike ('n klein, [[immergroen]] boom; nie soos die [[eike]] in [[Suid-Afrika]] nie), beuke en verskillende soorte [[Denneboom|dennebome]]. Die inwoners van die gebied maak hul bestaan hoofsaaklik uit veeboerdery. In die [[somer]] jaag hulle hul troppe vee hoog die berge in op soek na weiding.
Hierdie rondtrekkery van die Albanese met hul vee in die somer was die oorsaak dat die grense van die land eers na baie jare, in 1912, vasgelê kon word. In Sentraal-Albanië is die komme en valleie tussen die berge baie vrugbaar, in teenstelling met die barre berghange, en word voedselgewasse verbou.
=== Waterliggame ===
Alle groot riviere in Albanië mond in die Adriatiese See uit. Die Drin is die langste rivier met 282 km. Die "Swart Drin" ontspring in die Ohridmeer en vloei naby [[Kukës]] in Noord-Albanië met die "Wit Drin", wat in Kosovo ontspring, saam. Die Drin-rivier loop daarna deur 'n aantal groot damme en mond naby Shkodra in die Buna uit.
Ander groot Albanese riviere is (van noord tot suid) Mat, Shkumbin, Seman (met die Devoll) en Vjosa. Hulle vloei almal min of meer regstreeks in westelike rigting om in die Adriatiese See uit te mond waarby hulle rivierlope deur alle bergreekse breek. Die kort Buna-rivier dreineer die Shkodra-meer en vorm in dele die grens met Montenegro.
=== Klimaat ===
Albanië het 'n subtropies-mediterreense [[winter]]reënklimaat met 'n gemiddelde jaarlikse temperatuur van 16 °C en ontvang jaarlikse neerslae van omstreeks 1 200 millimeter.
In Tirana is twee [[somer]]maande droog. Die noordelike en oostelike berggebiede het baie koue winters, maar ook gedurende die somermaande word soms relatief lae temperature aangeteken. In die wintermaande is baie nedersettings in hoër geleë landsdele maande lank deur [[sneeu]] afgesny.
Die suidelike landsdele aan die Ioniese See het 'n meer gematigde klimaat. Alle kusgebiede kry in die wintermaande meer neerslae as die res van die land. Saranda is een van die sonnigste plekke in Albanië met byna 300 sonskyndae per jaar.
== Ekonomie ==
[[Lêer:Ag.Saranda - Panorama View.jpg|duimnael|links|'n Klipstrand in Saranda]]
Albanië maak tans nog 'n moeilike oorgangsproses van 'n sosialistiese planekonomie na 'n ope en vrye moderne markekonomie deur. Ná die krisisjare in die 1990's het die Albanese ekonomie op baie gebiede vordering gemaak. So is talle staatsondernemings intussen geprivatiseer, die regtelike raamwerk uitgebou, die inflasiekoers op 'n lae vlak gestabiliseer, werkloosheid verminder, terwyl die [[bruto binnelandse produk]] en die gemiddelde maandelikse salaris gegroei het.
Die ekonomiese groei, wat onder meer op die [[toerisme]]bedryf steun, gaan gepaard met 'n massiewe ontwikkeling en opknapping van Albanië se [[infrastruktuur]]. So het Albanië se ekonomie selfs tydens die internasionale finansiële krisis van 2007 af in teenstelling met die meeste ander Europese lande nog gegroei. Die aantal mense, wat onder die broodlyn leef, het afgeneem, terwyl die algemene belastingstarief met 10 persent een van die laagstes in Europa is.
== Demografie ==
[[Lêer:Albania demography.svg|duimnael|Die bevolking van Albanië van 1960 tot 2015.]]
Die demografiese statistieke van Albanië, soos onthul deur die 2023-sensus wat deur die Albanese Statistiekinstituut deurgevoer is, het 'n bevolking van 2 402 113 aangedui, met 'n merkbare afname teenoor die 2 821 977 wat in die 2011-sensus aangeteken is.<ref name="2023-sensus" /> Die bevolkingsafname het begin ná die disintegrasie van die kommunistiese regime in Albanië en word geassosieer met beduidende verskuiwings binne die politieke, ekonomiese en sosiale struktuur van die land.{{sfn|Population Dynamics|2014|p=25}}{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=114}} 'n Belangrike faktor in hierdie oorgang sluit 'n afname in vrugbaarheidsyfers tesame met 'n toename in emigrasie in, wat beide bydra tot volgehoue demografiese veranderinge en uitdagings.{{sfn|Population Dynamics|2014|p=39}} Daar word voorspel dat die bevolking vir ten minste die volgende dekade sal aanhou krimp, afhangende van die werklike koerse en die vlak van migrasie.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=Albanese Statistiekinstituut |title=Albania Population Projections 2011–2031 |url=http://www.instat.gov.al/media/2964/population_projections_2011-2031.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.instat.gov.al/media/2964/population_projections_2011-2031.pdf |archive-date=9 Oktober 2022 |url-status=live |page=37 |accessdate=30 Julie 2020}}</ref> Tans word die bevolkingsdigtheid van Albanië beraam op 83,6/km² met 'n uiteenlopende verspreiding oor verskillende streke.{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=105}}
=== Verstedeliking ===
{{Hoofartikel|Lys van nedersettings in Albanië}}
Ná die ineenstorting van kommunisme in 1991 het Albanië 'n merkwaardige transformasie in sy stedelike landskap ondergaan en as een van die vinnigste verstedelikende lande in Europa na vore gekom.{{sfn|Internal Migration Albania|2014|p=12}}<ref>{{harvnb|UNECE Country Profile|2024|p=65}}</ref><ref>{{harvnb|UNECE Country Profile|2024|p=107}}</ref>
{{Grootste stede in Albanië}}
==Sien ook==
* [[Suid-Afrika-Albanië-betrekkinge]]
* [[Afrika-Albanië-betrekkinge]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Bronnelys ==
; Algemeen
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Albania|title=Albania|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=7 Junie 2025}}
* {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/albania/|title=Albania|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=7 Junie 2025}}
* ''[[Kennis (ensiklopedie)|Kennis]]'', 1980, {{ISBN|0-7981-0823-1}}, volume 1, bl. 170
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Albania|Albanië}}
{{Wikt|Albanië}}
* {{en}} {{Wikivoyage|Albania|Albanië}}
* {{en}} {{sq}} [http://www.parlament.al/ Parlement van Albanië]
* {{en}} {{sq}} [http://www.president.al/ President van Albanië]
* {{en}} {{sq}} [http://www.mfa.gov.al/ Ministerie van Buitelandse Sake]
* {{en}} {{sq}} [http://www.mod.gov.al/ Ministerie van Verdediging]
{{Lande van Europa}}
{{NAVO-lande}}
{{SEVA}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Albanië| ]]
[[Kategorie:Voormalige Italiaanse kolonies]]
3ls4fsw7h80pz0chftsfgfydk3xl713
Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad
4
9591
3373455
3362088
2026-11-17T14:31:04Z
Oesjaar
7467
/* USS Hornet (CV-12) */ Nog 'n nominasie.
3373455
wikitext
text/x-wiki
{| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10"
| colspan="2" |
'''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia'''
Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel.
Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou.
'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag.
Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]].
|-
| colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div>
|- valign="top"
| width="50%" |
'''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]'''
{{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }}
| width="50%" |
'''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]'''
{{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }}
|}
{{Argiefboks|14
| argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]]
| argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]]
| argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]]
| argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]]
| argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]]
| argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]]
| argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]]
| argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]]
| argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]]
| argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]]
| argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]]
| argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]]
| argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]]
| argief14 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2028|2028]]
}}
Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien.
U is welkom om die volgende sjablone te gebruik:
* {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}})
* {{sl|gekant}} ({{gekant}})
* {{sl|neutraal}} ({{neutraal}})
* {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}})
* {{sl|vraag}} ({{vraag}})
; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''.
== Nuwe voorstelle ==
=== [[Robbeneiland]] ===
{{sperdatum|22 Oktober 2026}}
* {{ondersteun}} – Oorgeskryf en aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:54, 22 September 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:09, 22 September 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:47, 26 September 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:45, 18 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:33, 19 Oktober 2026 (UTC)
=== [[Haumea]] ===
{{sperdatum|25 Oktober 2026}}
* {{ondersteun}} – Oorvertaal, uitgebrei en bygewerk. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:00, 25 September 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 21:57, 25 September 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:15, 26 September 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:47, 26 September 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:45, 18 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:33, 19 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:32, 24 Oktober 2026 (UTC)
=== [[Meksikaanse nasionale rugbyspan]] ===
{{sperdatum|18 November 2026}}
* {{ondersteun}} – Die kombinasie van een van my gunstelingsportsoorte met een van my gunstelinglande en die baie interessante Meso-Amerika met Asteke en Maja fassineer my baie. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:45, 18 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:33, 19 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 06:38, 19 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:15, 19 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:17, 19 Oktober 2026 (UTC)
=== [[A-pokke]] ===
{{sperdatum|19 November 2026}}
* {{ondersteun}} – tans baie relevant in Suid-Afrika met reeds 26 bevestigde gevalle. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:33, 19 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 06:38, 19 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:15, 19 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:17, 19 Oktober 2026 (UTC)
=== [[Elizabeth I van Engeland]] ===
{{sperdatum|24 November 2026}}
* {{ondersteun}} – Interessante artikel, oorvertaal en aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:17, 24 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:32, 24 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:40, 25 Oktober 2026 (SA)
* {{ondersteun}} - [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:58, 10 November 2026 (UTC)
=== [[USS Hornet (CV-12)]] ===
* {{ondersteun}} – Interessante artikel, 'n paar taalkundiges laat rondhardloop... Spesiaal [[Kaliber (artillerie)]] en [[Slag van die Filippynse See]] ook geskep ter ondersteuning! Ook 'n paar voormalige wees vliegtuig artikels laat skakel! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:22, 10 November 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:58, 10 November 2026 (UTC)
=== [[Slag van die Filippynse See]] ===
* {{ondersteun}} – Interessante artikel, weereens 'n paar taalkundiges laat rondhardloop! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:30, 17 November 2026 (UTC)
<!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! -->
[[Kategorie:Voorblad]]
3h6oswkruq16j3vfw62ahysmhx435ti
3373584
3373455
2026-11-18T05:58:10Z
Sobaka
328
/* Slag van die Filippynse See */
3373584
wikitext
text/x-wiki
{| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10"
| colspan="2" |
'''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia'''
Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel.
Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou.
'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag.
Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]].
|-
| colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div>
|- valign="top"
| width="50%" |
'''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]'''
{{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }}
| width="50%" |
'''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]'''
{{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }}
|}
{{Argiefboks|14
| argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]]
| argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]]
| argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]]
| argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]]
| argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]]
| argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]]
| argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]]
| argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]]
| argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]]
| argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]]
| argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]]
| argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]]
| argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]]
| argief14 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2028|2028]]
}}
Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien.
U is welkom om die volgende sjablone te gebruik:
* {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}})
* {{sl|gekant}} ({{gekant}})
* {{sl|neutraal}} ({{neutraal}})
* {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}})
* {{sl|vraag}} ({{vraag}})
; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''.
== Nuwe voorstelle ==
=== [[Robbeneiland]] ===
{{sperdatum|22 Oktober 2026}}
* {{ondersteun}} – Oorgeskryf en aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:54, 22 September 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:09, 22 September 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 18:17, 22 September 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 22 September 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:47, 26 September 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:45, 18 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:33, 19 Oktober 2026 (UTC)
=== [[Haumea]] ===
{{sperdatum|25 Oktober 2026}}
* {{ondersteun}} – Oorvertaal, uitgebrei en bygewerk. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:00, 25 September 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 21:57, 25 September 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:15, 26 September 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:47, 26 September 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:45, 18 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:33, 19 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:32, 24 Oktober 2026 (UTC)
=== [[Meksikaanse nasionale rugbyspan]] ===
{{sperdatum|18 November 2026}}
* {{ondersteun}} – Die kombinasie van een van my gunstelingsportsoorte met een van my gunstelinglande en die baie interessante Meso-Amerika met Asteke en Maja fassineer my baie. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:45, 18 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:33, 19 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 06:38, 19 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:15, 19 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:17, 19 Oktober 2026 (UTC)
=== [[A-pokke]] ===
{{sperdatum|19 November 2026}}
* {{ondersteun}} – tans baie relevant in Suid-Afrika met reeds 26 bevestigde gevalle. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:33, 19 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 06:38, 19 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:15, 19 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:17, 19 Oktober 2026 (UTC)
=== [[Elizabeth I van Engeland]] ===
{{sperdatum|24 November 2026}}
* {{ondersteun}} – Interessante artikel, oorvertaal en aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:17, 24 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:32, 24 Oktober 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:40, 25 Oktober 2026 (SA)
* {{ondersteun}} - [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:58, 10 November 2026 (UTC)
=== [[USS Hornet (CV-12)]] ===
* {{ondersteun}} – Interessante artikel, 'n paar taalkundiges laat rondhardloop... Spesiaal [[Kaliber (artillerie)]] en [[Slag van die Filippynse See]] ook geskep ter ondersteuning! Ook 'n paar voormalige wees vliegtuig artikels laat skakel! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:22, 10 November 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:58, 10 November 2026 (UTC)
=== [[Slag van die Filippynse See]] ===
* {{ondersteun}} – Interessante artikel, weereens 'n paar taalkundiges laat rondhardloop! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:30, 17 November 2026 (UTC)
* {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 05:58, 18 November 2026 (UTC)
<!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! -->
[[Kategorie:Voorblad]]
avq0fgpdw8m77vxdlm6ct23pqn6jumu
Malawi
0
9819
3373482
3360199
2026-11-17T18:02:04Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373482
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Land
|noem_naam = Republiek Malawi
|volle_naam = <small>''Republic of Malawi'' ([[Engels]])<br />''Dziko la Malaŵi'' ([[Chichewa]])<br />''Charu cha Malaŵi'' ([[Chitumbuka]])</small>
|algemene_naam = Malawi
|beeld_vlag = Flag of Malawi.svg
|beeld_wapen = Coat of arms of Malawi.svg
|simbool_tipe = Wapen
|beeld_kaart = Location Malawi AU Africa.svg
|leuse = ''Unity and Freedom''<ref name="Flag">{{en}} {{cite web|url=http://www.fotw.us/flags/mw.html|title=Malawi|work=Flags of the World Website|author=Berry, Bruce|date=6 Februarie 2005|accessdate=16 Julie 2014|publisher=Flags of the World}}</ref><br /><small>''(Engels vir: "Eenheid en Vryheid")''</small>
|volkslied = ''Mulungu dalitsa Malaŵi''<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.lyricsondemand.com/miscellaneouslyrics/nationalanthemslyrics/malawinationalanthemlyrics.html |title=Malawi National Anthem Lyrics |work=National Anthem Lyrics |publisher=Lyrics on Demand |accessdate=2 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518190956/http://www.lyricsondemand.com/miscellaneouslyrics/nationalanthemslyrics/malawinationalanthemlyrics.html |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /><small>''(Chichewa vir: "O God seën ons land Malawi")''</small><br /><center>[[Lêer:Malawian national anthem.oga]]</center>
|amptelike_tale = [[Engels]]<ref name="language" /> • [[Chichewa]] (omgangstaal)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.malawi.gov.mw/ |title=Malawi Government |publisher=Regering van Malawi |accessdate=2 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416051012/https://www.malawi.gov.mw/ |archive-date=16 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|hoofstad = [[Lilongwe]]
{{Koördinate|13|57|S|33|42|O}}
|latd = 13
|latm = 57
|latNS = S
|longd = 33
|longm = 42
|longEW = O
|grootste_stad = [[Lilongwe]]
|regeringsvorm = Unitêre presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]]
|leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Adjunkpresident]]
|leiername = [[Peter Mutharika]]<br />[[Jane Ansah]]
|oppervlak_rang = 100<sup>ste</sup>
|oppervlak_grootte =
|oppervlak = 118 484<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malawi/|title=Malawi|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=4 Oktober 2025|archive-date= 4 Februarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204143332/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malawi/|url-status=dead}}</ref>
|oppervlakmi² = 45 747
|persent_water = 20,6
|bevolking_skatting = 21 763 309<ref name="CIA" />
|bevolking_skatting_jaar = 2024
|bevolking_rang = 62<sup>ste</sup>
|bevolking_sensus = 17 563 749<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/2018%20Malawi%20Population%20and%20Housing%20Census%20Main%20Report.pdf |title=2018 Population and Housing Census Main Report |publisher=Malawi National Statistical Office |format=PDF |accessdate=2 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608191931/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/2018%20Malawi%20Population%20and%20Housing%20Census%20Main%20Report.pdf |archive-date=8 Junie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
|bevolking_sensus_jaar = 2018
|bevolkingsdigtheid = 183,7
|bevolkingsdigtheidmi² = 475,7
|bevolkingsdigtheidrang = 56<sup>ste</sup>
|BBP_PPP = $42,772 miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=676,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Malawi |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2023 |accessdate=4 Oktober 2025}}</ref>
|BBP_PPP_rang = 137<sup>ste</sup>
|BBP_PPP_jaar = 2025
|BBP_PPP_per_kapita = $1 778<ref name=imf2 />
|BBP_PPP_per_kapita_rang = 186<sup>ste</sup>
|BBP = $13,959 miljard<ref name=imf2 />
|BBP_rang = 149<sup>ste</sup>
|BBP_jaar = 2025
|BBP_per_kapita = $580<ref name=imf2 />
|BBP_per_kapita_rang = 190<sup>ste</sup>
|onafhanklikheidstipe = • van die [[Verenigde Koninkryk]]<br />• Republiek<br />• Huidige grondwet
|onafhanklikheidsgebeure =
|onafhanklikheidsdatums = <br />[[6 Julie]] [[1964]]<br />[[6 Julie]] [[1966]]<br />[[18 Mei]] [[1994]]
|MOI = {{wins}} 0,517<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=4 Oktober 2025}}</ref>
|MOI_rang = 172<sup>ste</sup>
|MOI_jaar = 2023
|MOI_kategorie = {{kleur|#990000|laag}}
|Gini = 38,5<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MW |title=Gini index – Malawi |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=4 Oktober 2025}}</ref>
|Gini_rang =
|Gini_jaar = 2019
|Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}}
|geldeenheid = [[Malawiese kwacha|Kwacha]] (D)
|geldeenheid_kode = MWK
|land_kode = MW
|tydsone = [[Sentraal-Afrika Tyd|SAT]]
|utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]]
|tydsone_somer = nie toegepas nie
|utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]]
|internet_domein = [[.mw]]
|skakelkode = 265
|voetskrif =
}}
'''Malawi''' ([[Engels]]: [məˈlɔːwi], [məˈlɑːwi] of [ˈmæləwi]; [[Chichewa]]: ''Malaŵi'', [maláβi] of [maláwi]<ref>{{en}} {{cite web |title=Malawi: Maláui, Malaui, Malauí, Malavi ou Malávi? |url=https://dicionarioegramatica.com.br/2015/10/25/malawi-malaui-malaui-malaui-malavi-ou-malavi/ |website=DicionarioeGramatica.com.br |accessdate=2 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110025/https://dicionarioegramatica.com.br/2015/10/25/malawi-malaui-malaui-malaui-malavi-ou-malavi/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>), amptelik die '''Republiek Malawi''' (Engels: ''Republic of Malawi''; [[Chitumbuka]]: ''Charu cha Malaŵi''; Chichewa: ''Dziko la Malaŵi''), voorheen bekend as '''[[Njassaland]]''', is ’n [[republiek]] in [[Afrika|Suidoos-Afrika]] wat [[landingeslote land|heeltemal deur land omring word]]. Teen 118 484 km² is dit een van die kleinste lande in Afrika, maar dit het ’n verskeidenheid landskappe en ’n wildlewe wat sy belangrikheid as [[Toerisme|toeristebestemming]] verhoog. Sowat ’n vyfde van sy oppervlakte word deur die [[Malawimeer]] beslaan; dit is die derde grootste meer in Afrika en die tiende grootste ter [[wêreld]].
[[Lêer:Malawi sat.png|duimnael|links|upright|[[Nasa]]-satellietbeeld van Malawi]]
[[Lêer:Malawiekaart.png|duimnael|links|upright|’n Kaart van Malawi]]
Malawi grens aan [[Zambië]] in die noordweste, [[Tanzanië]] in die noordooste en [[Mosambiek]] in die suide, suidooste en suidweste. Dit het ’n geraamde bevolking van 18 091 575 (2016). Sy [[hoofstad]] is [[Lilongwe]], wat ook die grootste stad is, en die tweede grootste is [[Blantyre]]. Die naam kom uit die Maravi-taal. Die land is ook algemeen bekend as die "Warm Hart van Afrika".<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.novocmalawi.org/index.php/about/malawi-the-warm-heart-of-africa/|title=Malawi, The Warm Heart of Africa|publisher=Network of Organizations for Vulnerable & Orphan Children|accessdate=26 Januarie 2011|archive-date=27 Julie 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727131527/http://www.novocmalawi.org/index.php/about/malawi-the-warm-heart-of-africa/|url-status=dead}}</ref>
Migrerende [[Bantoevolke]] het die gebied omstreeks die 10de eeu betrek. In die laat 15de eeu is die Maravi-ryk gestig. Die Maravi's het later bekend gestaan as die Chewa – ’n etniese groep wat vandag steeds die meerderheidsbevolking in die land is.
In die 19de eeu het [[Skotland|Skotse]] sendelinge, onder wie [[David Livingstone]], in Malawi aangekom. Hulle was die eerste Europeërs wat die lang en moeilike tog deur die vasteland van Afrika in 1859 voltooi het. In 1891 het Brittanje die gebied gekoloniseer en in 1953 het Njassaland, ’n Britse [[protektoraat]], ’n protektoraat binne die semi-onafhanklike [[Federasie van Rhodesië en Njassaland]] geword. Die federasie is in 1963 ontbind en in 1964 is die protektoraat oor Njassaland opgehef. Die land het onder [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|koningin Elizabeth II]] onafhanklik geword en die naam is na Malawi verander. Twee jaar later het dit ’n republiek geword.
Ná Malawi se onafhanklikwording het dit ’n eenpartystaat geword met [[Hastings Banda]] as president. Hy was die lewenslange staatshoof tot in 1994, toe sy lewenslange presidentskap beëindig is nadat hy die land se eerste [[Demokrasie|demokratiese verkiesing]] verloor het. [[Peter Mutharika]] is die huidige president en Malawi is nou ’n demokratiese veelpartystaat. Dit het ’n klein militêre weermag met ’n leër, [[vloot]] en [[lugmag]]vleuel. Die buitelandse beleid is pro-Westers en sluit positiewe diplomatieke betrekkinge met die meeste lande in, asook deelname aan verskeie internasionale organisasies soos die [[Verenigde Nasies]], [[Britse Statebond]] en [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]].
Malawi is een van die wêreld se swaksontwikkelde lande. Die ekonomie is afhanklik van landbou en daar is ’n groot plattelandse bevolking. Die regering leun swaar op buitelandse hulp vir ontwikkeling, hoewel dié behoefte (en die hulpaanbiedinge) sedert 2000 afneem. Sedert 2005 skenk die land aandag aan die uitbreiding van die ekonomie, die verbetering van opvoeding en gesondheidsdienste, omgewingsbewaring en om finansieel onafhanklik te word.
Die lewensverwagting in die land is laag en die babasterftesyfer hoog. [[MIV]]/[[vigs]] kom algemeen voor en dit stel groot eise aan die werkmag en die regering se uitgawes. Hoewel streekskonflik voorheen van tyd tot tyd voorgekom het, is daar sedert omstreeks 2008 ’n groeiende gevoel van ’n Malawi-nasionaliteit.
== Etimologie ==
Die eerste naam wat aan die huidige ''Malawi'' gegee is, was [[Njassaland]], 'n samestelling van die Lomwe-woord ''nyasa'' vir "meer" en die Engelse woord "land". Die saamgestelde naam is bedink deur [[David Livingstone]], 'n Skotse ontdekkingsreisiger en sendeling wat in die middel 1880's die bekende Zambezi-ekspedisie deur die gebied aangevoer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/travel/article/five-reasons-to-visit-malawi-now/index.html |title=Five reasons to visit Malawi now |publisher=[[CNN]] |author=Daisy Carrington en Lisa Cohen |date=8 Augustus 2014 |accessdate=19 November 2024}}</ref> Die huidige naam ''Malawi'', wat "vlamme" in beide [[Chichewa]] en [[Chitumbuka]] beteken en moontlik verband hou met [[Maravi]], is gekies deur die eerste president van Malawi, [[Kamuzu Banda]], ná die land se onafhanklikwording van die Verenigde Koninkryk in 1964.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.novocmalawi.org/index.php/about/malawi-the-warm-heart-of-africa/ |title=Malawi, The Warm Heart of Africa |publisher=Network of Organizations for Vulnerable & Orphan Children |accessdate=27 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727131527/http://www.novocmalawi.org/index.php/about/malawi-the-warm-heart-of-africa/ |archive-date=27 Julie 2011 |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://afrolegends.com/2014/05/19/why-the-name-malawi/ |title=Why the name: Malawi? |publisher=African Heritage |date=19 Mei 2014 |accessdate=19 November 2024}}</ref>
== Geskiedenis ==
[[Lêer:Chongoni Rock-Art Area-110124.jpg|duimnael|links|[[Chongoni-rotskunsgebied]]]]
Die gebied in Afrika wat nou as Malawi bekend is, het ’n klein bevolking van jagters gehad voordat Bantoevolke omstreeks die 10de eeu uit die noorde daarheen getrek het. Sommige het suidwaarts aanbeweeg, maar ander het permanent gebly en groepe gestig wat op etnisiteit geskoei was.<ref name="Cutter142">{{en}} Cutter, ''Africa 2006'', bl. 142</ref> Teen 1500 n.C. is die [[Maravi|Koninkryk Maravi]] gestig wat gestrek het van wat nou [[Nkhotakota]] in die noorde is tot by die [[Zambezirivier]], en van die Malawimeer tot by die [[Luangwa]]rivier in die huidige [[Zambië]].<ref name="StateDept">{{en}} {{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/7231.htm |title=Background Note: Malawi |work=Bureau of African Affairs |publisher=U.S. Department of State |date=11 Januarie 2011 |accessdate=2 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508153428/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/7231.htm |archive-date=8 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Kort ná 1600, toe feitlik die hele gebied onder een heerser verenig was, het plaaslike stamme [[Portugal|Portugese]] handelaars en militêre teengekom en met hulle begin handel dryf en bondgenootskappe sluit. Teen 1700 het die gebied verbrokkel in klein streke wat deur individuele etniese groepe beheer is.<ref>{{en}} Davidson, ''Africa in History'', bl. 164–165</ref>
Die sendeling en ontdekkingsreisiger David Livingstone het die Malawimeer in 1859 bereik en die [[Shirerivier|Shirehoogland]] suid daarvan geïdentifiseer as geskik vir die vestiging van Europeërs. Verskeie Anglikaanse en Presbiteriaanse sendelingsposte is in die 1860's en 1870's begin, die African Lakes Company Limited is in 1878 gestig om ’n handels- en vervoerpos daar te stel wat nou met die sendelinge moes saamwerk, en ’n klein sending- en handelsnedersetting is in 1876 naby die huidige Blantyre gestig. In 1883 het ’n Britse konsul in die gebied kom woon. Die Portugese regering was ook in die streek geïnteresseer en om te voorkom dat dié land dit beset, is [[Harry Johnston]] as Britse konsul daarheen gestuur met die opdrag om bondgenootskappe met plaaslike heersers buite Portugese jurisdiksie te sluit.<ref>{{en}} John G Pike, (1969). Malawi: A Political and Economic History, Londen, Pall Mall Press bl. 77–9, 83–4.</ref>
[[Lêer:Stamp British Central Africa 1897 6p.jpg|duimnael|links|180px|’n Seël van Njassaland (toe bekend as Brits-Sentraal-Afrika) wat in 1897 deur Brittanje uitgereik is]]
In 1889 is ’n Britse protektoraat oor die Shirehoogland verklaar – en dit is in 1891 uitgebrei om die hele moderne Malawi in te sluit – as die Britse Sentraal-Afrikaanse Protektoraat.<ref>{{en}} F Axelson, (1967). Portugal and the Scramble for Africa, bl. 182–3, 198–200. Johannesburg, Witwatersrand University Press.</ref> In 1907 is die protektoraat hernoem tot [[Njassaland]].<ref name="CA">{{en}} Murphy, ''Central Africa'', bl. xxvii</ref>
In 1944 is die Nyasaland African Congress (NAC) deur inwoners gestig om plaaslike belange onder die aandag van die Britse regering te bring.<ref>{{en}} Murphy, ''Central Africa'', bl. 28</ref> In 1953 het Brittanje Njassaland om hoofsaaklik politieke redes<ref>{{en}} Murphy, ''Central Africa'', bl. li</ref> met Noord- en Suid-Rhodesië verenig onder die naam [[Federasie van Rhodesië en Njassaland]], ook bekend as die Sentraal-Afrikaanse Federasie (SAF).<ref name="CA" /> Hoewel die federasie semi-onafhanklik was, het dit teenstand van Afrika-nasionaliste ontlok en die NAC se gewildheid het toegeneem. ’n Invloedryke teenstander van die SAF was dr. [[Hastings Banda]], ’n dokter wat in [[Europa]] opgelei is en in [[Ghana]] gewerk het. Hy is oorreed om in 1958 na Njassaland terug te keer en te help in die nasionalistiese saak. Hy is as president van die NAC gekies en het nasionalistiese sentiment help bevorder totdat die koloniale owerhede hom in 1959 tronk toe gestuur het. Hy is in 1960 vrygelaat en gevra om ’n nuwe [[grondwet]] vir Njassaland te help opstel met ’n klousule wat aan Afrikane die meerderheid in die kolonie se wetgewende raad gee.<ref name="Cutter142" />
[[Lêer:The National Archives UK - CO 1069-165-9.jpg|duimnael|Malawi se eerste premier en later lewenslange president, dr. Hastings Banda (links), en [[Tanzanië]] se pres. [[Julius Nyerere]]]]
In 1961 het Banda se Malawi Congress Party (MCP) ’n meerderheid in die verkiesing vir die wetgewende raad behaal en hy het in 1963 premier geword. Die federasie is in 1963 ontbind en op 6 Julie 1964 het Njassaland as Malawi onafhanklik geword. Die land het ’n republiek geword met Banda as eerste president. Volgens die nuwe grondwet was dit ’n eenpartystaat, met die MCP as enigste wettige party. In 1971 is Banda tot lewenslange president verklaar. Hy het byna 30 jaar lank deur middel van ’n uiters outoritêre bewind regeer. Dit het gewapende opstand voorkom,<ref name="Cutter143">{{en}} Cutter, ''Africa 2006'', bl. 143</ref> maar opposisiepartye soos die Malawi-vryheidsbeweging en Sosialistiese Bond van Malawi is buite die land gestig.
Ondanks dié ongunstige politieke toestande is Malawi se ekonomie dikwels gebruik as voorbeeld van hoe ’n arm, landomringde, digbevolkte land met min [[Mineraal|minerale]] sukses in beide landbou en nywerheidsontwikkeling kan behaal.<ref>{{en}} Meredith, ''The Fate of Africa'', bl. 285</ref> Terwyl hy president was, het Banda sy beheer oor die land gebruik om ’n sakeryk op te bou wat eindelik ’n derde van die land se [[BBP]] geproduseer het en werk verskaf het aan 10% van die werkmag wat ’n loon verdien.<ref>{{en}} Meredith, ''The Fate of Africa'', bl. 380</ref> Al die geld wat Banda gemaak het, is in die ontwikkeling van Malawi gestort en is gesimboliseer deur die bou van ’n topskool, die Kamuzu-akademie.
Onder druk vir meer politieke vryheid het Banda ingestem tot ’n demokratiese referendum in 1993, waar die bevolking vir ’n veelpartydemokrasie gestem het. Laat in 1993 is ’n presidensiële raad gestig, sy lewenslange presidentskap is afgeskaf en ’n nuwe grondwet is opgestel wat die MCP se bewind prakties beëindig het.<ref name="Cutter143" /> In 1994 is Banda in die land se eerste demokratiese verkiesing deur [[Bakili Muluzi]] verslaan. Muluzi is in 1998 herkies en was tot in 2004 president, toe dr. [[Bingu wa Mutharika]] verkies is.
Mutharika is in Mei 2009 herkies, ondanks aantygings van verkiesingsbedrog deur sy teenstander.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8062740.stm |title=Malawi president wins re-election |publisher=BBC News |date=22 Mei 2009 |accessdate=2 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110026/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8062740.stm |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy is deur sommige beskou as toenemend outokraties en minagtend teenoor menseregte,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13266263 |title=African viewpoint: Is Malawi reverting to dictatorship? |date=3 Mei 2011 |publisher=BBC |last=Sevenzo |first=Farai |accessdate=2 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190928065506/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13266263 |archive-date=28 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en in Julie 2011 het onrus uitgebreek oor onder meer die hoë lewenskoste en swak regering.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14217148 |title=Malawi riots erupt in Lilongwe and Mzuzu |publisher=BBC |date=20 Julie 2011 |accessdate=2 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012024542/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14217148 |archive-date=12 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Agttien mense is dood en nog minstens 44 het skietwonde gehad.<ref>{{en}} {{cite journal|url=http://www.bloomberg.com/news/2011-07-22/u-s-condemns-crackdown-on-protests-in-malawi-that-left-18-people-dead.html|author=Jomo, Frank and Latham, Brian|title=U.S. Condemns Crackdown on Protests in Malawi That Left 18 Dead|date=22 Julie 2011|accessdate= 6 April 2012|journal=Bloomberg}}</ref> In April 2012 is Mutharika aan ’n hartaanval dood en die visepresident, [[Joyce Banda]], het die amp daarna beklee.<ref>{{en}} {{cite journal|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/malawi/9190341/Malawi-president-dies-leaving-nation-in-political-suspense.html|title=Malawi president dies, leaves nation in political suspense|date=6 April 2012|accessdate=6 April 2012|journal=The Telegraph}}</ref>
In 2014 het Joyce Banda die verkiesing verloor teen Peter Mutharika, broer van die derde verkose president.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bbc.com/news/world-africa-27646181 |title=Malawi election: Peter Mutharika wins presidential vote |website=[[BBC]] |date=30 Mei 2015 |accessdate=2 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191205002143/https://www.bbc.com/news/world-africa-27646181 |archive-date=5 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Regering en politiek ==
[[Lêer:Arthur Peter Mutharika 2014 (cropped).jpg|duimnael|links|Peter Mutharika, huidige president van Malawi]]
[[Lêer:Parliament Building of Malawi.jpg|duimnael|Parlementsgebou in Lilongwe]]
Malawi is ’n demokratiese veelpartystaat met [[Peter Mutharika]] as [[president]]. Hy het die vorige president, Lazarus Chakwera, in 2025 verslaan.<ref name=Mutharika>{{en}} {{cite news |title=Former President Mutharika wins Malawi election to oust longtime rival Chakwera |url=https://apnews.com/article/malawi-election-chakwera-07706188fde0f0314348e74919ee3e10 |publisher=Associated Press |author=Gregory Gondwe |date=27 September 2025 |accessdate=4 Oktober 2025}}</ref> Die huidige grondwet is op 18 Mei 1995 aanvaar. Die takke van die regering bestaan uit die uitvoerende, wetgewende en geregtelike gesag. Die president is beide staats- en regeringshoof; daar is ook twee visepresidente en ’n kabinet. Die president word elke vyf jaar verkies en hy kies die visepresident. Hy mag ’n tweede visepresident aanstel as hy wil, maar hulle moet van verskillende politieke partye wees. Hy stel ook die kabinet saam.<ref name="StateDept" />
Die wetgewende gesag bestaan uit ’n eenkamer-volksvergadering met 193 lede wat elke vyf jaar verkies word. Hoewel die grondwet voorsiening maak vir ’n senaat met 80 setels, bestaan daar nie in die praktyk een nie. As dit geskep word, sal die senaat verteenwoordiging verskaf aan tradisionele leiers en ’n verskeidenheid geografiese distrikte, asook belangegroepe soos gestremdes, vroue en die jeug. Daar is tans nege politieke partye; die Demokraties-Progressiewe Party (DPP) is die regerende party en die hoofopposisie in die volksvergadering is die Malawi-kongresparty (MKP) en die Verenigde Demokratiese Front (VDF). Mense van 18 jaar en ouer mag stem.<ref name="StateDept" />
Die onafhanklike geregtelike gesag is geskoei op die [[Verenigde Koninkryk|Britse]] model en bestaan uit ’n appèlhof, ’n hooggeregshof met drie afdelings (algemeen, grondwetlik en kommersieel), ’n nywerheidshof en magistraatshowe.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.judiciary.mw/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid=102|title=Jurisdiction|publisher=Malawi Judiciary|accessdate=12 Augustus 2013|archive-date=29 Oktober 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029183757/http://www.judiciary.mw/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid=102|url-status=dead}}</ref> Die regstelsel is sedert Malawi se onafhanklikwording in 1964 verskeie kere verander. Konvensionele en tradisionele howe is in verskeie kombinasies gebruik, met wisselende grade van sukses en korrupsie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://jurist.org/dateline/2011/08/megan-crouch-local-courts-malawi.php |title=Improving Legal Access for Rural Malawi Villagers |author=Crouch, Megan |publisher=Jurist |date=18 Augustus 2011 |accessdate=2 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810184234/http://www.jurist.org/dateline/2011/08/megan-crouch-local-courts-malawi.php |archive-date=10 Augustus 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Malawi bestaan uit drie streke: die Noordelike, Sentrale en Suidelike Streek.<ref name="Benson1">{{en}} {{cite web |title=Chapter 1: An Introduction |work=Malawi: An Atlas of Social Statistics |format=PDF |author=Benson, Todd |page=2 |url=http://www.ifpri.org/publication/malawi |publisher=National Statistical Office, Government of Malawi |accessdate=2 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110036/http://www.ifpri.org/publication/malawi |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hulle word onderverdeel in 28 distrikte<ref name="CIA" /> en verder in sowat 250 tradisionele owerhede en 110 administratiewe wyke.<ref name="Benson1" /> Plaaslike owerhede se streeksadministrateurs en distrikskommissarisse word deur die sentrale regering aangestel. Die eerste plaaslike verkiesings sedert die staat ’n veelpartystelsel het, is op 21 November 2000 gehou; die VDF het 70% van die setels gewen.<ref name="StateDept" />
In Februarie 2005 het die destydse president Bingu wa Mutharika weggebreek van die VDF en sy eie party, die DPP, gestig. Dit het amptenare wat vir hervorming was, van ander partye weggelok en in 2006 verkiesings regdeur die land gewen. In 2008 het die president hervormings ingestel om die land se groot korrupsieprobleem hok te slaan – minstens vyf senior VDF-lede is van misdaad aangekla.<ref name="Africa08">{{en}} Dickovick, ''Africa 2008'', bl. 278</ref>
Malawi se mees onlangse verkiesing is in September 2025 gehou toe Peter Mutharika president Lazarus Chakwera verslaan het.<ref name=Mutharika />
=== Administratiewe afdelings ===
[[Lêer:MW-Districts.svg|duimnael|150px|Die distrikte van Malawi]]
Malawi word in drie streke met 28 distrikte verdeel:
{| style="margin:auto;"
| style="padding-right:1em; vertical-align:top;" |
'''Sentrale Streek'''
----
* 1. Dedza
* 2. Dowa
* 3. Kasungu
* 4. Lilongwe
* 5. Mchinji
* 6. Nkhotakhota
* 7. Ntcheu
* 8. Ntchisi
* 9. Salima
| style="padding-right:1em; vertical-align:top;" |
'''Noordelike Streek'''
----
* 10. Chitipa
* 11. Karonga
* 12. Likoma
* 13. Mzimba
* 14. Nkhata Bay
* 15. Rumphi
| style="padding-right:1em; vertical-align:top;" |
'''Suidelike Streek'''
----
* 16. Balaka
* 17. Blantyre
* 18. Chikwawa
* 19. Chiradzulu
* 20. Machinga
* 21. Mangochi
* 22. Mulanje
* 23. Mwanza
* 24. Nsanje
* 25. Thyolo
* 26. Phalombe
* 27. Zomba
* 28. Neno
|}
=== Buitelandse betrekkinge ===
[[Lêer:Diplomatic missions of Malawi.png|duimnael|Plekke oor die wêreld heen waar Malawi in 2012 ambassadeurs of hoëkommissarisse gehad het]]
Die voormalige president Hastings Banda het reeds ’n pro-Westerse buitelandse beleid begin. Dit het diplomatieke betrekkinge met baie Westerse lande ingesluit. Die oorgang van ’n een- tot ’n veelpartystelsel het gelei tot sterker bannde met [[Amerika]]. Aansienlike getalle studente van Malawi het opleiding in Amerika ondergaan en verskeie Amerikaanse staatsliggame het takke in Malawi. Malawi het ook regdeur die [[apartheid]]sjare goeie betrekkinge met [[Suid-Afrika]] gehad, wat stremming geplaas het op Malawi se bande met ander Afrika-lande. Ná die afskaffing van apartheid in 1994 het betrekkinge met Suid-Afrika voortgeduur en bande met ander Afrika-lande verbeter. In 2010 het Malawi se betrekkinge met [[Mosambiek]] agter versuur, veral weens meningsverskille oor die gebruik van die [[Zambezirivier]] en ’n gemeenskaplike elektriese netwerk.<ref name="StateDept" />
Malawi het in 2007 diplomatieke bande met [[Volksrepubliek China|China]] aangeknoop en Chinese beleggings in die land het sedertdien bly toeneem, ondanks kommer oor die behandeling wat werkers van Chinese maatskappye ontvang, en die mededinging tussen Chinese en plaaslike besighede.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/global-development/2011/may/07/china-puts-mark-malawi-presence |title=China puts its mark on Malawi |publisher=The Guardian |author=Ngozo, Claire |date=7 Mei 2011 |accessdate=2 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513043122/http://www.guardian.co.uk/global-development/2011/may/07/china-puts-mark-malawi-presence |archive-date=13 Mei 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In 2011 het betrekkinge met Brittanje verswak nadat ’n dokument uitgelek het waarin die Britse ambassadeur in Malawi president Mutharika kritiseer. Mutharika het die ambassadeur uit die land gesit en in Julie 2011 het Brittanje aangekondig dat hy alle begrotingshulp opskort omdat Mutharika nie gereageer het op kritiek op sy regering en ekonomiese wanbestuur nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://blogs.forbes.com/mfonobongnsehe/2011/07/17/u-k-stops-budgetary-aid-to-malawi/ |title=U.K. Stops Budgetary Aid To Malawi |date=17 Julie 2011 |accessdate=2 Julie 2020 |last=Nsehe |first=Mfonobong |publisher=Forbes |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720033025/http://blogs.forbes.com/mfonobongnsehe/2011/07/17/u-k-stops-budgetary-aid-to-malawi/ |archive-date=20 Julie 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Op 26 Julie van dié jaar het Amerika dieselfde gedoen weens kommer oor die regering se onderdrukking en intimidasie van betogers en burgergroepe, sowel as beperkings op die pers en verhoogde polisiegeweld.<ref>{{en}} {{cite journal|url=http://www.nytimes.com/2011/07/27/world/africa/27malawi.html|title=U.S. Freezes Grant to Malawi Over Handling of Protests|date=26 Julie 2011| accessdate=27 Julie 2011|journal=The New York Times|last=Dugger|first=Celia W.}}</ref>
Malawi word sedert 1985 as ’n toevlugsoord vir vlugtelinge uit ander Afrika-lande beskou, veral Mosambiek en [[Rwanda]]. Dit plaas ’n stremming op Malawi se ekonomie, maar het ook aanbiedings van hulp uit ander lande tot gevolg gehad. Skenkers sluit in Amerika, [[Kanada]], [[Duitsland]], [[Ysland]], [[Japan]], [[Nederland]], [[Noorweë]], [[Swede]], [[Ierland]], Brittanje en [[Vlaandere]] in [[België]], sowel as internasionale organisasies soos die [[Wêreldbank]], [[Internasionale Monetêre Fonds]] (IMF), [[Europese Unie]] (EU), [[Afrika Ontwikkelingsbank]] en organisasies van die [[Verenigde Nasies]] (VN).
Malawi is lid van verskeie internasionale organisasies, onder meer die [[Britse Statebond]], VN, [[Internasionale Monetêre Fonds]], [[Wêreldbank]], [[Afrika-unie]] en [[Wêreldgesondheidsorganisasie]]. Die land beskou ekonomiese en politieke standvastigheid in [[Suider-Afrika]] as noodsaaklik en staan vreedsame oplossings deur samesprekings voor.
=== Menseregte ===
[[Lêer:School Children On a Mission.jpg|duimnael|Skoolkinders wat deur die Ontwikkelingsfonds van Noorweë befonds word tydens 'n optog op Internasionale Vrouedag, 2016]]
In die 2010's het internasionale waghonde menseregtekwessies op verskeie terreine waargeneem. Oormatige geweld deur die polisiemag word soms waargeneem, veiligheidsmagte se dade bly soms ongestraf, skaregeweld is gesien, en tronktoestande is steeds benard en soms selfs lewensgevaarlik. Die regering wend egter ’n poging aan om lede van die veiligheidsmagte te vervolg as oormatige geweld gebruik is.
Ander regskwessies sluit in beperkings op vryheid van spraak en ’n vrye pers, lang aanhoudings voor hofsake en lukrake inhegtenisnemings en aanhoudings. Gemeenskapskwessies wat kommer wek, is geweld teen vroue, mensehandel en kinderarbeid. Korrupsie in die regering word beskou as ’n groot probleem, ondanks die Malawi Anti-Corruption Bureau (ACB) se pogings om dit te verminder. Volgens berigte is die ACB suksesvol in opsporings en vervolgings wat laevlakkorrupsie betref, maar dit lyk of hoërvlakamptenaar se dade ongestraf bly. Korrupsie in die veiligheidsmagte is ook ’n kwessie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2010/af/154356.htm |title=2010 Human Rights Report: Malawi |date=8 April 2011 |accessdate=21 Julie 2011 |publisher=VSA-departement van buitelandse sake |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119062543/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2010/af/154356.htm |archive-date=19 Januarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Malawi het ook ’n groot voorkoms van kinderhuwelike.<ref>{{en}} According to the WHO:"The 10 countries with the highest rates of child marriage are: Niger, 75%; Chad and Central African Republic, 68%; Bangladesh, 66%; Guinea, 63%; Mozambique, 56%; Mali, 55%; Burkina Faso and South Sudan, 52%; and '''Malawi, 50%'''."[http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/]</ref> In 2015 het die land die wettige ouderdom om te trou van 15 tot 18 verhoog.<ref>{{en}} {{cite news |last1=Batha |first1=Emma |title=Malawi bans child marriage, lifts minimum age to 18 |url=http://uk.reuters.com/article/2015/02/16/uk-malawi-childmarriage-law-idUKKBN0LK1Y920150216 |accessdate=19 Junie 2015 |agency=Reuters |date=16 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001075729/http://uk.reuters.com/article/2015/02/16/uk-malawi-childmarriage-law-idUKKBN0LK1Y920150216 |archive-date=1 Oktober 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ander kwessies wat geopper is, is die gebrek aan voldoende regsbeskerming vir vroue teen seksuele mishandeling en teistering, ’n hoë moedersterfesyfer en mishandeling wat verband hou met aantygings van heksery.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/cedaw/docs/ngos/WLSAMalawi45_session.pdf |format=PDF |title=Women And Law In Southern Africa Research And Educational Trust (Wlsa Malawi) |website=Ohchr.org |accessdate=9 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053357/http://www2.ohchr.org/english/bodies/cedaw/docs/ngos/WLSAMalawi45_session.pdf |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=http://ir.lawnet.fordham.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1398&context=faculty_scholarship |format=PDF |title=Witchcraft Accusations And Human Rights: Case Studies From Malawi |website=Ir.lawnet.fordham.edu |accessdate=9 Februarie 2016}}</ref>
[[Homoseksualiteit]] is onwettig en in een geval in 2010 is twee mans wat van homoseksualiteit aangekla is, skuldig bevind en ’n lang tronkstraf opgelê:<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.aegis.org/default.asp?req=http://www.aegis.org/news/ap/2010/AP100509.html |title=Gay couple convicted in Malawi faces 14-year term |last=Tenthani |first=Rafael |date=18 Mei 2010 |accessdate=22 September 2010 |publisher=Aegis |agency=Associated Press |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308032607/http://www.aegis.org/default.asp?req=http%3A%2F%2Fwww.aegis.org%2Fnews%2Fap%2F2010%2FAP100509.html |archive-date= 8 Maart 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> die maksimum straf van 14 jaar dwangarbeid. Hulle is twee weke later begenadig nadat die sekretaris-generaal van die [[Verenigde Nasies]], [[Ban Ki-moon]], tussenbeide getree het.<ref>{{en}} {{cite journal|title=Malawi pardons jailed gay couple|journal=Irish Times|date=29 Mei 2010|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2010/0529/breaking26.html|accessdate=29 Mei 2010}}</ref> Daar was intussen beloftes dat wette wat van homoseksualiteit ’n misdaad maak, herroep sou word,<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/world/2012/may/18/malawi-president-vows-legalise-homosexuality |title=Malawi president vows to legalise homosexuality |author=David Smith en Godfrey Mapondera |publisher=The Guardian |date=18 Mei 2012 |accessdate=18 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130121032318/http://www.guardian.co.uk/world/2012/may/18/malawi-president-vows-legalise-homosexuality |archive-date=21 Januarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> maar in Mei 2016 was die regering nog besig om die wette te hersien.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.nyasatimes.com/2016/05/12/malawi-court-dismisses-anti-gay-law-morotorium/ |title=Malawi court dismisses anti-gay law morotorium/ |author=Judith Moyo |publisher=Nyasa Times |date=12 Mei 2016 |accessdate=15 Mei 2016 |archive-date=13 Mei 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513124708/http://www.nyasatimes.com/2016/05/12/malawi-court-dismisses-anti-gay-law-morotorium/ |url-status=dead }}</ref>
== Geografie ==
[[Lêer:LocationMalawi.svg|duimnael|Die ligging van Malawi]]
[[Lêer:View of Zomba plateau from north.JPG|duimnael|Die Zomba-plato in die Zomba-distrik]]
[[Lêer:Monoxylon beach Lake Malawi 1557.jpg|duimnael|Die strand by [[Cape Maclear]] naby [[Monkey Bay]]]]
Malawi is in Suidoos-Afrika. Dit word heeltemal deur land ingesluit en lê in die [[trope]]; van omtrent 9°30S in die noorde tot omtrent 17°S in die suide. Dit beslaan ’n dun strook tussen [[Zambië]] en [[Mosambiek]] wat al met die [[Shirerivier]] langs suidwaarts tot in Mosambiek strek. In die noorde en noordooste grens Malawi ook aan [[Tanzanië]]. Die land is per spoor aan die Mosambiekse hawens in [[Nacala]] en [[Beira]] verbind.
Die [[Groot Skeurvallei]] loop van noord na suid deur die land, en oos van die vallei is die [[Malawimeer]] (voorheen die Njassameer), wat sowat 20% van die land se oppervlakte beslaan en meer as driekwart van die land se oostelike grens uitmaak.<ref name="Cutter142" /> Die meer word soms die Kalendermeer genoem omdat dit 365 myl (587 km) lank en 52 myl (84 km) breed is.<ref>{{en}} {{cite journal|url=http://www.travelafricamag.com/content/view/231/56/|title=Malawi: The Lake of Stars|journal=Travel Africa|issue=4|date=Somer 1998|author=Douglas, John|accessdate=22 Augustus 2008|archive-date=14 Januarie 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114161419/http://www.travelafricamag.com/content/view/231/56/|url-status=dead}}</ref> Die Shire vloei in die suide uit die meer en sluit verder suid, in Mosambiek, by die Zambezi aan. Die oppervlak van die meer is 457 m bo [[seevlak]], met ’n maksimumdiepte van 701 m; dit beteken die bodem is plek-plek meer as 200 m onder seevlak.
In die bergstreek van Malawi om die Groot Skeurvallei rys plato's gewoonlik tot sowat 1 200 m bo die seevlak, terwyl sommige in die noorde tot sowat 2 400 m hoog kan wees. Suid van die meer lê die [[Shirehoogland]], wat sowat 914 m bo die seevlak is. In dié gebied troon die [[Berg Zomba|Zomba-]] en [[Mulanjemassief|Mulanje]]-bergspitse onderskeidelik 2 134 en 3 048 m bo die seevlak uit.<ref name="Cutter142" />
Malawi se hoofstad is [[Lilongwe]] en die middelpunt van sy handel is [[Blantyre]]; albei het ’n bevolking van meer as ’n halfmiljoen. Malawi het drie terreine wat op [[Unesco]] se [[Wêrelderfenisgebied|Wêrelderfenislys]] voorkom: die Malawimeer Nasionale Park (1984), [[Chongoni-rotskunsgebied]] (2006) en berg Mulanje (2025).<ref name="Turner24">{{en}} Turner, ''The Statesman's Yearbook'', bl. 824</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/mw |title=Malawi |publisher=[[Unesco]] |accessdate=1 Augustus 2026}}</ref> Daar is vyf nasionale parke:
* Malawimeer Nasionale Park
* Kasungu Nasionale Park
* Lengwe Nasionale Park
* Liwonde Nasionale Park
* Nyika Nasionale Park
=== Klimaat ===
Malawi se [[klimaat]] is warm in die laagliggende suide en gematig in die noordelike hoogland. Die hoogte tem wat andersins ’n ekwatoriale klimaat sou gewees het.
Tussen November en April is dit warm met ekwatoriale [[reën]]s en donderstorms. Ná die storms se hoogtepunt in Maart neem die reënval vinnig af en van Mei tot September vloei nat mis van die hoogland na die plato's, en feitlik geen reën kom dan voor nie.<ref name="Cutter142" />
== Ekonomie ==
[[Lêer:Lilongwe (Malawi) - crafts market.JPG|duimnael|’n Handwerkmark in [[Lilongwe]]]]
[[Lêer:Beach on Likoma Island, Malawi.JPG|duimnael|Gedroogde vis op Likoma-eiland]]
Malawi se ekonomie is op landbou gebaseer, en meer as ’n derde van die [[BBP]] en 90% van die uitvoerinkomste kom uit dié sektor. In die verlede is staatgemaak op aansienlike hulp van die Wêreldbank, die Internasionale Monetêre Fonds (IMF) en ander lande.<ref name="CIA" /> In Maart 2011 was Malawi die 119de veiligste beleggingsbestemming in die wêreld.<ref>{{en}} {{cite web |title=Euromoney Country Risk |url=http://www.euromoneycountryrisk.com/ |work=Euromoney Country Risk |publisher=Euromoney Institutional Investor PLC |accessdate=15 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190614151006/https://www.euromoneycountryrisk.com/ |archive-date=14 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In Desember 2000 het die IMF hulpvoorskotte aan Malawi gestaak weens kommer oor korrupsie, en baie individuele skenkers het dieselfde gedoen, met die gevolg dat daar ’n daling van byna 80% in die land se ontwikkelingsbegroting was.<ref name="Africa08" /> In 2005 het Malawi egter meer as $575 miljoen se hulp ontvang. Daar is heelwat struikelblokke in die regering se poging om ’n markekonomie te ontwikkel, omgewingsbewaring te bevorder, die vinnig groeiende MIV/vigsprobleem te hanteer, die opvoedingstelsel te verbeter en sy buitelandse skenkers te oortuig dat hy besig is om finansieel onafhanklik te word. Sedert 2005 was daar ’n verbetering in finansiële dissipline onder president Mutharika en die minister van finansies, Goodall Gondwe. Dit is egter in die wiele gery deur die koop van ’n presidensiële privaatstraler in 2009, wat feitlik onmiddellik gevolg is deur ’n landswye brandstoftekort. Logistieke probleme het amptelik die skuld gekry vir laasgenoemde, maar die rede was meer waarskynlik ’n geldtekort as gevolg van die koop van die vliegtuig.<ref name="Reuters">{{en}} {{cite news|title=Britain reduces aid to Malawi over presidential jet|agency=Reuters|date=10 Maart 2010|url=http://af.reuters.com/article/malawiNews/idAFLDE62921I20100310?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0|accessdate=14 Mei 2016|archive-date=10 Mei 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021817/http://af.reuters.com/article/malawiNews/idAFLDE62921I20100310?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0|url-status=dead}}</ref><ref name="Africa News">{{en}} {{cite news|title=Malawi: Fuel shortage deepens|publisher=Africa News|date=11 November 2009|url=http://www.africanews.com/site/Malawi_Fuel_shortage_deepens/list_messages/27986|accessdate=14 Mei 2016|archive-date=24 Julie 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100724061651/http://www.africanews.com/site/Malawi_Fuel_shortage_deepens/list_messages/27986|url-status=dead}}</ref><ref name="Nyasa Times">{{en}} {{cite news|title=Forex shortage crimps Malawi ministers’ foreign trips|publisher=Nyasa Times|date=19 November 2009|url=http://www.nyasatimes.com/national/forex-shortage-crimps-malawi-ministers-foreign-trips.html|accessdate=14 Mei 2016|archive-date=22 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091122080522/http://www.nyasatimes.com/national/forex-shortage-crimps-malawi-ministers-foreign-trips.html|url-status=dead}}</ref> Die algehele skade aan die ekonomie (en gesondheidsorgstelsel) is onbekend.
Daar was ook ander terugslae en Malawi het ’n deel van sy vermoë verloor om vir invoergoedere te betaal weens ’n algemene tekort aan buitelandse valuta nadat beleggings in 2009 met 23% afgeneem het. Daar was baie probleme vir beleggers wat die regering nie opgelos het nie, insluitende hoë dienskoste en ’n swak infrastruktuur vir krag, water en telekommunikasie. In 2009 is geraam dat Malawi ’n [[BBP]] ([[koopkragpariteit]]) van $12,81 miljard het, met ’n per capita-BBP van $900, en inflasie was na raming sowat 8,5%.<ref name="CIA" />
Landbou sorg vir 35% van die BBP, nywerheid vir 19% en dienste vir die oorblywende 46%.<ref name=TWB>{{en}} {{cite web |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/AFRICAEXT/MALAWIEXTN/0,,menuPK:355882~pagePK:141132~piPK:141107~theSitePK:355870,00.html |title=Country Brief – Malawi |publisher=Die Wêreldbank |date=September 2008 |accessdate=3 Januarie 2009}}</ref> Malawi se per capita-inkomste is van die laagste in die wêreld,<ref name="Africa08" /> hoewel ekonomiese groei in 2008 sowat 9,7% was.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE53008220090401 |title=Malawi economy grew by around 9.7 pct in 2008: IMF |last=Banda |first=Mabvuto |date=1 April 2009 |accessdate=7 April 2009 |agency=Reuters Africa |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110036/https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE53008220090401 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die armoede word verbeter danksy die werk van die regering en steunorganisasies. Mense wat onder die broodlyn lewe, het afgeneem van 54% in 1990 tot 40% in 2006, en die persentasie "ultra-armes" het in dié tyd afgeneem van 24% tot 15%.<ref name=UNDP>{{en}} {{cite web|url=http://www.undp.org.mw/index.php?option=com_content&view=article&id=74:malawi-releases-the-2008-mdgs-report&catid=1:latest-news&Itemid=50|title=Malawi releases the 2008 MDGs Report|publisher=United Nations Development Programme Malawi|date=23 Desember 2008|accessdate=3 Januarie 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511075807/http://www.undp.org.mw/index.php?option=com_content&view=article&id=74:malawi-releases-the-2008-mdgs-report&catid=1:latest-news&Itemid=50|archive-date=11 Mei 2011|url-status=dead}}</ref>
Baie ontleders glo ekonomiese vooruitgang in Malawi hang af van sy vermoë om bevolkingsgroei te stuit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.prb.org/pdf12/malawi-population-matters.pdf |title=Why Population Matters to Malawi's Development: Managing Population Growth for Sustainable Development Department of Population and Development. |date=2012 |publisher=Department of Population and Development. Ministry of Economic Planning and Development. Government of Malawi. |accessdate=8 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517002531/http://www.prb.org/pdf12/malawi-population-matters.pdf |archive-date=17 Mei 2017 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
In Januarie 2015 is Suid-Malawi deur die ergste vloede in menseheugenis getref; minstens 20 000 mense is gestrand gelaat. Die vloede het meer as ’n miljoen mense landwyd geraak, meer as 100 mense is dood en ’n geraamde 64 000 hektaar landbougrond is weggespoel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2015/02/devastation-disease-deadly-malawi-floods-150225070745817.html |title=Devastation and disease after deadly Malawi floods |publisher=Al Jazeera English |date=25 Februarie 2015 |accessdate=9 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110035/https://www.aljazeera.com/indepth/features/2015/02/devastation-disease-deadly-malawi-floods-150225070745817.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
=== Landbou en nywerheid ===
[[Lêer:Groundnut harvesting in Malawi.jpg|duimnael|links|Grondboontjies word geoes by ’n landbounavorsingstasie in Malawi]]
[[Lêer:Women in Salima District, Malawi.jpg|duimnael|Vroue in die Salima-distrik, verkoop grondbone]]
[[Lêer:Schoolchildren in Malawi.jpg|duimnael|Kinders woon 'n boerebyeenkoms in Nalifu-dorp, Mulanje, by]]
Die belangrikste landbouprodukte in Malawi sluit in [[tabak]], suikerriet, katoen, tee, mielies, aartappels, sorghum, beeste en bokke. Die hoofnywerhede is die verbouing van tabak, tee en suiker, saagmeulprodukte, sement en verbruikersgoedere. Die groeikoers in nywerheidsvervaardiging is in 2009 op 10% geraam. Die land gebruik nie veel natuurlike gas nie. Elektrisiteit word nie in- of uitgevoer nie, maar alle petroleum word ingevoer.<ref name="CIA" />
Die land se afhanklikheid van tabak plaas ’n groot las op die ekonomie omdat pryse wêreldwyd afneem en die internasionale gemeenskap druk uitoefen om tabakvervaardiging te beperk. Malawi se afhanklikheid van tabak neem egter algaande toe. Saam met tee, suiker en koffie maak dit 90% uit van die land se uitvoerinkomste.<ref name="CIA" /><ref name="Africa08" /> As gevolg van die styging van produksiekoste en daling van tabakpryse moedig die regering boere aan om meer winsgewende gewasse te plant, onder meer speserye soos [[paprika]]. Mak dagga, of hennep (Engels: ''Indian hemp''), is nog ’n moontlike alternatief, maar daar is al geredeneer dat dit misdaad in die land sal laat toeneem weens die ooreenkoms van dié gewas met [[variëteit]]e van [[dagga]] (''cannabis'', wat as ’n [[dwelm]] gebruik word) en die probleme om tussen die twee tipes te onderskei.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/708649.stm |publisher=BBC News |author=Tenthani, Raphael |title=Legal Hemp for Malawi? |date=24 April 2000 |accessdate=21 Desember 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029175724/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/708649.stm |archive-date=29 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Dit is veral belangrik in die lig daarvan dat die groei van Malawi-dagga, ’n dwelm wat as Malawi Gold bekend is, aansienlik toeneem.<ref>{{en}} {{cite journal|journal=New York Times|url=http://www.nytimes.com/1998/12/17/world/marijuana-cultivation-increases-in-malawi.html|title=Marijuana Cultivation Increases in Malawi|date=17 Desember 1998|accessdate=21 Desember 2011}}</ref> Malawi is bekend daarvoor dat hy "die beste" dagga in die wêreld vervaardig, volgens ’n Wêreldbank-verslag, en die verbouing en verkoop van die gewas kan bydra tot korrupsie in die polisiemag.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.bnltimes.com/index.php?option=com_content&view=article&id=2877:malawis-chamba-valued-at-k1-4-billion&catid=42:national&Itemid=401|title=Malawi's Chamba valued at K1. 4 billion|date=11 Desember 2011|author=Mpaka, Charles|accessdate=21 Desember 2011|work=Sunday Times|publisher=Blantyre Newspapers, Ltd|archive-date=12 Januarie 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112130233/http://www.bnltimes.com/index.php?option=com_content&view=article&id=2877:malawis-chamba-valued-at-k1-4-billion&catid=42:national&Itemid=401|url-status=dead}}</ref>
Ander uitvoerprodukte is katoen, grondboontjies, houtprodukte en klere. Die hoofbestemmings van dié uitvoer is [[Suid-Afrika]], [[Duitsland]], [[Egipte]], [[Zimbabwe]], [[Amerika]], [[Rusland]] en [[Nederland]]. Invoerprodukte sluit in kos, petroleumprodukte, verbruikersgoedere en vervoertoerusting. Die lande waaruit die grootste deel van die invoer kom, is Suid-Afrika, [[Indië]], [[Zambië]], [[Tanzanië]], Amerika en [[China]].<ref name="CIA" />
In 2006 het Malawi ná rampspoedige landbou-oeste ’n program begin om kunsmis te subsidieer en so die land se oeste te verbeter. Dit het goeie gevolge gehad en daartoe gelei dat Malawi kos na naburige lande begin uitvoer het.<ref>{{en}} {{cite news |author=Dugger, Celia W. |title=Ending Famine, Simply by Ignoring the Experts |date=2 Desember 2007 |work=[[The New York Times]] |url=http://www.nytimes.com/2007/12/02/world/africa/02malawi.html |accessdate=5 Augustus 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110034/https://www.nytimes.com/2007/12/02/world/africa/02malawi.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Infrastruktuur ==
[[Lêer:2010-10-21 13-12-21 Malawi - Njolomole.JPG|duimnael|Die M1-pad tussen Blantyre en Lilongwe]]
In 2012 het Malawi 31 lughawens gehad, waarvan sewe sementblaaie gehad het. In 2008 het die land spoorlyne van altesaam 797 km gehad en in 2003 paaie van 24 866 km, waarvan 6 956 km geteer was. Malawi het ook waterweë van 700 km op die Malawimeer en die Shirerivier.<ref name="CIA" />
In 2011 was daar 3,95 miljoen [[selfoon|selfone]] en 173 500 landlyntelefone. Daar was 716 400 internetgebruikers in 2009 en sowat ’n dosyn radiostasies. Die een TV-stasie het aan die regering behoort.<ref name="CIA" />
Malawi se telekommunikasiestelsel is vroeër beskou as een van die swakstes in Afrika, maar toestande verbeter. In stedelike gebiede is landlynfone steeds baie meer toeganklik as op die platteland.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.uneca.org/aisi/NICI/country_profiles/malawi/malab.htm |title=Malawi |work=NICI in Africa |publisher=Economic Commission for Africa |accessdate=6 November 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625224013/http://www.uneca.org/aisi/nici/country_profiles/malawi/malab.htm |archive-date=25 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
== Demografie ==
Malawi het ’n bevolking van meer as 15 miljoen en ’n bevolkingsgroei van 2,75%, volgens 2009-ramings.<ref name="CIA" /> Die voorspelling is dat die bevolking in 2050 oor die 45 miljoen sal wees, byna drie keer soveel as die geraamde 16 miljoen van 2010.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_GraphicalDisplay.aspx?ListNames=%27Population,%20History%20and%20Forecast%27&HistFor=True&GrpOp=0&Dim1=99&File=1|title=frm_Message|publisher=|accessdate=9 Februarie 2016}}</ref>
Die bevolking bestaan uit die etniese groepe [[Chewa]], [[Nyanja]], [[Tumbuka]], [[Yao]], [[Lomwe]], [[Sena]], [[Tonga]], [[Ngoni]] en [[Ngonde]], sowel as Asiate en Europeërs. Die amptelike taal is [[Engels]];<ref name=language>{{en}} {{cite web |url=http://www.malawi.gov.mw |title=Malawi Government |publisher=Malawi Government |accessdate=31 Julie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518191016/https://www.malawi.gov.mw/ |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ander belangrike tale sluit in [[Chichewa]], wat deur meer as 57% van die bevolking gepraat word, Nyanja (12,8%), Yao (10,1%) en Tumbuka (9,5%).<ref name="CIA" /> Verder word Lomwe, Kokola, Lambya, Ndali, Nyakyusa-Ngonde en Sena deur verskeie duisende mense elk gepraat.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=Malawi |title=Languages of Malawi |publisher=SIL International |accessdate=21 November 2008 |work=Ethnologue |archive-url=https://web.archive.org/web/20121014173439/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=Malawi |archive-date=14 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
=== Stede en dorpe ===
{{Grootste stede van Malawi}}
== Godsdiens ==
[[Lêer:Initiation ritual of boys in Malawi.jpg|duimnael|Yao-seuns van nege tot tien jaar oud neem deel aan besnydings- en inisiasierituele]]
Malawi is ’n oorwegend [[Christendom|Christelike]] land met ’n aansienlike [[Moslem]]-minderheid, hoewel twyfel bestaan oor die presiese getalle. Beperkte data bestaan met weersprekende ramings van godsdienste affiliasie in die land. Volgens die Malawi-godsdiensprojek<ref>{{en}} {{cite web |url=http://malawi.pop.upenn.edu/malawi-data-qualitative-religion |title=The Malawi Religion Project (MRP) | Malawi Longitudinal Study of Families and Health (MLSFH) |publisher=Malawi.pop.upenn.edu |accessdate=31 Desember 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219075400/http://malawi.pop.upenn.edu/malawi-data-qualitative-religion |archive-date=19 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> van die Universiteit van Pennsilvanië in 2010, is sowat 68% van die bevolking Christene, 25% Moslems en 5% van "ander" gelowe.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1045&context=psc_working_papers |title=Cohort Profile: The Malawi Longitudinal Study of Families and Health (MLSFH) |author=Hans-Peter Kohler |website=Repository.upenn.edu |accessdate=9 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063508/http://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1045&context=psc_working_papers |archive-date= 4 Maart 2016 |url-status=dead}}</ref> Ouer data van die CIA uit 1998 dui daarop dat 82% Christene en 13% Moslems is.<ref name="CIA" /> Die grootste Christelike groepe in die land is die [[Rooms-Katolieke Kerk]] en die Presbiteriaanse Kerk van Sentraal-Afrika. Laasgenoemde is die grootste [[Protestantisme|Protestantse]] geloof in Malawi, met 1,3 miljoen lede. Daar is ook kleiner Presbiteriaanse kerke soos die Hervormde Presbiteriaanse Kerk van Malawi en die Evangeliese Presbiteriaanse Kerk van Malawi. Kleiner groepe sluit in [[Anglikaanse Gemeenskap|Anglikane]], [[Baptiste]], [[Jehovah se Getuies]] en [[Sewendedagadventisme|Sewendedagadventiste]]. Die meeste van die Moslems is [[Soenni]].<ref>{{en}} {{cite book | url=https://books.google.com/books?id=ZyIpVV3FZlAC&pg=PA63&dq&hl=en&sa=X&ei=OsSSU46iNMOp7AbK1YHACw&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false | title=Where Silence Rules: The Suppression of Dissent in Malawi | page=59 | author=Richard Carver | accessdate=7 Junie 2014}}</ref> Ander godsdiensgroepe sluit in [[Rastafariër]]s, [[Hindoe]]s, [[Baha'i]] en [[Jode]].<ref>{{en}} {{cite web|author=Joshua Project |url=http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=12347&rog3=MI |title=Jews in Malawi |publisher=Joshuaproject.net |date= |accessdate=19 April 2013}}</ref> Sowat 4% van die bevolking is ateïste, hoewel dié syfer mense kan insluit wat tradisionele Afrika-godsdienste beoefen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90107.htm |title=Malawi |work=International Religious Freedom Report 2007 |accessdate=18 Desember 2008 |publisher=U.S. Department of State |date=14 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119144745/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90107.htm |archive-date=19 Januarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Gesondheid ==
[[Lêer:The time is now – mums waiting for family planning services (7513648798).jpg|duimnael|Vroue met hul kinders by die gesinsbeplanningsdiens]]
Malawi het sentrale hospitale, asook streeks- en privaatgeriewe. Die openbare sektor bied gratis gesondheidsdienste en medisyne, en die nie-regeringsorganisasies hef tariewe. Gesondheidsversekeringskemas bestaan sedert 2000.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2010/02/19/000333037_20100219005458/Rendered/PDF/531070WP0Pharm10Box345597B01PUBLIC1.pdf |author=McCabe, Ariane |title=Private Sector Pharmaceutical Supply and Distribution Chains: Ghana, Mali and Malawi |work=Health Systems Outcome Publication |publisher=World Bank |date=Desember 2009 |accessdate=2 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220812/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2010/02/19/000333037_20100219005458/Rendered/PDF/531070WP0Pharm10Box345597B01PUBLIC1.pdf |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vier privaat farmaseutiese maatskappye vervaardig medisyne. Malawi se gesondheidsorgdoel is "die bevordering van gesondheid, die voorkoming, vermindering en heling van siektes, en die afname van voortydige dood in die bevolking".<ref>{{en}} Malawi Investment Promotion Agency, 2008, bl. 20 – Investment Guide</ref>
Die babasterftesyfer is hoog en die lewensverwagting is 50,03 jaar. Daar is ’n algemene voorkoms van [[MIV]]/[[vigs]] onder volwassenes, met ’n geraamde 930 000 individue (of 11,9% van die bevolking) wat in 2007 die siekte gehad het. In dié jaar was daar sowat 68 000 vigs-sterfgevalle.<ref name="CIA" /> Omtrent 250 mense word elke dag besmet en minstens 70% van die land se hospitaalbeddens word aan MIV/vigspasiënte afgestaan. ’n Geraamde 5,8% van die landbouwerkmag sterf van die siekte. Die regering bestee elke jaar meer as $120 000 aan begrafnisse vir staatsdiensamptenare wat aan die siekte sterf.<ref name="Africa08" /> In 2006 het die superster [[Madonna]] die stigting Raising Malawi op die been gebring wat MIV-wesies in die land help. Sy het ook ’n dokumentêr gefinansier oor die probleme wat Malawi se wesies ervaar, met die naam ''I Am Because We Are''.<ref>{{en}} {{cite journal|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1223372,00.html|title=Madonna Finds a Cause|journal=Time|author=Luscombe, Belinda|date=6 Augustus 2006|accessdate=24 Oktober 2008|archive-date=23 Augustus 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823131348/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1223372,00.html|url-status=dead}}</ref> Raising Malawi werk ook saam met die Millennium Villages Project om opvoeding, gesondheidsorg, infrastruktuur en landbou in Malawi te bevorder.<ref>{{en}} {{cite journal|url=http://www.vanityfair.com/culture/features/2007/07/madonna200707|title=Raising Malawi|journal=Vanity Fair|author=Hutton, Punch|date=Julie 2007|accessdate=24 Oktober 2008}}</ref>
Daar is ’n groot risiko van aansteeklike siektes, insluitende [[hepatitis A]], [[malaria]] en [[hondsdolheid]].<ref name="CIA" /> Malawi het vooruitgang gemaak met die vermindering van kindersterftes en MIV/vigsgevalle, maar vaar nie goed wat moedersterftes en geslagsgelykheid betref nie.<ref name="UNDP" /> [[Vroulike genitale verminking]] kom nie wyd voor nie, maar word in sommige plaaslike gemeenskappe beoefen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.medcol.mw/commhealth/publications/cultural_practices_report.pdf |title=Cultural Practices Report |accessdate=20 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626091728/http://www.medcol.mw/commhealth/publications/cultural_practices_report.pdf |archive-date=26 Junie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
== Opvoeding ==
[[Lêer:Localschool.JPG|duimnael|links|Skoolkinders in die klaskamer, in Karonga, Malawi]]
[[Lêer:Flickr - ggallice - Village boys.jpg|duimnael|Kinders in Chilowamatambe in die Kasungu-distrik]]
In Malawi is primêre onderwys nie verpligtend nie, maar die grondwet vereis dat alle burgers die reg het tot minstens vyf jaar primêre onderwys. In 1994 het die regering gratis primêre onderwys vir alle kinders ingestel. Ál meer kinders woon skool by, en in laerskole het bywoning gestyg van 58% in 1992 tot 75% in 2007. Die getal kinders wat in standerd een begin en standerd vyf voltooi, het toegeneem van 64% in 1992 tot 86% in 2006. Net sowat 25% gaan egter hoërskool toe.<ref name=U.N.>{{en}} {{cite web |title=The world youth report: youth and climate change |url=http://www.un.org/esa/socdev/unyin/documents/WYR2010Final%20online%20version.pdf |website=United Nations |accessdate=17 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305102743/http://www.un.org/esa/socdev/unyin/documents/WYR2010Final%20online%20version.pdf |archive-date=5 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Geletterdheid onder die jeug het ook toegeneem, van 68% in 2000 tot 82% in 2007. Dit is hoofsaaklik te danke aan beter studiemateriaal in skole, beter infrastrukture en voedingsprogramme wat deur die hele skoolstelsel ingevoer is.<ref name="UNDP" /> Onderwys behels agt jaar primêre opvoeding, vier jaar sekondêre opvoeding en vier jaar aan ’n universiteit.
Daar is vier openbare universiteite in die land, naamlik Mzuzu, die Universiteit van Lilongwe vir Landbou en Natuurlike Hulpbronne, die Universiteit van Malawi en die Malawi-universiteit vir Wetenskap en Tegnologie. Daar is ook privaat universiteite soos Livingstonia, Malawi Lakeview en die Katolieke Universiteit van Malawi.
== Kultuur ==
[[Lêer:Malawi n3.jpg|duimnael|180px|’n Man bespeel die xilofoon]]
[[Lêer:Bao, Malawi.jpg|duimnael|180px|Kinders speel die [[Bao]]-bordspeletjie]]
Die naam "Malawi" kom van die Maravi, ’n Bantoevolk wat omstreeks 1400 uit die Suid-Kongo daarheen getrek het. By die noordoewer van die Malawimeer het die groep verdeel; een groep het teen die wesoewer af suid beweeg en later die [[Chewa]]-volk geword terwyl die ander groep, die voorouers van die hedendaagse Nyanja, teen die ooskus afbeweeg het na die suidelike deel van Malawi.
Etniese konflik en voortdurende migrasie het tot aan die begin van die 20ste eeu die vorming voorkom van ’n gemeenskap wat as uniek Malawies beskou kan word. Die afgelope eeu het etniese onderskeid so afgeneem dat daar nie eintlik meer sprake van etniese botsings is nie, hoewel streeksverskille steeds voorkom. Die begrip van ’n Malawiese nasionaliteit het redelik onlangs begin posvat rondom ’n oorwegend plattelandse volk wat oor die algemeen konserwatief en tradisioneel nie-gewelddadig is.<ref name="StateDept" />
[[Lêer:Flag of Malawi (2010–2012).svg|duimnael|links|[[Vlag van Malawi]], 31 Julie 2010 tot 28 Mei 2012]]
Van 1964 tot 2010, en weer sedert 2012, bestaan die vlag van Malawi uit drie ewe groot swart, rooi en groen horisontale strepe met ’n opkomende son in die middel van die swart streep. Dié streep verteenwoordig die Afrika-volke, die rooi streep die bloed van die vegters vir Afrika-vryheid en die groen streep Malawi se immergroen natuur. Die son verteenwoordig die opkoms van vryheid en hoop vir Afrika.<ref name="Vlag">{{en}} {{cite web|url=http://www.fotw.us/flags/mw.html|title=Malawi|work=Flags of the World Website|author=Berry, Bruce|date=6 Februarie 2005|accessdate=22 September 2010|publisher=Flags of the World}}</ref> Die vlag is in 2010 verander – tot in 2012 is die rooi son vervang deur ’n volle, wit son as ’n simbool van die land se ekonomiese vooruitgang.<ref>{{en}} {{cite journal|url=http://www.nyasatimes.com/2012/05/30/dpp-govt-blew-k3bn-on-flag-change/|title=DPP govt blew K3bn on flag change|journal=Nyasa Times|accessdate=10 April 2013|date=30 Mei 2012|archive-date=18 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518233702/http://www.nyasatimes.com/2012/05/30/dpp-govt-blew-k3bn-on-flag-change/|url-status=dead}}</ref>
Danse vorm ’n groot deel van Malawi se kultuur. In November 1987 het die regering die National Dance Troupe (voorheen die Kwacha Cultural Troupe) gestig.<ref name="Turner24" /> Tradisionele [[musiek]] en danse kom voor by inisiasie- en ander rituele, troues en vierings. [[Kwêla]] is vanaf die 1960's ’n gewilde musiekvorm – dit het ontstaan uit ’n mengsel van Malawiese en Suid-Afrikaanse straatmusiek danksy die invloed van Malawiese mynwerkers in [[Suid-Afrika]].<ref name="autogenerated1">{{en}} {{cite web |last=Jecks |first=Nikki |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8185971.stm |title=Reviving Malawi's music heritage |publisher=BBC News |date=6 Augustus 2009 |accessdate=29 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110026/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8185971.stm |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} [http://www.liquisearch.com/music_of_malawi/music_of_malawi/kwela Music of Malawi – Kwela, LiquiSearch] URL besoek op 15 Mei 2016</ref> Dit is steeds gewild in Malawi met moderne kunstenaars soos Daniel Kachamba & His Kwela Band. Die woord "kwela" beteken "om te klim" in Chichewa (en "om op te staan" in [[Zoeloe]]). Die [[xilofoon]] en tromme word ook bespeel.
’n Algemene tydverdryf is die bordspeletjie [[Bao]], wat ook in omliggende lande gewild is. Dit word met sade gespeel op ’n bord met vier rye van agt holtes elk. Amptelike toernooie word gehou. Die inheemse etniese groepe in Malawi het ’n ryke tradisie van vleg- en houtwerk, en van dié artikels word steeds in tradisionele seremonies gebruik. Houtsneewerk en olieverfwerk is ook in stedelike gebiede gewild en oral is markte waarop die kunswerke aan toeriste verkoop word. Die land het verskeie internasionaal erkende letterkundefigure opgelewer, onder andere die digter [[Jack Mapanje]], geskiedenis- en fiksieskrywer [[Paul Zeleza]] en die skrywers [[Legson Kayira]], [[Felix Mnthali]], [[Frank Chipasula]] en [[David Rubadiri]].
== Sport ==
[[Sokker]] is sedert die Britse heerskappy die algemeenste sportsoort. Die nasionale sokkerspan kon nog nie vir ’n [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]] kwalifiseer nie, maar het drie keer vir die [[Afrikanasiesbeker]] gekwalifiseer (in 1984, 2010 en 2021). Van die sokkerspanne sluit in Mighty Wanderers, Big Bullets, Silver Strikers, Blue Eagles, Civo Sporting, Moyale Barracks en Mighty Tigers. [[Basketbal]] is ook gewild, maar die nasionale span het nog ne aan ’n internasionale toernooi deelgeneem nie.<ref name=Gall>{{en}} {{cite book |last1= |first1= |author-link1= |year=1998|editor1-last=Gall|editor1-first=James L. |title=Worldmark Encyclopaedia of Cultures and Daily Life|url= |volume=1 – Africa|edition= |location=Detroit en Londen|publisher=Gale Research|pages=101–102 |isbn=0-7876-0552-2 |quote= }}</ref> In [[netbal]] het hulle al meer sukses aangeteken en die nasionale netbalspan is (in Maart 2021) in die sesde plek.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://netball.sport/events-and-results/current-world-rankings |title=Current World Rankings |publisher=World Netball |accessdate=10 Desember 2021}}</ref> ’n Aantal nasionale spelers speel in internasionale ligas. In [[krieket]] het Malawi in die verlede saam met Tanzanië, Uganda en Zambië spelers vir die [[Oos- en Sentraal-Afrikaanse krieketspan]] beskikbaar gestel. Sedert 2003 word die land deur sy eie nasionale span verteenwoordig, maar kon nog nie vir ’n internasionale kriekettoernooi kwalifiseer nie.
== Kookkuns ==
Malawiese kookkuns is uiteenlopend. [[Tee]] en [[vis]] maak ’n groot deel daarvan uit.<ref name=emb>{{en}} {{cite web |url=http://www.malawiembassy.org/en/visit/food.html |title=The Official Website of the Embassy of the Republic of Malawi to Japan |website=Malawiembassy.org |accessdate=9 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314022501/http://www.malawiembassy.org/en/visit/food.html |archive-date=14 Maart 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Suiker, koffie, mielies, aartappels, sorghum, beeste en bokke is ook belangrike elemente van die kookkuns en ekonomie. Die Malawimeer is die bron van vis soos chambo (soortgelyk aan [[kurper]]), usipa (soortgelyk aan [[sardyn]]e) en mpasa (soortgelyk aan [[salm]]).<ref name="emb" /> [[Nsima]] is ’n [[stapelvoedsel]] wat gemaak word van fyngemaalde [[mielie]]s; dit word voorgesit saam met vleis en groente. Dit kan vir middag- of aandete geëet word.<ref name="emb" />
== Media ==
Naas die Malawiese uitsaaikorporasie ''Malawi Broadcasting Corporation (MBC)'', wat televisie- en radioprogramme uitsaai, is daar privaat radiostasies soos ''Capital Radio'' en ''Zodiak''. Malawi se twee [[koerant|dagblaaie]], ''The Nation'' en ''The Daily Times'', word aangevul deur 'n aantal weekblaaie soos ''Weekend Nation'', ''Sunday Times'' en ''Malawi News''.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Malawi_node.html |title=Auswärtiges Amt – Auswärtiges Amt |first=Auswärtiges |last=Amt |website=Auswärtiges Amt DE{{en}} |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019223033/http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Malawi_node.html |archive-date=19 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=22 Junie 2016 }}</ref>
== Verdediging ==
Malawi het ’n klein militêre weermag van sowat 25 000 soldate. Dit bestaan uit ’n leër, vloot en lugmag-elemente. Die leër het ontstaan uit die voormalige Britse koloniale magte. Die lugmag is in 1976 gestig met [[Duitsland|Duitse]] hulp en bestaan uit ’n klein getal vervoervliegtuie en veeldoelhelikopters. Die vloot het drie bote op die Malawimeer; hul basis is in [[Monkey Bay]].<ref name="Turner22">{{en}} Turner, ''The Statesman's Yearbook'', bl. 822</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Bronnelys ==
; Algemeen
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Malawi|title=Malawi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=4 Oktober 2025}}
* {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malawi/|title=Malawi|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=4 Oktober 2025}}
* Louw, Johan K.: Ligbakens in Afrika, 6 - die N.G. Sending in Malawi. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 17, nr. 3, Maart 1968.
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Malawi}}
{{Wikt|Malawi}}
=== Regering ===
* {{en}} [http://www.malawi.gov.mw/ Regering van die Republiek Malawi] amptelike werf
* {{en}} [http://www.malawi.gov.mw/National%20Assembly/parliament.htm Malawi Nasionale Vergadering] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091220064752/http://www.malawi.gov.mw/National%20Assembly/parliament.htm |date=20 Desember 2009 }} amptelike werf
* {{en}} [http://www.malawi.gov.mw/Information/Home%20Information.htm Ministerie van Inligting en Toerisme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513031721/http://www.malawi.gov.mw/Information/Home%20Information.htm |date=13 Mei 2007 }} amptelike werf
=== Nuus ===
* {{en}} [http://allafrica.com/malawi/ allAfrica.com – ''Malawi''] nuus hoofberigte skakels
* {{en}} [http://www.nationmalawi.com/ The Nation Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060720052118/http://www.nationmalawi.com/ |date=20 Julie 2006 }} daaglikse koerant
=== Oorsigte ===
* {{en}} [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1068913.stm BBC Nuus Landprofiel – ''Malawi'']
=== Gidse ===
* {{en}} [http://search.looksmart.com/p/browse/us1/us317836/us317916/us559898/us559899/us10065675/us559932/ LookSmart – ''Malawi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304140503/http://search.looksmart.com/p/browse/us1/us317836/us317916/us559898/us559899/us10065675/us559932/ |date= 4 Maart 2016 }}
* {{en}} [http://dmoz.org/Regional/Africa/Malawi/ Open Directory Projek – ''Malawi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050911132359/http://dmoz.org/Regional/Africa/Malawi/ |date=11 September 2005 }}
* {{en}} [http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/malawi.html Stanford Universiteit – Afrika suid van die Sahara: ''Malawi'']
* {{en}} [http://www.afrika.no/index/Countries/Malawi Die Indeks van Afrika – ''Malawi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040818202325/http://www.afrika.no/index/Countries/Malawi/ |date=18 Augustus 2004 }}
* {{en}} [http://www.sas.upenn.edu/African_Studies/Country_Specific/Malawi.html Universiteit van Pennsylvania – Afrikastudiessentrum: ''Malawi'']
* {{en}} [http://dir.yahoo.com/Regional/Countries/Malawi/ Yahoo! - ''Malawi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060808212328/http://dir.yahoo.com/Regional/Countries/Malawi/ |date= 8 Augustus 2006 }} directory category
=== Toerisme ===
* {{en}} {{Wikivoyage|Malawi}}
* {{en}} [http://www.malawitourism.com/ Besoek Malawi] Toerisme werf aangebied deur lede van die bedryf.
{{Geografiese ligging
| Senter = {{vlagland|Malawi}}
| Noord = {{vlagland|Tanzanië}}
| Noordoos = [[Malawimeer]] • {{vlagland|Tanzanië}}
| Oos = [[Malawimeer]] • {{vlagland|Tanzanië}} • {{vlagland|Mosambiek}}
| Suidoos = {{vlagland|Mosambiek}}
| Suid = {{vlagland|Mosambiek}}
| Suidwes = {{vlagland|Mosambiek}}
| Wes = {{vlagland|Zambië}}
| Noordwes = {{vlagland|Zambië}}
}}
{{Lande in Afrika}}
{{Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap}}
{{Normdata}}
{{Voorbladster}}
[[Kategorie:Britse Statebond]]
[[Kategorie:Malawi| ]]
[[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]]
liygo874hmrzo67vdxl7fgyh8e8lyhp
Gebruiker:Sobaka
2
10106
3373586
2967622
2026-11-18T06:09:41Z
Sobaka
328
byvoegings
3373586
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Editor - bufonite star.jpg|regs|duimnael|120px|Meesterredakteur<br/>(20 jaar, 50 000+)<br/><small>Toegeken deur Aliwal2012</small>]]
<div style="float: right; clear: right; margin: 1.0em 0.5em 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px; background-color: #FFFFFF; text-align: center; padding: 0.3em 0.3em 0.3em;"> {{Twintigjaargemeenskap}}</div>
[[Lêer:Speurneusster.svg|regs|duimnael|140px|Toegeken vir al jou speurwerk met politieke artikels]]
==Internasionale verblyf en reise==
<!-- Flag size is 30 * sqrt(length/breadth) px -->
{| style="border:1px; border: thin solid grey; background-color:#f0e68c"
|align="right"|Gewoon (2 jare+):
|align="left"|
[[image:Flag of South Africa.svg|37px]]
[[image:Flag of Austria.svg|37px]]
[[image:Flag of China.svg|37px]]
|-
|align="right"|Besoek:
|align="left"|
[[Image:Flag of Swaziland.svg|37px]]
[[Image:Flag of Kenya.svg|37px]]
[[Image:Flag of Namibia.svg|42px]]
[[Image:Flag of Zimbabwe.svg|37px]]
[[Image:Flag of Ethiopia.svg|37px]]
[[Image:Flag of Côte d'Ivoire.svg|37px]]
[[Image:Flag of United Kingdom.svg|37px]]
[[Image:Flag of France.svg|37px]]
[[Image:Flag of Monaco.svg|37px]]
[[Image:Flag of Spain.svg|37px]]
[[Image:Flag of Germany.svg|37px]]
[[Image:Flag of Finland.svg|37px]]
[[Image:Flag of Latvia.svg|37px]]
[[Image:Flag of Russia.svg|37px]]
[[Image:Flag of Ukraine.svg|37px]]
[[Image:Flag of Poland.svg|37px]]
[[Image:Flag of Switzerland.svg|37px]]
[[Image:Flag of Italy.svg|37px]]
[[Image:Flag of Malta.svg|37px]]
[[Image:Flag of Hungary.svg|37px]]
[[Image:Flag of Czech Republic.svg|37px]]
[[Image:Flag of Slovenia.svg|37px]]
[[Image:Flag of Slovakia.svg|37px]]
[[Image:Flag of Croatia.svg|37px]]
[[Image:Flag of Greece.svg|37px]]
[[Image:Flag of Turkey.svg|37px]]
[[Image:Flag of Uzbekistan.svg|37px]]
[[Image:Flag of India.svg|37px]]
[[Image:Flag of Singapore.svg|37px]]
[[Image:Flag of Thailand.svg|37px]]
[[Image:Flag of Vietnam.svg|37px]]
[[Image:Flag of Hong Kong.svg|37px]]
[[Image:Flag of Macau.svg|37px]]
[[Image:Flag of Japan.svg|37px]]
[[Image:Flag of South Korea.svg|37px]]
[[Image:Flag of Qatar.svg|37px]]
[[Image:Flag of United States.svg|37px]]
[[Image:Flag of Canada (Pantone).svg|37px]]
|-
|}
__NOTOC__
== Wikipedia bydraes ==
===Enkele vroeë bydraes===
;Filosofie
• [[Geskiedenis van die filosofie]] • [[Hannah Arendt]] • [[Edmund Husserl]]• [[Thomas Kuhn]] • [[Herbert Spencer]] • [[Leo Apostel]] • [[Die Leo Apostel Sentrum vir Interdissiplinêre Studies (CLEA)]]• [[Albert Camus]] • [[Colin McGinn]] • [[Daniel Dennett]]• [[Richard Rorty]]• [[Harry Kuitert]] • [[John Norman]] • [[Herbert Spencer]] • [[Rudolf Carnap]]• [[Ivan Illich]]• [[Karl Marx]]• [[Karl Popper]]• [[Emmanuel Levinas]]• [[Ayn Rand]] • [[Erich Fromm]] • [[Henri Bergson]] • [[Baruch Spinoza]] • [[Slavoj Žižek]] • [[Charles Margrave Taylor]] • [[Max Stirner]] • [[Carl Schmitt]] • [[Martin Buber]] • [[Imre Lakatos]] • [[Emmanuel Mounier]] • [[Benedetto Croce]] • [[Paul Feyerabend]] • [[Eugenio Garin]] • [[Romano Guardini]] • [[Frantz Fanon]] • [[Donna Haraway]] • [[Max Scheler]] • [[Hendrik Gerhardus Stoker]] • [[Michel Foucault]] • [[Martin Heidegger]] • [[Kees van Peursen]] • [[Johannes Jacobus Poortman]] • [[Peter Sloterdijk]] • [[Thomas More]] • [[Martin Buber]] • [[Max Stirner]] • [[Ludwig Feuerbach]] • [[Edmund Burke]] • [[John Stuart Mill]] • [[Marin Mersenne]] • [[Desiderius Erasmus]] • [[Siger van Brabant]] • [[Averroes]] • [[Petrus Abaelardus]] • [[Anselmus van Kantelberg]] • [[Meester Eckhart]] • [[Albertus Magnus]] • [[Petrus Lombardus]] • [[Johannes Duns Scotus]]
• [[Bonaventura (Giovanni di Fidanza)]] • [[Zeno van Citium]] • [[Xenophanes]] • [[Anaximander]] • [[Meton van Athene]] • [[Mengzi]] • [[Parmenides]] • [[Empedokles]] • [[Herakleitos]] • [[Lucius Annaeus Seneca]] • [[Aenesidemus]] • [[ Bias van Priëne]] • [[Agrippa]] • [[Prosesfilosofie]] • [[Frankfurt Skool]] • [[Kritiese teorie]] • [[John Searle]] • [[Hans Sluga]] • [[John Rawls]] • [[Jean-François Lyotard]] • [[Talcott Parsons]] • [[Claude Lévi-Strauss]] • [[Auguste Comte]] • [[Marshall McLuhan]] • [[Gilbert Ryle]] • [[Alfred Jules Ayer]] • [[Logiese positivisme]] • [[Weense Sirkel]] • [[Idealisme]] • [[Epictetus]] • [[Hesiodos]] • [[Transhumanisme]] • [[Ideëleer]] • [[Allegorie van die grot]] • [[George Santayana]] • [[Leo Strauss]] • [[Skolastiek]] • [[Rasionalisme]] • [[George Edward Moore]] • [[Jeremy Bentham]] •[[Oswald Spengler]] •[[Nihilisme]] •[[Johann Gottlieb Fichte]] • [[Empirisme]] • [[Ernst Mach]] • [[Wet van die drie fases]] • [[Fenomenologie]]
;Hierdie dag in die geskiedenis verwant
• [[Operasie Entebbe]] • [[Louis Blériot]] • [[Kolonel 'Mad Mike' Hoare]]
• [[Aaron Burr]] • [[Alan Turing]] • [[Alexander Hamilton]]
• [[Faisal II van Irak]]• [[Nikolaas II van Rusland]] • [[Slag van Falkirk (1298)]]
• [[Slag van Mohács]] • [[Maankarretjie]] • [[George Lincoln Rockwell]]
• [[Jim Morrison]]• [[Plan de Sánchez slagting]] • [[USS Constitution]]
• [[Roemeliëse]] • [[Roger Casement]] • [[Rainbow Warrior]]
• [[Suleiman die Manjifieke]] • [[Noordelike Alliansie]] • [[Ian Smith]] • [[Aung San Suu Kyi]] • [[Chris Barnard]] • [[Howard Hughes]] • [[Kliptown]] • [[Leila Khaled]] • [[Louis Washkansky]] •[[Manfred von Richthofen]]• [[Mark Shuttleworth]] • [[miljoendollartuisblad]] • [[Pietro Badoglio]] • [[William Golding]] • [[Vryheidsmanifes]] • [[Charles Darwin]]
• [[Ystergordyn]] • [[Blitsskare]] • [[Zimmermann-telegram]] • [[Zanzibar-rewolusie]]
;Toekomsstudie
• [[Sohail Inayatullah]] • [[Kousale gelaagde analise]] • [[Vannevar Bush]]
;Ander
• [[Karl-Marx-Hof]] • [[Andy Warhol]] • [[Anton Rupert]] • [[Arthur C. Clarke]]
• [[Barry Buzan]] • [[Dan Brown]] • [[David Kuijers]] • [[del.icio.us]] • [[Denise Darvall]]
• [[Dwaalboeke]] • [[Elon Musk]] • [[Gestapo]] • [[Ingrid Jonker]] • [[Isaac Asimov]]
•[[Johann Rupert]] • [[Klapvliegtuig]] • [[Sayeret Matkal]] • [[Webjoernaal]] • [[Ekserpteboeke]] • [[Technorati]]• [[Terugspoor]] •[[Xu Jinglei]] •[[webjoernaalsfeer]] •[[Gert Vlok Nel]]• [[Meem]] • [[Datavleg (Internet)]] • [[Krugerhuis]] • [[Zheng He]] • [[Yochai Benkler]]• [[Distopie]] • [[Burgerygebaseerde eweknieproduksie]]• [[Deon Meyer]] • [[Tim O'Reilly]] • [[Jimmy Wales]]• [[Giora Epstein]] • [[Amichand Rajbansi]] • [[Malcolm Gladwell]] • [[Tim Guest]] • [[Lionel Bernstein]] • [[Viktor Frankl]] • [[Galvarino]] • [[Planeet nege]] • [[Nimr al-Nimr]] • [[Projek Oorlog]] • [[Blokketting]] • [[Blommeoorlog]] • [[ Tloque Nahuaque]] • [[Nezahualcoyotl]] • [[Tegnologiese singulariteit]] • [[Dertig Tiranne]]• [[Geskiedenis van die filosofie]] • [[Geskiedenis van die filosofie]] [[Toegevoegde werklikheid]] • [[Paryse Kommune]] • [[Jackson Pollock]] • [[Spaanse Inkwisisie]] • [[Konfusianisme]] • [[Henry Kissinger]] • [[Wêreld Ekonomiese Forum]] • [[David Easton]] • [[Politieke wetenskap]] • [[Internasionale verhoudinge]] • [[Carl von Clausewitz]]
[[Kategorie:Lede van die twintigjaargemeenskap]]
[[Kategorie:Wikipediane in Suid-Afrika]]
o5f9pl0ldsbzyjt3whhrfizgep9c4uc
Moskou
0
11603
3373539
3360391
2026-11-17T23:25:21Z
InternetArchiveBot
131157
Red 3 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373539
wikitext
text/x-wiki
{| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;"
! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" |
'''Moskou'''<br /><small>Москва</small><br />
[[Lêer:MoscowCollage.jpg|280px]]
|- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999"
| '''Kaart'''
|style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen'''
|- style="background:white"
|rowspan=6| [[Lêer:Moscow in Russia (special marker).svg|180px|senter]]
|- style="background: white"
|style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Coat of Arms of Moscow.svg|75px|senter]]
|- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="background: #CEDAF2; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag'''
|- style="background: white; border-top:1px solid #999;"
|style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Moscow, Russia.svg|90px|senter]]
|- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Land'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Rusland}}
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''[[Federale distrikte van Rusland|Federale distrik]]'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Sentrale Federale Distrik|Sentraal-Rusland]]
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''[[Ekonomiese streke van Rusland|Ekonomiese streek]]'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Sentrale ekonomiese streek|Sentraal]]
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''[[Federale deelgebiede van Rusland|Federale subjek]]'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Federale stede van Rusland|Federale stad]]
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Koördinate'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|55|45|N|37|37|O}}
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Stigting (eerste verwysing)'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1147
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Stadstatus'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1147
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Oppervlakte:'''
| style="background: #f7f8ff" |
|-
| - Totaal
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2 561,5 [[vierkante kilometer|vk km]]
|-
| '''Hoogte bo seevlak'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 156 m
|- style="border-top:1px solid #999;"
|- style="border-top:1px solid #999;"
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Bevolking:'''
| style="background: #f7f8ff" |
|-
| - Totaal (2018)
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 12 506 468
|-
| - Bevolkingsdigtheid
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 4 882/km²
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Tydsone'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +3 (MSK)
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Klimaat'''
| style="background: #f7f8ff" |
|-
| - Tipe
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Kontinentaal-gematig
|-
| - Gemiddelde jaarlikse temperatuur
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 5,0 °C<ref>{{de}} [http://www.klimadiagramme.de/Europa/moskau.html ''www.klimadiagramme.de: Moskau'']</ref>
|-
| - Gem. temp. Januarie/Julie
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | –9,3 / 18,1 °C
|-
| - Gemiddelde jaarlikse neerslae
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 688 mm
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Burgemeester'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Sergei Sobjanin
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Amptelike webwerf'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://mos.ru/ http://www.mos.ru/]
|}
'''Moskou''' ([[Russies]]: Москва, ''Moskva'', [mɐˈskva], {{Audio|Ru-Moskva.ogg|luister}}) is die [[hoofstad]] en die politieke, kulturele en ekonomiese sentrum van die [[Rusland|Russiese Federasie]]. Die stad, wat in die middel van die Europese deel van Rusland in die heuwelland van die [[Moskwa-rivier]] geleë is, is met 'n bevolking van 12,5 miljoen in die stadsgebied (soos in 2018) en meer as 15 miljoen (of 'n tiende van die totale [[Russe|Russiese]] bevolking) in die metropolitaanse gebied en 'n oppervlakte van 2 561,5 vierkante kilometer die grootste stad van die land en ook van [[Europa]]. Na sy bewoners word in [[Afrikaans]] as Moskouers of Moskowiete verwys.
[[Lêer:Northern door of the Assumption Cathedral in Moscow Kremlin, Moscow July 2011-3d.jpg|duimnael|links|Noordportaal van die [[Oespenski-katedraal (Moskou)|Oespenski-katedraal]]]]
[[Lêer:Russian Air Force Mil Mi-8 Victory Day Parade 2012 Beltyukov.jpg|duimnael|links|Die Kremlin tydens die Oorwinningsparade op 9 Mei 2012. Volgens 'n ou Russiese spreekwoord "troon die Kremlin bo die stad, en bo die Kremlin troon net God". Die historiese tsaresetel, wat onder Europa se veiligste en feitlik oninneembare vestings gereken word, het ook in die kommunistiese tydperk die politieke magsentrum gebly]]
[[Lêer:Moscow-City (36211143494).jpg|duimnael|links|'n Nuwe Moskou het verrys: Wolkekrabbers in Moskva-Siti. In Sowjettye nog berug vir die monotonie van sy grys woonstelblokke, het Moskou tot 'n bonte en elegante metropool ontwikkel waarna reeds as "dinamiese hoofstad van Europa" verwys word<ref>{{de}} [https://www.merian.de/asien/russland/moskau/artikel/dynamische-hauptstadt-europas ''merian.de: Moskau – Dynamische Hauptstadt Europas. Besoek op 12 Desember 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212200549/https://www.merian.de/asien/russland/moskau/artikel/dynamische-hauptstadt-europas |date=12 Desember 2019 }}</ref>]]
[[Lêer:Moscow Heart Embankment.jpg|duimnael|links|In 2019 nuut voltooide residensiële komplekse langs die Sjelepichinskaja-oewer]]
[[Lêer:Mercury City Tower July 2016.jpg|duimnael|links|''Mercury City Tower'' in Julie 2016]]
Die eerste verwysing na Moskou kom in 'n kroniek uit die jaar 1147 voor. Met die ontstaan van 'n Russiese Ryk omstreeks 1300, waarvan Moskou in die 15de eeu die hoofstad geword het, het Moskou vinnig tot die beduidendste metropool in Rusland gegroei. Selfs nadat die administratiewe sentrum van Rusland deur [[Pieter die Grote]] in 1712 na [[Sint Petersburg]] verskuif is, is Russiese heersers steeds in Moskou gekroon en het die stad die ekonomiese en geestelike spilpunt van Rusland gebly. Die [[Russies-Ortodokse Kerk|Russies-Ortodokse]] patriarg het sy setel sedert 1598 in Moskou.
Die stadskern word gevorm deur die [[Moskouse Kremlin|Kremlin]]-vesting uit die 15de en 16de eeu en [[Rooiplein]] (wat in 1990 tot [[wêrelderfenisgebied]] verklaar is), met die [[Lenin-mausoleum]], die 16de eeuse [[Sint Basilius-katedraal]] met sy nege koepels, die [[afdelingswinkel]] [[GUM]] (1888–1893) en die [[Moskouse Historiese Staatsmuseum|Historiese Museum]] wat tussen 1878 en 1883 ontstaan het. Moskou het in 1918 die hoofstad van die [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek]] (RSFSR) geword, daarna tussen 1922 en 1991 as administratiewe sentrum van die [[Sowjetunie]] gedien en in 1991 hoofstad van die Russiese Federasie geword.
Die Moskouse stadsgebied het vanuit die Kremlin as politieke magsentrum in konsentriese kringe uitgebrei – volgens die behoeftes van 'n Europese vestingstad wat met stadsmure en versterkings teen potensiële invallers beskerm is. Terwyl stedelike nedersettings in 18de eeuse Europa dikwels ingrypend verander is deur nuwe vorme van stadsbeplanning, is Moskou hoegenaamd nie geraak deur hierdie soort eksperimente nie.
So word Rooiplein omsluit deur die historiese stadskern, moderne strate (Russies "prospekte") en ringstrate met nuwe woonkwartiere (waarby hierdie kringpaaie soos die huidige [[Tuinring]] vroeëre stadsmure en versterkings vervang het). Die [[Nowodewitsji-klooster]], wat in die 16de en 17de eeu in die Barokstyl uitgevoer en in 2004 as wêrelderfenisgebied gelys is, is suidwes van die middestad geleë. Die moderne sakesentrum van Moskou het wes van die Kremlin ontstaan; sy argitektuur word oorheers deur 'n groot aantal [[wolkekrabber]]s en ander kantoorgeboue, waaronder die ''Federatsija''-toring wat in 2007 as die hoogste wolkekrabber in Europa voltooi is.
Die binnestad van Moskou is oorspronklik deur 'n aantal voorstede omring, waaronder die ou koopmanskwartier Kitai-gorod (tans die setel van Russiese regeringsinstellings), Beli Gorod (wat na sy wit palisademuur genoem is) en Semljanoi Gorod (na sy ou grondwalle genoem). Die groot stadsbrande wat Moskou in 1552 en 1812 (ná die verowering deur [[Frankryk|Franse]] troepe onder [[Napoleon Bonaparte]]) verwoes het, het sy vinnige groei nouliks belemmer.
Die Moskouse Danilof-klooster uit die 13de eeu dien as setel van die Russies-Ortodokse patriarg. As die leidende opvoedkundige sentrum van die Russiese Federasie beskik Moskou naas die Akademie van Wetenskappe oor vyf ander vakgebonde akademies, sowat 200 navorsingsinstitute op alle wetenskaplike terreine, ruim 80 tersiêre instellings (waaronder die bekende [[Moskouse Staatsuniversiteit]], ook bekend as die Lomonosof-universiteit, wat in 1755 gestig is) asook talle biblioteke (waaronder die Russiese Staatsbiblioteek).
Die Moskouse museums bevat van die beduidendste kunsskatte ter wêreld. Die bekendste museums sluit in die Poesjkin-museum vir Beeldende Kunste (wat hom onder meer op Wes-Europese skilderkuns toespits) en die Tretjakof-galery met Russiese kuns. Ander beduidende instellings is die Gorki-, Tsjegof-, Lenin-, Tolstoi-, Andrei Roebljof-, die Historiese en Politegniese Museum asook die Museum vir Kuns en Kultuur van die Nabye-Ooste.
Die lang lys kulturele instellings in Moskou word aangevul deur sowat dertig teaters (waaronder die bekende Bolsjoi-teater), rolprentateljees, beduidende uitgewerye, radio- en televisie-uitsaaiers, skouterreine, 'n diere- en 'n botaniese tuin, groot stadsparke soos Gorki-park en sportstadions. Moskou was die gasheerstad van die [[Olimpiese Somerspele 1980|XXIIste Olimpiese Somerspele 1980]]. Tans lok die stad jaarliks sowat vyf miljoen besoekers.
Moskou het tot die beduidendste Russiese nywerheidstad ontwikkel. Die belangrikste nywerheidsektore sluit die vervaardiging van motorvoertuie en treinwaens, elektrotegniese en meganiese aanlegte, staal- en metaalvervaardiging, poligrafiese, chemiese, hout-, en tekstielfabrieke, asook voedselverwerking en 'n ruolieraffinadery in. 'n Kernkragsentrale voorsien elektrisiteit aan die metropool. [[Aardgas]] word deur pyplyne uit die uitginningsgebiede van Saratof, Stafropol in die Koebanstreek en Dasjawa in Oekraïens-Galisië na Moskou vervoer. Moskou is daarnaas die finansiële sentrum van Rusland – meer as 1 000 bank- en sowat 60 versekeringsmaatskappye het hul hoofkwartiere in die stad.
== Geografie ==
[[Lêer:Moscow satellite image.jpeg|duimnael|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Moskou]]
Moskou lê in die westelike, Europese deel van die Russiese Federasie, in die heuwelland tussen die riviere [[Oka (rivier)|Oka]] en [[Wolga]] en teen die soms steil oewers van die naamgewende [[Moskwa-rivier]] wat as takrivier van die Oka in die Wolga uitmond. Die Moskwa vloei met sy kronkelende rivierbed oor 'n lengte van tagtig kilometer deur Moskou en bereik 'n breedte van tussen 120 en 200 meter. Die Moskou-Wolga-kanaal, wat in 1937 geopen is, verbind die Russiese hoofstad oor 'n lengte van 128 kilometer met die Iwankowo-dam en die Wolga.
Die ringvormige hoofpad van 109 kilometer, wat die stad sedert 1962 omsluit, dien ook as stadsgrens. Sowat 'n derde van Moskou se oppervlakte van meer as duisend vierkante kilometer is groen gebiede en parke. Daar is meer as 200 voetgangerlane, en 150 plekke waar fietse gehuur mag word om Moskou te verken.
== Klimaat ==
[[Lêer:Sannye gonki v Petrovskom parke 1830-e-40-e.jpg|duimnael|Winter in Moskou: Sleewedrenne in die Petrofski-park. Skildery deur 'n onbekende kunstenaar, omstreeks 1830/40]]
[[Lêer:Tsaritsino from helicopter-1.jpg|duimnael|Die Tsaritsino-paleis is in 1796 in opdrag van tsarin Katharina die Grote in die gelyknamige park opgerig. Die naam beteken dan ook – "Plek van die Tsarin". As gevolg van die tsarin se ontydige afsterwe is die paleis nie voltooi nie. Eers burgemeester Loesjkin het in 2005 besluit om Tsaritsino te herstel en voltooi. In 2007 is die paleis geopen]]
Moskou maak deel uit van die koel-gematigde kontinentale klimaatsone. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur is 5,0 °C, die gemiddelde jaarlikse reënval 688 millimeter. Julie is met 'n gemiddelde van 92 millimeter die natste maand van die jaar, Maart met 34 millimeter die droogste.
Tydens die winter daal die temperature gewoonlik tot –12° tot –15 °C, met uiterstes van minder as –20 °C. Aangesien humiditeitsvlakke gematig is en sterk koue winde nie dikwels waai nie, is die aanvoelbare temperatuur dikwels hoër. In Januarie 2006 laat 'n ysige koue oostewind temperature in Moskou binne enkele ure van 0 °C tot –22 °C daal, met uiterstes wat snags al tot –42 °C gedaal het. Dit is een van die laagste temperature wat ooit gemeet is. Lae klere en 'n kopbedekking word in elk geval gedurende die wintermaande benodig.
Die somers in Moskou is warm en sonnig, met uiterstes van meer as 38 °C.
{{Tabel weergemiddelden
| locatie = Moskou
| bron = WeatherOnline (1985–2014),<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=2000&LMM=12&LYY=2014&WMO=27612&CONT=euro®ION=0006&LAND=RS&ART=TMX&R=0&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab |title = Moscow (156 m) |publisher=WeatherOnline |accessdate=30 April 2015}}</ref> WetterKontor GmbH (1961–1990)<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.wetterkontor.de/de/klima/klima2.asp?land=ru&stat=27612 |title=Das Klima in Moskau (Moskva) |publisher=WetterKontor GmbH |accessdate=30 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011121351/http://wetterkontor.de/de/klima/klima2.asp?land=RU |archive-date=11 Oktober 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<!-- gemiddelde maxima -->
| jan_gem_max = −4.8
| feb_gem_max = −4.1
| mrt_gem_max = 2.2
| apr_gem_max = 10.9
| mei_gem_max = 18.2
| jun_gem_max = 21.9
| jul_gem_max = 24.2
| aug_gem_max = 21.9
| sep_gem_max = 15.3
| okt_gem_max = 8.2
| nov_gem_max = 0.6
| dec_gem_max = −3.5
| jaar_gem_max = 9.2
<!-- gemiddelde minima -->
| jan_gem_min = −8.5
| feb_gem_min = −9.0
| mrt_gem_min = −4.2
| apr_gem_min = 2.5
| mei_gem_min = 8.1
| jun_gem_min = 12.6
| jul_gem_min = 14.9
| aug_gem_min = 13.0
| sep_gem_min = 7.8
| okt_gem_min = 3.1
| nov_gem_min = −2.6
| dec_gem_min = −6.9
|jaar_gem_min = 2.6
<!-- gemiddelde temp -->
| jan_gem = −6.7
| feb_gem = −6.6
| mrt_gem = −1.0
| apr_gem = 6.7
| mei_gem = 13.2
| jun_gem = 17.2
| jul_gem = 19.5
| aug_gem = 17.4
| sep_gem = 11.5
| okt_gem = 5.6
| nov_gem = –1.0
| dec_gem = –5.2
|jaar_gem = 5.9
<!-- maandelijks neerslaggemiddelde -->
| jan_gem_ns = 42
| feb_gem_ns = 36
| mrt_gem_ns = 34
| apr_gem_ns = 44
| mei_gem_ns = 51
| jun_gem_ns = 75
| jul_gem_ns = 94
| aug_gem_ns = 77
| sep_gem_ns = 65
| okt_gem_ns = 59
| nov_gem_ns = 58
| dec_gem_ns = 56
| jaar_gem_ns = 691
<!-- uren zonneschijn -->
| zujan = 1.0
| zufeb = 2.5
| zumrt = 4.1
| zuapr = 5.7
| zumei = 8.5
| zujun = 9.2
| zujul = 8.8
| zuaug = 7.6
| zusep = 4.8
| zuokt = 2.5
| zunov = 1.1
| zudec = 0.6
<!-- neerslagdagen > 0,1 mm -->
| rdjan = 11
| rdfeb = 8
| rdmrt = 8
| rdapr = 9
| rdmei = 8
| rdjun = 11
| rdjul = 12
| rdaug = 10
| rdsep = 11
| rdokt = 10
| rdnov = 12
| rddec = 12
<!-- fogtigheit -->
| lvjan = 85
| lvfeb = 83
| lvmrt = 78
| lvapr = 71
| lvmei = 64
| lvjun = 67
| lvjul = 72
| lvaug = 77
| lvsep = 81
| lvokt = 83
| lvnov = 86
| lvdec = 87
}}
== Administrasie ==
Moskou is die administratiewe setel van die [[Moskou-oblast]], wat uit die metropolitaanse gebied van Moskou sonder die stad self bestaan. Moskou vorm 'n selfstandige administratiewe eenheid ([[Federale deelgebiede van Rusland|subjek]]) van die [[Federale distrikte van Rusland|federale distrik]] Sentraal-Rusland.
Terwyl die Moskou-oblast in 39 rajons (distrikte) verdeel is, bestaan die stad Moskou uit tien distrikte en altesaam 123 stadswyke, wat ook rajons genoem word. Talle stadswyke bestaan dikwels uit twee of meer kleiner historiese, nie-amptelike kwartiere.
Elkeen van die tien administratiewe distrikte beskik oor 'n parlement met elf verkose afgevaardigdes en oor 'n prefek, wat deur die burgemeester van Moskou benoem word en aan hom verantwoording moet doen. Op 1 Julie 2012 is met die inlywing van dele van die Moskou-oblast in die suidweste 'n nuwe administratiewe distrik, Nieu-Moskou, geskep.
[[Lêer:Msk all districts.svg|duimnael|Die administratiewe distrikte van Moskou]]
{| class="wikitable"
|-{{highlight1}}
!Administratiewe distrik
!Russiese naam
!Inwoners (2010)
|-
|bgcolor="#e5dcb7"|[[Noordelike administratiewe distrik (Moskou)|Noorde]] (2)
| align="right" |Северный
| align="right" |1 114 607
|-
|bgcolor="#fdf8cd"|[[Noord-oostelike administratiewe distrik (Moskou)|Noordooste]] (3)
| align="right" |Северо-восточный
| align="right" |1 366 303
|-
|bgcolor="#ffdac8"|[[Noord-westelike administratiewe distrik (Moskou)|Noordweste]] (9)
| align="right" |Северо-западный
| align="right" |924 419
|-
|bgcolor="#c0e5b7"|[[Oostelike administratiewe distrik (Moskou)|Ooste]] (4)
| align="right" |Восточный
| align="right" |1 459 051
|-
|bgcolor="#fdac76"|[[Selenograd]] (10)
| align="right" |Зеленоградский
| align="right" |223 902
|-
|bgcolor="#c0d7f8"|[[Suidelike administratiewe distrik (Moskou)|Suide]] (6)
| align="right" |Южный
| align="right" |1 703 892
|-
|bgcolor="#c0f8d6"|[[Suid-oostelike administratiewe distrik (Moskou)|Suidooste]] (5)
| align="right" |Юго-восточный
| align="right" |1 313 848
|-
|bgcolor="#73b0cf"|[[Suid-westelike administratiewe distrik (Moskou)|Suidweste]] (7)
| align="right" |Юго-западный
| align="right" |1 366 282
|-
|bgcolor="#f4cbed"|[[Westelike administratiewe distrik (Moskou)|Weste]] (8)
| align="right" |Западный
| align="right" |1 299 337
|-
|bgcolor="#e5c6b7"|[[Sentrale administratiewe distrik (Moskou)|Sentrum]] (1)
| align="right" |Центральный
| align="right" |742 689
|-
|bgcolor="#AAFFCC"|[[Nowomoskowsky (Moskou)|Nowomoskowsky]] (11)
| align="right" |Новомосковский
| align="right" |''144 231''
|-
|bgcolor="#DDFF55"|[[Troitsky (Moskou)|Troitsky]] (12)
| align="right" |Троицкий
| align="right" |''90 815''
|}
== Geskiedenis ==
=== Visies op Moskou ===
[[Lêer:RusStamp1995RusVelKneze2.jpg|duimnael|''Kom na my toe, broer, na Moskou...''<br />Hierdie skriftelike uitnodiging deur prins [[Joeri Dolgoroeki]] van Soezdal, die stigter van Moskou, in 1147 gerig aan sy bondgenoot prins Swjatoslaf, is die eerste historiese verwysing na Moskou]]
[[Lêer:Katedra Chrystusa Zbawiciela w Moskwie 2.jpg|duimnael|links|[[Katedraal van Christus die Verlosser]] aan die oewer van die [[Moskwa-rivier|Moskwa]]]]
[[Lêer:Новоспасский монастырь и церковь Сорока мучеников Севастийских.jpg|duimnael|links|Nowo-Spasski-klooster]]
Moskou speel eeue lank 'n oorheersende rol in die Russiese geskiedenis. "''Wanneer hy na Moskou kyk, voel elke Russiese mens dat dit sy moeder is''", aldus die Russiese skrywer [[Leo Tolstoi]] in sy meesterwerk ''Oorlog en Vrede'', "''elke buitelander wat haar aanskou moet, selfs al is hy onbewus van haar betekenis as moederstad, haar vroulike karakter waarneem''." Inderdaad beskryf digters en skrywers Moskou dikwels as 'n stad met 'n vroulike karakter, en as die middelpunt van die gesinslewe.<ref>{{en}} Caroline Brooke: ''Moscow. A Cultural History''. New York, NY: Oxford University Press 2006, bl. xxi</ref> Die stad teen die Moskwa bestaan al nege eeue, en in talle legendes, liedere en sages besing die Russiese volk sy prag en grootte.
=== Oorsprong ===
[[Lêer:Andreyevsky Zal.jpg|duimnael|Die Andries-saal (''Andrejevski zal'') in die Kremlin-paleis]]
[[Lêer:Arbat Street in MSK.jpg|duimnael|Die voetgangerlaan Arbat-straat in die historiese middestad, tans bekend vir sy restaurante en kunswinkels, is een van die oudste bewaarde strate in Moskou. Die eerste verwysing na die Arbat kom in 'n kroniek van 1493 voor]]
Een sage beweer dat die grootprins [[Joeri Dolgoroeki]] (1090–1157) 'n stad van hout laat oprig en dit na die Moskwa-rivier genoem het. Die eerste skriftelike verwysing na Moskou dateer uit die jaar 1147, wat derhalwe as die stigtingsjaar beskou word. Artefakte van die oudste menslike nedersettings in die gebied wat by argeologiese uitgrawings gevind is, is egter al sowat 5 000 jaar oud. Hulle bevestig dat die eerste inwoners van die gebied jagters en versamelaars was. Omstreeks 950 n.C. het twee Slawiese stamme, Wjatitsji en Kriwitsji, hulle hier gevestig. Moontlik het die Wjatitsji die kern van Moskou se oerbevolking gevorm.<ref>{{de}} [http://www.moskau.ru/moskau/lexikon/geschichte_moskaus_vom_dorf_zur_metropole_3.html ''www.moskau.ru: Geschichte Moskaus – Vom Dorf zur Metropole''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120524051043/http://www.moskau.ru/moskau/lexikon/geschichte_moskaus_vom_dorf_zur_metropole_3.html |date=24 Mei 2012 }}</ref>
In 1156 is die eerste houtversterking rondom die Kremlin opgerig, wat as beskerming vir die vinnig groeiende stad gedien het. Desondanks het die [[Mongole]] in 1238 daarin geslaag om Moskou in te neem en dit aan die brand te steek.
In 1263 het Moskou 'n [[Grootprinsdom van Moskou|vorstedom]] geword. Die Tataarse khan het die Moskouse [[grootprins]] in die eerste helfte van die 14de eeu as die heerser van Rusland erken, alhoewel hy aan die Tatare belastingpligtig gebly het. Moskou het in hierdie tydperk tot 'n stad van 30 000 inwoners gegroei.
Met die oorwinning oor die Tatare in die Slag van Koelikowo op 8 September 1380 het Moskou onder sy heerser grootprins [[Dmitri Donskoi]] sy politieke, ekonomiese en militêre stelling gevestig. Tog is die land nog steeds deur die Mongoolse [[Goue Horde]] oorheers, wat Moskou in 1382 opnuut geplunder en aan die brand gesteek het. Eers in 1480 het Moskou daarin geslaag om die Tataarse juk af te skud en die hoofstad van die Russiese Ryk te word.
Die Moskouse grootprins [[Iwan III van Rusland|Iwan die Grote]] (1440–1505), wat vanaf 1462 geregeer het, het tien jaar ná sy troonbestyging met die Bisantynse prinses Sofia (Zoë) Palaiologos, 'n niggie van die laaste Oos-Romeinse keiser Konstantyn XI Palaiologos, getrou en die Bisantynse outokratiese staatsidee en sy simbole oorgeneem: die dubbelarend en die hofseremonies. Die groot getal Bisantynse vlugtelinge, wat hulle ná die val van Konstantinopel in Rusland gevestig het, het bygedra tot die nuwe sakrale konsep van Moskou as die opvolger van Bisantium, die "Derde Rome", en die sentrum van die Christelik-ortodokse geloof. Ou legendes beweer dat Moskou se stadshorison deur die koepels van "veertig keer veertig" kerkgeboue oorheers sou word en dat die stad, net soos die eerste Rome aan die Tiber, op sewe heuwels sou ontstaan het – in elk geval 'n oordrywing. Daar was en is minder kerke, en of Moskou se hoër geleë terrein op plekke werklik as heuwels beskryf kan word, bly omstrede.
=== Die Derde Rome ===
In teenstelling met die Latynse Wes-Europa, waar vanaf die 17de eeu 'n onderskeiding tussen kerk en staat gemaak is (tot die punt waar kerkgemeenskappe as privaat verenigings beskou is), het die Russiese staatswese die eenheid van wêreldlike gesag en Russies-Ortodokse Staatskerk nog eeue lank bewaar, waarby die Russiese tsaar as onbetwiste primaat erken is.<ref>{{de}} Heinz Schilling: ''Siedler Geschichte Europas: Die neue Zeit. Vom Christenheitseuropa zum Europa der Staaten. 1250 bis 1750''. Berlin: Siedler 1999, bl. 176</ref>
Die jong Russiese staat is in hierdie opsig veral tydens die regentskap van Iwan IV – wat in Wes-Europa die bynaam "die Verskriklike" ontvang het, in Rusland egter "die Strenge" (''Grosny'') genoem word – die grondslag gelê vir hierdie ontwikkeling en het belangrike staatkundige hervormings, waardeur die invloed van die Bojare-adellikes teruggedring is, reeds die nuwe konsep en staatsidee weerspieël – hulle is in 'n sakrale konteks geplaas waar hulle as Goddelike wil bekendgemaak kon word en deur ampsdraers van die Ortodokse Kerk gesteun is.
Die leerstelling van Moskou as Derde Rome, soos geformuleer deur Filofei, 'n monnik van [[Pskof]] in die noordweste van Rusland, het sentraal gestaan in Iwan IV se nuwe ryksgedagte:
Want twee Romes het geval, maar die derde (naamlik Moskou) staan steeds, en daar sal geen vierde wees nie.
=== Die groei van Moskou ===
Tydens die laaste twee dekades van die 15de eeu het die uitbou van die Kremlin begin, terwyl 'n groot aantal ambagsmanne en koopmans hulle in Moskou gevestig het. Die stad se inwonertal het vinnig die 100 000-kerf verbygesteek en – ná 'n laaste Tataarse aanval in die jaar 1591 – omstreeks 1600 die bou van 'n nuwe ringmuur noodsaaklik gemaak. Tussen 1605 en 1612 is Moskou deur die Poolse en Wit-Russiese adel oorheers.
Terwyl die eerste laken-, papier-, glas- en teëlnywerhede en ook die eerste kruitmeule ontstaan het, het sosiale spanning in Rusland begin opbou. Die boere van die Wolga- en [[Don]]gebied, bekend as die [[Kosakke]], het in 1667 in opstand teen hulle onderdrukking gekom. Hul aanvoerder Stepan Rasin is in 1671 op die Rooiplein van Moskou tereggestel.
[[Lêer:St Basils Cathedral-500px.jpg|duimnael|links|[[Sint Basilius-katedraal]]]]
In 1687 is die eerste tersiêre onderwysinstelling in Rusland, die "Slawies-Griekse Akademie", geopen. In 1703 het die eerste Russiese [[koerant]], ''Wedomosti'', verskyn. Alhoewel tsaar [[Pieter I van Rusland|Pieter die Grote]] (1672–1725) die nuutgestigte [[Sint Petersburg]] in 1712 tot die nuwe Russiese hoofstad verklaar het (en sowat 50 000 van Moskou se destyds 200 000 inwoners as administratiewe en ander personeel na die nuwe tsaresetel moes verhuis), het Moskou steeds as die ekonomiese, kulturele en wetenskaplike sentrum van Rusland gefungeer sodat daar in sekere sin twee Russiese hoofstede bestaan het. In 1755 is die eerste Russiese universiteit in Moskou geopen. Vir baie Russiese adellikes, wat om een of ander rede die hoofse lewe in Sint Petersburg liefs vermy het, was Moskou en sy omgewing (waar hulle gerieflike paleise immers reeds geleë was) die voorkeurplek om die lang en koue wintermaande deur te bring en vriende met dinees, partytjies en dansaande te onthaal – 'n atmosfeer wat treffend in Leo Tolstoi se historiese roman ''Oorlog en Vrede'' beskryf word.<ref>{{en}} Brooke (2006), bl. xxi</ref>
Die literêre en wetenskaplike lewe in Moskou het tydens die 18de eeu 'n nuwe hoogtepunt bereik. Skrywers soos Alexander Soemarokof, Denis Fonwisin, Nikolai Karamsin (1766–1826) en baie ander was net soos die groot Russiese wetenskaplike Michail Lomonosof in Moskou werksaam. Rusland het in hierdie tydperk sy eerste groot bydraes tot die kulturele wêrelderfenis gelewer.
[[Napoleon Bonaparte]] se mars teen Moskou het tot 'n groot ramp vir sowel die Russiese hoofstad asook Napoléon se "Groot Leër" gelei. Moskou se inwoners het uit die stad gevlug nadat hulle dit self aan die brand gesteek het. Twee derdes van die stad se geboue is deur die brand vernietig. Die Franse leër het 'n verlate en verwoeste stad verower en is deur honger en winterkoue gedwing om terug te keer. Die terugtog het met die ondergang van die leër geëindig.
In die lente van 1813 het die grootskaalse heropbou van Moskou begin. Die stad het vinnig oorkant die ou stadsmure gegroei en is teen die middel van die 19de eeu deur nuwe paaie en spoorweë met die ander groot stede van Rusland verbind. Die eerste elektriese trems het in 1890 gery. By die eerste sensus op 28 Januarie 1897 was daar een miljoen inwoners in die stad, en hierdie syfer het verdubbel tot twee miljoen in 1914.
Die laaste dekades van die 19de eeu is deur sosiale spanning gekenmerk. Die opheffing van die [[lyfeienskap]] in 1861 en die groei van die ligte nywerhede het tienduisende landlose boere na Moskou gelok waar hulle as loonarbeiders 'n heenkome probeer vind het. In 1898 is die Sosiaal-Demokratiese Werkersparty van Rusland in Moskou gestig.
=== Die kommunistiese magsoorname ===
[[Lêer:RedSquare (pixinn.net).jpg|duimnael|Die Rooiplein, met die afdelingswinkel ''GUM'' aan die regterkant van die foto]]
[[Lêer:Гостиница Украина №2.JPG|duimnael|Die [[Hotel Oekraïne|''Ukraina''-hotel]], 'n [[wolkekrabber]] uit die Stalin-tydperk]]
Die [[Russiese Rewolusie]] van die jare 1905 tot 1907 het Moskou in [[Desember]] 1905 bereik, toe die arbeiders van politieke massastakings na 'n gewapende opstand begin oorgaan het. Die chaotiese toestande, wat die ekonomiese lewe en voorsiening van Moskou met lewensmiddele en ander goedere tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] begin ontwrig het, het die spanning steeds verder verskerp. Tsaar [[Nikolaas II van Rusland|Nikolaas II]] (1868–1918) is ná die rewolusie van Februarie 1917 van die troon gedwing. Lenin (1870–1924) het in dieselfde jaar die [[Russiese Rewolusie (1917)|Oktoberrewolusie]] in Sint Petersburg aangevoer. Dit sou tot die burgeroorlog van die jare 1917 tot 1922 en uiteindelik ook tot die kommunistiese magsoorname van die [[Bolsjewis]]te in Rusland lei.
Op 12 Maart 1918 is Moskou tot hoofstad van Rusland verklaar, die regeringsetel is na die Kremlin verskuif. Hier is op 22 Desember 1922 die Unie van Sosialistiese Sowjetrepublieke (Sowjetunie) gestig. Met die einde van die burgeroorlog het in 1925 die opknapping van Moskou se woonkwartiere begin. Talle krotbuurte aan die buitewyke van die stad is verwyder en deur nuwe woonstelle vir Moskou se armes vervang. In 1926 het Moskou se bevolking weer die tweemiljoenkerf verbygesteek.
In 1935 het die stadshernuwing begin wat deur [[Josef Stalin]] beplan is. Nuwe ringstrate, brûe en moltreinlyne is gebou en die Moskou-Wolga-kanaal geopen. Tegelykertyd is talle historiese geboue gesloop en deur oorgroot Sowjet-spoggeboue vervang. Sowat 200 000 konstruksiewerkers – oorwegend politieke gevangenes – was in die hoofstad werksaam.
Die volledige sloping van die historiese stadskern is net danksy die uitbreek van die [[Tweede Wêreldoorlog]] gestaak. Selfs die gebou wat die hoogste ter wêreld moes wees, die "Paleis van die Sowjets" met 'n hoogte van 415 meter, is nie voltooi nie. Die [[Katedraal van Christus die Verlosser]] is op 5 Desember 1931 opgeblaas om deur die reusagtige Politieke en Kulturele Forum vervang te word, wat die superioriteit van die Sowjet-maatskaplike model sou versinnebeld. Net die fondament van die gebou is voltooi, en die projek is ná die einde van die oorlog gestaak.
=== Die Groot Vaderland-oorlog ===
Ná die aanval van die [[Duitsland|Duitse]] Weermag op 22 Junie 1941 het die Duitsers op 30 September met hulle militêre offensief teen Moskou begin. Sowat tagtig divisies met duisende [[tenk]]s en honderde vliegtuie is ingespan om die Russiese hoofstad te verower. [[Adolf Hitler]] het aangekondig dat hy die parade van sy troepe in Moskou persoonlik sou lei. Die parade, wat inderdaad in daardie jaar in Moskou plaasgevind, was egter die tradisionele militêre parade van die [[Rooi Leër|Sowjet-weermag]].
Op 15 November het die tweede Duitse offensief begin waartydens enkele voorstede in die suide ingeneem is. Die Sowjet-leër het die offensief op 5 Desember 1941 met 'n teenaanval beantwoord en die Duitse troepe is 100 tot 300 kilometer teruggedring. Die Duitse Lugmag het 10 000 aanvalle teen Moskou beplan, tog sou die meeste bomwerpers die stad nooit bereik nie. In die Slag van Moskou het 250 000 Duitse soldate gesneuwel, terwyl die gesneuweldes en gewondes onder die Sowjet-troepe sowat 700 000 getel het. Die Duitse troepe het hier die eerste groot neerlaag in die oorlog gely.
[[Lêer:ISS-30 Moscow, Russia.jpg|duimnael|'n Uitsig oor die nagtelike Moskou, soos gesien vanaf die Internasionale Ruimtestasie teen 'n hoogte van 240 myl op 28 Maart 2012]]
Die Slag aan die Wolga tussen Julie 1942 en Februarie 1943 was die begin van die neerlaag van die Duitse Weermag in die Sowjetunie. Op 24 Junie 1945 is die Sowjet-oorwinning met 'n militêre parade op die Rooiplein in Moskou gevier.
=== Die ontwikkeling ná die Tweede Wêreldoorlog ===
Ná die oorlog het die heropbou van Moskou begin. In 1947 is die besluit geneem om in agt stadsbuurte met die oprigting van wolkekrabbers te begin. Weens die sloping van talle kerke en katedrale en die groter getal verdiepings van nuwe geboue het Moskou se bekende stadshorison nie net verdwyn nie, maar hy het ook baie van sy vernaamste bakens verloor. Die Sowjet-leierskap het daarop aangedring dat nuwe [[wolkekrabber]]s nie as weergawes van buitelandse geboue beplan sou word nie, maar eerder die tradisies van die Russiese argitektuur moes volg.
Ná Stalin se afsterwe in 1953 is die boubedrywighede versterk. In 1970 was daar reeds sewe miljoen inwoners in die stad.
Moskou het in 1980 as die gasheerstad van die [[Olimpiese Somerspele 1980|Olimpiese Somerspele]] opgetree. Die Katedraal van Christus die Verlosser is hierna herbou en op 16 Augustus 2000 heropen.
Ná 'n reeks terreuraanvalle soos dié op 'n musiekteater in 2002 en op die moltreinstelsel in 2004 is veiligheidsmaatreëls verskerp.
=== Moskva-Siti ===
[[Lêer:Москва, Россия (Unsplash -kgrPSetNW8).jpg|duimnael|[[Moskva-Siti]] in 2017]]
[[Lêer:AviaPark Moscow 01-2016 img3.jpg|duimnael|AviaPark-winkelsentrum in Januarie 2016]]
Sowat vier kilometer van die Kremlin af is ''[[Moskva-Siti]]'', die grootste destydse bouterrein in Europa, in die [[Presnenski|Presnenski-distrik]] in 'n rivierlaagte langs die Moskwa-oewer geleë. Planne om 'n Russiese weergawe van Manhattan te skep, dagteken reeds uit die negentigerjare van die 20ste eeu, maar hulle is weens 'n tekort aan geld nie onmiddellik uitgevoer nie. Ná 'n ekonomiese opbloei en grootskaalse private beleggings is die eerste [[wolkekrabber]] in 2001 voltooi. Tans is talle projekte aan die gang om in die groot vraag na kantoorruimte te voorsien. Die gebouekompleks is teen 'n koste van meer as twaalf miljard Amerikaanse dollar opgerig.
Ook die hoogste kantoorgebou in Europa, [[Federatsija]] (Afrikaans: Federasie), maak deel uit van die projek. Die gebou is ontwerp deur die argitekte Sergej Tchoban ([[Berlyn]]) en Peter Schweger ([[Hamburg]]) en bestaan uit twee torings met respektiewelik 93 verdiepings (met 'n hoogte van 354 meter) en 63 verdiepings (met 'n hoogte van 242 meter). Die twee torings word deur 'n naaldvormige hysbakskag van staal en glas met mekaar verbind. Die fondament vir die wolkekrabber met 'n hoogte van 448 meter (insluitende sy antenne) is op 9 Februarie 2005 gelê. Die wolkekrabber met 'n kantoorruimte van 341 000 vierkante meter, wat ook luukse woonstelle en 'n hotel (wat oor twaalf verdiepings uitgestrek sal wees) huisves, is in 2013 voltooi. Die boonste verdiepings bestaan uit twee glaskoepels. Die boukoste van die projek het sowat 500 miljoen VSA-$ beloop.
Die Triomf-paleis (Russies: Триумф-Палас) met 'n hoogte van 264,1 meter het enkele jaar lank die rekord as hoogste gebou in Moskou gehou. Die bekende Britse argitek sir Norman Foster se nuwe wolkekrabber met 'n hoogte van 612 meter, die ''Russia Tower'' ("Rusland-toring"), sou ná sy voltooiing in 2012 ook die hoogste in Europa gewees het. Boubedrywighede is nogtans in 2006 weens finansiële moeilikhede gestaak. In 2016 is besluit om 'n laer wolkekrabber met 'n hoogte van 360 meter op te rig. Die projek is tans nog nie verwesenlik nie.
=== Uitbreiding van die stadsgebied in 2012 ===
Op 1 Julie 2012 is twee distrikte van die Moskou-oblast, Troitsk en Nowomoskowski, met 'n oppervlakte van 1 480 km² en 'n bevolking van sowat 233 000 by die Moskouse stadsgebied ingesluit. Volgens planne van die Russiese regering sal nie net sowat 2,5 miljoen inwoners van die middestad in nuwe woonstelle in hierdie suid-westelike gebied hervestig word nie, maar daar word ook beplan om regeringsdepartemente na die nuwe stadsdeel te verskuif.<ref>{{de}} [http://www.handelsblatt.com/panorama/aus-aller-welt/auch-kreml-auszug-erwogen-mega-metropole-moskau-wird-massiv-vergroessert/4461272.html ''www.handelsblatt.com, 3 Augustus 2011: Mega-Metropole Moskau wird massiv vergrößert. Besoek op 18 Februarie 2016'']</ref> 'n Nuwe finansiële sentrum en kantore sal sowat een miljoen nuwe werkgeleenthede bied. Op die lang termyn sal die Russiese hoofstad tot 'n mega-metropool met 20 miljoen bewoners groei.
Dit was een van die gasheerstede tydens beide die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2017]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018]].
== Demografie ==
=== Bevolkingsamestelling ===
[[Lêer:Zolotye kljuchi.jpg|duimnael|Die woonstelkompleks Золотые ключи 2 (Zolotije kljoechi 2)]]
Alhoewel die lae geboortekoers die huidige bevolking van die Russiese Federasie van 143,8 miljoen jaarliks met 0,5 persent of 700 000 laat krimp, toon Moskou nog steeds 'n aansienlike bevolkingsaanwas, veral danksy die binnelandse migrasie. Dit is veral onwettige inwoners wat nie die amptelike registrasieprosedure volg nie – mense wat woonplekke elders in die land het, mag langer as 90 dae in Moskou bly sonder om amptelik geregistreer te word nie. 'n Binnelandse paspoortstelsel is ingestel om binnelandse migrasie te beperk.
Russe uit ander landsdele en buitelandse migrante word veral deur Moskou se hoë ekonomiese groeikoers van tot by 20 persent en hoër lone en salarisse gelok, terwyl die res van die land meesal stagneer. Moskouers mag hulself in verskillende opsigte as bevoorregtes beskou. Hierdie ontwikkeling is te danke aan die sterk maatskaplike polarisasie oor die afgelope jare. Terwyl sowat vyf persent van die Moskouse bevolking vanweë hul buitengewone inkomste as nuwe bolaag van die samelewing beskou word (na hierdie elite word ook verwys as "Nuwe Russe" of ''swetskije ljoedi'' – "Mense in die lig"). Desondanks deel ook ander Moskowiete in die nuwe welvaart, soos uit die statussimbole van die bestendig groeiende middelklas blyk: gerieflike woonstelle en ingevoerde sedanmotors.
Die Russiese hoofstad huisves tradisioneel klein minderheidsgroepe immigrante en tydelike inwoners van dwarsoor die wêreld, insluitende oorsese studente en sakemanne. Die grootste etniese gemeenskappe is egter [[Tatare]], [[Oekraïners]] en [[Wit-Russe]].
=== Godsdiens ===
[[Lêer:Moscow Cathedral Mosque 01-2016.jpg|duimnael|Die Moskouse Katedraalmoskee]]
Moskou is die setel van die [[Russies-Ortodokse Kerk]]. Die plaaslike Danilof-klooster dien as die ampswoning van dié kerk se patriarg. Daar is tans meer as 300 kerkgeboue in die Moskouse stadsgebied, waaronder die grootste Russies-Ortodokse kerkgebou – die Christus die Verlosser-katedraal.
Met meer as twee miljoen gelowiges huisves die Russiese hoofstad daarnaas ook 'n relatief groot Islamitiese gemeenskap. In September 2015 het die grootste [[moskee]] in Europa in Moskou se middestad sy deure geopen. Dit het ná tien jaar se boutyd sy historiese voorloper uit die vroeë 19de eeu vervang en is twintig keer so groot as die ou moskee, met plek vir 10 000 gelowiges.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.moskau.ru/moskau/stadtnews/moskau_erhaelt_groesste_moschee_europas_1764.html |title=23 September 2015: Moskau erhält größte Moschee Europas. |publisher=moskau.ru |accessdate=18 Februarie 2016 |archive-date=1 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401085743/http://www.moskau.ru/moskau/stadtnews/moskau_erhaelt_groesste_moschee_europas_1764.html |url-status=dead }}</ref>
=== Behuising ===
[[Lêer:Moscow, Dmitrovskoe Highway 68,70 construction (31580985291).jpg|duimnael|links|Woningsbou in 2016 naby die Dmitrovskoje-snelweg]]
Woonstelle in munisipale toringblokke, waarin 'n groot persentasie van Moskowiete gedurende die Sowjet-tydperk tradisioneel gehuisves is, is op 'n gegewe tydstip in die 1990's geprivatiseer. Gewoonlik is die woonstelle deur die owerheid aan die destydse huurders geskenk. Nogtans het baie huurders geskroom om hierdie "staatsgeskenk" te aanvaar – baie van die woonstelblokke is in 'n slegte toestand. Herstelwerk, opknapping of modernisering is buite die finansiële bereik van laer inkomstegroepe. Ook word eienaars van hierdie privaat wonings deur [[gentrifikasie]] bedreig. Dikwels moet ou woonstelblokke plek maak vir nuwe luukse projekte. Die bedrag, wat as skadeloosstelling aan vorige eienaars betaal word, is dikwels betreklik laag.
Nuwe woonstelle word byna uitsluitlik vir kopers opgerig wat self daarin wil woon; huurders sonder kapitaal is aangewese op die privaat mark waar hulle min beskerming geniet en moontlik ook nie as kiesers kan registreer nie. In Augustus 2017 is danksy die inisiatief van burgemeester Sergei Sobjanin 'n wetsontwerp aanvaar waarvolgens tot 2023 altesaam 5 171 woonstelgeboue nuut opgerig of gerenoveer sal word. Renovasiewerk sal op Sowjet-Russiese woonstelblokke fokus wat in die 1950's en 1960's met voorafvervaardigde bouelemente gebou is. Met 4,96 miljoen vierkante meter woonruimte, wat nuut voltooi is, is in 2019 'n nuwe rekord in Moskou (binne die huidige stadsgrense) behaal – en 'n styging van 40 persent teenoor die vorige jaar.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://owc.de/2020/01/23/wohnungsbau-in-moskau-erreicht-neuen-rekord/ |title=OWC Außenwirtschaft, 23 Januarie 2020: Wohnungsbau in Moskau erreicht neuen Rekord. |publisher=owc.de |accessdate=15 Maart 2020 |archive-date=22 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422010157/https://owc.de/2020/01/23/wohnungsbau-in-moskau-erreicht-neuen-rekord/ |url-status=dead }}</ref>
Passasiers van vliegtuie, wat vertroud is met die Sowjet-Russiese Moskou, sal die stadsrand van die huidige metropool nie maklik herken nie. In die oorspronklike groen gordel met datsja's of klein naweekhuisies is nuwe breë snelweë en paaie aangelê wat die middestad met nuwe luukse eiendomsprojekte – villa's en ander gesofistikeerde enkelgesinshuise – verbind wat op baie plekke opgerig word.
== Ekonomie ==
[[Lêer:Moskau GUM.jpg|duimnael|links|Die afdelingswinkel ''GUM'' word vandag deur Westerse winkelkettings oorheers]]
[[Lêer:Москва (8705909771).jpg|duimnael|Nagaansig van die historiese "Rooi Oktober"-lekkergoedfabriek en die Pieter die Grote-standbeeld]]
[[Lêer:Lubyanka CDM the atrium after renewal 2015 img1.jpg|duimnael|Atrium van die "Sentrale Kinderwinkel" op Loebjankaplein ná sy renovasie in 2015]]
[[Lêer:Lubyanka CDM exterior after renewal 2015.jpg|duimnael||Buiteaansig van die "Sentrale Kinderwinkel"]]
Moskou is die ekonomiese sentrum van die Russiese Federasie en lewer 12,5 persent van die land se bruto geografiese produk asook sowat 'n kwart van die totale staatsinkomste. Die nywerheid steun veral op die masjienbou, elektriese, motor-, ligte, swaar, bou-, chemiese en petrochemiese nywerhede. Die stad is ook 'n sentrum van die konvensionele en hoë-tegnologiese wapennywerheid.
Sowat tagtig persent van Rusland se finansiële potensiaal en twee derdes van die buitelandse beleggings is in die stad gekonsentreer. So het byvoorbeeld meer as 3 000 Duitse ondernemings filiale in die Russiese hoofstad geopen. 1 200 banke, meer as 60 assuransiemaatskappye en dosyne beurse het hulle hoofkwartiere in die hoofstad. Moskou beskik oor 18 000 handelsondernemings, restourante en diensbedrywe. 9 000 kleinsakeondernemings en sowat 150 markte verskaf werkgeleenthede aan een miljoen mense.
Die ekonomiese hervormings in die tydperk van die perestrojka lei in die tagtigerjare tot 'n ernstige krisis in die stad en die res van die land. Die nywerheidsproduksie in Moskou neem in daardie periode met sowat dertig persent af. Die negatiewe gevolge van die ekonomiese agteruitgang is in Moskou deur die gunstige ontwikkeling van die kleiner ondernemings minder dramaties.
Die werkloosheidsyfer was in 2005 net twee persent; veral arm burgers en werknemers sonder opleiding vind moeilik toegang tot die arbeidsmark, terwyl gekwalifiseerdes steeds gesog is. Die minimumloon van Moskouse werknemers is 720 [[roebel]] (158 rand), die gemiddelde loon 13 038 roebel (2 868 rand) per maand. Lone in die res van die land is aansienlik laer.
Die lewenstandaard van die Moskouse bevolking het in die laaste dekade merkbaar verbeter. Moskou, wat aan die begin van die negentigerjare nog een van die goedkoopste metropole ter wêreld was, word tans onder die heel duurste gereken. Tussen vyf en tien persent van die plaaslike bevolking word as welgesteld beskou – dit wil sê sowat een miljoen mense beskik oor 'n hoë koopkrag. Veertig persent of vier miljoen inwoners word by die nuwe middelstand gereken.
== Infrastruktuur ==
=== Digitalisering ===
[[Lêer:Wi-Fi sign at Moscow Metro wagon.jpg|duimnael|links|Orals in Moskou het mense toegang tot die internet – soos in die metrostelsel]]
In 2018 het die ''McKinsey Global Institute (MGI)'' in vyftig metropole op aarde 'n ondersoek gedoen oor "intelligente stede en digitale oplossings vir 'n leefbare toekoms". Moskowiete was bo aan die ranglys van stedelike bevolkings wat digitale dienste, soos aangebied deur die stadsregering, as deel van hul daaglikse lewe aanvaar het. Na Londen is Moskou daarnaas die metropool met die meeste toepassings wat deur die administrasie beskikbaar gestel word om intelligente oplossings vir vraagstukke te vind (soos byvoorbeeld in verband met vervoer en verkeersopeenhopings). So kan stadsbewoners in Moskou motors, fietse en parkeerplekke per tafelrekenaar- of slimfoon-toepassing deel.
Volgens die MGI-ondersoek het die digitalisering van die stedelike lewe positiwe uitwerking op baie lewensterreine. So word die getal stefgetalle met tussen agt en tien persent verminder (byvoorbeeld deur verkorte reaksie-tye van ambulanse in noodgevalle), die gemiddelde pendelaarsverkeer met tussen 15 en 20 persent en die vrystelling van kweekhuisgasse met tussen tien en 15 persent.<ref>{{de}} [https://de.rbth.com/wissen-und-technik/80680-digitale-innovation-europa-moskau ''Russia Beyond, 5 Julie 2018: Digitale Innovationen in Europa: Moskau als Vorreiter bestätigt. Besoek op 27 Februarie 2020'']</ref>
Met hul persoonlike rekening op die webtuiste mos.ru het Moskowiete in 2018 toegang tot 222 stedelike dienste gehad. 75 persent van Moskou se bewoners het in 2017 gebruik gemaak van die webtuiste wat 259 miljoen aansoeke ontvang het. So het ouers per elektroniese skooldagboek toegang tot hul kind se skooluitslae, terwyl pasiënte 'n afspraak kan maak by 'n geneeskundige. Volgens Moskou se adviseur vir strategieë en innovasies, Andrei Beloserof, beskik 72 persent van Moskowiete oor 'n slimfoon en het 99 persent toegang tot die internet – dit is van die hoogste persentasies in Europa.
== Kultuur en besienswaardighede ==
=== Teater ===
Die '''Bolsjoi-teater''' ("Groot teater") is die bekendste teater in Moskou en bied sy opvoerings sedert die jaar 1776 aan. In daardie jaar ken die tsaar aan prins Pieter Oeroessof die eksklusiewe reg toe om teateropvoerings aan te bied. Die eerste akteurs is lyfeienes van die prins.
[[Lêer:Moscow Bolshoi Theatre 2011.JPG|duimnael|links|Die Bolsjoi-teater in 2011]]
Aanvanklik word 'n private huis vir die opvoerings gebruik. Eers in 1780 het die eerste teatergebou ontstaan waar tydens die 18de eeu veral die operas van Russiese komponiste, dramas en ballette opgevoer is.
In 1805 is die teater deur 'n brand vernietig. Twintig jaar later het die huidige Bolsjoi-teater volgens planne van die argitek Ossip Bowe ontstaan. Die heropening het op 18 Januarie 1825 met die proloog "Die triomf van die muses" en musiek van Aleksei Werstofski en Aleksander Aljabjef plaasgevind.
Na 'n tweede brand in 1853 is die gebou deur die argitek Albert Cavos in 'n weelderige styl herstel wat tot vandag toe bewaar is. Die buitengewone argitektuur in die boustyl van die Russiese klassisisme maak van die Bolsjoi een van die mooiste teaters ter wêreld.
Tans is sowat 900 akteurs, dansers, sangers en musikante by die Bolsjoi werksaam. Die Bolsjoi-ballet staan wêreldwyd bekend as een van die oudste en beste balletgeselskappe. Die sterre van die Bolsjoi is meesal op wêreldwye toernooie en word nie dikwels in Moskou aangetref nie.
=== Museums ===
[[Lêer:Inside Moscow Bolshoi Theatre.jpg|duimnael|links|Die ouditorium van die Bolsjoi-teater]]
Moskou beskik oor 'n groot aantal museums. Die '''Poesjkin-museum vir Beeldende Kunste''' spits hom toe op die antieke kultuurgeskiedenis en renaissance en vertoon 'n groot versameling skilderye van oorwegend Wes-Europese kunstenaars.
[[Lêer:Вид на Исторический музей в сторону Красной площади.jpg|duimnael|Die Staatshistoriese Museum]]
[[Lêer:Moscow TretyakovGallery 6170.jpg|duimnael|Die ou hoofgebou van die Tretjakof-kunsmuseum]]
Die '''Tretjakof-galery''' is die grootste museum van die nasionale Russiese kuns met meer as 100 000 skilderye, grafieke en beelde wat tussen die 11de eeu en vandag ontstaan het. Die Russiese koopman Pawel Michailowitsj Tretjakof (1832–1898) is die stigter van die galery, wat in 1902 – vier jaar na sy dood – geopen is. Tretjakof begin as 'n toegewyde versamelaar in 1856 om die werke van destydse Russiese kunstenaars aan te koop. In 1892 het sy versameling, wat ook ikone insluit, tot sowat 2 000 stukke gegroei. In daardie jaar skenk hy sy versameling aan die stad Moskou.
Na Tretjakof se dood is die museum deur die stadsdoema (stadsregering) beheer, en baie van die doema se lede is self kunstenaars soos byvoorbeeld Ilja Ostroechof. Na die Oktober-rewolusie van 1917 kry die galery nasionale status. In die tydperk tussen 1920 en 1930 is die versamelings van baie ander museums na die Tretjakof-galery oorgedra.
Teen die middel van die dertigerjare is die galery weens die bestendige gebrek aan ruimte aansienlik vergroot. Die galerye het in die laat 20ste eeu nog steeds groot skare besoekers gelok en is in die tagtiger- en negentigerjare nog 'n keer uitgebou. 'n Afdeling vir moderne kuns is in 1985 geopen.
Die '''Borodino-panorama-museum''' het 'n panoramiese uitbeelding van die "Slag van Borodino", wat deur Franz Robaut (1856–1928) geskep is.
Die voormalige '''Andronnikof-klooster''' oos van die stadskern huisves die museum van die skilder Andrei Roebljof (1360–1430). Hierdie meester van die Russiese [[ikoon]]skildery en grondlegger van die Moskouse Skool in die skilderykuns het hier in die 15de eeu as 'n monnik geleef. Die museum vertoon ikone uit die tydperk van die 14de tot 17de eeu.
=== Die Kremlin ===
{{Hoofartikel|Moskouse Kremlin}}
Die Kremlin is die oudste en belangrikste historiese en argitektoniese monument in Moskou en versinnebeeld al eeue lank Rusland se mag. Die indrukwekkende gebouekompleks en sy versterkings is in die 12de eeu in die stadsentrum opgerig en in 1812 deur Napoleon Bonaparte se troepe verwoes. Die kompleks is later herbou. Vandag dien dit as die setel van die Russiese president. Die dik mure en negentien torings, wat in die 15de eeu opgerig is, het tot vandag bewaar gebly.
[[Lêer:Tsar Cannon, Tsar Pushka, Kremlin, Moscow, Russia.jpg|duimnael|links|Die Tsarekanon, wat in 1586 in Moskou gegiet is, is heel waarskynlik nooit afgevuur nie]]
Die oudste geboue is die Maria-Ontslapings-katedraal uit die jaar 1479, die Verkondigings-katedraal uit die jaar 1489 en die Aartsengel-katedraal, wat in 1509 opgerig is, die Fasettepaleis (1491) en die kloktoring van Iwan die Grote (1508) met 'n hoogte van 80 meter.
[[Lêer:StBasile SpasskayaTower Red Square Moscow.hires.jpg|duimnael|Die Kremlin se Spasskajatoring (regs) en die Sint Basilius-katedraal, soos gesien vanuit die Rooiplein]]
Latere byvoegings is die Kerk van die Twaalf Apostels, die Paleis van die Patriarge, die Terem-paleis (17de eeu), die Tuighuis van 1737 en die Senaatsgebou (1787). Laasgenoemde het tussen 1918 en 1922 as die privaat woning en kantoor van Lenin gedien.
Die gebou van die wapenmagasyn (1851) huisves 'n unieke museum met versamelings van ou wapens en oorlogstrofeë, garderobes van die tsare, ordetekens, troonsetels, koetse en ander kosbare voorwerpe van die Russiese en buitelandse kunshandwerk, wat in die geskiedenis van Rusland 'n belangrike rol speel.
Naby die kloktoring word die tsarekanon en die tsareklok vertoon, twee buitengewone voorbeelde van die Russiese ystergieterskuns van die 16de tot 18de eeu.
Die Kremlin spog met die wêreld se grootste klok en swaarste kanon, wat egter albei nooit gebruik is nie.
Die moderne Kongrespaleis is in 1961 op die Kremlin se terrein opgerig. Die groot saal van die paleis bied sitplekke vir 6 000 kongresgangers.
=== Rooiplein ===
{{Hoofartikel|Rooiplein}}
[[Lêer:GUM, Moscow, Russia.jpg|duimnael|Die voormalige Sowjet-Russiese afdelingswinkel [[GUM]] is tot 'n moderne winkelsentrum met internasionale luukse winkels omgeskep]]
[[Lêer:Moscow GUM indoor gallery.JPG|duimnael|GUM se winkelgalery]]
Vlakby die Kremlin lê [[Rooiplein]], Moskou se hoofplein, met [[Wladimir Lenin]] se [[Lenin-mausoleum|praalgraf]]. Die naam van die plein is afgelei van die Russiese ''Krasnaja plosjtsjad'' en het geen politieke betekenis – byvoorbeeld uit die tyd van die Sowjetunie – nie. Dit verwys ook nie na die kleur van die mure en torings van die Kremlin nie, wat tot in die 19de eeu wit was. Die naam dagteken uit die 16de eeu en beteken "Mooi plein". Alhoewel die Russiese woord ''krasnaja'' in daardie tyd "mooi" beteken het, is sy moderne betekenis "rooi". Die plein se naam word dus in ander tale as "Rooiplein" vertaal.
Digby die plein lê 'n aantal grafte. Die muur van die Kremlin bevat die urne met die as van bekende persoonlikhede uit die politieke, wetenskaplike en kulturele lewe van Rusland, onder meer dié van Josef Stalin en die ruimtevaarder [[Joeri Gagarin]].
Rooiplein se belangrikste geboue is die [[Sint Basilius-katedraal]], wat in 1561 opgerig is, en die monument van [[Koezma Minin]], 'n aanvoerder van die burgermag van [[Nizjni Nowgorod]] en prins [[Dmitri Pozjarski]] (1578–1642), albei helde van die vryheidsoorlog teen die Poolse magte teen die begin van die 17de eeu. Die monument is in 1818 geskep deur Iwan Petrowitsj Martos (1754–1835).
In die Aleksander-tuin teen die Kremlinmuur lê die [[graf van die Onbekende Soldaat]], 'n monument wat in 1967 ter ere van die gesneuweldes van die Tweede Wêreldoorlog opgerig is.
Naby die Kremlin en die Rooipein het sommige van Moskou se oudste steenhuise in die ''Kitai-gorod'' (ou stadskern) bewaar gebly, waaronder geboue van die ou tsarehof, wat uit die tydperk tussen die 16de en 18de eeu dateer, die huis van die bojaar Romanof, die Anna-kerk uit die 15de eeu en 'n aantal ander historiese kerke en huise.
=== Twerskajastraat ===
[[Twerskajastraat]] is Moskou se hoofstraat – soos sy naam aandui, lei dit na die stad [[Twer]] noord van die hoofstad en verder na [[Sint Petersburg]]. Die straat is in die dertiger- en veertigerjare van die 20ste eeu vergroot en met nuwe huise bebou. Vandag is dit 'n sentrum van luukse hotelle, kroeë, restourante en winkels.
Die belangrikste historiese geboue is die Raadsaal van Moskou, wat in 1782 deur die argitek Matwei Fjodorowitsj Kasakof (1893–1930) opgerig is. Die monument van die stadstigter Joeri Dolgoroeki staan teenoor die raadsaal. By die kruising met die Breëstraat- en Tuinring rig die beeldhouer Aleksander Opekoesjin in 1880 'n standbeeld van die Russiese digter Aleksander Poesjkin op. 'n Tweede standbeeld van Aleksander Kibalnikof uit die jaar 1958 is ter ere van die digter [[Wladimir Majakofski]] (1893–1950) opgerig.
=== Die Breëstraat- en Tuinring ===
[[Lêer:Дом на Швивой горке набережной ..jpg|duimnael|[[Woonstelblok aan Kotelnitsjeskaja-wal|Wolkekrabber langs die Kotelnitsjeskaja-oewer]] teen sononder]]
Die Moskouse stadsmuur uit die laat 16de eeu met 'n lengte van nege kilometer en dertig wagtorings het lankal verdwyn en is deur 'n pragtige ringstraat, die Breëstraat-ring, vervang.
Oorkant die stadsmuur lê oorspronklik 'n tweede verdedigingswal met paalskanse en houttorings, wat eweneens vervang is deur 'n straatring, die sogenaamde Tuinring. Die Komsomolskaja-plein is een van die besigste pleine in Moskou met drie pragtige spoorwegstasies, wat deur bekende argitekte ontwerp is.
Die Leningrad-stasie is deur Konstantin Ton beplan en in 1851 voltooi. Fjodor Schechtel bou in 1904 die Jaroslaf-stasie, terwyl Aleksei Wiktorowitsj Sjtsjoessef se Kazan-stasie in die jaar 1926 geopen is. Die Klubgebou is 'n ander werk van Sjtsjoessef. Die Leningrad-hotel met 28 verdiepings volgens 'n ontwerp van die argitek Leonid Poljakof is in 1953 geopen.
=== Moderne argitektuur ===
[[Lêer:Moscow City - 2009-08.jpg|duimnael|links|Wolkekrabbers in ''Moskwa-Siti'']]
[[Lêer:Moscow Mozhaysky District Skolkovskoe shosse 100 20180602 205.jpg|duimnael|links|''Moscow School of Management'', Skolkovo-kampus (buite Moskou in die gelyknamige nedersetting geleë)]]
[[Lêer:224th Flight Unit Antonov An-124 over Moscow 6 May 2010.jpg|duimnael|Antonof An-124-vliegtuie vlieg ter geleentheid van die Oorwinningsparade op 6 Mei 2010 verby die Ostankino-televisietoring]]
Die Hotel Oekraina, die gebou van die Russiese departement van buitelandse sake en die Lomonosof-universiteit ('n gebouekompleks met meer as 45 000 kamers) is almal uitstekende voorbeelde van die boustyl van die sosialistiese klassisisme. Daar is altesaam sewe wolkekrabbers, wat in hierdie argitektoniese styl opgerig is en in die volksmond ook as "Stalin se sewe susters" of "Stalinvingers" bekend staan.
Die televisietoring in Ostankino is in die jare 1960 tot 1967 opgerig en die tweede hoogste ter wêreld. Die toring beskik oor 'n uitkykpunt, wat egter na 'n brand in Augustus 2000 gesluit is.
== Wetenskap en hoër onderwys ==
Moskou is 'n eersterangse internasionale sentrum van wetenskap, navorsing en hoër onderwys. 80 hoëronderwysinstellings met 380 vakrigtings en sowat 250 000 studente word aangevul deur meer as 1 000 navorsingsinstitute. Moskou se 4 000 biblioteke beskik oor sowat 400 miljoen boeke en ander dokumente.
Die Lomonosof-universiteit is die oudste en grootste universiteit in Rusland met 30 000 studente. Die universiteit is op inisiatief van die Russiese wetenskaplike Michail Lomonosof op 25 Januarie 1755 deur keiserin Elisabeth gestig.
Ander belangrike instellings is die Tegnologiese Staatsuniversiteit Stankin, die Tegniese Staatsuniversiteit en die Mynbouskool.
== Vervoer ==
[[Lêer:Airbus A319-112, CSA - Czech Airlines AN2166020.jpg|duimnael|Die internasionale Sjeremetjewo-lughawe]]
Vanweë sy sentrale ligging het Moskou tot die middelpunt van die pad-, spoor-, skeeps- en lugvervoernetwerk
in die Europese deel van die Russiese Federasie ontwikkel. 'n Stelsel van kanale verbind die stad as grootste binnelandse seehawe in Rusland met vyf seë – die [[Witsee]], [[Oossee]], [[Swartsee]], [[See van Azof]] en die [[Kaspiese See]]. Moskou word derhalwe ook die "Hawe van vyf Seë" genoem.
Die stad beskik oor drie internasionale lughawens: [[Internasionale Lughawe Wnoekowo|Wnoekowo]] (VKO, geopen in 1941 en sowat 30 km suidwes van Moskou naby die gelyknamige nedersetting geleë), [[Internasionale Lughawe Sjeremetjewo|Sjeremetjewo]] (SVO, geopen in 1960 en sowat 30 km vanaf Moskou naby die gelyknamige nedersetting geleë) en [[Moskouse Lughawe Domodedowo|Domodedowo]] (DME, geopen in 1964 en sowat 35 km oos van die middestad geleë). 'n Vierde internasionale lughawe is in 2016 naby Zjoekofski, 36 km suidoos van die Moskou se middestad, geopen. Die oudste Moskouse passasierslughawe Bikowo (1933) hanteer uitsluitlik binnelandse vlugte.
Die uitgestrekte padnetwerk lei tot die ringsnelweg rondom Moskou met 'n lengte van 110 kilometer. Die hoofvervoermiddel in Moskou is die Moskouse metro wat vanaf 1935 in die Sowjet-pronkstyl gebou is en oor 'n totale lengte van 293 kilometer strek.
=== Openbare vervoer ===
Moskou se openbare vervoerstelsel bestaan uit 'n netwerk van moltreine, stedelike spoorlyne, 'n eenspoortreinlyn, busse en [[trolliebus]]se, trems en sogenaamde "marsjroetkis" – minibusse wat deur 'n wit strepie gekenmerk is en tot elf passasiers kan vervoer. Behalwe vir die moltreinnetwerk, wat deur die selfstandige onderneming Moskou Metro bedryf word, en stadstreine, wat deel uitmaak van die [[Russiese Spoorweë]] se nasionale spoornetwerk, val die openbare vervoerstelsel van Moskou sedert 1958 binne die verantwoordelikheid van ''Mosgortrans'' (Мосгортранс), 'n munisipale onderneming.
=== Moskouse Metro ===
[[Lêer:Mayakovskaya after renewing 2010.jpg|duimnael|links|Majakofskaja-stasie is ter ere van die Russiese digter [[Wladimir Majakofski]] volgens 'n [[Futurisme|futuristiese]] styl ontwerp. Die stasie is in 2010 gerenoveer]]
[[Lêer:Stamp 1952 1713.jpg|duimnael|Die binnedekor van Komsomolskaja-stasie op 'n Russiese posseël van 1952]]
[[Lêer:Aquarel (Watercolor) train at Slavyansky Bulvar station (Метропоезд Акварель на станции Славянский Бульвар) (5089417136).jpg|duimnael|"Akwareltrein" tydens die Moskouse Metro se 75-jaarfees in 2010]]
[[Lêer:Troparyovo MosMetro station 02-2015 platform.jpg|duimnael|Troparjowo-moltreinstasie]]
[[Lêer:Moscow Elektrozavodskaya metro station asv2018-09.jpg|duimnael|Elektrozavodskaja-moltreinstasie]]
Die bou van 'n moltreinnetwerk volges die Londense voorbeeld is reeds in die 1870's oorweeg, maar eers in 1902 is nog onder die Tsaristiese bewind met werklike beplanning begin. Die voorstelle het teenkanting deur die Russies-Ortodokse Kerk en argeoloë uitgelok. Vir kerklede was grond onder katedrale en kerke heilig, terwyl argeoloë daarop gewys het dat argeologiese skatte deur die boubedrywighede vernietig sou kon word.
So is die nuwe ondergrondse vervoerstelsel eers in die Stalintydperk verwesenlik. Moskou se moltrein, wat algemeen as Moskouse Metro bekend staan, is op 15 Mei 1935 as een van die diepste ondergrondse treinstelsels (met destyds tien stasies en 'n netwerk van twaalf kilometer) plegtig geopen. Die Duitse dramatikus [[Bertolt Brecht]], wat destyds 'n besoek aan die Sowjet-Russiese hoofstad gebring het, het die opening van die moltreinstelsel as 'n "oorwinning van sosialistiese estetiek" beskryf.<ref>{{de}} Gisbert Mrozek: ''Marco Polo Moskau – Reisen mit Insider-Tipps''. 13de uitgawe. Ostfildern: Mairdumont 2014, bl. 103</ref> Inderdaad was Moskou se metro met sy paleisagtige stasies een van die belangrikste prestige-projekte van die Sowjetunie. In die volgende jare was 76 000 werkers besig met die verdere uitbou van die stelsel.
Die netwerk word voortdurend uitgebrei om tred te hou met groeiende passasiersgetalle. Met intussen twaalf lyne, 222 stasies en 'n totale netwerk van 381 kilometer is dit tans een van die besigste moltreinstelsels ter wêreld wat daagliks tot nege miljoen passasiers vervoer – met een trein elke vyftig sekondes op die hooflyne tydens spitsure. Alle lyne is chronologies volgens die datum van hul voltooiing en inwyding genommer.
Die [[Londen]]se moltreinnetwerk (''London Underground'') het as voorbeeld gedien toe in die laat 19de eeu eerste bouplanne vir 'n ondergrondse treinstelsel in Moskou ontwerp is. Die projek is aanvanklik deur die Russiese parlement, die Doema, verwerp vanweë die hoë boukoste wat daaraan verbonde was. Die planne is eers ná die Eerste Wêreldoorlog en die Oktoberrewolusie hervat en verwesenlik.
Stasies binne die sentrale ring is meer as net infrastrukturele geboue – hulle het simboliese waarde as "tempels van vooruitgang" gehad.<ref>{{de}} ''Informationen zur politischen Bildung/izpb 322, nommer 2/2014: Sowjetunion I: 1917–1953''. Bonn: Bundeszentrale für politische Bildung/bpb 2014, bl. 50</ref> Gedurende die Stalin-tydperk is hulle in die styl van die Sosialistiese klassisisme ontwerp en van versierings voorsien wat aan verskillende Russiese streke ontleen is. Die bekendste stasies – Majakofskaja (1938–1939), Komsomolskaja (1952), Kiëfskaja (1954), Nowoslobodskaja (1950) en Plosjtsjad Revoloetsii (1939) – lyk met hulle marmerdekor, mosaïeke en standbeelde op klein paleise.
Komsomolskaja, wat benede die gelyknamige plein geleë is, is een van die indrukwekkendste voorbeelde van hierdie ondergrondse boukuns. Hier is alle pilare met marmer beklee, terwyl elegante ligkrone die nodige beligting verskaf. Vir Majakofskaja, wat deel uitmaak van die oudste metrolyn, is twee soorte Italiaanse marmer ingevoer om pilare en mure te versier. 'n [[Halfedelsteen]], rodoniet, skep hier 'n besondere atmosfeer met sy rooi en perskleurige kleurskakerings. Die bekende Russiese kunstenaar Aleksander Deinka het vir die hoofstasiesaal 33 mosaïeke geskep wat "'n Dag onder die Sowjet-hemel" uitbeeld. 'n Kopie van die Majofskaja-stasie is by die wêreldtentoonstelling in [[New York Stad|New York]] vertoon. In die Plosjtsjad Revoloetsii-stasie wys bronsstandbeelde die weg na Rooiplein. 'n Museum oor die geskiedenis van die Moskouse Metro is by die ingang van die Sportifnaja-stasie geleë.
Die vier [[roltrap]]pe in die Park Pobedy-stasie is die langstes ter wêreld met 126 meter. Stasies is opsetlik diep ondergronds aangelê om in oorlogstye as skuilplek teen lugaanvalle te kan dien.
In 2011 het die Moskouse stadsregering sy ambisieuse planne vir die modernisering en uitbreiding van die Metro-netwerk bekend gestel. 'n Beraamde 562 miljard roebel is tot 2017 in die projek belê en die eerste vier nuwe lyne is reeds in laat 2012 geopen. Om druk op die Metro te verminder, is daarnaas 'n nuwe bogrondse kringlyn-spoorweg in 2016 geopen. Die trein- en moltreinnetwerk word aangevul deur die eenspoortrein ''Moscow Monorail'' wat oor 'n afstand van vyf kilometer loop en as lyn 13 in die Metro-netwerk geïntegreer is. Metro-passasiers het gratis toegang tot die internet.
=== Lughawens ===
; Sjeremetjewo
Sjeremetjewo, die tweede besigste lughawe in die Russiese Federasie na Domodedowo, is die hoofbestemming vir die meeste vlugte vanuit die Verenigde State (insluitende vlugte van Delta Airlines en sy kodedelingsvennoot Aeroflot). Aeroflot bied steeds regstreekse vlugte vanuit New York se John F. Kennedy-lughawe aan nadat Delta Airlines hierdie diens gestaak het en Moskou tans met een tussenlanding in Parys-Charles de Gaulle of Amsterdam bedien word.
Die lughawe is daarnaas die hoofspilpunt vir Aeroflot se binnelandse vlugte wat hoofsaaklik deur die nuwe Terminaal D gehanteer word. Die lughawe word deur die Aeroexpress-treindiens met die Moskouse Beloroeski-treinstasie verbind. Die treinrit neem sowat 35 minute.
== Toerisme- en gasvryheidsbedryf ==
=== Hotelle ===
[[Lêer:Москва. Гостиница Украина. 2018-06-13 21-05-12.jpg|duimnael|Die [[Hotel Oekraïne|''Ukraina''-hotel]], beplan en opgerig as een van die Sewe Susters-wolkekrabbers waarmee volgens Stalin westerse wolkekrabber-boukuns oortref sou word, laat argitektuurkritici steeds wonder hoe maklik Russiese vestingboukuns met Italiaanse Renaissance-elemente gekombineer kon word. Al was dit met sy voltooing in 1957 met 200 meter die hoogste hotelgebou in Europa, was dit vol argitektoniese ongerymdhede. Intussen is dit herontwikkel as ''Radisson Royal Hotel'' – en word as een van die Russiese hoofstad se opwindendste hotelle berskou<ref>{{de}} [https://www.sueddeutsche.de/reise/hotel-ukraina-in-moskau-stalins-alte-fassade-1.952321 ''Süddeutsche Zeitung, 2 Julie 2007: Hotel Ukraina in Moskau – Stalins alte Fassade. Besoek op 27 Januarie 2020'']</ref>]]
Die hotelbedryf het met die politieke omwenteling ingrypende verandering ondergaan en is grotendeels herontwikkel volgens westerse standaarde, insluitende tophotelle uit die Sowjettyd soos die "Hotel Goue Ring", terwyl talle luukse hotelle dwarsoor die stadsgebied nuut ontstaan het. Nogtans was en is daar 'n tekort aan akkommodasiegeriewe in die middel- en lae pryssegment.<ref>{{de}} ''DuMont Reiseführer Moskau''. Derde volledig hersiene uitgawe. Ostfildern: DuMont Reiseverlag 2014, bl. 25</ref>
== Internasionale verhoudings ==
=== Susterstede ===
{{columns-list|3|
* {{vlagikoon|Kasakstan}} [[Almati]], [[Kasakstan]]<ref name=Kasakstan>{{ru}} {{cite web |url=https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/43012-Est_li_pobratimy_u_Aktau_i_drugih_gorodov_Kazahstan.html |title=Есть ли побратимы у Актау и других городов Казахстана |publisher=Tumba |date=4 Mei 2019|accessdate=20 November 2020}}</ref>
* {{vlagikoon|Turkye}} [[Ankara]], [[Turkye]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara |title=Sister Cities of Ankara |publisher=Ankara |accessdate=2 Februarie 2020 |archive-date=28 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130428004055/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara |url-status=dead }}</ref>
* {{vlagikoon|Azerbeidjan}} [[Bakoe]], [[Azerbeidjan]]<ref>{{az}} {{cite web |url=https://modern.az/az/news/96318 |title=Bakının qardaşlaşdığı şəhərlər – SİYAHI |publisher=Modern.az |date=16 Februarie 2016 |accessdate=26 Junie 2020}}</ref>
* {{vlagikoon|Thailand}} [[Bangkok]], [[Thailand]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://iad.bangkok.go.th/en/showsister_cities?id=32 |title=Moscow |publisher=Bangkok Metropolitan Administration |accessdate=11 November 2020 |archive-date= 5 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105040202/http://iad.bangkok.go.th/en/showsister_cities?id=32 |url-status=dead }}</ref>
* {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Beijing]], [[Volksrepubliek China]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities_2017/ |title=Sister Cities |publisher=Beijing |accessdate=2 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200202081742/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities_2017/ |archive-date=2 Februarie 2020 |url-status=dead}}</ref>
* {{vlagikoon|Duitsland}} [[Berlyn]], [[Duitsland]]<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.berlin.de/rbmskzl/politik/internationales/staedtepartnerschaften/ |title=Städtepartnerschaften |publisher=Berlyn |accessdate=2 Februarie 2020}}</ref>
* {{vlagikoon|Roemenië}} [[Boekarest]], [[Roemenië]]<ref>{{ro}} {{cite web |url=https://adevarul.ro/news/bucuresti/cu-infratit-bucurestiult-1_50bdf86b7c42d5a663d0ec3e/index.html |title=Cu cine este înfrăţit Bucureştiul?|publisher=Adevărul |date=21 Februarie 2011 |accessdate=3 Februarie 2020}}</ref>
* {{vlagikoon|Argentinië}} [[Buenos Aires]], [[Argentinië]]<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.buenosaires.gob.ar/internacionalesycooperacion/relacionesbilaterales/convenios |title=Convenios Internacionales |publisher=Buenos Aires |accessdate=14 Februarie 2020}}</ref>
* {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Chicago]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.chicagosistercities.com/sister-cities/ |title=Sister Cities |publisher=Chicago Sister Cities |accessdate=2 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190314041125/http://www.chicagosistercities.com/sister-cities/ |archive-date=14 Maart 2019 |url-status=dead}}</ref>
* {{vlagikoon|Peru}} [[Cusco]], [[Peru]]<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.aatccusco.com/ciudades_hermanas.php |title=Ciudades Hermanas de Cusco |publisher=Asociación de Agencias de Turismo del Cusco |accessdate=18 Februarie 2020 |archive-date=29 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220329013108/https://www.aatccusco.com/ciudades_hermanas.php |url-status=dead }}</ref>
* {{vlagikoon|Verenigde Arabiese Emirate}} [[Doebai (stad)|Doebai]], [[Verenigde Arabiese Emirate]]<ref>{{ar}} {{cite web |url=https://www.moccae.gov.ae/ar/media-center/news/9/3/2014/%D8%A8%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D8%AF%D8%A9-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%83%D9%81%D9%88%D8%B1%D8%AA-%D8%A5%D8%B2%D8%A7%D8%AD%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%B9%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B5%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B0%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%8A.aspx |title=بحضور عمدة مدينة فرانكفورت إزاحة الستار عن النصب التذكاري |publisher=Ministerie van Klimaatsverandering en Omgewing van die Verenigde Arabiese Emirate |date=9 Maart 2014 |accessdate=16 Februarie 2021}}</ref>
* {{vlagikoon|Azerbeidjan}} [[Ganja, Azerbeidjan|Ganja]], [[Azerbeidjan]]<ref>{{az}} {{cite web |url=https://anews.az/az/gedebey-seheri-ile-amerika-birlesmis-statlarinin-oklahoma-seheri-arasinda-qardaslasma-memorandumu-imzalanib-fotolar/ |title=Gədəbəy şəhəri ilə ABŞ-ın Oklahoma şatatının Stilluater (Stillwater) şəhəri arasında qardaşlaşma memorandumu imzalanıb |publisher=Azerbaijan News |date=9 November 2019 |accessdate=26 Junie 2020 |archive-date=27 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200627220320/https://anews.az/az/gedebey-seheri-ile-amerika-birlesmis-statlarinin-oklahoma-seheri-arasinda-qardaslasma-memorandumu-imzalanib-fotolar/ |url-status=dead }}</ref>
* {{vlagikoon|Viëtnam}} [[Ho Chi Minh-stad]], [[Viëtnam]]<ref>{{vi}} {{cite web |url=http://www.mofahcm.gov.vn/vi/hoptac_qt/nr041014110554/ |title=Các địa phương kết nghĩa với TPHCM |publisher=Foreign affairs in Ho Chi Minh City |accessdate=13 April 2020}}</ref>
* {{vlagikoon|Indonesië}} [[Djakarta]], [[Indonesië]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thejakartapost.com/news/2017/08/02/djarot-to-visit-moscow-to-extend-sister-city-agreement.html |title=Djarot to visit Moscow to extend sister city agreement |publisher=The Jakarta Post |date=2 Augustus 2017 |accessdate=13 April 2020}}</ref>
* {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Charkif]], [[Oekraïne]]<ref>{{uk}} {{cite web |url=https://www.city.kharkov.ua/uk/o-xarkove/goroda-partneryi.html |title=Міста-партнери |publisher=Charkif |accessdate=5 Februarie 2020 |archive-date=27 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427135810/https://www.city.kharkov.ua/uk/o-xarkove/goroda-partneryi.html |url-status=dead }}</ref>
* {{vlagikoon|Slowenië}} [[Ljubljana]], [[Slowenië]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ljubljana.si/en/about-ljubljana/international-cooperation/intercity-cooperation/ |title=Intercity cooperation |publisher=Mestna občina Ljubljana |accessdate=2 Februarie 2020 |archive-date=15 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915183517/https://web.archive.org/web/20191030135926/https://www.ljubljana.si/en/about-ljubljana/international-cooperation/intercity-cooperation/ |url-status=dead }}</ref>
* {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Londen]], [[Verenigde Koninkryk]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://secretldn.com/londons-twin-cities/ |title=Indulge Your Wanderlust With A Trip To London's Twin Cities |publisher=Secret London |date=8 Oktober 201 |accessdate=30 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803095547/https://secretldn.com/londons-twin-cities/ |archive-date= 3 Augustus 2020 |url-status=dead}}</ref>
* {{vlagikoon|Filippyne}} [[Manila]], [[Filippyne]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://news.mb.com.ph/2017/08/16/manila-bacoor-sign-sister-city-accord/ |title=Manila, Bacoor sign sister city accord |publisher=Manila Bulletin |date=16 Augustus 2017 |accessdate=18 Februarie 2020 |archive-date=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218155037/https://news.mb.com.ph/2017/08/16/manila-bacoor-sign-sister-city-accord/ |url-status=dead }}</ref>
* {{vlagikoon|Indië}} [[Nieu-Delhi]], [[Indië]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rbth.com/articles/2012/01/26/twin-cities_celebrate_india-russia_connect_14631 |title=Twin-cities celebrate India-Russia connect |publisher=Russia Beyond |date=26 Januarie 2012 |accessdate=18 Februarie 2020}}</ref>
* {{vlagikoon|Kazakstan}} [[Noer-Soeltan]], [[Kasakstan]]<ref name=Kasakstan />
* {{vlagikoon|Tsjeggië}} [[Praag]], [[Tsjeggië]]<ref>{{cz}} {{cite web |url=http://zahranicnivztahy.praha.eu/jnp/cz/partnerska_mesta/index.html |title=Partnerská města HMP |publisher=Praag |accessdate=2 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625205859/http://zahranicnivztahy.praha.eu/jnp/cz/partnerska_mesta/index.html |archive-date=25 Junie 2013 |url-status=dead}}</ref>
* {{vlagikoon|Noord-Korea}} [[Pjongjang]], [[Noord-Korea]]<ref>{{en}} {{cite book |author=Justin Corfield |title=Historical Dictionary of Pyongyang |chapter=Sister Cities |chapter-url=https://books.google.com/books?id=a46gFDWr3aMC&pg=PA196 |year=2013 |publisher=Anthem Press |location=Londen |isbn=978-0-85728-234-7 |page=196}}</ref>
* {{vlagikoon|Iran}} [[Rasjt]], [[Iran]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gums.ac.ir/velayat/5555/About-City.aspx |title=About city |publisher=Guilan University of Medical Sciences |accessdate=18 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807025249/http://www.gums.ac.ir/velayat/5555/About-City.aspx |archive-date=7 Augustus 2017 |url-status=dead}}</ref>
* {{vlagikoon|Ysland}} [[Reykjavik]], [[Ysland]]<ref>{{is}} {{cite web |url=https://reykjavik.is/sites/default/files/skjol_borgarstjornarfundur/180914_minnisblad_reykjavikurborg_endurskodun_stefnu_i_erlendum_samskiptum.pdf |title=Minnisblað |publisher=Reykjavik |page=3 |date=14 September 2018 |accessdate=11 Junie 2020}}</ref>
* {{vlagikoon|Letland}} [[Riga]], [[Letland]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.riga.lv/en/riga-twin-cities |title=Riga Twin Cities |publisher=Riga |accessdate=30 November 2020}}</ref>
* {{vlagikoon|Suid-Korea}} [[Seoel]], [[Suid-Korea]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://english.seoul.go.kr/policy/international-exchange/sister-cities/ |title=Sister and Friendship Cities |publisher=Seoel metropolitaanse regering |accessdate=30 November 2020 |archive-date= 4 Mei 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090504045307/http://english.seoul.go.kr/gover/cooper/coo_02sis.html |url-status=dead }}</ref>
* {{vlagikoon|Estland}} [[Tallinn]], [[Estland]]<ref>{{et}} {{cite web |url=https://www.tallinn.ee/est/valissuhted/Tallinna-suhted-teiste-linnadega |title=Tallinna suhted teiste linnadega |publisher=Tallinn |accessdate=3 Februarie 2020}}</ref>
* {{vlagikoon|Oesbekistan}} [[Tasjkent]], [[Oesbekistan]]<ref>{{ru}} {{cite web |url=http://vot.uz/article/2015/11/10/neobratimi%D0%B5-pobratimi |title=Ну, здравствуй, брат! Города-побратимы Ташкента |publisher=The Voice of Tashkent |date=10 November 2015 |accessdate=15 November 2020 |archive-date= 3 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203081144/http://vot.uz/article/2015/11/10/neobratimi%D0%B5-pobratimi |url-status=dead }}</ref>
* {{vlagikoon|Iran}} [[Teheran]], [[Iran]]<ref>{{fa}} {{cite web |url=https://www.isna.ir/news/96122915736/%DA%AF%D8%B0%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7 |title=گذری بر خواهرخوانده تهران در شرق اروپا |publisher=Iranian Students' News Agency |date=21 Maart 2018 |accessdate=18 Junie 2020}}</ref>
* {{vlagikoon|Japan}} [[Tokio]], [[Japan]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.metro.tokyo.lg.jp/ENGLISH/ABOUT/LINKS/sister.htm |title=Sister Cities(States) of Tokyo |publisher=Tokio metropolitaanse regering |accessdate=12 Februarie 2020 |archive-date=25 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925190844/http://www.metro.tokyo.jp/ENGLISH/ABOUT/LINKS/sister.htm |url-status=dead }}</ref>
* {{vlagikoon|Mongolië}} [[Ulaanbaatar]], [[Mongolië]]<ref>{{mn}} {{cite web |url=https://about.barilga.mn/n/946/ |title=Улаанбаатар хоттой ах, дүү хотууд |publisher=Barilga |accessdate=11 November 2020 |archive-date=18 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318132843/https://about.barilga.mn/n/946/ |url-status=dead }}</ref>
* {{vlagikoon|Litaue}} [[Vilnius]], [[Litaue]]<ref>{{lt}} {{cite web |url=http://www.ivilnius.lt/pazink/apie-vilniu/miestai-partneriai |title=Miestai partneriai |publisher=Vilnius |accessdate=3 Februarie 2020}}</ref>
}}
=== Vennootskappe ===
{{columns-list|3|
* {{vlagikoon|Thailand}} [[Bangkok]], [[Thailand]] (1997)<ref>{{en}} {{cite web |url= http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/Moscow.pdf |title=Protocol of friendly ties between the cities of Bangkok and Moscow |date=19 Junie 1997 |author1=Bangkok metropolitaanse administrasie |author2=City of Moscow |accessdate=3 Augustus 2016 |archive-date=5 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805065125/http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/Moscow.pdf |url-status= dead}}</ref>
* {{vlagikoon|Portugal}} [[Lissabon]], [[Portugal]] (1997)<ref>{{pt}} {{cite web |url=https://www.lisboa.pt/municipio/relacoes-internacionais/acordos/acordos-de-cooperacao-e/ou-amizade|title=Acordos de Cooperação e/ou Amizade |publisher=Lissabon |accessdate=3 Februarie 2020 |archive-date=3 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203073440/https://www.lisboa.pt/municipio/relacoes-internacionais/acordos/acordos-de-cooperacao-e/ou-amizade |url-status=dead}}</ref>
* {{vlagikoon|Spanje}} [[Madrid]], [[Spanje]] (2006)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.madrid.es/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=76957c275129a310VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=ce069e242ab26010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD&vgnextfmt=default&idCapitulo=7182437 |title=Agreements with cities |publisher=Madrid |accessdate=3 Februarie 2020 |archive-date=10 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610162129/https://www.madrid.es/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=76957c275129a310VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=ce069e242ab26010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD&vgnextfmt=default&idCapitulo=7182437 |url-status=dead }}</ref>
* {{vlagikoon|Israel}} [[Tel Aviv]], [[Israel]] (2001)<ref>{{he}} {{cite web |url=https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx |title=ערים שותפות |publisher=Tel Aviv |accessdate=12 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260508111715/https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx |archive-date= 8 Mei 2026 |url-status=dead}}</ref>
* {{vlagikoon|Tunisië}} [[Tunis]], [[Tunisië]] (1998)<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://www.commune-tunis.gov.tn/publish/content/article.asp?id=771 |title=Coopération internationale |publisher=Tunis |accessdate=5 Februarie 2020 |archive-date=22 Februarie 2014 |archive-url=https://archive.today/20140222092512/http://www.commune-tunis.gov.tn/publish/content/article.asp?id=771 |url-status=dead }}</ref>
* {{vlagikoon|Armenië}} [[Jerewan]], [[Armenië]] (1995)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/ |title=Partner cities |publisher=Jerewan |accessdate=3 Februarie 2020}}</ref>
}}
=== Voormalige susterstede ===
* {{vlagikoon|Tsjeggië}} [[Brno]], [[Tsjeggië]] (beëindig weens die [[Russiese inval in Oekraïne, 2022]])<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.praguemorning.cz/brno-ends-partnerships-with-russian-cities/ |title=Brno Ends Partnerships With Russian Cities |accessdate=6 Maart 2022 |archive-date= 6 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306130201/https://www.praguemorning.cz/brno-ends-partnerships-with-russian-cities/ |url-status=dead }}</ref>
* {{vlagikoon|Duitsland}} [[Düsseldorf]], [[Duitsland]] (opgeskort weens die Russiese inval in Oekraïne, 2022)<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.rtl.de/cms/duesseldorf-legt-staedtepartnerschaft-mit-moskau-auf-eis-4925998.html |title=Düsseldorf legt Städtepartnerschaft mit Moskau auf Eis |access-date=27 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227224017/https://www.rtl.de/cms/duesseldorf-legt-staedtepartnerschaft-mit-moskau-auf-eis-4925998.html |archive-date=27 Februarie 2022 |url-status=dead}}</ref><ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.duesseldorf.de/internationales/partnerschaften.html |title=Weltweite Kontakte: Türöffner für Bürger, Wirtschaft und Kultur |publisher=Düsseldorf |accessdate=3 Februarie 2020}}</ref>
* {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Kijif]], [[Oekraïne]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://old.qha.com.ua/en/society/kyiv-and-moscow-no-longer-twin-cities/137143/ |title=Kyiv and Moscow – no longer twin cities |publisher=QHA |accessdate=22 Desember 2021 |archive-date=22 Desember 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222191019/https://old.qha.com.ua/en/society/kyiv-and-moscow-no-longer-twin-cities/137143/ |url-status=dead }}</ref>
* {{vlagikoon|Pole}} [[Warskou]], [[Pole]] (beëindig weens die Russiese inval in Oekraïne, 2022)<ref>{{pl}} {{cite web |url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/najnowsze/warszawa-rada-warszawy-potepia-atak-rosji-na-ukraine-i-zrywa-wspolprace-z-rosyjskimi-miastami-5621996 |title=Rada Warszawy: najważniejszym zadaniem jest stworzyć uchodźcom drugi dom |accessdate=6 Maart 2022}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Moscow|Moskou}}
* {{ru}} [http://mos.ru/ Amptelike webwerf]
; Argitektuur
----
* {{en}} [http://inrussia.com/soviet-modernisms-totalitarian-beauty ''inrussia.com: Soviet Modernism's Totalitarian Beauty''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126193838/http://inrussia.com/soviet-modernisms-totalitarian-beauty |date=26 Januarie 2020 }}
* {{en}} [http://inrussia.com/the-architectural-legacy-of-1990s-moscow ''inrussia.com: The Architectural Legacy of 1990s Moscow''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108211551/http://inrussia.com/the-architectural-legacy-of-1990s-moscow |date= 8 Januarie 2019 }}
* {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=BwMkBE4jhDw ''YouTube.com: Nuwe wolkekrabbers in aanbou in 2019'']
* {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=S_dfq9rFWAE ''YouTube.com: TimeLab Pro – Hommeltuigopnames in 2017 in 5K'']
* {{en}} [https://www.theguardian.com/world/gallery/2015/oct/14/moscow-then-and-now-in-pictures ''The Guardian, 14 Oktober 2015: Moscow then and now – in pictures'']
* {{de}} [https://markushengelhaupt.eu/wohnungsbau-in-rom-und-moskau-in-den-1920er-jahren-im-vergleich/ ''Markus Engelhaupt: Wohnungsbau in Rom und Moskau in den 1920er Jahren im Vergleich'']
* {{de}} [https://de.rbth.com/multimedia/pictures/2015/02/26/die_furchtergreifende_symmetrie_der_stalin-architektur_32955 ''Russia Beyond, 26 Februarie 2015: Die furchterregende Symmetrie der Stalin-Architektur'']
; Toerisme
----
* {{en}} {{Wikivoyage|Moscow|Moskou}}
; Openbare vervoer
----
* {{en}} [https://www.rbth.com/travel/331381-moscow-public-transport-tourist ''Russia Beyond: 7 most picturesque public transport routes in Moscow'']
* {{en}} [https://www.theguardian.com/world/gallery/2015/dec/18/a-voyeurs-trip-on-the-moscow-metro-in-pictures ''The Guardian, 18 Desember 2015: A voyeur's trip on the Moscow metro – in pictures'']
* {{en}} [https://www.rbth.com/travel/330900-moscow-metro-train-intervals-fast ''Russia Beyond: Why is the Moscow Metro so fast and efficient?'']
; Staptoere
----
* {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=jf7z2Ky__7s ''YouTube.com: Good Walkers – 'n Nagtelike staptoer deur die (sneeuvrye) Moskouse middestad, van Twerskaja-straat tot Twerskoi- en Nikitsi-laan – Kersfees 2019'']
; Dag- en weekblaaie
----
* {{de}} [https://mdz-moskau.eu/ ''Moskauer Deutsche Zeitung'']
* {{en}} [https://www.themoscowtimes.com/ ''The Moscow Times'']
{{Hoofstede in Europa}}
{{Deelgebiede van Rusland}}
{{Russiese stede met meer as miljoen inwoners}}
{{Normdata}}
{{Voorbladster}}
[[Kategorie:Heldestede van die Sowjetunie]]
[[Kategorie:Moskou| ]]
[[Kategorie:Ontvangers van die Orde van Lenin]]
3mjk0nh3qitutvj4ofa2ud7ww5uidq2
Meksiko
0
12327
3373518
3360277
2026-11-17T21:23:10Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 2 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373518
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Land
|noem_naam = Verenigde Meksikaanse State
|volle_naam = <small>''Estados Unidos Mexicanos'' ([[Spaans]])</small>
|algemene_naam = Meksiko
|beeld_vlag = Flag of Mexico.svg
|beeld_wapen = Coat of arms of Mexico.svg
|simbool_tipe = Wapen
|beeld_kaart = Mexico (orthographic projection).svg
|leuse =
|volkslied = ''[[Himno Nacional Mexicano]]''<br /><center>[[Lêer:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]]</center>
|amptelike_tale = Geen op federale vlak nie{{smallsup|a}}<br />[[Spaans]] (''[[de facto]]''){{smallsup|b}}
|hoofstad = [[Meksikostad]]
{{Koördinate|19|26|N|99|08|W}}
|latd = 19
|latm = 26
|latNS = N
|longd = 99
|longm = 08
|longEW = W
|grootste_stad = [[Meksikostad]]
|regeringsvorm = Federale presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]]<ref>{{es}} {{cite web |format=PDF |location=MX Q |url=http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511194922/http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-date=11 Mei 2011 |title=Politieke Grondwet van die Verenigde Meksikaanse State, titel 2, artikel 40 |publisher=SCJN |accessdate=11 Mei 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
|leiertitels = <br />• [[President]]
|leiername = [[Claudia Sheinbaum]]
|oppervlak_rang = 15<sup>de</sup>
|oppervlak_grootte =
|oppervlak = 1 964 375<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico|title=Mexico|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=18 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118235804/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/|archive-date=18 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>
|oppervlakmi² = 758 449
|persent_water = 1,58 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=22 Julie 2026}}</ref>
|bevolking_skatting = 130 739 927<ref name="CIA" />
|bevolking_skatting_jaar = 2024
|bevolking_rang = 10<sup>de</sup>
|bevolking_sensus = 126 014 024<ref name="sensus">{{es}} {{cite web |url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/ |title=Censo Población y Vivienda 2020 |publisher=INEGI [Instituto Nacional de Estadísticas, Geografia e Informática] |accessdate=26 Januarie 2021}}</ref>
|bevolking_sensus_jaar = 2020
|bevolkingsdigtheid = 66
|bevolkingsdigtheidmi² = 172,4
|bevolkingsdigtheidrang = 142<sup>ste</sup>
|BBP_PPP = $3 518 miljard<ref name="imf2">{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=273&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Mexico |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref>
|BBP_PPP_rang = 13<sup>de</sup>
|BBP_PPP_jaar = 2026
|BBP_PPP_per_kapita = $26 172<ref name="imf2" />
|BBP_PPP_per_kapita_rang = 77<sup>ste</sup>
|BBP = $1 775 miljard<ref name="imf2" />
|BBP_rang = 13<sup>de</sup>
|BBP_jaar = 2026
|BBP_per_kapita = $13 208<ref name="imf2" />
|BBP_per_kapita_rang = 75<sup>ste</sup>
|onafhanklikheidstipe = • Verklaar<br />• Bereik<br />• Erken<br />• Eerste grondwet<br />• Tweede grondwet<br />• Huidige grondwet
|onafhanklikheidsgebeure =
|onafhanklikheidsdatums = van [[Spanje]]<br />[[16 September]] [[1810]]<ref name="Castro2000">{{en}} {{cite book|author=Rafaela Castro|title=Chicano Folklore: A Guide to the Folktales, Traditions, Rituals and Religious Practices of Mexican Americans|url=https://books.google.de/books?id=WdzY7YjhRroC&pg=PA83&redir_esc=y&hl=de#v=onepage&q&f=false|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514639-4|page=83|accessdate=1 Desember 2018}}</ref><br />[[27 September]] [[1821]]<br />[[28 Desember]] [[1836]]<br />[[4 Oktober]] [[1824]]<br />[[5 Februarie]] [[1857]]<br />[[5 Februarie]] [[1917]]
|MOI = {{wins}} 0,789<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref>
|MOI_rang = 81<sup>ste</sup>
|MOI_jaar = 2023
|MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}}
|Gini = 42,6<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MX |title=Gini Index – Mexico |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=22 Julie 2026}}</ref>
|Gini_rang =
|Gini_jaar = 2024
|Gini_kategorie = {{kleur|#e0584e|hoog}}
|geldeenheid = [[Meksikaanse peso|Peso]]
|geldeenheid_kode = MXN
|land_kode = 484 / MX / MEX
|tydsone =
|utc_afwyking = [[UTC-05:00|-5]] tot [[UTC-08:00|-8]]
|tydsone_somer =
|utc_afwyking_DST = [[UTC-05:00|-5]] tot [[UTC-07:00|-7]]
|internet_domein = [[.mx]]
|skakelkode = 52
|voetskrif = a. Spaans is ''[[de facto]]'' die [[amptelike taal]] van die federale Meksikaanse regering.<br />b. [[Majaans]], [[Mixteeks]], [[Nahuatl]], [[Zapoteeks]] en [[Tale van Meksiko|64 andere inheemse tale]] word sedert 2003 as nasionale tale erken.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.inali.gob.mx/clin-inali/ |title=Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publisher=Inali.gob.mx |accessdate=20 Augustus 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820035156/https://www.inali.gob.mx/clin-inali/ |archive-date=20 Augustus 2025 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
}}
'''Meksiko''' of '''Mexiko''' ([[Spaans]]: ''México'', [ˈmexiko], {{Audio|Es-mx-México.ogg|luister}}; [[Nahuatl]]: ''Mexihco'', [me:'ʃiʔko]), amptelik die '''Verenigde Meksikaanse State'''<ref>{{es}} {{cite web | url = https://embamex2.sre.gob.mx/eua/index.php/es/enterate/391-acerca-de-mexico | title = Acerca de México | publisher = Meksikaanse Ambassade in die Verenigde State, Meksikaanse Departement van Buitelandse Betrekkinge | location = Washington, D.C. | accessdate = 11 April 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180411221535/https://embamex2.sre.gob.mx/eua/index.php/es/enterate/391-acerca-de-mexico | archive-date = 11 April 2018 | url-status = dead |df=dmy-all}}</ref> (Spaans: ''Estados Unidos Mexicanos'',<ref name="presidencia.gob.mx">{{es}} {{cite web |url=https://www.gob.mx/cms/uploads/attachment/file/31662/Constitucion_Politica_1_.pdf |publisher=Regering van Meksiko |title=Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos (Politiese Grondwet van die Verenigde Meksikaanse State) |location=MX |date=27 April 2010 |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714174713/https://www.gob.mx/cms/uploads/attachment/file/31662/Constitucion_Politica_1_.pdf |archive-date=14 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> {{Audio|Es-mx-Estados Unidos Mexicanos.ogg|luister}}; Nahuatl: ''Mexihco Tlacetililli Tlahtohcayotl''), is ’n federale presidensiële grondwetlike [[republiek]] geleë in [[Noord-Amerika]]. Meksiko grens in die noorde aan die [[Verenigde State van Amerika]], in die suide en weste aan die [[Stille Oseaan]], in die suidooste aan [[Guatemala]], [[Belize]] en die [[Karibiese See]] en in die ooste aan die [[Golf van Meksiko]]. Meksiko strek oor ’n gebied van sowat 2 miljoen km² (sowat 760 000 myl²), is die sesde grootste land van die [[Amerikas]] wat oppervlakte betref, en die [[Lys van lande volgens oppervlak|15de grootste onafhanklike land ter wêreld]]. Met ’n geskatte bevolking van sowat 130 miljoen in 2024<ref name="CIA" /> het die land die [[Lys van lande volgens bevolking|tiende grootste bevolking ter wêreld]], en is benewens die digsbevolkte Spaanssprekende land, ook die tweede mees bevolkte land in [[Latyns-Amerika]] naas [[Brasilië]].
[[Lêer:Chichen Itza 3.jpg|duimnael|links|Die [[Maja]]stad [[Chichén Itzá]] op die [[Yucatán-skiereiland]], sedert 1988 'n [[Unesco]]-[[Wêrelderfenisgebied]]]]
Tydens die Voor-Colombiaanse tydperk, voor die aankoms van die [[Europa|Europeërs]] in die gebied van die huidige Meksiko, het verskeie belangrike beskawings soos die [[Olmeke]], [[Mixteke]], [[Tolteke]], [[Teotihuacán]]e, [[Zapoteke]], [[Maja]], [[Tlaxcalteke]] en [[Asteke]] hier bestaan. Teen 1521 het die [[Spaanse Ryk]] met die [[Spaanse verowering van die Asteekse Ryk|verowering]] en kolonisasie van die gebied vanuit hul basis in [[Tenochtitlan|México-Tenochtitlan]] begin en die [[Nieu-Spanje|Vise-Koninkryk Nieu-Spanje]] gestig. Met die onafhanklikheidsverklaring van Spanje op 16 September 1810 het die [[Meksikaanse Onafhanklikheidsoorlog]] begin, op 27 September 1821 het Meksiko sy onafhanklikheid verkry en op 28 Desember 1836 is dit deur Spanje erken. Ná die onafhanklikheidsoorlog het Meksiko sy eerste grondwet op 4 Oktober 1824 bekragtig en die huidige grondwet is tydens die [[Meksikaanse Rewolusie]] (1910–1920) op 5 Februarie 1917 aanvaar. Die oppervlakte van Meksiko is gedurende die 19de eeu met die onafhanklikheidsverklaring van die [[Sentraal-Amerika]]anse lande en ná oorloë teen die Verenigde State van Amerika meer as gehalveer.
Die Verenigde Meksikaanse State is ’n federale presidensiële grondwetlike republiek met ’n presidensiële stelsel en ’n tweekamerparlement, bekend as die kongres van die Unie (''Congreso de la Unión''), wat uit die senaat van die republiek (''Senado de la República'') en die huis van afgevaardigdes (''Cámara de Diputados'') bestaan. Die land se [[hoofstad]] en grootste stad is [[Meksikostad]], wat nie deel uitmaak van een van die [[Deelstate van Meksiko|31 deelstate]] nie, maar sedert onlangse strukturele hervormings ’n soortgelyke status het. Die stadsregering pleit egter vir die amptelike status van ’n deelstaat.
== Etimologie ==
[[Lêer:CodexMendoza01.jpg|duimnael|links|Afbeelding van Meksiko-Tenochtitlan uit die ''Codex Mendoza'', 15de eeu]]
[[Lêer:Acta Independencia Mexico 1821.jpg|duimnael|Die Meksikaanse Onafhanklikheidsverklaring van 1821]]
Nadat Nieu-Spanje in 1821 sy onafhanklikheid van Spanje verkry het, is besluit om die land na sy hoofstad Meksikostad, wat in 1524 op die ruïnes van die Asteekse hoofstad Meksiko-Tenochtitlan (Nahuatl: ''Mēxihco Tenōchtitlan'') gestig is, te vernoem. Die naam is afgelei uit die Asteekse taal Nahuatl, maar die oorspronklike betekenis daarvan is onbekend.
''Mēxihco'' was die Nahuatl-term vir die hartland van die Asteekse Ryk,<ref name="Bright2004">{{en}} {{cite book|author=William Bright |title=Native American Placenames of the United States |url=https://books.google.de/books?id=5XfxzCm1qa4C&pg=PA281&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |year=2004 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-3598-4 |page=281 |accessdate=1 Desember 2018}}</ref> die Vallei van Meksiko, sy bevolking, die ''Mexica'' en die omliggende gebiede, wat later ’n deel van die land Meksiko geword het. Dit word in die algemeen beskou as ’n toponiem vir die Vallei, wat die primêre etnoniem vir die Asteekse Driebond geword het.
Die amptelike naam van die land is saam met die regeringsvorm verander. Tydens twee geleenthede (1821–1823 en 1863–1867) het die land bekend gestaan as ''Imperio Mexicano'' ("Meksikaanse Keiserryk"). Al drie federale grondwette (van 1824, 1857 en 1917, die huidige) het die naam ''Estados Unidos Mexicanos'' ("Verenigde Meksikaanse State") gebruik. Met die grondwet van 1824 het die land ’n federale republiek met die amptelike name ''Nación Mexicana'' ("Meksikaanse Nasie") en ''Estados Unidos Mexicanos'' ("Verenigde Meksikaanse State") geword.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12148085130100492976402/p0000001.htm#I_1_ |title=Constitución federal de los Estados Unidos mexicanos (1824) |accessdate=12 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151112071534/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12148085130100492976402/p0000001.htm#I_1_ |archive-date=12 November 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die grondwette van 1836 en 1857 is die amptelike naam ná ''República Mexicana'' ("Meksikaanse Republiek") verkort, maar vir amptelike geskrifte het die langnaam steeds in gebruik gebly.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01361697524573725088802/p0000001.htm |title=Leyes Constitucionales de 1836 |publisher=Cervantes Virtual |accessdate=14 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114182409/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01361697524573725088802/p0000001.htm |archive-date=14 Januarie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{es}} {{cite web|url=http://www.senado.gob.mx/comisiones/directorio/federalismo/assets/documentos/constitucion_politica57.pdf|title=Constitución Federal de los Estados Unidos Mexicanos (1857)|accessdate=8 Januarie 2016}} {{dooie skakel}}</ref> Met die huidige grondwet van 1917 is die langnaam "Verenigde Meksikaanse State" weer ingevoer.<ref>{{es}} {{cite web|url=http://www.senado.gob.mx/comisiones/directorio/federalismo/assets/documentos/constitucion_politica1917.pdf|title=Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos (1917)|accessdate=8 Januarie 2016}} {{dooie skakel}}</ref>
== Geskiedenis ==
=== Vroeë geskiedenis ===
{{Hoofartikel|Meso-Amerika}}
[[Lêer:TenochtitlanModel.JPG|duimnael|links|’n Model van die [[Asteke|Asteekse]] hoofstad [[Tenochtitlan]] waar [[Meksikostad]] tans geleë is]]
[[Lêer:Mexico's Territorial Evolution.png|duimnael|Territoriale ontwikkeling van Meksiko sedert die Onafhanklikheid van 1821]]
Die eerste spore van menslike beskawing is in die Vallei van Meksiko gevind en is meer as 23 000 jaar oud. Eers is [[mielie]]s en [[Boontjie|bone]] gekweek en omstreeks 7000 v.C. het die eerste nedersettings ontstaan. In 1500 v.C. is die stad Tlatilco gestig, wat eers in die 4de eeu n.C. weer ontruim is.
Komplekse kulture het tussen 900 en 300 v.C. ontwikkel en tussen 100 en 900 n.C. het die Meso-Amerikaanse beskawings soos die Asteke, Maja, Mixteke, Olmeke, Tlaxcalteke en Tolteke ontstaan. Tydens die vroeë post-klassieke tydperk het die Tolteke Sentraal-Meksiko en die Mixteke [[Oaxaca]] oorheers, en die laagland as Maja-gebied het belangrikste sentrums in [[Calakmul]], [[Chichén Itzá]], [[Mayapán]], [[Palenque]] en [[Uxmal]] gehad. Omstreeks 1500 het die Asteke in die gebied van die huidige Meksiko geheers.
Meksiko het daarmee ’n lang geskiedenis waar die Asteke en Maja onder die Amerikaanse hoogkulture van die [[Middeleeue]] in Meso-Amerika tel. Die sentrum van die Asteke was Tenochtitlan op die gebied van die huidige hoofstad Meksikostad. Die sentrum van die Maja was Chichén Itzá op die [[Yucatán-skiereiland]]. Die meeste kennis omtrent die geskiedenis van die Asteke en Maja is aan verskeie codexe ontleen.
=== Die Spaanse koloniale bewind ===
{{Hoofartikel|Nieu-Spanje}}
[[Lêer:Mapa del Virreinato de la Nueva España (1794).svg|duimnael|links|Kaart van Nieu-Spanje in 1794]]
[[Lêer:Mapa del Virreinato de la Nueva España (1819).svg|duimnael|Kaart van Nieu-Spanje in 1819]]
Met die ontdekking van die Amerikas deur [[Christophorus Columbus]] op 12 Oktober 1492 het die Europese verowering van die twee kontinente begin. Tussen 1517 en 1518 het die eerste Spaanse ekspedisies onder Francisco Hernández de Córdoba en Juan de Grijalva die Yucatan-skiereiland bereik. Die "nuutontdekte" beskawings en die rykdom aan [[goud]]voorwerpe het die ''tierra firme'', die vasteland, vir die [[Spanjaarde]] aanloklik gemaak.
Tussen 1519 en 1521 het [[Hernán Cortés]] die Asteekse Ryk met behulp van talle inheemse bondgenote vernietig, die gebied vir [[Spanje]] verower en Nieu-Spanje gestig. Gelyktydig het Francisco de Montejo die [[Spaanse verowering van Yucatan|Yucatan-skiereiland]] en Pedro de Alvarado vir Guatemala verower en die laaste Majastede vernietig. Die kolonie was weens sy goud- en [[silwer]]rykdom onder die belangrikste oorsese besittings van Spanje. Oor die volgende drie eeue heen het die Spanjaarde en hul sendelinge die [[Rooms-Katolieke Kerk]] en die Spaanse taal in Meksiko gevestig.
=== Vanaf Onafhanklikheid tot Rewolusie ===
[[Lêer:Political divisions of Mexico 1824 (location map scheme).svg|duimnael|Die Republiek van Meksiko in 1824]]
[[Lêer:Iturbide Emperador by Josephus Arias Huerta.jpg|duimnael|links|upright|[[Agustin de Iturbide]] het Meksiko tussen 1821 en 1822 as regent, en vanaf 1822 tot 1823 as keiser Augustin I regeer]]
Ná die voorbeelde van die [[Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog|Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring]] tydens die [[Amerikaanse Rewolusie]] op 4 Julie 1776 en die [[Franse Rewolusie]] op 14 Julie 1789, het die Meksikaanse Onafhanklikheidsverklaring op 16 September 1810 die Onafhanklikheidsoorlog teen die Spaanse heerskappy begin, terwyl Spanje deur die [[Napoleontiese Oorloë|Franse besetting]] (1808–1814) onder [[Napoleon Bonaparte]] verswak is. Op 27 September 1821 het Meksiko onafhanklik geword en die [[Eerste Meksikaanse Keiserryk]] (1821–1823) is onder [[Agustin de Iturbide]] gestig, terwyl Spanje tot 1829 gepoog het om Meksiko te herower. Spanje het die onafhanklikheid van Meksiko eers op 28 Desember 1836 amptelik erken.
Ná die Rewolusie op 19 Maart 1823 het Meksiko ’n republiek geword, terwyl die Sentraal-Amerikaanse lande [[Costa Rica]], [[El Salvador]], [[Guatemala]], [[Honduras]] en [[Nicaragua]] ook hul onafhanklikheid verklaar en die [[Federale Republiek van Sentraal-Amerika]] op 1 Julie 1823 gestig het, wat reeds op 31 Mei 1838 weer ontbind is. [[Chiapas]] is op 14 September 1824 deur Meksiko geannekseer, gevolg deur Soconusco in 1842 en [[Sonora]] op 8 Mei 1854.
[[Lêer:Wpdms republic of texas.svg|duimnael|Die [[Republiek van Texas]] met geëiste gebiede]]
In 1835 het die Verenigde State probeer om Texas en Kalifornië van Meksiko te verkry. Op 2 Oktober 1835 het die [[Texaanse Onafhanklikheidsoorlog]] begin, wat op 21 April 1836 met die onafhanklikheid van die [[Republiek van Texas]], wat op 2 Maart 1836 gestig is, beëindig is. Tydens die [[Koekoorlog]] vanaf 16 April 1838 tot 9 Maart 1839 het Frankryk om ’n kompensasie vir ’n Franse bakkery, wat deur Meksikaanse beamptes verwoes is, geveg. Ná sentralisering van die regering is die [[Republiek van die Rio Grande]] op 17 Januarie 1840 gestig, wat reeds op 6 November 1840 geannekseer is. ’n Wyle later is op 16 Maart 1841 die [[Republiek van Yucatán]] gestig, wat ná die uitbreek van die [[Kasteoorlog]] deur die inheemse Majabevolking in 1847, militêre steun van Meksiko gesoek en ná die toestemming weer by Meksiko aangesluit het. Meksiko sou eers op 22 Januarie 1901 die hele Yucatan-skiereiland terugwen.
[[Lêer:Mexican Cession.png|duimnael|links|Die Meksikaanse sessie van 1848 volgens die [[Verdrag van Guadalupe Hidalgo]] ná die [[Meksikaans-Amerikaanse Oorlog]]]]
Op 25 April 1846 het die [[Meksikaans-Amerikaanse Oorlog]] begin, wat op 2 Februarie 1848 met die anneksasie van die [[Republiek van Kalifornië]], die gebied van die huidige Amerikaanse deelstate [[Arizona]], [[Kalifornië]], [[Nevada]], [[Utah]] en die dele oos van die [[Rio Grande]]-rivier van [[Colorado]], [[Nieu-Meksiko]] en [[Wyoming]] deur die Verenigde State beëindig is. Met die [[Verdrag van Guadalupe Hidalgo]] het die Rio Grande-rivier die huidige grens tussen Meksiko en die Verenigde State geword.
[[Lêer:Gadsden Purchase Cities ZP.svg|duimnael|Kaart van die Gadsden-aankoop deur die Verenigde State in 1853]]
Gadsden, ’n gebied suid van die [[Gilarivier]] wat vir ’n beplande, maar nie-geboude spoorwegverbinding benodig was, is op 30 Desember 1853 vir 10 miljoen [[Amerikaanse dollar|VS-dollar]] (sowat $260 miljoen in 2010) aan die Verenigde State verkoop. Die gebied maak deel uit van die huidige suidelike [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse deelstate]] Arizona en Nieu-Meksiko.
[[Lêer:Maximilian by Winterhalter extrait.jpg|duimnael|links|upright|[[Maksimiliaan I van Meksiko|Ferdinand Maximilian Joseph Maria van Oostenryk]] het Meksiko tussen 1864 en 1867 as keiser Maksimiliaan I regeer]]
Tydens die [[Hervormingsoorlog]] is op 5 Februarie 1857 ’n liberale grondwet in Meksiko afgekondig wat die invloed van die Rooms-Katolieke Kerk beperk het, waarteen konserwatiewe kragte gestry het. In die winter van 1861/62 het Meksiko in ’n skuldkrisis beland wat tot die besetting van dele van die golfkus deur Frankryk, Spanje en die [[Verenigde Koninkryk]] gelei het. Op 1 Desember 1861 het die [[Franse inval in Meksiko|Franse inval]] onder keiser [[Napoleon III van Frankryk]] begin en die [[Tweede Meksikaanse Keiserryk]] (1864–1867) met die Oostenrykse aartshertog [[Maksimiliaan I van Meksiko|Maksimiliaan I]] van [[Habsburg]] as keiser is gestig. Die Republikeine onder [[Benito Juárez]] het na [[Monterrey]] gevlug. Ná die uitsetting van Franse soldate deur die Verenigde State en die teregstelling van Maksimiliaan I is die Tweede Republiek in 1867 uitgeroep, nadat Meksikostad op 15 Julie 1867 deur Benito Juárez bevry is.
[[Lêer:Localisation de l'ile de Clipperton.png|duimnael|Ligging van die [[Clipperton]]-eiland voor die kus van Meksiko]]
In 1905 is die suidelike [[Clipperton]]-eiland beset, wat ná ’n bemiddeling van die [[Italië|Italiaanse]] koning [[Viktor Emanuel III van Italië|Viktor Emanuel III]] in 1931 aan Frankryk oorhandig en op 12 Junie 1935 amptelik in besit geneem is.
=== Sedert die Meksikaanse Rewolusie ===
[[Lêer:Ejércitos rebeldes 1916-1920.svg|duimnael|links|Rebelle-gebiede tydens die [[Meksikaanse Rewolusie]] tussen 1916 en 1920]]
Die lang diktatuur van [[Porfirio Diaz]] het in 1910 tot die Meksikaanse Rewolusie en sy bedanking gelei. Tydens die rewolusie is op 5 Februarie 1917 die huidige liberale grondwet ingevoer. ’n Opstand teen antiklerikale bepalings van die grondwet het tot die [[Cristero-oorlog]] tussen 1926 en 1929 gelei, maar die bepalings is eers met ’n omvattende grondwetlike hervorming in 1992 afgeskaf.
In Januarie 1917 het die [[Duitse Keiserryk]] tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] ’n alliansie met Meksiko teen die Verenigde State probeer smee wat een van die oorsake van die Verenigde State se toetrede tot die oorlog en die besetting van die hawestad [[Veracruz, Veracruz|Veracruz]] was.
[[Lêer:Wien - Mexikoplatz.JPG|duimnael|Die Meksikoplein met die [[Franciskus van Assisi]]-kerk aan die [[Donau]]-rivier in [[Wene]]]]
Op 23 September 1931 het Meksiko by die [[Volkebond]] aangesluit, wat op 20 April 1946 weer ontbind is. Met die uitbreek van [[fascisme]] in Europa het Meksiko as ’n belangrike land van ballingskap gedien. In die [[Spaanse Burgeroorlog]] het die land saam met Frankryk, die [[Sowjetunie]] en die Verenigde State die Republikeine teen die Nasionaliste onder [[Francisco Franco]], [[Italië]], [[Nazi-Duitsland]] en [[Portugal]] ondersteun. Die regering het op 19 Maart 1938 as die enigste van 17 lede van die Volkebond teen die aansluiting van [[Oostenryk]] by Nazi-Duitsland protes aangeteken. Meksiko het daarop gewys dat die Duitse optrede ’n bedreiging vir die wêreldvrede sou inhou indien laasgenoemde sy verpligtinge uit die Volkebond nie sou nakom nie en die [[internasionale reg]] nie sou eerbiedig nie. Hiervoor is die naam van die Aartshertog-Karel-plein in [[Wene]] op 20 Junie 1956 ná ''Meksikoplein'' gewysig.
Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Meksiko van 1939 tot 1941 neutraal gebly en eers op 22 Mei 1942 oorlog teen Nazi-Duitsland, Italië en [[Japan]] verklaar, nadat Duitse duikbote die twee [[olietenker]]s ''Potrero del Llano'' en ''Faja de Oro'' vernietig het. Aan die einde van die oorlog het Meksiko op 7 November 1945 ’n stigterslid van die [[Verenigde Nasies]],<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.un.org/en/member-states/index.html |title=Member States of the United Nations |publisher=[[Verenigde Nasies]] |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509181158/https://www.un.org/en/member-states/index.html |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> op 31 Desember 1945 ’n lidland van die [[Internasionale Monetêre Fonds]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.imf.org/external/np/sec/memdir/memdate.htm |title=List of Members |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=13 Junie 2012 |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408152821/https://www.imf.org/external/np/sec/memdir/memdate.htm |archive-date=8 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die [[Wêreldbank]],<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/about/leadership/members |title=Member Countries |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519135757/https://www.worldbank.org/en/about/leadership/members |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en op 30 April 1948 ’n stigterslid van die [[Organisasie van Amerikaanse Lande]] geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.oas.org/DIL/treaties_signatories_ratifications_member_states_mexico.htm |title=Multilateral Treaties – Mexico |publisher=[[Organisasie van Amerikaanse Lande]] |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027141738/http://www.oas.org/dil/treaties_signatories_ratifications_member_states_mexico.htm |archive-date=27 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
[[Lêer:President Bush, Canadian Prime Minister Brian Mulroney and Mexican President Carlos Salinas participate in the... - NARA - 186460.jpg|duimnael|links|Ondertekening van die NAFTA-verdrag in Oktober 1992 (v.l.n.r., agter): president Carlos Salinas de Gortari (Meksiko), president [[George H.W. Bush]] (Verenigde State) en eerste minister Brian Mulroney (Kanada); voor: Jaime Serra Puche (Meksiko), Carla Hills (Verenigde State) en Michael Wilson (Kanada)]]
Tydens die [[Koue Oorlog]] het Meksiko te danke aan sy handelsbetrekkinge met die Verenigde State ekonomiese groei ervaar (''Meksikaanse wonder'') en as die gasheer van die [[Olimpiese Somerspele 1968]], die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970]] en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986]] opgetree. Op 19 September 1985 is Meksikostad deur ’n [[aardbewing]] getref, wat dele van die hoofstad vernietig het, en waarin meer as 10 000 mense die lewe gelaat het. In November 1993 het die land by [[APEC]] aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.apec.org/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx|title=Member Economies|publisher=[[APEC]]|accessdate=7 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107172619/https://www.apec.org/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx|archive-date=7 Januarie 2021|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>
Volgend op ’n ooreenkoms van 17 Desember 1992, het Meksiko saam met [[Kanada]] en die Verenigde State die [[NAFTA]]-vryehandelsone op 1 Januarie 1994 in die lewe geroep. Op dieselfde dag het ''indígenas'' in die Suid-Meksikaanse deelstaat [[Chiapas-konflik|Chiapas ’n opstand]] teen die uitwerking van [[globalisering]] en [[diskriminasie]] van Indios begin, wat op 12 Januarie 1994 beëindig, maar tans (2020) nie opgelos is nie.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://flag.blackened.net/revolt/mexico.html|title=Towards a history of events in Chiapas|accessdate=26 Januarie 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110126161657/http://flag.blackened.net/revolt/mexico.html|archive-date=26 Januarie 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Op 18 Mei 1994 het Meksiko by die [[OESO]] aangesluit. In Desember 1994 het die Tequila-krisis begin, nadat die Meksikaanse regering nie die vaste [[Meksikaanse peso|peso]]-wisselkoers teenoor die Amerikaanse dollar kon byhou nie. Die krisis is deur lenings van die Verenigde State, die Internasionale Monetêre Fonds en die Wêreldbank in 1995 beëindig. Op 1 Januarie 1995 het Meksiko ’n stigterslid van die [[Wêreldhandelsorganisasie]] geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm |title=Members and Observers |publisher=[[Wêreldhandelsorganisasie]] |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520094505/https://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm |archive-date=20 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 1999 het Meksiko die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 1999|FIFA Sokker-Konfederasiebeker]] aangebied én gewen.
[[Lêer:Mexican States with mafia conflicts.png|duimnael|Uitbreiding van die [[dwelmoorlog in Meksiko]]]]
Sedert die 1990's word die land deur ’n [[Dwelmoorlog in Meksiko|dwelmoorlog]] geskud, wat amptelik op 11 Desember 2006 met ''Operasie Michoacan'' van die Regering teen die [[Dwelmmiddel|dwelm]][[kartel]]le begin het. Die dwelmoorlog word nie net tussen die Meksikaanse Regering en die dwelmkartelle gevoer nie, maar ook onderling tussen die dwelmkartelle wat om invloed en smokkelroetes meeding.<ref>{{en}} {{cite web |first=Ioan |last=Grillo |title=Mexico cracks down on violence |date=11 Desember 2006 |url=http://www.seattlepi.com/national/article/Mexico-cracks-down-on-violence-1222154.php |work=Seattle Post-Intelligencer |agency=Associated Press |accessdate=21 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512081417/https://www.seattlepi.com/national/article/Mexico-cracks-down-on-violence-1222154.php |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.zetatijuana.com/2011/12/12/quinto-ano-de-gobierno-60-mil-420-ejecuciones/ |title=Quinto año de gobierno: 60 mil 420 ejecuciones |publisher=Semanario Zeta |date=12 Desember 2011 |accessdate=16 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116230119/http://zetatijuana.com/2011/12/12/quinto-ano-de-gobierno-60-mil-420-ejecuciones/ |archive-date=16 November 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit word verder aangehits deur wapensmokkelary uit die aangrensende Verenigde State, waar self oorlogswapens in deelstate soos Texas en Nieu-Meksiko by gelisensieerde handelaars vry te koop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://articles.cnn.com/2011-09-06/justice/mexico.u.s..citizen.detained_1_mexican-attorney-grenade-mexican-federal-police |title=American citizen in Mexican custody on arms-trafficking |publisher=[[CNN]] |date=6 September 2011 |accessdate=1 Julie 2012 |archive-url=https://archive.is/20120701122948/http://articles.cnn.com/2011-09-06/justice/mexico.u.s..citizen.detained_1_mexican-attorney-grenade-mexican-federal-police |archive-date=1 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://articles.cnn.com/2009-06-18/politics/us.mexico.arms.report_1_drug-violence-smuggling-us-mexico-border?_s=PM:POLITICS |title=Study: U.S. lacks strategy to fight arms smuggling into Mexico |publisher=[[CNN]] |date=6 Maart 2012 |accessdate=6 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306224242/http://articles.cnn.com/2009-06-18/politics/us.mexico.arms.report_1_drug-violence-smuggling-us-mexico-border?_s=PM%3APOLITICS |archive-date=6 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Sedert 2016 is die stadsregering van Meksikostad besig om aan die hoofstad die amptelike status van dié land se 32ste deelstaat te verleen, maar volgens die grondwet mag die hoofstad nie in een van die deelstate lê nie. In 2018 is Meksiko saam met Kanada en die Verenigde State as mede-gasheer van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]] aangewys. Vir Meksiko was dit die derde [[Sokker-Wêreldbeker]] wat in dié land aangebied is.<ref>{{en}} {{cite web |title=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913 |publisher=[[BBC]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=30 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230190605/https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913 |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Geografie ==
<!-- {{Hoofartikel|Geografie van Meksiko}} -->
[[Lêer:Mexicofromspace.PNG|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Meksiko]]
[[Lêer:Mexico 6 Volcanoes.jpg|duimnael|Die ses vulkane [[Iztaccíhuatl]], [[Popocatépetl]], [[Malintzin]], [[Cofre de Perote]], [[Citlaltépetl]] en [[Sierra Negra]], wat deel uitmaak van die [[Sierra Volcánica Transversal]]]]
[[Lêer:Pico Orizaba1.jpg|duimnael|Die vulkaan Citlaltépetl of Pico de Orizaba, die hoogste berg in Meksiko]]
[[Lêer:Mexico topographic map-blank.svg|duimnael|links|Topografiese kaart van Meksiko]]
[[Lêer:Mexico sea limits.svg|duimnael|links|Kaart van Meksiko se eksklusiewe ekonomiese sone]]
[[Lêer:Mexico-Popocatepetl.jpg|duimnael|Popocatépetl is die tweede hoogste berg in Meksiko asook die tweede hoogste vulkaan in Noord-Amerika]]
In die weste is die skiereiland [[Neder-Kalifornië]] in die [[Stille Oseaan]] en die [[Coloradorivier]] geleë, wat in die [[Golf van Kalifornië]] uitmond. Die westelike vasteland word deur die [[Rotsgebergte]] en die suide deur [[reënwoud]]e gekenmerk. In die noordooste is die [[Rio Grande]] (in Meksiko ''Río Bravo del Norte'' genoem) geleë, wat die grens met die Verenigde State vorm, en in die oostelike [[Golf van Meksiko]] uitmond. Die noorde van Meksiko tussen die Stille Oseaan in die weste en die Rio Grande in die ooste word deur [[woestyn]]gebiede soos die Chihuahua- en die Sonora-woestyn gekenmerk. Die Yucatan-skiereiland grens in die noorde aan die Golf van Meksiko en in die ooste aan die [[Karibiese See]]. 210 kilometer vanaf die oostelike kus van Yucatan is die [[eilandnasie]] [[Kuba]] geleë.
Die land word gekenmerk deur die [[Sierra Madre]] wat die [[Meksikaanse Hoogland]] in die ooste (''[[Sierra Madre Oriental]]''), suide (''[[Sierra Madre del Sur]]'') en weste (''[[Sierra Madre Occidental]]'') omring. In die suidweste daarvan is die [[Landengte van Tehuantepec]] geleë, tussen die [[Golf van Campeche]] in die noorde en die [[Golf van Tehuantepec]] in die suide, wat in die ooste aan die Yucatan-skiereiland grens. Die Landengte van Tehuantepec vorm die geografiese en geologiese grens tussen Noord- en Sentraal-Amerika.
Die totale lengte van die grenslyn is 4 263 km; daarvan vorm 3 141 km die gemeenskaplike grens met die Verenigde State in die noorde, waarvan 2 008 km die Rio Grande vorm. In die suidooste word Meksiko deur Guatemala (871 km) en Belize (251 km) begrens, waar Meksiko met beide lande die Yucatan-skiereiland deel. Meksiko het ’n kuslyn van 9 330 km, waarvan 7 338 km aan die Stille Oseaan en die Golf van Kalifornië en 2 805 km aan die Golf van Meksiko en die Karibiese See geleë is.
Die hoogste [[berg]] in die land asook die hoogste vulkaan in Noord-Amerika is [[Citlaltépetl]] met ’n hoogte van 5 636 m bo [[seevlak|seespieël]], waarna [[Popocatépetl]] met 5 462 m en [[Iztaccíhuatl]] met 5 286 m. Die langste [[rivier]] is die Rio Grande wat 3 034 km lank is.
Meksiko is op vier van die aarde se [[Plaattektoniek|tektoniese plate]] geleë wat aardbewings en vulkaniese aktiwiteit veroorsaak. Dié land is dus een van die seismologies-aktiefste gebiede wêreldwyd.
=== Deelstate ===
{{Hoofartikel|Deelstate van Meksiko}}
Meksiko bestaan uit 31 deelstate (''Estados'') en Meksikostad (''Ciudad de México''). Meksikostad is tans in oorgang om Meksiko se 32ste federale entiteit te word wat dit ’n vlak van outonomie soortgelyk aan dié van ’n deelstaat sal gee. ’n Klousule in die Grondwet van Meksiko verhoed egter dat dit ’n deeltaat kan word, aangesien dit die plek van mag in dié land is, tensy die hoofstad van dié land elders verskuif word.
{| class="wikitable sortable" style="width:100%;"
|+<big>Die 31 deelstate en Meksikostad (''Ciudad de México'')</big>
!Deelstaat
!Hoofstad
!Gestig op
!Bevolking<ref>{{es}} {{cite web|url=http://www.inegi.gob.mx/lib/predescarga.asp?pag=/inegi/contenidos/espanol/prensa/Boletines/Boletin/Comunicados/Especiales/2006/Mayo/comunica4.pdf&s=est&c=6846|title=Instituto Nacional de Estadística Geografia e Informática|accessdate=28 Januarie 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070128233134/http://www.inegi.gob.mx/lib/predescarga.asp?pag=/inegi/contenidos/espanol/prensa/Boletines/Boletin/Comunicados/Especiales/2006/Mayo/comunica4.pdf&s=est&c=6846|archive-date=28 Januarie 2007|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>
!Oppervlakte (km²)
|-
| [[Meksikostad|Distrito Federal]]
| [[Meksikostad]]
| align="center"| 18 November 1824
| align="right" | 8 839 361
| align="right" | 1 479
|-
| [[Aguascalientes]]
| [[Aguascalientes, Aguascalientes|Aguascalientes]]
| align="center"| 5 Februarie 1857
| align="right" | 1 133 137
| align="right" | 5 625
|-
| [[Baja California]]
| [[Mexicali]]
| align="center"| 16 Januarie 1952
| align="right" | 3 122 408
| align="right" | 71 546
|-
| [[Baja California Sur]]
| [[La Paz, Meksiko|La Paz]]
| align="center" | 8 Oktober 1974
| align="right" | 558 425
| align="right" | 73 943
|-
| [[Campeche]]
| [[Campeche, Campeche|Campeche]]
| align="center" | 29 April 1863
| align="right" | 791 322
| align="right" | 57 727
|-
| [[Chiapas]]
| [[Tuxtla Gutiérrez]]
| align="center" | 14 September 1824
| align="right" | 4 483 886
| align="right" | 73 681
|-
| [[Chihuahua (deelstaat)|Chihuahua]]
| [[Chihuahua (stad)|Chihuahua]]
| align="center" | 6 Julie 1824
| align="right" | 3 376 062
| align="right" | 247 487
|-
| [[Coahuila]]
| [[Saltillo]]
| align="center" | 7 Mei 1824
| align="right" | 2 615 574
| align="right" | 151 445
|-
| [[Colima]]
| [[Colima, Colima|Colima]]
| align="center" | 9 Desember 1856
| align="right" | 597 043
| align="right" | 5 627
|-
| [[Durango]]
| [[Victoria de Durango]]
| align="center" | 22 Mei 1824
| align="right" | 1 547 597
| align="right" | 123 367
|-
| [[Guanajuato]]
| [[Guanajuato, Guanajuato|Guanajuato]]
| align="center" | 20 Desember 1823
| align="right" | 5 033 276
| align="right" | 30 621
|-
| [[Guerrero]]
| [[Chilpancingo]]
| align="center" | 27 Oktober 1849
| align="right" | 3 143 292
| align="right" | 63 794
|-
| [[Hidalgo]]
| [[Pachuca de Soto]]
| align="center" | 16 Januarie 1869
| align="right" | 2 415 461
| align="right" | 20 856
|-
| [[Jalisco]]
| [[Guadalajara]]
| align="center" | 23 Desember 1823
| align="right" | 6 989 304
| align="right" | 78 630
|-
| [[México (deelstaat)|México]]
| [[Toluca]]
| align="center" | 20 Desember 1823
| align="right" | 14 739 060
| align="right" | 22 333
|-
| [[Michoacán]]
| [[Morelia]]
| align="center" | 22 Desember 1823
| align="right" | 3 971 225
| align="right" | 58 667
|-
| [[Morelos]]
| [[Cuernavaca]]
| align="center" | 17 April 1869
| align="right" | 1 668 343
| align="right" | 4 892
|-
| [[Nayarit]]
| [[Tepic]]
| align="center" | 26 Januarie 1917
| align="right" | 968 257
| align="right" | 27 862
|-
| [[Nuevo León]]
| [[Monterrey]]
| align="center" | 5 Julie 1824
| align="right" | 4 420 909
| align="right" | 64 203
|-
| [[Oaxaca]]
| [[Oaxaca de Juárez]]
| align="center" | 21 Desember 1823
| align="right" | 3 551 710
| align="right" | 93 343
|-
| [[Puebla]]
| [[Puebla de Zaragoza]]
| align="center" | 21 Desember 1823
| align="right" | 5 624 104
| align="right" | 34 251
|-
| [[Querétaro]]
| [[Santiago de Querétaro]]
| align="center" | 23 Desember 1823
| align="right" | 1 705 267
| align="right" | 11 658
|-
| [[Quintana Roo]]
| [[Chetumal]]
| align="center" | 8 Oktober 1974
| align="right" | 1 290 323
| align="right" | 42 535
|-
| [[San Luis Potosí]]
| [[San Luis Potosí, San Luis Potosí|San Luis Potosí]]
| align="center" | 22 Desember 1823
| align="right" | 2 479 450
| align="right" | 61 165
|-
| [[Sinaloa]]
| [[Culiacán]]
| align="center" | 14 Oktober 1830
| align="right" | 2 650 499
| align="right" | 57 331
|-
| [[Sonora]]
| [[Hermosillo]]
| align="center" | 10 Januarie 1824
| align="right" | 2 499 263
| align="right" | 184 946
|-
| [[Tabasco]]
| [[Villahermosa]]
| align="center" | 7 Februarie 1824
| align="right" | 2 045 294
| align="right" | 24 747
|-
| [[Tamaulipas]]
| [[Ciudad Victoria]]
| align="center" | 7 Februarie 1824
| align="right" | 3 174 134
| align="right" | 80 148
|-
| [[Tlaxcala]]
| [[Tlaxcala, Tlaxcala|Tlaxcala]]
| align="center" | 9 Desember 1856
| align="right" | 1 127 331
| align="right" | 3 997
|-
| [[Veracruz]]
| [[Veracruz, Veracruz|Veracruz]]
| align="center" | 22 Desember 1823
| align="right" | 7 270 413
| align="right" | 71 856
|-
| [[Yucatán]]
| [[Mérida, Yucatán|Mérida]]
| align="center" | 23 Desember 1823
| align="right" | 1 909 965
| align="right" | 39 671
|-
| [[Zacatecas]]
| [[Zacatecas, Zacatecas|Zacatecas]]
| align="center" | 23 Desember 1823
| align="right" | 1 380 633
| align="right" | 75 416
|}
<gallery widths="200" heights="200">
Lêer:Political divisions of Mexico 1821 (location map scheme).svg|Die deelstate van Meksiko in 1821
Lêer:Political divisions of Mexico 1823 (location map scheme).svg|Die deelstate van Meksiko in 1823
Lêer:Political divisions of Mexico 1836 (location map scheme).svg|Die deelstate van Meksiko in 1836
Lêer:Political divisions of Mexico 1836-1845 (location map scheme).svg|Die deelstate van Meksiko tussen 1836 en 1845:
{{sleutel|#ff8845|Gebied verklaar sy onafhanklikheid}}
{{sleutel|#ff9843|Gebiede geëis deur die Republiek van Texas}}
{{sleutel|#ffaa68|Gebiede geëis deur die Republiek van die Rio Grande}}
{{sleutel|#998173|Rebelle-gebiede}}
Lêer:Political divisions of Mexico 1865 (location map scheme).svg|Die deelstate van Meksiko in 1865
Lêer:Political divisions of Mexico-en.svg|Die huidige 31 deelstate van Meksiko saam met Meksikostad (''Ciudad de México'')
</gallery>
=== Nedersettings ===
[[Lêer:Mexico-City-Zocalo.jpg|duimnael|Die sentrum van [[Meksikostad]] met die twee vulkane Popocatépetl en Iztaccíhuatl op die agtergrond]]
Die elf grootste stede met meer as een miljoen inwoners is [[Meksikostad]], [[Ecatepec de Morelos]], [[Puebla de Zaragoza]], [[Tijuana]], [[Guadalajara]], [[León, Meksiko|León]], [[Ciudad Juárez]], [[Zapopan]], [[Monterrey]], [[Nezahualcóyotl]] en [[Mexicali]]. Hulle is meestal in die binneland geleë. Die kusgebiede is in teenstelling hiermee yl bevolk.<ref>{{de}} {{cite book|last=Knox|first=Paul L.|last2=Marston|first2=Sallie A. |title=Humangeographie|publisher=Spektrum Akademischer Verlag|location=Berlyn|year=2001|isbn=3-8274-1109-2|pages=127}}</ref>
In Meksiko is die verskil tussen die kern- en die randgebied baie opvallend. Meksikostad speel die oorheersende rol. Die metropolitaanse gebied huisves 18 persent van die land se bevolking en is in die kruispunt van die Westelike, Oostelike en die Suidelike Sierra Madre in die [[Vallei van Meksiko]] naby die sentrum van die land geleë.
Veracruz is die belangrikste hawestad aan die Golf van Meksiko, terwyl [[Acapulco de Juárez]] die belangrikste hawestad aan die Stille Oseaan en [[Cancún]] die belangrikste hawestad aan die Karibiese See is.
{| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; background:#f5f5f5; margin-left:0px;"
| colspan="9" align="center" style="background:#f8f8ff; font-size:120%;"| Metropolitaanse gebiede van Meksiko<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.conapo.gob.mx/en/CONAPO/Municipales|title=Población total de los municipios a mitad de año, 2005–2030|accessdate=8 Januarie 2016}} {{dooie skakel}}</ref>
|-
! align="center" style="background:#ffffff;" | Nommer
! align="center" style="background:#ffffff;" | Naam
! align="center" style="background:#ffffff;" | [[Deelstate van Meksiko|Deelstaat]]
! align="center" style="background:#ffffff;" | Bevolking
! align="center" style="background:#ffffff;" | Nommer
! align="center" style="background:#ffffff;" | Naam
! align="center" style="background:#ffffff;" | [[Deelstate van Meksiko|Deelstaat]]
! align="center" style="background:#ffffff;" | Bevolking
! align="center" style="background:#ffffff;" | Beelde
|-
| align="center" style="background:#ffffff;" | 1 || align="left" | '''[[Meksikostad]]''' || [[Meksikostad|Distrito Federal]] || 8 851 080 || align="center" style="background:#ffffff;" | 13 || align="left" | '''[[Mérida, Meksiko|Mérida]]''' || [[Yucatán]] || 777 615
! align="center" rowspan="12" | [[Lêer:Plaza de Armas y Catedral.jpg|border|110px|Guadalajara]]<br />[[Guadalajara]]<br />[[Lêer:Torre del Casino Agua Caliente.jpg|border|110px|Tijuana]]<br />[[Tijuana]]<br />[[Lêer:Plaza del Sol, Zapopan.jpg|border|110px|Zapopan]]<br />[[Zapopan]]<br />[[Lêer:IMG 2478.jpg|border|110px|Monterrey]]<br />[[Monterrey]]
|-
| align="center" style="background:#ffffff;" | 2 || align="left" | '''[[Ecatepec de Morelos|Ecatepec]]''' || [[México (deelstaat)|México]] || 1 655 015 || align="center" style="background:#ffffff;" | 14 || align="left" | '''[[San Luis Potosí, San Luis Potosí|San Luis Potosí]]''' || [[San Luis Potosí]] || 722 772
|-
| align="center" style="background:#ffffff;" | 3 || align="left" | '''[[Guadalajara]]''' || [[Jalisco]] || 1 495 182 || align="center" style="background:#ffffff;" | 15 || align="left" | '''[[Aguascalientes, Aguascalientes|Aguascalientes]]''' || [[Aguascalientes]] || 722 250
|-
| align="center" style="background:#ffffff;" | 4 || align="left" | '''[[Puebla de Zaragoza|Puebla]]''' || [[Puebla]] || 1 434 062 || align="center" style="background:#ffffff;" | 16 || align="left" | '''[[Hermosillo]]''' || [[Sonora]] || 715 061
|-
| align="center" style="background:#ffffff;" | 5 || align="left" | '''[[Ciudad Juárez|Juárez]]''' || [[Chihuahua]] || 1 321 004 || align="center" style="background:#ffffff;" | 17 || align="left" | '''[[Saltillo]]''' || [[Coahuila]] || 709 671
|-
| align="center" style="background:#ffffff;" | 6 || align="left" | '''[[Tijuana]]''' || [[Baja California]] || 1 300 983 || align="center" style="background:#ffffff;" | 18 || align="left" | '''[[Mexicali]]''' || [[Baja California]] || 689 775
|-
| align="center" style="background:#ffffff;" | 7 || align="left" | '''[[León, Meksiko|León]]''' || [[Guanajuato]] || 1 238 962 || align="center" style="background:#ffffff;" | 19 || align="left" | '''[[Culiacán]]''' || [[Sinaloa]] || 675 773
|-
| align="center" style="background:#ffffff;" | 8 || align="left" | '''[[Zapopan]]''' || [[Jalisco]] || 1 142 483 || align="center" style="background:#ffffff;" | 20 || align="left" | '''[[Guadalupe]]''' || [[Nuevo León]] || 673 616
|-
| align="center" style="background:#ffffff;" | 9 || align="left" | '''[[Monterrey]]''' || [[Nuevo León]] || 1 135 512 || align="center" style="background:#ffffff;" | 21 || align="left" | '''[[Acapulco de Juárez|Acapulco]]''' || [[Guerrero]] || 673 479
|-
| align="center" style="background:#ffffff;" | 10 || align="left" | '''[[Nezahualcóyotl]]''' || [[México (deelstaat)|México]] || 1 104 585 || align="center" style="background:#ffffff;" | 22 || align="left" | '''[[Tlalnepantla de Baz|Tlalnepantla]]''' || [[México (deelstaat)|México]] || 653 410
|-
| aligin center style="background:#ffffff;" | 11 || align="left" | '''[[Chihuahua (stad)|Chihuahua]]''' || [[Chihuahua]] || 809 232 || align="center" style="background:#ffffff;" | 23 || align="left" | '''[[Cancún]]''' || [[Quintana Roo]] || 628 306
|-
| aligin center style="background:#ffffff;" | 12 || align="left" | '''[[Naucalpan de Juárez|Naucalpan]]''' || [[México (deelstaat)|México]] || 792 211 || align="center" style="background:#ffffff;" | 24 || align="left" | '''[[Santiago de Querétaro|Querétaro]]''' || [[Querétaro]] || 626 495
|}
=== Klimaat ===
[[Lêer:Mexico Köppen.svg|duimnael|Klimaatsones in Meksiko volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]]
Meksiko se [[klimaat]] is baie uiteenlopend met een van die wêreld se mees diverse weerstelsels. Die klimaatstreke wissel van subtropiese, berg- tot [[woestyn]]toestande. Dit streek van die buitenste [[subtropiese klimaat]] met vogtige [[somer]]s in die suidooste van dié land oor die heeljaar droë subtrope langs die [[Kreefskeerkring]] tot die klimaat van Kalifornië met [[winter]]reën in die uiterste weste (Baja California).
Meksiko word deur die Kreefskeerkring in gematigde en tropiese gebiede verdeel. Gebiede noord van die 24ste Breedtegraad ondervind laer temperature gedurende die [[winter]]maande, terwyl die temperature suid van die 24ste Breedtegraad heeljaar redelik konstant is en net van die ligging bo seevlak afhang. Die noorde van die land ontvang gewoonlik minder [[neerslag]] as die suide.
Van Meksiko se groot stede is baie in die Vallei van Mexiko of in aangrensende valleie met hoogtes van gewoonlik meer as 2000 m (6 562 voet) geleë. Dit gee hulle 'n heeljaar gematigde klimaat met gemiddelde temperature van 16 tot 18 °C (60,8 tot 64,4 °F) en koel nagtemperature. Van die stede in die noorde soos Monterrey, Hermosillo en Mexicali ondervind somertemperature van 40 °C (104 °F) of meer. In die Sonorawoestyn kan die kwik tot 50 °C (122 °F) en hoër styg. Albei Meksikaanse kuslyne, behalwe vir die suidkus van die Golf van Campeche en noordelike Neder-Kalifornië, is kwesbaar vir ernstige orkane gedurende somer en [[herfs]].
<div align=center>
{| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e
|colspan=8 style="background:#green; color:white; font-size:100%" align=center bgcolor="green"|'''Bioklimatiese landskappe van Meksiko'''
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Selva Lacandona.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Tamasopo7.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Pantanos de Centla 03.JPG|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Mulege oasis.jpg|125px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Reënwoud|Tropiese reënwoud]]<br />[[Lacandon reënwoud|Selva Lacandona]], [[Chiapas]]
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Droë bos<br />[[Tamasopo]], [[San Luis Potosí]]
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Vleiland]]<br />[[Pantanos de Centla]], [[Tabasco]]
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Oase<br />[[Mulegé]], [[Baja California Sur]]
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Paisaje con nieve.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Laguna del sol.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Oaxaca regiones sierra sur.png|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Sierra Madre.jpg|125px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Taiga]]<br />[[Sierra de Juárez]], [[Baja California]]
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Alpynse klimaat<br />[[Nevado de Toluca]], [[México (deelstaat)|México]]
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Woud|Subtropiese woud]]<br />[[Miahuatlán]], [[Oaxaca]]
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Woud|Gematigde woud]]<br />[[Ocoyoacac]], [[México (deelstaat)|México]]
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Llanos de Apan.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Arroyo de Michoacán.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Dunas samalayuca.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Baja California Desert.jpg|125px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Subtropiese hoogland<br />[[Apan]], [[Hidalgo]]
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Tropiese hoogland<br />[[Cuitzeo del Porvenir]], [[Michoacán]]
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Woestyne en duine<br />[[Samalayuca]], [[Chihuahua (deelstaat)|Chihuahua]]
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Woestyn|Dorre woestyn]]<br />[[Cataviñá]], [[Baja California]]
|}
</div>
=== Flora en fauna ===
Meksiko is een van die 17 lande wat as die sogenaamde "biodiversiteit-brandpunte" bekendstaan. Dit is die habitat van 200 000 verskillende [[spesie]]s, wat 10 tot 12% van die totale wêreldbiodiversiteit uitmaak. Meksiko het met sy 763 opgetekende reptielspesies die meeste, met 448 soogdierspesies die tweede meeste en met 290 opgetekende amfibiespesies die vierde meeste spesies ter wêreld. Die [[flora]] sluit 26 000 verskillende spesies in. Ongeveer 2 500 spesies geniet amptelike beskerming.
In 2002 het Meksiko die tweede grootste vlak van ontbossing in die wêreld gehad, net ná Brasilië. Sowat 170 000 km² (65 637 myl²) is as "beskermde natuurgebiede" aangewys. Dit sluit 34 biosfeerreservate (onveranderde ekosisteme), 67 nasionale parke, 4 natuurlike monumente (weens hul estetiese, wetenskaplike of historiese waarde vir altyd beskerm), 26 gebiede met beskermde flora en fauna, 4 gebiede vir natuurlike hulpbronbeskerming (bewaring van grond, hidrologiese watergebiede en woude) en 17 heiligdomme (gebiede ryk aan diverse spesies).
Die ontdekking van die Amerikas het aan die res van die wêreld baie algemeen gebruikte voedselgewasse en eetbare plante besorg. Van Meksiko se inheemse kulinêre bestanddele sluit in: [[sjokolade]], [[avokado]], [[tamatie]], mielies, [[vanielje]], [[guave]], [[chayote]], welriekende hondebossie, [[patats]], [[yamboon]], zucchini, sapote, baie variasies van boontjies, en ’n nog groter verskeidenheid van chilipeper soos habanero en jalapeño. Die meeste van hierdie name is van inheemse tale soos Nahuatl afkomstig.
<div align=center>
{| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=675px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e
|colspan=8 style="background:#green; color:white; font-size:100%" align=center bgcolor="green"|'''Biodiversiteit van Meksiko'''
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Mexico.Xoloitzcuintle.01.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Zalophus californianus - Morro Bay.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:MountainLion.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Axolote.jpg|125px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Xoloitzcuintle
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Kaliforniese seeleeu<br />''(Zalophus californianus)''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Poema]]<br />''(Puma concolor)''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Axolotl<br />''(Ambystoma mexicanum)''
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Kaimanfische (Lepisosteus).jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Aquila chrysaetos Flickr.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Wild Turkey.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:American bison k5680-1 edit.jpg|125px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''Lepisosteus''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Steenarend]]<br />''(Aquila chrysaetos)''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Kalkoen]]<br />''(Meleagris gallopavo)''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Amerikaanse bison]]<br />''(Bison bison)''
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:New Mexico Bighorn Sheep.JPG|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Schwarzbär-Omega Park.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Antilocapra americana.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cobra cascavel 280707- 23 04 40s - 49 06 55w REFON (4)a.jpg|120px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''Ovis canadensis''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Amerikaanse swartbeer]]<br />''(Ursus americanus)''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Gaffelbok<br />''(Antilocapra americana)''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Suid-Amerikaanse ratelslang<br />''(Crotalus durissus)''
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Mexican wolf lounging.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Standing jaguar.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Graywhale MMC.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Avocado fruitnfoliage.jpg|120px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Meksikaanse wolf]]<br />''(Canis lupus baileyi)''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Jaguar]]<br />''(Panthera onca)''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Gryswalvis]]<br />''(Eschrichtius robustus)''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Avokado]]<br />''(Persea americana)''
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Poinsettia 2.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Figa de moro 01.JPG|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Singapore Botanic Gardens Cactus Garden 2.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cane cholla, with flower, Albuquerque.JPG|120px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Kersfeesster<br />''(Euphorbia pulcherrima)''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''Opuntia ficus-indica''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''Echinocactus grusonii''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''Cylindropuntia imbricata''
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:RIMG0087.JPG|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Red eyed tree frog edit2.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Monarch Butterfly Showy Male 3000px.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Caretta caretta 060417w2.jpg|120px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''Dahlia''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Rooioogboompadda<br />''(Agalychnis callidryas)''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Amerikaanse melkbosvlinder<br />''(Danaus plexippus)''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Valsskilpad<br />''(Caretta caretta)''
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Scarlet Macaw and Blue-and-gold Macaw.jpg|100px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Pharomachrus mocinno -male.jpg|90px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Arbol de tejocote.jpg|100px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Taxodium mucronatum 01 by Line1.jpg|100px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Geelvlerk-ara<br />''(Ara macao)''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Quetzal<br />''(Pharomachrus mocinno)''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''Crataegus mexicana''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''Taxodium mucronatum''
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Kapok tree Honolulu.jpg|100px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Pinus ponderosa 9663.JPG|90px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Big saguaro.JPG|100px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cirio columnaris, boojum tree.jpg|100px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|[[Kapokboom]]<br />''(Ceiba pentandra)''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Geeldenne<br />''(Pinus ponderosa)''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|Saguaro<br />''(Carnegiea gigantea)''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''Fouquieria columnaris''
|}
</div>
== Politiek ==
<!-- {{Hoofartikel|Politiek van Meksiko}} -->
=== Uitvoerende gesag ===
[[Lêer:Claudia Sheinbaum con la banda presidencial (cropped) (2).jpg|duimnael|links|upright|Claudia Sheinbaum, die huidige president van Meksiko]]
[[Lêer:Portada Original de la Constitucion Mexicana de 1917.png|duimnael|upright|Voorblad van die oorspronklike kopie van die Meksikaanse grondwet in 1917]]
Meksiko is volgens die grondwet van 1917 ’n federale presidensiële grondwetlike republiek met die president as regeringshoof en hoogste verteenwoordiger van dié staat. Die grondwet het tydens die Meksikaanse Rewolusie (1910–1920) ontstaan en is deur ’n grondwetgewende vergadering uitgewerk. Dit vorm ’n kompromis tussen verskeie belanghebbendes en bevat dus anti-klerklike, nasionale, anti-imperialistiese, republikeinse, paternalistiese en sosiale-hervormings-elemente. Daarbenewens omvat die grondwet liberale elemente soos burgerregte, wetlike sekuriteit, universele stemreg, staatswelsyn en die waarborg van private eiendom.<ref>{{de}} {{cite book|last=Stüwe|first=Klaus|first2=Stefan |last2=Rinke |title=Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung.|publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften|location=Wiesbaden|year=2008|isbn=978-3-531-14252-4|pages=392}}</ref>
Die president word vir een sesjaartermyn, die ''sexenio'' verkies. ’n Herverkiesing is volgens die grondwet verbode. ’n Voortydige einde van die ampstermyn is nie moontlik nie en tree net by die afsterwe van die president in werking.
Die president kombineer ’n baie hoë gesag. Hy het die inisiatiefreg in die wetgewende proses en die vetoreg by die wetgewende inisiatiewe van die kongres. Verder is hy die opperbevelvoerder van die Meksikaanse weermag, benoem die hoogste range, ’n aantal staatsamptenare en die Prokureur-generaal. Met die goedkeuring van die kongres en die ministersraad kan die Meksikaanse president ’n noodtoestand verklaar. Hy het die inisiatiefreg vir oorlogsverklaring, stel riglyne vir buitelandse beleid voor en onderteken internasionale verdrae.<ref>{{de}} {{cite book|last=Stüwe|first=Klaus|first2=Stefan |last2=Rinke |title=Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung.|publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften|location=Wiesbaden|year=2008|isbn=978-3-531-14252-4|pages=394}}</ref>
=== Wetgewende gesag ===
[[Lêer:Mexico Chamber of Deputies backdrop.jpg|duimnael|links|Binnekant van die Meksikaanse huis van afgevaardigdes]]
[[Lêer:MexCity-palacio.jpg|duimnael|Die Palacio Nacional in Meksikostad aan die Plaza de la Constitución, (Zócalo)]]
[[Lêer:Vicente Fox Congreso.jpg|duimnael|President Vicente Fox (2000–2006) spreek die Meksikaanse parlement toe]]
[[Lêer:Mexican Senate.jpg|duimnael|links|Binnekant van die voormalige setel van die Meksikaanse senaat]]
Die kongres van die Meksikaanse Unie bestaan uit twee kamers: die huis van afgevaardigdes met 500 lede en die senaat met 128 senatore. Die 500 afgevaardigdes word elke drie jaar verkies, 300 daarvan in ’n direkte verkiesing en 200 volgens partylyste. Die senatore word vir ’n termyn van ses jaar verkies. In elk van die 32 deelstate word drie senatore benoem, twee daarvan deur die meerderheid van stemme en die derde een word deur die grootste opposisieparty benoem. Die 32 ander senatorplekke word volgens ’n nasionale proporsionele verteenwoordiging-stelsel verkies.<ref>{{de}} {{cite book|last=Stüwe|first=Klaus|first2=Stefan |last2=Rinke |title=Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung.|publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften|location=Wiesbaden|year=2008|isbn=978-3-531-14252-4|pages=395}}</ref>
Die senatore en die afgevaardigdes kan, soos die president, nie herverkies word na hul ampstermyn nie. Die belangrikste funksie van die huis van afgevaardigdes is die jaarlikse ondersoek, bespreking en goedkeuring van die federale begroting, waarby ’n verwerping nie aanvaarbaar is nie. Die belangrikste bevoegdhede van die senaat is die goedkeuring van internasionale verdrae en toestemming vir die ontplooiing van soldate in die buiteland. Daarbenewens het die kongres verantwoordelikheid oor die goedkeuring van wette en bevele, die ekonomiese, politieke en territoriale organisasie van die land, goedkeuring van oorlogsverklarings asook die bevordering van onderwys en arbeidswetgewing.
Die sentrale regering het vir ’n lang tyd die deelstate se sake bestuur, en hierdie invloed is vandag nog in werking. Die goewerneurs is direk deur die volk verkies, maar was in hul bevoegdhede sterk deur hul kontak met die president beperk en van sy welwillendheid afhanklik. Dit volg uit die afhanklikheid van elke deelstaat van die federale regering, omdat die regering dié deelstate en munisipaliteite se belastinginkomste toewys. Daarbenewens het die ministeries verteenwoordigende kantore (''Delegaciones'') in die deelstate, administratiewe distrikte en munisipaliteite. In hierdie kantore word veral federale befondsing vir welsyn en ontwikkelingsprogramme toegeken.
=== Regsprekende gesag ===
[[Lêer:SupremeCourtBldgMexicoDF.JPG|duimnael|Die Hooggeregshof se setel in Meksikostad]]
Die Hooggeregshof van Meksiko is die ''Suprema Corte de Justicia de la Nación''. Dit bestaan uit elf federale regters (''Ministros''), wie deur die president voorgestel en deur die senaat bevestig word. Hul ampstermyn is beperk tot 15 jaar, die president word uit eie geledere vir vier jaar verkies en kan nie direk daarna herverkies word nie.<ref>{{de}} {{cite book|last=Stüwe|first=Klaus|first2=Stefan |last2=Rinke |title=Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung.|publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften|location=Wiesbaden|year=2008|isbn=978-3-531-14252-4|pages=396}}</ref>
In die 71 jaar gedurende die heerskappy van die PRI het die regsprekende gesag besonders gely. In die loop van die jare het dit meer en meer invloed verloor. Eers met die grondwetlike hervorming van 1995 het die Suprema Corte de Justicia de la Nación weer die bevoegdheid ontvang, om oor die grondwetlikheid van die beleid te oordeel. Sedert 2000 moet die Prokureur-generaal deur die senaat bevestig word.
=== Buitelandse beleid ===
[[Lêer:Border Mexico USA.jpg|duimnael|links|Sedert 2005 word die Meksikaanse grens tot die Verenigde State, soos hier tussen [[San Diego]], [[Kalifornië]] (links), en [[Tijuana]], [[Baja California]] (regs), versterk uitgebrei]]
[[Lêer:Obama, Peña y Harper. IX Cumbre de Líderes de América del Norte.jpg|duimnael|Die Amerikaanse president [[Barack Obama]], Meksiko se president [[Enrique Peña Nieto]] en Kanada se eerste minister [[Stephen Harper]] tydens die NAFTA se spitsberaad in 2014]]
[[Lêer:Diplomatic missions of Mexico.svg|duimnael|links|Buitelandse betrekkinge van Meksiko:
{{sleutel|red|Meksiko}}
{{sleutel|#006666|Lande met ’n Meksikaanse ambassade}}]]
[[Lêer:Enrique Peña Nieto y Raúl Castro. Recepción en La Habana, Cuba.jpg|duimnael|Meksiko se president Enrique Peña Nieto tydens ’n staatsbesoek saam met die Kubaanse president [[Raúl Castro]] in [[Havana]] 2014]]
[[Lêer:Countries with which Mexico has a FTA.svg|duimnael|links|Lande waarmee Meksiko ’n vryehandelsooreenkoms onderteken het]]
[[Lêer:Bienvenida oficial a México (20546207665).jpg|duimnael|Chili se president [[Michelle Bachelet]] tydens ’n staatsbesoek saam met die Meksikaanse president Enrique Peña Nieto in 2015]]
Meksiko se buitelandse beleid word deur die president se politiek gekenmerk<ref name="CPEUM89">{{es}} {{cite web | work=Politieke Grondwet van die Verenigde State van Meksiko | title=Artikel 89, Seksie 10 | date=5 Februarie 1917 | publisher=Kamer van Afgevaardigdes |url=http://www.cddhcu.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/1.pdf | accessdate=25 Augustus 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070825041639/http://www.cddhcu.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/1.pdf | archive-date=25 Augustus 2007 | url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en deur die ministerie van buitelandse sake bestuur.<ref name="SRE">{{es}} {{cite web |work=Interne Reëls van die Ministerie van Buitelandse Sake |title=Artikel 2, Seksie |date=10 Augustus 2001 |publisher=Ministerie van Buitelandse Sake |url=http://www.sre.gob.mx/acerca/marco_normativo/reglamento.htm |accessdate=28 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308105559/http://www.sre.gob.mx/acerca/marco_normativo/reglamento.htm |archive-date= 8 Maart 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die beginsels van die buitelandse beleid word grondwetlik erken in artikel 89, seksie 10, insluitend: respek vir die internasionale reg en wetlike gelykheid van nasies, hul soewereiniteit en onafhanklikheid, nie-inmenging in die huishoudelike sake van ander lande, vreedsame oplossing van konflikte, en die bevordering van die gesamentlike veiligheid deur aktiewe deelname in internasionale organisasies.<ref name="CPEUM89" /> Sedert die 1930's het die ''Estrada''-doktrine gedien as ’n belangrike aanvulling tot hierdie beginsels.<ref>{{de}} {{cite book|last=Stüwe|first=Klaus|first2=Stefan |last2=Rinke |title=Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung.|publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften|location=Wiesbaden|year=2008|isbn=978-3-531-14252-4|pages=410}}</ref><ref name=estradadoctrine>{{es}} {{cite web |last=Palacios Treviño |first=Jorge |title=La Doctrina Estrada y el Principio de la No-Intervención |url=http://www.diplomaticosescritores.org/obras/DOCTRINAESTRADA.pdf |accessdate=16 Junie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160616192041/http://www.diplomaticosescritores.org/obras/DOCTRINAESTRADA.pdf |archive-date=16 Junie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Meksiko is een van die stigterslede van verskeie internasionale organisasies, veral die Verenigde Nasies, die Organisasie van Amerikaanse Lande, die Organisasie van Ibero-Amerikaanse Lande,<ref>{{es}} {{cite web |publisher=Organisasie van Ibero-Amerikaanse Lande |title=Members |url=https://www.oei.es/AcercaDeLaOEI/ |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509190148/https://www.oei.es/AcercaDeLaOEI/ |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> die OPANAL<ref>{{es}} {{cite web | publisher=OPANAL | title=Estados Miembros del OPANAL | url=http://www.opanal.org/estados-miembros/ | accessdate=5 Desember 2018 | archive-date= 5 Desember 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181205160132/http://www.opanal.org/estados-miembros/ | url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en die Rio-groep.<ref>{{es}} {{cite web | publisher=Ministerie van Buitelandse Sake | title=El Presidente Felipe Calderón Hinojosa en la Ceremonia de Entrega de la Secretaría Pro Témpore del Grupo de Río | date=7 Maart 2007 | url=http://portal2.sre.gob.mx/gruporio/index.php?option=com_content&task=view&id=2&Itemid=2 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090823035712/http://portal2.sre.gob.mx/gruporio/index.php?option=com_content&task=view&id=2&Itemid=2 | archive-date=23 Augustus 2009 | accessdate=23 Augustus 2009 | url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2008 het Meksiko meer as 40 miljoen Amerikaanse dollar tot die Verenigde Nasies se gereelde begroting bygedra.<ref name="unbudget">{{en}} {{cite web |publisher=Verenigde Nasies |title=Regular Budget Payments |year=2008 |work=Global Policy |url=https://www.globalpolicy.org/component/content/article/133/27475.html |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501233315/https://www.globalpolicy.org/component/content/article/133/27475.html |archive-date=1 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daarbenewens was dit sedert sy toetreding in 1994 die enigste Latyns-Amerikaanse lidland van die Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling (OESO) voordat Chili in 2010 ’n volle lid geword het.<ref>{{en}} {{cite web |title=Chile signs up as first OECD member in South America |date=11 Januarie 2010 |publisher=[[OESO]] |url=http://www.oecd.org/chile/chilesignsupasfirstoecdmemberinsouthamerica.htm |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221164219/https://www.oecd.org/chile/chilesignsupasfirstoecdmemberinsouthamerica.htm |archive-date=21 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Meksiko is ook ’n waarnemende lidland van internasionale organisasies soos die [[Andesgemeenskap]], die [[Beweging van Onverbonde Lande]], [[Mercosur]] en die [[Unie van Suid-Amerikaanse Nasies]] (UNASUR).
Meksiko word as streeksmoondheid beskou,<ref name="regionalpower">{{en}} {{cite web |title=Japan's Regional Diplomacy, Latin America and the Caribbean |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Japan |url=https://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/2006/05.pdf |format=PDF |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520010945/https://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/2006/05.pdf |archive-date=20 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="regionalpower2">{{en}} {{cite web |title=Latin America: Region is losing ground to competitors |publisher=Oxford Analytica |url=http://www.oxanstore.com/displayfree.php?NewsItemID=130098 |accessdate=4 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024190633/http://www.oxanstore.com/displayfree.php?NewsItemID=130098 |archive-date=24 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> weens sy teenwoordigheid in die groot ekonomiese groepe soos die G8 + 5 en die G20. Daarbenewens het Meksiko sedert die 1990's met die ondersteuning van Kanada, [[Italië]], [[Pakistan]], [[Suid-Korea]], [[Spanje]], [[Argentinië]], [[Turkye]] en [[Malta]], wat ’n informele groep, bekend as die Koffie-Klub,<ref name="coffeeclub">{{en}} {{cite web | author=Maggie Farley | title=Mexico, Canada Introduce Third Plan to Expand Security Council | date=22 Julie 2005 |work=Los Angeles Times | url=http://articles.latimes.com/2005/jul/22/world/fg-unreform22 | accessdate=21 Julie 2016}}</ref> vorm, gepoog om ’n hervorming van die Verenigde Nasies se [[veiligheidsraad]] en sy werksmetodes te stimuleer. Daarby vorm hulle ’n opposisie teen die lande van die G4-groep, bestaande uit Duitsland, Brasilië, [[Indië]] en Japan, wat aanspraak maak op permanente setels in die VN se veiligheidsraad. Meksiko se politiek is hoofsaaklik gerig teen die setel van Brasilië, omdat dit beskou word as bedreiging in die magstruktuur binne Latyns-Amerika.
Sedert die onafhanklikheidsoorlog is die verhoudings van Meksiko hoofsaaklik gefokus op die Verenigde State van Amerika, sy noordelike buurland, grootste handelsvennoot,<ref>{{en}} {{cite web | title=Bilateral Trade | year=2006 | publisher=Amerikaanse Ambassade in Meksiko | url=http://usembassy-mexico.gov/eng/eataglance_trade.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20090827020501/http://usembassy-mexico.gov/eng/eataglance_trade.html | archive-date=27 Augustus 2009 | accessdate=27 Augustus 2009 | url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en die mees kragtige akteur in die westelike hemisfeer en wêreldsake.<ref>{{en}} {{cite web |author=Kim Richard Nossal |title=Lonely Superpower or Unapologetic Hyperpower? Analyzing American Power in the Post-Cold War Era |date=29 Junie – 2 Julie 1999 |publisher=Queen's University |url=http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518001002/http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Meksiko het die Kubaanse regering sedert hul stigting in die vroeë 1960's,<ref name="keller">{{en}} {{cite web |author=Renata Keller |title=Capitalizing on Castro: Mexico's Foreign Relations with Cuba, 1959–1969 |year=2009 |publisher=Latin American Network Information Center |url=http://lanic.utexas.edu/project/etext/llilas/ilassa/2009/keller.pdf |accessdate=22 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122051442/http://lanic.utexas.edu/project/etext/llilas/ilassa/2009/keller.pdf |archive-date=22 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> die Sandinistiese rewolusie in Nicaragua in die laat 1970's,<ref name="salaverry">{{en}} {{cite web |author=Salaverry, Jorge |title=Evolution of Mexican Foreign Policy |date=11 Maart 1988 |publisher=The Heritage Foundation |url=https://www.heritage.org/americas/report/evolution-mexican-foreign-policy |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209015700/https://www.heritage.org/americas/report/evolution-mexican-foreign-policy |archive-date=9 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en linkse rewolusionêre groepe in El Salvador gedurende die 1980's ondersteun.<ref name="elsalvador">{{en}} {{cite web |title=El Salvador in the 1980s |publisher=Historical Text Archive |url=http://historicaltextarchive.com/sections.php?op=viewarticle&artid=345 |accessdate=28 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070314043156/http://historicaltextarchive.com/sections.php?op=viewarticle |archive-date=14 Maart 2007 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Tydens Felipe Calderón se bewind is ’n groter klem op verhoudings met Latyns-Amerika en die [[Wes-Indië|Karibiese Eilande]] geleë.<ref name="Calderon FP">{{es}} {{cite web | work=Dirección General de Coordinación Política | title=Se hará política exterior de Estado: Patricia Espinosa | date=2 Desember 2008 | publisher=Senate of the Republic | url=http://www.senado.gob.mx/gace.php?sesion=2008/12/04/1&documento=4 | accessdate=29 Maart 2009 | archive-date=13 Mei 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110513104203/http://www.senado.gob.mx/gace.php?sesion=2008%2F12%2F04%2F1&documento=4 | url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
== Ekonomie ==
<!-- {{Hoofartikel|Ekonomie van Meksiko}} -->
=== Algemene oorsig ===
[[Lêer:Mexico GDP per capita 2007.svg|duimnael|links|Meksikaanse deelstate volgens [[Bruto binnelandse produk]] in 2007]]
[[Lêer:Mexico HDI states.svg|duimnael|Deelstate van Meksiko volgens [[Menslike ontwikkelingsindeks]] in 2004:
{{sleutel|#006000|0,80 en hoër}}
{{sleutel|#3fba00|0,750–0,799}}
{{sleutel|#ffff00|0,70–0,749}}]]
[[Lêer:TLCMexico.PNG|duimnael|links|
{{sleutel|#006847|'''Meksiko'''.}}
{{sleutel|#FF0000|Ander lande van die [[NAFTA]].}}
{{sleutel|#0000FF|Ander lande wat met Meksiko ’n [[vryehandelsooreenkoms]] gesluit het.}}
{{sleutel|#FFA000|Lande wat belangstelling getoon het in ’n handelsooreenkoms met Meksiko.}}]]
[[Lêer:Mexico unemployment by state.svg|duimnael|[[Werkloosheid]] in Meksiko in 2011:<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/ocupbol.asp |title=Indicadores de ocupación y empleo |publisher=INEGI [Instituto Nacional de Estadísticas, Geografia e Informática] |date=19 Januarie 2012 |accessdate=8 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630195053/https://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/ocupbol.asp |archive-date=30 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
{{col-begin}}
{{col-break}}
{{sleutel|#f4d7d7|≤2,5%}}
{{sleutel|#e9afaf|≤3,0%}}
{{sleutel|#de8787|≤3,5%}}
{{col-break}}
{{sleutel|#d35f5f|≤4,0%}}
{{sleutel|#c83737|≤4,5%}}
{{sleutel|#a02c2c|≤5,0%}}
{{col-break}}
{{sleutel|#782121|≤5,5%}}
{{sleutel|#501616|≤6,0%}}
{{sleutel|#280b0b|>6,1%}}
{{col-end}}]]
Meksiko beskik oor een van die grootste ekonomieë ter wêreld en word as ’n plaaslike mag asook 'n belangrike tussengangervennoot beskou. Daarbenewens het Meksiko in 1994 die eerste van twee Latyns-Amerikaanse lidlande van die OESO, vóór [[Chili]], geword en is volgens die Wêreldbank ’n gevestigde nuut-geïndustrialiseerde land met bo-gemiddelde inkomste<ref name="wb-upper-middle">{{en}} {{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519#Upper_middle_income |title=Country and Lending Groups |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=1 Desember 2018 |quote=Uppermiddle Income defined as a per capita income between $3,976 – $12,275 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522092932/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519 |archive-date=22 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en een van die opkomende magte.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ipsnews.net/2007/06/g8-despite-differences-mexico-comfortable-as-g5-emerging-power/ |title=G8: Despite Differences, Mexico Comfortable as Emerging Power |publisher=ipsnews.net |date=5 Junie 2007 |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911002323/http://www.ipsnews.net/2007/06/g8-despite-differences-mexico-comfortable-as-g5-emerging-power/ |archive-date=11 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Meksiko beskik oor die [[Lys van lande volgens BBP (nominaal)|14de grootste nominale BBP]] en die [[Lys van lande volgens BBP (Koopkragpariteit)|11de grootste BBP]] volgens [[Koopkragpariteit]]. Die ekonomie is sterk gekoppel aan dié van sy NAFTA-vennote, Kanada en die Verenigde State. Meksiko is ook ’n lidland van die Organisasie van Amerikaanse Lande, van die [[Groep van Vyf]], van die [[Groep van Agt|Groep van Agt + Vyf]], van die [[Groep van 15]], van die [[Groep van 20]], van APEC en van die [[Latynse Unie]].
Meksiko se vernaamste handelsvennote volgens uitvoer sluit in (2013): die Verenigde State (78,5%), Kanada (2,9%), Spanje (2,4%), die [[Volksrepubliek China]] (1,5%), [[Duitsland]] (1,3%) en [[Colombia]] (1,2%). Die ses vernaamste handelsvennote volgens invoer is (2013): die Verenigde State (49,4%), die Volksrepubliek China (15,8%), [[Japan]] (4,8%), Duitsland (3,7%), [[Suid-Korea]] (3,4%) en Kanada (2,7%).
Volgens die Amerikaanse multinasionale beleggingsbank [[Goldman Sachs]] word Meksiko as die wêreld se vyfde grootste ekonomie teen 2050 geprojekteer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://thecatalist.org/2010/03/mexico-2050-the-world´s-fifth-largest-economy/ |title=Mexico 2050: The World´s Fifth Largest Economy |publisher=The Catalist |date=17 Maart 2010 |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708192657/http://thecatalist.org/2010/03/mexico-2050-the-world%C2%B4s-fifth-largest-economy/ |archive-date=8 Julie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[PricewaterhouseCoopers]] (PwC), ’n multinasionale professionele diensmaatskappy gevestig in [[Londen]] in die [[Verenigde Koninkryk]], het in Januarie 2013 beraam, dat Meksiko in 2050 die wêreld se sewende grootste ekonomie sal wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.pwc.com/en_GX/gx/world-2050/assets/pwc-world-in-2050-report-january-2013.pdf |title=World in 2050 |publisher=PricewaterhouseCoopers |date=Januarie 2013 |accessdate=10 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141210171039/http://www.pwc.com/en_GX/gx/world-2050/assets/pwc-world-in-2050-report-january-2013.pdf |archive-date=10 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
=== Hulpbronne en produserende bedryf ===
[[Lêer:Ciudad.de.Mexico.City.Distrito.Federal.DF.Paseo.Reforma.Skyline.jpg|duimnael|links|Stadshorison van Meksikostad, die ekonomiese sentrum van sowel Meksiko asook Latyns-Amerika]]
Meksiko is naas Brasilië en voor [[Argentinië]] Latyns-Amerika se tweede grootste [[staal]]produsent met sowat ’n kwart van die totale produksie en wêreldwyd die 13de grootste staalprodusent met omtrent 18 995 miljoen metrieke ton in 2014. Dié land is tans met 2 934 000 vaatjies in 2013 die tiende grootste [[ruolie]]-produsent ter wêreld, ná ander Amerikaanse lande soos die Verenigde State, Kanada, [[Venezuela]] en nog voor Brasilië. Die grootste ontginner van ru-olie in Meksiko, die staatsmaatskappy PEMEX, is Meksiko se grootste maatskappy en die sewende grootste ruolie-ontginner ter wêreld.
Meksiko is die sewende grootste mielie- (22 663 953 ton in 2013) en die vyfde grootste boontjie-produsent (1 294 634 ton in 2013) ter wêreld.
Meksiko beskik oor die wêreld se sesde grootste elektroniese bedryf ná lande soos die Volksrepubliek China, die Verenigde State, Japan, Suid-Korea en die [[Republiek China]].
=== Toerismebedryf ===
Volgens die Wêreldtoerismeorganisasie is Meksiko een van die mees besoekte lande ter wêreld en die tweede mees besoekte land in die Amerikas ná die Verenigde State. Die belangrikste plekke, wat deur toeriste besoek is, sluit in die Meso-Amerikaanse ruïnes, kulturele feeste, koloniale stede, natuurreservate en kusstede. Meksiko het die 23ste hoogste inkomste van [[toerisme]] in die wêreld en die hoogste een in Latyns-Amerika.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www2.unwto.org/facts/eng/pdf/indicators/Top%20Spenders.pdf |title=UNWTO Archive | World Tourism Organization UNWTO |publisher=Unwto.org |accessdate=2 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002121112/http://www2.unwto.org/facts/eng/pdf/indicators/Top%20Spenders.pdf |archive-date=2 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die meeste toeriste, wat Meksiko besoek, kom veral uit die Verenigde State en Kanada, gevolg deur Europa en Asië asook ’n kleiner aantal uit Latyns-Amerika.<ref>{{es}} {{cite web|url=http://www.sectur.gob.mx/wb/sectur/sect_Estadisticas_del_Sector|title=Turismo de internación 2001–2005, Visitantes internacionales hacia México|publisher=Secretaría de Turismo (SECTUR)|accessdate=10 Junie 2008|year=2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080610233248/http://www.sectur.gob.mx/wb/sectur/sect_Estadisticas_del_Sector|archive-date=10 Junie 2008|url-status=dead|df=dmy-all}} bl. 5</ref>
Meksiko staan bekend as een van die belangrikste toeristebestemmings ter wêreld met stede soos Acapulco de Juárez en Cancún. Dié land beheer met 36 [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]]e die meeste in die Amerikas en die sewende meeste ter wêreld,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/mx |title=Mexico |publisher=[[Unesco]] |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> en is in 2010 met 22,5 miljoen internasionale aankomste per jaar die tiende mees besoekte land ter wêreld.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights11enlr.pdf |title=Toerisme |publisher=Wêreldtoerismeorganisasie |format=PDF |date=Junie 2011 |accessdate=13 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113021355/http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights11enlr.pdf |archive-date=13 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
<div align=center>
{| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=550px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e
|colspan=8 style="background:#green; color:white; font-size:100%" align=center bgcolor="green"|'''Belangrike toeristetrekpleisters in Meksiko'''
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Palacio de Bellas Artes.jpg|115px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Tulum.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cancun aerial photo by safa.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Palacio de Gobierno y Plaza de Armas.JPG|115px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Acapulco Bay 2010.jpg|120px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Meksikostad]]''<br />'''[[Meksikostad|Distrito Federal]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Riviera Maya]]''<br />'''[[Quintana Roo]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Cancún]]''<br />'''[[Quintana Roo]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Guadalajara]]''<br />'''[[Jalisco]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Acapulco de Juárez|Acapulco]]''<br />'''[[Guerrero]]'''
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cabo San Lucas Los Arcos 2.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Puerto vallarta skyline.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cerro del Topo Chico 2.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Mazatlan valentinos.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Ver-Pal Mpal.jpg|120px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Cabo San Lucas]]''<br />'''[[Baja California Sur]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Puerto Vallarta]]''<br />'''[[Jalisco]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Monterrey]]''<br />'''[[Nuevo León]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Mazatlán]]''<br />'''[[Sinaloa]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Veracruz, Veracruz]]''<br />'''[[Veracruz]]'''
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Nuevo Vallarta 2.JPG|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Government Building In Puebla.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Acueducto de Noche y tormenta.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Gob-palace-mda-dr.JPG|115px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Aérea de la Plaza Principal - panoramio.jpg|130px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Nuevo Vallarta]]''<br />'''[[Nayarit]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Puebla de Zaragoza|Puebla]]''<br />'''[[Puebla]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Santiago de Querétaro]]''<br />'''[[Querétaro]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Mérida]]''<br />'''[[Yucatán]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[León, Meksiko|León]]''<br />'''[[Guanajuato]]'''
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Zona Hotelera Ixtapa.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:TIJ Newcity 2.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Oaxaca centro.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Mirador laguna ilusiones.JPG|110px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Cozumel Punta Sur View-27527.jpg|125px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Ixtapa Zihuatanejo|Ixtapa]]''<br />'''[[Guerrero]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Tijuana]]''<br />'''[[Baja California]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Oaxaca de Juárez]]''<br />'''[[Oaxaca]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Villahermosa (Tabasco)|Villahermosa]]''<br />'''[[Tabasco]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[San Miguel de Cozumel|Cozumel]]''<br />'''[[Quintana Roo]]'''
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Catedral de San Luis Potosi.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Plaza Bicentenario in Hermosillo, SON.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:ChihuahuaZocalo.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Plaza panoramica 2.JPG|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Bottlenose Dolphin KSC04pd0178.jpg|125px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[San Luis Potosí, San Luis Potosí|San Luis Potosí]]''<br />'''[[San Luis Potosí]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Hermosillo]]''<br />'''[[Sonora]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Chihuahua, Chihuahua|Chihuahua]]''<br />'''[[Chihuahua (deelstaat)|Chihuahua]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Aguascalientes, Aguascalientes|Aguascalientes]]''<br />'''[[Aguascalientes]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Santa María Huatulco|Huatulco]]''<br />'''[[Oaxaca]]'''
|-
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:CatedralDeMorelia.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Isla Navidad.JPG|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Ciudad Juárez skyline.jpg|120px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Canyon sumidero entrada.jpg|125px]]
|align=center valign=center bgcolor="white"|[[Lêer:Toluca yunus.jpg|125px]]
|-
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Morelia]]''<br />'''[[Michoacán]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Manzanillo, Colima|Manzanillo]]''<br />'''[[Colima]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Ciudad Juárez]]''<br />'''[[Chihuahua (deelstaat)|Chihuahua]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Cañón del Sumidero]]''<br />'''[[Chiapas]]'''
|style="background:#e9e9e9;" align=center|''[[Toluca de Lerdo]]''<br />'''[[Estado de México|México]]'''
|}
</div>
=== Mediabedryf ===
[[Lêer:TV-Azteca, Mérida, Yucatán (01).jpg|duimnael|links|Stasie van TV Azteca in Mérida, Yucatán]]
[[Lêer:Televisa laguna.jpg|duimnael|Stasie van Televisa in Torreón, Coahuila]]
In Meksiko is daar meer as 500 televisiekanale, waarvan die meeste behoort aan twee private TV-maatskappye met nasionale dekking wat die kykergetalle oorheers: "Televisa" en "TV Azteca", waarvan Televisa die grootste televisie-aanbieder in die Spaanssprekende wêreld is. In die metropolitaanse gebied van Meksikostad is daar ook "Canal 11, Nasionale Polytechnic Institute", "Channel 22 van die Nasionale Raad vir kultuur en die kunste (CONACULTA)", Project 40 en Chain drie (Kanaal 28, XHTRES-TV).
Uit die Verenigde State is daar die amptelike kanale en takke van twee groot kettinggroepe met plaaslike uitbreidings. In Tijuana, Baja California, is daar verskeie Amerikaanse maatskappye wat ’n kanaal in die stad het: Singapore (33), Fox (6), ESPN en andere.
In noordoostelike Meksiko, het die "Multimedia"-netwerk sy eie ontwikkeling onderneem, wat alom bekend staan as "die derde netwerk in die land",<!--sin moet verbeter word--> wat uitsaai vanuit die stad Monterrey.
Meksikostad (''Ciudad de México'') is tans (2018) op soek na ’n frekwensie. Daarbenewens het elke staat van die republiek ’n stelsel van openbare televisie vir hulle stede. Die instelling wat die skedule bepaal van programme wat op televisie uitgesaai word, is die Direktoraat-generaal van Radio, TV en Film.
== Demografie ==
<!-- {{Hoofartikel|Demografie van Meksiko}} -->
=== Oorsig ===
[[Lêer:Mexico-demography.png|duimnael|Meksiko se bevolkingsgroei (1961–2003)]]
Volgens die laaste sensusopname van 2010,<ref>{{es}} {{cite web|title=Censo de Población y Vivienda 2010 |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&s=est |publisher=INEGI [Instituto Nacional de Estadísticas, Geografia e Informática] |accessdate=1 Desember 2018}}</ref> wat deur die ''Instituto Nacional de Estadística y Geografía'' ("Nasionale Instituut vir Statistiek en Aardrykskunde"), oftewel INEGI, gehou is, het Meksiko ’n amptelike bevolking van 112 336 538 gehad. Meksiko is daarmee die 11de grootste bevolking ter wêreld, die derde grootste in die Amerikas (ná die Verenigde State en Brasilië) en die tweede grootste in Noord-Amerika. Die grootste stad met die meeste inwoners in sy omtrekgebied is die hoofstad Meksikostad, waar 8,9 miljoen mense binne die stadsgrense en 21,2 miljoen in die metropolitaanse gebied saamgetrek is. Die land waarheen die Meksikane hoofsaaklik heen verhuis is die aangrensende Verenigde State, waar 9,9 miljoen Meksikane bly.
=== Bevolking ===
[[Lêer:Mexico estados densidad.svg|duimnael|Meksikaanse deelstate volgens bevolkingsdigtheid]]
Die Meksikaanse bevolking bestaan uit 65% Mestizo's, wat afstammelinge van mense met inheemse en Europese (veral vanuit Spanje) herkoms is, 17,5% Amer[[indiane]], 16,5% blankes en 1,0% ander etniese groepe.
Die totale inheemse bevolking van Meksiko maak sowat 15,7 miljoen mense uit. Die grootste inheemse etniese groep is die [[Nahua]], die nasate van die Asteekse bevolking, met sowat 2,5 miljoen mense. Tweede op die lys is die Maja, met sowat 1,5 miljoen mense. Die Mixteke en Zapoteke is volke wat beide omtrent 750 000 groot is. Die deelstate met die grootste inheemse bevolking is Yucatán met 59%, Quintana Roo met 39% en Campeche met 27%.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=91 |title=Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas. México |publisher=Cdi.gob.mx |accessdate=8 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423102153/http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=91 |archive-date=23 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Die oorgrote meerderheid van die Meksikaanse bevolking word as ''Mestizo's'' geklassifikeer. Dit beteken dat hulle hulself nie as deel van die inheemse of deel van die Europese bevolking beskou nie, maar as nakomelinge van gemengde herkoms.
Sedert die Spaanse verowering van die Asteekse Ryk in 1521 het Europeërs, veral Spanjaarde, saam met Conquistadore na Meksiko geïmmigreer. Hulle was tydens die koloniale bewind die land se politieke elite, maar het nooit die meerderheid van die bevolking geword nie.
=== Tale ===
[[Lêer:Map of the languages of Mexico.png|duimnael|Kaart van die inheemse tale van Meksiko met meer as 100 000 sprekers]]
Die [[amptelike taal]] wat deur die regering gebruik word is ''[[de facto]]'' Spaans, terwyl in die huidige Meksikaanse grondwet van 1917 geen amptelike taal vir die federale vlak vasgelê is nie. Volgens die grondwet vorm Spaans saam met Majaans, Nahuatl en 65 ander inheemse tale Meksiko se landstale.<ref>{{es}} {{cite journal|author=INALI [Instituto Nacional de Lenguas Indígenas] |date=14 Januarie 2008 |accessdate=1 Desember 2018 |title=Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |url=https://www.inali.gob.mx/pdf/CLIN_completo.pdf |format=PDF |journal=Diario Oficial de la Federación |location=Meksikostad |publisher=Regering van Meksiko, Ministerie van Binnelandse Sake |volume=652 |issue=9 |pages=22–78 (eerste afdeling), 1–96 (tweede afdeling), 1–112 (derde afdeling) |oclc=46461036}}</ref>
Meksiko is die grootste Spaanssprekende land ter wêreld met omtrent ’n derde van alle moedertaalsprekers van Spaans;<ref>{{en}} {{cite web |title=Spanish Language History |publisher=Today Translations |url=https://www.todaytranslations.com/language-history/spanish |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923163344/https://www.todaytranslations.com/language-history/spanish |archive-date=23 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{es}} {{cite journal |title=Título Primero, Capítulo I, De las garantías individuales |work=Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos |publisher=Kongres van die Unie van die Verenigde Meksikaanse State |url=http://www.normateca.gob.mx/Archivos/34_D_1247_22-06-2007.pdf |format=PDF |date=19 Junie 2007 |accessdate=21 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014015716/http://www.normateca.gob.mx/Archivos/34_D_1247_22-06-2007.pdf |archive-date=14 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> in 2011 het 105 miljoen mense Spaans as hul moedertaal gebruik. Weens die Meksikaanse immigrasie na Kanada en die Verenigde State is Meksikaans-Spaans ook in albei lande gebruiklik.
Omtrent 5,4% van die Meksikaanse bevolking praat inheemse tale, waarvan Nahuatl met sowat 1,45 miljoen moedertaalsprekers die grootste is,<ref>{{es}} {{cite book |year=2005 |title=Perfil sociodemográfica de la populación hablante de náhuatl |url=http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/poblacion_indigena/Hablantes_Nahuatl.pdf |format=PDF |series=XII Censo General de Población y Vivienda 2000 |edition=Publicación única |publisher=INEGI [Instituto Nacional de Estadísticas, Geografia e Informática] |location=Aguascalientes, Mex. |isbn=970-13-4491-X |accessdate=2 Oktober 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002122317/http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/poblacion_indigena/Hablantes_Nahuatl.pdf |archive-date=2 Oktober 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> gevolg deur Majaans met 750 000 moedertaalsprekers. [[Mixteeks]] en [[Zapoteeks]] word beide deur sowat 400 000 mense gepraat.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.inali.gob.mx/catalogo2007/html/v_zapoteco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071116035707/http://www.inali.gob.mx/catalogo2007/html/v_zapoteco.html |archive-date=16 November 2007 |title=Catalogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publisher=Instituto Nacional de Lenguas Indígenas |date=16 November 2007 |accessdate=16 November 2007 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
=== Godsdiens ===
[[Lêer:Catedral de México.jpg|duimnael|links|Die Katedraal van Meksikostad; die [[Rooms-Katolieke Kerk]] is verreweg die belangrikste godsdiens in Meksiko]]
[[Lêer:1531 Nuestra Señora de Guadalupe anagoria.jpg|duimnael|upright|Onse liewe vrou van Guadalupe, die beskermheilige van Meksiko]]
Die belangrikste godsdiensgroep en denominasie is die Rooms-Katolieke Kerk met sowat 93 miljoen (83%) lede volgens die sensus van 2010, terwyl 10% (11 miljoen) lede van ander [[Christendom|Christelike]] kerke, soos Evangelikalisme (5%), Pinksterbeweging (1,6%), [[Jehovah se Getuies]] (1,4%), Sewendedagadventistekerk (0,6%) en die [[Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae]] (0,3%) uitmaak.<ref name="2010-census">{{es}} {{cite web |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&s=est |title=Censo de Población y Vivienda 2010 – Cuestionario básico |publisher=INEGI [Instituto Nacional de Estadísticas, Geografia e Informática] |accessdate=21 Julie 2016}}</ref> Volgens die grondwet van 1917 beskik Meksiko nie oor ’n staatsgodsdiens nie en godsdiensvryheid word gewaarborg.
Meksiko het die derde grootste Christelike bevolking (107 miljoen) ter wêreld ná die Verenigde State en Brasilië, asook met 92 924 489 lidmate<ref name="2010-census" /> die tweede grootste Rooms-Katolieke bevolking ná Brasilië.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |title=The Largest Catholic Communities |accessdate=1 Desember 2018 |work=Adherents.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321150325/https://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |archive-date=21 Maart 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Volgens die persentasie Rooms-Katolieke van die landsbevolking (95,0%), staan Meksiko wêreldwyd op die sesde plek. 47% van die Rooms-Katolieke Meksikane besoek weekliks die kerk.<ref>{{en}} {{cite web |title=Church attendance |work=Study of worldwide rates of religiosity |year=1997 |publisher=University of Michigan |url=http://www.ns.umich.edu/htdocs/releases/print.php?Releases/1997/Dec97/chr121097a |accessdate=25 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025222227/http://ns.umich.edu/htdocs/releases/print.php?Releases%2F1997%2FDec97%2Fchr121097a |archive-date=25 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die feesdag van Onse Liewe Vrou van Guadalupe, die beskermheilige van Meksiko, word op 12 Desember gevier en deur baie Meksikane as die belangrikste godsdienstige vakansiedag van hul land beskou.<ref>{{en}} {{cite web |title=Our Lady of Guadalupe |url=https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=456 |publisher=Catholic Online |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511162738/https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=456 |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Volgens die sensus van 2010 bly 67 476 [[Jode]], 18 185 aanhangers van die Oosterse godsdienste soos [[Boeddhisme|Boeddhiste]] en 300 [[Islam|Moslems]] in Meksiko.<ref name="2010-census" />
== Kultuur ==
<!-- {{Hoofartikel|Kultuur van Meksiko}} -->
[[Lêer:PLAZA DE LAS TRES CULTURAS-1.jpg|duimnael|Plein van die drie kulture in Meksikostad. Dié plein versamel drie argitektoniese style wat die geskiedenis van Meksiko versinnebeeld: Meso-Amerikaans, Spaans-koloniaal en die onafhanklike nasie]]
Meksiko se kultuur weerspieël die kompleksiteit van die land se geskiedenis deur die vermenging van inheemse kulture met die [[kultuur van Spanje]], meegedeel tydens Spanje se 300 jaar lange kolonisasie van Meksiko. Mettertyd is eksogene kulturele elemente in die Meksikaanse kultuur opgeneem.
Die Porfiriose tydperk (''el Porfiriato'') in die laaste kwart van die 19de eeu en die eerste dekade van die 20ste eeu is gekenmerk deur ekonomiese vooruitgang en vrede. Ná vier dekades van burgerlike onrus en oorlog, het Meksiko die ontwikkeling van filosofie en kunste, bevorder deur president Díaz self, beleef. Sedert daardie tyd, soos beklemtoon tydens die Meksikaanse Rewolusie, het die kulturele identiteit sy oorsprong in die ''mestizaje'', waarvan die inheemse (d.w.s. Indiaanse) elemente die kern vorm. Aangesien van die verskillende etniese groepe wat die Meksikaanse bevolking vorm, het José Vasconcelos in sy publikasie ''La Raza Cósmica'' ("Die Kosmiese Wedren", 1925) Meksiko as smeltkroes van alle etniese groepe gedefinieer (en dus die definisie van die ''mestizo'' uitgebrei), nie net biologies maar sowel kultureel.<ref name="vasconcelos160">{{es}} {{cite book|last=Vasconcelos|first=José|others=Didier T. Jaén (vertaler)|title=La Raza Cósmica ("Die Kosmiese Wedren")|url=https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=1997|isbn=0-8018-5655-8|page=160 }}</ref>
=== Literatuur ===
[[Lêer:NezahualcoyotlGardenTADF.JPG|duimnael|links|upright|[[Nezahualcoyotl]] word as ’n wyse koning en digter vereer]]
[[Lêer:Octavio Paz - 1988 Malmö.jpg|duimnael|upright|Die Meksikaanse digter [[Octavio Paz]], [[Nobelprys vir Letterkunde]]-wenner in 1990]]
Die Meksikaanse literatuur is die Spaanstalige literatuur van Meksiko en behoort tot die Spaans-Amerikaanse literatuur. Dit is een van die mees omvattende, bekende en nie net sedert die toekenning van die Nobelprys aan Octavio Paz in 1990 internasionaal mees bekende Latyns-Amerikaanse literature. Teen die agtergrond van Meksiko se uiterste sosiale diversiteit is dit gekenmerk deur talle filosofiese en kulturele strydpunte, ’n moeilike soek na identiteit en van die koloniale tydperk tot die huidige dag herhalende eise vir geregtigheid en vergoeding.<ref>{{de}} {{cite journal|last=Kruip|first=Gerhard|title=Kirche und Gesellschaft im Prozeß ethisch historischer Selbstverständigung. Die mexikanische Kontroverse um die ‚Entdeckung Amerikas’.|work=Schriften des Instituts für Christliche Sozialwissenschaften der Westfälischen Wilhelms Universität Münster 34|location=Münster|publisher=Lit Verlag|date=1996|pages=325}}</ref>
Die literatuur in Meksiko het sy oorsprong in die literatuur van die inheemse nedersettings van Meso-Amerika. Die mees bekende Voor-Spaanse digter is [[Nezahualcoyotl]]. Die moderne Meksikaanse literatuur is beïnvloed deur die konsepte van die Spaanse koloniasie van Meso-Amerika. Uitstaande koloniale skrywers en digters sluit in Juan Ruiz de Alarcón en Juana Ines de la Cruz.
Ander belangrike skrywers sluit in Alfonso Reyes, José Joaquín Fernández de Lizardi, [[Ignacio Manuel Altamirano]], Carlos Fuentes, [[Octavio Paz]] (Nobelpryswenner), Renato Leduc, Carlos Monsiváis, Elena Poniatowska, Mariano Azuela ("Los de abajo") en Juan Rulfo ("Pedro Páramo"). Bruno Traven het ''Canasta de cuentos mexicanos'' ("Mandjie van Meksikaanse Stories") en ''El tesoro de la Sierra Madre'' ("Die skat van die Sierra Madre") geskryf.
=== Kuns ===
[[Lêer:Mexico City Palacio de bellas artes.jpg|duimnael|links|Die paleis van die skone kunste (''Palacio de Bellas Artes'') in Meksikostad, soos gesien vanaf die Latyns-Amerikaanse toring (''Torre Latinoamericana''), in 2006]]
[[Lêer:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|duimnael|upright|[[Frida Kahlo]] saam met [[Diego Rivera]] in 1932, soos fotografeer deur [[Carl Van Vechten]]]]
Die kuns van Meksiko word gekenmerk deur voor-Colombiaanse tradisies en die invloed van die Spaanse veroweraars. Hoewel die Spanjaarde gewelddadig met die hoë verteenwoordigers van die Indiese mag gebreek het, het ’n sterk verwysing na die voor-koloniale kuns behoue gebly. Daarbenewens het in Meksikostad onder die regering van die visekoning gemaskerde parades plaasgevind, wat die herinnering aan die Asteekse dinastie sou handhaaf.<ref>{{de}} {{cite book|publisher=Staatliche Mussen zu Berlin Ethnologisches Museum|title=Koloniale Kunst aus Lateinamerika – Prozesse gegenseitiger Aneignung|location=Berlin|isbn=3-88609-510-X|pages=15}}</ref> Die tradisionele kunsvorme is sodoende met nuwe ontwerpe verbind. Byvoorbeeld het veerbeelde met Maria-voorstellings ontstaan, wat na die Christelike geloof verwys het wat deur die Spanjaarde ingevoer is.<ref>{{de}} {{cite book|publisher=Staatliche Mussen zu Berlin Ethnologisches Museum|title=Koloniale Kunst aus Lateinamerika – Prozesse gegenseitiger Aneignung|location=Berlin|isbn=3-88609-510-X|pages=46}}</ref> Die hele veerkuns, wat alvorens net tot die adellikes beperk was, het ’n Christelike herinterpretasie beleef en is byvoorbeeld gebruik vir Biskopkappies en altaardoeke, waarby die tradisionele Asteekse kleurbetekenis bewaar gebly het. Tot in die 19de eeu was Pátzcuaro ’n sentrum van die veerverwerking met beduidende kunshandwerklike fasiliteite. Nog ’n gebied van die beeldvorming met tradisionele grondslae was kaarte en genealogiese voorstellings. Daarby is elemente van Europese kartografie saam met Meksikaanse glyfe gebruik.<ref>{{de}} {{cite book|publisher=Staatliche Mussen zu Berlin Ethnologisches Museum|title=Koloniale Kunst aus Lateinamerika – Prozesse gegenseitiger Aneignung|location=Berlin|isbn=3-88609-510-X|pages=47–49}}</ref>
Tydens die 19de eeu het Europese kunstenaars na Meksiko gereis en die land in sy diversiteit tentoongestel. Die belangrikste hiervan was waarskynlik Johann Moritz Rugendas, wie landskappe, genre-tonele en studies van die natuur en die bevolking gemaak het.<ref>{{de}} {{cite book|publisher=Staatliche Mussen zu Berlin Ethnologisches Museum|title=Koloniale Kunst aus Lateinamerika – Prozesse gegenseitiger Aneignung|location=Berlin|isbn=3-88609-510-X|pages=54}}</ref> Die Meksikaanse kuns het ná die Meksikaanse Rewolusie ’n bloeitydperk beleef. Kunstenaars soos David Alfaro Siqueiros, José Clemente Orozco en Juan O'Gorman was deur hul werk betrokke by die Meksikaanse Rewolusie en sosiale kwessies, sowel as die Meksikaanse geskiedenis tot by die voor-Colombiaanse tydperk. Die bekendste Meksikaanse kunstenaars is [[Diego Rivera]] en [[Frida Kahlo]]. Diego Rivera het saam met andere die Muralisme gestig, ’n kunsvorm van monumentale openbare muurskilderye, wat in Meksiko wye inslag gevind het en vandag nog gesien kan word in baie openbare geboue in Latyns-Amerika en in die Verenigde State. Beduidende muurskilderye van Riviera kan gevind word in die Palacio Nacional en vertoon gebeurtenisse in die Meksikaanse geskiedenis. Die huidige kuns in Meksiko beeld hoofsaaklik sosiale kwessies soos geweld en misdaad uit, en voorbeelde hiervan is werke deur Teresa Margolles, Daniel Guzmán en Eduardo Abaroa.
=== Musiek ===
[[Lêer:Santana Acer Arena (5558151833) (cropped).jpg|duimnael|upright|links|Die Meksikaans-Amerikaanse rocksanger [[Carlos Santana]] in 2011]]
[[Lêer:Lila Downs en 2009.JPG|duimnael|upright|Die Meksikaanse aktrise en sangeres [[Lila Downs]] in 2009]]
Populêre musiek in Meksiko bestaan uit ’n wye verskeidenheid van musikale style en genres. Dit het sy oorsprong in die voor-Colombiaanse en Europese, veral Spaanse, kultuur. Die belangrikste style is die Meksikaanse Son en die Corrido, wat beide reeds in die 18de eeu ontstaan het. Elemente van die Corrido kan ook in die Narcocorrido gevind word, wat sedert die begin van die 21ste eeu die tipiese Meksikaanse volksmusiek verpersoonlik. Die Ranchera het tydens die Meksikaanse Rewolusie in die vroeë 20ste eeu ontstaan en vind sy manifestasie as Norteña in die noorde van Meksiko. In die 1920's is die oorspronklik Kubaanse dansstyle Bolero en Danzon verder ontwikkel tot onafhanklike vorme. Agustin Lara, ’n skepper van die Meksikaanse bolero, het ook die klankbaan vir die eerste Meksikaanse klankfilm "Santa" (1932) gekomponeer. Wêreldbekende volksliedjies sluit in: ''Bésame mucho'' (Bolero), ''Cielito lindo'' (Ranchera), ''El Rey'' (Ranchera), ''Granada'' (Bolero), ''La Bamba'' (Volkslied), ''La Cucaracha'' (Corrido), ''Las mañanitas'' (Volkslied), ''México Lindo y Querido'' (Ranchera), ''Solamente una vez'' (Bolero) en ''Somos Novios'' (Bolero).
’n Musiekgroep wat die verskillende style van tradisionele musiek speel, word Mariachi genoem. Die Mariachi-musiek is in 2011 deur Unesco in die verteenwoordigende lys van die mondelinge en ontasbare erfenis van die mensdom opgeneem.
Die vader van die Meksikaanse rockmusiek (''rock nacional'') is Carlos Santana, wie die Latynse rock in die 1960's geskep het. Ander bekende popmusikante sluit in: Maná, Luis Miguel, Alejandro Fernandez, Thalia, Marco Antonio Solis, Pepe Aguilar, Paulina Rubio, Angelica Maria, Alejandra Guzmán, Gloria Trevi en Cristian Castro.
In klassieke musiek is die eerste Meksikaanse opera, ''La Partenope'', gekomponeer deur Manuel de Sumaya, in 1711 vir die eerste keer opgevoer. In die 19de eeu was die wals gewild en Meksikaanse komponiste (Ernesto Elorduy, Juventino Vázquez, Felipe Villanueva) het ’n onafhanklike Meksikaanse vorm geskep. Die Meksikaanse simfonieorkes ''Orquesta Sinfónica Mexicana'' is in 1928 deur Carlos Chávez gestig. Een van die internasionaal-bekendste tenore van die huidige tydperk is Rolando Villazón.
=== Kookkuns ===
[[Lêer:Carnitas.jpg|duimnael|links|Tacos met carnitas-vulling]]
[[Lêer:Hot chocolate.jpg|duimnael|[[Sjokolade]] is ’n oorspronlik Meksikaanse drank en was ’n belangrike deel in die Asteekse kookkuns]]
Die Meksikaanse kookkuns word gekenmerk deur ’n sintese van die Asteekse en Spaans-koloniale, en in die suide ook deur die Majatradisies. Plaaslik is daar groot verskille tussen die kus en die sentrale hoogland, die brandrissie-liewende suide en die beesvleis-georiënteerde noorde.
Die belangrikste maaltyd van die dag is middagete, dienooreenkomstig is die middagete-pouse lank binne ’n gewone werksdag. Die aandete is dan slegs ’n klein happie soos vrugte, tacos of iets soortgelyks. In ’n warm, tropiese land met ’n welige plantegroei speel vars vrugte en sekere groente ’n dominante rol.
Tipies vir Meksiko, hoort tortillas by elke maaltyd. Gewoonlik is rissies of rissiesouse ook op die tafel, waarvan die skerpheid baie kan verskil. Die skerpste rissie is die Chili Habanero, ’n meestal groen, ongeveer drie duim groot verteenwoordiger van die [[genus]]. Baie ligter is die Chili Jalapeño, wat in tradisionele restaurante by die maaltyd gevoeg word.
Nog ’n gewilde gereg in Meksiko is die sogenaamde churros. Dit is lang, diepgebraaide deegstukkies wat tradisioneel bedien word met suiker of sjokolade.
[[Drinkwater]] word gewoonlik in bottels of blikkies verkoop omdat kraanwater dikwels nie drinkbaar is nie. Horchata word graag gedrink en is deur die Spanjaarde ingevoer. Dit is ’n soet rys/kaneel-drank wat verkoel bedien word. Die gewone alkoholiese drankies is [[bier]], tequila, mezcal en pulque.
Meksikaanse kos geniet sedert die afgelope dekades ’n toenemende gewildheid en sommige geregte is, soortgelyk aan die Italiaanse kookkuns, internasionaal bekend.
== Sport ==
<!-- {{Hoofartikel|Sport in Meksiko}} -->
[[Lêer:Estadio de beisbol en Monterrey.jpg|duimnael|links|Die Bofbal-stadion in Monterrey, tuisveld van die Monterrey Sultans]]
[[Lêer:1968 Mexico emblem.svg|duimnael|Kenteken van die [[Olimpiese Somerspele 1968]]]]
[[Lêer:Estadio Azteca1706p2.jpg|duimnael|Die Estadio Azteca is die sesde grootste stadion en derde grootste sokkerstadion ter wêreld]]
[[Lêer:First game of the 2010 FIFA World Cup, South Africa vs Mexico4.jpg|duimnael|links|Wedstryd tussen Meksiko en [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan|Suid-Afrika]] tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]]]]
[[Lêer:Nigel Mansell 1991 USA.jpg|duimnael|Nigel Mansell het in 1987 en 1992 die [[Meksikaanse Grand Prix]] op die [[Autódromo Hermanos Rodríguez]] in Meksikostad gewen]]
Meksiko se nasionale sport is ''Charrería''<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.sectur.gob.mx/wb2/sectur/sect_Celebracion_del_Dia_Mundial_del_Turismo |title=La Charrería "Nuestro Deporte Nacional" |publisher=Meksikaanse Departement van Toerisme |accessdate=18 Desember 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218123852/http://www.sectur.gob.mx/wb2/sectur/sect_Celebracion_del_Dia_Mundial_del_Turismo |archive-date=18 Desember 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en dit is veral in die noorde van dié land gewild. Dié sport is gebaseer op die aktiwiteite van ''Charro'' en bestaan uit verskeie puntwedstryde, soortgelyk aan Rodeo. Nog ’n tradisionele sportsoort, wat deur die Spanjaarde in Meksiko gevestig is, is die stiergeveg. Ander gewilde sportsoorte in Meksiko sluit in [[sokker]], [[boks]], [[bofbal]] en [[basketbal]]. Die Meksikaanse stoeiskou, wat bekend staan as ''Lucha Libre'', is ook uniek.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mexiconewsdaily.com/news/lucha-libres-culture-mixes-tradition-family-pure-adrenaline/ |title=Lucha Libre's culture mixes tradition, family and pure adrenaline |publisher=Mexico News Daily |author=Anna Bruce |date=9 Mei 2023 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref>
Sokker is die gewildste sportsoort in Meksiko en is op klubvlak in ’n nasionale ligastelsel georganiseer. Die topsokkerliga is die [[Meksikaanse Primera División|Primera División]], wat in 1943 gestig is. Tans ding 18 spanne mee, die kampioen word in ’n uitspeelwedstrydstelsel van agt spanne bepaal. Die suksesvolste spanne is [[Club América]] uit Meksikostad met 13 ligatitels, gevolg deur Club Deportivo Guadalajara uit Guadalajara met twaalf titels en Deportivo Toluca FC met tien titels.<ref>{{en}} {{cite web |title=Mexico – List of Champions |publisher=Rec.Sports.Soccer Statistics Foundation |url=http://www.rsssf.com/tablesm/mexchamp.html |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420014544/http://www.rsssf.com/tablesm/mexchamp.html |archive-date=20 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Meksiko het as gasheer vir die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970 en die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986 opgetree, en albei eindstryde is op die Estadio Azteca, tans die derde grootste sokkerstadion ter wêreld, beslis.<ref>{{en}} {{cite web |title=About CONCACAF |publisher=The Confederation of North, Central American and Caribbean Association Football (CONCACAF) |url=https://www.concacaf.com/about.asp |accessdate=10 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410025839/http://www.concacaf.com/about.asp |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Meksikaanse nasionale sokkerspan het aan 17 uit die 22 moontlike Wêreldbekertoernooie deelgeneem, en is saam met Argentinië en Brasilië, een van die beste nasionale spanne in die Amerikas. Meksiko het ook die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 1999]] aangebied én gewen. Daarbenewens het hulle die [[CONCACAF]] se goue beker al nege keer gewen. Die Suid-Amerikaanse [[CONMEBOL]] het Meksiko vir tien Copas América uitgenooi en hulle het twee keer as naaswenner geëindig (in 1993 in 2001). Internasionaalbekende sokkerspelers sluit in [[Hugo Sanchez]], [[Rafael Marquez]], [[Ricardo Osorio]] en [[Pavel Pardo]]. In 2018 is Meksiko deur FIFA saam met Kanada en die Verenigde State as gashere vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]] aangewys; dit was die vierde toernooi in Noord-Amerika en die derde vir Meksiko.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html |title=World Cup 2026: United States, Canada and Mexico Win FIFA Vote |publisher=[[The New York Times]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515074954/https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vir die eerste keer het 48 spanne aan ’n Sokker-Wêreldbekertoernooi deelgeneem en altesaam 104 wedstryde beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/live-blogs/world-cup-2026-schedule-announcement-live-updates-final/r7oDr4oG9qK4/ |title=World Cup 2026 schedule announcement live updates: Latest as FIFA selects host city for final |publisher=[[The New York Times]] |author=Dominski Michael |date=4 Februarie 2024 |accessdate=22 Julie 2026}}</ref>
Bofbal in Meksiko het in die 1940's gevestig. Die topbofballiga is die ''Liga Mexicana de Béisbol'', wat in 1925 gestig is en die hoogste klassifikasie vir die Major League Baseball het, en dit word beskou as een van die beste ligas ter wêreld. Tans neem 18 spanne daaraan deel, die kampioenspan is Leones de Yucatán uit Mérida. Sowat 100 spelers het daarin geslaag om in die Amerikaanse-Kanadese Major League Baseball te speel, waaronder Fernando Valenzuela, Vinny Castilla en Aurelio Rodríguez. Die nasionale span het vier silwermedaljes by die bofbalwêreldbeker en vier bronsmedaljes by die Pan-Amerikaanse Spele gewen.
Die topbasketballiga in Meksiko is die ''Liga Nacional de Baloncesto Profesional'', wat in 2000 gestig is en tans uit 14 spanne bestaan. Boks is nog ’n gewilde en suksesvolle sport en Meksikaanse boksers het al wêreldkampioenskappe en Olimpiese medaljes gewen. Daar bestaan tradisioneel ’n besonderse wedywering met boksers uit [[Puerto Rico]].<ref>{{en}} {{cite web|url=http://articles.latimes.com/2008/jul/15/sports/sp-prmex15|author=Kevin Baxter|title=This rivalry packs real punch – When boxers from Mexico and Puerto Rico face each other, winning for their homeland is key|publisher=LA Times|date=15 Julie 2008|accessdate=22 Julie 2026}}</ref>
Vanaf 1962 tot 1970 en vanaf 1986 tot 1992 het die [[Formule Een]] [[Meksikaanse Grand Prix]] in Meksikostad plaasgevind; van 2015 tot 2019 en weer sedert 2021 word die Grand Prix op die [[Autódromo Hermanos Rodríguez]] beslis.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.racefans.net/2014/07/22/five-year-mexican-grand-prix-deal-signed-report/|title=Five-year Mexican Grand Prix deal signed – report|date=22 Julie 2014|accessdate=1 Desember 2018}}</ref> As gevolg van sy sukses is die gholfspeler Lorena Ochoa, wat sedert 2007 die LPGA Tour lei, baie gewild.<ref>{{en}} {{cite web |title=LPGA Rolex Women's World Golf Rankings |date=1 Oktober 2007 |url=http://www.lpga.com/content/RolexRankings10-1-2007.pdf |format=PDF |accessdate=16 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016174101/http://www.lpga.com/content/RolexRankings10-1-2007.pdf |archive-date=16 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Meksiko het die [[Olimpiese Somerspele 1968]] in Meksikostad aangebied, die eerste Latyns-Amerikaanse gasheerland, en die [[Olimpiese Somerspele]] is eers weer in [[Olimpiese Somerspele 2016|2016]] in [[Rio de Janeiro]] gehou.<ref>{{en}} {{cite web|title=2016 Binational Olympics|date=Desember 2003|publisher=San Diego Metropolitan|url=http://www.sandiegometro.com/2003/dec/coverstory2.html|accessdate=30 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930043448/http://www.sandiegometro.com/2003/dec/coverstory2.html|archive-date=30 September 2007|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> 112 Lande het in Meksikostad deelgeneem met ’n totaal van 5 516 atlete en 172 kompetisies in 20 sportsoorte. Die wêreldrekord in die verspring deur Bob Beamon en die Fosbury-flop in die hoogspring was uitstaande tydens hierdie spele. Meksikaanse atlete het tot op hede 69 medaljes by Olimpiese Spele gewen, waarmee Meksiko die 43ste plek in die alle-tye lys van medaljes beklee. Die medaljes is in ’n verskeidenheid van sportsoorte soos [[ruitersport]], [[sierduik]], [[swem]], boks, [[polo]] en [[Skermsport|skerm]] gewen.
Rugby is een van die snelgroeiende sportsoorte in Meksiko en is in die 1930’s deur Britse werkers op die ruolievelde na die land gebring. Die [[Meksikaanse nasionale rugbyspan]], bekend as ''Serpientes'' – “die [[slang]]e” – word as Noord-Amerika se derde beste span ná die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] en [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] beskou<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=22 Julie 2026}}</ref> en hulle ding gereeld met ander opkomende rugbyspanne in die Noord-Amerikaanse Rugbykampioenskap mee. Hulle het dié toernooi reeds twee keer gewen (in 2016 en 2025) en een keer as naaswenner geëindig. Meksiko het tot dusver nog nie vir 'n [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer nie.
== Bekende Meksikane ==
{{Col-start}}{{Col-break}}
* [[David Alfaro Siqueiros]] (1896–1974), skilder en grafiese kunstenaar
* [[Luis Barragán Morfín]] (1902–1988), argitek
* [[Porfirio Díaz]] (1830–1915), president
* [[Lila Downs]] (* 1968), sangeres
* [[Salma Hayek]] (* 1966), aktrise
* [[Miguel Hidalgo]] (1753–1811), priester en rewolusionêr
* [[Agustin de Iturbide]] (1783–1824), keiser
* [[Benito Juárez]] (1806–1872), president
* [[Frida Kahlo]] (1907–1954), skilderes
* [[Maksimiliaan I van Meksiko]] (1832–1867), keiser
{{Col-break}}
* [[Rafael Marquez]] (* 1979), sokkerspeler
* [[Mario J. Molina]] (* 1943), chemikus en [[Nobelprys vir Chemie|nobelpryswenner]]
* [[Ximena Navarrete]] (* 1988), mej heelal 2010
* [[Juan O’Gorman]] (1905–1982), argitek en skilder
* [[José Clemente Orozco]] (1883–1949), skilder
* [[Octavio Paz]] (1914–1998), skrywer en [[Nobelprys vir Letterkunde|nobelpryswenner]]
* [[Elena Poniatowska]] (* 1932), skryfster
* [[Diego Rivera]] (1886–1957), skilder
* [[Alfonso García Robles]] (1911–1991), politikus en [[Nobelprys vir Vrede|nobelpryswenner]]
* [[Selena]] (1971–1995), sangeres
{{col-end}}
<div align="center">
<gallery caption="Bekende Meksikaanse akteurs">
Ramon Novarro.jpg|[[Ramón Novarro]]
Dolores del Rio Argentinean Magazine AD.jpg|[[Dolores del Río]]
Gael García Bernal (Guadalajara Film Festival) 3.jpg|[[Gael García Bernal]]
Salma Hayek 2004.jpg|[[Salma Hayek]]
</gallery>
</div>
<div align="center">
<gallery caption="Bekende Meksikaanse politici">
Porfirio Diaz in uniform.jpg|[[Porfirio Díaz]]
Miguel Hidalgo y Costilla.png|[[Miguel Hidalgo]]
Benito Pablo Juárez García.png|[[Benito Juárez]]
Alfonso Garcia Robles 1981.jpg|[[Alfonso García Robles]]
</gallery>
</div>
<div align="center">
<gallery caption="Bekende Meksikaanse regisseurs">
Luis Buñuel.JPG|[[Luis Buñuel]]
Ripstein.jpg|[[Arturo Ripstein]]
Guillermo del Toro by Gage Skidmore.jpg|[[Guillermo del Toro]]
Alejandro González Iñarritu cropped.jpg|[[Alejandro González Iñárritu]]
</gallery>
</div>
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Bronnelys ==
; Algemeen
----
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mexico|title=Mexico|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=22 Julie 2026}}
* {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico|title=Mexico|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=22 Julie 2026}}
; Geskiedenis
----
* {{en}} {{cite book |author=Enrique Krauze |title=Mexico: Biography of Power: A history of Modern Mexico 1810–1996 |url=https://archive.org/details/mexico00enri |publisher=Harper Perennial |location=New York |year=1998 |isbn=0-06-092917-0 |page=896}}
* {{en}} {{cite book |authors=Michael C. Meyer; William H. Beezley |title=The Oxford History of Mexico |url=https://archive.org/details/isbn_9780195112283 |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=0-19-511228-8 |page=736}}
* {{en}} {{cite book |author=Henry Bamford Parkes |title=A History of Mexico |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston |year=1972 |edition=3de |isbn=0-395-08410-5}}
* {{en}} {{cite book |author=William H. Prescott |title=History of the Conquest of Mexico |url=https://archive.org/details/williamhprescott0000pres |publisher=Continuum |location=Londen/New York | year=2009 |isbn=978-1-4411-4699-1}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Mexico|Meksiko}}
* {{en}} {{Wikivoyage|Mexico|Meksiko}}
* {{es}} [http://www.gob.mx/ Regering van Meksiko]
* {{es}} [http://www.presidencia.gob.mx/ Presidentskap van Meksiko]
* {{es}} [http://www.senado.gob.mx/ Senaat van Meksiko]
* {{es}} [http://www.congreso.gob.mx/ Kongres van Meksiko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120524065850/http://www.congreso.gob.mx/ |date=24 Mei 2012}}
* {{es}} [http://www.ife.org.mx/portal/site/ifev2 Verkiesingskommissie van Meksiko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704152701/http://www2.ife.org.mx/portal/site/ifev2 |date=4 Julie 2012}}
* {{es}} [http://www.inegi.org.mx/default.aspx? Nasionale Instituut van Statistiek en Aardrykskunde]
* {{en}} [http://www.mex99.com/ Inligtingsblad oor Meksiko] {{dooie skakel}}
{{Geografiese ligging
| Senter = {{vlagland|Meksiko}}
| Noord = {{vlagland|Verenigde State}}
| Noordoos = {{vlagland|Verenigde State}}
| Oos = [[Golf van Meksiko]] • {{vlagland|Kuba}}
| Suidoos = [[Karibiese See]] • {{vlagland|Belize}} • {{vlagland|Guatemala}}
| Suid = [[Stille Oseaan]]
| Suidwes = {{vlagikoon|Frankryk}} [[Clipperton]] • [[Stille Oseaan]]
| Wes = {{vlagland|Hawaii}} • [[Stille Oseaan]]
| Noordwes = [[Stille Oseaan]]
}}
{{Deelstate van Meksiko}}
{{Lande van Noord-Amerika}}
{{NAFTA}}
{{G20}}
{{Normdata}}
{{Voorbladster}}
[[Kategorie:Meksiko| ]]
[[Kategorie:Voormalige Spaanse kolonies]]
o1zdg21dfx38y7e5f2dw8exgn4nh0ez
Rosettasteen
0
13285
3373631
3287084
2026-11-18T09:32:06Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373631
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Artefak
| naam = Rosettasteen
| beeld = Rosetta Stone.JPG
| breedte = 250
| onderskrif =
| andernaam =
| plaaslik =
| taal =
| materiaal = Granodioriet
| grootte = 1 123 x 757 x 284 mm
| hoogte =
| breedte2 =
| gewig =
| lengte =
| skryfwerk = [[Egiptiese hiërogliewe]], [[Demoties]], [[Griekse alfabet|Grieks]]
| simbole =
| geskep = 196 v.C.
| ontdekdatum = 1799
| ontdekdeur =
| plek =
| klassifikasie =
| kultuur = [[Ptolemeïese Ryk|Hellenistiese tydperk]]
| registrasie =
| id =
| ligging = [[Britse Museum]]
}}
Die '''Rosettasteen''' is 'n donker [[graniet]]steen wat in [[1799]] in [[Egipte]] ontdek is. Die steen is 112.3 cm hoog, 75.7 cm wyd en 28.4 cm dik.<ref name="britishmuseum_rs">{{cite web | url= http://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=117631&partId=1 | title= British Museum Collection Online: The Rosetta Stone | accessdate= 30 Maart 2017 | archive-date= 20 Julie 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160720153133/http://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=117631&partId=1 | url-status= dead }}</ref> Dit is 'n verordening wat dateer uit [[196 v.C.]] van priesters van die dorp [[Memphis, Egipte|Memphis]] wat die lof besing van [[Ptolemeus V Epiphanes|Ptolemeus V]], onder andere vir die verligting van sekere belastings. Die teks is in twee tale, Egipties en Grieks, met die Egipties in [[Parallelle teks|twee tipes skrif]], [[Egiptiese hiërogliewe]] en [[demoties]]e skrif. Die ontdekking van die Rosettasteen het dit moontlik gemaak om hiërogliewe te ontsyfer aangesien die teks in die drie weergawes weergegee is.
Die steen is gedurende die [[Hellenistiese tydperk]] uitgekap en is vermoedelik oorspronklik in 'n tempel vertoon, moontlik by die nabygeleë [[Saïs]]. Dit is waarskynlik in die laat oudheid of gedurende die [[Mameluk]]tydperk verskuif, en is uiteindelik as boumateriaal gebruik in die bou van Fort Julien naby die dorp Rasjied ([[Rosetta, Egipte|Rosetta]]) in die [[Nyldelta]].
Die steen is in 1799 deur 'n Franse luitenant, [[Pierre-François Bouchard]] ontdek by die hawestad Rosetta (ook bekend as Rasjied) in die tyd van die Franse besetting van Egipte onder [[Napoleon]]. Dit was die eerste Antieke Egiptiese tweetalige teks wat in moderne tye herwin is, en dit het wydverspreide publieke belangstelling gewek met sy potensiaal om hierdie voorheen onvertaalde hiëroglieweskrif te ontsyfer. Litografiese kopieë en gipsafgietsels het gou onder Europese museums en geleerdes begin sirkuleer. Toe die Britte die Franse verslaan het, het hulle die klip na Londen geneem onder die kapitulasie van Alexandrië in 1801. Die Rosettasteen word ten toon gestel in die [[Britse Museum]] in [[Londen]], waar dit sedert [[1802]] bewaar word.
Studie van die verordening was reeds aan die gang toe die eerste volledige vertaling van die [[Grieks]]e teks in 1803 gepubliseer is. [[Jean-François Champollion]] het die transliterasie van die Egiptiese skrifte in [[1822]] in [[Parys]] aangekondig; dit het nog langer geneem voordat geleerdes Antieke Egiptiese inskripsies en literatuur met selfvertroue kon lees. Groot vooruitgang in die dekodering was die erkenning dat die klip drie weergawes van dieselfde teks aangebied het (1799); dat die demotiese teks fonetiese karakters gebruik het om vreemde name te spel (1802); dat die hiëroglieweteks dit ook gedoen het, en deurdringende ooreenkomste met die demotiese gehad het (1814); en dat fonetiese karakters ook gebruik is om inheemse Egiptiese woorde te spel (1822–1824).
Drie ander fragmentariese kopieë van dieselfde dekreet is later ontdek, en verskeie soortgelyke Egiptiese tweetalige of drietalige inskripsies is nou bekend, insluitend drie effens vroeër Ptolemaïese dekrete: die Dekreet van Alexandrië in [[243 v.C.]], die Dekreet van Canopus in [[238 v.C.]], en die Memphis-verordening van [[Ptolemeus IV Philopator|Ptolemeus IV]], c. [[218 v.C.]] Die Rosettasteen is nie meer uniek nie, maar dit was die noodsaaklike sleutel tot die moderne begrip van antieke Egiptiese literatuur en [[beskawing]]. Die term 'Rosettasteen' word nou gebruik om te verwys na die noodsaaklike leidraad tot 'n nuwe kennisveld.
==Beskrywing==
Die Rosettasteen word gelys as "'n steen van swart granodioriet, met drie inskripsies ... gevind by Rosetta" in 'n kontemporêre katalogus van die artefakte wat deur die Franse ekspedisie ontdek is en in 1801 aan Britse troepe oorgegee is.<ref>Bierbrier (1999), bl. 111–113</ref> Op 'n sekere tydperk na sy aankoms in Londen, is die inskripsies in wit kryt gekleur om dit meer leesbaar te maak, en die oorblywende oppervlak was bedek met 'n laag karnauba-was wat ontwerp is om dit teen besoekers se vingers te beskerm.<ref name="Cracking23">[[#Parkinson69|Parkinson et al. (1999)]] bl. 23</ref> Dit het 'n donker kleur aan die klip gegee wat gelei het tot sy verkeerde identifikasie as swart basalt.<ref>[[#Synopsis|''Synopsis'' (1847)]] pp. 113–114</ref> Hierdie toevoegings is verwyder toe die steen in 1999 skoongemaak is, wat die oorspronklike donkergrys tint van die rots, die glinster van sy kristallyne struktuur en 'n pienk aar wat oor die boonste linkerhoek loop, onthul.<ref>[[#Miller00|Miller et al. (2000)]] pp. 128–132</ref> Vergelykings met die Klemm-versameling van Egiptiese rotsmonsters het 'n noue ooreenkoms getoon met rots uit 'n klein granodioriet-steengroef by Gebel Tingar op die westelike oewer van die [[Nylrivier|Nyl]], wes van Elephantine in die streek van [[Aswan]]; die pienk aar is tipies van granodioriet uit hierdie streek.<ref name="MiddletonKlemm207">[[#Middleton03|Middleton and Klemm (2003)]] pp. 207–208</ref>
Die Rosettasteen is 1 123 millimeter hoog op sy hoogste punt, 757 mm breed en 284 mm dik. Dit weeg ongeveer 760 kilogram.<ref name="British Museum">[[#BMRS|The Rosetta Stone]]</ref> Dit dra drie inskripsies: die boonste register in Antieke [[Egiptiese hiërogliewe]], die tweede in die Egiptiese [[Demoties|Demotiese]] skrif, en die derde in Antieke Grieks.<ref name="Ray3">[[#Ray69|Ray (2007)]] p. 3</ref> Die vooroppervlak is gepoleer en die inskripsies liggies daarop ingesny; die kante van die klip is glad gemaak, maar die agterkant is net rofweg bewerk, vermoedelik omdat dit nie sigbaar sou gewees het toe die [[stele]] opgerig is nie.<ref name="MiddletonKlemm207"/><ref name="Cracking28">[[#Parkinson69|Parkinson et al. (1999)]] p. 28</ref>
===Oorspronklike stele===
[[Lêer:RosettaStoneAsPartOfOriginalStele revised.svg|duimnael|Een moontlike rekonstruksie van die oorspronklike stele.]]
Die Rosettasteen is 'n fragment van 'n groter stele. Geen bykomende fragmente is gevind in latere soektogte van die Rosetta-terrein nie.<ref name="Cracking20">[[#Parkinson69|Parkinson et al. (1999)]] p. 20</ref> Weens die beskadigde toestand is nie een van die drie tekste volledig nie. Die boonste register, saamgestel uit Egiptiese hiërogliewe, het die meeste skade gely. Slegs die laaste 14 reëls van die hiëroglieweteks kan gesien word; hulle is almal gebreek aan die regterkant, en 12 van hulle aan die linkerkant. Daaronder het die middelregister van demotiese teks die beste oorleef; dit het 32 lyne, waarvan die eerste 14 aan die regterkant effens beskadig is. Die onderste register van Griekse teks bevat 54 reëls, waarvan die eerste 27 ten volle oorleef; die res is toenemend fragmentaries as gevolg van 'n diagonale breuk regs onder op die klip.<ref name="Budgea2">[[#Budge69|Budge (1913)]] pp. 2–3</ref>
Die volle lengte van die hiëroglieweteks en die totale grootte van die oorspronklike stele, waarvan die Rosettasteen 'n fragment is, kan geskat word op grond van vergelykbare stele wat oorleef het, insluitend ander kopieë van dieselfde verordening. Die effens vroeëre dekreet van Canopus, wat in 238 v.C. tydens die bewind van [[Ptolemeus III Euergetes|Ptolemeus III]] opgerig is, is 2 190 millimeter hoog en 820 mm breed, en bevat 36 reëls hiëroglieweteks, 73 reëls demotiese teks, en 74 van Grieks. Die tekste is van soortgelyke lengte.<ref name="Mummy106">[[#Budgem|Budge (1894)]] p. 106</ref>Uit sulke vergelykings kan geskat word dat 'n bykomende 14 of 15 reëls hiërogliewe-inskripsie ontbreek in die boonste register van die Rosettasteen, wat nog 300 millimeter beloop.<ref name="Mummy109">[[#Budgem|Budge (1894)]] p. 109</ref> Benewens die inskripsies sou daar waarskynlik 'n toneel gewees het wat uitbeeld hoe die koning aan die gode voorgestel word, met 'n gevleuelde skyf, soos op die Canopus Stele. Hierdie parallelle, en 'n hiëroglieweteken vir "stela" op die steen self,<div style="display:inline;"><hiero>O26</hiero></div>, stel voor dat dit oorspronklik 'n geronde bokant gehad het.<ref name="Ray3"/><ref name="Cracking26">[[#Parkinson69|Parkinson et al. (1999)]] p. 26</ref> Die hoogte van die oorspronklike stele was na raming ongeveer 149 sentimeter.<ref name="Cracking26"/> </div>
==Memphis-verordening en die konteks daarvan==
Die stele is opgerig na die kroning van koning Ptolemeus V en is ingeëts met 'n verordening wat die goddelike kultus van die nuwe heerser gevestig het.<ref name="Cracking25">[[#Parkinson69|Parkinson et al. (1999)]] p. 25</ref> Die verordening is uitgereik deur 'n kongres van priesters wat by Memphis vergader het. Die datum word aangegee as "4 Xandikos" in die Masedoniese kalender en "18 Mekhir" in die Egiptiese kalender, wat ooreenstem met 27 Maart [[196 v.C.]]. Die jaar word aangegee as die negende jaar van Ptolemeus V se regering (gelyk aan 197/196 v.C.), wat bevestig word deur vier priesters te noem wat in daardie jaar diens gedoen het: Aetos seun van Aetos was priester van die goddelike kultusse van [[Alexander die Grote]] en die vyf Ptolemeërs tot by Ptolemeus V self; die ander drie priesters wat om die beurt in die inskripsie genoem word, is diegene wat die aanbidding gelei het van Berenice Euergetis (vrou van Ptolemeus III), Arsinoe Philadelphos (vrou en suster van Ptolemeus II), en Arsinoe Philopator, moeder van Ptolemeus V.<ref>[[#Clarysse83|Clarysse and Van der Veken (1983)]] pp. 20–21</ref> 'n Tweede datum word egter ook in die Griekse en hiërogliewetekste gegee, wat ooreenstem met 27 November 197 v.C., die amptelike herdenking van Ptolemeus se kroning.<ref name="Cracking29">[[#Parkinson69|Parkinson et al. (1999)]] p. 29</ref> Die demotiese teks bots hiermee en noem opeenvolgende dae in Maart vir die dekreet en die herdenking.<ref name="Cracking29">[[#Parkinson69|Parkinson et al. (1999)]] p. 29</ref> Dit is onseker waarom hierdie teenstrydigheid bestaan, maar dit is duidelik dat die verordening in 196 v.C. uitgevaardig is en dat dit ontwerp is om die heerskappy van die Ptolemaïese konings oor Egipte te hervestig.<ref name="ShawNicholson 247">[[#ShawNicholson1995|Shaw & Nicholson (1995)]] p. 247</ref>
Die verordening is tydens 'n onstuimige tydperk in die Egiptiese geskiedenis uitgereik. Ptolemeus V Epifanes het van 204 tot 181 v.C. geregeer, die seun van [[Ptolemeus IV Philopator]] en sy vrou en suster Arsinoe. Hy het op die ouderdom van vyf heerser geword ná die skielike dood van albei sy ouers, wat vermoor is in 'n sameswering wat Ptolemaeus IV se minnares Agathoclea betrek het, volgens kontemporêre bronne. Die samesweerders het effektief oor Egipte regeer as Ptolemeus V se voogde,<ref>[[#Tyldesley2006|Tyldesley (2006)]] p. 194</ref><ref name="Clayton211">[[#Clayton06|Clayton (2006)]] p. 211</ref> totdat 'n opstand twee jaar later onder generaal Tlepolemus uitgebreek het, toe Agathoclea en haar gesin deur 'n skare in [[Alexandrië]] ge[[lynch]] is. Tlepolemus is op sy beurt as voog vervang in 201 v.C. deur Aristomenes van Alyzia, wat hoofminister was ten tyde van die Memphis-verordening.<ref>[[#Bevan27|Bevan (1927)]] [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Africa/Egypt/_Texts/BEVHOP/8*.html pp. 252–262]</ref>
Politieke magte buite die grense van Egipte het die interne probleme van die Ptolemaïese koninkryk vererger. Antiochus III die Grote en Filippus V van Masedon het 'n ooreenkoms gesluit om Egipte se oorsese besittings te verdeel. Philip het verskeie eilande en stede in Caria en [[Thracië]] in beslag geneem, terwyl die Slag van Panium (198 v.C.) gelei het tot die oordrag van Coele-Sirië, insluitend [[Judea-en-Samaria-gebied|Judéa]], van die Ptolemeërs na die [[Seleukiede|Seleukied]]e. Intussen was daar in die suide van Egipte 'n langdurige opstand wat begin het tydens die bewind van Ptolemeus IV,<ref name="Cracking29"/> gelei deur Horwennefer en deur sy opvolger Ankhwennefer.<ref name="Assmann">[[#Assmann|Assmann (2003)]] p. 376</ref> Beide die oorlog en die interne opstand was steeds aan die gang toe die jong Ptolemeus V op die ouderdom van 12 (sewe jaar na die begin van sy bewind) amptelik by [[Memphis (Egipte)|Memphis]] gekroon is en toe, net meer as 'n jaar later, die Memphis-verordening uitgereik is.<ref name="Clayton211"/>
[[Lêer:PepiII-DecreeOfOfficialExactionForTempleOfMin MetropolitanMuseum.png|duimnael|Nog 'n fragment voorbeeld van 'n "skenkingstele", waarin die Ou Koninkryk Farao Pepi II belasting-immuniteit verleen aan die priesters van die tempel van Min.]]
Steles van hierdie soort, wat op inisiatief van die tempels eerder as dié van die koning opgerig is, is uniek aan Ptolemaïese Egipte. In die voorafgaande Faroniese tydperk sou dit ongehoord gewees het vir enigiemand behalwe die goddelike heersers self om nasionale besluite te neem: daarenteen was hierdie manier om 'n koning te vereer 'n kenmerk van Griekse stede. Eerder as om self sy lofrede te maak, het die koning homself deur sy onderdane of verteenwoordigende groepe van sy onderdane verheerlik en vergoddelik.<ref>[[#Clarysse99|Clarysse (1999)]] p. 51, with references there to [[#Quirke69|Quirke and Andrews (1989)]]</ref> Die verordening meld dat Ptolemeus V 'n geskenk van [[silwer]] en [[graan]] aan die tempels gegee het.<ref name="Bevan 264–265">[[#Bevan27|Bevan (1927)]] pp. 264–265</ref> Dit teken ook aan dat daar in die agtste jaar van sy bewind besonder hoë oorstromings van die Nyl was, en hy het die oortollige waters laat opdam tot voordeel van die boere.<ref name="Bevan 264–265"/> In ruil daarvoor het die priesterskap belowe dat die koning se verjaardag en kroningsdae jaarliks gevier sou word en dat al die priesters van Egipte hom saam met die ander gode sou dien. Die dekreet word afgesluit met die opdrag dat 'n afskrif in elke tempel geplaas moes word, ingeskryf in die "taal van die gode" (Egiptiese hiërogliewe), die "taal van dokumente" (Demoties) en die "taal van die Grieke" as gebruik deur die Ptolemaïese regering.<ref name="Ray136">[[#Ray69|Ray (2007)]] p. 136</ref><ref>[[#Parkinson70|Parkinson et al. (1999)]] p. 30</ref>
Om die guns van die priesterskap te verseker was noodsaaklik vir die Ptolemaïese konings om effektiewe heerskappy oor die bevolking te behou. Die Hoëpriesters van Memphis, waar die koning gekroon is, was besonder belangrik, aangesien hulle die hoogste godsdiensowerhede van daardie tyd was en invloed regdeur die koninkryk gehad het.<ref name="Shaw407">[[#Shaw00|Shaw (2000)]] p. 407</ref> Gegewe dat die verordening by Memphis, die antieke hoofstad van Egipte, uitgereik is, eerder as Alexandrië, die regeringsentrum van die regerende Ptolemeërs, is dit duidelik dat die jong koning gretig was om hul aktiewe steun te kry.<ref name="Walker19">[[#Walker2001|Walker and Higgs (editors, 2001)]] p. 19</ref> Dus, alhoewel die regering van Egipte Griekssprekend was sedert die verowerings van Alexander die Grote, het die Memphis-verordening, soos die drie soortgelyke vroeëre verordeninge, tekste in Egipties ingesluit om sy verbintenis met die algemene bevolking aan te toon deur middel van die geletterde Egiptenaar priesterskap.<ref>[[#Bagnall04|Bagnall and Derow (2004)]] (no. 137 in die aanlyn weergawe)</ref>
Daar kan nie een definitiewe [[Engels]]e vertaling van die dekreet wees nie, nie net omdat moderne begrip van die antieke tale aanhou ontwikkel nie, maar ook as gevolg van die geringe verskille tussen die drie oorspronklike tekste. Ouer vertalings deur EA Wallis Budge (1904, 1913)<ref>[[#Budge70|Budge (1904)]]; [[#Budge69|Budge (1913)]]</ref> en Edwyn R. Bevan (1927)<ref name="Rosetta Text">[[#Bevan27|Bevan (1927)]] pp. [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Africa/Egypt/_Texts/BEVHOP/8*.html 263–268]</ref> is maklik beskikbaar, maar is nou verouderd, soos gesien kan word deur dit te vergelyk met die onlangse vertaling deur RS Simpson, wat is gebaseer op die demotiese teks en kan aanlyn gevind word,<ref>[[#Simpson|Simpson (n. d.)]]; a revised version of [[#Simpson96|Simpson (1996)]] pp. 258–271</ref> of, die beste van alles, met die moderne vertalings van al drie tekste, met inleiding en faksimilee-tekening, wat in 1989 deur Quirke en Andrews gepubliseer is.<ref>[[#Quirke69|Quirke and Andrews (1989)]]</ref>
Die stele is byna seker nie oorspronklik by Rasjied (Rosetta) geplaas waar dit gevind is nie, maar kom meer waarskynlik van 'n tempelterrein verder in die binneland, moontlik die koninklike stad [[Saïs]].<ref name="focus14">[[#Parkinson70|Parkinson (2005)]] p. 14</ref> Die tempel waaruit dit oorspronklik gekom het, is waarskynlik omstreeks [[392]] n.C. gesluit toe Romeinse keiser [[Theodosius I]] die sluiting van alle nie-Christelike tempels van aanbidding beveel het.<ref name="focus17">[[#Parkinson70|Parkinson (2005)]] p. 17</ref> Die oorspronklike stele het op 'n stadium gebreek, en sy grootste stuk het wat ons nou as die Rosettasteen ken geword. Antieke Egiptiese tempels is later as steengroewe vir nuwe konstruksie gebruik, en die Rosettasteen is waarskynlik op hierdie manier [[hergebruik]]. Later is dit opgeneem in die fondamente van 'n vesting wat deur die [[Mameluk]] Sultan van Qaitbay (omstreeks 1416/18–1496) gebou is om die Bolbitynse tak van die Nyl by Rasjied te verdedig. Daar het dit vir ten minste nog drie eeue gelê totdat dit herontdek is.<ref name="focus20">[[#Parkinson70|Parkinson (2005)]] p. 20</ref>
==Herontdekking==
[[Lêer:Rosetta news.jpg|duimnael|Verslag van die aankoms van die Rosettasteen in Engeland in ''The Gentleman's Magazine'', 1802.]]
Napoleon se 1798-veldtog in Egipte het 'n oplewing van Egiptomania in [[Europa]], en veral Frankryk, geïnspireer. ’n Korps van 167 tegniese kundiges (''savants''), bekend as die ''Commission des Sciences et des Arts'', het die Franse ekspedisieleër na Egipte vergesel. Op 15 Julie 1799 was Franse soldate onder bevel van kolonel d'Hautpoul besig om die verdediging van Fort Julien, 'n paar kilometer noordoos van die Egiptiese hawestad Rosetta (hedendaagse Rasjied) te versterk. Luitenant Pierre-François Bouchard het 'n steen met inskripsies aan die een kant gesien wat die soldate ontbloot het.<ref name="Benjamin2009">{{cite book |last=Benjamin |first=Don C. |title=Stones and stories: an introduction to archaeology and the Bible |url=https://books.google.com/books?id=OBcG8phWFMYC&pg=PA33 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012221203/https://books.google.com/books?id=OBcG8phWFMYC&pg=PA33 |archive-date=12 Oktober 2013 |url-status=live |access-date=14 Julie 2011 |date=March 2009 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-2357-9 |page=33}}</ref> Hy en d'Hautpoul het dadelik gesien dat dit belangrik kan wees en het generaal Jacques-François Menou, wat toevallig by Rosetta was, ingelig. Die vonds is aan Napoleon se nuutgestigte wetenskaplike vereniging in [[Kaïro]], die ''Institut d'Égypte'', aangekondig, in 'n verslag deur kommissielid Michel Ange Lancret wat daarop let dat dit drie inskripsies bevat, die eerste in hiërogliewe en die derde in Grieks, en tereg suggereer dat die drie inskripsies weergawes van dieselfde teks was. Lancret se verslag, gedateer 19 Julie 1799, is kort na 25 Julie aan 'n vergadering van die Instituut voorgelees. Bouchard het intussen die steen na Kaïro vervoer vir ondersoek deur die kenners. Napoleon self het dit kort voor sy terugkeer na Frankryk in Augustus 1799 geïnspekteer wat reeds ''la Pierre de Rosette'', die Rosettasteen genoem is.<ref name="Cracking20"/>
Die ontdekking is in September aangekondig in ''Courrier de l'Égypte'', die amptelike koerant van die Franse ekspedisie. Die anonieme verslaggewer het 'n hoop uitgespreek dat die klip eendag die sleutel tot die ontsyfering van hiërogliewe kan wees.<ref name="Cracking20"/> In 1800 het drie van die kommissie se tegniese kundiges maniere bedink om afskrifte van die tekste op die klip te maak. Een van hierdie kenners was Jean-Joseph Marcel, 'n drukker en begaafde taalkundige, wat erken word as die eerste om te erken dat die middelteks in die Egiptiese [[Demoties|demotiese]] skrif geskryf is, selde vir klipinskripsies gebruik en selde deur geleerdes op daardie tydstip gesien is, eerder as [[Siries]] soos oorspronklik gedink is.<ref name="Cracking20"/> Dit was kunstenaar en uitvinder Nicolas-Jacques Conté wat 'n manier gevind het om die steen self as 'n drukblok te gebruik om die inskripsie weer te gee.<ref name="Adkins38">[[#Adkins69|Adkins (2000)]] bl. 38</ref> ’n Effens ander metode is deur Antoine Galland aangeneem. Die afdrukke wat tot gevolg gehad het, is deur generaal Charles Dugua na Parys geneem. Geleerdes in Europa kon nou die inskripsies sien en probeer om dit te ontsyfer.<ref>[[#Gillispie87|Gillispie (1987)]] bl. 1–38</ref>
Na Napoleon se vertrek het Franse troepe Britse en Ottomaanse aanvalle vir nog 18 maande afgeweer. In Maart 1801 het die Britte by Aboukirbaai geland. Menou was nou in bevel van die Franse ekspedisie. Sy troepe, insluitend die kommissie, het noord na die [[Middellandse See]]-kus gemarsjeer om die vyand te ontmoet en die steen saam met baie ander oudhede vervoer. Hy is in die geveg verslaan, en die oorblyfsel van sy leër het teruggetrek na Alexandrië waar hulle omsingel en beleër is, met die steen nou binne die stad. Menou het op 30 Augustus oorgegee.<ref>[[#Wilson|Wilson (1803)]] vol. 2 bl. 274–284</ref>
==Van Franse tot Britse besit==
[[Lêer:RosettaStone-LeftAndRightSides-BritishMuseum-August21-08.jpg|links|duimnael|Linker- en regterkante van die Rosettasteen, met inskripsies in Engels wat verband hou met die buit daarvan deur Engelse magte van die Franse.]]
Ná die oorgawe het 'n dispuut ontstaan oor die lot van die Franse argeologiese en wetenskaplike ontdekkings in Egipte, insluitend die artefakte, biologiese monsters, notas, planne en tekeninge wat deur die lede van die kommissie versamel is. Menou het geweier om hulle te oorhandig en beweer dat hulle aan die instituut behoort. Britse generaal John Hely-Hutchinson het geweier om die beleg te beëindig totdat Menou ingegee het. Geleerdes Edward Daniel Clarke en William Richard Hamilton, pas aangekom van Engeland, het ingestem om die versamelings in Alexandrië te ondersoek en gesê hulle het baie artefakte gevind wat die Franse nie onthul het nie. In 'n brief huis toe, het Clarke gesê dat "ons baie meer in hul besit gevind het as wat voorgestel of verbeel is."<ref name="Burleigh212">[[#Burleigh07|Burleigh (2007)]] p. 212</ref>
Hutchinson het beweer dat alle materiaal die eiendom van die Britse Kroon was, maar die Franse geleerde Étienne Geoffroy Saint-Hilaire het aan Clarke en Hamilton gesê dat die Franse eerder al hul ontdekkings sal verbrand as om dit om te gee, met verwysing na die vernietiging van die Biblioteek van Alexandrië. Clarke en Hamilton het die Franse geleerdes se saak aan Hutchinson bepleit, wat uiteindelik ingestem het dat items soos natuurgeskiedenismonsters as die geleerdes se private eiendom beskou sal word. <ref name="Cracking21">[[#Parkinson69|Parkinson et al. (1999)]] p. 21</ref><ref name="Burleigh241">[[#Burleigh07|Burleigh (2007)]] bl. 214</ref> Menou het die klip ook vinnig as sy private eiendom geëis<ref name="Budge2">[[#Budge69|Budge (1913)]] bl. 2</ref><ref name="Cracking21"/> Hutchinson was ewe bewus van die klip se unieke waarde en het Menou se eis verwerp. Uiteindelik is 'n ooreenkoms bereik, en die oordrag van die voorwerpe is opgeneem in die kapitulasie van Alexandrië wat deur verteenwoordigers van die Britse, Franse en Ottomaanse magte onderteken is.
Dit is nie duidelik presies hoe die steen in Britse hande oorgedra is nie, aangesien kontemporêre weergawes verskil. Kolonel Tomkyns Hilgrove Turner, wat dit na Engeland sou begelei, het later beweer dat hy dit persoonlik by Menou gekonfiskeer en dit op 'n kanonwa weggery het. In 'n baie meer gedetailleerde weergawe het Edward Daniel Clarke verklaar dat 'n Franse "beampte en lid van die Instituut" hom, sy student John Cripps en Hamilton in die geheim in die agterstrate agter Menou se woning geneem het en die klip wat onder beskermende matte versteek is, onthul het, tussen Menou se bagasie. Volgens Clarke het hul bron gevrees dat die steen gesteel kan word as Franse soldate dit sien. Hutchinson is dadelik ingelig en die steen is weggeneem—moontlik deur Turner en sy kanonwa.<ref name="Cracking2122">[[#Parkinson69|Parkinson et al. (1999)]] bl. 21–22</ref>
Turner het die klip na Engeland gebring aan boord van die gebuite Franse fregat ''HMS Egyptienne'', wat in Februarie 1802 in [[Portsmouth]] aangekom het.<ref name="Andrews12">[[#Andrews69|Andrews (1985)]] bl. 12</ref> Sy bevele was om dit en die ander oudhede aan [[George III van die Verenigde Koninkryk|koning George III]] voor te lê. Die Koning, verteenwoordig deur Oorlogsekretaris Lord Hobart, het opdrag gegee dat dit in die [[Britse Museum]] geplaas moet word. Volgens Turner se narratief het hy en Hobart ooreengekom dat die steen aan geleerdes by die ''Society of Antiquaries'' van Londen, waarvan Turner 'n lid was, voor die finale huisvesting daarvan in die museum aangebied moet word. Dit is die eerste keer daar gesien en bespreek tydens 'n vergadering op 11 Maart 1802.
[[Lêer:Rosetta Stone International Congress of Orientalists ILN 1874.jpg|duimnael|Kenners wat die Rosettasteen inspekteer tydens die Tweede Internasionale Kongres van Oriëntaliste, 1874.]]
In 1802 het die Genootskap vier gipsafgietsels van die inskripsies geskep, wat aan die universiteite van Oxford, Cambridge en Edinburgh en aan Trinity College Dublin gegee is. Kort daarna is afdrukke van die inskripsies gemaak en aan Europese geleerdes gesirkuleer. Voor die einde van 1802 is die steen na die Britse Museum oorgeplaas, waar dit tot vandag is.<ref name="Andrews12"/> Nuwe inskripsies wat in wit geverf is aan die linker- en regterkante van die plaat het verklaar dat dit "in Egipte deur die Britse leër in 1801 gebuit is" en "aangebied aan koning George III".<ref name="Cracking23"/>
[[Lêer:Rosetta-stone-display-in-1985.jpg|duimnael|Besoekers by die Britse Museum kyk na die Rosettasteen soos dit in 1985 vertoon is.]]
Die steen word sedert Junie 1802 feitlik deurlopend in die Britse Museum uitgestal,<ref name="British Museum"/> Gedurende die middel van die 19de eeu het dit die inventarisnommer "EA 24" gekry, "EA" wat vir "''Egyptian Antiquities''" staan. Dit was deel van 'n versameling antieke Egiptiese monumente wat van die Franse ekspedisie gebuit is, insluitend 'n sarkofaag van [[Nectanebo II]] (EA 10), die standbeeld van 'n hoëpriester van Amun (EA 81), en 'n groot granietvuis (EA 9).<ref name="focus30-31">[[#Parkinson70|Parkinson (2005)]] bl. 30–31</ref> Daar is gou ontdek dat die voorwerpe te swaar was vir die vloere van Montagu House (die oorspronklike gebou van die Britse museum), en hulle is oorgeplaas na 'n nuwe uitbreiding wat by die herehuis gevoeg is. Die Rosettasteen is in 1834 na die beeldegalery oorgeplaas kort nadat Montagu-huis gesloop is en vervang is deur die gebou wat nou die Britse Museum huisves.<ref name="focus31">[[#Parkinson70|Parkinson (2005)]] bl. 31</ref> Volgens die museum se rekords is die Rosettasteen die enkele voorwerp wat die meeste besoek word,<ref name="focus7">[[#Parkinson70|Parkinson (2005)]] bl. 7</ref> 'n eenvoudige beeld daarvan was die museum se topverkoper-poskaart vir etlike dekades,<ref name="focus47"/> en 'n wye verskeidenheid handelsware met die teks van die Rosettasteen (of repliseer sy kenmerkende vorm) word in die museumwinkels verkoop.
Die Rosettasteen is oorspronklik teen 'n effense hoek van die horisontaal vertoon, en het in 'n metaalwieg gerus wat daarvoor gemaak is, wat behels het dat baie klein gedeeltes van sy sye afgeskaaf is om te verseker dat die wieg veilig pas.<ref name="focus31"/> Dit het oorspronklik geen beskermende bedekking gehad nie, en dit is teen 1847 nodig gevind om dit in 'n beskermende raam te plaas, ten spyte van die teenwoordigheid van beamtes om te verseker dat dit nie deur besoekers aangeraak word nie.<ref name="focus32">[[#Parkinson70|Parkinson (2005)]] bl. 32</ref> Sedert 2004 word die bewaarde steen in 'n spesiaal geboude kas in die middel van die Egiptiese beeldegalery uitgestal. 'n Replika van die Rosettasteen is nou beskikbaar in die ''King's Library'' van die Britse Museum, sonder 'n houer en vry om aan te raak, soos dit vir vroeë 19de-eeuse besoekers sou gelyk het.<ref name="focus50">[[#Parkinson70|Parkinson (2005)]] bl. 50</ref>
[[Lêer:Tourist watching Rosetta Stone at British Museum.JPG|duimnael|’n Skare besoekers wat die Rosettasteen by die Britse Museum aanskou]]
Die museum was bekommerd oor swaar bombardemente in Londen teen die einde van die [[Eerste Wêreldoorlog]] in 1917, en die Rosettasteen is na veiligheid verskuif, saam met ander draagbare voorwerpe van waarde. Die klip het die volgende twee jaar 15 m onder grondvlak in 'n stasie van die Posbuisspoorweg by Mount Pleasant naby [[Holborn]] deurgebring.<ref>"[https://blog.britishmuseum.org/everything-you-ever-wanted-to-know-about-the-rosetta-stone/ Everything you ever wanted to know about the Rosetta Stone]" (British Museum, 14 Julie 2017)</ref> Behalwe gedurende oorlogstyd, het die Rosetta-steen die Britse Museum net een keer verlaat: vir een maand in Oktober 1972, om saam met ''Champollion's Lettre'' by die [[Louvre]] in Parys vertoon te word op die 150ste herdenking van die brief se publikasie.<ref name="focus47">[[#Parkinson70|Parkinson (2005)]] bl. 47</ref> Selfs toe die Rosettasteen in 1999 bewaringsmaatreëls ondergaan het, is die werk in die galery gedoen sodat dit vir die publiek sigbaar kon bly.<ref name="focus50-51">[[#Parkinson70|Parkinson (2005)]] bl. 50–51</ref>
==Lees van die Rosettasteen==
Voor die ontdekking van die Rosettasteen en die uiteindelike ontsyfering daarvan, is die antieke Egiptiese taal en skrif sedert kort voor die val van die [[Romeinse Ryk]] nie verstaan nie. Die gebruik van die hiëroglieweskrif het selfs in die latere Faraoniese tydperk al meer gespesialiseerd geraak; teen die 4de eeu nC was min Egiptenare in staat om dit te lees. Monumentale gebruik van hiërogliewe het opgehou namate tempelpriesterskappe uitgesterf het en Egipte tot die Christendom bekeer is; die laaste bekende inskripsie is gedateer op 24 Augustus 394, gevind by Philae en bekend as die ''Graffito'' van Esmet-Akhom.<ref name="Ray11">[[#Ray69|Ray (2007)]] bl. 11</ref>Die laaste demotiese teks, ook van Philae, is in 452 geskryf.<ref>[[#Iversen|Iversen (1993)]] bl. 30</ref>
Hiërogliewe het hul pikturale voorkoms behou, en klassieke skrywers het hierdie aspek beklemtoon, in skerp kontras met die Griekse en Romeinse alfabet. In die 5de eeu het die priester Horapollo ''Hieroglyphica'' geskryf, 'n verduideliking van byna 200 glife. Sy werk is beskou as gesaghebbend, maar dit was in baie opsigte misleidend, en hierdie en ander werke was 'n blywende belemmering vir die verstaan van Egiptiese skryfwerk.<ref name="Cracking1516">[[#Parkinson69|Parkinson et al. (1999)]] bl. 15–16</ref> Latere pogings tot ontsyfering is gedurende die 9de en 10de eeue deur Arabiese historici in Middeleeuse Egipte aangewend. Dhul-Nun al-Misri en Ibn Wahshiyya was die eerste historici wat hiërogliewe bestudeer het deur dit te vergelyk met die hedendaagse Koptiese taal wat in hul tyd deur Koptiese priesters gebruik is.<ref>[[#Eldaly05|El Daly (2005)]] bl. 65–75</ref><ref name="Ray15">[[#Ray69|Ray (2007)]] bl. 15–18</ref> Die studie van hiërogliewe het voortgegaan met vrugtelose pogings tot ontsyfering deur Europese geleerdes, veral Johannes Goropius Becanus in die 16de eeu, Athanasius Kircher in die 17de, en Georg Zoëga in die 18de.<ref name="Ray20">[[#Ray69|Ray (2007)]] bl. 20–24</ref> Die ontdekking van die Rosettasteen in 1799 het kritieke ontbrekende inligting verskaf, wat geleidelik deur 'n opeenvolging van geleerdes aan die lig gebring is, wat Jean-François Champollion uiteindelik toegelaat het om die raaisel op te los wat Kircher die raaisel van die Sfinks genoem het.<ref>{{cite book |last1=Powell |first1=Barry B. |title=Writing: Theory and History of the Technology of Civilization |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-6256-2 |page=91 |url=https://books.google.com/books?id=b6Gx-MwHvaoC&pg=PA91 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714202612/https://books.google.com/books?id=b6Gx-MwHvaoC&pg=PA91 |archive-date=14 Julie 2025 |url-status=live |language=en |year=2009}}</ref>
===Griekse teks===
[[Lêer:Porson 13 Jan 1803.jpg|links|duimnael|Richard Porson se voorgestelde rekonstruksie van die vermiste Griekse teks (1803).]]
Die Griekse teks op die Rosettasteen het die vertrekpunt vir die ontsyfering daarvan verskaf. Antieke Grieks was wyd bekend aan geleerdes, maar hulle was nie vertroud met besonderhede van die gebruik daarvan in die Hellenistiese tydperk as regeringstaal in Ptolemaïese Egipte nie. Die grootskaalse ontdekkings van Griekse papirusrolle was nog in die toekoms op daardie stadium. Die vroegste vertalings van die Griekse teks van die teen toon dus dat die vertalers steeds worstel met die historiese konteks en met administratiewe en godsdienstige [[kliektaal]]. Stephen Weston het 'n Engelse vertaling van die Griekse teks by 'n Society of Antiquaries-vergadering in April 1802 mondelings aangebied.<ref name="Budge133">[[#Budge69|Budge (1913)]] bl. 1</ref><ref name="Andrews13">[[#Andrews69|Andrews (1985)]] bl. 13</ref>
Intussen het twee van die litografiese kopieë wat in Egipte gemaak is, die ''[[Institut de France]]'' in Parys in 1801 bereik. Daar het bibliotekaris en antikwaris Gabriel de La Porte du Theil aan 'n vertaling van die Grieks begin werk, maar hy is op Napoleon se bevel elders gestuur feitlik onmiddellik, en hy het sy onvoltooide werk in die hande van kollega Hubert-Pascal Ameilhon gelaat. Ameilhon het die eerste gepubliseerde vertalings van die Griekse teks in 1803 gepubliseer, in beide [[Latyn]] en Frans om te verseker dat dit wyd versprei sou word. By Cambridge het Richard Porson aan die ontbrekende regteronderhoek van die Griekse teks gewerk. Hy het 'n bekwame voorgestelde rekonstruksie geskep, wat spoedig deur die Society of Antiquaries gesirkuleer is saam met sy afdrukke van die inskripsie. Byna dieselfde oomblik was Christian Gottlob Heyne in Göttingen besig om 'n nuwe Latynse vertaling van die Griekse teks te maak wat meer betroubaar was as Ameilhon sin en die eerste keer in 1803 gepubliseer is. Dit is deur die Society of Antiquaries herdruk in 'n spesiale uitgawe van sy tydskrif Archaeologia in 1811, saam met Weston se voorheen ongepubliseerde Engelse vertaling, kolonel Turner se vertelling en ander dokumente.<ref>[[#Budge70|Budge (1904)]] bl. 27–28</ref><ref name="Cracking22">[[#Parkinson69|Parkinson et al. (1999)]] bl. 22</ref>
===Demotiese teks===
[[Lêer:Akerblad.jpg|links|duimnael|Johan David Åkerblad se tabel van demotiese fonetiese karakters en hul Koptiese ekwivalente (1802) .]]
[[Lêer:DemoticScriptsRosettaStoneReplica.jpg|duimnael|Replika van die demotiese tekste.]]
Ten tyde van die steen se ontdekking was die Sweedse diplomaat en geleerde Johan David Åkerblad besig met 'n onbekende skrif waarvan 'n paar voorbeelde op daardie stadium in Egipte gevind is, wat as demoties bekend geword het. Hy het dit "kursiewe Kopties" genoem omdat hy oortuig was dat dit gebruik is om een of ander vorm van die [[Kopties]]e taal (die direkte afstammeling van Antieke Egipties) op te teken, hoewel dit min ooreenkomste met die latere Koptiese skrif gehad het. Die Franse Oriëntalis Antoine-Isaac Silvestre de Sacy het hierdie werk met Åkerblad bespreek toe hy in 1801 een van die vroeë litografiese afdrukke van die Rosettasteen van Jean-Antoine Chaptal, die Franse minister van binnelandse sake, ontvang het. Hy het besef dat die middelste teks in dieselfde skrif was. Hy en Åkerblad het dit bestudeer, beide fokus op die middelteks en het aangeneem dat die skrif [[alfabet]]ies was. Hulle het gepoog om die punte te identifiseer waar Griekse name in hierdie onbekende teks behoort voortekom, deur dit met die Grieks te vergelyk. In 1802 het Silvestre de Sacy aan Chaptal gerapporteer dat hy vyf name suksesvol geïdentifiseer het ("[[Alexander die Grote|Alexandros]]", "[[Alexandrië|Alexandreia]]", " [[Ptolemeus V Epiphanes|Ptolemaios]],"Arsinoe", en Ptolemeus se titel "Epiphanes"), terwyl Åkerblad 'n alfabet van gepubliseer het 29 letters (waarvan meer as die helfte korrek was) wat hy uit die Griekse name in die demotiese teks geïdentifiseer het.<ref name="Budge133"/> Hulle kon egter nie die oorblywende karakters in die demotiese teks identifiseer nie, wat, soos nou bekend is, het ideografiese en ander simbole naas die fonetiese ingesluit.<ref>[[#Robinson09|Robinson (2009)]] bl. 59–61</ref>
===Hiëroglieweteks===
[[Lêer:Champollion table.jpg|duimnael|Champollion se tabel van fonetiese hiërogliewekarakters met hul demotiese en Koptiese ekwivalente (1822).]]
Silvestre de Sacy het uiteindelik werk oor die steen laat vaar, maar hy sou tog 'n bydrae lewer. In 1811, na aanleiding van besprekings met 'n Chinese student oor Chinese skrif, oorweeg Silvestre de Sacy 'n voorstel wat deur Georg Zoëga in 1797 gemaak is dat die vreemde name in Egiptiese hiërogliewe-inskripsies foneties geskryf kan word; hy het ook onthou dat Jean-Jacques Barthélemy so vroeg as 1761 voorgestel het dat die karakters wat in [[cartouche]]s in hiërogliewe-inskripsies ingesluit is, eiename is. Dus, toe [[Thomas Young]], buitelandse sekretaris van die Royal Society of London, in 1814 aan hom oor die steen geskryf het, het Silvestre de Sacy in antwoord voorgestel dat Young in 'n poging om die hiëroglieweteks te lees, kan soek na cartouches wat Griekse name behoort te bevat en probeer om fonetiese karakters daarin te identifiseer.<ref>[[#Robinson09|Robinson (2009)]] bl. 61</ref>
Young het dit gedoen, met twee resultate wat saam die weg gebaan het vir die finale ontsyfering. In die hiëroglieweteks het hy die fonetiese karakters "p t o l m e s" ontdek (in vandag se transliterasie "p t w l m y s") wat gebruik is om die Griekse naam "Ptolemaios" te skryf. Hy het ook opgemerk dat hierdie karakters soos die ekwivalente karakters in die demotiese skrif lyk, en het voortgegaan om soveel as 80 ooreenkomste tussen die hiërogliewe- en demotiese tekste op die steen op te let, 'n belangrike ontdekking omdat die twee tekste voorheen aan gedink is dat hulle heeltemal verskil van mekaar. Dit het daartoe gelei dat hy korrek afgelei het dat die demotiese skrif slegs gedeeltelik foneties was, wat ook bestaan het uit ideografiese karakters afkomstig van hiërogliewe. Young se nuwe insigte was prominent in die lang artikel "Egipte" wat hy in 1819 tot die [[Encyclopædia Britannica]] bygedra het. Hy kon egter geen verdere vordering maak nie.<ref>[[#Robinson09|Robinson (2009)]] bl. 61–64</ref>
In 1814 het Young die eerste keer korrespondensie oor die steen uitgeruil met Jean-François Champollion, 'n onderwyser in [[Grenoble]] wat 'n wetenskaplike werk oor antieke Egipte geskep het. Champollion het in 1822 afskrifte gesien van die kort hiërogliewe- en Griekse inskripsies van die Philae-obelisk, waarop William John Bankes voorlopig die name "Ptolemaios" en "[[Kleopatra]]" in albei tale opgemerk het.<ref>[[#Parkinson69|Parkinson et al. (1999)]] bl. 32</ref> Hieruit het Champollion die fonetiese karakters k l e o p a t r a (in vandag se transliterasie q l i҆ w p 3 d r 3.t) geïdentifiseer.<ref name="Budge136">[[#Budge69|Budge (1913)]] bl. 3–6</ref> Op grond hiervan en die vreemde name op die Rosettasteen het hy vinnig 'n alfabet van fonetiese hiërogliewekarakters saamgestel, sy werk op 14 September voltooi en dit op 27 September in 'n lesing aan die ''Académie royale des Inscriptions et Belles-Lettres'' in die openbaar aangekondig.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Hr3wCAAAQBAJ&pg=PA97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714224312/https://books.google.com/books?id=Hr3wCAAAQBAJ&pg=PA97 |archive-date=14 Julie 2025 |url-status=live |pages=98–99 |title=The Reality of the Unobservable: Observability, Unobservability and Their Impact on the Issue of Scientific Realism |author1=E. Agazzi |author2=M. Pauri |publisher=Springer Science & Business Media |year=2013 |isbn=9789401593915}}</ref> Op dieselfde dag skryf hy die beroemde "''Lettre à M. Dacier''" aan Bon-Joseph Dacier, sekretaris van die ''Académie'', waarin hy sy ontdekking uiteensit. In die naskrif merk Champollion op dat soortgelyke fonetiese karakters in beide Grieks en Egipties voorkom name, 'n hipotese wat in 1823 bevestig is, toe hy die name van farao's Ramesses en Toetmoses geïdentifiseer het wat in cartouches by [[Aboe Simbel-tempels|Aboe Simbel]] geskryf is. Hierdie veel ouer hiërogliewe-inskripsies is deur Bankes gekopieer en deur Jean-Nicolas Huyot na Champollion gestuur. Van hierdie punt af verskil die verhale van die Rosettasteen en die ontsyfering van Egiptiese hiërogliewe, aangesien Champollion ook baie ander tekste gebruik het om 'n Antieke Egiptiese grammatika te ontwikkel en 'n hiërogliewewoordeboek wat na sy dood in 1832 gepubliseer is.<ref>[[#Dewachter90|Dewachter (1990)]] bl. 45</ref>
===Latere werk===
[[Lêer:Copy of Rosetta Stone.jpg|duimnael|Replika van die Rosettasteen, vertoon soos die oorspronklike was, beskikbaar om aan te raak, in wat die King's Library van die Britse Museum was, nou die Enlightenment Gallery.]]
Werk oor die steen het nou gefokus op 'n vollediger begrip van die tekste en hul kontekste deur die drie weergawes met mekaar te vergelyk. In 1824 het die klassieke geleerde Antoine-Jean Letronne belowe om 'n nuwe letterlike vertaling van die Griekse teks vir Champollion se gebruik voor te berei. Champollion het in ruil daarvoor 'n ontleding belowe van al die punte waarop die drie tekste blykbaar verskil. Ná Champollion se skielike dood in 1832 kon sy konsep van hierdie ontleding nie gevind word nie, en Letronne se werk het tot stilstand gekom. François Salvolini, Champollion se voormalige student en assistent, is in 1838 oorlede, en hierdie ontleding en ander ontbrekende konsepte is tussen sy papiere gevind. Hierdie ontdekking het terloops gedemonstreer dat Salvolini se eie publikasie oor die steen, wat in 1837 gepubliseer is, [[plagiaat]] was. Letronne kon uiteindelik sy kommentaar op die Griekse teks en sy nuwe Franse vertaling daarvan, wat in 1841 verskyn het, voltooi. Gedurende die vroeë 1850's het Duitse Egiptoloë Heinrich Brugsch en Max Uhlemann hersiene Latynse vertalings geskep gebaseer op die demotiese en hiërogliewetekste. Die eerste Engelse vertaling het in 1858 gevolg, die werk van drie lede van die Philomathean Society by die Universiteit van Pennsilvanië.
Of een van die drie tekste die standaard weergawe was, waaruit die ander twee oorspronklik vertaal is, is 'n vraag wat omstrede gebly het. Letronne het in 1841 probeer wys dat die Griekse weergawe, die produk van die Egiptiese regering onder die Masedoniese Ptolemeërs, die oorspronklike was. Onder onlangse skrywers het John Ray verklaar dat "die hiërogliewe die belangrikste van die skrifte op die steen: hulle was daar vir die gode om te lees, en die meer geleerdes van hulle priesterskap."<ref name="Ray3"/> Philippe Derchain en Heinz Josef Thissen het aangevoer dat al drie weergawes gelyktydig saamgestel is, terwyl Stephen Quirke in die verordening "'n ingewikkelde samesmelting van drie belangrike tekstuele tradisies" gesien.<ref>[[#Quirke69|Quirke and Andrews (1989)]] bl. 10</ref> Richard Parkinson wys daarop dat die hiëroglieweweergawe van argaïese formalisme afdwaal en af en toe verval in taal nader aan dié van die demotiese register wat die priesters meer algemeen in die alledaagse lewe gebruik het.<ref name="focus13">[[#Parkinson70|Parkinson (2005)]] bl. 13</ref> Die feit dat die drie weergawes nie woord vir woord ooreenstem nie, help om te verduidelik waarom die ontsyfering moeiliker was as wat oorspronklik verwag is, veral vir daardie oorspronklike geleerdes wat 'n presiese tweetalige sleutel tot Egiptiese hiërogliewe verwag het.<ref name="Cracking3031">[[#Parkinson69|Parkinson et al. (1999)]] bl. 30–31</ref>
===Wedywering===
[[Lêer:Place des ecritures Figeac.jpg|links|duimnael|'n Reuse-kopie van die Rosettasteen deur Joseph Kosuth in Figeac, Frankryk, die geboorteplek van Jean-François Champollion.]]
Selfs voor die Salvolini-aangeleentheid het geskille oor voorrang en plagiaat die ontsyferingsverhaal gekenmerk. Thomas Young se werk word erken in Champollion se 1822 ''Lettre à M. Dacier'', maar onvolledig, volgens vroeë Britse kritici: byvoorbeeld, James Browne, 'n subredakteur van die Encyclopædia Britannica (wat Young se artikel van 1819 gepubliseer het), anoniem 'n reeks bygedra van resensie-artikels in die ''Edinburgh Review'' in 1823, wat Young se werk hoogs geprys het en beweer dat die "gewetenlose" Champollion dit geplagieer het.<ref>[[#Parkinson99|Parkinson et al. (1999)]] bl. 35–38</ref> Hierdie artikels is deur Julius Klaproth in Frans vertaal en in 1827 in boekvorm gepubliseer. Young se eie 1823-publikasie het die bydrae wat hy gemaak het weer bevestig. Die vroeë dood van Young (1829) en Champollion (1832) het nie 'n einde aan hierdie geskille te maak. In sy werk oor die steen in 1904 het E. A. Wallis Budge spesiale klem gelê op Young se bydrae in vergelyking met Champollion sin.<ref>[[#Budge70|Budge (1904)]] vol. 1 bl. 59–134</ref> In die vroeë 1970's het Franse besoekers gekla dat die portret van Champollion kleiner was as een van Young op 'n aangrensende inligtingspaneel; Engelse besoekers het gekla dat die teenoorgestelde waar is. Die portrette was in werklikheid dieselfde grootte.<ref name="focus47"/>
==Versoeke vir repatriasie na Egipte==
Oproepe dat die Rosettasteen na Egipte teruggegee moet word, is in Julie 2003 deur Zahi Hawass, destydse Sekretaris-Generaal van Egipte se Hoogste Raad van Oudhede, gemaak. Hierdie oproepe, wat in die Egiptiese en internasionale media uitgespreek is, het gevra dat die stele na Egipte gerepatrieer word, met die opmerking dat dit die "ikoon van ons Egiptiese identiteit" is.<ref name="Edwardes">[[#Edwardes03|Edwardes and Milner (2003)]]</ref> Hy het die voorstel twee jaar later in Parys herhaal en die steen as een van verskeie sleutelitems genoem wat tot Egipte se kulturele erfenis behoort, 'n lys wat ook ingesluit het: die ikoniese borsbeeld van [[Nefertiti]] in die Egiptiese Museum van Berlyn; 'n standbeeld van die Groot Piramide-argitek Hemiunu in die Roemer-und-Pelizaeus-Museum in Hildesheim, Duitsland; die Dendera Temple Zodiac in die [[Louvre]] in Parys; en die borsbeeld van Ankhhaf in die Museum of Fine Arts in Boston.<ref>{{cite web |author=Sarah El Shaarawi |title=Egypt's Own: Repatriation of Antiquities Proves to be a Mammoth Task |date=5 Oktober 2016 |url=http://newsweekme.com/egypts-repatriation-antiquities-proves-mammoth-task/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127022210/http://newsweekme.com/egypts-repatriation-antiquities-proves-mammoth-task/ |archive-date=27 November 2016 |url-status=dead |publisher=Newsweek – Middle East}}</ref>
In 2005 het die Britse Museum vir Egipte 'n volgrootte veselglas-kleurooreenstemmende replika van die stele aangebied. Dit is aanvanklik vertoon in die opgeknapte Rashjied Nasionale Museum, 'n Ottomaanse huis in die dorp Rasjied (Rosetta), die naaste stad aan die plek waar die klip gevind is.<ref>[[#Rose05|"Rose of the Nile" (2005)]]</ref> In November 2005 het Hawass 'n drie maande lange lening van die Rosettasteen voorgestel, terwyl hy die uiteindelike doelwit van 'n permanente terugkeer herhaal het.<ref>[[#Huttinger05|Huttinger (2005)]]</ref> In Desember 2009 het hy voorgestel om sy eis vir die permanente terugbesorging van die Rosetta-steen te laat vaar as die Britse Museum die klip vir drie maande aan Egipte leen vir die opening van die Groot Egiptiese Museum by Giza in 2013.<ref>[[#Antiquities05|"Antiquities wish list" (2005)]]</ref>
Soos John Ray opgemerk het, “kan die dag aanbreek wanneer die steen langer in die Britse Museum deurgebring het as wat dit ooit in Rosetta gedoen het.”<ref name="Ray4">[[#Ray69|Ray (2007)]] bl. 4</ref> Daar is sterk teenkanting onder nasionale museums teen die repatriasie van voorwerpe van internasionale kulturele betekenis soos bv. die Rosettasteen. In reaksie op herhaalde Griekse versoeke vir die terugkeer van die Elgin Albasters van die [[Parthenon]] en soortgelyke versoeke aan ander museums regoor die wêreld, het in 2002 meer as 30 van die wêreld se voorste museums—insluitend die Britse Museum, die Louvre, die Pergamon-museum in Berlyn en die Metropolitan Museum in New York, het 'n gesamentlike verklaring uitgereik waarin verklaar word dat "voorwerpe wat in vroeër tye verkry is, gesien moet word in die lig van verskillende sensitiwiteite en waardes wat die vroeëre era weerspieël" en dat "museums nie net die burgers van een nasie dien nie, maar die mense van elke nasie".<ref>[[#Bailey03|Bailey (2003)]]</ref>
== Idiomatiese gebruik ==
[[Lêer:Historical cannons in Rosetta.JPG|duimnael|’n Replika van die Rosetta-steen in Rashjied (Rosetta), Egipte.]]
Verskeie antieke tweetalige of selfs drietalige epigrafiese dokumente is soms beskryf as "Rosettastene", aangesien dit die ontsyfering van antieke geskrewe skrifte toegelaat het. Byvoorbeeld, die tweetalige Grieks-Brahmi-munte van die Grieks-Baktriese koning Agathocles is beskryf as "klein Rosettasteentjies", wat Christian Lassen se aanvanklike vordering met die ontsyfering van die [[Brahmi-skrif]] moontlik maak, en sodoende antieke Indiese epigrafie ontsluit.<ref>{{cite book |last1=Aruz |first1=Joan |last2=Fino |first2=Elisabetta Valtz |title=Afghanistan: Forging Civilizations Along the Silk Road |date=2012 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=9781588394521 |page=33 |url=https://books.google.com/books?id=p4_it5yw9WsC&pg=PA33 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251209020141/https://books.google.com/books?id=p4_it5yw9WsC&pg=PA33 |archive-date=9 Desember 2025 |url-status=live |language=en}}</ref> Die [[Behistoen-inskripsie]] is ook vergelyk met die Rosettasteen, aangesien dit die vertalings van drie antieke Midde-Oosterse tale verbind: Ou Persies, [[Elamities]]e en Babilonies.<ref>{{cite book |last1=Dudney |first1=Arthur |title=Delhi: Pages From a Forgotten History |date=2015 |publisher=Hay House, Inc |isbn=9789384544317 |page=55 |url=https://books.google.com/books?id=OQ6fCwAAQBAJ&pg=PT55 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829002650/https://books.google.com/books?id=OQ6fCwAAQBAJ&pg=PT55 |archive-date=29 Augustus 2025 |url-status=live |language=en}}</ref>
Die term Rosettasteen is ook idiomaties gebruik om die eerste deurslaggewende sleutel in die proses van ontsyfering van ge-enkodeerde inligting aan te dui, veral wanneer 'n klein maar verteenwoordigende steekproef erken word as die leidraad om 'n groter geheel te verstaan.<ref name="OUP">[[#OUP|''Oxford English dictionary'' (1989)]] s.v. "[http://dictionary.oed.com/cgi/findword?query_type=word&find=Find+word&queryword=Rosetta+stone Rosetta stone]" {{webarchive|url=https://archive.today/20110620211021/http://dictionary.oed.com/cgi/findword?query_type=word&find=Find+word&queryword=Rosetta+stone |date=20 Junie 2011 }}</ref> Volgens die ''[[Oxford English Dictionary]]'' het die eerste figuurlike gebruik van die term in die 1902-uitgawe van die ''Encyclopædia Britannica'' verskyn wat verband hou met 'n inskrywing oor die [[Chemiese element|chemiese]] ontleding van [[glukose]].<ref name="OUP"/> Nog 'n gebruik van die frase word gevind in [[H.G. Wells]] se 1933-roman ''The Shape of Things to Come'', waar die protagonis 'n manuskrip vind wat in snelskrif geskryf is wat 'n sleutel bied om addisionele verstrooide materiaal te verstaan wat in beide langhand en op ‘n [[tikmasjien]] geskets word.<ref name="OUP"/>
Sedertdien is die term wyd in ander kontekste gebruik. Byvoorbeeld, [[Nobelprys vir fisika|Nobelpryswenner]] Theodor W. Hänsch het in 'n 1979 ''Scientific American''-artikel oor [[spektroskopie]] geskryf dat "die spektrum van die waterstofatome bewys het dat dit die Rosettasteen van moderne fisika is: sodra hierdie patroon van lyne ontsyfer is, kon baie ander ook verstaan word."<ref name="OUP"/> Om die sleutelstel gene vir die menslike leukosietantigeen ten volle te verstaan, is beskryf as "die Rosettasteen van immunologie.”<ref>[[#International|"International Team"]]</ref> Die blomplant ''Arabidopsis thaliana'' is die "Rosettasteen van blomtyd" genoem.<ref>[[#Simpson02|Simpson and Dean (2002)]]</ref> 'n Gammastraaluitbarsting (GRB) wat saam met 'n supernova gevind word, is 'n Rosettasteen genoem om die oorsprong van GRB's te verstaan.<ref>[[#Cooper10|Cooper (2010)]]</ref> Die tegniek van Doppler-egkokardiografie is 'n Rosettasteen genoem vir klinici wat probeer om die komplekse proses te verstaan waardeur die linkerventrikel van die menslike [[hart]] gevul kan word tydens verskeie vorme van diastoliese disfunksie <ref>[[#Nishimura98|Nishimura and Tajik (1998)]]</ref>
Ander nie-linguistiese gebruike van "Rosetta" om sagteware te noem sluit in die [[Europese Ruimtevaartorganisasie]] se [[Rosetta-ruimtetuig]], wat gelanseer is om die komeet 67P/Churyumov–Gerasimenko te bestudeer in die hoop dat die bepaling van die samestelling daarvan begrip van die oorsprong van die [[Sonnestelsel]] sal bevorder. Een program, wat as 'n "liggewig dinamiese vertaler" gereken word, wat toepassings wat saamgestel is vir PowerPC-verwerkers in staat stel om op x86-verwerker [[Apple Inc.]]-stelsels te werk, word "Rosetta" genoem. Die Rosetta@home-poging is 'n verspreide rekenaarprojek vir die voorspelling van proteïenstrukture vanaf aminosuurvolgorde (d.w.s. die vertaling van volgorde in struktuur).
Die naam word gebruik vir verskeie vorme van [[Masjienvertaling|vertaalprogrammatuur]]. "''Rosetta Stone''" is 'n handelsmerk van taalleer sagteware wat gepubliseer word deur Rosetta Stone Inc., met sy hoofkwartier in [[Arlington County, Virginië|Arlington County]], VSA. En "Rosetta", ontwikkel en onderhou deur Canonical as deel van die Launchpad-projek, is 'n aanlyn taalvertaalinstrument om te help met lokalisering van [[sagteware]].
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
===Bibliografie===
*{{Cite book |last1=Adkins |first1=Lesley |last2=Adkins |first2=R. A. |title=The Keys of Egypt: the obsession to decipher Egyptian hieroglyphs |year=2000 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-019439-0 |ref=Adkins69 |url=https://archive.org/details/keysofegyptobses00adki }}
*{{Cite journal |last=Allen |first=Don Cameron |title=The Predecessors of Champollion |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |issue=5 |volume=144 |year=1960 |pages=527–547 |ref=Allen69}}
*{{Cite book |last=Andrews |first=Carol |title=The Rosetta Stone |year=1985 |publisher=British Museum Press |isbn=978-0-87226-034-4 |ref=Andrews69 |url=https://archive.org/details/britishmuseumboo00andr }}
*{{Cite book |last1=Assmann |first1=Jan |last2=Jenkins |first2=Andrew |title=The Mind of Egypt: history and meaning in the time of the Pharaohs |publisher=Harvard University Press |year=2003 |url=https://books.google.com/books?id=XEMadfTi_U4C&q=Horwennefer&pg=PP1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131183938/https://books.google.com/books?id=XEMadfTi_U4C&q=Horwennefer&pg=PP1 |archive-date=2022-01-31 |url-status=live |access-date=2010-07-21 |ref=Assman |isbn=978-0-674-01211-0}}
*{{Cite news |title=Antiquities Wish List |work=Al-Ahram Weekly |date=2005-07-20 |url=http://weekly.ahram.org.eg/2005/751/eg7.htm |ref=Antiquities05 |access-date=2010-07-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100916194918/http://weekly.ahram.org.eg/2005/751/eg7.htm |archive-date=September 16, 2010}}
*{{Cite book |last1=Bagnall |first1=R. S. |last2=Derow |first2=P. |date=2004 |title=The Hellenistic Period: historical sources in translation |publisher=Blackwell |isbn=1-4051-0133-4 |url=http://www.columbia.edu/itc/classics/bagnall/3995/readings/b-d2-9.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228133020/http://www.columbia.edu/itc/classics/bagnall/3995/readings/b-d2-9.htm |archive-date=2010-12-28 |url-status=live |access-date=2010-07-18 |ref=Bagnall04}}
*{{Cite news |first=Martin |last=Bailey |title=Shifting the Blame |work=Forbes.com |date=2003-01-21 |url=https://www.forbes.com/2003/01/21/cx_0121hot.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213015245/https://www.forbes.com/2003/01/21/cx_0121hot.html |archive-date=2012-02-13 |url-status=live |access-date=2010-07-06 |ref=Bailey03}}
*{{Cite book |last=Bevan |first=E. R. |author-link=w:Edwyn R. Bevan |title=The House of Ptolemy |publisher=Methuen |year=1927 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Africa/Egypt/_Texts/BEVHOP/home.html |access-date=2010-07-18 |ref=Bevan27}}
*{{Cite conference |title=The acquisition by the British Museum of antiquities discovered during the French invasion of Egypt |last=Bierbrier |first=M. L. |year=1999 |editor=Davies, W. V |book-title=Studies in Egyptian Antiquities |publisher=(British Museum Publications) |ref=Bierbrier99}}
*{{Cite journal |last1=Brown |first1=V. M. |last2=Harrell |first2=J. A. |year=1998 |title=Aswan Granite and Granodiorite |journal=Göttinger Miszellen |volume=164 |pages=133–137 |ref=Brown98}}
*{{Cite book |last=Budge |first=E. A. Wallis |author-link=w:E. A. Wallis Budge |title=The Mummy: chapters on Egyptian funereal archaeology |publisher=Cambridge University Press |year=1894 |url=https://archive.org/details/cu31924086199548 |access-date=2010-07-19 |ref=Budgem}}
*{{Cite book |last=Budge |first=E. A. Wallis |author-link=w:E. A. Wallis Budge |title=The Decrees of Memphis and Canopus |publisher=Kegan Paul |year=1904 |url=https://archive.org/details/decreesofmemphis01budg |access-date=2018-12-10 |ref=Budge70 }}
*{{Cite book |last=Budge |first=E. A. Wallis |author-link=w:E. A. Wallis Budge |title=The Rosetta Stone |url=https://archive.org/details/rosettastone00budguoft |access-date=2010-06-12 |year=1913 |publisher=British Museum |ref=Budge69}}
*{{Cite book |last=Burleigh |first=Nina |title=Mirage: Napoleon's scientists and the unveiling of Egypt |year=2007 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-059767-2 |ref=Burleigh07 |url=https://archive.org/details/miragenapoleonss00burl }}
*{{Cite book |last1=Clarysse |first1=G. W. |last2=Van der Veken |first2=G. |others=Assistance by S. P. Vleeming |date=1983 |title=The Eponymous Priests of Ptolemaic Egypt (P. L. Bat. 24): Chronological lists of the priests of Alexandria and Ptolemais with a study of the demotic transcriptions of their names |url=https://archive.org/details/eponymouspriests0024clar |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-06879-1 |ref=Clarysse83}}
*{{Cite conference |last1=Clarysse |first1=G. W. |date=1999 |title= Ptolémées et temples |editor=Valbelle, Dominique |book-title=Le Décret de Memphis: colloque de la Fondation Singer-Polignac a l’occasion de la celebration du bicentenaire de la découverte de la Pierre de Rosette |location=Paris |ref=Clarysse99}}
*{{Cite book |title=Chronicles of the Pharaohs: the reign-by-reign record of the rulers and dynasties of Ancient Egypt |url=https://archive.org/details/chronicleofphara0000clay |last=Clayton |first=Peter A. |year=2006 |publisher=Thames & Hudson |isbn=0-500-28628-0 |ref=Clayton06}}
*{{cite web |url=http://www.astronomynow.com/news/n1004/14GRB/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100422051434/http://www.astronomynow.com/news/n1004/14GRB/ |archive-date=2010-04-22 |url-status=live |title=New Rosetta Stone for GRBs as supernovae |access-date=2010-07-04 |first=Keith |last=Cooper |work=Astronomy Now Online |date=2010-04-14 |ref=Cooper10}}
*{{Cite book |language=fr |last=Dewachter |first=M. |title=Champollion: un scribe pour l'Égypte |series=Coll. « Découvertes Gallimard » (nº 96) |year=1990 |location=Paris |publisher=Éditions Gallimard |isbn=978-2-07-053103-5 |ref=Dewachter90}}
*{{Cite book |last=Downs |first=Jonathan |title=Discovery at Rosetta: the ancient stone that unlocked the mysteries of Ancient Egypt |url=https://archive.org/details/discoveryatroset0000down_z2n4 |year=2008 |publisher=Skyhorse Publishing |isbn=978-1-60239-271-7 |ref=Downs69}}
*{{Cite news |first1=Charlotte |last1=Edwardes |first2=Catherine |last2=Milner |title=Egypt demands return of the Rosetta Stone |work= [[w:The Daily Telegraph|The Daily Telegraph]] |date=2003-07-20 |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/egypt/1436606/Egypt-demands-return-of-the-Rosetta-Stone.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/egypt/1436606/Egypt-demands-return-of-the-Rosetta-Stone.html |archive-date=2022-01-11 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2006-10-05 |ref=Edwardes03}}
*{{Cite news |first=Nevine |last=El-Aref |title=The Rose of the Nile |work=[[w:Al-Ahram Weekly|Al-Ahram Weekly]] |date=2005-11-30 |ref=Rose05 }}
*{{Cite book |title=Egyptology: the missing millennium: Ancient Egypt in medieval Arabic writings |last=El Daly |first=Okasha |year=2005 |publisher=UCL Press |isbn=1-84472-063-2 |ref=Eldaly05}}
*{{Cite book |last1=Gillispie |first1=C. C. |last2=Dewachter |first2=M. |date=1987 |title=Monuments of Egypt: the Napoleonic edition |publisher=Princeton University Press |pages=1–38 |ref=Gillispie87}}
*{{cite web |url=http://www.tyndalehouse.com/Egypt/ptolemies/horwennefer_fr.htm |title=Horwennefer |work=Egyptian Royal Genealogy |access-date=2010-06-12 |ref=Horwennefer}}
*{{cite web |first=Henry |last=Huttinger |title=Stolen Treasures: Zahi Hawass wants the Rosetta Stone back—among other things |publisher=Cairo Magazine |date=2005-07-28 |url=http://www.cairomagazine.com/?module=displaystory&story_id=1238&format=html |archive-url=https://web.archive.org/web/20051201070256/http://www.cairomagazine.com/?module=displaystory&story_id=1238&format=html |archive-date=2005-12-01 |access-date= 2006-10-06 |ref=Huttinger05}}
*{{cite web |url=http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/2000/ihwg.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070809000616/http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/2000/ihwg.htm |archive-date=2007-08-09 |title=International team accelerates investigation of immune-related genes |access-date=2006-11-23 |work=The National Institute of Allergy and Infectious Diseases |date=2000-09-06 |ref=International}}
*{{cite book |last=Iversen |first=Erik |title=The Myth of Egypt and Its Hieroglyphs in European Tradition |url=https://archive.org/details/mythofegyptitshi0000iver |year=1993 |orig-year=First edition 1961 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-02124-9 |ref=Iversen}}
*{{Cite journal |last1=Kitchen |first1=Kenneth A. |year=1970 |title=Two Donation Stelae in the Brooklyn Museum |journal=Journal of the American Research Center in Egypt |volume=8 |pages=59–67 |ref=Kitchen70|doi=10.2307/40000039 |jstor=40000039 }}
*{{Cite book |last=Meyerson |first=Daniel |title=The Linguist and the Emperor: Napoleon and Champollion's quest to decipher the Rosetta Stone |year=2004 |publisher=Ballantine Books |isbn=978-0-345-45067-8 |ref=Meyerson69 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/linguistemperorn0000meye }}
*{{Cite journal |last1=Middleton |first1=A. |last2=Klemm |first2=D. |year=2003 |title=The Geology of the Rosetta Stone |journal=Journal of Egyptian Archaeology |volume=89 |issue=1 |pages=207–216 |doi= 10.1177/030751330308900111|s2cid=126606607 |ref=Middleton03}}
*{{Cite conference |title=The Examination and Conservation of the Rosetta Stone at the British Museum |first=E. |last=Miller |year=2000 |editor=Roy, A. |editor2=Smith, P |book-title=Tradition and Innovation |publisher=(British Museum Publications) |pages=128–132 |ref=Miller00 |display-authors=etal}}
*{{Cite book |url=http://www.enim-egyptologie.fr/index.php?page=cenim&n=12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802133935/http://www.enim-egyptologie.fr/index.php?page=cenim&n=12 |archive-date=2 Augustus 2026 |url-status=live |title=Ptolémée Épiphane, Aristonikos et les prêtres d'Égypte. Le Décret de Memphis (182 a.C.): édition commentée des stèles Caire RT 2/3/25/7 et JE 44901 (CENiM 12) |last1=Nespoulous-Phalippou |first1=Alexandra |year=2015 |location=Montpellier |publisher=Université Paul Valéry |ref=Nespoulous-Phalippou}}
*{{Cite book |title=Ancient Egyptian Materials and Technology |last1=Nicholson |first1=P. T. |last2=Shaw |first2=I. |year=2000 |publisher=Cambridge University Press |ref=Nicholson00}}
*{{cite journal |title=Evaluation of diastolic filling of left ventricle in health and disease: Doppler echocardiography is the clinician's Rosetta Stone |journal=Journal of the American College of Cardiology |last1=Nishimura |first1=Rick A. |last2=Tajik |first2=A. Jamil |date=1998-04-23 |ref=Nishimura98 |doi=10.1016/S0735-1097(97)00144-7 |pmid=9207615 |volume=30 |issue=1 |pages=8–18|doi-access=free }}
*{{Cite book |title=Oxford English Dictionary. 2nd ed. |publisher=Oxford University Press |year=1989 |url=http://dictionary.oed.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110211233907/http://dictionary.oed.com/ |archive-date=11 Februarie 2011 |url-status=live |isbn=978-0-19-861186-8 |ref=OUP}}
*{{Cite book |last1=Parkinson |first1=Richard B. |author-link1=w:Richard B. Parkinson |last2=Diffie |first2=W. |author-link2=w:Whitfield Diffie |last3=Simpson |first3=R. S. |title=Cracking Codes: the Rosetta Stone and decipherment |url=https://books.google.com/books?id=QD9g1mMaAAsC |archive-url=https://web.archive.org/web/20140111204727/https://books.google.com/books?id=QD9g1mMaAAsC |archive-date=2014-01-11 |url-status=live |access-date=2010-06-12 |year=1999 |publisher=[[w:University of California Press|University of California Press]] |isbn=978-0-520-22306-6 |ref=Parkinson69}}
*{{Cite book |last=Parkinson |first=Richard B. |author-link=w:Richard B. Parkinson |title=The Rosetta Stone |series=British Museum objects in focus |year=2005 |publisher=British Museum Press |isbn=978-0-7141-5021-5 |ref=Parkinson70 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/rosettastone0000park }}
*{{Cite book |last1=Quirke |first1=Stephen |last2=Andrews |first2=Carol |title=The Rosetta Stone |year=1989 |publisher=Abrams |isbn=978-0-8109-1572-5 |ref=Quirke69}}
*{{Cite book |last=Ray |first=J. D. |author-link=w:John D. Ray |title=The Rosetta Stone and the Rebirth of Ancient Egypt |year=2007 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-02493-9 |ref=Ray69 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/rosettastonerebi0000rayj }}
*{{Cite book |last1=Robinson |first1=Andrew |title=Lost Languages: the enigma of the world's undeciphered scripts |url=https://archive.org/details/lostlanguageseni0000robi |year=2009 |publisher=Thames & Hudson |isbn=978-0-500-51453-5 |ref=Robinson09}}
*{{cite web |url=https://www.britishmuseum.org/research/search_the_collection_database/search_object_details.aspx?objectid=117631&partid=1&searchText=rosetta+stone&fromADBC=ad&toADBC=ad&numpages=10&orig=%2fresearch%2fsearch_the_collection_database.aspx¤tPage=1 |title=The Rosetta Stone |publisher=The British Museum |access-date=2010-06-12 |ref=BMRS |archive-date=2010-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100823103554/https://www.britishmuseum.org/research/search_the_collection_database/search_object_details.aspx?objectid=117631&partid=1&searchText=rosetta+stone&fromADBC=ad&toADBC=ad&numpages=10&orig=%2fresearch%2fsearch_the_collection_database.aspx¤tPage=1 |url-status=dead}}
*{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8402640.stm |archive-url=https://web.archive.org/web/20091217030254/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8402640.stm |archive-date=2009-12-17 |url-status=live |title=Rosetta Stone row 'would be solved by loan to Egypt' |work=BBC News |date=2009-12-08 |access-date=2010-07-14 |ref=Rosetta09}}
*{{Cite book |title=The Oxford history of Ancient Egypt |last=Shaw |first=Ian |year=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-280458-8 |ref=Shaw00 |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw }}
*{{cite journal |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/296/5566/285?ijkey=zlwRiv/qSEivQ&keytype=ref&siteid=sci |archive-url=https://web.archive.org/web/20060118042539/http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/296/5566/285?ijkey=zlwRiv/qSEivQ&keytype=ref&siteid=sci |archive-date=2006-01-18 |url-status=live |title=''Arabidopsis'', the Rosetta Stone of Flowering Time? |journal=Science |access-date=2006-11-23 |first1=Gordon G. |last1=Simpson |first2=Caroline |last2=Dean |date=2002-04-12 |ref=Simpson02 |doi=10.1126/science.296.5566.285 |pages=285–289 |volume=296 |issue=5566 |pmid=11951029 |bibcode=2002Sci...296..285S}}
*{{Cite book |last1=Shaw |first1=Ian |last2=Nicholson |first2=Paul |title=The Dictionary of Ancient Egypt |url=https://archive.org/details/dictionaryofanci0000shaw |url-access=registration |year=1995 |publisher=Harry N. Abrams |isbn=0-8109-9096-2 |ref=ShawNicholson1995}}
*{{Cite book |last=Simpson |first=R. S. |title=Demotic Grammar in the Ptolemaic Sacerdotal Decrees |publisher=Griffith Institute |year=1996 |isbn=978-0-900416-65-1 |ref=Simpson96}}
*{{cite web |last=Simpson |first=R. S. |title=The Rosetta Stone: translation of the demotic text |publisher=The British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/article_index/r/the_rosetta_stone_translation.aspx |date=n.d. |access-date=2010-07-21 |ref=Simpson |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100706095633/http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/article_index/r/the_rosetta_stone_translation.aspx |archive-date=2010-07-06 }}
*{{Cite book |last1=Solé |first1=Robert |author-link1=w:Robert Solé |last2=Valbelle |first2=Dominique |title=The Rosetta Stone: the story of the decoding of hieroglyphics |year=2002 |publisher=Four Walls Eight Windows |isbn=978-1-56858-226-9 |ref=Solé69 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/rosettastone0000sole }}
*{{Cite book |last1=Spencer |first1=Neal |last2=Thorne |first2=C. |title=Book of Egyptian Hieroglyphs |url=https://archive.org/details/britishmuseumboo0000spen |year=2003 |publisher=British Museum Press, Barnes & Noble |isbn=978-0-7607-4199-3 |ref=Spencer69}}
*{{Cite book |title=Synopsis of the Contents of the British Museum |year=1847 |publisher=British Museum |ref=Synopsis |url=https://books.google.com/books?id=jHJUAAAAYAAJ}}
*{{Cite book |title=Chronicle of the Queens of Egypt |last1=Tyldesley |first1=Joyce |author-link1=w:Joyce Tyldesley |year=2006 |publisher=Thames & Hudson |isbn=0-500-05145-3 |ref=Tyldesley2006 |url=https://archive.org/details/chronicleofqueen00tyld }}
*{{Cite book |editor-last1=Walker |editor-first1=Susan |editor-last2=Higgs |editor-first2=Peter |title=Cleopatra of Egypt |url=https://archive.org/details/cleopatraofegypt0000unse_h7b7 |year=2001 |publisher=British Museum Press |isbn=0-7141-1943-1 |ref=Walker2001}}
*{{Cite book |last=Wilson |first=Robert Thomas |title=History of the British Expedition to Egypt. 4th ed. |year=1803 |publisher=Military Library |url=https://books.google.com/books?id=mypLAAAAYAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425161358/https://books.google.com/books?id=mypLAAAAYAAJ |archive-date=2016-04-25 |url-status=live |access-date=2010-07-19 |ref=wilson03}}
== Eksterne skakels ==
* [http://www.ancientegypt.co.uk/writing/rosetta.html Die Rosettasteen in die Britse Museum] (Engels)
* [http://pw1.netcom.com/~qkstart/rosetta.html 'n Vertaling van die teks van die steen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090712232324/http://pw1.netcom.com/~qkstart/rosetta.html |date=12 Julie 2009 }} (Engels)
{{CommonsKategorie-inlyn|Rosetta Stone}}
{{Gesagsrekords}}
{{Voorbladster}}
[[Kategorie:Antieke Egipte]]
[[Kategorie:Argeologiese artefakte]]
bavny7ig7vg72uu4mwux4nt08gvmz9u
Sjabloon:Aktueel
10
13882
3373501
3362237
2026-11-17T19:52:21Z
Sobaka
328
opdateer
3373501
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Kimi Antonelli at the 2025 US Grand Prix in Austin, TX (cropped).jpg|150px|regs|Kimi Antonelli in 2025.]]
* Die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2026]] se uitslag is op 9 November bekendgemaak.
* '''[[Kimi Antonelli]]''' wen sy eerste [[Formule Een]]-bestuurderskampioenskap tydens die [[Formule 1-seisoen van 2026]] en word op 20 jaar die jongste Formule Een-wêreldkampioen ooit.
* Die FIA kondig 'n ooreenkoms met [[Rwanda]] aan, waarvolgens dié land vanaf 2030 vir tien jaar 'n [[Afrika Grand Prix]] mag aanbied. [[Suid-Afrika]] beywer hom steeds vir 'n terugkeer van die [[Suid-Afrikaanse Grand Prix]].
* Die 2026-[[Nobelprys vir Vrede]] word toegeken aan die [[Suid-Afrika]]anse juris en [[menseregte]]aktivis [[Navi Pillay]] "vir haar pogings om [[vrede]] en [[internasionale reg]] te bevorder".
* Die [[Internasionale Krieketraad]] en [[Krieket Suid-Afrika]] maak die [[Krieketwêreldbeker 2027]] se wedstrydskedule in [[Kaapstad]] bekend; dié toernooi sal op 2 Oktober in [[Windhoek]] begin en die eindstryd sal ná ses weke se wedstryde in Suid-Afrika, [[Zimbabwe]] en [[Namibië]] op 21 November op [[Wanderersstadion|Wanderers]] in [[Johannesburg]] beslis word.
<div class="itn-footer" style="margin-top: 0.5em;">
'''Voortdurend:''' [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in Oekraïne]] • [[Iran-oorlog in 2026|Iran-oorlog]] • [[Soedanese burgeroorlog (2023-hede)|Soedanese burgeroorlog]]<br />
'''[[:Kategorie:Sterftes_in_{{CURRENTYEAR}}|Onlangs oorlede]]:''' [[Patrick Stewart]] • [[John Leeson]] • [[Chris Lamprecht]] • [[Ben Dekker]] • [[Eddie Eckstein]]
</div>
<noinclude>
[[Kategorie:Voorbladsjablone]]
</noinclude>
akn7251z5ddb4g67t77fja0uhhny2jj
Mens
0
14780
3373521
3360288
2026-11-17T21:34:02Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373521
wikitext
text/x-wiki
{{Taksoboks
| name = Mens
| fossil_range = {{Fossil range|0.195|0}} <small>[[Middel-Pleistoseen]] – tans</small>
| image = Akha-egpaar in Thailand, valskleur-KI-herskepping.jpg
| image_caption = 'n Landelike Akha-egpaar in [[Thailand]]<sup>{{tooltip|KI|KI-konsep van bronfoto, sien lêerinligting}}</sup>
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Mammalia]]
| ordo = [[Primates]]
| subordo = [[Haplorhini]]vari
| infraordo = [[Simiiformes]]
| familia = [[Hominidae]]
| genus = ''[[Homo]]''
| species = ''H. sapiens''
| species_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758)
| subspecies = '''''H. s. sapiens'''''
}}
Die moderne '''mens''' is ’n [[primaat]] van die [[soogdier]]genus ''[[Homo]]'', die [[spesie]] '''''Homo sapiens''''' en die subspesie ''Homo sapiens sapiens''. ''Homo sapiens'' is ’n [[Latyn]]se frase wat beteken "verstandige mens" of "wyse mens".<ref>[http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/primates/primate_order.html Taksonomie van die lewende primate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050320092132/http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/primates/primate_order.html |date=20 Maart 2005 }}, Minnesota-staatsuniversiteit Mankato, besoek op 4 April 2005.</ref>
Mense is die enigste oorblywende lede van die [[Tribus|subtribus]] Hominina, ’n tak van die tribus [[Hominini]] wat tot die familie [[Hominidae|groot ape]] behoort. Hulle het ’n hoogs ontwikkelde [[brein]] wat tot abstrakte [[denke]], [[taal]], selfondersoek en ’n gemeenskapslewe in staat is.<ref>{{cite journal |vauthors=Goodman M, Tagle D, Fitch D, Bailey W, Czelusniak J, Koop B, Benson P, Slightom J |title=Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260 |journal=J Mol Evol |volume=30 |issue=3 |pages=260–66 |year=1990 |pmid=2109087 |doi=10.1007/BF02099995}}</ref><ref>{{cite web |title=Hominidae Classification |work=Animal Diversity Web @ UMich |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html |access-date=25 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20061005035254/http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html |archive-date=5 Oktober 2006 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie vermoë, tesame met ’n regop postuur wat die boonste ledemate vry laat om voorwerpe te kan manipuleer, het die spesie meer as enige ander in staat gestel om gereedskap te gebruik.
Vroeë Hominini – veral die [[Australopithecus africanus|Australopithecina]], wie se brein en [[anatomie]] in baie opsigte meer ooreenstem met dié van niemenslike voorouer-ape – word minder dikwels "mense" genoem as die Hominini van die genus ''[[Homo]]''.<ref>{{cite journal |author1=Tattersall Ian |author2=Schwartz Jeffrey |year=2009 |title=Evolution of the Genus Homo |url= |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |volume=37 |issue= |pages=67–92 |doi=10.1146/annurev.earth.031208.100202}}</ref> Verskeie van laasgenoemde Hominini het vuur gemaak en ’n groot deel van [[Eurasië]] beset, en was sowat 315 000 jaar gelede die voorouers van die anatomies moderne ''Homo sapiens'' in [[Afrika]].<ref>{{cite journal |author1=Antón, Susan C. |author2=Swisher III, Carl C. |year=2004 |title=Early Dispersals of homo from Africa |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=33 |issue= |pages=271–96 |doi=10.1146/annurev.anthro.33.070203.144024}}</ref><ref>{{cite journal |author=Trinkaus Erik |year=2005 |title=Early Modern Humans |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=34 |issue= |pages=207–30 |doi=10.1146/annurev.anthro.34.030905.154913}}</ref> Hulle het sowat 50 000 jaar gelede tekens van moderne gedrag begin toon. In verskeie migrasiegolwe het anatomies moderne mense uit Afrika migreer en die grootste deel van die wêreld bevolk.<ref name="evolutionthe1st4billionyears">{{cite book |title=Evolution: The First Four Billion Years |url=https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich |author=McHenry, H.M |chapter=Human Evolution |editor1=Michael Ruse |editor2=Joseph Travis |year=2009 |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03175-3 |page=[https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich/page/265 265]}}</ref>
Die verspreiding van mense en hul groot en groeiende getalle het wêreldwyd ’n enorme [[Toekoms van die Aarde#Menslike invloed|impak]] op groot dele van die omgewing en miljoene plaaslike spesies gehad. Voordele wat hierdie [[Evolusie|evolusionêre]] sukses verduidelik, sluit in hul groter brein, wat ook probleemoplossing, redenasie, sosialisering en ’n sosiale leërvermoë moontlik gemaak het. Benewens die gereedskap wat hulle gebruik het, is hulle sover bekend die enigste bestaande spesie wat vuur maak en hul [[kos]] kook, [[klere]] dra en verskeie ander [[Tegnologie|tegnologieë]] en [[kuns]] skep.
Mense is besonder goed met die gebruik van simboliese kommunikasiestelsels (soos taal en kuns) om hulself uit te druk en idees uit te ruil, en om hulself in nuttige groepe te organiseer. Hulle skep ingewikkelde sosiale strukture wat uit baie samewerkende en mededingende groepe bestaan, van [[familie]]s tot politieke [[Staat|state]]. Sosiale interaksie tussen mense het gelei tot die ontstaan van ’n uiters groot verskeidenheid waardes,<ref>Marshall T. Poe A History of Communications: Media and Society from the Evolution of Speech to the Internet. Cambridge: Cambridge University Press, 2011. {{ISBN|9780521179447}}</ref> sosiale norme en rituele, wat saam die grondslag van die menslike gemeenskap vorm. Nuuskierigheid en die begeerte om te verstaan en die omgewing te beïnvloed, en om verskynsels (of gebeure) te verduidelik en manipuleer, was die grondslag vir die ontwikkeling van [[wetenskap]], [[filosofie]], [[mitologie]], [[godsdiens]], [[antropologie]] en talle ander kennisterreine.
Hoewel die menslike bestaan grootliks bevorder is deur die jag-en-versamel-praktyk in samelewings met noue bande,<ref>[http://www.britannica.com/topic/hunting-and-gathering-culture "Hunting and gathering culture"]. ''Encyclopædia Britannica'' (aanlyn). Encyclopædia Britannica Inc., 2016. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20190408235236/http://www.britannica.com/topic/hunting-and-gathering-culture |date=2019-04-08}}</ref> het al hoe meer menslike bevolkings hulle sowat 10 000 jaar gelede begin vestig, landbou beoefen<ref>"[http://www.ancient.eu/Neolithic/ Neolithic]." ''Ancient History Encyclopedia''. Ancient History Encyclopedia Limited. 2014. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20210411200857/http://www.ancient.eu/Neolithic/ |date=2021-04-11}}</ref> en diere getem, en so het die beskawing begin ontstaan. Hierdie gemeenskappe het algaande gegroei en oor die wêreld heen regeringsvorme, godsdiens en kultuur gevestig. Dit het mense in streke verenig om state en ryke te stig. Die vinnige ontwikkeling van wetenskaplike en mediese tegnieke in die [[19de eeu|19de]] en [[20ste eeu]] het gelei tot die ontwikkeling van brandstofgedrewe tegnologieë en langer lewens, en dit het veroorsaak dat die menslike bevolking eksponensieel gegroei het. Vandag raam die [[Verenigde Nasies]] die wêreldwye menslike bevolking op amper 7,6 miljard.<ref name="UNDES-Pop"/>
== Etimologie en definisie ==
Die algemene gebruik van die woord "mens" is vir die enigste oorlewende spesie van die genus ''Homo'', die moderne ''Homo sapiens'' wat anatomie en gedrag betref.
In wetenskaplike terme het die betekenis van "[[hominied]]" en "[[hominien]]" in die afgelope dekades verander met die toenemende ontdekking en bestudering van die [[fossiel]]e voorouers van die moderne mens. Die voorheen duidelike onderskeid tussen mens en [[aap]] het vervaag, en dit het gelei tot die begrip dat hominiede verskeie spesies insluit, maar dat ''Homo'' en nabye verwante sedert die skeiding van die [[sjimpansee]] die enigste hominiene is. Daar is ook ’n onderskeid tussen "anatomies moderne" en [[Argaïese mense|"argaïese" mense]]. Laasgenoemde sluit die vroegste fossiele lede van die spesie in.
Die woord "mens" ([[Nederlands]] ''mens'', [[Duits]] ''Mensch'', [[Sweeds]] ''människa'', [[Deens]] ''menneske'') is ’n variant van "man" (Duits ''Mann'', [[Engels]] ''man''), wat uiteindelik sou teruggaan op ’n [[Indo-Europees|Indo-Europese]] stam *''man-'': "dink" of *''ma-'': "meet". Hierdie stam word in Latyn aangetref ''mens, mentis'': "gees, [[verstand]]" (vergelyk Engels ''mind''), ''memoria'': "geheue, herinnering", [[Grieks]] ''menos'': "gees: "geheue", [[Sanskrit]] ''man-'': "dink, gees", [[Russies]] ''mnit''' "meen, dink". In [[Sanskriet|Oudindies]] bestaan ook ''Manu'': "(oer-)mens", moderne [[Hindi]] ''manusha'': "mens, man". Van hier af kom die wetenskaplike naam ''Homo sapiens'' (Latyn: "verstandige mens" of "wyse mens").
Die [[binomiale naam]] is gevestig deur [[Carl Linnaeus]] in sy 18de-eeuse werk ''[[Systema Naturae]]''.<ref>{{cite journal |last=Spamer |first=Earle E |date=29 Januarie 1999 |title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758 |journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences |volume=149 |issue=1 |pages=109–14 |jstor=4065043}}</ref>
== Geskiedenis ==
=== Evolusie en omvang ===
{{Hoofartikel|Menslike evolusie}}
Die genus ''Homo'' het ontwikkel en begin verskil van ander hominiene in Afrika nadat die menslike [[klade]] afgesplits het van die sjimpanseelyn van die hominiedtak (groot ape) van die primate. Moderne mense, wat gedefinieer word as die spesie ''Homo sapiens'', of spesifiek die enigste oorlewende subspesie, ''Homo sapiens sapiens'', het mettertyd al die [[kontinent]]e en groter [[eiland]]e beset en 125 000 tot 60 000 jaar gelede in Eurasië aangekom,<ref>{{cite web |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/69197/title/Hints_of_earlier_human_exit_from_Africa |title=Hints of Earlier Human Exit From Africa |doi=10.1126/science.1199113 |publisher=Science News |access-date=1 Mei 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427201317/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/69197/title/Hints_of_earlier_human_exit_from_Africa |archive-date=27 April 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>Paul Rincon [http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12300228 Humans 'left Africa much earlier'] BBC News, 27 Januarie 2011 {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20261006075848/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12300228 |date=2026-10-06}}</ref> sowat 40 000 jaar gelede in [[Australië]] en 15 000 jaar gelede in die [[Amerikas]], en tussen die jare [[300]] en [[1280]] op afgeleë eilande soos [[Hawaii]], [[Paaseiland]], [[Madagaskar]] en [[Nieu-Seeland]].<ref name=Lowe>{{cite web |url=http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100522032853/http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf |archive-date=22 Mei 2010 |url-status=live |title=Polynesian settlement of New Zealand and the impacts of volcanism on early Maori society: an update |last=Lowe |first=David J. |year=2008 |publisher=University of Waikato |accessdate=29 April 2010}}</ref><ref>{{cite journal |author=Appenzeller Tim |year=2012 |title=Human migrations: Eastern odyssey |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-05-03_485_7396/page/24|journal=Nature |volume=485 |issue= |pages=24–26 |doi=10.1038/485024a |pmid=22552074}}</ref>
==== Getuienis van molekulêre biologie ====
[[Lêer:Hominidae chart af.svg|duimnael|]]
Die naaste bestaande verwante van die mens is die [[sjimpansee]] en [[gorilla]].<ref name=Wood>{{cite journal |author1=Wood, Bernard |author2=Richmond, Brian G. |title=Human evolution: taxonomy and paleobiology |journal=Journal of Anatomy |volume=197 |issue=1 |pages=19–60 |year=2000 |pmid=10999270 |pmc=1468107 |doi=10.1046/j.1469-7580.2000.19710019.x}}</ref> Met die volgordebepaling van die mens en sjimpansee se [[Genoom|genome]] word tans geraam die ooreenkoms tussen hul [[DNS]] is tussen 95% en 99%.<ref name=Wood/><ref>Ajit, Varki and David L. Nelson. 2007. Genomic Comparisons of Humans and Chimpanzees. Annu. Rev. Anthropol. 2007. 36:191–209</ref><ref>Ken Sayers, Mary Ann Raghanti, and C. Owen Lovejoy. 2012 Human Evolution and the Chimpanzee Referential Doctrine. Annual Review of Anthropology, Vol. 41</ref> Deur ’n metode genaamd molekulêre klok te gebruik, kan die benaderde tyd bereken word toe twee lyne gesplits het. Die [[gibbon]]s (familie Hylobatidae) en [[orang-oetang]]s (genus ''Pongo'') was die eerste groep wat gesplits het van die lyn wat tot die mens gelei het, daarna die gorillas (genus ''Gorilla''), gevolg deur die sjimpansees (genus ''Pan''). Die splitsing tussen die mens en sjimpansee het sowat 4-8 miljoen jaar gelede plaasgevind tydens die [[Epog (geologie)|epog]] bekend as die [[Mioseen]].<ref>Ruvolo, M. 1997. Genetic Diversity in Hominoid Primates. Annual Review of Anthropology, Vol. 26, (1997), bl. 515–40</ref><ref name=Ruvolo1997>{{cite journal |author=Ruvolo, Maryellen |title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets |url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/14/3/248 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=14 |issue=3 |pages=248–65 |year=1997 |pmid=9066793 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761}}</ref> Tydens dié splitsing is [[chromosoom 2]] gevorm van twee ander [[Chromosoom|chromosome]], en dit het die mens gelaat met net 23 paar chromosome in vergelyking met die 24 paar van die ander ape.<ref name="fusion">[http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes] by Alec MacAndrew; accessed 18 Mei 2006. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20261024022311/http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm |date=2026-10-24}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=x-WAHpC0Ah0 Evidence of Common Ancestry: Human Chromosome 2] (video) 2007</ref>
==== Getuienis van die fossielrekord ====
Daar is min fossiele getuienis vir die splitsing tussen die gorilla-, sjimpansee- en hominienlyn.<ref>{{cite journal |author=Begun David R |year=2010 |title=Miocene Hominids and the Origins of the African Apes and Humans |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=39 |issue= |pages=67–84 |doi=10.1146/annurev.anthro.012809.105047}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Begun David R. |author2=Nargolwalla Mariam C. |author3=Kordos Laszlo |year=2012 |title=European Miocene Hominids and the Origin of the African Ape and Human Clade |url= |journal=Evolutionary Anthropology |volume=21 |issue=1 |pages=10–23 |doi=10.1002/evan.20329 |pmid=22307721}}</ref> Die vroegste fossiele wat na bewering lede van die hominienlyn is, is ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'' van 7 miljoen jaar gelede, ''[[Orrorin tugenensis]]'' van sowat 5,7 miljoen jaar gelede en ''Ardipithecus kadabba'' van sowat 5,6 miljoen jaar gelede. Daar is al gesê elk van hierdie spesies het op twee voete geloop en was voorouers van latere hominiene, maar al dié bewerings word betwis. Dit is ook moontlik dat enigeen van die drie ’n voorouer van ’n ander tak van die Afrika-ape is, of ’n gesamentlike voorouer van hominiene en ander Afrika-ape. Die kwessie is steeds onopgelos. Uit hierdie vroeë spesies het die Australopithecina sowat 4 miljoen jaar gelede gesplits in [[Paranthropus|robuuste]] en [[Australopithecus|delikate]] takke,<ref>{{cite journal |first1=Henry M. |last1=McHenry |first2=Katherine |last2=Coffing |journal=Annual Review of Anthropology |title=Australopithecus to Homo: Transformations in Body and Mind |volume=29 |pages=125–46 |doi=10.1146/annurev.anthro.29.1.125}}</ref> waarvan een (soos ''[[Australopithecus garhi]]'', van 2,5 miljoen jaar gelede) waarskynlik ’n direkte voorouer van die genus ''Homo'' is.<ref>{{cite journal |title=Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-03-20_347_6228/page/1352 |first1=Brian |last1=Villmoare |first2=William H. |last2=Kimbel |first3=Chalachew |last3=Seyoum |first4=Christopher J. |last4=Campisano |first5=Erin N. |last5=DiMaggio |first6=John |last6=Rowan |first7=David R. |last7=Braun |first8=J. Ramón |last8=Arrowsmith |first9=Kaye E. |last9=Reed |journal=Science |date=20 Maart 2015 |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–55 |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410}}</ref>
Die vroegste lede van die genus ''Homo'' is ''[[Homo habilis]]'', wat sowat 2,8 miljoen jaar gelede ontwikkel het.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-31718336 |title='First human' discovered in Ethiopia |work=BBC News |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504220727/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-31718336 |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''Homo habilis'' word beskou as die eerste spesie wat volgens getuienis steengereedskap gebruik het. Onlangs, in 2015, is steengereedskap van voor die tyd van ''Homo habilis'' egter in Noordwes-[[Kenia]] ontdek wat na raming 3,3 miljoen jaar oud is.<ref name="Harmand 2015">{{cite journal |last1=Harmand |first1=Sonia |last2=Lewis |first2=Jason E. |last3=Feibel |first3=Craig S. |last4=Lepre |first4=Christopher J. |last5=Prat |first5=Sandrine |last6=Lenoble |first6=Arnaud |last7=Boës |first7=Xavier |last8=Quinn |first8=Rhonda L. |last9=Brenet |first9=Michel |last10=Arroyo |first10=Adrian |last11=Taylor |first11=Nicholas |last12=Clément |first12=Sophie |last13=Daver |first13=Guillaume |last14=Brugal |first14=Jean-Philip |last15=Leakey |first15=Louise |last16=Mortlock |first16=Richard A. |last17=Wright |first17=James D. |last18=Lokorodi |first18=Sammy |last19=Kirwa |first19=Christopher |last20=Kent |first20=Dennis V. |last21=Roche |first21=Hélène |title=3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-05-21_521_7552/page/310 |journal=Nature |volume=521 |issue=7552 |year=2015 |pages=310–15 |doi=10.1038/nature14464 |pmid=25993961}}</ref> ''Homo habilis'' se brein was omtrent dieselfde grootte as dié van ’n sjimpansee, en hul grootste aanpassing was om op twee voete te leer loop omdat hulle op die grond gewoon het.
In die volgende miljoen jaar was daar ’n vergroting van die brein se massa in vergelyking met die liggaamsmassa, en met die aankoms van ''[[Homo erectus]]'' in die fossielrekord was daar ’n verdubbeling in die grootte van die brein. ''Homo erectus'' was die eerste hominienspesie wat Afrika verlaat het, en dié spesie het tussen 1,3 en 1,8 miljoen jaar gelede deur Afrika, Asië en Europa versprei. Een deel van ''Homo erectus'', wat ook soms as ’n aparte spesie, ''[[Homo ergaster]]'', geklassifiseer word, het in Afrika agtergebly en in ''Homo sapiens'' ontwikkel. Daar word geglo hierdie spesie het die eerste keer vuur en ingewikkelde gereedskap gebruik. Die eerste oorgangsfossiele tussen ''Homo ergaster/erectus'' en argaïese mense is uit Afrika, soos ''[[Homo rhodesiensis]]'', maar oënskynlike oorgangspesies is ook al in Dmanisi, [[Georgië]], ontdek. Hierdie afstammelinge van Afrika se ''Homo erectus'' het van sowat 500 000 jaar gelede af deur Eurasië versprei en in ''[[Homo antecessor]]'', ''[[Homo heidelbergensis]]'' en ''[[Homo neanderthalensis]]'' ontwikkel. Die eerste fossiele van anatomies moderne mense is uit die Middel-[[Steentydperk|Paleolitikum]], sowat 200 000 jaar gelede, soos die Omo-oorblyfsels van [[Ethiopië]] en die fossiele van Herto, wat soms geklassifiseer word as ''[[Homo sapiens idaltu]]''.<ref name="White03">{{Cite journal |last=White |first=Tim D. |authorlink=Tim White (anthropologist) |last2=Asfaw |first2=B. |last3=DeGusta |first3=D. |last4=Gilbert |first4=H. |last5=Richards |first5=G. D. |last6=Suwa |first6=G. |last7=Howell |first7=F. C. |year=2003 |title=Pleistocene ''Homo sapiens'' from Middle Awash, Ethiopia |journal=Nature |volume=423 |issue=6491 |pages=742–47 |doi=10.1038/nature01669 |pmid=12802332 |postscript=}}</ref> Latere fossiele van argaïese ''Homo sapiens'' van Skhul in [[Israel]] en [[Suid-Europa]] begin sowat 90 000 jaar gelede.<ref>{{Cite journal |journal=Journal of Human Evolution |title=Femoral neck-shaft angles of the Qafzeh-Skhul early modern humans, and activity levels among immature near eastern Middle Paleolithic hominids |author=Trinkaus, E. |authorlink=Erik Trinkaus |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=4290541 |publisher=[[INIST-CNRS]] |year=1993 |volume=25 |pages=393–416 |issn=0047-2484 |doi=10.1006/jhev.1993.1058 |issue=5 |access-date=17 Januarie 2018 |archive-date=22 Oktober 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022071553/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=4290541 |url-status=dead}}</ref>
==== Anatomiese aanpassings ====
Menslike evolusie word gekenmerk deur ’n aantal [[morfologie (biologie)|morfologie]]se, ontwikkelings-, [[fisiologie]]se en [[gedrag]]sveranderings wat plaasgevind het sedert die splitsing tussen mense en sjimpansees. Die belangrikste van hierdie aanpassings is tweevoetigheid, ’n groter brein, verlengde swangerskappe en kinderjare en kleiner [[geslagsdimorfie]]. Die verhouding tussen al hierdie veranderings word steeds druk bespreek.<ref name=Boyd2003>{{cite book |author1=Boyd, Robert |author2=Silk, Joan B. |year=2003 |title=How Humans Evolved |url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd |location=New York City |publisher=Norton |isbn=0-393-97854-0}}</ref> Ander belangrike morfologiese veranderings sluit in ’n beter greep, ’n verandering wat die eerste keer by ''Homo erectus'' voorgekom het.<ref name=Brues1965>{{cite journal |author1=Brues, Alice M. |author2=Snow, Clyde C. |title=Physical Anthropology |journal=Biennial Review of Anthropology |year=1965 |volume=4 |pages=1–39 |url=https://books.google.com/books?id=9WemAAAAIAAJ&pg=PA1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251218142713/https://books.google.com/books?id=9WemAAAAIAAJ&pg=PA1 |archive-date=18 Desember 2025 |url-status=live |isbn=9780804717465}}</ref>
Tweevoetigheid is die basiese aanpassing van die hominienlyn, en dit word beskou as die belangrikste oorsaak van ’n klomp skeletveranderings wat by alle tweevoetige hominiene voorkom. Die eerste tweevoetige hominien is vermoedelik óf ''Sahelanthropus''<ref name=Brunet2002>{{cite journal |last1=Brunet |first1=Michel |last2=Guy |first2=Franck |last3=Pilbeam |first3=David |last4=Mackaye |first4=Hassane Taisso |last5=Likius |first5=Andossa |last6=Ahounta |first6=Djimdoumalbaye |last7=Beauvilain |first7=Alain |last8=Blondel |first8=Cécile |last9=Bocherens |first9=Hervé |last10=Boisserie |first10=Jean-Renaud |last11=De Bonis |first11=Louis |last12=Coppens |first12=Yves |last13=Dejax |first13=Jean |last14=Denys |first14=Christiane |last15=Duringer |first15=Philippe |last16=Eisenmann |first16=Véra |last17=Fanone |first17=Gongdibé |last18=Fronty |first18=Pierre |last19=Geraads |first19=Denis |last20=Lehmann |first20=Thomas |last21=Lihoreau |first21=Fabrice |last22=Louchart |first22=Antoine |last23=Mahamat |first23=Adoum |last24=Merceron |first24=Gildas |last25=Mouchelin |first25=Guy |last26=Otero |first26=Olga |last27=Campomanes |first27=Pablo Pelaez |last28=De Leon |first28=Marcia Ponce |last29=Rage |first29=Jean-Claude |last30=Sapanet |first30=Michel |last31=Schuster |first31=Mathieu |last32=Sudre |first32=Jean |last33=Tassy |first33=Pascal |last34=Valentin |first34=Xavier |last35=Vignaud |first35=Patrick |last36=Viriot |first36=Laurent |last37=Zazzo |first37=Antoine |last38=Zollikofer |first38=Christoph |title=A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-07-11_418_6894/page/145 |journal=Nature |volume=418 |issue=6894 |pages=145–51 |year=2002 |pmid=12110880 |doi=10.1038/nature00879}}</ref> óf ''Orrorin''. ''[[Ardipithecus]]'', ’n ten volle tweevoetige,<ref name=White2015>{{citation |title=Neither chimpanzee nor human, Ardipithecus reveals the surprising ancestry of both |last1=White |first1=Tim D. |last2=Lovejoy |first2=C. Owen |last3=Asfaw |first3=Berhane |last4=Carlson |first4=Joshua P. |last5=Suwa |first5=Gen |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=16 |pages=4877–84 |date=April 2015 |doi=10.1073/pnas.1403659111 |bibcode=2015PNAS..112.4877W |postscript=.}}</ref> het eers later ontstaan. Die kneukellopers, die gorilla en sjimpansee, het min of meer in dieselfde tyd afgesplits, en óf ''Sahelanthropus'' óf ''Orrorin'' kan die mens se [[laaste gemeenskaplike voorsaat]] met dié diere wees. Die vroegste tweevoetiges het eindelik ontwikkel in die Australopithecina en later die genus ''Homo''. Daar is verskeie teorieë vir die ontwikkelingswaarde van tweevoetigheid. Dit is moontlik dat dit ontwikkel het omdat dit die hande vry gelaat het om na kos uit te reik en dit te dra, want dit het bewegingsenergie bespaar omdat dit die spesies toegelaat het om ver te hardloop en te jag, of as ’n strategie om hipertermie te voorkom deur die oppervlak wat direk aan die son blootgestel is, te verklein.
Die menslike spesie het ’n veel groter brein ontwikkel as ander primate – so {{val|1330|u=cm3}} in moderne mense, meer as twee keer dié van ’n sjimpansee of gorilla.<ref name="Schoeneman">{{cite journal |title=Evolution of the Size and Functional Areas of the Human Brain |author=P. Thomas Schoenemann |journal=Annu. Rev. Anthropol. |year=2006 |volume=35 |pages=379–406 |doi=10.1146/annurev.anthro.35.081705.123210}}</ref> Die vergroting van die brein se massa in verhouding tot die liggaamsmassa het begin by ''Homo habilis'', waarvan die brein teen {{val|600|u=cm3}} effens groter was as dié van sjimpansees. Dit het voortgeduur met ''Homo erectus'' ({{val|800|u=cm3}} tot {{val|1100|u=cm3}}) en ’n maksimum bereik by die Neanderdallers ({{val|1200|u=cm3}} tot {{val|1900|u=cm3}}), selfs groter as dié van ''Homo sapiens'' (maar kleiner in verhouding tot die liggaamsmassa).<ref>[http://archaeologyinfo.com/homo-neanderthalensis/ Homo neanderthalensis – Homo neanderthalensis is a widely known but poorly understood hominid ancestor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150908094004/http://archaeologyinfo.com/homo-neanderthalensis/ |date= 8 September 2015 }}. Archaeologyinfo.com. Besoek op 24 Mei 2014.</ref>
Die patroon van menslike nageboortelike breingroei verskil van dié van ander ape en sorg vir langer tydperke van sosiale leerprosesse en die aanleer van tale by jong mense. Die verskille in struktuur kan egter nog belangriker wees as die verskille in grootte.<ref name=Park2007>{{cite journal |author1=Park, Min S. |author2=Nguyen, Andrew D. |author3=Aryan, Henry E. |author4=U, Hoi Sang |author5=Levy, Michael L. |author6=Semendeferi, Katerina |title=Evolution of the human brain: changing brain size and the fossil record |url=https://archive.org/details/sim_neurosurgery_2007-03_60_3/page/555 |journal=Neurosurgery |year=2007 |volume=60 |issue=3 |pages=555–62 |pmid=17327801 |doi=10.1227/01.NEU.0000249284.54137.32}}</ref><ref name=Bruner2007>{{cite journal |last1=Bruner |first1=Emiliano |title=Cranial shape and size variation in human evolution: structural and functional perspectives |journal=Child's Nervous System |volume=23 |issue=12 |pages=1357–65 |year=2007 |pmid=17680251 |doi=10.1007/s00381-007-0434-2}}</ref><ref>{{cite journal |author=Potts Richard |year=2012 |title=Evolution and Environmental Change in Early Human Prehistory |url= |journal=Annu. Rev. Anthropol. |volume=41 |issue= |pages=151–67 |doi=10.1146/annurev-anthro-092611-145754}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Leonard William R. |author2=Snodgrass J. Josh |author3=Robertson Marcia L. |year=2007 |title=Effects of Brain Evolution on Human Nutrition and Metabolism |url= |journal=Annu. Rev. Nutr. |volume=27 |issue= |pages=311–27 |doi=10.1146/annurev.nutr.27.061406.093659 |pmid=17439362}}</ref> Die vergroting in volume het verskillende dele van die brein verskillend geraak – die temporale lobbe, wat sentrums vir taalprosessering bevat, het buite verhouding ontwikkel, net so die prefrontale korteks wat te doen het met ingewikkelde besluitneming en die tempering van sosiale gedrag.<ref name="Schoeneman"/> Die vergoting van die brein se massa in verhouding tot die liggaamsmassa word verbind met ’n groter klem op [[vleis]] in die dieet,<ref>{{cite web |url=http://berkeley.edu/news/media/releases/99legacy/6-14-1999a.html |title=06.14.99 – Meat-eating was essential for human evolution, says UC Berkeley anthropologist specializing in diet |work=Berkeley.edu |date=14 Junie 1999 |access-date=31 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130142744/http://berkeley.edu/news/media/releases/99legacy/6-14-1999a.html |archive-date=30 Januarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thefreelibrary.com/Meat+in+the+human+diet:+an+anthropological+perspective-a0169311689 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023170632/http://www.thefreelibrary.com/Meat+in+the+human+diet:+an+anthropological+perspective-a0169311689 |archive-date=23 Oktober 2012 |url-status=live |title=Meat in the human diet: an anthropological perspective. – Free Online Library |work=Thefreelibrary.com |date=1 September 2007 |accessdate=31 Januarie 2012}}</ref> of met die ontwikkeling van kos kook,<ref name=PNAS>{{cite journal |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555.full?sid=95c4876b-9870-4259-888f-24a6179be4fc |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155347/http://www.pnas.org/content/108/35/14555.full?sid=95c4876b-9870-4259-888f-24a6179be4fc |archive-date=24 September 2015 |url-status=live |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo |first=Chris |last=Organ |work=PNAS |date=22 Augustus 2011 |accessdate=17 April 2012 |doi=10.1073/pnas.1107806108 |pmid=21873223 |volume=108 |pmc=3167533 |pages=14555–59}}</ref> en daar is voorgestel<ref>{{cite journal |last1=Dunbar |first1=Robin I.M. |title=The Social Brain Hypothesis |journal=Evolutionary anthropology |date=1998 |url=http://psych.colorado.edu/~tito/sp03/7536/Dunbar_1998.pdf |accessdate=8 Junie 2016 |archive-date=12 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412210459/http://psych.colorado.edu/~tito/sp03/7536/Dunbar_1998.pdf |url-status=dead }}</ref> intelligensie het toegeneem uit reaksie op ’n groter nodigheid om sosiale probleme op te los namate die menslike gemeenskap ingewikkelder geraak het.
Die kleiner mate van geslagsdimorfie is veral sigbaar in die kleiner manlike oogtande in vergelyking met ander aapsoorte s’n (behalwe dié van gibbons). Nog ’n belangrike fisiologiese verandering is die afname in sigbare menslike bronstigheid. Mense is die enigste ape by wie die vroue heeljaar vrugbaar is en by wie daar geen spesiale tekens van vrugbaarheid in die liggaam is nie (soos genitale swelling tydens bronstigheid). Daar is egter steeds ’n mate van geslagsdimorfie in die verspreiding van liggaamshare en onderhuidse vet, asook in grootte (mans is sowat 25% groter as vroue). Hierdie veranderinge kan ’n teken wees van groter afparing as ’n moontlike oplossing vir die behoefte aan groter betrokkenheid van ouers vanweë die langer kinderjare van hul kroos.
=== Die opkoms van ''Homo sapiens'' ===
[[Lêer:World map of prehistoric human migrations.jpg|duimnael|’n Wêreldkaart van vroeë menslike migrasies volgens mitochondriale bevolkingsgenetika (die syfers is [[millennium]]s gelede; die Noordpool is in die middel).]]
Teen die begin van die Laat [[Steentydperk]] (50 000 gelede) het volle moderne gedrag ontwikkel, insluitende [[taal]], [[musiek]] en ander kultuuraspekte.<ref>{{cite journal |author=Nowell April |year=2010 |title=Defining Behavioral Modernity in the Context of Neandertal and Anatomically Modern Human Populations |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=39 |issue= |pages=437–52 |doi=10.1146/annurev.anthro.012809.105113}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Francesco d'Errico |author2=Chris B |year=2011 |title=Evolution, revolution or saltation scenario for the emergence of modern cultures? |url= |journal=Phil. Trans. R. Soc. B |volume=366 |issue=1567 |pages=1060–69 |doi=10.1098/rstb.2010.0340 |pmid=21357228 |pmc=3049097}}</ref> Namate die moderne mens uit Afrika getrek het, het hulle ander hominiede, soos [[Neanderdaller]]s en die sogenaamde [[Denisova-hominien]]e, teengekom.
Oor die aard van die wisselwerking tussen vroeë mense en hierdie susterspesies word al lank gedebatteer: Die vraag is of mense hierdie vroeëre spesies vervang het en of hulle genoeg ooreengestem het om te verbaster. In laasgenoemde geval het vroeëre bevolkings dalk bygedra tot die genetiese materiaal van die moderne mens.<ref name=Grine2009>{{cite book |author=Wood, Bernard A. |editor1=Grine, Frederick E. |editor2=Fleagle, John G. |editor3=Leakey, Richard E. |chapter=Where does the genus ''Homo'' begin, and how would we know? |title=The First Humans: Origin and Early Evolution of the Genus ''Homo'' |year=2009 |publisher=Springer |location=London, UK |isbn=978-1-4020-9979-3 |pages=17–27 |url=https://books.google.com/books?id=ITp_RnsPfzQC&pg=PA17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203131923/https://books.google.com/books?id=ITp_RnsPfzQC&pg=PA17 |archive-date=3 Desember 2024 |url-status=live}}</ref> Onlangse studies van die menslike en Neanderdaller-genome dui op geenoordrag tussen argaïese ''Homo sapiens'' en die Neanderdallers en Denisova-hominiene.<ref>{{cite journal |journal=Nature |volume=464 |pages=838–39 |doi=10.1038/464838a |title=Human evolution: Stranger from Siberia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-04-08_464_7290/page/838 |author=Brown, Terence A. |issue=7290 |pmid=20376137 |date=8 April 2010}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Reich |first1=David |last2=Patterson |first2=Nick |last3=Kircher |first3=Martin |last4=Delfin |first4=Frederick |last5=Nandineni |first5=Madhusudan R. |last6=Pugach |first6=Irina |last7=Ko |first7=Albert Min-Shan |last8=Ko |first8=Ying-Chin |last9=Jinam |first9=Timothy A. |last10=Phipps |first10=Maude E. |last11=Saitou |first11=Naruya |last12=Wollstein |first12=Andreas |last13=Kayser |first13=Manfred |last14=Pääbo |first14=Svante |last15=Stoneking |first15=Mark |title=Denisova Admixture and the First Modern Human Dispersals into Southeast Asia and Oceania |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2011-10-07_89_4/page/516 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=89 |issue=4 |pages=516–28 |year=2011 |pmid=21944045 |pmc=3188841 |doi=10.1016/j.ajhg.2011.09.005}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Hebsgaard MB, Wiuf C, Gilbert MT, Glenner H, Willerslev E |title=Evaluating Neanderthal genetics and phylogeny |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_2007-01_64_1/page/50 |journal=J. Mol. Evol. |volume=64 |issue=1 |pages=50–60 |year=2007 |pmid=17146600 |doi=10.1007/s00239-006-0017-y}}</ref> In Maart 2016 is resultate gepubliseer wat daarop dui moderne mense het op verskeie geleenthede met hominiene, onder andere Neanderdallers en Denisova-hominiene, gekruisteel.<ref name="NYT-20160317">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=Humans Interbred With Hominins on Multiple Occasions, Study Finds |url=https://www.nytimes.com/2016/03/22/science/neanderthals-interbred-with-humans-denisovans.html |date=17 Maart 2016 |work=The New York Times |access-date=17 Maart 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317184115/https://www.nytimes.com/2016/03/22/science/neanderthals-interbred-with-humans-denisovans.html |archive-date=17 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Hierdie migrasie uit Afrika het na raming sowat 70 000 jaar v.C. uit Noordoos-Afrika begin. Huidige getuienis dui daarop daar was net een so ’n migrasie en dat net ’n paar honderd individue betrokke was. Verreweg die meerderheid van mense het in Afrika gebly en by ’n verskeidenheid omgewings aangepas.<ref>{{cite journal |last=Vigilant |title=African populations and the evolution of human mitochondrial DNA |url=https://archive.org/details/sim_science_1991-09-27_253_5027/page/1503 |journal=Science |year=1991 |volume=253 |issue=5027 |pages=1503–07 |doi=10.1126/science.1840702 |pmid=1840702|display-authors=etal}}</ref> Die moderne mens het daarna wêreldwyd versprei en vroeëre hominiene vervang – óf deur mededinging óf deur verbastering. Teen 40 000 v.C. het hulle in Eurasië en [[Oseanië]] gewoon, en minstens 14 500 jaar gelede in die Amerikas.<ref name=Wolman2008>{{cite journal |author=Wolman, David |date=3 April 2008 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080403-first-americans.html |title=Fossil Feces Is Earliest Evidence of N. America Humans |publisher=news.nationalgeographic.com |access-date=18 Januarie 2018 |archive-date=1 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171101074305/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080403-first-americans.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |author=Wood B |year=1996 |title=Human evolution |url=https://archive.org/details/sim_bioessays_1996-12_18_12/page/945|journal=BioEssays |volume=18 |issue=12 |pages=945–54 |doi=10.1002/bies.950181204 |pmid=8976151}}</ref>
=== Oorgang tot die beskawing ===
[[Lêer:Einscharpflug - Farmer plowing in Fahrenwalde, Mecklenburg-Vorpommern, Germany.jpg|duimnael|Die opkoms van landbou en die [[mak maak|temming]] van diere het gelei tot stabiele menslike gemeenskappe.]]
Tot sowat 10 000 jaar gelede was mense jagter-versamelaars. Hulle het geleidelik ’n groot deel van die natuurlike omgewing oorheers. Hulle het oor die algemeen in klein groepe bekend as bandgemeenskappe gewoon, dikwels in grotte. Die uitvinding van landbou het aanleiding gegee tot die [[Neolitikum]]-rewolusie, toe toegang tot kosvoorraad gelei het tot die vorming van permanente menslike gemeenskappe, die temming van diere en die gebruik van metaalgereedskap – vir die eerste keer in die geskiedenis. Landbou het handel en samewerking aangemoedig, en het gelei tot komplekser gemeenskappe.
Die vroeë gemeenskappe van [[Mesopotamië]], [[Egipte]], [[Indië]], [[China]], die [[Maja]], [[Griekeland]] en [[Romeinse Ryk|Rome]] was van die eerstes van die beskawing.<ref>{{cite book |author1=Thomas F. X. Noble |author2=Barry Strauss |author3=Duane Osheim |author4=Kristen Neuschel |author5=Elinor Accamp |title=Cengage Advantage Books: Western Civilization: Beyond Boundaries |url=https://books.google.com/books?id=Td4WAAAAQBAJ&pg=PA16&dq=western+civilisation+egypt&hl=en&sa=X&ei=i6mgVcGQOOPjywONz6WIDQ&ved=0CB0Q6AEwADgK#v=onepage&q=western%20civilisation%20egypt&f=false |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905102823/https://books.google.com/books?id=Td4WAAAAQBAJ&pg=PA16&dq=western+civilisation+egypt&hl=en&sa=X&ei=i6mgVcGQOOPjywONz6WIDQ&ved=0CB0Q6AEwADgK#v=onepage&q=western%20civilisation%20egypt&f=false |archive-date=5 September 2015 |url-status=live |accessdate=11 Julie 2015 |isbn=9781285661537}}</ref><ref>{{cite web |last1=Spielvogel |first1=Jackson |title=Western Civilization: Volume A: To 1500 |url=https://books.google.com/books?id=LceiAgAAQBAJ&pg=PT65&dq=western+civilisation+egypt&hl=en&sa=X&ei=i6mgVcGQOOPjywONz6WIDQ&ved=0CC4Q6AEwAjgK#v=onepage&q=western%20civilisation%20egypt&f=false |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905105225/https://books.google.com/books?id=LceiAgAAQBAJ&pg=PT65&dq=western+civilisation+egypt&hl=en&sa=X&ei=i6mgVcGQOOPjywONz6WIDQ&ved=0CC4Q6AEwAjgK#v=onepage&q=western%20civilisation%20egypt&f=false |archive-date=5 September 2015 |url-status=live |publisher=Cenpage Learning |accessdate=11 Julie 2015}}</ref><ref>{{cite book |title=Greek Ways: How the Greeks Created Western Civilization |last=Thornton |first=Bruce |year=2002 |publisher=Encounter Books |location=San Francisco, CA, USA |isbn=1-893554-57-0 |pages=1–14 |url=https://books.google.com/?id=fa6swJv64xkC&printsec=frontcover&dq=Greek+Ways:+How+the+Greeks+Created+Western+Civilization#v=onepage&q=Greek%20Ways%3A%20How%20the%20Greeks%20Created%20Western%20Civilization&f=false}}</ref> In die laat [[Middeleeue]] en vroeë moderne tyd het rewolusionêre idees en tegnologieë ontstaan. Oor die volgende 500 jaar het verkenningstogte en Europese [[Kolonisasie|kolonialisme]] groot dele van die wêreld onder Europese beheer geplaas, en dit het gelei tot latere onafhanklikheidstryde.
Die idee van ’n moderne wêreld wat onderskei kan word van ’n antieke wêreld is geskoei op ’n vinnige vooruitgang in ’n kort tydperk op baie gebiede. Dit het tot nuwe teorieë gelei soos [[evolusie]] en [[psigoanalise]], wat die mens se idee van homself verander het. Die Wetenskaplike, Tegnologiese en [[Nywerheidsrewolusie]] tot in die [[19de eeu]] het onafhanklike ontdekkings tot gevolg gehad soos beeldtegnologie, vervoerinnovasies soos die [[motor]] en [[vliegtuig]], en energie-ontwikkeling soos [[steenkool]] en [[elektrisiteit]].<ref>{{cite web |title=Greatest Engineering Achievements of the 20th Century |url=http://www.greatachievements.org/ |website=greatachievements.org |access-date=7 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150407084831/http://www.greatachievements.org/ |archive-date=7 April 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit gaan hand aan hand met bevolkingsgroei<ref>{{cite web |url=http://www.geohive.com/earth/his_history1.aspx |title=GeoHive – Regional Population 1750–2050 |website=GeoHive |access-date=8 Junie 2016 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223001434/http://www.geohive.com/earth/his_history1.aspx |archive-date=23 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en ’n langer lewensverwagting. Die wêreldbevolking het in die 19de en 20ste eeu talle kere geweldig toegeneem – byna 10% van die 100 miljard mense wat al geleef het, het in die laaste eeu geleef.<ref>{{cite web |url=http://necrometrics.com/all20c.htm |title=Twentieth Century Atlas – Worldwide Statistics of Casualties, Massacres, Disasters and Atrocities |website=Necrometrics.com |access-date=8 Junie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160616105650/http://necrometrics.com/all20c.htm |archive-date=16 Junie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Met die aanbreek van die inligtingseeu aan die einde van die 20ste eeu het die moderne mens geleef in ’n wêreld wat toenemend [[Globalisering|geglobaliseer]] geraak het. In 2010 kon byna 2 miljard mense deur die [[internet]] met mekaar kommunikeer,<ref>{{cite web |url=http://www.internetworldstats.com/stats.htm |title=Internet Usage Statistics – The Internet Big Picture |website=Internet World Stats |access-date=19 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119112733/http://www.internetworldstats.com/stats.htm |archive-date=19 November 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en 3,3 miljard met [[Selfoon|selfone]].<ref>{{cite web |url=http://investing.reuters.co.uk/news/articleinvesting.aspx?type=media&storyID=nL29172095 |title=Reuters homepage |publisher=Reuters |accessdate=19 November 2010 |archive-date=17 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217165448/http://investing.reuters.co.uk/news/articleinvesting.aspx?type=media&storyID=nL29172095 |url-status=dead }}</ref> Die menslike beskawing het egter ook gelei tot die vernietiging van die omgewing, en besoedeling het grootliks bygedra tot die massuitwissing van ander lewensvorme (die [[Toekoms van die Aarde#Menslike invloed|Holoseen-uitwissing]]),<ref>{{cite journal |last1=Pimm |first1=S. |last2=Raven |first2=P. |last3=Peterson |first3=A. |last4=Sekercioglu |first4=C. H. |last5=Ehrlich |first5=P. R. |title=Human impacts on the rates of recent, present, and future bird extinctions |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-07-18_103_29/page/10941 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=103 |issue=29 |pages=10941–6 |year=2006 |pmid=16829570 |pmc=1544153 |doi=10.1073/pnas.0604181103}}<br />*{{cite journal |vauthors=Barnosky AD, Koch PL, Feranec RS, Wing SL, Shabel AB |title=Assessing the causes of late Pleistocene extinctions on the continents |url=https://archive.org/details/sim_science_2004-10-01_306_5693/page/70 |journal=Science |volume=306 |issue=5693 |pages=70–75 |year=2004 |pmid=15459379 |doi=10.1126/science.1101476}}</ref> wat in die toekoms verder versnel kan word deur [[aardverwarming]].<ref>{{cite journal |last1=Lewis |first1=O. T. |title=Climate change, species-area curves and the extinction crisis |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=361 |issue=1465 |pages=163–71 |year=2006 |pmid=16553315 |pmc=1831839 |doi=10.1098/rstb.2005.1712}}</ref>
== Habitat en bevolking ==
[[Lêer:BlackMarble20161km.jpg|duimnael|Die [[Aarde]] soos in 2016 uit die ruimte gesien, wys in hoe ’n mate die mens die planeet bewoon. Die helder dele is die digs bevolkte gebiede en dié wat finansieel in staat is om dit te verlig.]]
[[Lêer:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|duimnael|[[Tokio]], die wêreld se grootste metropolitaanse gebied, is ’n voorbeeld van ’n massanedersetting bekend as ’n [[stad]].]]
Vroeë menslike nedersettings was afhanklik van die nabyheid aan [[water]] en, na gelang van die leefstyl, ander natuurlike bronne vir [[kos]] soos gebiede met baie diere wat gejag kon word of bewerkbare grond waar gewasse geplant en diere aangehou kon word. Mense het ’n besondere vermoë om hul habitat aan te pas deur middel van tegnologie, met byvoorbeeld [[besproeiing]], stedelike beplanning, bouwerk, [[vervoer]], [[kos]]vervaardiging en [[ontbossing]], maar menslike nedersettings bly kwesbaar vir [[natuurramp]]e.<ref>{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809063303/http://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |archive-date=9 Augustus 2017 |url-status=live |title=Natural disasters and the urban poor |publisher=Wêreldbank |date=Oktober 2003}}</ref> Doelbewuste habitatsveranderings word gewoonlik aangebring met die oog op materiële rykdom, om ’n aangenamer temperatuur te verseker, die hoeveelheid kos te vermeerder, estetika te verbeter of om toegang tot bronne en ander nedersettings te vergemaklik. Met die toename van grootskaalse handels- en vervoerinfrastrukture het die nabyheid aan sulke bronne onnodig geraak, en op baie plekke is dit nie meer ’n dryfkrag agter die groei of verval van ’n bevolking nie.
Danksy tegnologie kan die mens ses van die aarde se sewe kontinente bewoon en by feitlik alle klimate aanpas. Die mens is egter nie eweredig oor die aarde versprei nie; sommige dele is dig bevolk en ander soos [[Antarktika]] is feitlik onbewoon.<ref>{{cite web |url=http://www.nbcnews.com/id/42721506/ns/technology_and_science-science/t/purest-places-earth/#.WVFe87SQxjo |title=The 10 purest places on Earth |last=Gammon |first=Katharine |publisher=NBC |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180201164604/http://www.nbcnews.com/id/42721506/ns/technology_and_science-science/t/purest-places-earth/#.WVFe87SQxjo |archive-date=1 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=18 Januarie 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/population/population_distribution_rev1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20181015000143/http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/population/population_distribution_rev1.shtml |archive-date=15 Oktober 2018 |url-status=live |publisher=BBC |title=Population distribution and density}}</ref> In die laaste eeu het die mens Antarktika, onderwateromgewings en die [[ruimte]] verken, maar grootskaalse kolonisasie van dié omgewings is nog nie haalbaar nie. Met ’n bevolking van oor die 7 miljard is mense van die volopste van die groot soogdiere. Die meeste mense (61%) woon in Asië. Die ander woon in die Amerikas (14%), Afrika (14%), Europa (11%) en Oseanië (0,5%).<ref>{{cite journal |vauthors=Bunn SE, Arthington AH |title=Basic principles and ecological consequences of altered flow regimes for aquatic biodiversity |url=https://archive.org/details/sim_environmental-management_2002-10_30_4/page/492 |journal=Environmental Management |volume=30 |issue=4 |pages=492–507 |year=2002 |pmid=12481916 |doi=10.1007/s00267-002-2737-0}}</ref>
Die bewoning van geslote [[ekologie]]se stelsels in ongenaakbare omgewings, soos Antarktika en die buitenste ruim, is duur, kort en beperk tot wetenskaplike, nywerheids- of militêre ekpedisies. Die lewe in die ruimte is steeds sporadies, met nie meer as 13 mense op ’n gegewe tydstip in die ruimte nie.<ref>{{cite web |author=Nancy Atkinson |url=http://www.universetoday.com/27924/soyuz-rockets-to-space-13-humans-now-in-orbit/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101151720/http://www.universetoday.com/27924/soyuz-rockets-to-space-13-humans-now-in-orbit/ |archive-date=1 Januarie 2011 |url-status=live |title=Soyuz Rockets to Space; 13 Humans Now in Orbit |publisher=Universetoday.com |date=26 Maart 2009 |accessdate=10 November 2011}}</ref> Tussen 1969 en 1972 het twee mense op ’n slag vir kort rukkies op die [[maan]] deurgebring. Tot dusver het die mens nog geen ander [[hemelliggaam]] besoek nie, hoewel daar ’n aaneenlopende menslike teenwoordigheid in die ruimte is sedert die lansering van die aanvanklike bemanning van die [[Internasionale Ruimtestasie]] op [[31 Oktober]] [[2000]].<ref name="urlNASA">{{cite web |author=Kraft, Rachel |title=JSC celebrates ten years of continuous human presence aboard the International Space Station |url=http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |publisher=Johnson Space Center |work=JSC Features |date=11 Desember 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20101113233622/http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |archive-date=13 November 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mensgemaakte voorwerpe het wel al ander hemelliggame besoek.<ref>{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl/ |title=Mission to Mars: Mars Science Laboratory Curiosity Rover |publisher=Jet Propulsion Laboratory |access-date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150818014850/http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl/ |archive-date=18 Augustus 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |title=Touchdown! Rosetta's Philae probe lands on comet |date=12 November 2014 |publisher=European Space Agency |access-date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822055902/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |archive-date=22 Augustus 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/missions/near/ |title=NEAR-Shoemaker |publisher=Nasa |access-date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150826173835/https://science.nasa.gov/missions/near/ |archive-date=26 Augustus 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Sedert 1800 het die wêreldbevolking toegeneem van ’n [[miljard]]<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |access-date=5 Februarie 2008 |work=BBC News |title=World's population reaches six billion |date=5 Augustus 1999 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415053354/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |archive-date=15 April 2008 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> tot oor die 7 miljard.<ref name=7billpop>{{cite web |title=UN population estimates. |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/p2k0data.asp |work=Population Division, United Nations |access-date=4 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110507234347/http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/p2k0data.asp |archive-date= 7 Mei 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In 2004 het sowat 2,5 miljard uit 6,3 miljard mense (39,7%) in stedelike gebiede gewoon; in Februarie 2008 het die VN geraam die helfte van die wêreld se bevolking sou teen die einde van die jaar in stede woon.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4561183.stm |work=BBC News |first=David |last=Whitehouse |title=Half of humanity set to go urban |date=19 Mei 2005 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20051225052123/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4561183.stm |archive-date=25 Desember 2005 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Mense in stede se probleme sluit in verskeie vorme van besoedeling en [[misdaad]],<ref>[https://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/usrv98.pdf]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224090226/http://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/usrv98.pdf |date=24 Februarie 2013 }} Urban, Suburban, and Rural Victimization, 1993–98 U.S. Department of Justice, Bureau of Justice Statistics. Besoek op 29 Oktober 2006</ref> veral in die middestede en voorstedelike krotbuurte. Beide die algehele bevolking en die deel wat in stede woon, sal na verwagting in die komende dekades aansienlik styg.<ref name=UN-pop-all>{{cite web |title=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision |url=http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |work=Population Division, United Nations |access-date=4 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709002731/http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |archive-date=9 Julie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Mense het ’n drastiese invloed op die omgewing. Hulle is aan die bopunt van die [[voedselketting]], en ander diere maak selde op hulle jag.<ref>''Scientific American'' (1998). [http://www.csulb.edu/~kmacd/346IQ.html Evolution and General Intelligence: Three hypotheses on the evolution of general intelligence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060913155148/http://www.csulb.edu/~kmacd/346IQ.html |date=13 September 2006 }}.</ref> Die mens is waarskynlik die hoofoorsaak van globale [[Klimaatverandering|klimaatsverandering]] weens grondontwikkeling, die verbranding van [[fossielbrandstof]] en besoedeling.<ref>{{cite web |url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm |title=Climate Change 2001: Working Group I: The Scientific Basis |publisher=grida.no/ |access-date=30 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20070601014140/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm |archive-date=1 Junie 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> As dit teen die huidige tempo voortduur, word voorspel klimaatsverandering sal in die volgende eeu die helfte van die plant- en dierspesies uitwis.<ref>American Association for the Advancement of Science. [http://atlas.aaas.org/index.php?sub=foreword Foreword] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080304110611/http://atlas.aaas.org/index.php?sub=foreword |date= 4 Maart 2008 }}. ''AAAS Atlas of Population & Environment''.</ref><ref>Wilson, E.O. (2002). ''The Future of Life''.</ref>
== Biologie ==
=== Anatomie en fisiologie ===
{{Dubbelbeeld|regs|Anterior view of human female and male, with labels af.svg|250|Uomo Vitruviano.jpg|250|LINKS BO: Die vooraansig van ’n vrou en man, met basiese eienskappe. REGS BO: ''Vitruviaanse Mens''. [[Leonardo da Vinci]] se voorstelling word dikwels gebruik as ’n simbool van die simmetrie van die menslike liggaam en, deur uitbreiding, van die hele heelal.}}
Die meeste aspekte van die menslike fisiologie stem ooreen met dié van diere. Die menslike liggaam bestaan uit die bene, torso, arms, nek en kop. ’n Volwasse liggaam het sowat 100 biljoen (10<sup>14</sup>) [[Sel (biologie)|selle]]. Die belangrikste liggaamstelsels is die [[senuweestelsel|senuwee-]], [[Hart|kardiovaskulêre]], [[asemhalingstelsel|asemhaling-]], [[spysverteringstelsel|spysvertering-]], [[Endokriene stelsel|endokriene]], [[Immuunstelsel|immuun-]], [[Vel|bedekking-]], [[Limf|limf-]], [[spier]]-[[skelet]]-, [[voortplanting]]- en [[Urine|urienstelsel]].<ref name=Greg_Roza>[https://books.google.com/books?id=vhO8Ia2ik7oC&dq=human+body+cells+trillion&source=gbs_navlinks_s Page 21] Inside the human body: using scientific and exponential notation. Author: Greg Roza. Edition: Illustrated. Publisher: The Rosen Publishing Group, 2007. {{ISBN|1-4042-3362-8}}, {{ISBN|978-1-4042-3362-1}}. Length: 32pages {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20230925164923/https://books.google.com/books?id=vhO8Ia2ik7oC&dq=human+body+cells+trillion&source=gbs_navlinks_s |date=2023-09-25}}</ref><ref>{{cite web |title=Human Anatomy |url=http://www.innerbody.com/htm/body.html |publisher=Inner Body |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105065620/http://www.innerbody.com/htm/body.html |archive-date=5 Januarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Mense het, nes die meeste ander ape, nie ’n uitwendige stert nie en behoort tot verskeie [[bloedgroep]]e, hulle het opponeerbare duime en [[geslagsdimorfie]]. Die klein anatomiese verskil tussen die mens en die sjimpansee is eersgenoemde se tweevoetigheid. Een belangrike verskil is dat mense vinniger en akkurater kan gooi as ander diere. Mense is ook van die beste langafstandnaellopers in die diereryk, maar stadiger oor kort afstande.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |work=The New York Times |title=The Human Body Is Built for Distance |first=Tara |last=Parker-Pope |date=27 Oktober 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110830211036/https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |archive-date=30 Augustus 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="O'Neil">{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Humans |url=http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |work=Primates |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |archive-date=11 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004211/http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |url-status=dead }}</ref> Mense se minder digte liggaamshare en produktiewer sweetkliere help hitte-uitputting voorkom terwyl hulle oor langer afstande hardloop.<ref>{{cite web |last=John |first=Brenman |title=What is the role of sweating glands in balancing body temperature when running a marathon? |url=http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |publisher=Livestrong.com |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626234043/http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |archive-date=26 Junie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Vanweë tweevoetigheid het vroue nouer geboortekanale. Die bou van die menslike [[bekken]] en die tone verskil van ander diere s’n. ’n Gevolg is dat kraming moeiliker en gevaarliker is as by die meeste soogdiere, veral as die groot kop van menslike babas in ag geneem word. Dit beteken die menslike baba moet in die geboortekanaal omdraai, iets wat nie by ander soogdiere voorkom nie, en daarom is die mens die enigste spesie waar die vrou hulp van ander nodig het om die risiko van geboorteskenking te verklein. As deel van ’n evolusieproses word menslike babas minder ontwikkeld en kwesbaarder gebore. Sjimpanseebabas is kognitief meer ontwikkel as mensebabas tot met die ouderdom van ses maande, wanneer die vinnige ontwikkeling van die menslike brein dié van sjimpansees verbysteek. Vroue gaan ook deur ’n [[menopouse]] en word onvrugbaar dekades voor die einde van hul leeftyd. Alle ander aapspesies kan tot met hul dood die lewe skenk. Menopouse het waarskynlik ontwikkel omdat dit ’n evolusionêre voordeel vir kinders inhou (’n langer versorgingstyd).<ref name="O'Neil"/>
Benewens tweevoetigheid verskil mense van sjimpansees hoofsaaklik wat betref reuk, gehoor, die vertering van [[proteïen]]e, breingrootte en die vermoë om taal te gebruik. Die menslike brein is omtrent drie keer so groot soos dié van sjimpansees. Die menslike brein is ook baie groter in verhouding tot die liggaam en die mens het ’n veel beter ontwikkelde [[breinskors]], met meer [[neuron]]e. Die mens se vermoëns is merkwaardig in vergelyking met dié van ander ape. Sy vermoë om te praat is uniek onder primate. Mense kan nuwe en ingewikkelde idees vorm en tegnologie ontwikkel, iets wat geen presedent het onder ander [[organisme]]s op aarde nie.<ref name="O'Neil"/>
Mans is sowat 172 cm lank en vroue sowat 158 cm. Mense kan in hul middeljare korter word, maar dit gebeur gewoonlik eers op ’n bejaarde ouderdom.<ref>{{cite web |title=Senior Citizens Do Shrink – Just One of the Body Changes of Aging |url=http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |work=News |publisher=Senior Journal |access-date=6 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130219004303/http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |archive-date=19 Februarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Deur die geskiedenis het die mens oor die algemeen langer geword, waarskynlik vanweë beter voeding, gesondheidsorg en lewensomstandighede.<ref>{{Cite journal |vauthors=Bogin B, Rios L |title=Rapid morphological change in living humans: implications for modern human origins |url=https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a_2003-09_136a_1/page/71 |journal=Comparative Biochemistry and Physiology A |volume=136 |issue=1 |pages=71–84 |date=September 2003 |pmid=14527631 |doi=10.1016/S1095-6433(02)00294-5}}</ref> Die gemiddelde massa van vroue is 54-64 kg en van mans 70-83 kg.<ref>{{cite web |url=http://www.articleworld.org/index.php/Human_weight |title=Human weight |publisher=Articleworld.org |access-date=10 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111208053451/http://www.articleworld.org/index.php/Human_weight |archive-date=8 Desember 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |title=Mass Of An Adult |publisher=The Physics Factbook: An Encyclopedia of Scientific Essays |access-date=31 Desember 2017 |language=az |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222000855/https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |archive-date=22 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Nes met baie ander toestande, word gewig en liggaamstipe beïnvloed deur beide [[genetika]] en die omgewing, en verskil dit grootliks tussen individue (soos oorgewig).<ref>{{cite book |author=Kushner, Robert |title=Treatment of the Obese Patient (Contemporary Endocrinology) |publisher=Humana Press |location=Totowa, NJ |year=2007 |page=158 |isbn=1-59745-400-1 |url=https://books.google.com/?id=vWjK5etS7PMC&pg=PA121&lpg=PA121&dq=measurement+of+metabolism+in+obese+Bessesen |archive-url=https://web.archive.org/web/20261024075400/https://books.google.com/?id=vWjK5etS7PMC&pg=PA121&lpg=PA121&dq=measurement+of+metabolism+in+obese+Bessesen |archive-date=24 Oktober 2026 |url-status=live |doi= |accessdate=5 April 2009}}</ref><ref name=Anes2000>{{cite journal |vauthors=Adams JP, Murphy PG |title=Obesity in anaesthesia and intensive care |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-anaesthesia_2000-07_85_1/page/91 |journal=British Journal of Anaesthesia |volume=85 |issue=1 |pages=91–108 |year=2000 |pmid=10927998 |doi=10.1093/bja/85.1.91}}</ref>
Dit lyk of mense amper geen hare het nie in vergelyking met ander primate; daar is hoofsaaklik hare op die kop, onder die arms en om die geslagsdele. Die gemiddelde mens het egter meer [[haarsakkie]]s aan sy liggaam as die gemiddelde sjimpansee. Die grootste verskil is dat die mens se hare korter en dunner is en minder pigment bevat, en dit is dus moeiliker om te sien.<ref>''Why Humans and Their Fur Parted Way'' by Nicholas Wade, ''New York Times'', 19 Augustus 2003.</ref> Die mens het omtrent 2 miljoen sweetkliere wat oor sy hele liggaam versprei is – baie meer as die sjimpansee, wat min sweetkliere het wat hoofsaaklik aan die palm van die hand en aan die voetsole voorkom.<ref>{{cite web |last=Kirchweger |first=Gina |title=The Biology of Skin Color: Black and White |url=https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |work=Evolution: Library |publisher=PBS |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216070146/https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |archive-date=16 Februarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Die mens het ’n korter [[verhemelte]] en kleiner [[tand]]e as ander primate. Hulle is die enigste primate wat kort, redelik gelyk slagtande het. Mense se tande sit gewoonlik teenmekaar en gate wat op ’n jong ouderdom ontstaan vanweë tande wat wissel, word gou gevul. Mense verloor algaande hul verstandtande; party mense het geen verstandtande nie vanweë oorerflikheid.<ref name="Revolution">{{cite book |author=Collins, Desmond |url=https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll|title=The Human Revolution: From Ape to Artist |year=1976 |page=[https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll/page/208 208]}}</ref>
=== Genetika ===
[[Lêer:Human karyotype with bands and sub-bands.png|duimnael|200px|’n Grafiese voorstelling van die standaard- menslike [[kariotipe]], insluitende beide die manlike (XY) en vroulike (XX) geslagschromosome.]]
Soos alle soogdiere, is die mens ’n [[Ploïdie| diploïede]], [[Eukarioot|eukariotiese]] spesie. Elke liggaamsel het twee stelle van 23 [[Chromosoom|chromosome]], een stel van elke ouer. [[Gameet|Gamete]] het net een stel chromosome, wat ’n mengsel van die ouerstelle is. Onder die 23 paar chromosome is daar 22 paar outosome (wat oorerflike eienskappe bepaal) en een paar geslagschromosome. Nes ander soogdiere het mense ’n XY-geslagsbepalingstelsel: Vroue het die geslagschromosome XX en mans XY.<ref name="Therman1980">{{cite book |last=Therman |first=Eeva |title=Human Chromosomes: Structure, Behavior, Effects |url=https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0 |date=1980 |publisher=Springer US |pages=[https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0/page/112 112]–24 |isbn=978-1-4684-0109-7 |doi=10.1007/978-1-4684-0107-3}}</ref>
Die volgorde van een menslike genoom is in 2003 ten volle bepaal en tans word probeer om ’n monster van die genetiese diversiteit van die spesie te verkry. Mense het na raming sowat 22 000 [[Geen|gene]].<ref name=Pertea2010>{{cite journal |author1=Pertea, Mihaela |author2=Salzberg, Steven L. |title=Between a chicken and a grape: estimating the number of human genes |journal=Genome Biology |year=2010 |volume=11 |issue=5 |page=206 |doi=10.1186/gb-2010-11-5-206 |pmc=2898077 |pmid=20441615}}</ref> Die verskille in menslike [[DNS]] is baie klein in vergelyking met ander spesies; dit dui op ’n moontlike bevolkingsbottelnek in die laat [[Pleistoseen]] (sowat 100 000 jaar gelede), toe die menslike bevolking tot ’n klein getal teelpare verminder is.<ref name=Harpending1998>{{cite journal |last1=Harpending |first1=H. C. |last2=Batzer |first2=M. A. |last3=Gurven |first3=M. |last4=Jorde |first4=L. B. |last5=Rogers |first5=A. R. |last6=Sherry |first6=S. T. |title=Genetic traces of ancient demography |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=95 |issue=4 |pages=1961–67 |year=1998 |pmid=9465125 |pmc=19224 |doi=10.1073/pnas.95.4.1961}}</ref><ref name=Jorde1997>{{cite journal |vauthors=Jorde LB, Rogers AR, Bamshad M, Watkins WS, Krakowiak P, Sung S, Kere J, Harpending HC |title=Microsatellite diversity and the demographic history of modern humans |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=94 |issue=7 |pages=3100–03 |year=1997 |pmid=9096352 |pmc=20328 |doi=10.1073/pnas.94.7.3100}}</ref> [[Nukleotied]]diversiteit is gebaseer op enkele mutasies bekend as enkelnukleotiedpolimorfismes (SNP's). Die nukleotieddiversiteit tussen mense is sowat 0,1%; dit is een verskil per duisend [[Basispaar|basispare]].<ref name=Jorde04>{{cite journal |last1=Jorde |first1=Lynn B |last2=Wooding |first2=Stephen P |title=Genetic variation, classification and 'race' |journal=Nature Genetics |volume=36 |issue=11 Suppl |pages=S28–33 |year=2004 |pmid=15508000 |doi=10.1038/ng1435}}</ref><ref name=Tishkoff04>{{cite journal |vauthors=Tishkoff SA, Kidd KK |title=Implications of biogeography of human populations for 'race' and medicine |journal=Nature Genetics |volume=36 |issue=11 Suppl |pages=S21–7 |year=2004 |pmid=15507999 |doi=10.1038/ng1438}}</ref> ’n Verskil van een in duisend nukleotiede tussen twee mense wat lukraak gekies is, kom neer op sowat 3 miljoen nukleotiedverskille, want die menslike genoom het sowat 3 miljard nukleotiede. Die meeste van hierdie SNP's is neutraal, maar sowat 3% tot 5% is funksioneel en beïnvloed [[Fenotipe|fenotipiese]] verskille tussen mense deur [[Alleel|allele]].
Deur die dele van die genoom wat nie onder natuurlike seleksie is nie en dus mutasies teen ’n redelik bestendige tempo versamel, met mekaar te vergelyk is dit moontlik om ’n genetiese boom saam te stel wat die hele menslike spesie omvat sedert die [[laaste gemeenskaplike voorsaat]]. Elke keer wanneer ’n sekere mutasie (SNP) in ’n individu voorkom en na sy afstammelinge oorgedra word, word ’n [[haplogroep]] gevorm wat al die afstammelinge van die individu insluit wat ook daardie mutasie sal hê. Deur [[mitochondriale DNS]], wat net van die ma geërf word, te vergelyk het genetici tot die gevolgtrekking gekom die laaste gemeenskaplike vroulike voorouer wie se genetiese merker in alle moderne mense aangetref word, die sogenaamde [[mitochondriale Eva]], moes tussen sowat 90 000 en 200 000 jaar gelede gelewe het.<ref name="pmid3025745">{{Citation |vauthors=Cann RL, Stoneking M, Wilson AC |title=Mitochondrial DNA and human evolution |journal=Nature |volume=325 |issue=6099 |pages=31–36 |year=1987 |pmid=3025745 |doi=10.1038/325031a0 |ref=harv |bibcode=1987Natur.325...31C}}</ref><ref>{{Citation |vauthors=Soares P, Ermini L, Thomson N |title=Correcting for purifying selection: an improved human mitochondrial molecular clock |journal=Am. J. Hum. Genet. |volume=84 |issue=6 |pages=740–59 |date=Junie 2009 |pmid=19500773 |pmc=2694979 |doi=10.1016/j.ajhg.2009.05.001 |url=|display-authors=etal}}.
[http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history University of Leeds – New 'molecular clock' aids dating of human migration history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170820230218/http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history |date=20 Augustus 2017 }}</ref><ref name=poz>{{cite journal |vauthors=Poznik GD, Henn BM, Yee MC, Sliwerska E, Euskirchen GM, Lin AA, Snyder M, Quintana-Murci L, Kidd JM, Underhill PA, Bustamante CD |title=Sequencing Y chromosomes resolves discrepancy in time to common ancestor of males versus females |journal=Science |volume=341 |issue=6145 |pages=562–65 |date=Augustus 2013 |pmid=23908239 |doi=10.1126/science.1237619 |pmc=4032117}}</ref>
=== Lewensiklus ===
[[Lêer:Views of a Foetus in the Womb detail.jpg|duimnael|links|160px|’n Fetus in die baarmoeder. Skets deur [[Leonardo da Vinci]].]]
{{Dubbelbeeld|regs|Redheaded child mesmerized 2.jpg|100| Burkina Faso girl.jpg |106|’n Seun en meisie voor puberteit.}}
{{Dubbelbeeld|regs|Da Nang, Vietnam A young Marine private waits on the beach during the Marine landing - NARA - 532432 (cropped).jpg|100|Portrait of a Persian lady in Iran, 10-08-2006 (cropped).jpg|105|’n Adolessente man en vrou.}}
{{Dubbelbeeld|regs|Pataxo001.jpg|100|Punjabi woman smile.jpg|102|’n Volwasse man en vrou.}}
{{Dubbelbeeld|regs|Alison Phillips.jpg|105|HappyPensioneer.jpg|100|’n Bejaarde man en vrou.}}
Nes by ander soogdiere, vind menslike [[voortplanting]] plaas as interne [[bevrugting]] deur middel van [[seksuele omgang]]. Tydens dié proses plaas die man sy [[Ereksie|stywe]] [[penis]] in die vrou se [[vagina]] en [[Ejakulasie|ejakuleer]] [[semen]], wat [[sperm]]a bevat. Die sperma beweeg deur die vagina en serviks tot in die [[baarmoeder]] vir die bevrugting van die [[Eier (biologie)|eiersel]]. Dié ontwikkel van ’n [[sigoot]] tot ’n [[embrio]] en dan tot ’n [[fetus]]. Sowat 38 weke ná bevrugting word die fetus as volgroeide baba gebore, gewoonlik vaginaal, en haal die nuwe organisme vir die eerste keer onafhanklik asem.
In vergelyking met ander soortgelyke spesies is die [[geboorte]] lank en pynlik. Dit kan tot 24 uur duur en tot die dood van die ma, kind of albei lei. Dit is veral weens die relatief groot kop van die fetus en die vrou se relatief nou bekken.<ref name=LaVelle1995>{{cite journal |author=LaVelle, M. |title=Natural selection and developmental sexual variation in the human pelvis |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=98 |issue=1 |pages=59–72 |year=1995 |pmid=8579191 |doi=10.1002/ajpa.1330980106}}</ref><ref name=Correia2005>{{cite journal |author1=Correia, H. |author2=Balseiro, S. |author3=De Areia, M. |title=Sexual dimorphism in the human pelvis: testing a new hypothesis |journal=Homo |volume=56 |issue=2 |pages=153–60 |year=2005 |pmid=16130838 |doi=10.1016/j.jchb.2005.05.003}}</ref> Die kans op ’n suksesvolle geboorte het in die 20ste eeu aansienlik in ryker lande toegeneem danksy die ontwikkeling van die mediese tegnologie. In [[ontwikkelende land]]e bly die gevare groot, met sterftegevalle van ma's wat tot 100 so groot is as in [[ontwikkelde land]]e. <ref name=Rush2000>{{cite journal |author=Rush, David |title=Nutrition and maternal mortality in the developing world |journal=American Journal of Clinical Nutrition |volume=72 |issue=1 Suppl |pages=212S–40S |year=2000 |pmid=10871588 |url=<!-- http://www.ajcn.org/content/72/1/212S.full -->http://ajcn.nutrition.org/content/72/1/212s.abstract}}</ref>
In ontwikkelde lande is babas gewoonlik tussen 50 en 60 cm lank by geboorte en weeg hulle tussen 3 en 4 kg.<ref>{{cite web |url=http://childinfo.org/areas/birthweight/ |title=Low Birthweight |access-date=30 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080518104014/http://www.childinfo.org/areas/birthweight/ |archive-date=18 Mei 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ’n Laer gewig is egter algemeen in ontwikkelende lande en dra by tot die hoë voorkoms van kindersterftes in dié gebiede.<ref name=Khor2003>{{cite journal |author=Khor, G. |title=Update on the prevalence of malnutrition among children in Asia |journal=Nepal Medical College Journal |volume=5 |issue=2 |pages=113–22 |year=2003 |pmid=15024783}}</ref> ’n Mens is hulpeloos by geboorte en hou ’n paar jaar lank aan groei, gewoonlik totdat hulle op 12 tot 15 jaar seksuele rypheid bereik. Vroue hou aan ontwikkel tot op omtrent 18 en mans tot omtrent 21.
Die menslike lewe kan verdeel word in ’n paar fases: die babajare, kinderjare, adolessensie, jong volwassenheid, volwassenheid en bejaardheid. Die duur van die fases verskil van kultuur tot kultuur en van tyd tot tyd. In vergelyking met ander primate ondervind die mens ’n tydperk van ongewoon vinnige groei tydens adolessensie, wanneer die liggaamsgrootte met sowat 25% toeneem. Sjimpansees groei byvoorbeeld net 14%, sonder ’n tydperk van vinnige groei.<ref name=Leakey1993>{{cite book |author1=Leakey, Richard |author2=Lewin, Roger |title=Origins Reconsidered: In Search of What Makes Us Human |url=https://archive.org/details/originsreconside00rich |year=1993 |publisher=Anchor Books |location=New York City |isbn=978-0-385-46792-6}}</ref> Die rede vir die tydperk van vinnige groei by mense is waarskynlik om die kind fisiek klein te hou todat hy sielkundig ryp is. Mense is een van die min spesies by wie [[menopouse]] voorkom. Daar is voorgestel die menopouse vergroot die vrou se algemene voortplantingsukses deur haar meer tyd te gee om aan haar bestaande kinders te bestee en ook aan haar kleinkinders, in plaas daarvan om nog kinders te hê wanneer sy bejaard is.<ref name=Diamond1997>{{cite book |author=Diamond, Jared |authorlink=Jared Diamond |title=Why is Sex Fun? The Evolution of Human Sexuality |publisher=Basic Books |location=New York City |year=1997 |pages=167–70 |isbn=0-465-03127-7}}</ref><ref name=Peccei2001>{{cite journal |last1=Peccei |first1=Jocelyn Scott |title=Menopause: Adaptation or epiphenomenon? |journal=Evolutionary Anthropology |volume=10 |issue=2 |year=2001 |pages=43–57 |doi=10.1002/evan.1013}}</ref>
Getuiegebaseerde studies dui aan die lewensduur van ’n individu hang van twee faktore af: genetika en leefstylkeuses.<ref name=USC>{{Cite news |first=Carl |last=Marziali |date=7 Desember 2010 |title=Reaching Toward the Fountain of Youth |url=http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101213203112/http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|archive-date=13 Desember 2010 |work=USC Trojan Family Magazine |accessdate=7 Desember 2010}}</ref> Om verskeie redes, insluitende biologiese/genetiese redes,<ref>{{cite web |last=Kalben |first=Barbara Blatt |title=Why Men Die Younger: Causes of Mortality Differences by Sex |publisher=Society of Actuaries |year=2002 |url=http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |access-date=19 Januarie 2018 |archive-date=10 Oktober 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010042538/http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |url-status=dead}}</ref> lewe vroue gemiddeld vier jaar langer as mans – in 2013 was die wêreldwye lewensverwagting van ’n meisie by geboorte 70,2 jaar in vergelyking met die 66,1 jaar vir ’n seun.<ref name=CIA-world>{{cite web |title=CIA World Factbook – World entry |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |work=Central Intelligence Agency |access-date=5 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705105304/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=5 Julie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar is aansienlike geografiese variasies in menslike lewensverwagting, wat veral te doen het met ekonomiese ontwikkeling. Die lewensverwagting in [[Hongkong]] is byvoorbeeld 84,8 jaar vir meisies en 78,9 vir seuns. In [[eSwatini]], hoofsaaklik weens [[vigs]], is dit 31,3 jaar vir albei geslagte.<ref>[http://hdr.undp.org/hdr2006/ "Human Development Report 2006,"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011205535/http://hdr.undp.org/hdr2006/ |date=11 Oktober 2007 }} United Nations Development Programme, bl. 363–66, 9 November 2006</ref> Terwyl een uit vyf Europeërs 60 jaar of ouer is, is een uit 20 Afrikane 60 of ouer.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ ''The World Factbook''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |date=12 September 2009 }}, U.S. Central Intelligence Agency. Besoek op 2 April 2005.</ref> Die getal mense ouer as 100 jaar is in 2002 deur die VN op 210 000 geraam.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |title=U.N. Statistics on Population Ageing |publisher=United Nations |date=28 Februarie 2002 |access-date=2 April 2005 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20041015210059/https://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |archive-date=15 Oktober 2004 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Minstens een mens, Jeanne Calment, het 122 jaar oud geword.<ref name=Maier2010>{{cite book |author=Maier, Heiner |title=Supercentenarians |year=2010 |publisher=Springer |location=Heidelberg, Germany |isbn=978-3-642-11519-6 |page=288 |url=https://books.google.com/books?id=0Fjkhcn3oeIC&pg=PA288 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219094410/https://books.google.com/books?id=0Fjkhcn3oeIC&pg=PA288 |archive-date=19 Desember 2025 |url-status=live}}</ref> Aanspraak is al gemaak op hoër ouderdomme, maar dit is onbevestig.
=== Dieet ===
[[Lêer:Preparing The Feast.jpg|duimnael|links|Mense maak kos in [[Bali]], [[Indonesië]].]]
Mense is [[Omnivoor|omnivore]], wat ’n verskeidenheid [[plant]]- en [[dier]]materiaal kan verorber.<ref>{{cite journal |author=Haenel H |title=Phylogenesis and nutrition |journal=Nahrung |volume=33 |issue=9 |pages=867–87 |year=1989 |pmid=2697806}}</ref><ref>{{cite book |editor=Peter S. Ungar |year=2007 |author=Cordain, Loren |title=Evolution of the human diet: the known, the unknown and the unknowable |url=https://archive.org/details/evolutionofhuman0000unse_y2i4 |chapter=Implications of Plio-pleistocene diets for modern humans |pages=[https://archive.org/details/evolutionofhuman0000unse_y2i4/page/264 264]–65}}</ref> Mensegroepe het ’n groot verskeidenheid diëte na gelang van beskikbare voedselbronne in ’n streek of kultuur- en godsdiensnorme – van uitsluitlik plante tot hoofsaaklik diere. In sommige gevalle kan dieetbeperkings lei tot siektes weens tekorte; stabiele groepe het egter aangepas by baie dieetpatrone.<ref>{{cite journal |journal=Journal of the American Dietetic Association |year=2003 |volume=103 |issue=6 |pages=748–65 |title=Vegetarian Diets |doi=10.1053/jada.2003.50142 |pmid=12778049 |last1=American Dietetic |first1=Association |last2=Dietitians Of |first2=Canada}}<!-- [http://www.eatright.org/cps/rde/xchg/ada/hs.xsl/advocacy_933_ENU_HTML.htm online copy available] --></ref> Kos speel ’n groot rol in die menslike kultuur.
Tot met die ontwikkeling van landbou sowat 10 000 jaar gelede, het ''Homo sapiens'' ’n jag-en-versamel-metode gebruik as die enigste manier van kosversameling. Hulle het kosse soos vrugte, grane, sampioene en inseklarwes gekombineer met wild, wat gejag moes word.<ref>{{cite journal |author=Cordain L |title=Origins and evolution of the Western diet: health implications for the 21st century |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2005-02_81_2/page/341 |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=81 |issue=2 |pages=341–54 |date=Februarie 2005 |pmid=15699220 |name-list-format=vanc |author2=Eaton SB |author3=Sebastian A |display-authors=3 |last4=Mann |first4=N |last5=Lindeberg |first5=S |last6=Watkins |first6=BA |last7=O'Keefe |first7=JH |last8=Brand-Miller |first8=J}}</ref> Daar word gemeen mense gebruik vuur om kos te berei sedert die tyd van ''[[Homo erectus]]''.<ref>{{cite journal |author=Ulijaszek SJ |title=Human eating behaviour in an evolutionary ecological context |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-nutrition-society_2002-11_61_4/page/517 |journal=Proc Nutr Soc |volume=61 |issue=4 |pages=517–26 |date=November 2002 |pmid=12691181 |doi=10.1079/PNS2002180}}</ref> Die ontwikkeling van landbou<ref>[http://www.archaeology.org/9707/newsbriefs/squash.html Earliest agriculture in the Americas]
[http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2007/213/2 Earliest cultivation of barley] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070216093200/http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2007/213/2 |date=16 Februarie 2007 }} [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5038116.stm Earliest cultivation of figs]. Besoek op 19 Februarie 2007</ref> het hul dieet aansienlik verander. Dit het ook gelei tot groter bevolkings, die ontwikkeling van stede en die verspreiding van aansteeklike siektes weens groter bevolkingsdigthede.
Mense kan oor die algemeen van twee tot agt weke lank sonder kos oorleef, na gelang van hoeveel vet in die liggaam opgegaar is. Oorlewing sonder water is gewoonlik beperk tot drie tot vier dae. Sowat 36 miljoen mense sterf elke jaar aan oorsake wat direk of indirek met verhongering te doen het.<ref>United Nations Information Service. [http://www.fao.org/righttofood/kc/downloads/vl/docs/Rtf%20hearing%2031%2003%202004.doc "Independent Expert On Effects Of Structural Adjustment, Special Rapporteur On Right To Food Present Reports: Commission Continues General Debate On Economic, Social And Cultural Rights"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327010027/http://www.fao.org/righttofood/kc/downloads/vl/docs/Rtf%20hearing%2031%2003%202004.doc |date=27 Maart 2009 }}. United Nations, 29 Maart 2004, bl. 6. </ref> In sommige streke is wanvoeding onder kinders algemeen,<ref>{{cite journal |vauthors=Murray C, Lopez A |title=Global mortality, disability, and the contribution of risk factors: Global Burden of Disease Study |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1997-05-17_349_9063/page/1436 |journal=Lancet |volume=349 |issue=9063 |pages=1436–42 |year=1997 |pmid=9164317 |doi=10.1016/S0140-6736(96)07495-8}}</ref> terwyl [[vetsug]] in ander dele van die wêreld vinnig toeneem. Meer as ’n miljard mense wêreldwyd is vetsugtig.<ref name=Haslam>{{cite journal |vauthors=Haslam DW, James WP |title=Obesity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-1-7-2005_366_9492/page/1197 |journal=Lancet |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–209 |date=Oktober 2005 |pmid=16198769 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1}}</ref>
=== Biologiese variasie ===
[[Lêer:Maasai tribe.jpg|duimnael|Mense in warm klimaatstreke is dikwels skraal en het ’n donker vel, soos hierdie [[Masai]]-mans in [[Kenia]].]]
[[Lêer:Inuit Amautiq 1995-06-15.jpg|duimnael|Mense in koue streke het dikwels ’n ligter vel, soos hierdie [[Inuïete|Inuïet]]-vroue van [[Kanada]].]]
Geen twee mense – nie eens ’n identiese [[tweeling]] – is geneties identies nie. Gene en die omgewing beïnvloed menslike biologiese variasie, van sigbare eienskappe tot vatbaarheid vir siektes tot geestelike vermoëns. Die presiese invloed van gene en die omgewing op sekere eienskappe word nie deeglik verstaan nie.<ref>{{Cite journal |last=Edwards |first=JH |author2=T Dent |author3=J Kahn |title=Monozygotic twins of different sex |journal=Journal of Medical Genetics |volume=3 |issue=2 |pages=117–23 |date=Junie 1966 |pmid=6007033 |pmc=1012913 |doi=10.1136/jmg.3.2.117 |url= |accessdate=}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Machin |first=GA |title=Some causes of genotypic and phenotypic discordance in monozygotic twin pairs |journal=American Journal of Medical Genetics |volume=61 |issue=3 |pages=216–28 |date=Januarie 1996 |pmid=8741866 |doi=10.1002/(SICI)1096-8628(19960122)61:3<216::AID-AJMG5>3.0.CO;2-S |url= |accessdate=}}</ref>
Die meeste huidige genetiese en argeologiese studies ondersteun die teorie dat [[Oos-Afrika]] die plek van oorsprong van alle moderne mense is,<ref name=Liu>{{cite journal |author1=Liu, Hua |author2=Prugnolle, Franck |author3=Manina, Andrea |author4=Balloux, François |title=A geographically explicit genetic model of worldwide human-settlement history |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2006-08_79_2/page/230 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=79 |issue=2 |pages=230–37 |year=2006 |pmid=16826514 |pmc=1559480 |doi=10.1086/505436}}</ref> en dat die eerste migrasies 60 000 jaar gelede plaasgevind het. In vergelyking met die groot ape is die menslike geenvolgorde merkwaardig homogeen – selfs onder Afrika-bevolkings.<ref name=REGWG2005>{{cite journal |author1=Race, Ethnicity |author2=Genetics Working Group |title=The use of racial, ethnic, and ancestral categories in human genetics research |journal=American Journal of Human Genetics |volume=77 |issue=4 |pages=519–32 |year=2005 |pmid=16175499 |pmc=1275602 |doi=10.1086/491747}}</ref> Die genetiese ooreenkoms tussen twee individue is oor die algemeen 99,9%.<ref>{{cite web |last=Dr. Shafer |first=Aaron |title=Understanding Genetics |url=http://genetics.thetech.org/ask/ask166 |work=The Tech |publisher=Stanford University |access-date=13 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130906232556/http://genetics.thetech.org/ask/ask166 |archive-date=6 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=science>{{cite web |title=Genetic – Understanding Human Genetic Variation |url=http://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |work=Human Genetic Variation |publisher=National Institute of Health (NIH) |access-date=13 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825143543/http://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |archive-date=25 Augustus 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar is sowat twee tot drie keer groter genetiese diversiteit in die wilde sjimpanseebevolkings as in die hele menslike geenpoel.<ref name=pbs1>{{cite web |title=Human Diversity – Go Deeper |url=https://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-11.htm |work=Power of an Illusion |publisher=PBS |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030000725/https://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-11.htm |archive-date=30 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=oxf>{{cite web |title=Chimps show much greater genetic diversity than humans |url=http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |work=Media |publisher=University of Oxford |access-date=13 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728162107/http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |archive-date=28 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="roberts1">{{cite book |last=Roberts |first=Dorothy |title=Fatal Invention |url=https://archive.org/details/fatalinventionho0000robe |year=2011 |publisher=The New Press |location=Londen, New York}}</ref>
Die menslike liggaam se vermoë om by verskillende soorte omgewingstres aan te pas is merkwaardig, en dit laat mense toe om by ’n groot verskeidenheid temperature, [[humiditeit]]e en hoogtes te woon. As gevolg hiervan is die mens ’n kosmopolitiese spesie wat in feitlik alle wêreldstreke voorkom, insluitende tropiese [[reënwoud]]e, [[woestyn]]e, arktiese streke en dig bevolkte stede. Die meeste ander spesies is beperk tot ’n paar geografiese gebiede vanweë ’n beperkte mate van aanpasbaarheid.<ref name=adapt1>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Human Biological Adaptability; Overview |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306124405/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |archivedate=6 Maart 2013 |df=}}</ref>
Daar is [[biologie]]se variasie in die menslike spesie – met verskille in [[bloedgroep]]e, [[brein]]groottes, oog- en haarkleur, lengte, liggaamsbou en velkleur. Menslike liggaamstipes varieer aansienlik. Die tipiese lengte van ’n volwassene is tussen 1,4 en 1,9 m, hoewel dit aansienlik verskil na gelang van onder meer geslag en etniese oorsprong.<ref name=adapt2>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Adapting to Climate Extremes |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |archive-date= 6 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106211840/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=de Beer H |title=Observations on the history of Dutch physical stature from the late-Middle Ages to the present |journal=Econ Hum Biol |volume=2 |issue=1 |pages=45–55 |year=2004 |pmid=15463992 |doi=10.1016/j.ehb.2003.11.001}}</ref> Liggaamsgrootte hang grootliks af van gene en word ook aansienlik deur omgewingsfaktore soos dieet, oefening en slaappatrone beïnvloed, veral tydens die kinderjare.
Volwassenes se lengte volg wat geslag en etniese groep betref min of meer dieselfde patroon. Die aspekte van genetiese variasie wat ’n aanduiding van evolusionêre geskiedenis gee of wat ter sake vir mediese navorsing is, is in die besonder bestudeer. Die gene wat volwassenes byvoorbeeld in staat stel om [[laktose]] te verteer, is volop in bevolkings met ’n lang geskiedenis van beesboerdery, en dit dui daarop dat natuurlike seleksie voorkeur aan daardie geen gegee het in bevolkings wat van koeimelk afhanklik is. Sommige oorerflike siektes soos [[sekelsel-anemie]] kom dikwels voor in bevolkings waar [[malaria]] deur die geskiedenis [[endemie]]s was – daar word geglo dieselfde gene gee groter weerstand teen malaria aan die mense wat draers van die geen is sonder dat hulle siek word.
Net so is mense wat ’n lang tyd in spesifieke klimate gwoon het, soos arktiese, tropiese of hoë streke, geneig om spesifieke fenotipes te ontwikkel het wat voordelig is vir die bewaring van energie in daardie omgewings – kort, stewige liggame in koue streke; lang, lenige liggaamsbou in warm streke en ’n groot longkapasiteit in hoë streke. Net so verskil velkleur klinies, met donkerder velkleure om die ewenaar – waar die bykomende beskerming teen die [[son]] se [[ultraviolet]]strale vermoedelik ’n evolusionêre voordeel verskaf – en ligter velkleure nader aan die pole.<ref name="Hedrick 2011">{{Cite journal |author=Hedrick PW |title=Population genetics of malaria resistance in humans |url=https://archive.org/details/sim_heredity_2011-10_107_4/page/n4 |journal=Heredity |year=2011 |volume=107 |issue=4 |pages=283–304 |pmid=21427751 |doi=10.1038/hdy.2011.16 |pmc=3182497}} </ref><ref name="Weatherall 2008">{{cite journal |author=Weatherall DJ |title=Genetic variation and susceptibility to infection: The red cell and malaria |journal=British Journal of Haematology |year=2008 |volume=141 |issue=3 |pages=276–86 |doi=10.1111/j.1365-2141.2008.07085.x |pmid=18410566}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Beja-Pereira A, etal |year=2003 |title=Gene-culture coevolution between cattle milk protein genes and human lactase genes |url= |journal=Nat Genet |volume=35 |issue= |pages=311–13 |doi=10.1038/ng1263}}</ref><ref name=jabl04>{{cite journal |last=Nina |first=Jablonski |title=The evolution of human skin and skin color |journal=Annual Review of Anthropology |year=2004 |volume=33 |pages=585–623 |doi=10.1146/annurev.anthro.33.070203.143955}}</ref>
Die kleur van die menslike vel en hare word bepaal deur die teenwoordigheid van [[pigment]] wat [[melanien]] genoem word. Velkleur kan wissel van donkerbruin tot ligperske, of feitlik wit of kleurloos.<ref name="roberts1"/> Haarkleur wissel van wit tot rooi tot blond tot bruin tot swart, waarvan laasgenoemde die algemeenste is.<ref>{{cite journal |author1=Rogers, Alan R. |author2=Iltis, David |author3=Wooding, Stephen |year=2004 |title=Genetic variation at the MC1R locus and the time since loss of human body hair |url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2004-02_45_1/page/105 |journal=Current Anthropology |volume=45 |issue=1 |pages=105–08 |doi=10.1086/381006}}</ref> Haarkleur hang af van die hoeveelheid melanien (’n doeltreffende sonblokpigment) in die vel en hare. Haarmelanien-konsentrate neem met die ouderdom af en dit gee aanleiding tot grys of selfs wit hare.
Die meeste navorsers glo velverdonkering is ’n aanpassing wat ontwikkel het om mense teen die son se ultravioletstrale te beskerm, want dit help om [[foliensuur]] te balanseer wat deur ultravioletstrale vernietig word. Ligte velpigmentasie beskerm mense teen die uitputting van [[vitamien D]], wat deur sonlig geproduseer word.<ref>Jablonski, N.G. & Chaplin, G. (2000). ''[http://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf The evolution of human skin coloration] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114203210/http://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf |date=14 Januarie 2012 }}'' (pdf), 'Journal of Human Evolution 39: 57–106.</ref>
==== Struktuur van variasie ====
[[Lêer:Seti1a.jpg|duimnael|’n [[Berbers|Libiër]], [[Nubië|Nubiër]], [[Sirië|Siriër]] en [[Antieke Egipte|Egitenaar]]. Tekening deur ’n onbekende kunstenaar na aanleiding van ’n muurskildering in die tombe van [[Seti I]].]]
[[Lêer:Yanomami Woman & Child.jpg|duimnael|’n Yanomami-vrou en -kind van [[Brasilië]].]]
[[Lêer:Paris - Playing chess at the Jardins du Luxembourg - 2966.jpg|duimnael|’n Bejaarde man speel skaak in [[Parys]].]]
Binne die menslike spesie kom die grootste mate van genetiese variasie tussen mans en vroue voor. Terwyl die nukleotied- genetiese variasie tussen mense van dieselfde geslag wêreldwyd nie groter as 0,1% is nie, is die genetiese verskil tussen mans en vroue tussen 1% en 2%. Dit is amper dieselfde as die genetiese verskil tussen mans en sjimpanseemannetjies, en tussen vroue en sjimpanseewyfies. Die genetiese verskil tussen die geslagte gee aanleiding tot anatomiese, hormonale, neurale en fisiologiese verskille tussen hulle, hoewel die presiese omvang en aard van sosiale en omgewingsinvloede op die geslagte nie heeltemal verstaan word nie. Mans is oor die algemeen 15% swaarder en 15 cm langer as vroue. Daar is ’n verskil tussen liggaamstipes, organe en liggaamstelsels, hormoonvlakke, sintuie en spiermassa tussen mans en vroue. Daar is ’n verskil van gemiddeld 40-50% in die krag in die bolyf en 20-30% in die onderlyf. Vroue het gewoonlik ’n groter hoeveelheid liggaamsvet as mans. Hulle het ligter velle as mans van dieselfde bevolking; dit is al toegeskryf aan ’n groter behoefte aan vitamien D in vroue tydens [[swangerskap]] en borsvoeding. Omdat daar chromosomale verskille tussen die geslagte is, raak sekere toestande wat met óf die X- óf die Y-chromosoom verband hou, net vroue of net mans.
Ander verskille hou nie verband met die geslagschromosome nie. Mans se stem is gewoonlik ’n oktaaf dieper as vroue s’n. Vroue het ’n langer lewensverwagting in feitlik elke bevolking in die wêreld.<ref name="Birke, Lydia 2001">Birke, Lydia. The Gender and Science Reader ed. Muriel Lederman and Ingrid Bartsch. New York, Routledge, 2001. 306–22</ref><ref name="Gustafsson">{{cite journal |vauthors=Gustafsson A, Lindenfors P |year=2004 |title=Human size evolution: no allometric relationship between male and female stature |journal=Journal of Human Evolution |volume=47 |pages=253–66 |doi=10.1016/j.jhevol.2004.07.004 |pmid=15454336 |issue=4}}</ref><ref>''Dominance and the evolution of sexual dimorphism in human voice pitch'' Puts, David Andrew and Gaulin, Steven J.C and Verdolini, Katherine; Evolution and Human Behavior, {{ISSN|1090-5138}}, 2006, Volume 27, Issue 4, bl. 283–96</ref><ref name="NHANES_III_data">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/ad/ad347.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130816134709/https://www.cdc.gov/nchs/data/ad/ad347.pdf |archive-date=16 Augustus 2013 |url-status=live |title=Ogden et al (2004). Mean Body Weight, Height, and Body Mass Index, United States 1960–2002 ''Advance Data from Vital and Health Statistics'', Number 347, 27 Oktober 2004. |format=PDF |accessdate=27 Julie 2013}}</ref><ref name="Stephens">{{cite web |url=http://home.hia.no/~stephens/gender.htm |title=Gender Differences in Endurance Performance and Training |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100127173555/http://home.hia.no/~stephens/gender.htm |archivedate=27 Januarie 2010}}</ref>
Mans het gewoonlik groter lugpype en vertakkende brongi, met ’n 30% groter longvolume per eenheid liggaamsmassa. Hulle het groter harte, 10% meer [[rooibloedsel]]le en meer [[hemoglobien]], en het dus ’n groter suurstofdraende kapasiteit. Hulle het ook hoër bloedstollingsfaktore ([[vitamien K]], [[trombien|protrombien]] en [[bloedplaatjie]]s). Dit lei daartoe dat wonde vinniger genees en tot ’n hoër toleransie vir periferale pyn.<ref name="Glucksman">{{cite book |author=Alfred Glucksman |year=1981 |title=Sexual Dimorphism in Human and Mammalian Biology and Pathology |url=https://archive.org/details/sexualdimorphism0000gluc |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-286960-0 |pages=[https://archive.org/details/sexualdimorphism0000gluc/page/66 66]–75 |oclc=7831448}}</ref> Vroue het gewoonlik meer [[witbloedsel]]le (geberg en sirkulerend), meer [[korrelsel]]le en B- en T-[[limfsel]]le. Hulle vervaardig meer teenliggaampies teen ’n vinniger tempo. Hulle kry dus minder aansteeklike siektes en kry dit vir korter tydperke.<ref name="Glucksman" />
Volgens Daly en Wilson "verskil die mensgeslagte meer as by monogame soogdiere, maar minder as by uiters poligame soogdiere".<ref>{{cite book |author1=Martin Daly |author2=Margo Wilson |year=1996 |chapter=Evolutionary psychology and marital conflict |title=Sex, Power, Conflict: Evolutionary and Feminist Perspectives |url=https://archive.org/details/sexpowerconflict0000unse |editor=David M. Buss & Neil M. Malamuth |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/sexpowerconflict0000unse/page/13 13] |isbn=978-0-19-510357-1}}</ref> Maar aangesien [[geslagsdimorfie]] in die mens se naaste verwante baie groter is as by die mens, moet tot die gevolgtrekking gekom word geslagsdimorfie in die menslike [[klade]] neem af, moontlik vanweë minder mededingende paringsmetodes. Een voorgestelde verduideliking is dat menslike seksualiteit meer soortgelyk aan dié van sy nabye verwant die [[bonobo]] ontwikkel – dié toon ’n soortgelyke geslagsdimorfie, het meer as een seksmaat en gebruik ontspanningseks om sosiale bande te vestig en aggressie te verminder.<ref>{{Cite book |author1=Christopher Ryan |author2=Cacilda Jethá |year=2010 |title=Sex at Dawn: The Prehistoric Origins of Modern Sexuality |url=https://archive.org/details/sexatdawnprehist0000ryan |publisher=Harper |isbn=978-0-06-170780-3}}</ref>
Mense van dieselfde geslag is geneties 99,9% identies. Daar is ’n uiters klein variasie tussen geografiese bevolkings; die grootste variasie kom voor op ’n persoonlike vlak binne plaaslike bevolkings.<ref name="roberts1"/><ref name=hgp>{{cite web |title=The Science Behind the Human Genome Project |url=http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |work=Human Genome Project |publisher=US Department of Energy |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708174955/http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |archive-date= 8 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name=enr1>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Ethnicity and Race: Overview |url=http://anthro.palomar.edu/ethnicity/ethnic_1.htm#return_from_ethnic_identity_question |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |archive-date= 6 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106212622/http://anthro.palomar.edu/ethnicity/ethnic_1.htm#return_from_ethnic_identity_question |url-status=dead }}</ref> Van die 0,1% menslike genetiese differensiasie kom 85% voor in enige plaaslike bevolking, hetsy [[Italië|Italianers]], [[Koreane]] of [[Koerde]].<ref name="roberts1"/><ref name=science /><ref name="goodman1">{{cite web |last=Goodman |first=Alan |title=Interview with Alan Goodman |url=https://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-07.htm |work=Race Power of and Illusion |publisher=PBS |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029063805/https://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-07.htm |archive-date=29 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>Marks, J. (2010) Ten facts about human variation. In: Human Evolutionary Biology, edited by M. Muehlenbein. New York: Cambridge University Press {{cite web |url=http://personal.uncc.edu/jmarks/pubs/tenfacts.pdf |title=Archived copy |accessdate=5 September 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120415012646/http://personal.uncc.edu/jmarks/pubs/tenfacts.pdf |archivedate=15 April 2012 |df=}}</ref> Twee lukraak gekose Koreane kan geneties in dieselfde mate verskil as ’n Koreaan en ’n Italianer.
Huidige genetiese navorsing dui aan die grootste genetiese verskille kom voor in mense in Afrika.<ref name=Jorde2000>{{cite journal |author1=Jorde, L. |author2=Watkins, W |author3=Bamshad, M |author4=Dixon, M |author5=Ricker, C. |author6=Seielstad, M. |author7=Batzer, M. |title=The distribution of human genetic diversity: a comparison of mitochondrial, autosomal, and Y-chromosome data |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2000-03_66_3/page/979 |journal=American Journal of Human Genetics |volume=66 |issue=3 |pages=979–88 |year=2000 |pmc=1288178 |pmid=10712212 |doi=10.1086/302825}}</ref> Die genetiese struktuur van Afrikane is teruggespeur na 14 voorouergroepe. Hoe verder bevolkings van Afrika af is, hoe minder verskil hulle geneties; dit is vermoedelik vanweë bottelnekke tydens menslike migrasies.<ref name="sciencedaily.com">
{{cite web |date=19 Julie 2007 |title=New Research Proves Single Origin Of Humans In Africa |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/07/070718140829.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104103559/http://www.sciencedaily.com/releases/2007/07/070718140829.htm |archive-date=4 November 2011 |url-status=live |publisher=Science Daily |accessdate=5 September 2011}}</ref><ref>
{{cite journal |last1=Manica |first1=A |last2=Amos |first2=W |last3=Balloux |first3=F |last4=Hanihara |first4=T |year=2007 |title=The effect of ancient population bottlenecks on human phenotypic variation |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-07-19_448_7151/page/346 |journal=Nature |volume=448 |issue=7151 |pages=346–48 |bibcode=2007Natur.448..346M |doi=10.1038/nature05951 |pmc=1978547 |pmid=17637668}}</ref> Omdat mense die langste in Afrika gewoon het, het ’n groter diversiteit in dié bevolkings ontstaan. Omdat net ’n klein deel van Afrika se bevolking uit die kontinent migreer het, het hulle net ’n deel van die oorspronklike Afrika- genetiese variëteit met hulle saamgeneem. Afrika-bevolkings het genetiese allele wat nêrens anders in die wêreld aangetref word nie, maar alle allele wat buite Afrika aangetref word, kom ook in Afrika voor.<ref name="roberts1"/>
Aanpasbaarheid onder mense verskil beide van persoon tot persoon en van bevolking tot bevolking. Die kliniese geografiese genetiese variasie word verder gekompliseer deur migrasie en die vermenging van bevolkings sedert prehistoriese tye.<ref name="roberts1"/><ref name=adapt3>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Adapting to High Altitude |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_3.htm |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130106210055/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_3.htm |archivedate=6 Januarie 2013 |df=}}</ref><ref name=adapt03>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Overview |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306124405/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |archivedate=6 Maart 2013 |df=}}</ref>
Menslike variasie is hoogs nie-ooreenstemmend: Die meeste gene word nie saam oorgeërf nie. Vel- en haarkleur hou nie verband met lengte, gewig of atletiese vermoëns nie. Mense met donker velle in Afrika, Australië en Suid-Asië is nie naby verwant aan mekaar nie.<ref>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Overview |url=http://anthro.palomar.edu/vary/vary_1.htm |work=Modern Human Variation |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105101522/http://anthro.palomar.edu/vary/vary_1.htm |archivedate=5 November 2012 |df=}}</ref> [[Pigmee|Pigmeë]] in Suidoos-Asië het soortgelyke fisieke eienskappe as dié in Afrika: kort lywe, donker velle en krulhare. Hulle is egter geneties nie naby verwant nie.<ref name=liu>Liu, James J.Y. The Chinese Knight Errant. London: Routledge and Kegan Paul, 1967 {{ISBN|0-226-48688-5}}.</ref>
== Psigologie ==
[[Lêer:Human brain NIH.jpg|duimnael|180px|links|’n Mens se [[brein]].]]
Die menslike brein, die fokuspunt van die [[sentrale senuweestelsel]], beheer die [[perifere senuweestelsel]]. Benewens die beheer van die "laer", onwillekeurige of hoofsaaklik outonome aktiwiteite soos asemhaling en vertering, is dit ook die ligging van "hoër" funksies soos gedagtes, redenasie, [[bewussyn]] en abstrakte denke.<ref>[https://www.pbs.org/wnet/brain/3d/index.html 3-D Brain Anatomy], ''The Secret Life of the Brain'', Public Broadcasting Service. Besoek op 3 April 2005.</ref> Hierdie kognitiewe prosesse word saam met die gedragsgevolge daarvan in [[Sielkunde|psigologie]] bestudeer.
Daar word geglo die menslike brein is oor die algemeen "intelligenter" as dié van enige ander bekende spesie. Terwyl ander spesies strukture kan skep en eenvoudige gereedskap kan gebruik – meestal deur middel van instink en nabootsing – is die menslike tegnologie veel ingewikkelder, en ontwikkel en verbeter dit algaande.
=== Slaap en droom ===
Mense is gewoonlik bedags bedrywig. Die algemene slaapbehoefte is tussen sewe en nege uur per dag vir ’n volwassene en tussen nege en tien uur vir ’n kind; ouer mense slaap gewoonlik tussen ses en sewe uur. Hoewel baie mense minder slaap, kan te min slaap negatiewe gesondheidsgevolge hê. Net vier uur slaap per dag kan veranderings in die fisiologiese en geestelike toestand hê, insluitende ’n swakker geheue, moegheid, aggressie en liggaamlike ongemak.<ref name=Grandner2010>{{cite journal |author1=Grandner, Michael A. |author2=Patel, Nirav P. |author3=Gehrman, Philip R. |author4=Perlis, Michael L. |author5=Pack, Allan I. |title=Problems associated with short sleep: bridging the gap between laboratory and epidemiological studies |journal=Sleep Medicine Reviews |year=2010 |volume=14 |issue=4 |pages=239–47 |pmid=19896872 |pmc=2888649 |doi=10.1016/j.smrv.2009.08.001}}</ref> Tydens slaap droom mense. Dan ervaar hulle sintuiglike beelde en klanke in ’n volgorde wat hulle gewoonlik ervaar as ’n skynbare deelnemer eerder as ’n waarnemer. Droom word deur die [[pons]] gestimuleer en vind meestal plaas tydens die vinnige-oogbewegingsfase, of REM-fase, van slaap.
=== Bewustheid en gedagtes ===
Mense is een van net ’n paar spesies wat voldoende selfbewustheid het om hulself in ’n spieël te herken.<ref name="Rochat1995">{{cite book |author=P. Rochat |title=The Self in Infancy: Theory and Research |url=https://books.google.com/books?id=L0rf6v4xaycC&pg=PA4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618213255/https://books.google.com/books?id=L0rf6v4xaycC&pg=PA4 |archive-date=18 Junie 2016 |url-status=live |accessdate=28 Maart 2016 |date=30 Oktober 1995 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-054263-8 |page=4}}</ref> Op 18 maande is die meeste kinders al bewus daarvan dat die beeld in ’n spieël nie iemand anders is nie.<ref>{{cite web |url=http://www.ulm.edu/~palmer/ConsciousnessandtheSymbolicUniverse.htm |title=Consciousness and the Symbolic Universe |author=Jack Palmer |access-date=17 Maart 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20060116091921/http://www.ulm.edu/~palmer/ConsciousnessandtheSymbolicUniverse.htm |archive-date=16 Januarie 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Die menslike brein neem die eksterne wêreld waar deur middel van die [[Sintuig|sintuie]], en elke individu word grootliks deur sy ondervindings beïnvloed, en dit lei tot subjektiewe menings. Die mens beskik oor ’n verstand, en dit sluit in eienskappe soos selfbewustheid, gevoel, wysheid en die vermoë om die verhoudings tussen homself en sy omgewing waar te neem. Oor die omvang waartoe die verstand die buitewêreld ondervind, word gedebatteer, asook die definisies en geldigheid van baie van die terme wat hier bo gebruik is.
Die fisieke aspekte van die verstand en brein, en daardeur ook die [[senuweestelsel]], word bestudeer in [[neurologie]], die gedragswetenskapdeel van psigologie, en ’n soms losweg gedefinieerde gebied tussenin, [[psigiatrie]], wat ondersoek instel na geestesiektes en gedragsafwykings. Psigologie verwys nie noodwendig na die brein of senuweestelsel nie, en kan ook in terme van [[fenomenologie]]se of inligtingsverwerkingsteorieë van die verstand beskou word. ’n Begrip van breinfunksies word egter al hoe meer deel gemaak van psigologiese teorie en praktyk, veral in velde soos [[kunsmatige intelligensie]], neuropsigologie en kognitiewe neurowetenskap.
Die aard van denke is die kern van psigologie en verwante velde. Kognitiewe psigologie bestudeer bewussyn, die geestelike prosesse agter gedrag. Dit gebruik inligtingsverwerking as ’n raamwerk om die verstand te verstaan. Waarneming, die leerproses, probleemoplossing, geheue, aandag, taal en emosie is ook goed bestudeerde velde. Ontwikkelingspsigologie fokus in ’n groot mate op die ontwikkeling van die menslike verstand deur sy lewe en probeer verstaan hoe mense dinge waarneem, verstaan en hoe hulle optree, en hoe hierdie prosesse met die ouderdom verander. Psigoloë het intelligensietoetse en die begrip [[IK]] ontwikkel om mense se relatiewe intelligensie te beoordeel en die verspreiding daarvan te bestudeer.
=== Motivering en emosie ===
[[Lêer:Plate depicting emotions of grief from Charles Darwin's book The Expression of the Emotions.jpg|duimnael|200px|Illustrasie van verdriet uit [[Charles Darwin]] se boek ''The Expression of the Emotions in Man and Animals''.]]
Motivering is die dryfkrag van begeerte agter al die mens se doelbewuste aksies. Motivering is gebaseer op emosie – spesifiek op die soeke na bevrediging (positiewe emosionele ondervindings) en die vermyding van konflik. "Positief" en "negatief" word bepaal deur die toestand van die individu se brein, wat deur sosiale norme beïnvloed kan wees. Iemand kan homself beseer of geweld pleeg omdat sy brein gekondisioneer is om ’n positiewe reaksie op hierdie aksies te hê. Motivering is belangrik omdat dit betrokke is by die uitvoering van alle aangeleerde prosesse. In psigologie word konflikvermyding en die [[libido]] as primêre motiverings beskou. In die ekonomie word motivering dikwels beskou as geskoei op aansporing; dit kan finansieel, moreel of dwingend wees. [[Godsdiens]]te stel gewoonlik goddelike of duiwelse invloede voorop.
Emosionele ondervindings wat as aangenaam waargeneem word, soos liefde, bewondering of vreugde, staan teenoor dié wat as onaangenaam ervaar word, soos haat, afguns of verdriet. ’n Onderskeid word dikwels gemaak tussen emosies wat sosiaal aangeleer is en dié wat op oorlewing geskoei is en as aangebore beskou word. In sommige kulture word emosie verbind met fisieke gesondheid en word dit nie as iets afsonderliks beskou nie. Die [[Stoïsisme|Stoïsyne]] het geglo oormatige emosie is skadelik, terwyl sommige [[Soefisme|Soefistiese]] opvoeders gevoel het sekere ekstreme emosies kan ’n volmaaktheid teweegbring, iets wat dikwels ekstase genoem word.
=== Seksualiteit en liefde ===
[[Lêer:Sweet Baby Kisses Family Love.jpg|duimnael|links|200px|Menslike ouers sorg tot lank ná hul kinders se geboorte vir hulle.]]
Vir mense het seksualiteit belangrike sosiale funksies: Benewens vir [[voortplanting]], skep dit fisieke intimiteit, bande en hiërargieë onder individue. Die geslagsdrang, of libido, word beskou as ’n liggaamlike behoefte wat dikwels gepaardgaan met sterk emosies soos liefde, ekstase en jaloesie. Seksualiteit in die menslike spesie word weerspieël deur ’n aantal fisieke eienskappe, waaronder verborge [[ovulasie]], die ontwikkeling van ’n eksterne [[skrotum]] en (onder ape) ’n relatief groot [[penis]] wat dui op spermmededinging, die afwesigheid van ’n [[penisbeen]], permanente sekondêre seksuele eienskappe en die vorming van pare wat gebaseer is op seksuele aantrekkingskrag as ’n algemene sosiale struktuur. Anders as ander primate wat gewoonlik wys hulle is bronstig, het vroue geen sigbare tekens van ovulasie nie en ondervind hulle seksuele begeerte buite die tydperke waarin hulle vrugbaar is. Dit wys daarop dat menslike seksualiteit ’n lang evolusiegeskiedenis het.<ref name=Haviland2010>{{cite book |author1=Haviland, Wiliam A. |author2=Prins, Harald E.L. |author3=McBride, Bunny |author4=Walrath, Dana |title=Cultural Anthropology: The Human Challenge |year=2010 |publisher=Wadsworth/Cengage Learning |location=Belmont, California |page=82 |isbn=978-0-495-81082-7 |url=https://books.google.com/books?id=yP6TrXRpPdMC&pg=PA82 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224101040/https://books.google.com/books?id=yP6TrXRpPdMC&pg=PA82 |archive-date=24 Desember 2025 |url-status=live}}</ref>
Die mens se reaksie op seksuele begeerte word gewoonlik beïnvloed deur sosiale norme. Beperkings word dikwels bepaal deur godsdiens of sosiale gebruike. Die beroemde navorser [[Sigmund Freud]] het geglo die mens word veelvormig pervers gebore, wat beteken verskeie voorwerpe kan ’n bron van plesier wees. Volgens hom gaan die mens ná geboorte deur vyf fases van psigoseksuele ontwikkeling, en hy kan op enige fase fikseer vanweë verskeie traumas tydens die proses. Vir [[Alfred Kinsey]], nog ’n invloedryke seksnavorser, kan ’n mens op enige plek op ’n skaal van seksuele oriëntasie lê en net ’n klein minderheid van mense is ten volle [[heteroseksueel]] of [[homoseksueel]].<ref name="Book-2009">{{cite book |author=MobileReference |title=The Illustrated Encyclopedia of North American Mammals |url=https://books.google.com/books?id=VxK4KWrGn2cC&pg=PT601 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140628104610/https://books.google.com/books?id=VxK4KWrGn2cC&pg=PT601 |archive-date=28 Junie 2014 |url-status=live |page=601 |date=15 Desember 2009 |work=MobileReference |accessdate=10 Augustus 2013}}</ref> Onlangse neorologiese en genetiese studies dui daarop die mens kan met ontvanklikheid vir verskeie seksuele neigings gebore word.<ref name=Buss2003>{{cite book |author=Buss, David M. |year=2003 |title=The Evolution of Desire: Strategies of Human Mating. Revised Edition |url=https://archive.org/details/evolutionofdesir00buss |location=New York City |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-00802-5}}</ref>
== Gedrag ==
{| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" style="width:308px; float:right; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; font-size:100%; margin:0 0 .5em 1em;"
! colspan="2" style="background:Lightgrey; text-align:center;"| Statistieke: menslike gemeenskap
|-
|Wêreld- bevolking<ref name="UNDES-Pop">{{cite web |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS |title=File POP/1-1: Total population (both sexes combined) by major area, region and country, annually for 1950-2100: Medium fertility variant, 2015–2100 |work=World Population Prospects, the 2015 Revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division, Population Estimates and Projections Section |date=Julie 2015 |access-date=2 Oktober 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170315185833/https://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20%28Standard%29/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS |archive-date=15 Maart 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
| 7,6 biljoen
|-
|Bevolkings- digtheid<ref name="UNDES-Pop"/><ref name=CIA-world />
|15/km<sup>2</sup> volgens totale gebied
51/km<sup>2</sup> volgens grondgebied
|-
| valign="top" | Wêreld se grootste stede<ref>{{cite web |url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928185802/http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf |archive-date=28 September 2017 |url-status=live |title=The World's Cities in 2016 |publisher=United Nations |access-date=16 Oktober 2017}}</ref>
| style="text-align: left;" | [[Tokio]], [[Delhi]], [[Sjanghai]], [[Mumbai]], [[São Paulo]], [[Beijing]], [[Meksikostad]], [[Osaka]], [[Kaïro]], [[New York Stad|New York]]-[[Newark, New Jersey|Newark]], [[Dhaka]], [[Karatsji]], [[Buenos Aires]], [[Kolkata]], [[Istanboel]], [[Chongqing]], [[Lagos]], [[Manila]], [[Guangzhou]], [[Rio de Janeiro]], [[Los Angeles]]-[[Long Beach]]-[[Santa Ana, Kalifornië|Santa Ana]], [[Moskou]], [[Kinshasa]], [[Tianjin]], [[Parys]], [[Shenzhen]], [[Djakarta]], [[Bangalore]], [[Londen]], [[Chennai]], [[Lima]]
|-
| valign="top" | Mees gesproke plaaslike tale<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |title=Statistical Summaries |publisher=Ethnologue |access-date=10 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219220649/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |archive-date=19 Desember 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
| style="text-align: left;" | [[Chinees]], [[Spaans]], [[Engels]], [[Hindi]], [[Arabies]], [[Portugees]], [[Bengaals]], [[Russies]], [[Japannees]], [[Javaans]], [[Duits]], [[Pandjabi]], [[Telugu]], [[Marathi]], [[Tamil]], [[Frans]], [[Viëtnamees]], [[Koreaans]], [[Oerdoe]], [[Italiaans]], [[Indonesies]], [[Persies]], [[Turks]], [[Pools]], [[Oriya]]
|-
| valign="top" | Gewildste godsdienste<ref name=CIA-world />
| style="text-align: left;" | [[Christendom]], [[Islam]], [[Hindoeïsme]], [[Boeddhisme]], [[Sikhisme]], [[Judaïsme]], [[Baha’i]]
|}
Die mens is ’n hoogs sosiale wese en woon dikwels in groot, komplekse sosiale groepe. Hy is meer as enige ander spesie in staat om kommunikasiestelsels te gebruik vir selfuitdrukking, die uitruil van idees en organisasie; hy het komplekse sosiale strukture geskep wat uit baie samewerkende of mededingende groepe bestaan. Menslike groepe wissel van families tot nasies. ’n Groot hoeveelheid waardes, norme en rituele is vasgestel wat saam die grondslag van die menslike gemeenskap vorm.
Kultuur word hier gedefinieer as patrone van komplekse simboliese gedrag, dus alle gedrag wat nie aangebore is nie, maar wat aangeleer is deur sosiale wisselwerking met ander. Dit sluit in die gebruik van sekere materiale, taal, tradisies, godsdiens en tegnologie.
=== Taal ===
Hoewel baie spesies kommunikeer, is taal uniek aan die mens. Anders as die beperkte stelsels van ander diere, is die mens se taal oop – ’n oneindigende aantal bedoelings kan weergegee word deur ’n beperkte getal simbole te kombineer. Dit kan ook gebruik word vir gebeure en voorwerpe wat nie tot die hede behoort nie, maar in die gedeelde verbeelding bestaan.<ref name="Revolution"/> Dit verskil van ander vorme van kommunikasie deurdat dit nie tot ’n sekere medium beperk is nie – dieselfde idees kan verbaal, skriftelik, deur gebaretaal of met [[braille]] weergegee word. Taal bind nasies, kulture en etniese groepe saam. Die uitvinding van [[skryfstelsel]]s minstens 5 000 jaar gelede het die mens in staat gestel om taal op materiale te verewig en het gelei tot ’n groot tegnologiese voorsprong. Sowat 6 000 verskillende tale word tans gepraat, en nog duisende het uitgesterf.<ref name=Comrie1996>{{cite book |author1=Comrie, Bernard |author2=Polinsky, Maria |author3=Matthews, Stephen |title=The Atlas of Languages: The Origin and Development of Languages Throughout the World |url=https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse |year=1996 |publisher=Facts on File |location=New York City |pages=[https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse/page/15 13]–15 |isbn=978-0-8160-3388-1}}</ref>
=== Geslagsrolle ===
Die verdeling van mense in ’n manlike en vroulike geslag of gender word weerspieël in ’n ooreenstemmende verdeling van rolle, norme, praktyke, kleredrag, regte, pligte, gedrag, status en mag. Kultuurverskille volgens geslag het vermoedelik natuurlik ontstaan; vroue se rol as versorgers spruit byvoorbeeld waarskynlik uit die feit dat hulle die lewe skenk. Geslagsrolle verskil deur die geskiedenis en oorheersende gendernorme het al in baie gemeenskappe voor uitdagings te staan gekom.
=== Familieskap ===
[[Lêer:Contest Entry (33048411606).jpg|duimnael|links|’n Gesin span uit in die natuur.]]
Alle menslike gemeenskappe organiseer, erken en klassifiseer soorte sosiale verhoudings geskoei op die verhoudings tussen ouers en kinders (gesinne) en deur die huwelik (families). In die meeste gemeenskappe hou familieskap wedersydse verantwoordelikhede en verwagtings van solidariteit in tussen lede van die familie.
Familieskap kan lei tot afstammingsgroepe wat as politieke eenhede funksioneer, soos clans. Dit kan bande deur huwelike versterk, en dit kan dikwels polities en ekonomies belangrik wees en lei tot die vorming van politieke organisasies wat verder as die gemeenskap strek.
Daar is gewoonlik duidelike aanduidings oor met wie ’n mens mag trou en met wie nie. Feitlik alle gemeenskappe het ’n verbod op [[bloedskande]], of ’n huwelik tussen nabye familielede. In baie gemeenskappe kan families ook uitgebrei word deur middel van aanneming, voogskap of ’n saamwonery.
=== Etnisiteit ===
[[Lêer:African Selfie.jpg|regs|duimnael|200px|’n [[Selfie]] van ’n [[Zoeloes|Zoeloe]]-man en ’n [[Ndebele (stam)|Ndebele]]-vrou van [[Suid-Afrika]]]]
Mense vorm dikwels etniese groepe, wat groter as families is en om ’n sekere gesamentlike identiteit gebou word, soos afstamming en geskiedenis, gedeelde kultuurnorme en taal of biologiese fenotipe. Sulke ideologieë word dikwels verewig deur kragtige, fassinerende oorvertellings wat geldigheid en kontinuïteit verleen aan die stel gedeelde waardes.
Etniese groepe stem dikwels ooreen met die een of ander vorm van politieke organisasie soos ’n stam, stadstaat of nasie. Hoewel etniese groepe deur die geskiedenis ontstaan en verdwyn, glo sulke groepe dikwels hul geskiedenis strek tot ver in die verlede. Dit help om ’n sosiale identiteit te vorm en solidariteit tussen lede van ’n etnies-politieke eenheid te skep. Hierdie verenigende aspek hou ook verband met die opkoms van die nasiestaat as die belangrikste vorm van politieke organisasie in die 19de en 20ste eeu.<ref>J. Hutchinson & A.D. Smith (reds.), ''Oxford readers: Ethnicity'' (Oxford 1996), "Introduction"</ref><ref>Smith, Anthony D. (1999) Myths and Memories of the Nation. Oxford University Press. bl. 4–7</ref><ref>{{cite journal |last1=Banton |first1=Michael |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |url=https://archive.org/details/sim_nations-and-nationalism_2007-01_13_1/page/19 |journal=Nations and Nationalism |volume=13 |issue=1 |year=2007 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref><ref>Delanty, Gerard & Krishan Kumar (2006) The SAGE Handbook of Nations and Nationalism. SAGE. {{ISBN|1412901014}} bl. 171</ref><ref name="cohen">Ronald Cohen 1978 "Ethnicity: Problem and Focus in Anthropology" in ''Annual Review of Anthropology'' 7: 383 Palo Alto: Stanford University Press</ref><ref>Thomas Hylland Eriksen (1993) Ethnicity and Nationalism: Anthropological Perspectives. London: Pluto Press</ref>
=== Gemeenskap, regering en politiek ===
[[Gemeenskap]] is die stelsel organisasies en instellings wat ontstaan uit die wisselwerking tussen mense. In ’n gemeenskap kan mense verdeel word in verskillende groepe volgens hul inkomste, rykdom, mag, reputasie, ens., maar die struktuur van sosiale lae en die mate waarin mense daarin rondbeweeg, verskil, veral tussen moderne en tradisionele gemeenskappe.<ref>{{cite web |url=http://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |title=Social Stratification |last=Schizzerotto |first=Antonio |publisher=University of Trento |access-date=3 Julie 2017 |archive-date=20 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150018/http://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |url-status=dead }}</ref>
[[Lêer:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|duimnael|200px|Die hoofkwartier in [[New York Stad|New York]] van die [[Verenigde Nasies]], een van die wêreld se grootste politieke organisasies.]]
’n [[Staat]] is ’n georganiseerde politieke gemeenskap wat ’n sekere gebied beslaan. Dit het ’n georganiseerde regering en het interne en eksterne soewereiniteit. Erkenning deur ander state van ’n staat se aanspraak op onafhanklikheid, wat dit die mag gee om internasionale ooreenkomste aan te gaan, is dikwels belangrik vir die vestiging van sy posisie.
[[Regering]] kan gedefinieer word as die politieke middel vir die skep en afdwing van wette, gewoonlik deur ’n burokratiese hiërargie. [[Politiek]] is die proses waardeur besluite in groepe geneem word; dié proses behels dikwels konflik sowel as skikking. Hoewel die term politiek gewoonlik op regerings van toepassing is, kan dit in alle menslike wisselwerkings waargeneem word, insluitende korporatiewe, akademiese en godsdiensinstellings. Voorbeelde van regerings sluit in [[Monargie|monargieë]], [[Kommunisme|kommunistiese state]], militêre [[diktatorskap]]pe, [[Teokrasie|teokrasieë]] en liberale [[Demokrasie|demokrasieë]], waarvan laasgenoemde vandag as die volopste beskou word.
=== Handel en ekonomie ===
[[Lêer:Tengeru market.jpg|duimnael|200px|Kopers en verkopers op ’n mark.]]
[[Handel]] is die willekeurige uitruil van goedere en dienste en is ’n vorm van ekonomie. ’n Meganisme wat handel toelaat, word ’n [[Mark (ekonomie)|mark]] genoem. Handelaars onderhandel gewoonlik deur ’n uitruilmedium, soos [[geld]]. Vanweë spesialisering of die verdeling van arbeid konsentreer die meeste mense op ’n klein aspek van vervaardiging of dienste en ruil hul arbeid vir geld of produkte. Handel vind ook tussen streke plaas omdat sekere streke die enigste of grootste vervaardiger van ’n sekere produk is, of omdat sekere streke die voordeel van massaproduksie het.
[[Ekonomie]] is ’n sosiale wetenskap wat die vervaardiging, handel en verbruik van goedere en dienste bestudeer. Dit fokus op meetbare veranderlikes en word breedweg in twee hooftakke verdeel: [[mikro-ekonomie]], wat met individuele agente soos huishoudings en besighede te doen het, en [[makro-ekonomie]], wat te doen het met die ekonomie as ’n geheel, soos totale vraag en aanbod na geld, kapitaal en goedere. Belangrike aspekte van ekonomie is vervaardiging, verspreiding, handel en mededinging.
=== Oorlog ===
[[Lêer:Bataille Waterloo 1815 reconstitution 2011 3.jpg|duimnael|200px|Mans in periodekostuums beeld soldate uit in ’n uitbeelding van die [[Slag van Waterloo]] in 1815.]]
[[Oorlog]] is ’n toestand van georganiseerde gewapende konflik tussen state of ander magte. Dit word gebruik om militêre doelwitte af te dwing. Ander, spontane konflikte soos rebellies en opstande word nie as oorlog beskou nie. [[Rewolusie]]s kan niegewelddadig wees, of ’n georganiseerde en gewapende opstand wat dui op ’n staat van oorlog. In die 20ste eeu het na raming tussen 167 miljoen en 188 miljoen mense in oorloë gesterf.<ref>Ferguson, Niall. "The Next War of the World." Foreign Affairs, Sep./Okt. 2006</ref> ’n Algemene definisie van oorlog is ’n reeks militêre veldtogte tussen minstens twee opponerende kante weens ’n dispuut oor byvoorbeeld soewereiniteit, grondgebied, bronne of godsdiens. ’n Oorlog tussen interne elemente van ’n staat is ’n [[burgeroorlog]].
Verskillende soorte oorloë het al in die geskiedenis plaasgevind, soos hand-, wapen-, vloot- en lugoorloë. Militêre intelligensie het al dikwels ’n rol gespeel in die bepaling van oorwinnings en neerlae. Propaganda, wat dikwels inligting, verwronge menings en [[disinformasie]] insluit, speel ’n sleutelrol in die handhawing van eenheid in ’n oorlogsparty en om onmin tussen partye te saai. In moderne oorlogvoering word soldate op die grond gebruik, [[Skip|skepe]] ter see en [[Vliegtuig|vliegtuie]] in die lug. Soms oorvleuel dié velde in die vorm van see- en valskermsoldate, [[Vliegdekskip|vliegdekskepe]] en [[grond-tot-lugmissiel]]e.
=== Materiale en tegnologie ===
[[Lêer:Néolithique 0001.jpg|duimnael|200px|Verskillende artefakte uit die Steentydperk, insluitende armbande, bylkoppe, beitels en poleergereedskap.]]
Steengereedskap is minstens 2,5 miljoen jaar gelede al deur proto-mense gebruik.<ref name=Clark1994>{{cite journal |author1=Clark, J.D. |author2=de Heinzelin, J. |author3=Schick, K.D. |title=African ''Homo erectus'': old radiometric ages and young Oldowan assemblages in the Middle Awash Valley, Ethiopia |journal=Science |year=1994 |volume=264 |issue=5167 |pages=1907–10 |pmid=8009220 |doi=10.1126/science.8009220|display-authors=etal}}</ref> Die beheerde gebruik van vuur het sowat 1,5 miljoen jaar gelede begin. Sedertdien het die mens geweldige vooruitgang gemaak en ingewikkelde tegnologie ontwikkel om gereedskap te maak om hul lewe te vergemaklik en hul kultuur uit te brei. Groot spronge in tegnologie sluit in die uitvinding van [[landbou]] in wat bekend is as die [[Neolitikum|Neolitiese Rewolusie]] en van outomatiese masjiene in die [[Nywerheidsrewolusie]].
Met [[argeologie]] word gepoog om die storie van die verlede of van verlore kulture te vertel deur onder meer die bestudering van die artefakte wat hulle vervaardig het. Vroeë mense het steengereedskap, potte en juwele agtergelaat wat eie is aan ’n spesifieke streek of tyd.
==== Voorkoms ====
Deur die geskiedenis het mense hul voorkoms verander deur klere<ref>{{cite journal |vauthors=Kvavadze E, Bar-Yosef O, Belfer-Cohen A, Boaretto E, Jakeli N, Matskevich Z, Meshveliani T |title=30,000-year-old wild flax fibers |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-09-11_325_5946/page/1359 |journal=Science |volume=325 |issue=5946 |page=1359 |year=2009 |pmid=19745144 |doi=10.1126/science.1175404}}</ref> en bykomstighede te dra, deur hul hare te knip of te skeer en deur middel van liggaamsmodifikasies.
Laasgenoemde is die doelbewuste verandering van die liggaam om niemediese redes, soos estetika, seksuele voordeel, rites, godsdiensredes, om groepsaffiliasie te toon, liggaamskuns te skep, te skok of jouself uit te druk.<ref name="DeMello2007"/> In ’n breë sin beteken dit plastiese snykunde, sosiaal aanvaarbare versierings soos in gaatjies in die ore, en godsdienstige rituele soos [[besnydenis]].<ref name="DeMello2007">{{cite book |author=Margo DeMello |title=Encyclopedia of Body Adornment |url=https://books.google.com/books?id=s0122BsqrZwC&pg=PR17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528224901/https://books.google.com/books?id=s0122BsqrZwC&pg=PR17 |archive-date=28 Mei 2013 |url-status=live |accessdate=6 April 2012 |year=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-33695-9 |pages=17–}}</ref>
=== Filosofie en selfrefleksie ===
[[Lêer:Confuciusstatue.jpg|duimnael|180px|’n Standbeeld van [[Confucius]] in Sjanghai.]]
[[Filosofie]] is ’n dissipline of studieveld wat die ondersoek, ontleding en ontwikkeling van idees behels op ’n algemene, abstrakte of basiese vlak. Dit probeer realiteit, redenering en waardes verstaan. Belangrike velde van filosofie sluit in [[logika]], [[metafisika]], [[epistemologie]] en [[aksiologie]] of waardeleer (wat [[etiek]] en [[estetika]] insluit). Dit dek ’n groot verskeidenheid benaderings en word gebruik om te verwys na ’n wêreldmening, ’n perspektief op ’n sekere saak of die menings van ’n spesifieke filosoof of filosofieskool.
=== Godsdiens en spiritualiteit ===
[[Godsdiens]] word gewoonlik gedefinieer as ’n geloofstelsel wat verband hou met die bonatuurlike, heilige of goddelike, asook die praktyke, waardes, instellings en rituele wat met die geloof verbind word. Die evolusie en geskiedenis van die eerste godsdienste het in onlangse jare velde van aktiewe wetenskaplike navorsing geword.<ref>{{cite web |url=http://evolution.binghamton.edu/religion/ |title=Evolutionary Religious Studies: A New Field of Scientific Inquiry |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620174124/http://evolution.binghamton.edu/religion/ |archive-date=20 Junie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=Boyer2008>{{cite journal |author=Boyer, Pascal |title=Being human: Religion: bound to believe? |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-10-23_455_7216/page/1038 |journal=Nature |volume=455 |issue=7216 |pages=1038–39 |year=2008 |pmid=18948934 |doi=10.1038/4551038a}}</ref><ref name=Emmons2003>{{Cite journal |author1=Emmons, Robert A. |author2=Paloutzian, Raymond F. |title=The psychology of religion |journal=Annual Review of Psychology |year=2003 |pmid=12171998 |volume=54 |issue=1 |pages=377–402 |doi=10.1146/annurev.psych.54.101601.145024}}</ref> Deur die eeue het godsdiens baie vorme aangeneem wat van kultuur tot kultuur en individu tot individu verskil. Van die belangrikste sake wat godsdienste ondersoek, sluit in die lewe ná die dood of die hiernamaals, die oorsprong van die [[lewe]], die aard van die [[heelal]] en sy uiteindelike lot, en wat moreel of immoreel is. ’n Gemeenskaplike bron van hierdie antwoorde is die geloof in bosintuiglike goddelike wesens soos [[Godheid|gode]] of ’n enkele [[God]], hoewel nie alle godsdienste [[teïsme|teïsties]] is nie. Spiritualiteit, geloof of sielsake is van die baie verskillende benaderings van mense om basiese vrae te beantwoord oor die mensdom se plek in die heelal, die doel van die lewe en die ideale manier om ’n mens se lewe te lei. Hoewel hierdie onderwerpe ook in filosofie en in ’n mate in wetenskap ondersoek word, is spiritualiteit uniek in die sin dat dit op mistieke of bonatuurlike begrippe fokus soos [[karma]] en God.
Dit is moeilik om die presiese omvang van godsdienstigheid te meet,<ref name=Hall2008>{{cite journal |author1=Hall, Daniel E. |author2=Meador, Keith G. |author3=Koenig, Harold G. |title=Measuring religiousness in health research: review and critique |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-religion-and-health_2008-06_47_2/page/134 |journal=Journal of Religion and Health |volume=47 |issue=2 |pages=134–63 |year=2008 |pmid=19105008 |doi=10.1007/s10943-008-9165-2}}</ref> maar die meerderheid mense hang die een of ander godsdienstige of spirituele geloof aan. Baie is egter nie godsdienstig nie. [[Humanisme]] is ’n filosofie wat die hele mensdom en al die aspekte wat die mens raak, wil saamvat; dit is gewoonlik niegodsdienstig. Die meeste godsdienste kan duidelik onderskei word van wetenskap, op beide ’n filosofiese en metodologiese vlak, maar die twee sluit mekaar nie noodwendig uit nie; baie mense huldig ’n mengsel van godsdienstige en wetenskaplike menings. Die onderskeid tussen godsdiens en filosofie is aan die ander kant soms minder duidelik en die twee word soms verbind in velde soos die filosofie van godsdiens of teologie.
=== Kuns, musiek en letterkunde ===
[[Lêer:Lorenzo Lippi 001.jpg|duimnael|180px|''Allegorie van Musiek'' (c. 1594), ’n skildery van ’n vrou wat bladmusiek skryf deur Lorenzo Lippi.]]
[[Kuns]] is ’n algemene kultuurbegrip en kunswerke is minstens sedert die dae van die [[Cro-Magnon-mens]] gemaak. Kuns kan gedefinieer word as ’n vorm van kultuuruitdrukking en kan dui op voorwerpe of uitvoerings, huidig of histories, en die prestige daarvan word ondervind deur diegene wat dit gemaak het, ontdek, uitstal of besit. In die moderne gebruik van die woord dui kuns gewoonlik op die proses of resultaat van die maak van materiële werke wat van die konsepvorming tot die uitvoering daarvan, getrou bly aan die "kreatiewe impuls" van mense.
[[Musiek]] is ’n natuurlike intuïtiewe verskynsel wat gebaseer is op drie strukture wat onderling verband hou: ritme, harmonie en melodie. Om na musiek te luister is waarskynlik een van die algemeenste vorme van vermaak, terwyl om dit te leer en verstaan gewilde dissiplines is. Daar is ’n groot verskeidenheid [[musiekgenre]]s en soorte etniese musiek.
[[Letterkunde]], wat kreatiewe geskrewe en moontlik gesproke werke is, sluit in [[prosa]], [[poësie]] en [[drama]], beide [[fiksie]] en niefiksie. Dit sluit genres in soos [[epos]]se, [[gedig]]te, [[legende]]s, [[mite]]s en [[folklore]].
=== Wetenskap ===
Nog ’n unieke aspek van die mensdom is die ontwikkeling van ingewikkelde metodes om kennis op te doen deur waar te neem, te kwantifiseer en te verifieer. Die [[wetenskaplike metode]] is ontwikkel om kennis op te doen van die fisiese wêreld en die reëls, prosesse en beginsels waaruit dit bestaan. Saam met [[wiskunde]] maak dit die voorspelling van ingewikkelde patrone van oorsaak en gevolg moontlik. Die mens het die vermoë om groot, selfs abstrakte, kwantiteite te verstaan en erken, en om [[Algoritme|algoritmiese patrone]] te verstaan en erken wat [[rekenkunde]] en [[algebra]] moontlik maak, iets wat nie in ander spesies aangetref word nie.
Wetenskap kan in drie groot takke verdeel word: die formele wetenskappe (bv. [[logika]] en [[wiskunde]]), wat te doen het met formele stelsels; die [[toegepaste wetenskap]]pe (bv. [[ingenieurswese]] en [[geneeskunde]]), wat op praktiese toepassing fokus; en die [[Empiries|empiriese wetenskappe]], wat geskoei is op proefondervindelike waarnemings en op sy beurt ingedeel word in [[natuurwetenskap]]pe (bv. [[fisika]], [[chemie]] en [[biologie]]) en sosiale wetenskappe (bv. [[Sielkunde|psigologie]], [[ekonomie]] en [[sosiologie]]).<ref>{{cite web |url=https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |title=Branches of Science |publisher=University of Chicago |access-date=20 Januarie 2018 |archive-date=23 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423062909/https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |url-status=dead }}</ref> ’n [[Pseudowetenskap|Skynwetenskap]] is ’n aktiwiteit wat verkeerdelik deur sy aanhangers as wetenskaplik beskou word.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |title=Science and Pseudo-Science |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=3 Julie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417084230/https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |archive-date=17 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Eksterne skakels ==
* [http://www.archaeologyinfo.com/homosapiens.htm Argeologie: inligting] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20110528014013/http://www.archaeologyinfo.com/homosapiens.htm |date=2011-05-28}}
* [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-sapiens ''Homo sapiens''] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20261013143828/http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-sapiens |date=2026-10-13}} – Smithsonian-instituut
* Sien die [http://www.ensembl.org/Homo_sapiens/Info/Index menslike genoom ] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20260316083602/http://www.ensembl.org/Homo_sapiens/Info/Index |date=2026-03-16}} by Ensembl
* [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-evolution-timeline-interactive Menslike tydlyn (interaktief)] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20210415011851/http://humanorigins.si.edu/evidence/human-evolution-timeline-interactive |date=2021-04-15}} – Smithsonian-instituur (Augustus 2016).
* {{Commons-kategorie inlyn|People}}
* {{Wikispecies-inlyn|Homo sapiens sapiens}}
* {{Wikt-inlyn|mens}}
* [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Human|Engelse Wikipedia]]
{{Voorbladster}}
{{Menslike evolusie}}
{{Gesagsrekords}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Mense| ]]
kjfj6ug6xac4sep3f5x72a3k9bf28ek
Roeland Anthonie Kollewijn
0
16150
3373624
3287533
2026-11-18T09:04:21Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373624
wikitext
text/x-wiki
'''Roeland Anthonie Kollewijn''' ([[Amersfoort]], [[30 Maart]] [[1857]] — [[Helmond]], [[7 Februarie]] [[1942]]) was 'n [[Nederland|Nederlandse]] taalkundige. Hy het beroemd, selfs berug, geword vir sy artikel van [[1891]] oor ''Onze lastige spelling''.
Die spellingsvoorstelle van Kollewijn het later die basis van die [[Afrikaans|Afrikaanse]] spelling gevorm. Baie van sy voorgestelde vereenvoudigings is intussen ook in die amptelike [[Nederlands|Nederlandse]] spelling opgeneem, soos ''mensen wensen boze preken'' in plaas van die destydse ''menschen wenschen booze preeken''. Ook ''alfabet'', ''ether'' en ''rachitis'' in plaas van ''alphabet'', ''aether'' en ''rhachitis'' kom uit Kollewijn se voorstelle, sowel as die weglating van die verbuigings: ''de boeken van die aardige kleine jongen'' in plaas van ''de boeken van dien aardigen kleinen jongen''.
Voorstelle van Kollewijn wat nie die Nederlandse spelling gehaal het nie, maar wel die Afrikaanse, is die uitgange ''-ies'' (as vervanging van ''-isch'' met die onuitgesproke ''ch'') en ''-lik'' (in plaas van ''-lijk'' en analoog aan ''-lig''). Verder, in sy eie woorde: 'Ook schrijve men ''tans'', ''altans'', ''tee'' (sonder ''h''), ''ert'' (sonder ''w''), ''besje'' (sonder ''t'').'
Vir die spelling van [[basterwoord]]e het hy baie wysigings voorgestel, waarvan sommige wel in gebruik geneem is. Daar was 'n tyd gewees toe die Nederlandse spelling vir leenwoorde uit 'n voorkeurspelling en in baie gevalle ook 'n toegelate alternatiewe spelling bestaan het, maar hierdie tendens het vanaf 1996 verander. Die alternatiewe vorm was baie keer kollewijniaans en was in sommige kringe volop in gebruik gewees. Ook in Vlaandere word baie minder van die voorkeursspelling gebruik gemaak en dus baie meer kollewijniaans gespel, as in Nederland. In Suid-Afrika word hierdie spelling - met goedkeuring vanuit Nederland en Vlaandere - in 1905 selfs amptelik ingevoer.<ref>{{Verwys web |titel=P. van Eeden: Afrikaans hoort by Nederlands: Ons Afrikaans taalverdriet |url=http://www.afrikaans.nu/afrikaans_hoort_by_nederlands.pdf |argief-url=https://web.archive.org/web/20221023205844/http://www.afrikaans.nu/afrikaans_hoort_by_nederlands.pdf |argiefdatum=23 Oktober 2022 |besoekdatum=23 Oktober 2022 |url-status=dead}}</ref> Hierdie spelling vorm tans een van die vyf grondbeginsels van Afrikaans, wat dikwels foneties gespel word.
Wie die spelling van Kollewijn in gebruik wil sien, lees byvoorbeeld [[Paul van Ostaijen|Paul Van Ostaijen]] in die oorspronklike versies ("verzies").
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
*[http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn3/kollewijn biografie]
*[http://www.dbnl.org/tekst/anro001bioe01_01/anro001bioe01_01_0038.htm biografie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216024854/http://www.dbnl.org/tekst/anro001bioe01_01/anro001bioe01_01_0038.htm |date=16 Februarie 2007 }}
*[http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=koll003 bibliografie]
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Kollewijn, Roeland Anthonie}}
[[Kategorie:Nederlandse wetenskaplikes]]
[[Kategorie:Taalkundiges]]
[[Kategorie:Geboortes in 1857]]
[[Kategorie:Sterftes in 1942]]
id7bdtkuvughjz4k33uamtia8qa4dty
Poolkoördinatestelsel
0
16391
3373595
3361153
2026-11-18T06:50:53Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373595
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Coordonnees polaires plan.svg|duimnael|regs|271px|'n Punt ''M'' met poolkoördinate <math>r</math> en <math>\theta</math>]]
[[Lêer:Polar graph paper.svg|duimnael|regs|271px|'n Polêre rooster met die koördinaatlyne wat bestaan uit konsentriese sirkels in rooi waar <math>r</math> = ''konstant'' en strale in blou waar <math>\theta</math> = ''konstant'' is. In hierdie geval is <math>\theta</math> 'n veelvoud van 30°.]]
In [[wiskunde]] is die '''poolkoördinatestelsel''', of '''poolkoördinaatstelsel''', 'n twee-dimensionele [[koördinatestelsel]] waarin [[punt (meetkunde)|punte]] aangegee word deur 'n hoek en 'n afstand. Die poolkoördinatestelsel word in baie velde gebruik insluitend [[wiskunde]], [[fisika]], [[ingenieurswese]], [[navigasie]] en [[robotika]]. Dit is veral nuttig in omstandighede waar die verhouding tussen twee punte geredelik in terme van hoeke en afstande bepaal kan word; in die [[Cartesiese koördinatestelsel]] kan sulke verhoudings slegs deur [[trigonometrie]]se formules gevind word. Vir baie soorte krommes is 'n poolvergelyking die eenvoudigste wyse van voorstelling; en vir sommige die enigste.
Aangesien die koördinatestelsel tweedimensioneel is word elke punt deur twee polêre koördinate bepaal: die radiale-koördinaat en die hoekkoördinaat. Die radiale-koördinaat (gewoonlik voorgestel deur <math>r</math> of <math>\rho</math>) dui die punt se afstand vanaf 'n sentrale punt wat as die ''pool'' (ekwivalent aan die ''oorsprong'' in die Cartesiese stelsel) bekendstaan. Die hoekkoördinaat (wat ook bekendstaan as die poolhoek of die [[asimut]]hoek, gewoonlik deur <math>\theta</math>, <math>\phi</math> of <math>t</math> voorgestel) dui die positiewe of antikloksgewyse hoek tussen die punt en die 0° straal of ''poolas'' (wat ekwivalent is aan die positiewe [[x-as]] in die Cartesiese koördinaatvlak is) aan.<ref name="brown">{{cite book
| last = Brown
| first = Richard G.
| editor = Andrew M. Gleason
| year = 1997
| title = Advanced Mathematics: Precalculus with Discrete Mathematics and Data Analysis
| url = https://archive.org/details/advancedmathemat00rich_0
| publisher = McDougal Littell
| location = Evanston, Illinois
| isbn = 0-395-77114-5
}}</ref> In die poolkoördinatestelsel is die koördinaatlyne dus konsentriese sirkels (<math>r</math> = ''konstant'') en strale (<math>\theta</math> = ''konstant'') eerder as die reghoekige roosterpatroon wat by die Cartesiese koördinatestelsel ontstaan. Die poolkoördinatestelsel is dan ook ortogonaal aangesien die koördinaatlyne mekaar teen regtehoeke sny.<ref name=springer>[http://eom.springer.de/default.htm Encyclopaedia of Mathematics], [http://eom.springer.de/P/p073410.htm Polar coordinates], besoek op 24 Februarie 2008</ref><ref name=springer2>[http://eom.springer.de/default.htm Encyclopaedia of Mathematics], [http://eom.springer.de/o/o070380.htm Orthogonal system], besoek op 24 Februarie 2008</ref>
Die poolkoördinatestelsel kan op twee maniere na 'n driedimensionele stelsel uitgebrei word. In die [[silindriese koördinatestelsel]] word 'n derde koördinaat bygevoeg wat die hoogte van enige punt bo die vlak aandui, soortgelyk aan die manier waarop die Cartesiese koördinatestelsel na drie dimensies uitgebrei word. In die [[sferiese koördinatestelsel]] word 'n punt afgestip deur die koördinate deur twee hoeke en die afstand van die oorsprong te spesifiseer.
== Geskiedenis ==
[[Lêer:Bonaventura Cavalieri.jpeg|duimnael|regs|175px|[[Bonaventura Cavalieri]]]]
[[Lêer:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|duimnael|regs|175px|Sir [[Isaac Newton]]]]
Dit is bekend dat die Grieke die konsepte van hoek en radius gebruik het. Die [[sterrekunde|sterrekundige]] [[Hipparchos]] (190-120 v.C.) het 'n tabel van [[Koord (meetkunde)|koordfunksies]] opgestel wat die lengte van elke koord vir elke hoek gee en daar is verwysings na sy gebruik van poolkoördinate in die bepaling van sterposisies.<ref name="milestones">{{cite web |last=Friendly |first=Michael |title=Milestones in the History of Thematic Cartography, Statistical Graphics, and Data Visualization |url=http://www.math.yorku.ca/SCS/Gallery/milestone/sec4.html |access-date=10 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20060925115456/http://www.math.yorku.ca/SCS/Gallery/milestone/sec4.html |archive-date=25 September 2006 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In ''Oor Spirale,'' beskryf [[Archimedes]] sy beroemde [[Archimedesspiraal|spiraal]], 'n funksie waarvan die radius afhang van die hoek. Die Griekse werk het egter nie sover as 'n volle koördinatestelsel gestrek nie.
Daar is verskeie bewerings oor wie poolkoördinate vir die eerste keer as deel van 'n formele koördinatestelsel gebruik het. Die verhaal van die onderwerp word volledig vertel in Harvard professor Julian Lowell Coolidge se ''Origin of Polar Coordinates.''<ref name=MacTutor>[http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Extras/Coolidge_Polars.html The MacTutor History of Mathematics archive: Coolidge's Origin of Polar Coordinates]</ref><ref>{{cite journal
| last = Coolidge
| first = Julian
| title = The Origin of Polar Coordinates
| url = https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1952-02_59_2/page/78
| journal = American Mathematical Monthly
| volume = 59
| pages = 78-85
| date = 1952
}}</ref> [[Gréggoire de Saint-Vincent]] en [[Bonaventura Cavalieri]] het die konsepte onafhanklik op omtrent dieselfde tyd ingevoer. Saint-Vincent het privaat daaroor geskryf in 1625 en dit in 1647 gepubliseer, terwyl Cavalieri dit in 1635 gepubliseer het met 'n gekorrigeerde weergawe wat in 1653 uitgekom het. Poolkoördinate is aanvanklik vir spesiale doeleindes gebruik vir die studie van sekere krommes voor dit as 'n algemene meetkundige stuk gereedskap aangeneem is. Cavalieri het poolkoördinate vir die eerste keer gebruik om 'n probleem oor die oppervlak binne 'n [[Archimedesspiraal]] op te los. [[Blaise Pascal]] het poolkoördinate vervolgens gebruik om die lengte van [[parabool|paraboliese boë]] te bereken. Die probleem is wel te vore deur Roberval opgelos, maar sy oplossing is nie universeel as geldig aanvaar nie. [[James Gregory]] het 'n transformasie soortgelyk aan dié van Cavalieri tussen twee individuele krommes waar die oppervlaktes verwant was gebruik en [[Pierre Varignon]] het 'n effens aangepaste transformasie gebruik vir die studie van spirale.<ref name=MacTutor />
In ''Method of Fluxions'' (geskryf in 1671, gepubliseer in 1736) was Sir [[Isaac Newton]] die eerste wat poolkoördinate oorweeg het as 'n algemene metode om enige punt in 'n vlak te bepaal. Newton het in Method of Fluxions agt nuwe koördinaatstelesels voorgestel wat bestaan het uit verskillende kombinasies pare van afstande wat radiaal van 'n gegewe punt, of sywaarts teenoor gegewe reguitlyne of kromlynig langs boë of sirkels gemeet is. Een van die nuwe stelsels, waarna Newton verwys het as ''Seventh Manner; For Spirals'', is in wese wat vandag as die hedendaagse poolkoördinatestelsel bekendstaan.<ref name=Boyer>CB Boyer, [http://links.jstor.org/sici?sici=0002-9890(194902)56%3A2%3C73%3ANAAOOP%3E2.0.CO%3B2-V Newton as an Originator of Polar Coördinates], The American Mathematical Monthly, Vol. 56, No. 2 (Feb., 1949), pp. 73-78</ref> In ''Acta eruditorum'' (1691) het [[Jacob Bernoulli]] 'n stelsel met 'n punt op 'n lyn, onderskeidelik genaamd die ''pool'' en ''poolas'', gebruik. Koördinate is deur die afstand van die pool en die hoek van die ''poolas'' gegee. Bernoulli se werk het gestrek tot bepaling van die buigingsradius van krommes wat in die koördinate uitgedruk is. In [[1729]], twee jaar ná Newton se dood, het [[Jacob Hermann]] poolkoördinate vir die eerste keer as 'n behoorlike element van beskrywende meetkunde gebruik in sy studie oor lokusse. Hermann het sy vergelyking nie in die moderne vorm uitgedruk nie, maar drie veranderlikes z, m, en n gebruik, waar z die radius was en m en n sinus en kosinus van die poolhoek. Waar sy voorgangers poolkoördinate vir die studie van spirale gebruik het, het hy dit uitsluitlik vir algebraïese krommes gebruik.<ref name=Boyer />
Die term ''coordinate polari'', [[Italiaans]] vir poolkoördinate, word aan [[Gregorio Fontana]] toegeskryf en is deur [[18de eeu]]se Italiaanse skrywers gebruik. Die term is vir die eerste keer in Engels gebruik in George Peacock se 1816 vertaling van [[Sylvestre François Lacroix|Lacroix]] se ''Differensiaal- en Integraalanalise''.<ref>{{cite book
| last = Klaasen
| first = Daniel
| title = Historical Topics for the Mathematical Classroom
}}</ref><ref>{{cite web |last=Miller |first=Jeff |title=Earliest Known Uses of Some of the Words of Mathematics |url=http://members.aol.com/jeff570/p.html |access-date=10 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625083112/http://members.aol.com/jeff570/p.html |archive-date=25 Junie 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book
| last = Smith
| first = David Eugene
| title = History of Mathematics, Vol II
| url = https://archive.org/details/historyofmathema031897mbp
| publisher = Ginn and Co.
| date = 1925
| location = Boston
| pages = [https://archive.org/details/historyofmathema031897mbp/page/324 324] }}</ref>
[[Alexis Clairaut]] was die eerste om die uitbreiding van poolkoördinate na drie dimensies oorweeg,<ref>Coolidge haal hom as volg aan: ''"A l'égard des courbes á double courbure, dont les coordonnes partent d'un point, ou dont les coordonnées représentent des lignes courbes, elles demandent une méthode particuliere, et peuvent fournier le sujet d'un autre Traité que je compte donner au public."'' (Wat betref 'n kromme met dubbele kromming, waarvan die koördinate die kromminglyne verteenwoordig, dit vereis 'n spesifieke metode, en kan die onderwerp van 'n ander verhandeling wees wat ek beplan om openbaar te maak). Die aanhaling is uit Clairaut, ''Recherches sur les courbes B double courbure'', Parys, 1731, laaste bladsy van die Inleiding. Hy het egter sover bekend nooit voortgegaan met die openbaar maak van die gedagte nie.</ref> terwyl [[Leonhard Euler]] dit ontwikkel het.
== Uitstip van punte met poolkoördinate ==
[[Lêer:CircularCoordinates.png|duimnael|300px|Die punte (3,60°) en (4,210°)]]
Soos in ander tweedimensionele koördinatestelsels is daar twee poolkoördinate: ''r'' (die radiale koördinaat) en ''θ'' (die hoekkoördinaat, poolhoek of [[asimut]]hoek, soms voorgestel deur ''φ'' of ''t''). Die ''r''-koördinaat verteenwoordig die radiale afstand van die pool af, en die ''θ''-koördinaat die antiklokgewyse (linksom) hoek van die 0° straal (soms die poolas genoem), wat as die positiewe x-as op die Cartesiese koördinaatvlak bekend staan.<ref name="brown" />
Byvoorbeeld, die poolkoördinate (3,60°) sal afgestip word as 'n punt 3 eenhede van die pool op die 60° straal. Die koördinate (−3,240°) sal ook as die punt afgestip word omdat die negatiewe radiale afstand as 'n positiewe afstand op die oorstaande straal gemeet word (240° ; 180° = 60°).
Een belangrike aspek van die poolkoördinatestelsel wat nie in die Cartesiese koördinatestelsel is nie is die vermoë om 'n enkele punt met oneindig verskillende koördinate uit te druk. In die algemeen kan die punt (r, θ) uitgedruk word as (''r'', θ ± ''n''×360°) of (''r'', θ (2''n'' + 1)180°), waar ''n'' enige heelgetal is.<ref>{{cite web |url=http://www.fortbendisd.com/campuses/documents/Teacher/2006%5Cteacher_20060413_0948.pdf |title=Polar Coordinates and Graphing |accessdate=2006-09-22 |date=2006-04-13 |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061023161416/http://www.fortbendisd.com/campuses/documents/Teacher/2006%5Cteacher_20060413_0948.pdf |archivedate=2006-10-23 |url-status=dead}}</ref> 'n Ander interessante feit oor die afstip van punte in poolkoördinate is dat indien die ''r''-koördinaat van 'n punt 0 is, sal die punt by die pool geleë wees, ongeag van die θ-koördinaat.
=== Gebruik van radiaalmeting ===
Hoeke in poolnotasie word gewoonlik in of grade of [[radiaal|radiale]] uitgedruk waar 2 rad = 360°. Die keuse hang hoofsaaklik van die konteks af. [[Navigasie]]toepassings gebruik grade terwyl sommige [[fisika]]toepassings (spesifiek rotasie-meganika) radiaalmetings gebruik, gegrond op die verhouding van die radius van 'n sirkel tot die omtrek daarvan.<ref>{{cite book
| last = Serway |first=Raymond A. |last2=Jewett, Jr. |first2=John W.
| title = Principles of Physics
| publisher = Brooks/ColeThomson Learning
| date = 2005
| id = {{ISBN|0-534-49143-X}} }}</ref>
=== Omskakeling tussen pool- en Cartesiese koördinate ===
[[Lêer:Polar to cartesian.svg|duimnael|regs|250px|Diagram wat die verhouding tussen Cartesiese en poolkoördinate aandui]]
Die twee poolkoördinate ''r'' en ''θ'' kan na [[Cartesiese koördinate]] <math>x</math> en <math>y</math> omgeskakel word deur die [[trigonometrie]]se funksies:
: <math>x = r \cos \theta \,</math>
: <math>y = r \sin \theta \,</math>
terwyl die twee Cartesiese koördinate <math>x</math> en <math>y</math> na die poolkoördinate <math>r</math> omgeskakel kan word deur
: <math>r = \sqrt{x^2 + y^2} \,</math> (deur eenvoudig [[Pythagoras se stelling]] toe te pas).
om die hoek koördinaat θ te bepaal moet die volgende twee gedagtes oorweeg word:
* Vir <math>r</math> = 0, kan θ gestel word na enige reële waarde.
* Vir <math>r</math> ≠ 0, om 'n unieke voorstelling vir θ te verkry, moet dit beperk word tot 'n interval met grootte 2π. Konvensionele keuses vir so 'n interval is [0, 2π) en (−π, π].
Om θ in die interval [0, 2π) te verkry word die volgende gebruik (<math>\arctan</math> of ''boogtan'' dui die inverse van die tangens funksie aan):
: <math>\theta =
\begin{cases}
\arctan(\frac{y}{x}) & \mbox{as } x > 0 \mbox{ en } y \ge 0\\
\arctan(\frac{y}{x}) + 2\pi & \mbox{as } x > 0 \mbox{ en } y < 0\\
\arctan(\frac{y}{x}) + \pi & \mbox{as } x < 0\\
\frac{\pi}{2} & \mbox{as } x = 0 \mbox{ en } y > 0\\
\frac{3\pi}{2} & \mbox{as } x = 0 \mbox{ en } y < 0
\end{cases}</math>
Om θ in die interval (−π, π] te verkry kan die volgende gebruik word:<ref>{{cite book|first=Bruce Follett|last=Torrence|first2=Eve |last2=Torrence |title=The Student's Introduction to Mathematica®|url=https://archive.org/details/studentsintroduc0000torr|year=1999|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-59461-8}}</ref>
: <math>\theta =
\begin{cases}
\arctan(\frac{y}{x}) & \mbox{as } x > 0\\
\arctan(\frac{y}{x}) + \pi & \mbox{as } x < 0 \mbox{ en } y \ge 0\\
\arctan(\frac{y}{x}) - \pi & \mbox{as } x < 0 \mbox{ en } y < 0\\
\frac{\pi}{2} & \mbox{as } x = 0 \mbox{ en } y > 0\\
-\frac{\pi}{2} & \mbox{as } x = 0 \mbox{ en } y < 0
\end{cases}</math>
'n Mens kan dit vermy om tred te hou met teller en noemer deur die [[atan2]] funksie te gebruik wat aparte argumente vir die teller en noemer is.
== Poolvergelykings ==
Die vergelyking van 'n [[algebraïese kromme]] uitgedruk in poolkoördinate staan bekend as 'n ''poolvergelyking'', en word gewoonlik geskryf met ''r'' as 'n [[funksie (wiskunde)|funksie]] van θ.
Poolvergelykings kan verskillende grade van simmetrie vertoon. As ''r''(-θ) = ''r''(θ) sal die kurwe simmetries om die horisontale (0°/180°) straal wees; as ''r''(π−θ) = ''r''(θ) sal dit simmetries om die vertikale (90°/270°) straal wees; as ''r''(θ−α) = ''r''(θ) sal dit rotasioneel simmetries α° antikloksgewys om die pool wees.
=== Sirkel ===
[[Lêer:circle r=1.PNG|duimnael|regs|'n Sirkel met die vergelyking ''r''(θ) = 1.]]
Die algemene vergelyking vir enige sirkel met 'n middelpunt by (''r''<sub>0</sub>, ) en radius ''a'' is
: <math>r^2 - 2 r r_0 \cos(\theta - \varphi) + r_0^2 = a^2 </math>
Dit kan op verskeie maniere vereenvoudig word om ooreen te kom met meer spesifieke gevalle, soos die vergelyking
: <math>r(\theta)=a \,</math>
vir 'n sirkel met 'n middelpunt by die pool en 'n radius ''a''.<ref name="ping">{{cite web |url=http://www.ping.be/~ping1339/polar.htm |title=Polar coordinates |access-date=25 Mei 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20060427230725/http://www.ping.be/~ping1339/polar.htm |archive-date=27 April 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
{{-}}
=== Lyn ===
''Radiale'' lyne (die wat deur die pool loop) word voorgestel deur die vergelyking
: <math>\theta = \varphi \,</math>,
waar φ die hoogtehoek (elevasiehoek) van die lyn is; dit wil sê <math>\varphi = \arctan(m)</math> met ''m'' die helling van die lyn in die [[Cartesiese koördinatestelsel]].
Enige lyn wat nie deur die pool gaan nie is [[reghoekig]] tot 'n radiale lyn.<ref name="drmath">{{cite web |url=http://mathforum.org/dr.math/faq/formulas/faq.polar.html |title=Analytic Geometry: Polar Coordinates |access-date=25 Mei 2006 |first=Robert L. |last=Ward |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20060512062924/http://mathforum.org/dr.math/faq/formulas/faq.polar.html |archive-date=12 Mei 2006 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die lyn wat die lyn θ = φ reghoekig kruis by die punt (''r''<sub>0</sub>,φ ) het die vergelyking
: <math>r(\theta) = {r_0}\sec(\theta-\varphi) \,</math>.
=== Poolroos ===
[[Lêer:rose r=2sin(4theta).PNG|duimnael|regs|'n Poolroos met vergelyking ''r''(θ) = 2 sin 4θ .]]
'n [[Roos (wiskunde)|Poolroos]] is 'n beroemde wiskundige kromme wat soos 'n blom met kroonblare lyk, en wat slegs as 'n poolvergelyking uitgedruk kan word. Dit word beskryf deur die vergelykings
: <math>r(\theta) = a \cos(k\theta) \,</math> of
: <math>r(\theta) = a \sin(k\theta) \,</math>
As ''k'' 'n heelgetal is sal die vergelykings 'n k-blaar roos produseer as ''k'' onewe is, of 'n 2k-blaar roos as ''k'' ewe is. As ''k'' nie 'n heelgetal is nie word 'n [[Skyf (wiskunde)|skyf]] gevorm, aangesien die aantal blare ook nie 'n heelgetal is nie. Let daarop dat dit met die vergelykings onmoontlik is om 'n roos te maak met 2 meer as 'n veelvoud van 4 (2, 6, 10, ens.) blare. Die veranderlike ''a'' verteenwoordig die lengte van die blare van die roos.
{{-}}
=== Archimedesspiraal ===
[[Lêer:Archimedian spiral.PNG|duimnael|regs|Een arm van die Archimedesspiraal met die vergelyking ''r''(θ) = θ vir 0 < θ < 6.]]
Die [[Archimedesspiraal]] is 'n beroemde spriraal wat deur [[Archimedes]] ontdek is wat ook slegs deur 'n poolvergelyking uitgedruk kan word. Dit word uitgedruk deur die vergelyking:
: <math>r(\theta) = a+b\theta \,</math>.
Verandering van die parameter ''a'' sal die spiraal draai, terwyl ''b'' die afstand tussen die arms beheer, wat altyd konstant is. Die Archimedesspiraal het twee arms, een vir θ > 0 en een vir θ < 0. Die twee arms is glad verbind by die pool. Die spieëlbeeld van een arm oor die 90°/270°-lyn sal die ander arm lewer.
{{-}}
=== Keëlsnitte ===
[[Lêer:Elps-slr-af.svg|duimnael|250px|Ellips, wat die semi-latus rectum vertoon]]
[[Keëlsnit]]te word uitgedruk deur die vergelyking
: <math>r = {l\over (1 + e \cos \theta)}</math>
waar ''l'' die ''semi-[[latus rectum]]'' is en ''e'' die [[eksentrisiteit (wiskunde)|eksentrisiteit]] is.
As ''e'' < 1 definieer die vergelyking 'n [[ellips]], as ''e'' = 1 definieer dit 'n [[parabool]] en as ''e'' > 1 definieer 'n [[hiperbool]].
{{-}}
=== Ander krommes ===
As gevolg van die sirkulêre basis van die koördinatestelsel is dit baie eenvoudiger om sekere krommes deur 'n vergelyking in poolkoördinate eerder as in Cartesiese vorm uit te druk. Onder die krommes tel [[Lemniskaat van Bernoulli|lemniskaat]], [[limaçon]]s, en [[kardioïed|kardioïde]].
== Komplekse getalle ==
[[Lêer:Imaginarynumber2.PNG|duimnael|regs|250px|'n Illustrasie van 'n komplekse getal ''z'' afgeteken op die komplekse vlak]]
[[Lêer:Euler's formula.svg|duimnael|regs|250px|'n Illustrasie van 'n komplekse getal afgeteken op die komplekse vlak deur van [[Euler se formule]] gebruik te maak]]
[[Komplekse getalle]], geskryf in reghoekige vorm as ''a'' + ''bi'', kan ook op twee verskillende maniere in poolvorm uitgedruk word:
# <math>r(\cos\theta+i\sin\theta) \,</math>, afgekort <math>r \mbox{ cis } \theta \,</math>
# <math>r e^{i\theta} \,</math>
wat beide ekwivalent is volgens [[Euler se formule]].<ref>{{cite book
| last = Smith
| first = Julius O.
| title = Mathematics of the Discrete Fourier Transform (DFT)
| accessdate = 2006-09-22
| year = 2003
| publisher = W3K Publishing
| id = {{ISBN|0-9745607-0-7}}
| chapter = Euler's Identity
| chapterurl = http://ccrma-www.stanford.edu/~jos/mdft/Euler_s_Identity.html
| archive-date = 2006-09-15
| archive-url = https://web.archive.org/web/20060915004724/http://ccrma-www.stanford.edu/~jos/mdft/Euler_s_Identity.html
| url-status = dead
}}</ref> Om tussen reghoekige en poolkomplekse getalle om te skakel word die volgende omskakelingsformules gebruik:
: <math>a = r \cos \theta \,</math>
: <math>b = r \sin \theta \,</math>
: en daarom <math>r = \sqrt{a^2 + b^2} \,</math>
Vermenigvuldiging, deling, en [[magsverheffing]], en die bepaling van wortels van komplekse getalle is dit baie makliker om poolkomplekse getalle te gebruik as reghoekige komplekse getalle.
In afgekorte vorm:
* Vermenigvuldiging:
:: <math>(r \mbox{ cis } \theta) * (R \mbox{ cis } \varphi) = rR \mbox{ cis } (\theta+\varphi) \,</math>
* Deling:
:: <math>\frac{r \mbox{ cis } \theta}{R \mbox{ cis } \varphi} = \frac{r}{R} \mbox{ cis } (\theta-\varphi) \,</math>
* Magsverheffing ([[De Moivre se formule]]):
:: <math>(r \mbox{ cis } \theta)^n = r^n \mbox{ cis } (n\theta) \,</math>
{{-}}
== Analise ==
[[Analise]] kan op vergelykings wat in poolkoördinate uitgedruk is toegepas word.<ref>{{cite web |url=http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/5/polar.1/index.html |title=Areas Bounded by Polar Curves |author=Husch, Lawrence S. |access-date=25 November 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20000301151724/http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/5/polar.1/index.html |archive-date=1 Maart 2000 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/3/polar.1/index.html |title=Tangent Lines to Polar Graphs |author=Lawrence S. Husch |access-date=25 November 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121222301/http://archives.math.utk.edu/visual.calculus/3/polar.1/index.html |archive-date=21 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
Die hoekkoördinaat θ word in hierdie afdeling deurgaans in [[radiaal|radiale]] uitgedruk.
=== Differensiasie ===
Ons het die volgende formules:
: <math>r \tfrac{\partial}{\partial r}= x \tfrac{\partial}{\partial x} + y \tfrac{\partial}{\partial y} \,</math>
: <math>\tfrac{\partial}{\partial \theta} = -y \tfrac{\partial}{\partial x} + x \tfrac{\partial}{\partial y} .</math>
Om die Cartesiese helling van die raaklyn aan die poolkromme ''r''(θ) by enige gewe punt te verkry word die punt eers as 'n stel parametriese vergelykings geskryf.
: <math>x=r(\theta)\cos\theta \,</math>
: <math>y=r(\theta)\sin\theta \,</math>
Differensiasie van beide vergelykings met betrekking tot θ lewer
: <math>\frac{dx}{d\theta}=r'(\theta)\cos\theta-r(\theta)\sin\theta \,</math>
: <math>\frac{dy}{d\theta}=r'(\theta)\sin\theta+r(\theta)\cos\theta \,</math>
Deur die tweede vergelyking deur die eerste te deel word die Cartesiese helling van die raaklyn tot die kromme by punt (''r'', ''r''(θ)) verkry:
: <math>\frac{dy}{dx}=\frac{r'(\theta)\sin\theta+r(\theta)\cos\theta}{r'(\theta)\cos\theta-r(\theta)\sin\theta}</math>
=== Intergraalanalise ===
[[Lêer:Polar coordinates integration region.svg|duimnael|Die integrasie oor gebied ''R'' word begrens deur die kromme ''r''(θ) en die strale θ = ''a'' en θ = ''b''.]]
Laat ''R'' die gebied aandui ingesluit deur ''r''(θ) en die strale θ = ''a'' en θ = ''b'', waar 0 < ''b'' − ''a'' < 2π. Dan is die oppervlak van ''R''
: <math>\frac12\int_a^b r(\theta)^2\, d\theta.</math>
[[Lêer:Polar coordinates integration Riemann sum.svg|duimnael|Die gebied ''R'' word benader deur ''n'' sektore (hier, ''n'' = 5).]]
Hierdie resultaat kan as volg gevind word. Eers word die interval [''a'', ''b''] verdeel in ''n'' subintervalle, waar ''n'' 'n arbitrêre positiewe heelgetal is. Dus Δθ, die lengte van elke subinterval, is gelyk aan ''b'' − ''a'' (die totale lengte van die interval), gedeel deur ''n'', die aantal subintervalle. Vir elke subinterval ''i'' = 1, 2, …, ''n'', laat θ<sub>''i''</sub> die middelpunt van die subinterval wees, en konstrueer 'n sektor met die middelpunt by die pool, radius ''r''(θ<sub>''i''</sub>), sentrale hoek Δθ en booglengte <math>r(\theta_i)\Delta\theta\,</math>. Die oppervlak van elke gekonstrueerde sektor is dus gelyk aan <math>\tfrac12r(\theta_i)^2\Delta\theta</math>. Gevolglik is die totale oppervlak van al die sektore
: <math>\sum_{i=1}^n \tfrac12r(\theta_i)^2\,\Delta\theta.</math>
Soos die aantal subintervalle ''n'' vermeerder word, word die benadering van die oppervlak al hoe beter. In die [[limiet]] soos ''n'' → ∞, word die som die [[Riemann som]] vir die bostaande integraal.
==== Veralgemening ====
Deur [[Cartesiese koördinate]] te gebruik kan 'n infinitesimale oppervlak element bereken word as ''dA'' = ''dx'' ''dy''. Die substitusie reël vir vermenigvuldiging stel dat, wanneer ander koördinate gebruik word, die Jacobiaanse determinant van die koördinateomskakelingformule oorweeg moet word:
: <math>J = \det\frac{\partial(x,y)}{\partial(r,\theta)}
=\begin{vmatrix}
\frac{\partial x}{\partial r} & \frac{\partial x}{\partial \theta} \\
\frac{\partial y}{\partial r} & \frac{\partial y}{\partial \theta}
\end{vmatrix}
=\begin{vmatrix}
\cos\theta & -r\sin\theta \\
\sin\theta & r\cos\theta
\end{vmatrix}
=r\cos^2\theta + r\sin^2\theta = r.</math>
Gevolglik kan 'n oppervlak element in poolkördinate geskryf word as
: <math>dA = J\,dr\,d\theta = r\,dr\,d\theta.</math>
Nou, 'n funksie wat in poolkoördinate gegee word kan as volg geïntegreer word:
: <math>\iint_R f(r,\theta) \, dA = \int_a^b \int_0^{r(\theta)} f(r,\theta)\,r\,dr\,d\theta.</math>
Hier is ''R'' dieselfde gebied as hier bo, naamlik, die gebied ingesluit deur 'n kromme ''r''(θ) en die strale θ = ''a'' en θ = ''b''.
Die formule vir die oppervlak van ''R'' word verkry deur ''f'' identies gelyk aan 1 te neem. 'n Meer verrassende toepassing van hierdie resultaat gee die [[Gauss integraal]]
: <math> \int_{-\infty}^\infty e^{-x^2} \, dx = \sqrt\pi.</math>
=== Vektoranalise ===
[[Analise]] kan toegepas word op uitdrukkings in poolkoördinate. Laat <math>\mathbf{r}</math> die posisievektor <math>(r\cos(\theta),r\sin(\theta))\,</math> wees, met ''r'' en <math>\theta</math> wat afhang van tyd ''t'', laat <math>\hat{\mathbf{r}}</math> 'n eenheidsvektor in die regting <math>\mathbf{r}</math> wees en <math>\hat{\boldsymbol\theta}</math> 'n eenheidsvektor reghoekig tot <math>\mathbf{r}</math>. Die eerste een tweede afgeleides van posisie is
: <math>\frac{d\mathbf{r}}{dt} = \dot r\hat{\mathbf{r}} + r\dot\theta\hat{\boldsymbol\theta},</math>.
: <math>\frac{d^2\mathbf{r}}{dt^2} = (\ddot r - r\dot\theta^2)\hat{\mathbf{r}} + (r\ddot\theta + 2\dot r \dot\theta)\hat{\boldsymbol\theta}.</math>
Laat <math>\mathbf{A}</math> die [[oppervlakte]] wees gevee deur 'n lyn wat die fokus met 'n punt op die kromme verbind. In die limiet is <math>d\mathbf{A}</math> helfte van die oppervlak van die [[parallelogram]] gevorm deur <math>\mathbf{r}</math> en <math>d\mathbf{r}</math>,
: <math>dA = \begin{matrix}\frac{1}{2}\end{matrix} |\mathbf{r} \times d\mathbf{r}|</math>,
en die totale oppervlak sal die integraal van <math>d\mathbf{A}</math> met betrekking tot tyd wees.
== Drie dimensies ==
Die poolkoördinatestelsel word deur twee verskillende koördinatestelsels na drie dimensies uitgebrei, die silindriese en sferiese koördinatestelsels.
=== Silindriese koördinate ===
[[Lêer:Cylindrical coordinates2.svg|duimnael|regs|250px|'n Punt afgestip met silindriese koördinate]]
Die [[silindriese koördinatestelsel]] is 'n koördinatestelsel wat die tweedimensionele poolkoördinatestelsel uitbrei na drie dimensies deur 'n derde koördinaat by te voeg wat die hoogte van enige punt bo die vlak aandui, soortgelyk aan die manier waarop die [[Cartesiese koördinatestelsel]] na drie dimensies uitgebrei word. Die derde dimensie word gewoonlik deur ''h'' voorgestel wat die drie koördinate (''r'', ''θ'', ''h'') lewer.
Die drie silindriese koördinate kan na Cartesiese koördinate omgeskakel word deur
: <math>{x}={r} \,\cos\theta</math>
: <math>{y}={r} \, \sin\theta</math>
: <math>{z}={h} \,</math>
{{-}}
=== Sferiese koördinate ===
[[Lêer:Spherical Coordinates.svg|duimnael|regs|250px|'n Punt afgestip deur middel van sferiese koördinate]]
Poolkoördinate kan ook na drie dimensies uitgebrei word deur die ''[[sferiese koördinatestelsel]]''. In die koördinatestelsel word 'n punt afgestip deur die koördinate (ρ, φ, θ) waar ρ afstand van die pool is, φ die hoek van die z-as (bekend as die Engels: ''colatitude'' of ''zenith''<!--Afrikaanse vertalings?--> en gemeet van 0 tot 180°) en θ die hoek van die x-s (soos in die poolkoördinatestelsel). Die sferiese koördinatestelsel soortgelyk aan die [[breedtegraad]] en [[lengtegraad]] stelsel wat op die aarde gebruik word, met die breedtegraaddie komplement van φ, wat bepaal word deur δ = 90° − φ, en die lengtegraad gemeet word deur ''l'' = θ − 180°.<ref>{{cite web |url=http://www.math.montana.edu/frankw/ccp/multiworld/multipleIVP/spherical/body.htm |title=Spherical Coordinates |first=Frank |last=Wattenberg |date=1997 |access-date=16 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20060906050239/http://www.math.montana.edu/frankw/ccp/multiworld/multipleIVP/spherical/body.htm |archive-date=6 September 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Die drie sferiese koördinate word omgekakels na Cartesiese koördinate deur
: <math> x =\rho \, \sin\phi \, \cos\theta </math>
: <math> y =\rho \, \sin\phi \, \sin\theta </math>
: <math> z =\rho \, \cos\phi </math>
{{-}}
== Toepassings ==
Poolkoördinate is tweedimensioneel en kan dus slegs gebruik word waar punte op 'n enkele tweedimensionele vlak lê. Poolkoördinate is veral geskik in gevalle waar die verskynsel wat beskryf word inherent verband hou met die lengte en rigting van 'n sentrale punt. Elementêre poolkoördinaatvergelyking kan by voorbeeld krommes soos die Archimedesspiraal beskryf terwyl die ekwivalente vergelyking in Cartesiese koördinate heelwat meer ingewikkeld sou wees. Verder word baie fisiese verskynsels, soos die wat bemoei is met liggame wat om 'n sentrale punt beweeg of waar verskynsels hulle oorsprong by 'n sentrale punt het, kan baie eenvoudiger en op meer intuïtiewe wyse gemodelleer wanneer poolkoördinate gebruik word. Die aanvanklike rede vir die invoer van die poolkoördinatestelsel was om die studie van sirkulêre en orbitale beweging moontlik te maak
=== Posisie en navigasie ===
Poolkoördinate word baiekeer in navigasie gebruik aangesien die bestemming en bewegingsrigting as 'n hoek en die afstand van voorwerp wat beskou word gegee kan word. [[Vliegtuig|Vliegtuie]] gebruik byvoorbeeld 'n effens aangepaste weergawe van die poolkoördinatestelsel vir navigasie. In die stelsel, wat gewoonlik vir enige vorm van navigasie gebruik word, word die 0° straal gewoonlik 360 genoem, en word die hoek in kloksgewyse rigting gemeet eerder as in die teenkloksgewyse rigting wat in die wiskundige stelsel gebruik word. 360 kom ooreen met Noord, terwyl 90, 180, en 270 onderskeidelik met Oos, Suid, en Wes, ooreenkom.<ref>{{cite web |url=http://www.thaitechnics.com/nav/adf.html |title=Aircraft Navigation System |access-date=26 November 2006 |first=Sumrit |last=Santhi |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20061201001241/http://www.thaitechnics.com/nav/adf.html |archive-date=1 Desember 2006 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dus sal 'n [[vliegtuig]] wat teen 5 seemyl oosvlieg teen 5 eenhede in rigting 90 (lees ''niner-zero'' lugverkeerbeheer) wees.<ref>{{cite web |url=http://www.faa.gov/library/manuals/aircraft/airplane_handbook/media/faa-h-8083-3a-7of7.pdf |title=Emergency Procedures |type=pdf |accessdate=2007-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070115211707/http://www.faa.gov/library/manuals/aircraft/airplane_handbook/media/faa-h-8083-3a-7of7.pdf |archivedate=2007-01-15 |url-status=live}}</ref>
=== Modellering ===
Stelsel wat radiale simmetrie vertoon vorm 'n natuurlike toepassingsveld vir die poolkoördinatestelsel, met die middelpunt wat as die pool dien. 'n Goeie voorbeeld van die gebruik is die grondwatervloeivergelyking wanneer toegepas op radiaal simmetriese putte. Stelsels met 'n radiale krag is ook goeie kandidate vir die gebruik van die poolkoördinatestelsel. Dit sluit in gravitasievelde, wat die omgekeerde-vierkantwet gehoorsaam, sowel as stelsels met puntbronne soos radio antennes.
Radiaal asimmetriese stelsels kan ook met poolkoördinate gemodelleer. 'n Mikrofoon se opvangspatroon illustreer byvoorbeeld die eweredige reaksie tot 'n inkomende klank uit enige gegewe rigting, en die patrone kan voorgestel word as polêre krommes. Die kromme van 'n standaard kardioïedmikrofoon, die mees algemene eenrigtingmikrofoon, kan voorgestel word as {{nowrap|1=''r'' = .5 + .5 sin θ}}.<ref>{{cite book |last=Eargle |first=John |title=Handbook of Recording Engineering |year=2005 |edition=4th |publisher=Springer |isbn = 0-387-28470-2}}</ref>
=== Kepler se wette van planetêre beweging ===
[[Lêer:Kepler2.gif|duimnael|200px|Kepler se tweede wet]]
Poolkoördinate is 'n natuurlike omgewing vir die uitdruk van [[Kepler se wette van planetêre beweging]]. Kepler se eerste wet stel dat die wentelbaan van 'n planeet om 'n ster 'n [[ellips]] vorm met een fokus by die middelpunt van die [[massamiddelpunt]] van die stelsel. Bogenoemde vergelyking kan gebruik word om die ellips voor te stel. Kepler se tweede wet, die ''wet van gelyke oppervlaktes'' stel dat '' 'n [[Lyn (wiskunde)|lyn]] wat 'n planeet en sy ster verbind gelyke oppervlaktes vee tydens die gelyke tydintervalle'', dit wil sê <math>d\mathbf{A}\over dt</math> is konstant. Die vergelykings kan afgelei word van [[Newton se bewegingswette]].
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Polar coordinate system}}
{{Gesagsrekords}}
{{Voorbladster}}
{{DEFAULTSORT:Poolkoordinatestelsel}}
[[Kategorie:Koördinatestelsels]]
l4aem0nlovbklvgd0ygffkqjob1cbmc
Portugese
0
16887
3373599
3361165
2026-11-18T06:59:25Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373599
wikitext
text/x-wiki
: ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Portugees]].''
{{Etniese groep
| beeld = <div style="white-space:nowrap;">
[[Lêer:AfonsoI-P.jpg|x60px]][[Lêer:Francisco de Zurbarán - Sto Antonio de Padua.jpg|x60px]][[Lêer:Pope John XXI (crop).jpg|x60px]][[Lêer:Anoniem - Koning Johan I van Portugal (1450-1500) - Lissabon Museu Nacional de Arte Antiga 19-10-2010 16-12-61.jpg|x60px]][[Lêer:Alternative Henry the Navigator (St. Vincent Panels).jpg|x60px]]<br />[[Lêer:13- Rainha D. Leonor.jpg|x60px]][[Lêer:Retrato de Vasco da Gama.png|x60px]][[Lêer:Pedro Álvares Cabral.jpg|x60px]][[Lêer:Retrato de Hernando de Magallanes.jpg|x60px]][[Lêer:Luís de Camões por François Gérard.jpg|x60px]]<br />[[Lêer:Joao IV.jpg|x60px]][[Lêer:Retrato do Marques de Pombal.jpg|x60px]][[Lêer:Rainha D. Maria I, séc. XVIII,.jpg|x60px]][[Lêer:Moniz.jpg|x60px]][[Lêer:CCI00768.jpg|x60px]]<br />[[Lêer:Antonio Salazar-1.jpg|x60px]][[Lêer:SMF Manoel II.jpg|x60px]][[Lêer:Manoel de Oliveira 3 juillet 2008-2.jpg|x60px]][[Lêer:Amalia Rodrigues, Bestanddeelnr 922-1813.jpg|x60px]][[Lêer:Saramago, José (1922)-2.jpg|x60px]]<br />[[Lêer:Duarte Pio of Bragança.jpg|x60px]][[Lêer:Joaquim de Almeida.jpg|x60px]][[Lêer:Mourinho in Moscow.jpg|x60px]][[Lêer:UEFA TT 7209.jpg|x60px]][[Lêer:Rus-Por2012 (16).jpg|x60px]]
</div>
| onderskrif =
| groep = Portugese
| bevolking = ca. 42 miljoen<ref>{{cite web |url=http://www.dn.pt/inicio/portugal/interior.aspx?content_id=1192698 |title=Estudo descobre 31,19 milhões de portugueses pelo mundo |publisher=Dn.pt |access-date=25 April 2016 |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924043304/http://www.dn.pt/inicio/portugal/interior.aspx?content_id=1192698 |archive-date=24 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
| plek = {{vlagland|Portugal}} ~11 miljoen<ref>{{pt}} {{cite web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_main|title=Portal do Instituto Nacional de Estadística|publisher=Instituto Nacional de Estadística|accessdate=25 April 2016}}</ref><br />
{{vlagland|Brasilië}} ~5 miljoen<ref>{{cite web |author=NOVAimagem.co.pt / Portugal em LInha |url=http://www.noticiaslusofonas.com/view.php?load=arcview&article=13313&catogory=Brasil |title=Cinco milhões de netos de emigrantes podem tornar-se portugueses |publisher=Noticiaslusofonas.com |date=17 Februarie 2006 |access-date=25 April 2016 |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422160033/http://www.noticiaslusofonas.com/view.php?load=arcview |archive-date=22 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Verenigde State}} ~1,4 miljoen<ref>{{en}} {{cite web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_B04003&prodType=table|title=Total Ancestry Reported|publisher=United States Census Bureau|date=2012|accessdate=21 April 2016}}</ref><br />
{{vlagland|Venezuela}} ~1,3 miljoen<ref>{{cite web |url=http://www.jn.pt/mundo/interior/maior-comunidade-portuguesa-da-america-latina-esperancada-numa-nova-venezuela-3163750.html?id=3163750 |title=Maior comunidade portuguesa da América Latina esperançada numa nova Venezuela |date=13 April 2013 |access-date=25 April 2016 |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208115715/https://www.jn.pt/mundo/interior/maior-comunidade-portuguesa-da-america-latina-esperancada-numa-nova-venezuela-3163750.html?id=3163750 |archive-date=8 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Frankryk}} ~1,2 miljoen<ref name="observatorioemigracao.secomunidades.pt">{{pt}} {{cite web|url=http://observatorioemigracao.pt/np4/2454.html|title=Indicadores sobre a população portuguesa emigrada|date=27 Mei 2014|accessdate=25 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216154438/http://observatorioemigracao.pt/np4/2454.html|archive-date=16 Februarie 2016|url-status=dead}}</ref><br />
{{vlagland|Kanada}} 429 850<ref>{{en}} {{cite web|title=Ethnic Origin (264), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3), Generation Status (4), Age Groups (10) and Sex (3) for the Population in Private Households of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2011 National Household Survey|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=|publisher=Statistics Canada|accessdate=25 April 2016}}</ref><br />
{{vlagland|Suid-Afrika}} 300 000<br />
{{vlagland|Angola}} 300 000<ref>{{cite web |title=José Eduardo dos Santos diz que trabalhadores portugueses são bem-vindos em Angola |url=http://observatorioemigracao.pt/np4/3607.html |publisher=José Eduardo dos Santos diz que trabalhadores portugueses são bem-vindos em Angola |date=6 Junie 2013 |access-date=25 April 2016 |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520002104/http://observatorioemigracao.pt/np4/3607.html |archive-date=20 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Switserland}} 193 299<ref>{{cite web |url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/22/publ.Document.114724.pdf |title=Ausländerinnen und Ausländer in der Schweiz - Bericht 2008 |format=PDF |access-date=24 Augustus 2014 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810183408/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/22/publ.Document.114724.pdf |archive-date=10 Augustus 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |last=Afonso |first=Alexandre |title=Permanently Provisional. History, Facts & Figures of Portuguese Immigration in Switzerland |journal=International Migration |date=OnlineFirst |year=forthcoming |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468-2435.2010.00636.x/abstract |accessdate=5 October 2012 |doi=10.1111/j.1468-2435.2010.00636.x}}</ref><br />
{{vlagland|Duitsland}} 170 000<br />
{{vlagland|Spanje}} 126 651<br />
{{vlagland|Verenigde Koninkryk}} 90 134<ref name="observatorioemigracao.secomunidades.pt"/><br />
{{vlagland|Luxemburg}} 82 363<br />
{{vlagland|Guyana}} 50 000<br />
{{vlagland|Australië}} 46 519<ref>{{cite web |url=https://www.dss.gov.au/our-responsibilities/settlement-and-multicultural-affairs/programs-policy/a-multicultural-australia/programs-and-publications/community-information-summaries/the-portugal-born-community |title=The Portugal-born Community |publisher=Department of Social Services |date=Februarie 2014 |access-date=25 April 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180317225606/https://www.dss.gov.au/our-responsibilities/settlement-and-multicultural-affairs/programs-policy/a-multicultural-australia/programs-and-publications/community-information-summaries/the-portugal-born-community |archive-date=17 Maart 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Mosambiek}} 40 413<ref name="observatorioemigracao.pt">{{pt}} {{cite web |url=http://observatorioemigracao.pt/np4/2454.html |title=Indicadores sobre a população portuguesa emigrada |publisher=Observatorioemigracao.secomunidades.pt |date=27 Mei 2014 |accessdate=25 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216154438/http://observatorioemigracao.pt/np4/2454.html |archive-date=16 Februarie 2016 |url-status=dead }}</ref><br />
{{vlagland|Argentinië}} 40 100<ref>{{cite web |url=http://expresso.sapo.pt/actualidade/buenos-aires-celebra-portugal-fotogaleria=f656497 |title=Buenos Aires celebra Portugal (fotogaleria) |date=19 Junie 2011 |access-date=25 April 2016 |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20181210113451/https://expresso.sapo.pt/actualidade/buenos-aires-celebra-portugal-fotogaleria=f656497 |archive-date=10 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|België}} 38 000<br />
{{vlagland|Kaap Verde}} 22 318<ref name="observatorioemigracao.pt">{{pt}} {{cite web |url=http://observatorioemigracao.pt/np4/2454.html |title=Indicadores sobre a população portuguesa emigrada |publisher=Observatorioemigracao.secomunidades.pt |date=27 Mei 2014 |accessdate=25 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216154438/http://observatorioemigracao.pt/np4/2454.html |archive-date=16 Februarie 2016 |url-status=dead}}</ref>
| taal = [[Portugees]], [[Mirandees]], [[Galicies]]
| geloof = Hoofsaaklik [[Rooms-Katolieke Kerk]]
| verwante = Ander [[Romaanse volke]] soos [[Franse]], [[Italianers]], [[Katalane]], [[Roemene]] en [[Spanjaarde]]
}}
Die '''Portugese''' ([[Portugees]]: ''Portugueses'') is die inheemse bevolking van [[Portugal]], 'n land op die [[Iberiese Skiereiland]] in die suidweste van [[Europa]]. Hulle taal is Portugees, en die oorgrote meerderheid is [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]].
Die Portugese is 'n [[Suid-Europa|Suid-Europese]] volk van gemengde afkoms. Hulle is afstammelinge van Voor-Romeinse Keltiese en Iberiese stamme, die sogenaamde Keltiberiërs, soos byvoorbeeld die Lusitaniërs, Gallaeci, Cynetes of Conii, en klein plaaslike stamme soos die Bracari, Celtici, Coelerni, Equaesi, Grovii, Interamici, Leuni, Luanqui, Limici, Narbasi, Nemetati, Paesuri, Quaquerni, Seurbi, Tamagani, Tapoli, Turduli, Turduli Veteres, Turdulorum Oppida, Turodi en Zoelae).
Ook die Romeine het 'n belangrike invloed uitgeoefen, veral op kulturele gebied, en die Portugese taal het uit die plaaslike [[Latyn]] ontwikkel. Ander volke, wat hulle in die gebied van die huidige Portugal gevestig en 'n invloed by die vorming van die Portugese volk uitgeoefen het, was die [[Wes-Gote]], Suevi, Quadi en Markomanne.
Kleiner invloede het gekom van die [[Fenisië]]rs, wat half-permanente nedersettings aan die suidkus gestig het, die [[Vandale]], Silingi en Hasdingi en die Sarmatiese Alane, wat almal deur die Wes-Gote en Suevi verdryf is of gedeeltelik met hulle versmelt het, en die [[Noord-Afrika]]anse [[Berbers]] en [[Arabiere]], wat ná die Christelike Reconquista (herowering) van Portugal verdryf is of die Katolieke geloof aangeneem het.
[[Lêer:Lisbon monument.jpg|duimnael|links|280px|Monument ter ere van die Portugese ontdekkers in Lissabon]]
Tydens die [[Middeleeue]] was daar ook minderhede van [[Jode]] en Afrikane uit gebiede [[Afrika suid van die Sahara|suid van die Sahara]]. Hulle is verdryf of het met die plaaslike bevolking versmelt. [[Slawerny|Slawe]] uit Afrika is uiteindelik nie meer vervang nie.
Soos in baie Europese lande, was daar ook in Portugal altyd invloede van ander Europese volke, veral [[Franse]], [[Duitsers]], [[Engelse]], [[Skotte]], [[Iere]], [[Nederlanders]] en [[Vlaminge]], [[Italianers]] en [[Spanjaarde]]. In die laaste dekades het 'n groot aantal bewoners van die voormalige Portugese kolonies, veral [[Indië]], Afrika en [[Brasilië]], na Portugal geïmmigreer. Die mees onlangse immigrante kom uit [[Slawiërs|Slawiese]] lande soos [[Oekraïne]].
Tans is daar sowat tien miljoen Portugese in Portugal. Sowat 35 miljoen Brasilianers is danksy die grootskaalse immigrasie in die laat 19de en vroeë 20ste eeu van Portugese afkoms. Na ramings is daar as gevolg van Portugese immigrasie na Indië, die [[Amerikas]], [[Macau]], [[Oos-Timor]], [[Indonesië]] en Afrika sedert die 16de eeu altesame meer as 100 miljoen mense wêreldwyd met Portugese voorvaders.
== Portugese in Europa ==
Sowat 99 persent van Portugal se staatsburgers is etniese Portugese. Honderdduisende Portugese het hulle as gasarbeiders in ander Europese lande gevestig, waaronder [[Frankryk]] (1 200 000), [[Andorra]] (10,2 persent van die bevolking), [[België]] (38 000), die [[Verenigde Koninkryk]] (90 000), [[Luxemburg]] (82 400 – die grootste groep buitelanders), [[Switserland]] (193 300) en [[Spanje]] (126 651).
Die Portugese bevolking van [[Duitsland]] word op naastenby 170 000 beraam. Die Portugees Armando Rodrigues de Sá is hier in 1964 amptelik as die miljoenste gasarbeider verwelkom.
== Portugese in die voormalige kolonies ==
'n Groot aantal Portugese het na die voormalige kolonies van Portugal geëmigreer. Na raming bly sowat twee derdes van die bevolking van die [[Asore]]-eilandgroep in die buiteland.
Daar is Portugese gemeenskappe in [[Angola]] (40 000, 'n bykomende 100 000 is [[Kleurlinge]]), [[Goa]] (Indië), [[Guinee-Bissau]], [[Kaap Verde]] (een persent van die totale bevolking; 71 persent is Kleurlinge of ''Mestiços''), Macau (24,9 persent Macanese van gemengde Portugees-Sjinese afkoms, [[Mosambiek]] (40 000), Oos-Timor, [[São Tomé en Príncipe]] (Kleurlinge en 'n klein Portugese minderheid).
== Portugese minderhede in ander lande ==
Daar is belangrike Portugese minderhede en inwoners van Portugese afkoms op alle vastelande.
Portugese Sefardiese [[Jode]] het hulle veral in [[Israel]], [[Nederland]], die [[Verenigde State]], Frankryk, Brasilië en [[Turkye]] gevestig.
Portugese gemeenskappe in die Verenigde State is gekonsentreer in [[New Jersey]], [[Nieu-Engeland]], [[Kalifornië]] en langs die Golfkus ([[Louisiana]]). 'n Aansienlike aantal Portugese het hulle sowat teen die middel van die 19de eeu op die eilandgroep [[Hawaii]] gevestig.
'n Groot Portugese gemeenskap het danksy immigrasie sedert 1940 ook in [[Kanada]] ontstaan (0,7 persent van die totale bevolking praat Portugees as huistaal), terwyl Portugese immigrante hulle in die laat 20ste eeu ook in [[Chili]] en [[Uruguay]] gevestig het. Daar is ook sowat 40 000 Portugese in [[Argentinië]]. Portugese vissers het 'n nuwe tuiste op die [[Wes-Indië|Karibiese eilande]] gevind, veral op [[Barbados]].
As gevolg van gemengde huwelike en kulturele invloede het ook buite die oorspronklike [[Portugese Ryk|Portugese koloniale ryk]] volke ontstaan, wat hulle eie kultuur en Portugees-gebaseerde [[dialek]]te ontwikkel het, veral in [[Maleisië]] (sowat 1 000 mense praat 'n Portugees-Kreoolse taal), op Barbados, [[Aruba]], [[Curaçao]], in [[Guyana]], [[Ekwatoriaal-Guinee]], die [[Verenigde Arabiese Emirate]] en [[Sri Lanka]] (30 000).
== Voedsel in die daaglikse lewe ==
Die [[kookkuns]], en wat voorgesit word, wissel volgens streek.
Bacalhau (soutkabeljou) is 'n nasionale gereg sedert die vyftiende eeu, toe die Portugese begin het met [[visvang]] aan die kus van [[Newfoundland]]. Pastéis de Bacalhau ([[kabeljou]] krokette) is 'n gewilde voorgereg. 'n Belangrike geurmiddel is [[komyn]], ewe belangrik is peri-peri ('n warm rooi chili) wat dikwels gebruik word om seisoensgebraaide [[hoender]] te geur. [[Kaneel]] is 'n algemene geurmiddel vir nageregte, soos die tradisionele ryspoeding (arroz doce).
Hul middagete (o ALMOÇO) word om 12:30 bedien, en aandete (o Jantar) teen 20:00. Ontbyt (o pequeno ALMOÇO) bestaan uit 'n kontinentale styl. In landelike streke was dit tradisioneel vir mans om by die plaaslike kafee stil te hou, en hul pinga ('n skoot van die stywe [[brandewyn]]) te nuttig.
=== Matar o bicho (die dood van die dier). ===
Food Doeane word by seremoniële geleenthede aangebied. Een van die belangrikste seremonies in landelike huishoudings is die jaarlikse slag en bewerk van [[vark]]e. Hierdie geleentheid vind plaas aan die einde van Desember of Januarie en neem gewoonlik twee dae, want dit behels die maak van wors, gerookte ham (presunto), en die sout van verskeie ander dele van die vark, insluitend die maag (toucinho). Middagete op die eerste dag word sarrabulho genoem en bestaan uit rys, ingewande, en die bloed van die vark.
Die tradisionele familie-ete op Oukersaand is Bacalhau met molho Verde ('n groen sous gemaak van gesuiwerde olyfolie), kool (couve), en gekookte aartappels. Op die Twaalfde Nag, word 'n bolo rei (koningbrood) bedien, dikwels met 'n gelukkige muntstuk in.
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn|People of Portugal}}
{{Wikt-inlyn|Portugese}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Etniese groepe in Brasilië]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Frankryk]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Venezuela]]
[[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Portugese| ]]
azvav25mzl60lnrzmumra4teik8v5xc
Simon van der Stel
0
20102
3373592
3361479
2026-11-18T06:38:54Z
Taksen
71398
Uitleg van die artikel aangepas
3373592
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Ampsbekleër
| naam = Simon van der Stel
| beeld = Simon van der Stel.jpg
| beeldonderskrif = Portret van Simon van der Stel, deur Pieter van Anraedt
| orde = 1ste Goewerneur van die [[Nederlandse Kaapkolonie]]
| termynaanvang = [[1 Junie]] [[1691]]
| termyneinde = [[11 Februarie]] [[1699]]<ref name=TANAP>[http://www.tanap.net/ TANAP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110109192110/http://tanap.net/ |date=9 Januarie 2011 }} ''[http://www.tanap.net/content/activities/documents/resolutions_Cape_of_Good_Hope/introduction_afrikaans/27.htm Inleiding tot die Resolusies van die Politieke Raad van die Kaap die Goeie Hoop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070825082517/http://www.tanap.net/content/activities/documents/resolutions_Cape_of_Good_Hope/introduction_afrikaans/27.htm |date=25 Augustus 2007 }}'', besoek op 1 Mei 2007</ref>
| voorganger = Homself (as kommandeur)
| opvolger = [[Willem Adriaan van der Stel]]
| geboortedatum = [[14 Oktober]] [[1639]]
| geboortejaar =
| geboortemaand =
| geboortedag =
| geboorteplek = [[Mauritius]]
| sterftedatum = {{SDEO|1639|10|14|1712|6|24}}
| sterfteplek = [[Kaapstad]]
| party =
| orde2 = 11de Kommandeur van die Nederlandse Kaapkolonie
| termynaanvang2 = [[12 Oktober]] [[1679]]
| termyneinde2 = [[31 Mei]] [[1691]]<ref name=TANAP /><ref>[https://web.archive.org/web/20071014112716/http://www.geocities.com/sa_stamouers/sahistory/Kaap-voc.htm South African Stamouers], '''', besoek op 1 Mei 2007</ref>
| voorganger2 = [[Hendrik Crudop]]
| opvolger2 = Homself (as goewerneur)
| eggenoot = Johanna Jacoba Six
| kinders = 6, onder ander [[Willem Adriaan van der Stel]]
| alma_mater =
| religie = [[Nederduits Gereformeerde Kerkfamilie]]
| handtekening =
| militer =
| lojaliteit =
| tak =
| diensjare =
| rang =
| eenheid =
| oorloe =
| toekennings =
}}
'''Simon van der Stel''' ([[14 Oktober]] [[1639]], [[Mauritius]] – [[24 Junie]] [[1712]], [[Kaapstad]]) is deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOC) as kommandeur van die [[Kaapkolonie|Kaap]] aangestel en later tot [[goewerneur]] bevorder.
== Ouers ==
Simon van der Stel is ter see op [[14 Oktober]] [[1639]] op die skip Cappel naby die kus van [[Mauritius]] gebore. Sy vader, [[Adriaen van der Stel]], is aangestel as Kommandeur van Mauritius, en was met sy vrou op pad om sy amp op te neem. Adriaen van der Stel was 'n gesiene amptenaar van die VOC wat met Maria Lievens, deels van [[Maleisië|Maleise]] afkoms, getroud was. Adriaen van der Stel is 'n paar jaar later na [[Ceylon]] oorgeplaas waar hy in [[1646]] deur vyandige inboorlinge vermoor is. Sy moeder is ook in 1649 oorlede.<ref name="vds.com">[http://www.vanderstel.com/ Van der Stel website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070805080608/http://www.vanderstel.com/ |date= 5 Augustus 2007 }}, ''[http://www.vanderstel.com/Docs/simstel.htm Simon van der Stel 1639–1712] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927034247/http://www.vanderstel.com/Docs/simstel.htm |date=27 September 2007 }}'', besoek op 1 Mei 2007</ref>
== Familie ==
Simon Van der Stel het in [[Amsterdam]] skool gegaan waar hy ook met Johanna Jacoba Six getroud is.<ref name="Baldwin">[http://www.mainlesson.com/main/displayarticle.php?article=christmas The Baldwin Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070430140549/http://www.mainlesson.com/main/displayarticle.php?article=christmas |date=30 April 2007 }} [http://www.mainlesson.com/display.php?author=colvin&book=south&story=derstel1 THE HOUSE OF VAN DER STEL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713164053/http://www.mainlesson.com/display.php?author=colvin&book=south&story=derstel1 |date=13 Julie 2007 }}</ref> Van der Stel en Six het saam ses kinders gehad, maar dit was nie 'n gelukkige huwelik gewees nie en sy sou hom later nie vergesel na die Kaap toe nie. Haar suster, Cornelia, het wel saam gegaan.<ref name="vds.com" /> Sy vier seuns was [[Lodewyk van der Stel]], [[Willem Adriaan van der Stel]], [[Francois van der Stel]] en [[Hendrik van der Stel]].<ref>''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967</ref>
In die [[Frans-Nederlandse Oorlog]] van [[1672]] (die rampjaar) tussen [[Engeland]] en [[Frankryk]] het van der Stel diens gedoen as Kaptein.<ref name="vds.com" />
Hoewel hy nie in diens was van die [[VOC]] nie, is Van der Stel in [[1679]] deur die [[Here XVII]] as kommandeur van die Kaap aangestel. Hy is as Kommandeur en nie as Goewerneur aangestel nie omdat die aanstelling buite oorlogstyd plaasgevind het.<ref name="vds.com" />
'''Simon''' was 'n klein, donker man, baie energiek en buitengewoon bekwaam. Met sy skerpsinnigheid, gesonde oordeel en sterk vaderlandsliefde was hy voortdurend besig om die Kaap in die gees van die Nederlandse tradisies te ontwikkel. Hy was verantwoordelik vir die versnelde uitbreiding van die kolonie en die verbetering van die landbou. Belangrike bestuursveranderinge is teweeggebring en nuwe slaweregulasies het die lewenstoestande van dié deel van die bevolking grootliks verbeter.
Sy belangstelling in die Kaap het dié van al sy voorgangers oortref. Dit het uiting gevind in die stigting van [[Stellenbosch]] (wat ook na hom vernoem is) in [[1680]], die opening van die distrik [[Drakenstein]] in [[1684]], die prospektering vir [[koper]] in [[Namakwaland]] in [[1685]], die daadwerklike hulp wat hy aan die [[Hugenote]] gegee het ná hulle aankoms aan die Kaap in [[1688]] en in sy aanmoediging van boomplanting. Die V.O.C. het hom tot goewerneur bevorder in [[1691]] uit waardering vir sy werk. Van der Stel het in [[1699]] op sy wynlandgoed [[Constantia]] Suid van [[Kaapstad]] afgetree toe hy die goewerneurskap aan sy seun Willem Adriaan van der Stel afgestaan het. Hy het daar gesterf op 24 Junie 1712.
== Gebiedsuitbreiding ==
[[Lêer:Van der Stel's Copper Mine, Carolusberg, Northern Cape.JPG|duimnael|links|Van der Stel se kopermyn op [[Carolusberg]]]]
[[Lêer:GrootConstantiaHomestead.jpg|duimnael|links|[[Groot Constantia]] wat deur Van der Stel gestig is]]
[[Lêer:Portrait of Simon van der Stel and his son Willem Adriaan.jpg|duimnael|links|Simon van der Stel en sy seun [[Willem Adriaan van der Stel|Willem Adriaan]]]]
Van der Stel het op [[12 Oktober]] [[1679]] in die Kaap aangekom, twee dae voor sy 40e verjaardag. Hy was die tiende gesagvoerder aan die Kaap sedert die stigting van die nedersetting in [[1652]]. Sy twee voorgangers, [[IJsbrand Godske]] en [[Johan Bax van Herenthals|Johan Bax]], het die rang van goewerneur gehad en in [[1691]] is Van der Stel self tot die rang bevorder.
Die Kaapse bevolking van 767, insluitende slawe en knegte, was in 1679 nog steeds nie selfversorgend nie en Van der Stel het opdrag van die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie|VOC]] ontvang om nie net die skepe van voorrade te voorsien nie, maar ook om uitgawes te verminder en die nedersetting winsgewend te maak.
Voedselproduksie vir eie gebruik sowel as vir voorsiening aan die retoervlote het dus voorrang geniet. Ten einde die graanproduksie te verhoog, het Van der Stel 'n beleid van gebiedsuitbreiding gevolg. Nuwe gebiede moes in gebruik geneem en deur vryburgers bewoon en bewerk word. Benewens die nedersetting aan die voet van Tafelberg was bewoning van die Kaap in daardie stadium beperk tot 'n veepos by Tijgerberg en die VOC se buiteposte by [[Hottentots-Holland]] en [[Saldanha]]. Vroeg in November [[1679]] het Van der Stel saam met lede van die Politieke Raad 'n tog na Hottentots-Holland onderneem. Tydens die reis het hy besluit om 'n nuwe nedersetting langs die Eersterivier te stig. Hy het die plek Stellenbosch genoem en die nuwe nedersetting, wat net deur vryburgers bewoon is, het so vinnig gegroei dat daar in [[1684]] reeds 40 gesinne gewoon het. In [[1685]] is 'n VOC-amptenaar as landdros in Stellenbosch aangestel. In die daaropvolgende jare het baie immigrante hulle langs die Bergrivier gevestig en in [[1687]] het die nuwe distrik Drakenstein tot stand gekom, gevolg deur [[Franschhoek]] in 1688. Van der Stel se beleid van uitbreiding is moontlik gemaak deur die VOC se besluit om die Kaap te bestendig en vryburgers uit [[Europa]] op gunstige voorwaardes daar te vestig. As deel van hierdie beleid het ongeveer 150 [[Franse Hugenote]] tussen 1687 en 1689 na die Kaap geïmmigreer. Van der Stel, wat baie patrioties was en die Kaap in 'n nuwe klein [[Nederland]] wou omskep, het die Franse nie toegelaat om 'n afsonderlike gemeenskap te vorm nie en hulle is spoedig deur die Nederlandse bevolking geassimileer (Hugenote). Van der Stel se uitbreidings beleid en persoonlike toesig oor die vryburgers het daartoe gelei dat 'n oorskot graan reeds in [[1681]] na [[Ceylon]] uitgevoer kon word. Van der Stel het ook 'n belangstelling in die wynbedryf by die "vryburgers” aangewakker. Kaapse wyn is na [[Batavia]] en Nederland uitgevoer, maar het nie hoë pryse behaal nie.
== Verfraaiing ==
Onmiddellik na sy aankoms het Van der SteI die Kompanjiestuin verbeter. Die tuin is nuut uitgelê, met akkers omhein en met verloop van tyd is 'n groot aantal inheemse en uitheemse gewasse geplant. Hy het jong boompies uit die tuin aan die vryburgers beskikbaar gestel en hulle aangemoedig om soveel moontlik bome, veral eike, te plant.
Later, toe die inheemse bome baie uitgedun geraak het, het Van der Stel elke boer verplig om 100 eikebome te plant. Op die manier het hy bygedra tot die verfraaiing van die Kaap, wat ook vir die VOC van groot belang was. Op aandrang van kommissaris [[Hendrik Adriaan van Reede tot Drakestein|Hendrik Adriaan van Reede]], wat die Kaap in [[1685]] besoek het, het Van der Stel ook die slordige boustyl aan die Kaap verbeter. Huise sowel as buitegeboue moes van klip gebou word en die mure moes met klei toegemessel en met kalk afgewit word. In dié opsig het hy 'n bydrae gelewer tot die ontwikkeling van die [[Kaaps-Hollandse Styl|Kaaps-Hollandse]] boustyl. Hy het die voorbeeld gestel deur sy eie landgoed, [[Constantia]], tot 'n spoglandgoed te ontwikkel.
== Ontdekkingstogte ==
Vanweë sy begeerte om die Kaap winsgewender te maak, was Van der Stel voortdurend op soek na minerale. Toe daar geen minerale in die nabyheid van die skiereiland gevind is nie, het hy in [[1685]] by kommissaris Van Reede toestemming gekry om self 'n ekspedisie na [[Namakwaland]] te lei. Reeds in [[1681]] het Namakwas, lede van 'n Khoi-stam, na die kasteel gekom en kopererts aan Van der Stel getoon. Volgens hulle was daar baie koper in die gebied waar hulle vandaan gekom het.
In 1683 het ene [[Olof Bergh]] van 'n ekspedisie na die noorde teruggekeer en ook erts saamgebring. Van der Stel se ekspedisie het die Kaap in Augustus 1685 verlaat en in Januarie [[1686]] teruggekeer. Hoewel die sogenaamde Koperberge wel ontdek is, kon die koper nie ontgin word nie: dit was te ver van 'n hawe en daar was geen vuurmaakhout in die omgewing om die erts te smelt nie. Die ekspedisie was nogtans van groot waarde omdat baie kennis oor die binneland ingesamel en groot dele gekarteer is. In 1689 het [[Isaq Schrijver]] 'n ekspedisie ooswaarts na die omgewing van die teenswoordige [[George]] onderneem en met die lnkwas, 'n Hottentotstam, kontak gemaak. Schrijver het met waardevolle kennis oor die Hottentotte, maar ook oor die Xhosas en die San teruggekeer. Dit was uit Schrijver se verslag duidelik dat die San vir die Blanke nedersetters groter gevaar ingehou het as die [[Khoikhoi|Khoi]].
== Slawe ==
Met Van der SteI se koms na die Kaap was daar 191 slawe, van wie baie in diens van die VOC was. Slawe is vir die eerste keer in 1658 ingevoer, kort nadat die vryburgers hul plase ontvang het. In [[1685]] het kommissaris Van Reede bloedvermenging aan die Kaap verbied en huwelike tussen Nederlanders en vrygestelde slavinne kon plaasvind slegs wanneer die slawe in 'n Nederlandse vader gehad het. Hy het ook bepaal dat slawekinders nie saam met die Blanke kinders kon skoolgaan nie, maar deur hul eie leermeesters onderrig moes word. Hy het Van der Stel opdrag gegee om toe te sien dat die omstandighede van die Kaapse slawe verbeter moes word deur beter huisvesting en kleding.
== Politieke Raad ==
Die samestelling van die Politieke Raad, wat sedert die dae van Van Riebeeck die Kaap se enigste bestuursliggaam was, is op aanbeveling van Van Reede gewysig. Die Raad het sy geregtelike gesag verloor en 'n Raad van Justisie is in die lewe geroep waarin twee burgerrade ook sitting gehad het. Die Politieke Raad het voortaan uit agt lede bestaan, naamlik die kommandeur, die sekunde, die tesourier, die hoofkoopman, die boekhouer, die [[fiskaal]] en die twee hoogste militêre offisiere.
== Goewerneurskap ==
Van der Stel het groot lof ontvang van die kommissarisse wat die Kaap gereeld besoek het. Veral Hendrik Adriaan van Reede was tevrede met alles wat hy vermag het. Die veestapel van die VOC het grootliks vermeerder en in 1685 is byvoorbeeld 'n koringoes van 2 400 mud verkry. Die streng dissipline wat hy gehandhaaf het en die swaar strawwe wat hy oneerlike amptenare opgely het, het ook Van Reede se goedkeuring weggedra, hoewel die kommissaris hom gemaan het om sy ondergeskiktes nie té hooghartig te behandel nie.
Van der Stel het nie die vryburgers óf die [[Franse Hugenote]] baie vryheid toegelaat nie, en hoewel hy nie juis vyande aan die Kaap gehad het nie, was hy nie besonder bemind nie. Die VOC het Van der Stel egter voortdurend gekritiseer, veral oor sy persoonlike uitgawes, wat na die liggaam se mening te hoog was, en oor die aanstelling van sy seuns as VOC-amptenare.
Weens die toenemende kritiek het Van der Stel se kinders die Kaap die een na die ander verlaat, totdat net een seun, Frans, oorgebly het. Die VOC het ook gekla dat die Kaap nog nie genoeg wins gelewer het nie en Van der Stel selfs daarvan beskuldig dat hy te min bome plant. Nogtans het hulle hom in 1691 tot goewerneur bevorder. Dit het bewys dat sy werk nie ongesiens verbygegaan het nie en was terselfdertyd 'n aanduiding daarvan dat die belangrikheid van die Kaap in die oë van die VOC toegeneem het.
Toe Van der Stel op [[11 Februarie]] [[1699]] die goewerneurskap van die Kaap aan sy oudste seun, [[Willem Adriaan van der Stel|Wilhem Adriaen]], oorhandig, was die totale bevolking van die Kaap 1147. Dit was reeds duidelik dat die Kaap nie telkens deur 'n nuwe geslag VOC-amptenare gekoloniseer sou word nie, maar deur permanente vryburgers wat die kolonie as hul nuwe vaderland beskou het. In die laaste jare van Simon van der Stel se bewind het daar egter reeds spanning tussen die amptenare en die vryburgers ontstaan.
Om vir hul karige lone te vergoed, het die amptenare toestemming van die VOC ontvang om grond in die Kaap te besit en self te boer. Die vryburgers het dit as onregverdige mededinging beskou. Sedert 1691 het Van der Stel self, ten koste van bestuursake, al hoe meer aandag aan sy landgoed, [[Constantia]], gewy. Die landgoed het oorspronklik as model vir die vryburgers gedien, maar het uiteindelik soveel geproduseer dat hulle Van der Stel as 'n gevaarlike mededinger beskou het. Nadat hy afgetree het, het Van der Stel hom permanent op Constantia gevestig en in die Kaap aangebly tot met sy dood op [[24 Junie]] [[1712]].
== Herdenking ==
Die [[Laerskool Simon van der Stel]] in [[Wynberg]] herdenk jaarliks sy geboortedag met 'n muntlegging ten bate van ''[[Die Burger]]'' se Kersfonds. In die dorp wat sy naam dra, [[Stellenbosch]], is sy verjaardag jaarliks feestelik herdenk met 'n optog deur die strate, feesviering op [[Die Braak]] ('n grasplein in die middel van die dorp), en papegaaiskiet met 'n [[Voorlaaier (geweer)|voorlaaier]] op [[Papegaaiberg]], waar skyf geskiet is na 'n hout papegaai.
== Sien ook ==
* [[Lys van kommandeurs en goewerneurs van die Kaapkolonie]]
* [[Kommandeur]]
== Bronnelys ==
* [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409699}}, volume 28, bl. 11 - 14
*[[Eric Rosenthal|Rosenthal, Eric]], ''Encyclopedia of Southern Africa, Juta and Company Limited, Kaapstad, 1978.''
* KENNIS, vol 8, 1980, bl. 1474-1475, {{ISBN|0 7981 0830 4}}
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie}}
{{beginboks}}
{{opvolgboks| voor=Homself (as kommandeur)| titel=Goewerneur van die [[Kaapkolonie|Kaap de Goede Hoop]]| jare= [[1 Junie]] [[1691]] – [[11 Februarie]] [[1699]]| na=[[Willem Adriaan van der Stel]]}}
{{opvolgboks| voor=[[Hendrik Crudop]]| titel=Kommandeur van die [[Kaapkolonie|Kaap de Goede Hoop]]| jare= [[12 Oktober]] [[1679]] – [[31 Mei]] [[1691]]| na=Homself (as goewerneur)}}
{{eindboks}}
{{Kommandeurs en Goewerneurs van die Kaapkolonie|state=autocollapse}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Van der Stel, Simon}}
[[Kategorie:Nederlandse kommandeurs en goewerneurs van die Kaapkolonie (VOC)]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Stellenbosch]]
[[Kategorie:Mense in die 17de eeu]]
[[Kategorie:Geboortes in 1639]]
[[Kategorie:Sterftes in 1712]]
eq455ccsl4o1yn17x9mpdvkafr8jimh
Man (eiland)
0
20662
3373491
3288315
2026-11-17T19:20:19Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373491
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Land
|noem_naam = Eiland Man
|volle_naam = <small>''Isle of Man'' ([[Engels]])<br />''Ellan Vannin / Mannin'' ([[Manx-Gaelies|Manx]])</small>
|algemene_naam = die Eiland Man
|beeld_vlag = Flag of the Isle of Man.svg
|beeld_wapen = Coat of arms of the Isle of Man.svg
|simbool_tipe = Wapen
|beeld_kaart = The Isle of Man.svg
|leuse = ''Quocunque Jeceris Stabit''<ref name="govmotto">{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.im/isleofman/facts.xml |title=Island Facts |publisher=Isle of Man Public Services (www.gov.im) |accessdate=23 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130803194339/http://www.gov.im/IsleOfMan/facts.xml |archive-date=3 Augustus 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><br /><small>''([[Latyn]] vir: "Waarheen jy dit gooi, sal dit staan")''</small>
|volkslied = ''O Land of Our Birth'' <small>(Engels)</small><br />''Arrane Ashoonagh dy Vannin'' <small>(Manx)</small><br /><center>[[Lêer:Arrane Ashoonagh Vannin.ogg]]</center><br />''Koninklike volkslied: [[God Save the King]]''<br /><small>''(Engels vir: "God beskerm die koning")''</small><br /><center>[[Lêer:United States Navy Band - God Save the King.oga]]</center>
|amptelike_tale = [[Engels]] (amptelik, ''de facto'')<br />[[Manx-Gaelies|Manx]] (histories en erfenis-taal)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gov.im/categories/home-and-neighbourhood/manx-gaelic/ |title=Isle of Man Government – Manx Gaelic |publisher=Regering van die Eiland Man |accessdate=14 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190923192305/https://www.gov.im/categories/home-and-neighbourhood/manx-gaelic/ |archive-date=23 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|hoofstad = [[Douglas (Man)|Douglas]] (Doolish)
{{Koördinate|54|9|N|4|29|W}}
|latd = 54
|latm = 9
|latNS = N
|longd = 4
|longm = 29
|longEW = W
|grootste_stad = [[Douglas (Man)|Douglas]] (Doolish)
|regeringsvorm = Parlementêre demokratiese<br />[[grondwetlike monargie]]
|leiertitels = <br />• [[Lys van monarge van Brittanje|Lord van Man]]<br />• Luitenant-goewerneur<br />• Uitvoerende Hoof
|leiername = [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]]<br />[[John Lorimer]]<br />[[Alfred Cannan]]
|oppervlak_rang = 196<sup>ste</sup>
|oppervlak_grootte =
|oppervlak = 572
|oppervlakmi² = 221
|persent_water = 1
|bevolking_skatting =
|bevolking_skatting_jaar =
|bevolking_rang = –
|bevolking_sensus = 84 069<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gov.im/news/2022/feb/02/first-details-of-2021-census-report-published/ |title=2021 Isle of Man Census Report |publisher=Regering van die Eiland Man |accessdate=2 Februarie 2022}}</ref>
|bevolking_sensus_jaar = 2021
|bevolkingsdigtheid = 148
|bevolkingsdigtheidmi² = 383,3
|bevolkingsdigtheidrang = 78<sup>ste</sup>
|BBP_PPP = $7,43 miljard
|BBP_PPP_rang = 161<sup>ste</sup>
|BBP_PPP_jaar = 2014
|BBP_PPP_per_kapita = $84 600
|BBP_PPP_per_kapita_rang = 9<sup>de</sup>
|BBP = $7,492 miljard<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/country/IM |title=Isle of Man {{!}} Data |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=9 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809072052/https://data.worldbank.org/country/IM |archive-date=9 Augustus 2021 |url-status=dead}}</ref>
|BBP_rang =
|BBP_jaar =
|BBP_per_kapita =
|BBP_per_kapita_rang =
|onafhanklikheidstipe = Vorming
|onafhanklikheidsgebeure = • Noorse beheer<br />• Skotse beheer<br />• Engelse beheer<br />• [[Britse Kroongebiede|Britse Kroongebied]]
|onafhanklikheidsdatums = <br /><br />[[9de eeu]]<br />[[2 Julie]] [[1266]]<br />[[1399]]<br />[[10 Mei]] [[1765]]
|MOI = 0,849<ref>{{en}} {{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |title=Human Development Report 2010 |publisher=[[Verenigde Nasies]] |accessdate=23 Augustus 2014 |page=143 ff. |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509040732/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|MOI_rang = 14<sup>de</sup>
|MOI_jaar = 2010
|MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}}
|Gini = 0,41<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.poverty.org.uk/09/ |title=Income inequalities |publisher=The Poverty Site |accessdate=23 Augustus 2014 |archive-date=24 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224183348/http://www.poverty.org.uk/ |url-status=dead }}</ref>
|Gini_rang =
|Gini_jaar =
|Gini_kategorie = {{kleur|#090|laag}}
|geldeenheid = [[Pond van die eiland Man]] <small>(amptelik)</small><br />[[Pond sterling]] <small>(ook gebruik)</small>
|geldeenheid_kode = IMP
|land_kode = IM
|tydsone = GMT
|utc_afwyking = [[UTC±00:00|±0]]
|tydsone_somer = WEST
|utc_afwyking_DST = [[UTC+01:00|+1]]
|internet_domein = [[.im]]
|skakelkode = 44
|voetskrif =
}}
Die eiland '''Man''' ([[Engels]]: ''Isle of Man'' of ''Mann''; [[Manx-Gaelies]]: ''Ellan Vannin'', [ˈɛlʲən ˈvanɪn] of ''Mannin'', [ˈmanɪn]) is 'n selfregerende [[Britse Kroongebiede|Britse kroonbesitting]] (Engels: ''Crown dependency'') in die [[Ierse See]], digby die geografiese sentrum van die [[Britse Eilande]]. Naas die hoofeiland Man sluit die kroonbesitting ook die kleiner, net tydelik bewoonde eilande Calf of Man, Chicken Rock en St. Patrick's Isle in.
[[Lêer:IoM.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van die eiland Man]]
[[Charles III]] dien as die staatshoof van die eiland en dra die historiese titel Lord of Mann. Hy word deur die destydse luitenant-generaal van Man verteenwoordig. Die regering van die [[Verenigde Koninkryk]] neem die eiland se buitelandse belange waar en is ook verantwoordelik vir sy verdediging.
Die amptelike tale van Man is Manx, 'n [[Goideliese tale|Goideliese]] [[Kelties]]e taal, en Engels. Net soos die [[Kanaaleilande]] [[Jersey]] en [[Guernsey]] maak Man nie deel uit van die Verenigde Koninkryk of die [[Europese Unie]] nie.
== Etimologie ==
[[Lêer:Douglas Isle of Man welcome sign.jpg|duimnael|links|'n Skild verskyn in Engels en Manx-Gaelies]]
Die oorsprong van Man se naam is onduidelik. Die eiland staan in die plaaslike Kelties-Gaeliese taal, Manx, bekend as ''Ellan Vannin'', waarby die woord ''ellan'' "eiland" beteken. Die oudste historiese naam is ''Manu'' of ''Mana'',<ref>{{en}} Kinvig, R.H.: ''The Isle of Man. A Social, Cultural and Political History.'' 3de uitgawe. Liverpool: Liverpool University Press 1975, bl. 18</ref> waarvan die genitief ''Manann'' en uiteindelik die naam ''Mannin'' (soos in ''Ellan Mannin'' – "Eiland Man") afgelei is.
Gedurende die ampstermyn van [[Julius Caesar]] as ''proconsul'' en die besoek, wat hy in die jare 55 en 54 v.C. aan Brittanje afgelê het, het hy in sy ''Commentarii de Bello Gallico'' na 'n eiland met die naam ''Mona'' verwys, wat halfpad in die see tussen Brittanje en [[Ierland]] lê.<ref>{{en}} Kinvig, R.H.: ''The Isle of Man. A Social, Cultural and Political History.'' Liverpool: Liverpool University Press 1975, bl. 18–19</ref> Alhoewel die ligging, soos deur Caesar beskryf, net op Man van toepassing kan wees, bly hierdie verwysing omstrede, aangesien die Romeine destyds ook na die Walliese eiland van [[Anglesey]] ([[Wallies]]: ''Môn'') as ''Mona'' verwys het.
Daar is geen bewyse dat die Romeine ooit 'n nedersetting op die eiland gestig het nie. Nogtans is daar twee ander Romeinse verwysings na die eiland deur Plinius (''Monapia'', 77 n.C.) en Orosius (''Mevania'', 416).
Ander historiese benamings van Man is ''Mön'' (in die [[Ysland]]se saga's) en die plaaslike Keltiese naam ''Maun'' (10de eeu).<ref>{{en}} Stephens, Meic: ''Linguistic minorities in Western Europe''. Llandysul: Gomer Press 1976</ref>
== Geografie en klimaat ==
[[Lêer:Snaefell.jpg|duimnael|links|Snaefell, die hoogste bergspits op Man]]
[[Lêer:IsleofManmap.png|duimnael|links|'n Kaart van die eiland Man]]
[[Lêer:The Braaid - Isle of Man - kingsley - 21-APR-09.jpg|duimnael|links|Die Braaid is in die sentrum van die eiland geleë, vanaf 950 v.C. – 650 v.C.]]
Die eiland Man maak deel uit van die Britse Eilande, 'n eilandgroep noord-wes van die Europese vasteland. Man lê in die Ierse See, dieselfde afstand van [[Engeland]], [[Skotland]] en [[Noord-Ierland]] af.
Met 'n lengte van sowat 48 kilometer en 'n wydte van tussen 13 en 24 kilometer beslaan die eiland 'n totale oppervlakte van 572 km² (221 vierkante myl). Sy kuslyn het 'n totale lengte van 160 kilometer.
Ongeag sy klein oppervlakte behels die eiland 'n aantal verskillende landskapsvorme. Die heuwels in die noorde en suide van Man word deur 'n sentrale vallei, wat tussen Douglas en Peel geleë is, van mekaar geskei. Die verrenoorde word deur sy buitengewoon lae landskap gekenmerk, wat hoofsaaklik gedurende die [[Ystydperk]] uit afsettings van Wes-Skotland se [[gletser]]s gevorm is. Meer onlangse afsettings van ronde klippies het die strande van die eiland se mees noordelike punt, Point of Ayre, gevorm. Sulby is met 17 kilometer die langste rivier op die eiland. Sowat twee derdes van die eiland is landbougebiede, veral die vrugbare vlaktes in die noorde en suide. Langs die suidwestelike kus van Man en oorkant die see-engte van Calf Sound (Manx: ''Yn Cholloo'') lê die eiland Calf of Man, 'n voëlreservaat, met 'n oppervlakte van 2,6 km² en 'n maksimumhoogte van 120 meter bo [[seevlak]].
Net een van die eiland se bergpieke verrys tot 'n hoogte van meer as tweeduisend voet bo seevlak: Snaefell (621 meter of 2 036 voet). Volgens 'n ou gesegde kan 'n mens vanuit hierdie bergspits 'n uitsig oor ses koninkryke geniet: Mann, Skotland, Engeland, [[Ierland]], [[Wallis]] en die Hemel.
Man se gematigde klimaat word deur koel somers en milde winters gekenmerk. Danksy die ligging wes van [[Groot-Brittanje]] en 'n relatief groot afstand van Ierland bring die oorheersende suidwestelike winde 'n bogemiddelde jaarlikse reënval na die eiland. Die bergspits Snaefell het met sowat 1 900 millimeter die hoogste jaarlikse neerslae. In laagliggende gebiede word jaarliks 'n gemiddelde reënval van sowat 800 millimeter aangeteken.
Temperature is oor die algemeen koel. Die hoogste temperatuur wat ooit op die eiland aangeteken is, was 28,9 °C in Ronaldsway, 'n streek in die suide. Bewolkte toestande met 'n relatief klein aantal sonskynure is 'n tipiese verskynsel van die plaaslike weer.
== Geskiedenis ==
=== Vroeë geskiedenis ===
Die eerste menslike nedersettings op die eiland het reeds sowat 10 000 jaar gelede ontstaan. Navorsers neem aan dat die eerste Keltiese stamme op die eiland van Britoniese afkoms was, maar dat Man se vroeg-Middeleeuse bevolking veral Ierse setlaars of veroweraars was wat hulle omtrent 700 n.C. op die eiland gevestig het. Veranderings in die taal wat vir Ogham-inskrifte gebruik is, verwys na hierdie etniese invloede, en ook die plaaslike Keltiese taal is nou verwant aan dié van Ierland en Skotland.
=== Die Wiking-tydperk ===
[[Lêer:Tynwald flag.svg|duimnael|links|Die nuwe vlag van Man se parlement (een van die oudstes ter wêreld) verwys met sy goue Noorse Wikingskip na die Skandinawiese verlede van die eiland]]
Gedurende die Wiking-tydperk het die suidelike Britse eilande as ''Súðreyjar'' ("Suidelike Eilande") bekend gestaan (in teenstelling met die noordelike eilandgroepe van [[Orkney]] en Shetland of ''Norðreyjar''), en sedert die laat 8ste eeu het Wikingskepe hier aangedoen. Vanweë sy strategiese ligging halfpad tussen die Keltiese Ierland en die Angel-Saksise Engeland was die eiland Man 'n geskikte basis vir rooftogte in die gebied.
Volgens 'n skeepsgraf wat naby Balladoole ontdek is dateer argeoloë en geskiedkundiges die vestiging van die eerste [[Wikings|Wiking-setlaars]] op die laat 9de eeu.<ref>{{en}} Konstam, Angus: ''Die Wikinger. Geschichte, Eroberungen, Kultur''. Wene: tosa/Carl Ueberreuther 2007, bl. 142</ref> Die feit dat die eiland eers eenhonderd jaar ná sy ontdekking deur Wiking-seevaarders gekoloniseer is word deur navorsers met die algemene wettelose toestand op Man verklaar – net soos die Orkney- en ander eilande was Man aanvanklik veral 'n basis vir Wiking-seerowers wat liewer die plaaslike bevolkings beroof het as om hulle self as boere in die gebied te vestig.<ref>{{en}} Konstam (2007), bl. 142</ref>
Volgens die Nordiese ''Heimskringla-Saga'' het die Noorse koning Harald I in die laaste jare van die 9de eeu 'n besoek aan Man afgelê; ná die verdrywing van wettelose Wikings het die Skandinawiese immigrasie in hierdie periode 'n aanvang geneem.
== Besienswaardighede ==
Daar is twee militêre museums op die eiland, beide is op die Ronaldsway vliegveld geleë:<ref>https://www.manxmuseums.com/listing_page_596947.html</ref>
* ''Manx Aviation & Military Museum''
* ''The Museum of the Manx Regiment''
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Bronnelys ==
; Algemeen
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Isle-of-Man|title=Isle of Man|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=14 September 2022}}
* {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/isle-of-man/|title=Isle of Man|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=14 September 2022}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Isle of Man|Eiland Man}}
* {{Wikivoyage|Isle_of_Man|Eiland Man}}
* {{en}} [https://www.gov.im/ Amptelike webwerf van die Eiland Man]
{{Navigasie indeling Verenigde Koninkryk}}
{{Keltiese gebiede in Europa}}
{{Lande van Europa}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Man (eiland)| ]]
[[Kategorie:Voormalige Noorse kolonies]]
lofyz8qm5pb309c8e93wjwtqno43nu2
Roger Federer
0
23479
3373625
3361296
2026-11-18T09:11:59Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373625
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Tennisspeler
| spelernaam = Roger Federer
| beeld = [[Lêer:Roger Federer (18953614769).jpg|260px]]
| onderskrif = Roger Federer in 2015
| vollenaam =
| noemnaam = ''Swiss Maestro''<ref>{{en}} {{cite news |author=Sean Gregory |url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1656212,00.html |title=Five Ways to Beat Roger Federer |publisher=TIME |date=29 Januarie 2018 |accessdate=10 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030174656/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1656212,00.html |archive-date=30 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><br />''Federer Express''<br />''Fed Express''<br />''FedEx''<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.independent.co.uk/sport/tennis/the-federer-express-runs-over-henman-545959.html |title=The Federer express runs over Henman |author=John Roberts |publisher=The Independent |date=12 September 2004 |accessdate=18 Junie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090724014408/http://www.independent.co.uk/sport/tennis/the-federer-express-runs-over-henman-545959.html |archive-date=24 Julie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
| land = {{vlagland|Switserland}}
| woonplek = [[Bottmingen]], [[Switserland]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rolandgarros.com/en_FR/players/overview/atpf324.html |title=Roland-Garros 2014 – Roger Federer |accessdate=11 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227204733/http://www.rolandgarros.com/en_FR/players/overview/atpf324.html |archive-date=27 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
| geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1981|8|8}}<ref name=atp_profile>{{en}} {{cite web |url=https://www.atptour.com/en/players/roger-federer/f324/overview |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131035239/https://www.atptour.com/en/players/roger-federer/f324/overview |archive-date=31 Januarie 2023 |url-status=live |title=Player profile – Roger Federer |publisher=ATP World Tour |accessdate=31 Januarie 2023}}</ref>
| geboorteplek = [[Basel]], [[Switserland]]<ref name=atp_profile />
| sterftedatum =
| sterfteplek =
| lengte = 1,85 m<ref name=atp_profile />
| gewig = 85 kg<ref name=atp_profile />
| college =
| afrigter = Severin Lüthi<br />Ivan Ljubičić<ref name=atp_profile />
| beginpro = 1998<ref name=atp_profile />
| afgetree = 2022<ref name=atp_profile />
| speel = Regshandig (eenhandig handrughou)<ref name=atp_profile />
| loopbaanwengeld = $130 594 339 <small>(soos op 12 Junie 2023)</small><ref name=atp_profile /> <small>(3de van alle tye)</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.protennislive.com/posting/ramr/career_prize.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230610175643/http://www.protennislive.com/posting/ramr/career_prize.pdf |archive-date=10 Junie 2023 |url-status=live |title=Career Prize Money |publisher=Pro Tennis Live |format=PDF |date=12 Junie 2023 |accessdate=12 Junie 2023}}</ref>
| tennishsjaar =
| tennishsid =
| webblad = [http://www.rogerfederer.com/ rogerfederer.com]
| enkelspelrekord = 1251–275 (82,0%)<ref name=atp_profile />
| enkelspeltitels = 103<ref name=atp_profile /> <small>(2de van die Ope-era)</small>
| hoogsteenkelspelrang = No. '''1''' (2 Februarie 2004)<ref name=atp_profile />
| huidigeenkelspelrang =
| AustralieseOpeuitslag = '''W''' (2004, 2006, 2007, 2010, 2017, 2018)
| AustralieseOpejunioruitslag = HE (1998)
| AustralieseOpesenioruitslag =
| FranseOpeuitslag = '''W''' (2009)
| FranseOpejunioruitslag = 1R (1998)
| FranseOpesenioruitslag =
| Wimbledonuitslag = '''W''' (2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2009, 2012, 2017)
| Wimbledonjunioruitslag = '''W''' (1998)
| Wimbledonsenioruitslag =
| VSAOpeuitslag = '''W''' (2004, 2005, 2006, 2007, 2008)
| VSAOpejunioruitslag = E (1998)
| VSAOpesenioruitslag =
| Andertoernooie = Groot toernooie
| MeestersBekeruitslag = '''W''' (2003, 2004, 2006, 2007, 2010, 2011)
| WTAKampioenskapuitslag =
| Olimpieseuitslag = [[Lêer:Silver medal.svg|20px]] Silwermedalje ([[Olimpiese Somerspele 2012|2012]])
| dubbelspelrekord = 131–93 (58,5%)<ref name=atp_profile />
| dubbelspeltitels = 8<ref name=atp_profile />
| hoogstedubbelspelrang = No. 24 (9 Junie 2003)<ref name=atp_profile />
| huidigedubbelspelrang =
| AustralieseOpeDubbelspeluitslag = 3R (2003)
| AustralieseOpeDubbelspeljunioruitslag = HE (1998)
| AustralieseOpeDubbelspelsenioruitslag =
| FranseOpeDubbelspeluitslag = 1R (2000)
| FranseOpeDubbelspeljunioruitslag = 1R (1998)
| FranseOpeDubbelspelsenioruitslag =
| WimbledonDubbelspeluitslag = KE (2000)
| WimbledonDubbelspeljunioruitslag = '''W''' (1998)
| WimbledonDubbelspelsenioruitslag =
| VSAOpeDubbelspeluitslag = 3R (2002)
| VSAOpeDubbelspeljunioruitslag = 1R (1998)
| VSAOpeDubbelspelsenioruitslag =
| AndertoernooieDubbelspel = Groot dubbelspeltoernooie
| MeestersbekerDubbelspeluitslag =
| WTAKampioenskapDubbelspeluitslag =
| OlimpieseDubbelspeluitslag = [[Lêer:Gold medal.svg|20px]] '''Goue medalje''' ([[Olimpiese Somerspele 2008|2008]])
| Gemeng =
| gemengdetitels =
| gemengderekord =
| AustralieseOpeGemengdeuitslag =
| FranseOpeGemengdeuitslag =
| WimbledonGemengdeuitslag =
| VSAOpeGemengdeuitslag =
| opgedateer = 13 Junie 2023
}}
'''Roger Federer''' ([[Duits]]: [ˈrɔdʒər ˈfeːdərər]; gebore [[8 Augustus]] [[1981]] in [[Basel]], [[Switserland]]) is ’n voormalige Switserse professionele [[tennis]]speler en voormalige no. 1 op die wêreldranglys van mansenkelspelspelers volgens die ATP.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.atptour.com/en/rankings |title=Rankings: Singles |work=ATP World Tour |accessdate=19 Februarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211071704/https://www.atpworldtour.com/en/rankings |archive-date=11 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Baie kenners en tennisspelers glo Federer is moontlik die beste speler in die geskiedenis van tennis. Sy ma, Lynette Federer (née Durand), is ’n [[Suid-Afrika]]ner en hy het self ook Suid-Afrikaanse burgerskap.
[[Lêer:The Federer Technique - Oz Open 2014.jpg|duimnael|links|upright|Roger Federer tydens die Australiese Ope in 2014.]]
[[Lêer:R federer.jpg|duimnael|links|upright|Roger Federer tydens die Australiese Ope in 2010.]]
[[Lêer:Roger Federer (26 June 2009, Wimbledon) 2 new.jpg|duimnael|links|upright|Roger Federer tydens die Wimbledon-kampioenskap in 2009.]]
Federer het al 20 Grand Slam-titels gewen tydens mansenkelspeltoernooie (hy het al aan 79 deelgeneem). Hy het die [[Wimbledon-kampioenskap]]stoernooi agt keer gewen (’n rekord), die [[Australiese Ope (tennis)|Australiese Ope]] ses keer, die [[VSA-Ope (tennis)|VSA-Ope]] vyf keer (almal agtereenvolgens; ’n rekord) en die [[Franse Ope]] een keer. Hy is een van net agt mans met ’n [[loopbaan-Grand Slam]] agter sy naam. In 2004 het hy die eerste speler sedert [[Mats Wilander]] geword wat drie van die vier Grand Slam-enkelspeltoernooie in dieselfde jaar wen: die Australiese Ope, Wimbledon en die VSA-Ope. Hy het ook al ses Tennismeestersbekertoernooie en 27 ATP-meestersreekstitels gewen.
Federer het die ATP se no. 1-posisie vir ’n rekord van 310 weke beklee. Hy het ook van 2 Februarie 2004 tot 17 Augustus 2008 die no. 1-wêreldposisie vir ’n rekord van 237 agtereenvolgende weke beklee. Op 8 Julie 2007 het hy [[Björn Borg]] se rekord van vyf agtereenvolgende seges op Wimbledon geëwenaar.
Sy spel is veelsydig,<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/20/sports/playmagazine/20federer.html |title=Roger Federer as Religious Experience – Tennis |last=Wallace |first=David Foster |date=20 Augustus 2006 |work=[[The New York Times]] |accessdate=2 Februarie 2018 |issn=0362-4331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180130011416/https://www.nytimes.com/2006/08/20/sports/playmagazine/20federer.html |archive-date=30 Januarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en sy oënskynlik maklike en doeltreffende bewegings het hom gewild onder tennisaanhangers gemaak.
== Persoonlike lewe ==
=== Vroeë lewe ===
Federer is in [[Basel]], [[Switserland]], gebore.<ref name="credit-suisse1">{{en}} {{cite web |url=https://sponsorship.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=344692&coid=279860&lang=EN |title=Credit Suisse – Roger Federer, a Basel Boy Forever |publisher=Sponsorship.credit-suisse.com |accessdate=22 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130530045808/https://sponsorship.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=344692&coid=279860&lang=EN |archivedate=30 Mei 2013 |df=}}</ref> Sy pa, Robert Federer, is ’n Duitssprekende Switser en sy ma, Lynette Federer (née Durand), is van [[Kempton Park]] in [[Gauteng]], Suid-Afrika. Hy het ’n ouer suster, Diana,<ref>{{en}} {{cite news |last=Dwyre |first=Bill |title=Roger Federer wants to show he can go from two to one |work=Los Angeles Times |date=12 Maart 2009 |url=http://articles.latimes.com/2009/mar/12/sports/sp-dwyre-roger-federer12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111142213/http://articles.latimes.com/2009/mar/12/sports/sp-dwyre-roger-federer12 |archive-date=11 November 2013 |url-status=live |accessdate=11 Augustus 2013}}</ref> die ma van ’n [[tweeling]].<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/rogerfederer/10828961/Roger-Federer-Birth-of-twins-makes-this-time-of-my-life.html |title=Roger Federer: Birth of twins makes this time of my life |date=13 Mei 2014 |last=Briggs |first=Simon |work=The Daily Telegraph |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514014452/https://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/rogerfederer/10828961/Roger-Federer-Birth-of-twins-makes-this-time-of-my-life.html |archive-date=14 Mei 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Federer het Switserse en Suid-Afrikaanse burgerskap.<ref>[http://www.blick.ch/sport/fussball/nati/roger-federer-hat-luxusproblem-128296 Für wen schlägt Federers Fussball-Herz?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090914045531/http://www.blick.ch/sport/fussball/nati/roger-federer-hat-luxusproblem-128296 |date=14 September 2009 }}, ''Blick'', 11 September 2009</ref> Hy het in Birsfelden, Riehen en Münchenstein grootgeword en praat vlot [[Duits]], Switserse Duits, [[Engels]] en [[Frans]], asook [[Italiaans]] en [[Sweeds]]; sy huistaal is Switserse Duits.<ref name="credit-suisse1" /><ref name="story">{{en}} {{cite book|first=René |last=Stauffer |title=The Roger Federer Story: Quest for Perfection|url=https://archive.org/details/rogerfedererstor00rene |publisher=New Chapter Press|year=2007|page=[https://archive.org/details/rogerfedererstor00rene/page/4 4]|isbn=978-0-942257-39-7}}</ref><ref name=rogerfederer>{{en}} {{cite web |url=http://www.rogerfederer.com/en/fanzone/askroger/index.cfm |title=Ask Roger — Official website |publisher=Roger Federer Official Website |accessdate=2 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306005136/http://www.rogerfederer.com/en/fanzone/askroger/index.cfm |archive-date=6 Maart 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=rogerfederer />
[[Lêer:Roger Federer Signature 2013.svg|duimnael|200px|Federer se handtekening.]]
Soos alle Switserse burgers was Federer onderworpe aan diensplig in die Switserse weermag. Hy is egter in 2003 "ongeskik" verklaar en het nie sy diensplig gedoen nie.<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://www.lematin.ch/actu/suisse/roger-federer-exempte-pc-143403 |title=Roger Federer: le voici exempté de PC... |work=Le Matin |date=13 Julie 2009 |accessdate=14 Oktober 2009 |first=Fabian |last=Muhieddine |archive-url=https://web.archive.org/web/20091018040912/http://www.lematin.ch/actu/suisse/roger-federer-exempte-pc-143403 |archive-date=18 Oktober 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die plek daarvan het hy in die burgerlike beskermingsmag gedien.<ref name="army">{{en}} {{cite web |url=http://usatoday30.usatoday.com/sports/tennis/2004-02-06-federer-military_x.htm |work=USA Today |title=Federer to serve in Swiss civil force, not army |accessdate=25 Maart 2016 |date=6 Februarie 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722062451/http://usatoday30.usatoday.com/sports/tennis/2004-02-06-federer-military_x.htm |archive-date=22 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
=== Gesin ===
Federer is getroud met ’n voormalige speler van die Vrouetennisvereniging, Mirka Federer (née Vavrinec). Hulle het mekaar in [[Sydney]] ontmoet terwyl albei Switserland verteenwoordig het op die [[Olimpiese Somerspele 2000]]. Sy het in 2002 uit die APT-toer getree weens ’n voetbesering.<ref>{{en}} {{cite news |first=Brian |last=Viner |title=Roger Federer: A Smashing Guy |url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/roger-federer-a-smashing-guy-296236.html |work=[The Independent |date=2 Julie 2005 |accessdate=6 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217104424/https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/roger-federer-a-smashing-guy-296236.html |archive-date=17 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle is op 11 April 2009 naby Basel getroud.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rogerfederer.com/en/rogers/news/newsdetail.cfm?uNewsID=889 |title=Off Court — Mr. and Mrs. Federer |publisher=Roger Federer Official Website |date=11 April 2010 |accessdate=7 Junie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090414041750/http://www.rogerfederer.com/en/rogers/news/newsdetail.cfm?uNewsID=889 |archive-date=14 April 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2009 het Mirka die lewe aan identiese tweelingdogters geskenk.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.oneindia.in/2009/07/24/roger-federer-and-wife-are-proud-parents-of-twins.html |title=Roger Federer and wife are proud parents of twins |publisher=OneIndia |date=24 Julie 2009 |accessdate=3 Oktober 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006123035/http://news.oneindia.in/2009/07/24/roger-federer-and-wife-are-proud-parents-of-twins.html |archive-date=6 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2014 het die Federers nog ’n identiese tweeling gehad, dié keer seuns.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/27291534 |title=Roger Federer's wife gives birth to second set of twins |date=6 Mei 2014 |accessdate=6 Mei 2014 |publisher=BBC Sport |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107200358/https://www.bbc.com/sport/tennis/27291534 |archive-date=7 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/rogerfederer/10828009/Roger-Federer-Mirka-and-I-couldnt-be-happier-with-twin-boys-and-now-we-know-how-to-cope-with-babies-on-tour.html |title=Roger Federer: Mirka and I couldn't be happier with twin boys – and now we know how to cope with babies on tour |date=13 Mei 2014 |accessdate=13 Mei 2014 |work=The Guardian |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514175708/https://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/rogerfederer/10828009/Roger-Federer-Mirka-and-I-couldnt-be-happier-with-twin-boys-and-now-we-know-how-to-cope-with-babies-on-tour.html |archive-date=14 Mei 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Federer se byname is die Federer Express (verkort tot Fed Express of FedEx)<ref name="Nickname">{{en}} {{cite web |url=http://www.allheadlinenews.com/articles/7017679597?Federer%20Express%20Cruises%20To%2016th%20Grand%20Slam%20Title,%20Tops%20Murray%20In%20Australia |title=Federer Express Cruises To 16th Grand Slam Title, Tops Murray in Australia |date=31 Januarie 2010 |publisher=All Headline News |accessdate=3 Februarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105055543/http://www.allheadlinenews.com/articles/7017679597?Federer%20Express%20Cruises%20To%2016th%20Grand%20Slam%20Title,%20Tops%20Murray%20In%20Australia |archive-date=5 November 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en Maestro.<ref name="Nickname" /><ref>{{en}} {{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/sport/roger-federer-express-rolls-lleyton-hewitt/story-e6frg7mf-1225823460917|title=Roger Federer express rolls Lleyton Hewitt|first=Courtney|last=Walsh|date=26 Januarie 2010|work=The Australian|accessdate=3 Februarie 2010}} {{Dooie skakel|date=Oktober 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://sportal.com.au/tennis-news-display/hewitt-eclipsed-by-fed-84756 |title=Fed Express steamrolls Lleyton |first=Brandon |last=Cohen |date=25 Januarie 2010 |publisher=Sportal.com.au |accessdate=3 Februarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100127013712/http://sportal.com.au/tennis-news-display/hewitt-eclipsed-by-fed-84756 |archive-date=27 Januarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espn.co.uk/tennis/sport/story/3174.html |title=Fed Express powers through |date=23 Januarie 2010 |publisher=ESPN |accessdate=3 Februarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721083204/http://www.espn.co.uk/tennis/sport/story/3174.html |archive-date=21 Julie 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
=== Filantropiese werk ===
Federer doen baie filantropiese werk, onder meer in Suid-Afrika (sy ma se vaderland). In 2003 het hy die Roger Federer-stigting begin om agtergeblewe kinders in dié land te help en toegang tot opvoeding en sport te gee.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rogerfederer.com/en/esp/news-detail/news/110-roger-federer-foundation-unterstuetzt-kinder-und-jugendliche-in-suedafrika.html |title=Roger Federer Foundation To Support Children And Young People in South Africa |publisher=Roger Federer Official Website |date=28 Mei 2004 |accessdate=5 Januarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150104180318/http://www.rogerfederer.com/en/esp/news-detail/news/110-roger-federer-foundation-unterstuetzt-kinder-und-jugendliche-in-suedafrika.html |archive-date=4 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rogerfedererfoundation.org/en/foundation/mission/ |title=Roger Federer Foundation Mission |publisher=Roger Federer Foundation |accessdate=5 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126025952/http://www.rogerfedererfoundation.org/en/foundation/mission/ |archive-date=26 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |first=Les |last=Roopanarine |title=Roger Federer Foundation aiming for maximum impact with minimum spin |url=https://www.theguardian.com/global-development/2012/nov/30/roger-federer-foundation-maximum-impact |work=The Guardian |date=30 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518123009/https://www.theguardian.com/global-development/2012/nov/30/roger-federer-foundation-maximum-impact |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Hy steun sedert Mei 2004 die Suid-Afrikaans-Switserse welsynorganisasie IMBEWU, wat kinders op sport-, sosiale en gesondheidsgebied help. Hy het Suid-Afrika in 2005 besoek om die kinders te ontmoet wat by sy steun baat gevind het.<ref>{{en}} {{cite press release|url=http://www.rogerfederer.com/en/mediacorner/mediareleases/mediareleasesdetail.cfm?uPressID=145 |title=Foundation – Roger Federer Foundation To Support Children And Young People In South Africa |date=28 Mei 2004 |publisher=Roger Federer Foundation |accessdate=23 September 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927003523/http://www.rogerfederer.com/en/mediacorner/mediareleases/mediareleasesdetail.cfm?uPressID=145 |archivedate=27 September 2007 }}</ref><ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.swissinfo.ch/eng/solid-foundation-improves-children-s-lives/62106 |title=Solid foundation improves children's lives |date=11 Junie 2009 |publisher=swissinfo.ch |accessdate=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925093608/http://www.swissinfo.ch/eng/solid-foundation-improves-children-s-lives/62106 |archive-date=25 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |last=Stauffer |first=Rene |date=2007 |title=The Roger Federer Story: Question for Perfection |url=https://books.google.com/books?id=9Ka_Lf3sB6gC&pg=PA226 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419022823/https://books.google.com/books?id=9Ka_Lf3sB6gC&pg=PA226 |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |publisher=New Chapter Press |page=226 |isbn=978-0-942257-39-7 |accessdate=23 September 2015}}</ref>
Hy het al geld ingesamel vir onder meer slagoffers van die [[tsoenami]] in 2004 in die [[Indiese Oseaan]],<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.swissinfo.ch/eng/front/Federer_visits_tsunami_victims_in_India.html?siteSect=105&sid=7379212&cKey=1166901396000&ty=st|title=Federer visits tsunami victims in India|publisher=SwissInfo|date=23 Desember 2006|accessdate=15 Oktober 2009|archive-date=26 Mei 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526010707/http://www.swissinfo.ch/eng/federer-visits-tsunami-victims-in-india/566960|url-status=dead}}</ref> die [[aardbewing]] van 2010 in [[Haïti]]<ref>{{en}} {{cite news |title=Roger Federer leads Haiti earthquake fundraiser in Melbourne |url=https://www.theguardian.com/sport/2010/jan/17/haiti-tennis-fundraiser-roger-federer |work=The Guardian |date=17 Januarie 2010 |accessdate=6 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518120923/https://www.theguardian.com/sport/2010/jan/17/haiti-tennis-fundraiser-roger-federer |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |first=Jocelyn |last=Gecker |title=Tennis stars revel in 'Hit for Haiti' fundraiser |url=http://www.stuff.co.nz/sport/tennis/3236457/Tennis-stars-revel-in-Hit-for-Haiti-fundraiser |work=Stuff.co.nz |accessdate=6 Desember 2014 |date=18 Januarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319090404/http://www.stuff.co.nz/sport/tennis/3236457/Tennis-stars-revel-in-Hit-for-Haiti-fundraiser |archive-date=19 Maart 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die oorstromings in 2010-'11 in [[Queensland]].<ref>{{en}} {{cite web |title=Tennis stars rally for relief |url=http://www.tennis.com.au/news/2011/01/13/tennis-stars-rally-for-relief |publisher=Tennis Australia |date=13 Januarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110117012202/http://www.tennis.com.au/news/2011/01/13/tennis-stars-rally-for-relief |archive-date=17 Januarie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |first=Emma |last=Quayle |title=Tennis aces serve it up for the flood victims |url=http://www.smh.com.au/sport/tennis/tennis-aces-serve-it-up-for-the-flood-victims-20110116-19sjy.html |work=The Sydney Morning Herald |date=17 Januarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110122023847/http://www.smh.com.au/sport/tennis/tennis-aces-serve-it-up-for-the-flood-victims-20110116-19sjy.html |archive-date=22 Januarie 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy is in April 2006 as welwillendheidsambassadeur van [[Unicef]] aangestel en het al in openbare boodskappe van dié organisasie verskyn om mense bewus te maak van [[vigs]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/usa_32007.html |title=UNICEF's newest Goodwill Ambassador, tennis star Roger Federer, hits an ace for children |publisher=UNICEF |date=3 April 2006 |accessdate=15 Oktober 2009 |archive-date=3 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090903175913/http://www.unicef.org/infobycountry/usa_32007.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|first=David|last=Koch|title=Roger Federer to speak out on World AIDS Day|url=http://www.unicef.org/people/index_41926.html|publisher=UNICEF|date=26 November 2007|accessdate=20 Julie 2019|archive-date=26 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926114530/https://www.unicef.org/people/index_41926.html|url-status=dead}}</ref>
Op 24 November 2017 het Federer ’n eredoktorsgraad van die Universiteit van Basel ontvang uit erkenning vir sy rol in die verbetering van Basel en Switserland se internasionale reputasie en sy stigting se werk onder kinders van Afrika.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thelocal.ch/20171124/roger-federer-honoured-by-his-home-university |title=Roger Federer honoured by his home university |date=24 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171124145201/https://www.thelocal.ch/20171124/roger-federer-honoured-by-his-home-university |archive-date=24 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
=== Bemarkingsaktiwiteite ===
Roger Federer is deur die Switserse onderneming Jura, 'n vervaardiger van outomatiese koffiemasjiene in die premiummarksegment, as handelsmerkambassadeur aangestel.<ref>[https://www.jura.com/de/ueber-jura/roger-federer ''Jura.com: Roger Federer, Markenbotschafter für Jura. Besoek op 5 April 2020''] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20250717175606/https://www.jura.com/de/ueber-jura/roger-federer |date=2025-07-17}}</ref>
== Loopbaan ==
=== Voor 1998 ===
Federer se grootste oorwinnings as ’n junior speler was in 1998 op Wimbledon, waar hy beide die seunsenkelspeleindstryd teen Irakli Labadze<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.wimbledon.com/en_GB/roll_of_honour/boys-singles.html|publisher=The Championships, Wimbledon|title=Boys' Singles Finals 1947–2011|accessdate=5 Desember 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141208094938/http://www.wimbledon.com/en_GB/roll_of_honour/boys-singles.html|archivedate=8 Desember 2014|df=dmy-all}}</ref> en die dubbelspeleindstryd saam met Olivier Rochus teen Michaël Llodra en Andy Ram gewen het.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.wimbledon.com/en_GB/roll_of_honour/boys-doubles.html |publisher=The Championships, Wimbledon |title=Boys' Doubles Finals 1947–2011 |accessdate=5 Desember 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141208095044/http://www.wimbledon.com/en_GB/roll_of_honour/boys-doubles.html |archivedate=8 Desember 2014 |df= }}</ref> Hy het in dié jaar ook die junior eindstryd van die Amerikaanse Ope gehaal, maar teen David Nalbandian verloor.
Hy het tydens sy junior loopbaan vier ITF-enkelspeltoernooie gewen, insluitende die prestigeryke Orange Bowl, waar hy Guillermo Coria in die eindstryd geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.itftennis.com/juniors/players/player/profile.aspx?playerid=10019424 |author=ITF Junior |title=Federer Junior Activity |accessdate=29 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150513033239/http://www.itftennis.com/juniors/players/player/profile.aspx?playerid=10019424 |archive-date=13 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Aan die einde van die jaar was hy no. 1 op die wêreldjuniorranglys en die ITF- junior wêreldkampioen.
=== 1999–2002 ===
Federer het op 20 September 1999 die eerste keer die top-100-ranglys gehaal. Hy het die jaar in die Marseille-Ope begin deur die heersende kampioen van die Franse Ope van 1998, die Spanjaard Carlos Moyá, te verslaan. Sy eerste eindstryd was in 2000 in die Marseille-Ope, waar hy teen die mede-Switser Marc Rosset verloor het.<ref name=RF2000>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2000&m=s&e=0 |title=Roger Federer – 2000 Singles Playing Activity |publisher=ATP World Tour |accessdate=8 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510132223/http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa |archive-date=10 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Hy het in 2001 die Hopmanbeker saam met [[Martina Hingis]] vir Switserland gewen.<ref>{{en}} {{cite news|title=Hingis, Federer win Hopman Cup title over U.S.|url=http://sportsillustrated.cnn.com/tennis/news/2001/01/06/hopman_saturday_ap/|work=Sports Illustrated|date=6 Januarie 2001|accessdate=12 Julie 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029190622/http://sportsillustrated.cnn.com/tennis/news/2001/01/06/hopman_saturday_ap/|archivedate=29 Oktober 2013|df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |first=Owen |last=Daniel |title=Hopman Cup: Hingis ends jinx |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/2996087/Hopman-Cup-Hingis-ends-jinx.html |work=The Daily Telegraph |date=7 Januarie 2001 |accessdate=12 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201073350/https://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/2996087/Hopman-Cup-Hingis-ends-jinx.html |archive-date=1 Februarie 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hulle het die Amerikaners [[Monica Seles]] en Jan-Michael Gambill in die eindstryd geklop.
Sy eerste oorwinning as enkelspeler was in die Milanese Binnenshuise Toernooi van 2001, waar hy Julien Boutter in die eindstryd verslaan het.<ref name="RF2000" /> In dié jaar het hy sy eerste Grand Slam-kwarteindstryd in die Franse Ope gehaal, waar hy teen die wêreld se no. 2-speler, Alex Corretja, verloor het. Dit het hom vir die eerste keer onder die top-15 geplaas.<ref name=RF2001>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2001&m=s&e=0 |title=Roger Federer – 2001 Singles Playing Activity |publisher=ATP World Tour |accessdate=8 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510132223/http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa |archive-date=10 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
In dié jaar se Wimbledon-kampioenskap het die 19-jarige Federer te staan gekom teen die verdedigende kampioen en Grand Slam-voorloper, [[Pete Sampras]]. Federer het die no. 1-gekeurde Sampras in vyf stelle geklop en deurgedring tot die kwarteindronde.<ref>{{en}} {{cite news |first=Selena |last=Roberts |title=Sampras, King of Wimbledon, Is Dethroned |url=https://www.nytimes.com/2001/07/03/sports/tennis-sampras-king-of-wimbledon-is-dethroned.html |work=The New York Times |date=3 Julie 2001 |accessdate=2 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107025600/https://www.nytimes.com/2001/07/03/sports/tennis-sampras-king-of-wimbledon-is-dethroned.html |archive-date=7 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hier het hy teen Tim Henman verloor.
Sy eerste eindronde in die ATP 1 000-meestersreeks was in 2002 op ’n harde baan teen die voormalige en toekomstige no. 1 [[Andre Agassi]].<ref name=RF2002>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2002&m=s&e=0 |title=Roger Federer – 2002 Singles Playing Activity |publisher=ATP World Tour |accessdate=8 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510132223/http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa |archive-date=10 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Hy het sy eerste meestersreekseindstryd in 2002 se Hamburg-meesterstoernooi op klei gewen deur [[Marat Safin]] te klop; dit het hom vir die eerste keer onder die top-10 geplaas.<ref name="RF2002" />
Federer het tussen 1998 en 2002 tot 10 eindrondes deurgedring, waarvan hy vier gewen het.<ref name="RF2000" /><ref name="RF2002" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=1998&m=s&e=0 |title=Roger Federer – 1998 Singles Playing Activity |publisher=ATP World Tour |accessdate=8 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510132223/http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa |archive-date=10 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=1999&m=s&e=0 |title=Roger Federer – 1999 Singles Playing Activity |publisher=ATP World Tour |accessdate=8 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510132223/http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa |archive-date=10 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="RF2001" /> Hy het ook ses dubbelspeleindrondes gehaal. Aan die einde van 2001 was hy no. 13 op die ATP-ranglys en aan die einde van 2002 no. 6.
=== 2003 ===
Federer het sy eerste Grand Slam-enkelspeltitel op Wimbledon gewen deur [[Andy Roddick]] in die halfeindstryd en Mark Philippoussis in die eindstryd te klop.<ref name=RF2003>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2003&m=s&e=0 |title=Roger Federer – 2003 Singles Playing Activity |publisher=ATP World Tour |accessdate=8 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510132223/http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa |archive-date=10 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In Augustus het hy die kans gehad om die no. 1-spelersposisie van Agassi af te neem as hy tot die [[Montreal]]-eindstryd kon deurdring. Hy het egter in die halfeindronde teen Roddick verloor en was daarna 120 punte agter Agassi.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/en/rankings/singles?rankDate=2003-08-11&rankRange=0-100 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107025804/http://www.atpworldtour.com/en/rankings/singles?rankDate=2003-08-11&rankRange=0-100 |archive-date=7 November 2017 |url-status=live |title=Rankings – Singles – ATP World Tour – Tennis}}</ref>
Hy het sy eerste en tot dusver enigste ATP 1 000-dubbelspel in [[Miami]] verloor saam met Max Mirnyi<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2003&m=d&e=0|author=ATP|title=Roger Federer 2003 Doubles|accessdate=16 Februarie 2010|archive-date= 6 Maart 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306090156/http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2003&m=d&e=0|url-status=dead}}</ref> en deurgedring tot een ATP 1 000-enkelspelwedstryd in [[Rome]] op klei, wat hy verloor het.<ref name="RF2003" /> Federer het nege eindstryde op die ATP-toer gehaal en sewe gewen, insluitende die 500-reekseindstryde in [[Doebai]] en [[Wene]].<ref name="RF2003" /> Hy het ook die jaareindkampioenskap teen Agassi gewen. Hy het die jaar geëindig as no. 2-speler, met Roddick wat met 160 punte voorgeloop het.<ref name="RF2003" />
=== 2004 ===
In dié jaar het Federer drie Grand Slam-enkelspeltitels gewen, die eerste persoon sedert Wilander in 1988. Ná sy oorwinning oor Safin in die Australiese Ope het hy vir die eerste keer die wêreld se no. 1-speler geword. Hy het Roddick op Wimbledon geklop vir sy tweede oorwinning in dié kampioenskapstoernooi.<ref name=RF2004>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2004&m=s&e=0 |title=Roger Federer – 2004 Singles Playing Activity |publisher=ATP World Tour |accessdate=8 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510132223/http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa |archive-date=10 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In die VSA-Ope het hy die kampioen, Lleyton Hewitt, geklop en sy eerste oorwinning daar behaal.<ref name="RF2004" />
Federer het drie ATP 1 000-meestersreekswedstryde gewen, die een op klei in Hamburg en die ander twee op harde bane in Indian Wells en Kanada.<ref name="RF2004" /> Hy het ook die ATP 500-reeks in Doebai gewen, asook sy eerste toernooi op eie bodem in die Switserse Ope in Gstaad. Sy 11 enkelspeltitels was die meeste deur enige speler in twee dekades, en sy rekord van 74-6 was die beste sedert [[Ivan Lendl]] s'n in 1986.
=== 2005 ===
In 2005 kon Federer nie die eindstryd van die eerste twee Grand Slam-toernooie haal nie; hy het in die Australiese Ope teen die eindelike wenner, Safin, verloor en in die Franse Ope teen die eindelike wenner, [[Rafael Nadal]].<ref name="RF2005" /> Hy het egter weer sy meersterskap op gras getoon deur Roddick op Wimbledon te klop. In die VSA-Ope het hy Agassi geklop in dié se laaste groot eindstryd.<ref name=RF2005>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2005&m=s&e=0 |title=Roger Federer – 2005 Singles Playing Activity |publisher=ATP World Tour |accessdate=8 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510132223/http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa |archive-date=10 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
Federer het ook vier ATP 1 000-toernooie gewen: in Indian Wells, Miami en Cincinnati op harde bane en Hamburg op klei.<ref name="RF2005" /> Die een in Miami was die eerste eindstryd tussen hom en Nadal. Hy het ook twee ATP 500-toernooie, in Rotterdam en Doebai, gewen.<ref name="RF2005" /> Van September af was hy vir feitlik die hele jaar buite aksie weens ’n voetbesering.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/4336738.stm |title=Federer suffers ligament injury |date=13 Oktober 2005 |publisher=BBC Sport |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101205508/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/4336738.stm |archive-date=1 November 2005 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy was die hele seisoen no. 1.<ref name="RF2005" />
Federer het 11 enkelspeltitels gewen, nes in 2004. Sy 81 wedstrydoorwinnings was die meeste sedert Sampras s'n in 1993, en sy rekord van 81-4 (95,2%) is steeds die derde beste wenpersentasie in die Ope-era, naas dié van [[John McEnroe]] in 1984 en van [[Jimmy Connors]] in 1974.
=== 2006 ===
Die 2006-seisoen was statisties gesproke een van die bestes van Federer se loopbaan. Hy het 12 enkelspeltitels gewen (die meeste deur enige speler sedert Thomas Muster in 1995 en McEnroe in 1984) en het ’n wedstrydrekord van 92-5 gehad (die meeste wenslae sedert Lendl in 1982). Hy het in 16 van die 17 toernooie waarin hy gespeel het, die eindstryd gehaal.
In dié jaar het Federer drie Grand Slam-enkelspeltitels gewen en die eindstryd van die vierde een gehaal – sy enigste nederlaag was teen Nadal in die Franse Ope. Dit was sy en Nadal se eerste botsing in ’n Grand Slam-eindstryd.<ref name=RF2006>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2006&m=s&e=0 |title=Roger Federer – 2006 Singles Playing Activity |publisher=ATP World Tour |accessdate=8 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510132223/http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa |archive-date=10 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Hy was die eerste man wat die eindstryd van al vier Grand Slams gehaal het sedert Rod Laver in 1969. Federer het Nadal op Wimbledon geklop, Marcos Baghdatis in die Australiese Ope<ref name="RF2006" /> en Roddick in die VSA-Ope.<ref name="RF2006" /> Daarbenewens het hy ses ATP 1 000-eindstryde gehaal; hy het vier op harde bane gewen en twee op klei teen Nadal verloor.
Federer het in 2006 teen net twee spelers verloor: vier keer teen Nadal in eindstryde en een keer teen die 19-jarige [[Andy Murray]] in die tweede ronde van die Cincinnati-meesterstoernooi – dit was sy enigste nederlaag in dié jaar voordat hy die eindstryd gehaal het.
Na aan die einde van die seisoen het hy sy tuisstadtoernooi, die Switserse Binnenshuise Toernooi in Basel, Switserland, vir die eerste keer gewen nadat hy in 2000 en 2001 die naaswenner was en die toernooi in 2004 en 2005 misgeloop het weens beserings. Hy het die seisoen met 29 wedstrydoorwinnings afgesluit, en met oorwinnings in 48 van sy laaste 49 wedstryde sedert die Franse Ope.
=== 2007 ===
In 2007 het Federer die eindstryd van al vier Grand Slams gehaal en weer drie daarvan gewen. Hy het Fernando González in die Australiese Ope geklop sonder om ’n stel af te staan – hy was die eerste man wat dit in die 21ste eeu reggekry het nadat Borg dit laas in 1980 in die Franse Ope gedoen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espn.com/sports/tennis/aus07/news/story?id=2744992 |title=Federer defeats Gonzalez for 10th Grand Slam title |date=28 Januarie 2007 |publisher=ESPN |accessdate=13 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170414080843/http://www.espn.com/sports/tennis/aus07/news/story?id=2744992 |archive-date=14 April 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Nadat Federer sy vierde Doebai-kroon gewen het, het hy al 41 wedstryde agtermekaar gewen, die meeste in sy loopbaan en net vyf minder as die rekord.
[[Lêer:The Mighty Federer cropped.jpg|duimnael|200px|Aanhangers en kommentators het Federer "Darth Federer" gedoop by 2007 se VSA-Ope.]]
Hy het daarna in Indian Wells deelgeneem as die verdedigende kampioen, maar sy geluk het omstrede geëindig toe hy verslaan is deur die Argentyn Guillermo Cañas, wat nie ’n dwelmtoets kon slaag nie.<ref>{{en}} {{cite web |first=Bonnie |last=DeSimone |title=Canas keeps the ball in court in doping case |url=http://www.espn.com/sports/tennis/news/story?id=2819004 |publisher=ESPN |date=5 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926114647/http://www.espn.com/sports/tennis/news/story?id=2819004 |archive-date=26 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Tydens die kleiseisoen was Federer se oorwinning in Hamburg veral indrukwekkend, want dit het Nadal se 81 agtereenvolgende oorwinnings op klei beëindig. By die Franse Ope is verwag Federer die eerste man in byna 40 jaar sou word wat al vier Grand Slams in ’n jaar wen, maar hy het teen Nadal verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/en/scores/2007/520/MS001/match-stats |title=Rafael Nadal VS. Roger Federer – Paris 2007 |publisher=ATP World Tour |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424024338/http://www.atpworldtour.com/en/scores/2007/520/MS001/match-stats |archive-date=24 April 2018 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=16 Julie 2019 }}</ref>
Op Wimbledon was hy die vierde keer die verdedigende kampioen nadat hy 48 keer agtermekaar op gras gewen het. Hy het Nadal weer geklop, nes die vorige jaar. Dit was sy vyfde agtereenvolgende Wimbledon-oorwinning, die eerste persoon sedert Borg wat dit reggekry het.
Federer het die eindstryd in Montreal gehaal, waar hy teen ’n jong en relatief onbekende Serwiër met die naam [[Novak Djokovic]] te staan gekom het. Djokovic het die wêreld se no. 1-speler geklop. Federer het daarna in Cincinnati sy vyfde titel van die jaar gewen. In die Franse Ope het hy weer teen Djokovic te staan gekom in die eindstryd, maar dié keer geseëvier. Tydens die VSA-Ope het die pers hom "Darth Federer" gedoop vanweë sy swart uitrustings, en elke keer wanneer hy vir ’n wedstryd aangekondig is, is "The Imperial March" uit ''Star Wars'' gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.tennis-x.com/xblog/2007-09-09/297.php |title=Darth Federer Eyes 12th Slam Today Against Djokovic |last=Tennis-X.com |website=tennis-x.com |accessdate=22 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170611151445/http://www.tennis-x.com/xblog/2007-09-09/297.php |archive-date=11 Junie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het dié jaar ook in Basel en Shanghai gewen.
Aan die einde van die seisoen was hy die vierde keer agtereenvolgens die wêreld se no. 1-speler nadat hy in dié vier jaar 11 Grand Slam-enkelspeltitels gewen het. Hy was die enigste speler in die geskiedenis wat drie keer drie Grand Slams in ’n jaar kon wen (2004, 2006 en 2007).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.australianopen.com/en_AU/event_guide/history/men_s_singles.html |title=Australian Open Men's Singles Champions |publisher=Australian Open |accessdate=15 Oktober 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115064147/http://www.australianopen.com/en_AU/event_guide/history/men_s_singles.html |archive-date=15 Januarie 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rolandgarros.com/en_FR/about/history/pastwinners.html |title=Roland Garros Men's Singles Past Winners 1891–2011 |publisher=Roland Garros |accessdate=9 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120729021830/http://www.rolandgarros.com/en_FR/about/history/pastwinners.html |archive-date=29 Julie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://aeltc2009.wimbledon.org/en_GB/about/history/rolls/menroll.html |title=Wimbledon Men's Singles Finals |publisher=Wimbledon |accessdate=15 Oktober 2009 |archive-date=12 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100412131416/http://aeltc2009.wimbledon.org/en_GB/about/history/rolls/menroll.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.usopen.org/en_US/about/history/mschamps.html |title=US Open Men's Singles Finals |publisher=US Open |accessdate=15 Oktober 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090222190523/http://www.usopen.org/en_US/about/history/mschamps.html |archivedate=22 Februarie 2009 |df= }}</ref> Dit was die derde agtereenvolgende jaar dat hy 52 weke van die jaar no. 1 was.
=== 2008 ===
Federer se sukses in 2008 is in die wiele gery deur aanhoudende [[klierkoors]], waaraan hy in die eerste helfte van die jaar gely het.<ref>{{en}} {{cite web |title=Federer battles off-court foe – mononucleosis |url=https://www.nytimes.com/2008/03/07/sports/07iht-arena.3.10811374.html |date=7 Maart 2008 |accessdate=25 Oktober 2014 |work=The New York Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20150305093121/https://www.nytimes.com/2008/03/07/sports/07iht-arena.3.10811374.html |archive-date=5 Maart 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Aan die einde van die jaar het hy ’n rugbesering opgedoen.
Hy het in dié jaar een Grand Slam gewen: ’n enkelspeltitel teen Murray in die VSA-Ope.<ref name=RF2008>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2008&m=s&e=0 |title=Roger Federer – 2008 Singles Playing Activity |publisher=ATP World Tour |accessdate=8 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510132223/http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa |archive-date=10 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Nadal het Federer in twee Grand Slam-eindstryde geklop: die Franse Ope en Wimbledon.<ref name="RF2008" /> In die Australiese Ope het hy in die halfeindstryd teen die eindelike wenner, Djokovic, verloor. Dit het die einde beteken van sy rekord van 10 agtereenvolgende eindstryde.<ref name="RF2008" /> Hy het in twee ATP 1 000-eindstryde teen Nadal verloor: in Monte Carlo en Hamburg.<ref name="RF2008" />
Op die [[Olimpiese Somerspele 2008|Olimpiese Spele]] het Federer en [[Stanislas Wawrinka|Stan Wawrinka]] die dubbelspel- goue medalje gewen deur die Sweedse paar Simon Aspelin en [[Thomas Johansson]] in die eindstryd te klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.swissinfo.ch/eng/Specials/Roger_Federer/News/Federer_and_Wawrinka_golden_together.html?cid=62174 |title=Federer and Wawrinka golden together |accessdate=16 Augustus 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429161551/http://www.swissinfo.ch/eng/Specials/Roger_Federer/News/Federer_and_Wawrinka_golden_together.html?cid=62174 |archive-date=29 April 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> As enkelspelspeler kon hy net die kwarteindstryd haal.<ref name=atpworldtour>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2008&m=d&e=0 |author=ATP |title=Roger Federer 2008 Doubles |accessdate=16 Februarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222222852/http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2008&m=d&e=0 |archive-date=22 Februarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Aan die einde van die jaar was hy die wêreld se no. 2-speler. Hy het die topposisie aan Nadal afgestaan nadat hy dit vir 'n rekord van 237 agtereenvolgende weke gehou het.<ref name=atpworldtour />
=== 2009 ===
[[Lêer:Roger Federer at the 2009 French Open 6.jpg|duimnael|links|280px|Federer wen die Franse Ope en voltooi sy loopbaan-Grand Slam.]]
Federer het die 2009-seisoen binnegegaan met 13 Grand Slam-titels agter sy naam, net een minder as Sampras se rekordgetal. Die seisoen het begin met ’n nederlaag teen Nadal in die eindstryd van die Australiese Ope.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2009/feb/01/rafael-nadal-roger-federer-australian-open |title=Nadal wins battle for place in history by edging past Federer in Melbourne |accessdate=1 Februarie 2009 |work=The Guardian |first=Steve |last=Bierley |date=1 Februarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518120925/https://www.theguardian.com/sport/2009/feb/01/rafael-nadal-roger-federer-australian-open |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Federer het in die finale meesterstoernooi van die kleiseisoen weer geluk behaal deur Nadal slegs die tweede keer op klei te wen in die Madrid-meesterstoernooi.<ref name=RF2009>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/players/roger-federer/f324/player-activity?year=2009 |title=Roger Federer – Player Activity |publisher=ATP World Tour |accessdate=25 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426154420/http://www.atpworldtour.com/players/roger-federer/f324/player-activity?year=2009 |archive-date=26 April 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die Franse Ope het hy teen [[Robin Söderling]] te staan gekom. Hy het hom geklop en sy loopbaan-Grand Slam voltooi.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/06/08/sports/tennis/08tennis.html |title=The Greatest? Federer's Victory Fills Last Hole on His Résumé |accessdate=26 Februarie 2017 |location=Paris |work=The New York Times |first=Christopher |last=Clarey |date=7 Junie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227150146/https://www.nytimes.com/2009/06/08/sports/tennis/08tennis.html |archive-date=27 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het hiermee ook Sampras se rekord van die meeste Grand Slam-enkelspeltitels geëwenaar.
Op Wimbledon het hy teen sy ou teenstander Roddick te staan gekom in hul agtste en laaste stryd in ’n Grand Slam. Federer het sy 15de Grand Slam-enkelspeltitel gewen en daarmee Sampras se rekord verbeter. Daarna het hy Djokovic in die Cincinnati-meesterstoernooi geklop,<ref name="RF2009" /> maar hy is in die VSA-Ope deur ’n jong Juan Martín del Potro verslaan.<ref name="RF2009" />
Die 2009-seisoen was histories vir Federer omdat hy sy loopbaan-Grand Slam behaal het deur vir die eerste keer die Franse Ope te wen. Hy het ook Sampras se rekord van 14 Grand Slam-mansenkelspeltitels by Wimbledon verbeter deur sy 15de titel daar te wen.<ref name="RF2009" /> Die Wimbledoneindstryd was ook histories omdat dit die langste Grand Slam-eindstryd was in terme van potte gespeel, met Federer wat met 16-14 in die vyfde stel gewen het. Hy het die jaar vir die vyfde keer as die wêreld se no. 1-speler geëindig.
=== 2010 ===
[[Lêer:R federer.jpg|duimnael|200px|Federer wen sy 16de Grand Slam in die Australiese Ope.]]
Federer het die jaar begin met ’n oorwinning in die Australiese Ope<ref name=RF2010>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2010&m=s&e=0 |title=Roger Federer – 2010 Singles Playing Activity |publisher=ATP World Tour |accessdate=8 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510132223/http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa |archive-date=10 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> deur Murray in die eindstryd in drie stelle te klop. Hiermee het hy sy 16de Grand Slam-titel gewen en Agassi se rekord van vier Australiese Ope-titels geëwenaar.<ref name="RF2008" /> Sedert Wimbledon 2005 het Federer 18 van die 19 Grand Slam-eindstryde gehaal.
In die Franse Ope het hy vir die eerste keer sedert die Franse Ope van 2004 nie ’n Grand Slam-halfeindstryd gehaal nie deur in die laaste 8 teen Söderling te verloor. Hy het daarmee sy rang as no. 1 verloor,<ref name="RF2010" /> net een week voordat hy Sampras se rekord van 286 weke as no. 1 sou ewenaar. Op Wimbledon het hy weer in die laaste 8 verloor, dié keer teen Tomáš Berdych, en vir die eerste keer in ses jaar en agt maande tot no. 3 gedaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://sports.rediff.com/slide-show/2010/jun/22/slide-show-1-roger-federer-joins-elite-club.htm |title=Federer joins an elite club – Rediff Sports |publisher=Rediff.com |date=21 Junie 2010 |accessdate=22 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122030238/http://sports.rediff.com/slide-show/2010/jun/22/slide-show-1-roger-federer-joins-elite-club.htm |archive-date=22 Januarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Teen middel Julie het Federer Sampras se ou afrigter, Paul Annacone, by wyse van proefneming in diens geneem om sy loopbaan weer op dreef te kry.<ref>{{en}} {{cite news |title=Roger Federer hires Paul Annacone as coach to help revive career |date=26 Julie 2010 |url=https://www.theguardian.com/sport/2010/jul/26/roger-federer-paul-annacone |work=The Guardian |accessdate=19 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518185757/https://www.theguardian.com/sport/2010/jul/26/roger-federer-paul-annacone |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die VSA-Ope het hy die halfeindstryd gehaal, waar hy teen Djokovic verloor het.<ref name="RF2010" /> Federer het vier ATP 1 000-eindstryde gehaal en in die Cincinnati-meesterstoernooi teen Mardy Fish gewen.<ref>{{en}} {{cite news |title=Federer back to winning ways with fourth Cincinnati crown |date=22 Augustus 2010 |url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2010/08/33/Cincinnati-Sunday2-Federer-Ends-Title-Drought.aspx |publisher=ATP |accessdate=22 Augustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100823232125/http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2010/08/33/Cincinnati-Sunday2-Federer-Ends-Title-Drought.aspx |archive-date=23 Augustus 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Hy het ook in die binnenshuise toernooie in Stockholm en Switserland en die ATP-eindtoernooi in Londen gewen, en dit het sy loopbaantitels op 66 te staan gebring. Hy het in Londen geseëvier deur Nadal vir sy 15de titel op die byeenkoms te klop. Hy het in skoon stelle teen al sy teenstanders buiten Nadal gewen. Dit is die enigste toernooi in sy loopbaan waar Federer al die ander lede van die Groot Vier geklop het. Sedert Wimbledon 2010 was sy wenrekord 34-4. Aan die einde van die jaar was hy vir die agtste agtereenvolgender jaar een van die toptwee.
=== 2011 ===
2011 was nie ’n uitstekende jaar vir Federer nie, maar goed volgens die meeste spelers se standaarde. Hy is in die Australiese Ope deur die eindelike wenner, Djokovic, geklop.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/australianopen/8286688/Australian-Open-2011-Roger-Federer-did-not-just-lose-against-Novak-Djokovic-he-was-at-a-loss.html |title=Australian Open 2011: Roger Federer did not just lose against Novak Djokovic; he was at a loss |accessdate=27 Januarie 2011 |work=The Daily Telegraph |first=Simon |last=Briggs |date=27 Januarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110130044432/https://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/australianopen/8286688/Australian-Open-2011-Roger-Federer-did-not-just-lose-against-Novak-Djokovic-he-was-at-a-loss.html |archive-date=30 Januarie 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die halfeindstryd van die Franse Ope het hy Djokovic se reeks van 43 agtereenvolgende oorwinnings beëindig deur hom te klop, maar hy het in die eindstryd teen Nadal verloor.
Op Wimbledon het Federer tot sy 29ste agtereenvolgende Grand Slam-kwarteindstryd gevorder, maar teen Jo-Wilfried Tsonga verloor. In die VSA-Ope het hy in die halfeindstryd teen Djokovic verloor. Dié nederlaag het beteken Federer het vir die eerste keer sedert 2002 nie een van die Grand Slam-titels gewen nie.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/usopen/8755273/US-Open-2011-semi-final-fightback-by-Novak-Djokovic-ends-Roger-Federers-title-hopes-in-epic-encounter.html |title=US Open 2011: semi-final fightback by Novak Djokovic ends Roger Federer's title hopes in epic encounter |first=Simon |last=Briggs |date=10 September 2011 |work=The Daily Telegraph |archive-url=https://web.archive.org/web/20110911233408/https://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/usopen/8755273/US-Open-2011-semi-final-fightback-by-Novak-Djokovic-ends-Roger-Federers-title-hopes-in-epic-encounter.html |archive-date=11 September 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In September 2011 is Federer in ’n Suid-Afrikaanse meningspeiling gekies as die betroubaarste en mees gerespekteerde mens in die wêreld naas [[Nelson Mandela]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2011/09/Features/Federer-Mandela-Most-Respected.aspx |title=Federer, Mandela are world's most respected & trusted |date=19 September 2011 |publisher=ATP World Tour |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512092453/http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2011/09/Features/Federer-Mandela-Most-Respected.aspx |archive-date=12 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=17 Julie 2019 }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.timeslive.co.za/politics/2011/09/21/mandela-pips-federer |title=Mandela pips Federer |date=21 September 2011 |publisher=Times LIVE South Africa |archive-url=https://web.archive.org/web/20110921201746/http://www.timeslive.co.za/politics/2011/09/21/mandela-pips-federer |archive-date=21 September 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Federer het goed gevaar in die binnenshuise toernooie en die laaste drie gewen: in Switserland en Parys en die ATP-eindtoernooi. Hy het die jaar as die no. 3-speler geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |last=Buddell |first=James |url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2011/11/47/London-Finals-Final-Federer-Tsonga.aspx |title=Tennis – ATP World Tour – Barclays ATP World Tour Finals 2011 Final – Federer Wins Record Sixth Title |publisher=ATP World Tour |accessdate=24 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201060206/http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2011/11/47/London-Finals-Final-Federer-Tsonga.aspx |archive-date=1 Februarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
=== 2012 ===
In die 2012-seisoen het Federer die meeste wedstryde sedert 2006 gewen. Hy het die eindronde van die Australiese Ope gehaal, waar hy teen Nadal verloor het. Hy het die Rotterdamse Ope vir die eerste keer sedert 2005 gewen deur Del Potro te klop. In die Doebai-tenniskampioenskapsbyeenkoms het hy Murray in die eindstryd geklop en die titel vir die vyfde keer in sy loopbaan gewen. In Indian Wells het hy Nadal in die halfeindstryd geklop en John Isner in die eindstryd.
[[Lêer:Federer Wimbledon 2012 Champion.jpg|duimnael|links|280px|Federer wen sy 17de Grand Slam-titel, sy sewende op Wimbledon, en keer terug na no. 1.]]
In die Madrid-meesterstoernooi het hy Berdych in die eindstryd geklop en die no. 2-posisie by Nadal afgeneem. In die Franse Ope het hy in die halfeindstryd teen Djokovic verloor.<ref>{{en}} {{cite news|url=https://www.bbc.com/sport/tennis/18366030|title=Novak Djokovic beats Roger Federer in straight sets to secure a meeting with Rafael Nadal in Sunday's French Open final.|date=8 Junie 2012|accessdate=8 Junie 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120609030213/http://www.bbc.com/sport/tennis/18366030|archivedate=9 Junie 2012|df=}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |title=French Open: Novak Djokovic beats Roger Federer to reach final |publisher=BBC Sport |date=8 Junie 2012 |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/18373533 |accessdate=1 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190701075526/https://www.bbc.com/sport/tennis/18373533 |archive-date=1 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Op Wimbledon het Federer in die eindstryd ’n oorwinning oor Murray behaal<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.bostonglobe.com/sports/2012/07/09/roger-federer-wins-wimbledon-title-major/GoHcfAZgCc28XFLfFMQSDM/story.html |title=Roger Federer wins 7th Wimbledon title |date=9 Julie 2012 |work=The Boston Globe |first=Kevin Paul |last=Dupont |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231701/https://www.bostonglobe.com/sports/2012/07/09/roger-federer-wins-wimbledon-title-major/GoHcfAZgCc28XFLfFMQSDM/story.html |archive-date=2 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en sy no. 1-posisie teruggewen.<ref>{{en}} {{cite news |title=wimb2012 |url=https://www.bloomberg.com/news/2012-07-08/federer-back-on-top-with-wimbledon-title-defying-tennis-old-age.html |publisher=Bloomberg |first=Danielle |last=Rossingh |date=8 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120711005335/https://www.bloomberg.com/news/2012-07-08/federer-back-on-top-with-wimbledon-title-defying-tennis-old-age.html |archive-date=11 Julie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit was sy sewende Wimbledon-titel en daarmee het hy Sampras se Ope-era-rekord geëwenaar.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.wjla.com/articles/2012/07/roger-federer-wins-7th-wimbledon-title-tying-pete-sampras--77666.html |title=Roger Federer wins 7th Wimbledon, tying Pete Sampras |agency=Associated Press |work=WJLA.com |date=8 Julie 2012 |accessdate=8 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120711025020/http://www.wjla.com/articles/2012/07/roger-federer-wins-7th-wimbledon-title-tying-pete-sampras--77666.html |archive-date=11 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hy het ook Sampras se rekord van 286 weke boaan die ranglys verbeter.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://news.yahoo.com/federer-beats-murray-7th-wimbledon-17th-major-203809091--spt.html |title=Federer beats Murray for 7th Wimbledon, 17th major |last=Fendrich |first=Howard |date=8 Julie 2012 |accessdate=5 Desember 2014 |agency=Associated Press |publisher=Yahoo! Sports |archive-url=https://web.archive.org/web/20141211055834/https://news.yahoo.com/federer-beats-murray-7th-wimbledon-17th-major-203809091--spt.html |archive-date=11 Desember 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Op die [[Olimpiese Somerspele 2012|Olimpiese Spele]] het Federer in die halfeindstryd van 4 uur 26 minute teen Del Potro gewen.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2012/aug/03/roger-federer-del-potro-olympics |title=Roger Federer beats Juan Martín del Potro to reach Olympic final |last=Mitchell |first=Kevin |date=3 Augustus 2012 |work=The Guardian |accessdate=9 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518141323/https://www.theguardian.com/sport/2012/aug/03/roger-federer-del-potro-olympics |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die eindstryd het hy teen Murray verloor en ’n silwermedalje vir sy land gewen.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.si.com/more-sports/2012/08/05/roger-federer-olympics-loss |title=Despite loss to Murray, silver medal meaningful for Federer in London |last=Killion |first=Ann |date=5 Augustus 2012 |work=Sports Illustrated |accessdate=9 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518180643/https://www.si.com/more-sports/2012/08/05/roger-federer-olympics-loss |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In die Cincinnati-Ope het hy Djokovic in die eindstryd geklop.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/19314254 |title=Roger Federer beats Novak Djokovic to win Cincinnati Open |accessdate=19 Augustus 2012 |date=19 Augustus 2012 |publisher=BBC Sport |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524193340/https://www.bbc.com/sport/tennis/19314254 |archive-date=24 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die VSA-Ope het hy in die kwarteindsryd teen Berdych verloor.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/19497670 |title=Roger Federer loses to Tomas Berdych in US Open quarters |accessdate=6 September 2012 |date=6 September 2012 |publisher=BBC Sport |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715025032/https://www.bbc.com/sport/tennis/19497670 |archive-date=15 Julie 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref>
Ná sy oorwinning oor Wawrinka in die Shanghai-meesterstoernooi was hy 300 weke lank no. 1. Federer het die eindstryd van die ATP-eindtoernooi gehaal, waar hy teen Djokovic verloor het.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/tennis/top-stories/Djokovic-beats-Federer-to-win-World-Tour-Finals-title/articleshow/17200658.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113051400/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/tennis/top-stories/Djokovic-beats-Federer-to-win-World-Tour-Finals-title/articleshow/17200658.cms |archive-date=13 November 2012 |url-status=live |title=Djokovic beats Federer to win World Tour Finals title |accessdate=13 November 2012 |work=The Times of India}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/21797541 |title=Rafael Nadal powers to win over Roger Federer at Indian Wells |publisher=BBC Sport |date=15 Maart 2013 |accessdate=4 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715025513/https://www.bbc.com/sport/tennis/21797541 |archive-date=15 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
=== 2013 ===
Federer het in Maart en Julie met rugbeserings gesukkel en sy posisie het tot no. 6 gedaal. Dit was die eerste jaar sedert 1999 dat hy in die eerste vier maande van die jaar nie ’n enkele eindstryd gehaal het nie.
Sy eerste en enigste titel in 2013 was toe hy die Gerry Weber-Ope gewen het deur Mikhail Youzhny te klop. Op Wimbledon het hy sy grootste Grand Slam-nederlaag sedert 2003 gely toe hy in die tweede ronde deur Sergiy Stakhovsky geklop is. Nie net het dit sy rekord van 36 agtereenvolgende Grand Slam-kwarteindstryde kortgeknip nie;<ref>{{en}} {{cite news |url=http://ftw.usatoday.com/2013/06/roger-federer-quarterfinal-streak/ |title=Roger Federer loses at Wimbledon, snapping greatest streak in tennis |work=USA Today |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421214014/https://ftw.usatoday.com/2013/06/roger-federer-quarterfinal-streak |archive-date=21 April 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> dit het ook meegebring dat hy vir die eerste keer sedert Julie 2003 nie onder die topvier-manstennisspelers getel het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=rh |title=Roger Federer's ranking history |publisher=ATP World Tour |accessdate=6 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130817052527/http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=rh |archive-date=17 Augustus 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Hierna het hy sleg gevaar in Hamburg en Gstaad weens ’n ernstige rugbesering. In Oktober het hy aangekondig sy weë met sy afrigter van drie jaar, Paul Annacone, gaan skei.<ref>{{en}} {{cite news |last=Newman |first=Paul |url=https://www.independent.co.uk/sport/tennis/the-fading-roger-federer-puts-coach-paul-annacone-out-to-grass-8877276.html |title=The fading Roger Federer puts coach Paul Annacone out to grass |work=The Independent |date=13 Oktober 2013 |accessdate=4 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029025723/https://www.independent.co.uk/sport/tennis/the-fading-roger-federer-puts-coach-paul-annacone-out-to-grass-8877276.html |archive-date=29 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Federer het die eindstryd in Basel gehaal en teen Del Potro verloor. Hy het daarna erken dit was ’n fout om in sekere toernooie te speel terwyl hy aan ’n rugbesering ly.<ref>{{en}} {{cite web |title=Federer reflects on mistakes of playing injured |url=http://www.tennis.com/pro-game/2013/10/federer-reflects-mistakes-playing-injured/49518/ |publisher=Tennis.com |date=20 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131025023435/http://www.tennis.com/pro-game/2013/10/federer-reflects-mistakes-playing-injured/49518/ |archive-date=25 Oktober 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Op 27 Desember 2013 het hy aangekondig dat [[Stefan Edberg]] by sy span sal aansluit as medeafrigter saam met [[Severin Lüthi]].<ref>rogerfederer.com</ref>
=== 2014 ===
Federer het die seisoen begin deur vir die eerste keer in sy loopbaan van [[raket]]te te verander, van 90 tot 97 vierkante duim. Sy grootste mededingers soos Nadal en Djokovic het reeds kragtiger rame van tussen 95 en 100 vierkante duim gebruik.<ref name=2013racquet>{{en}} {{cite web |first=Matt |last=Cronin |title=Federer playing with new, larger racquet in Hamburg |url=http://www.tennis.com/pro-game/2013/07/federer-playing-new-larger-racquet-hamburg/48394/ |publisher=Tennis.com |date=16 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130720002504/http://www.tennis.com/pro-game/2013/07/federer-playing-new-larger-racquet-hamburg/48394/ |archive-date=20 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |first=Greg |last=Bishop |title=Seeking Bigger Sweet Spot, Roger Federer Hopes His Racket Will Grow on Him |url=https://www.nytimes.com/2014/01/17/sports/tennis/is-change-good-federer-with-new-racket-to-find-out.html |work=The New York Times |date=16 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140117164452/https://www.nytimes.com/2014/01/17/sports/tennis/is-change-good-federer-with-new-racket-to-find-out.html |archive-date=17 Januarie 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In die Australiese Ope het Federer Jo-Wilfried Tsonga en Murray geklop en deurgedring tot sy 11de agtereenvolgende halfeindstryd in Melbourne voordat hy teen Nadal verloor het. In Doebai het hy Djokovic in die halfeindronde en daarna Berdych in die eindstryd geklop om sy sesde Doebai-kroon en sy eerste titel sedert Halle in 2013 te verower.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/26402050 |title=Roger Federer fights back to beat Tomas Berdych in Dubai |publisher=BBC Sport |date=1 Maart 2014 |accessdate=4 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808214251/https://www.bbc.com/sport/tennis/26402050 |archive-date=8 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het tot die eindstryd deurgedring in Indian Wells, maar teen Djokovic verloor.
[[Lêer:Match Federer-Gasquet (Coupe Davis 2014).JPG|260px|duimnael|Federer teen Richard Gasquet in die Davisbekerwedstryd van 2014 wat Switserland help wen het.]]
In Junie het Federer aangekondig dat hy aan die einde van sy derde termyn gaan bedank as voorsitter van die ATP-spelersraad, ’n posisie wat hy sedert 2008 beklee het.<ref>{{en}} {{cite news |first=Ben |last=Rothenberg |title=Council Replaces President in Election That's More Than a Popularity Contest |url=https://www.nytimes.com/2014/08/30/sports/tennis/roger-federer-succeeded-by-eric-butorac-as-atp-player-council-president.html |accessdate=9 Desember 2014 |work=The New York Times |date=29 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140902004620/https://www.nytimes.com/2014/08/30/sports/tennis/roger-federer-succeeded-by-eric-butorac-as-atp-player-council-president.html |archive-date=2 September 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |first=Chris |last=Oddo |title=Roger Federer Stepping Down as President of ATP Player Council |url=http://www.tennisnow.com/News/-Roger-Federer-Stepping-Down-as-President-of-ATP-P.aspx |publisher=TennisNow.com |accessdate=9 Desember 2014 |date=22 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141211051406/http://www.tennisnow.com/News/-Roger-Federer-Stepping-Down-as-President-of-ATP-P.aspx |archive-date=11 Desember 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |title=Federer celebrated for ATP Player Council contribution |url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2014/06/25/Wimbledon-Federer-Player-Council-Celebration.aspx |publisher=ATP World Tour |accessdate=9 Desember 2014 |date=21 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140711044526/http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2014/06/25/Wimbledon-Federer-Player-Council-Celebration.aspx |archive-date=11 Julie 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die Halle-Ope het hy die enkel- en dubbelspeleindstryd gehaal en sy sewende Halle-enkelspeltitel gewen deur Alejandro Falla in die eindstryd te klop. Op Wimbledon het hy sy negende eindstryd gehaal, maar teen Djokovic verloor in ’n epiese vyfstelwedstryd.
Federer het in die Kanadese Ope tot die eindronde deurgedring, maar is deur Tsonga verslaan. Federer het daarna teen David Ferrer van Spanje gewen om sy sesde Cincinnati-kroon en 22ste ATP 1 000-titel te verower, sy eerste in Cincinnati sedert 2012. In die VSA-Ope het hy in die halfeindstryd teen die eindelike kampioen, Marin Čilić, verloor. By die Davisbekereindstryd het hy albei sy enkelspelwedstryde teen Italië gewen en Switserland na die eindstryd gelei, hul eerste keer sedert 1992.<ref>{{en}} {{cite web |title=Switzerland 3:2 Italy |url=http://www.daviscup.com/en/draws-results/tie/details.aspx?tieId=100021089 |website=Davis Cup |accessdate=17 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140918121455/http://www.daviscup.com/en/draws-results/tie/details.aspx?tieId=100021089 |archive-date=18 September 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
In die Shanghai-meesterstoernooi het hy teen die Fransman Gilles Simon gewen en sy 23ste ATP 1 000-titel verower. Hy het daarmee teruggekeer na die no. 2-posisie, vir die eerste keer sedert Mei 2013. Hy het in Oktober aan die Switserse Binnenshuise Toernooi deelgeneem waar hy 'n rekord opgestel het deur sy sesde titel daar te wen, asook sy 82ste ATP-mansenkelspeltitel. Hy het ook deurgedring tot die ATP-eindtoernooi, waar hy weer teen Djokovic te staan sou kom, maar aan die eindstryd onttrek weens nog 'n rugbesering wat hy in sy halfeindstryd teen Wawrinka opgedoen het.
Ondanks sy besering het Federer die seisoen op ’n hoogtepunt geëindig deur teen Richard Gasquet van Frankryk te wen en Switserland te help om die Davisbeker vir die eerste keer in die geskiedenis te wen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.usatoday.com/story/sports/tennis/2014/11/23/switzerland-wins-davis-cup-final/19441277/ |title=Roger Federer, Switzerland win first Davis Cup title |date=23 November 2014 |work=USA Today |accessdate=25 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518121812/https://www.usatoday.com/story/sports/tennis/2014/11/23/switzerland-wins-davis-cup-final/19441277/ |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
=== 2015 ===
Federer het die seisoen begin by die Brisbane- Internasionaal. Hy het Milos Raonic in die eindstryd verslaan en daardeur die derde man in die Ope-era geword met 1 000 of meer oorwinnings, naas [[Jimmy Connors]] en Lendl, asook die eerste man in die Ope-era wat in 15 agtereenvolgende jare minstens een titel gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |first=Greg |last=Sharko |title=By the numbers: Federer's 1000 match wins |url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2015/01/1/By-The-Numbers-Federer-1000-Match-Wins.aspx |publisher=Association of Tennis Professionals (ATP) |date=11 Januarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150718165901/http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2015/01/1/By-The-Numbers-Federer-1000-Match-Wins.aspx |archive-date=18 Julie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Doebai het hy sy titel suksesvol teen Djokovic verdedig met 'n skoonsteloorwinning en daarmee sy sewende titel in dié toernooi gewen.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/31675689 |title=Roger Federer beats Novak Djokovic to win Dubai title |accessdate=28 Februarie 2015 |date=28 Februarie 2015 |publisher=BBC Sport |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715025517/https://www.bbc.com/sport/tennis/31675689 |archive-date=15 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy was slegs die vierde persoon sedert 1991 wat meer as 9 000 kishoue in sy loopbaan geslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2015/02/8/Dubai-Federer-9000-Aces-Milestone.aspx |title=Federer Surpasses 9,000 Aces Mark, Re-live Matches With Most Aces |accessdate=28 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717051126/http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2015/02/8/Dubai-Federer-9000-Aces-Milestone.aspx |archive-date=17 Julie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Maart het hy die eindstryd in Indian Wells gehaal, maar teen die verdedigende kampioen, Djokovic, verloor.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/32011960 |title=Novak Djokovic beats Roger Federer in Indian Wells final |accessdate=24 Maart 2015 |date=22 Maart 2015 |publisher=BBC Sport |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806100949/https://www.bbc.com/sport/tennis/32011960 |archive-date=6 Augustus 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Federer het sy derde titel van die seisoen in die Istanboel-Ope op klei behaal. In die Italiaanse Ope het hy die eindstryd gehaal, maar hy kon nie sy eerste titel daar wen nie; hy het teen Djokovic verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2015/05/19/Rome-Final-Djokovic-Federer.aspx |title=Djokovic Wins Fourth Rome Crown; Fourth Masters 1000 Title Of 2015 |accessdate=3 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150519215252/http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2015/05/19/Rome-Final-Djokovic-Federer.aspx |archive-date=19 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In die kwarteindstryd van die Franse Ope het hy verloor teen die eindelike kampioen, Wawrinka, wat in skoon stelle geseëvier het.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/frenchopen/11647512/French-Open-2015-Stan-Wawrinkas-evisceration-of-Roger-Federer-was-bold-in-intent-and-brutal-in-execution.html |title=French Open 2015: Stan Wawrinka's evisceration of Roger Federer was bold in intent and brutal in execution |first=Simon |last=Briggs |date=2 Junie 2015 |work=The Daily Telegraph |archive-url=https://web.archive.org/web/20150603014119/https://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/frenchopen/11647512/French-Open-2015-Stan-Wawrinkas-evisceration-of-Roger-Federer-was-bold-in-intent-and-brutal-in-execution.html |archive-date=3 Junie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Aan die begin van die grasseisoen het hy sy agtste titel in die Gerry Weber-Ope behaal en slegs die derde man in die Ope-era geword wat ’n titel agt keer wen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://espn.go.com/tennis/story/_/id/13123971/roger-federer-beats-andreas-seppi-claim-record-eighth-title-gerry-weber-open |title=Roger Federer beats Andreas Seppi to claim record eighth title at Gerry Weber Open |publisher=ESPN |date=21 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409220514/http://espn.go.com/tennis/story/_/id/13123971/roger-federer-beats-andreas-seppi-claim-record-eighth-title-gerry-weber-open |archive-date=9 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op Wimbledon was hy die no. 2-gekeurde en het hy Murray in die halfeindstryd in skoon stelle geklop en tot sy 10de Wimbledon-eindstryd deurgedring, maar hy het in vier stelle teen Djokovic verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/33499557 |title=Wimbledon 2015: Novak Djokovic beats Roger Federer in final |publisher=BBC Sport |accessdate=17 Julie 2015 |date=12 Julie 2015 |first=Piers |last=Newbery |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121014256/https://www.bbc.com/sport/tennis/33499557 |archive-date=21 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Hy het Murray en Djokovic in skoon stelle geklop om die Cincinnati-meesterstoernooi te wen. Dit was die eerste keer dat Federer in dieselfde toernooi teen die wêreld se twee topspelers wen.<ref>{{en}} {{cite web |title=Roger Federer wins seventh Cincinnati Masters title |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/34035454 |publisher=BBC Sport |accessdate=24 Augustus 2015 |date=23 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102132632/https://www.bbc.com/sport/tennis/34035454 |archive-date=2 Januarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die VSA-Ope het hy deurgedring tot sy eerste eindstryd daar sedert 2009, maar hy is in vier stelle weer deur die no. 1-gekeurde Djokovic verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/34241632 |title=US Open 2015: Novak Djokovic beats Roger Federer in final |publisher=BBC Sport |first=Piers |last=Newbery |date=14 September 2015 |accessdate=14 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151118200146/https://www.bbc.com/sport/tennis/34241632 |archive-date=18 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die Switserse Binnenshuise Toernooi in Basel het Federer sy sesde enkelspeltitel van die jaar gewen, asook sy 88ste ATP-titel, deur sy ou teenstander Nadal in die eindstryd te klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/en/news/federer-battles-nadal-for-basel-2015-title |title=Federer Denies Nadal For Seventh Basel Crown – ATP World Tour – Tennis |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116063530/https://www.atpworldtour.com/en/news/federer-battles-nadal-for-basel-2015-title |archive-date=16 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit was die sewende keer dat hy die titel in sy tuisstad verower het.<ref>{{en}} {{cite web |title=Roger Federer beats Rafael Nadal to win Swiss Indoors title |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/34693874 |publisher=BBC Sport |accessdate=2 November 2015 |date=1 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151103144959/https://www.bbc.com/sport/tennis/34693874 |archive-date=3 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
=== 2016 ===
[[Lêer:Federer WM16 (37) (28136155830).jpg|duimnael|200px|Federer in 2016.]]
Federer het die seisoen in die Brisbane Internasionaal as die verdedigende kampioen begin, al het hy ’n virus gehad. Hy het egter verloor teen Milos Raonic, wat in skoon stelle gewen het.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/35275896 |title=Brisbane International: Milos Raonic beats Roger Federer |date=10 Januarie 2016 |publisher=BBC Sport |accessdate=18 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308065422/https://www.bbc.com/sport/tennis/35275896 |archive-date=8 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die Australiese Ope het hy die halfeindronde gehaal, maar in vier stelle teen die eindelike kampioen, Djokovic, verloor.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/35428216 |title=Australian Open 2016: Novak Djokovic beats Roger Federer |date=28 Januarie 2016 |publisher=BBC Sport |accessdate=18 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414120504/https://www.bbc.com/sport/tennis/35428216 |archive-date=14 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die volgende dag het Federer ’n kniebesering opgedoen en vroeg in Februarie het hy ’n operasie ondergaan om ’n kraakbeenskyf te herstel. Hy het dus in Februarie en Maart die toernooie in Rotterdam, Doebai en Indian Wells misgeloop. Hy sou in Miami terugkeer,<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2016/feb/03/roger-federer-knee-surgery |title=Roger Federer faces a month on sidelines after knee surgery |date=3 Februarie 2016 |work=The Guardian |accessdate=3 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518072306/https://www.theguardian.com/sport/2016/feb/03/roger-federer-knee-surgery |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> maar moes weens ’n maagvirus onttrek.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/35901070 |title=Roger Federer pulls out of comeback match at Miami Open |date=25 Maart 2016 |publisher=BBC Sport |accessdate=25 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325193259/https://www.bbc.com/sport/tennis/35901070 |archive-date=25 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Hy het eindelik sy terugkeer in die Monte Carlo-meesterstoernooi gemaak en in die kwarteindstryd teen Tsonga verloor. In Madrid het hy tydens ’n oefensessie ’n rugbesering opgedoen en kort ná sy aankoms onttrek. Hy het daarna aan die Internazionali BNL d'Italia deelgeneem, maar in die derde ronde teen Dominic Thiem verloor. Hy het ook aan die Franse Ope onttrek.<ref>{{en}} {{cite news |title=Roger Federer: Former world number one withdraws from French Open |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/36336722 |publisher=BBC Sport |accessdate=19 Mei 2016 |date=19 Mei 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160522165709/https://www.bbc.com/sport/tennis/36336722 |archive-date=22 Mei 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In die grasseisoen het hy steeds las van sy knie gehad en in die halfeindronde in Stuttgart en Halle verloor. Op 6 Julie het hy op Wimbledon in die kwarteindronde teen Marin Čilić gewen en Jimmy Connors se rekord van alle tye van 11 Wimbledon-halfeindstryde en 84 wedstrydoorwinnings geëwenaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://espn.go.com/tennis/wimbledon16/story/_/id/16827251/roger-federer-capacity-surprise |title=The comeback king: Roger Federer still has the capacity to surprise |publisher=ESPN |first=Greg |last=Garber |date=6 Julie 2016 |accessdate=8 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160717031254/http://espn.go.com/tennis/wimbledon16/story/_/id/16827251/roger-federer-capacity-surprise |archive-date=17 Julie 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Twee dae later het hy sy eerste nederlaag in ’n Wimbledon-halfeindstryd gely toe hy in vyf stelle teen Raonic verloor. Hy het in die vyfde stel weer sy knie beseer.<ref name=":63">{{en}} {{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/36748029 |title=Wimbledon 2016: Milos Raonic beats Roger Federer to reach first Grand Slam final |last=Newbery |first=Piers |date=8 Julie 2016 |publisher=BBC Sport |accessdate=8 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708182430/https://www.bbc.com/sport/tennis/36748029 |archive-date=8 Julie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Op 26 Julie het Federer aangekondig hy sal die [[Olimpiese Somerspele 2016|Olimpiese Spele]] en die res van die 2016-seisoen misloop om ten volle van sy kniebesering te herstel.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/36899496 |title=Roger Federer to miss Rio 2016 Olympics and rest of season with knee injury |date=26 Julie 2016 |publisher=BBC Sport |accessdate=26 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160727022751/https://www.bbc.com/sport/tennis/36899496 |archive-date=27 Julie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die skielike onttrekking het nie net beteken dit sou die eerste jaar sedert 2000 wees waarin hy nie ’n titel wen nie, maar ook dat hy vir die eerste keer in 14 jaar nie onder die top-10 was nie. Dit en ’n gebrek aan Grand Slam-titels in vier jaar het baie ontleders verkeerdelik laat glo sy loopbaan het eindelik tot ’n einde gekom en dat hy nie weer enige groot titels sou wen nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.foxsports.com/tennis/story/is-this-the-end-for-roger-federer-072716 |title=Is this the end for Roger Federer? |first=2016 at 2:02p |last=ET |date=27 Julie 2016 |website=FOX Sports |archive-url=https://web.archive.org/web/20160901033155/http://www.foxsports.com/tennis/story/is-this-the-end-for-roger-federer-072716 |archive-date=1 September 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/tennis/2016/05/03/roger-federer-will-never-win-another-grand-slam---heres-why/ |title=Why Roger Federer will never win another grand slam |first=Charlie |last=Eccleshare |date=3 Mei 2016 |work=The Daily Telegraph |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506030001/https://www.telegraph.co.uk/tennis/2016/05/03/roger-federer-will-never-win-another-grand-slam---heres-why/ |archive-date=6 Mei 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
=== 2017 ===
Federer se 2017-seisoen is gekenmerk deur sy eerste Grand Slam-titel sedert 2012, die meeste titels sedert 2007 en die hoogste wenpersentasie sedert 2006. Statisties gesproke was dit sy beste seisoen sedert 2007.
[[Lêer:Australian Open 2017 Final - Roger Federer vs Rafa Nadel (32604614845).jpg|duimnael|links|300px|Die eindstryd tussen Federer en Nadal in die Australiese Ope van 2017.]]
In Januarie het hy in die Hopmanbekertoernooi en Australiese Ope gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://us.blastingnews.com/sports/2016/12/roger-federer-s-schedule-for-2017-001284389.html |title=Roger Federer's schedule for 2017 |date=Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116032514/https://us.blastingnews.com/sports/2016/12/roger-federer-s-schedule-for-2017-001284389.html |archive-date=16 November 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sy posisie het intussen tot no. 17 gedaal, die laagste in meer as 15 jaar. In die Australiese Ope het hy die eindstryd gehaal en daardeur die oudste man sedert Jimmy Connors in 1991 geword wat aan ’n Grand Slam-halfeindstryd deelneem.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.smh.com.au/sport/tennis/australian-open-2017-roger-federer-beats-kei-nishikori-in-enthralling-fiveset-battle-20170122-gtwi6u.html |title=Australian Open 2017: Roger Federer beats Kei Nishikori in enthralling five-set battle |first=Michael |last=Gleeson |work=The Sydney Morning Herald |date=22 Januarie 2017 |accessdate=23 Januarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170123062655/http://www.smh.com.au/sport/tennis/australian-open-2017-roger-federer-beats-kei-nishikori-in-enthralling-fiveset-battle-20170122-gtwi6u.html |archive-date=23 Januarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het Wawrinka in vyf stelle geklop en die oudste man geword sedert Ken Rosewall in 1974 wat in ’n Grand Slam-eindstryd speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.abc.net.au/news/2017-01-26/australian-open--roger-federer-beats-stan-wawrinka-to-make-final/8215832 |title=Australian Open: Roger Federer outlasts Stan Wawrinka in five sets to make Melbourne Park final |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=26 Januarie 2017 |accessdate=26 Januarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171229132143/http://www.abc.net.au/news/2017-01-26/australian-open--roger-federer-beats-stan-wawrinka-to-make-final/8215832 |archive-date=29 Desember 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/38755188 |title=Roger Federer beats Stan Wawrinka to reach Australian Open final |publisher=BBC Sport |date=26 Januarie 2017 |accessdate=26 Januarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126231250/https://www.bbc.com/sport/tennis/38755188 |archive-date=26 Januarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het Nadal geklop en die Australiese Ope gewen. Dit was sy 100ste wedstryd in dié ope en die eerste keer dat hy ’n Grand Slam-wedstryd teen Nadal wen sedert die eindstryd in 2007 op Wimbledon. Verder was dit sy eerste Grand Slam-oorwinning teen Nadal weg van die grasbane van Wimbledon. Hiermee het hy weer die top-10 gehaal.<ref name="ATP10th-on30Jan2017">{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/en/news/federer-beats-nadal-australian-open-2017-final |title=Federer Tops Nadal In Epic For 18th Major Crown |publisher=ATP World Tour |date=30 Januarie 2017 |accessdate=30 Januarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129205355/http://www.atpworldtour.com/en/news/federer-beats-nadal-australian-open-2017-final |archive-date=29 Januarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/38787436 |title=Australian Open: Roger Federer beats Rafael Nadal to win 18th Grand Slam title |publisher=BBC Sport |date=30 Januarie 2017 |accessdate=30 Januarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170130104315/https://www.bbc.com/sport/tennis/38787436 |archive-date=30 Januarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ausopen.com/en_AU/news/match_reports/2017-01-29/federers_high_five.html |title=Federer's high five |first=Matt |last=Trollope |publisher=ausopen.com |date=30 Januarie 2017 |accessdate=30 Januarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223122800/https://www.ausopen.com/en_AU/news/match_reports/2017-01-29/federers_high_five.html |archive-date=23 Februarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
In Maart het Federer sy 25ste meesterstitel in Indian Wells gewen deur Wawrinka in die eindstryd te klop. Dit was sy 90ste loopbaantitel en hy het tot no. 6 geklim op die ATP-ranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/en/news/federer-sets-new-goals-after-indian-wells-triumph-2017-sunday |title=Federer reassesses goals after Indian Wells triumph |publisher=ATP World Tour |date=20 Maart 2017 |accessdate=20 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170321043032/http://www.atpworldtour.com/en/news/federer-sets-new-goals-after-indian-wells-triumph-2017-sunday |archive-date=21 Maart 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het sy 26ste meesterstitel behaal deur Nadal in die eindstryd van die Miami-meesterstoernooi te klop. Hiermee het hy tot die no. 4-posisie op die ATP-ranglys geklim.
Weens kommer oor sy ouderdom het Federer besluit om die hele kleiseisoen mis te loop.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.espn.com/tennis/story/_/id/19389305/roger-federer-skip-french-open-eyes-upcoming-grass-court-season |title=Roger Federer will skip French Open, eyes grass-court season |publisher=ESPN |agency=Associated Press |date=15 Mei 2017 |accessdate=15 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516143915/http://www.espn.com/tennis/story/_/id/19389305/roger-federer-skip-french-open-eyes-upcoming-grass-court-season |archive-date=16 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het in die grasseisoen sy terugkeer gemaak in Stuttgart, waar hy in die tweede ronde ’n skoknederlaag teen Tommy Haas gely het; Haas was die speler met die laagste posisie (no. 302) wat hom geklop het sedert Bjoern Phau (no. 407) in 1999.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.eurosport.co.uk/tennis/atp-stuttgart/2017/roger-federer-returns-with-win-over-tommy-haas-in-stuttgart_sto6216781/story.shtml |title=Roger Federer stunned by Tommy Haas in first game back |publisher=Eurosport |date=14 Junie 2017 |accessdate=31 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170731151549/http://www.eurosport.co.uk/tennis/atp-stuttgart/2017/roger-federer-returns-with-win-over-tommy-haas-in-stuttgart_sto6216781/story.shtml |archive-date=31 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die volgende week het hy sy eie rekord verbeter deur in Halle te wen sonder om ’n stel te verloor.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.espn.com/tennis/story/_/id/19731380/roger-federer-claims-92nd-title-tennis-career-victory-gerry-weber-open-halle-germany |title=Roger Federer warms up for Wimbledon with 92nd career title |publisher=ESPN |agency=Associated Press |date=25 Junie 2017 |accessdate=26 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630193807/http://www.espn.com/tennis/story/_/id/19731380/roger-federer-claims-92nd-title-tennis-career-victory-gerry-weber-open-halle-germany |archive-date=30 Junie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Op Wimbledon het hy die eindstryd gehaal sonder om ’n stel af te staan. Hy het Marin Čilić geklop en sy agtste Wimbledon-mansenkelspeltitel en 19de algehele groot titel gewen. Hy was die oudste manspeler wat in die Ope-era op Wimbledon geseëvier het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/en/news/cilic-federer-wimbledon-2017-final-set-by-set |title=How the 2017 Wimbledon Final Was Won |publisher=ATP World Tour |date=17 Julie 2017 |accessdate=17 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170718232717/http://www.atpworldtour.com/en/news/cilic-federer-wimbledon-2017-final-set-by-set |archive-date=18 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Federer was ook slegs die tweede man in die Ope-era wat Wimbledon wen sonder om ’n stel af te staan, ná Borg in 1976.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espn.in/tennis/story/_/id/20080962/wimbledon-somehow-roger-federer-keeps-pushing-boundaries-greatness |title=Somehow, Roger Federer keeps pushing the boundaries of greatness |publisher=ESPN |first=Kurt |last=Streeter |date=17 Julie 2017 |accessdate=17 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170717035043/http://www.espn.in/tennis/story/_/id/20080962/wimbledon-somehow-roger-federer-keeps-pushing-boundaries-greatness |archive-date=17 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit was die tweede keer in sy loopbaan dat hy ’n Grand Slam-titel wen sonder om ’n stel af te staan; die vorige keer was in 2007 in die Australiese Ope.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/en/news/wimbledon-2017-final-federer-cilic |title=Federer Claims Historic Eighth Wimbledon Title |publisher=ATP World Tour |date=17 Julie 2017 |accessdate=17 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707125532/https://www.atpworldtour.com/en/news/wimbledon-2017-final-federer-cilic |archive-date=7 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het tot die no. 3-posisie opgeskuif op die ATP-ranglys en vir die 15de keer (’n rekord) vir die ATP-eindtoernooi gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/en/news/federer-nitto-atp-finals-2017-qualifies |title=Federer To Make Record 15th Appearance At Nitto ATP Finals – ATP World Tour – Tennis |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116063128/https://www.atpworldtour.com/en/news/federer-nitto-atp-finals-2017-qualifies |archive-date=16 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Aan die begin van die hardebaanseisoen is Federer in die eindstryd van die Montreal-meesterstoernooi deur Alexander Zverev geklop nadat hy sy rug tydens die wedstryd beseer het. Weens die besering het hy aan die Cincinnati-meesterstoernooi onttrek sodat hy fiks kon wees vir die VSA-ope. Hy het egter in die kwarteindronde teen Del Potro verloor.
Federer se volgende deelname was in September aan die Laverbekertoernooi, waarin hy span Europa verteenwoordig het. Hy het albei sy enkelspelwedstryde, teen Sam Querrey en Nick Kyrgios, gewen en met die laaste oorwinning die beker vir Europa verseker.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://lavercup.com/news/2017/09/24/team-europe-wins-laver-cup-epic-federer-victory |title=Team Europe wins Laver Cup after epic Federer victory – Laver Cup |date=24 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924230407/https://lavercup.com/news/2017/09/24/team-europe-wins-laver-cup-epic-federer-victory |archive-date=24 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het ook vir die eerste keer saam met sy ou teenstander Nadal in ’n dubbelspelwedstryd gespeel; hulle het teen Sam Querrey and Jack Sock gewen.
In die Shanghai-meesterstoernooi het Federer sy derde meesterstitel van die seisoen gewen deur die no. 1-gekeurde Nadal in die eindstryd te klop. Dit was sy vyfde skoonsteloorwinning oor Nadal en die 94ste titel van sy loopbaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.enca.com/sport/tennis/federer-wins-shanghai-masters-with-straight-sets-victory-over-nadal |title=Federer wins Shanghai Masters with straight sets victory over Nadal |website=enca.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426110148/https://www.enca.com/sport/tennis/federer-wins-shanghai-masters-with-straight-sets-victory-over-nadal |archive-date=26 April 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
In die Switserse Binnenshuise Toernooi in sy tuisstad het Federer Del Potro in die eindstryd geklop en sy agtste titel daar gewen (’n rekord), asook die 95ste titel van sy loopbaan; daarmee het hy Lendl se rekord van 94 loopbaantitels verbeter. Hy is in die halfeindronde van die ATP-eindtoernooi deur David Goffin verslaan.
=== 2018 ===
Federer het die seisoen begin deur die Hopmanbeker saam met Belinda Bencic te wen. Dit was sy tweede Hopmanbekertitel nadat hy en Hingis in 2001 gewen het.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://hopmancup.com/2018/01/kerber-zone-level-final/ |title=Swiss precision lands third Hopman Cup title – Hopman Cup |date=6 Januarie 2018 |work=Hopman Cup |accessdate=6 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107061156/https://hopmancup.com/2018/01/kerber-zone-level-final/ |archive-date=7 Januarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die Australiese Ope het hy die eindstryd gehaal sonder om ’n stel af te staan en Čilić geklop. Dit was sy sesde titel in dié ope en daarmee het hy Roy Emerson en Novak Djokovic se rekord geëwenaar. (Djokovic het die rekord in 2019 verbeter.) Federer was ook die eerste man wat 20 Grand Slam-titels kon wen.
In Februarie het Federer sy derde titel in die Rotterdam-Ope gewen en weer opgeskuif tot no. 1 op die ATP-ranglys.<ref>{{en}} {{cite web |title=Roger Federer, 36, to become oldest No. 1 ever in ATP rankings |url=http://www.espn.com/tennis/story/_/id/22468637/roger-federer-returns-top-atp-rankings-oldest-ever-36 |publisher=ESPN |accessdate=19 Februarie 2018 |date=16 Februarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219153157/http://www.espn.com/tennis/story/_/id/22468637/roger-federer-returns-top-atp-rankings-oldest-ever-36 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het Grigor Dimitrov in die eindstryd in skoon stelle geklop. Op 36 jaar en 195 dae was hy die ATP se oudste no. 1-speler (met meer as drie jaar).
In Maart is hy as verdedigende kampioen na die Indian Wells-meesterstoernooi. Hy is in die eindstryd deur Del Potro geklop. In die Miami-Ope is hy in die tweede ronde uitgeskakel en daardeur het hy sy no. 1-posisie op 2 April aan Nadal afgestaan. Hy het aangekondig hy sou die kleiseisoen, insluitende die Franse Ope, vir die tweede agtereenvolgende jaar misloop.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/43529911 |title=Miami Open: Roger Federer to lose top spot and miss French Open after defeat |date=25 Maart 2018 |publisher=BBC Sport |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304164459/https://www.bbc.com/sport/tennis/43529911 |archive-date=4 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het sy no. 1-posisie in Mei teruggekry nadat Nadal nie sy titel in die Madrid-Ope suksesvol kon verdedig nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://metro.co.uk/2018/05/11/rafael-nadal-speaks-losing-no-1-ranking-roger-federer-7539548/ |title=Rafael Nadal will lose his world No. 1 ranking to Roger Federer |accessdate=11 Mei 2018 |date=11 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180812171817/https://metro.co.uk/2018/05/11/rafael-nadal-speaks-losing-no-1-ranking-roger-federer-7539548/ |archive-date=12 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die volgende week het hy die topposisie weer verloor nadat Nadal die Italiaanse Ope gewen het.
[[Lêer:Roger Federer (31125444138).jpg|200px|duimnael|Federer aan die oefen tydens die VSA-Ope van 2018.]]
In Junie het Federer weer die no. 1-posisie teruggekry nadat hy Kyrgios in die halfeindstryd van die Stuttgart-Ope in skoon stelle geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |title=Roger Federer beats Nick Kyrgios to reclaim world No. 1 spot, as Ash Barty wins through to Nottingham final |url=http://www.abc.net.au/news/2018-06-17/nick-kyrgios-beaten-by-roger-federer-ash-barty-nottingham-final/9878316 |publisher=ABC |accessdate=17 Junie 2018 |date=17 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180903145147/http://www.abc.net.au/news/2018-06-17/nick-kyrgios-beaten-by-roger-federer-ash-barty-nottingham-final/9878316 |archive-date= 3 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Hy het die toernooi gewen deur Raonic in die eindronde te verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |title=Roger Federer beats Milos Raonic to win Mercedes Cup in Stuttgart |url=http://www.skysports.com/tennis/news/12110/11407773/roger-federer-beats-milos-raonic-to-win-mercedes-cup-in-stuttgart |publisher=Sky Sports |accessdate=19 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826124622/http://www.skysports.com/tennis/news/12110/11407773/roger-federer-beats-milos-raonic-to-win-mercedes-cup-in-stuttgart |archive-date=26 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Hy kon egter die volgende week nie sy titel in die Halle-Ope suksesvol verdedig nie; hy het in drie stelle teen Borna Ćorić verloor en ook sy no. 1-posisie.<ref>{{en}} {{cite web |title=Borna Coric defeats Roger Federer in absorbing Gerry Weber Open final in Halle |url=http://www.skysports.com/tennis/news/12110/11414634/borna-coric-defeats-roger-federer-in-absorbing-gerry-weber-open-final-in-halle |publisher=Sky Sports |accessdate=24 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180730153947/http://www.skysports.com/tennis/news/12110/11414634/borna-coric-defeats-roger-federer-in-absorbing-gerry-weber-open-final-in-halle |archive-date=30 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
Op Wimbledon was Federer die verdedigende kampioen. Dit was die eerste keer sedert die VSA-Ope in 2012 dat hy die no. 1-gekeurde in 'n Grand Slam was. Hy is egter in die kwarteindstryd in vyf stelle deur die Suid-Afrikaner [[Kevin Anderson]] verslaan.<ref>{{en}} {{cite news |title=Roger Federer crashes out of Wimbledon in five-set thriller as Kevin Anderson completes miraculous comeback |url=https://www.telegraph.co.uk/tennis/2018/07/11/roger-federer-vs-kevin-anderson-wimbledon-2018-live-score-updates/ |work=The Daily Telegraph |accessdate=11 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180711150533/https://www.telegraph.co.uk/tennis/2018/07/11/roger-federer-vs-kevin-anderson-wimbledon-2018-live-score-updates/ |archive-date=11 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Federer het daarna in Cincinnati gespeel waar hy teen Djokovic verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |title=Djokovic clinches career golden Masters |url=https://www.sport24.co.za/Tennis/ATPTour/djokovic-beats-federer-to-win-in-cincinnati-20180820 |publisher=Sport24 |accessdate=20 Augustus 2018 |date=20 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820140921/https://www.sport24.co.za/Tennis/ATPTour/djokovic-beats-federer-to-win-in-cincinnati-20180820 |archive-date=20 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die VSA-Ope was hy die no. 2-gekeurde, maar is in die vierde ronde deur John Millman uitgeskakel. Hy het gesê die uiterse hitte en humiditeit het hul tol op sy liggaam geëis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/tennis/australia-s-john-millman-victorious-against-roger-federer-at-us-open-20180904-p501ot.html |title=Australia's John Millman victorious against Roger Federer at US Open |date=4 September 2018 |last=Barry |first=Jamie |accessdate=4 September 2018 |work=Sydney Morning Herald |archive-url=https://web.archive.org/web/20190507145223/https://www.smh.com.au/sport/tennis/australia-s-john-millman-victorious-against-roger-federer-at-us-open-20180904-p501ot.html |archive-date=7 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het daarna in die Laverbekertoernooi gespeel, waar hy span Europa gehelp het om hul titel suksesvol te verdedig. Hy het albei sy enkelspelwedstryde, teen Kyrgios en John Isner, gewen.<ref>{{en}} {{cite web |title=Laver Cup 2018 results: Team Europe WIN – Roger Federer and Zverev seal Chicago glory |url=https://www.express.co.uk/sport/tennis/1021028/Laver-Cup-2018-results-latest-scores-updates-Team-Europe-vs-Team-World-Federer-Djokovic |publisher=Express |accessdate=14 Oktober 2018 |date=24 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013165207/https://www.express.co.uk/sport/tennis/1021028/Laver-Cup-2018-results-latest-scores-updates-Team-Europe-vs-Team-World-Federer-Djokovic |archive-date=13 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het ook vir die eerste keer saam met Djokovic in ’n dubbelspelwedstryd gespeel; hulle het in drie stelle teen Jack Sock en Kevin Anderson verloor.<ref>{{en}} {{cite news |title=Roger Federer and Novak Djokovic beaten in Laver Cup doubles |url=https://www.telegraph.co.uk/tennis/2018/09/22/roger-federer-novak-djokovic-beaten-laver-cup-doubles/ |work=The Daily Telegraph |accessdate=14 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181014211119/https://www.telegraph.co.uk/tennis/2018/09/22/roger-federer-novak-djokovic-beaten-laver-cup-doubles/ |archive-date=14 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die Shanghai-meesterstoernooi was hy die verdedigende kampioen, maar hy het in die halfeindronde in skoon stelle teen Ćorić verloor.<ref>{{en}} {{cite news |title=Shanghai Masters: Roger Federer beaten but Novak Djokovic into final against Borna Coric |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/45849696 |publisher=BBC Sport |accessdate=14 Oktober 2018 |date=13 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715025344/https://www.bbc.com/sport/tennis/45849696 |archive-date=15 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In die Switserse Binnenshuise Toernooi in Oktober het Federer aangekondig hy het ’n handbesering opgedoen in ’n oefensessie voor die grasseisoen en dat dit kwaai pyn in sy arm veroorsaak. Hy het gesê die besering het sy spel sedert die Stuttgart-Ope nadelig beïnvloed.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sportingnews.com/au/tennis/news/roger-federer-reveals-struggle-with-hand-injury-ahead-of-swiss-open/17kxvyzw26siw1me7nb2um3l5h |title=Roger Federer reveals struggle with hand injury ahead of Swiss Open |website=www.sportingnews.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518164114/https://www.sportingnews.com/au/tennis/news/roger-federer-reveals-struggle-with-hand-injury-ahead-of-swiss-open/17kxvyzw26siw1me7nb2um3l5h |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.express.co.uk/sport/tennis/1034577/Roger-Federer-injury-Swiss-Indoors-Basel-Open-Stan-Wawrinka-Filip-Krajinovic |title=Roger Federer injury: Star makes surprising confession at Swiss Indoors |first=Mikael |last=McKenzie |date=21 Oktober 2018 |website=Express.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022064518/https://www.express.co.uk/sport/tennis/1034577/Roger-Federer-injury-Swiss-Indoors-Basel-Open-Stan-Wawrinka-Filip-Krajinovic |archive-date=22 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het egter sy titel teen Marius Copil in skoon stelle in die eindstryd verdedig en sy negende titel in dié toernooi en sy 99ste algehele enkelspeltitel verower.<ref>{{en}} {{cite web |title=Roger Federer wins Swiss Indoors to claim 99th career ATP title |url=http://www.espn.com/tennis/story/_/id/25106836/roger-federer-wins-swiss-indoors-99th-career-atp-title |publisher=ESPN |accessdate=28 Oktober 2018 |date=28 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413074301/http://www.espn.com/tennis/story/_/id/25106836/roger-federer-wins-swiss-indoors-99th-career-atp-title |archive-date=13 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die halfeindstryd van die Paryse Meesterstoernooi en die ATP-reekseindstryd het hy onderskeidelik teen Djokovic en Alexander Zverev verloor.
=== 2019 ===
Federer het die seisoen begin deur die Hopmanbeker weer saam met Belinda Bencic te wen. Hy het daardeur die eerste speler geword wat die gemengdedubbelspeltitel drie keer wen.<ref>{{en}} {{cite news |title=Hopman Cup: Roger Federer & Belinda Bencic retain title for Switzerland |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/46768533 |date=5 Januarie 2019 |accessdate=10 Januarie 2019 |work=BBC Sport |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426110140/https://www.bbc.com/sport/tennis/46768533 |archive-date=26 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
[[Lêer:Federer Statue (31849145367).jpg|duimnael|240px|Federer in die Australiese Ope van 2019.]]
In die Australiese Ope was Federer die no. 3-gekeurde en verdedigende kampioen. In ’n skokwedstryd is hy in die vierde ronde deur die no. 14-gekeurde Stefanos Tsitsipas uitgeskakel. Federer het daarna aangekondig hy sou vir die eerste keer sedert 2016 in die kleiseisoen speel.<ref>{{en}} {{cite news |title=Roger Federer plans to play clay-court season after Australian Open exit |publisher=BBC Sport |date=20 Januarie 2019 |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/46937116 |accessdate=1 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513021846/https://www.bbc.com/sport/tennis/46937116 |archive-date=13 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |title=Roger Federer beaten by Stefanos Tsitsipas in Australian Open fourth round |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/46937398 |publisher=BBC Sport |accessdate=22 Januarie 2019 |date=20 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303014847/https://www.bbc.com/sport/tennis/46937398 |archive-date=3 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
In Doebai het Federer sy 100ste loopbaanenkelspeltitel gewen deur Tsitsipas in die eindronde in skoon stelle te klop. Dit was sy agtste titel in Doebai en hy was die eerste man in die Ope-era benewens Jimmy Connors wat die driesyfermerk gehaal het.<ref>{{en}} {{cite news |title=Roger Federer wins 100th ATP title in Dubai with victory over Stefanos Tsitsipas |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/47428945 |publisher=BBC Sport |accessdate=3 Maart 2019 |date=2 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715025038/https://www.bbc.com/sport/tennis/47428945 |archive-date=15 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die eindstryd van die Indian Wells-meesterstoernooi het hy in drie stelle teen Dominic Thiem verloor.<ref>{{en}} {{cite news |title=Dominic Thiem upsets Roger Federer at Indian Wells for first Masters title |url=https://www.theguardian.com/sport/2019/mar/17/dominic-thiem-roger-federer-indian-wells-tennis-final |newspaper=The Guardian |accessdate=19 Maart 2019 |date=18 Maart 2019 |agency=Associated Press |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518155753/https://www.theguardian.com/sport/2019/mar/17/dominic-thiem-roger-federer-indian-wells-tennis-final |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die Miami-Ope het hy sy vierde titel daar en sy 28ste ATP 1 000-titel gewen deur Isner in die eindstryd in skoon stelle te verslaan.<ref>{{en}} {{cite news |title=Roger Federer beats hobbled John Isner at Miami Open for 101st career title |url=https://www.theguardian.com/sport/2019/mar/31/roger-federer-john-isner-miami-open-tennis-final |newspaper=The Guardian |accessdate=1 April 2019 |date=31 Maart 2019 |agency=Associated Press |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518134808/https://www.theguardian.com/sport/2019/mar/31/roger-federer-john-isner-miami-open-tennis-final |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die Madrid-Ope het hy sy eerste kleiwedstryd in drie jaar gespeel en die 1 200ste oorwinning van sy loopbaan behaal toe hy Gael Monfils in die derde ronde klop. In die kwarteindronde is hy deur Dominic Thiem uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite news |title=Roger Federer squanders two match points in Madrid Open defeat to Dominic Thiem |url=https://www.telegraph.co.uk/tennis/2019/05/10/roger-federer-squanders-two-match-points-madrid-open-defeat/ |accessdate=15 Mei 2019 |publisher=The Daily Telegraph |date=10 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518193313/https://www.telegraph.co.uk/tennis/2019/05/10/roger-federer-squanders-two-match-points-madrid-open-defeat/ |archive-date=18 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Federer het daarna in die Italiaanse Ope gespeel, maar moes aan sy kwarteindstryd onttrek weens ’n regterbeenbesering.<ref>{{en}} {{cite web |title=Roger Federer Withdraws From Rome QF |url=https://www.atptour.com/en/news/roger-federer-withdraws-from-rome-2019 |publisher=ATP Tour |accessdate=23 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518155753/https://www.atptour.com/en/news/roger-federer-withdraws-from-rome-2019 |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Hy het daarna vir die eerste keer in vier jaar aan die Franse Ope deelgeneem, waar hy die no. 3-gekeurde was, en vir die eerste keer sedert 2012 tot die halfeindronde deurgedring het. Hy het egter in skoon stelle teen Nadal verloor.<ref>{{en}} {{cite news |title=Roger Federer to face Rafael Nadal in French Open semi-finals |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/48514159 |publisher=BBC Sport |accessdate=4 Junie 2019 |date=4 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825120643/https://www.bbc.com/sport/tennis/48514159 |archive-date=25 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Federer het die grasseisoen in Halle begin waar hy sy 10de titel daar gewen het deur David Goffin in die eindstryd in skoon stelle te klop. Dit was die eerste keer dat hy ’n enkelspeltoernooi 10 keer of meer gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |title=Federer Win 10th Halle Title, Sends Wimbledon Warning |url=https://www.atptour.com/en/news/federer-goffin-halle-2019-final |publisher=ATP Tour |accessdate=23 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518112400/https://www.atptour.com/en/news/federer-goffin-halle-2019-final |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op Wimbledon het Federer die eindstryd die 12de keer gehaal nadat hy Nadal in vier stelle geklop het. Dit was die eerste keer sedert 2008 dat hy op Wimbledon teen Nadal gespeel het.<ref>{{en}} {{cite news |title=Roger Federer beats Rafael Nadal in four sets to reach Wimbledon men's final |url=https://www.theguardian.com/sport/2019/jul/12/roger-federer-rafael-nadal-wimbledon-semi-final-match-report |newspaper=The Guardian |accessdate=14 Julie 2019 |date=12 Julie 2019 |last1=Mitchell |first1=Kevin |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518130916/https://www.theguardian.com/sport/2019/jul/12/roger-federer-rafael-nadal-wimbledon-semi-final-match-report |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Federer het daarna in die eindstryd teen Djokovic te staan gekom, teen wie hy verloor het in ’n rillerwedstryd van vyf stelle wat vier uur 57 minute geduur het. Dit was die langste manseindstryd op Wimbledon en die eerste keer dat ’n vyfdestel-valbylpot gespeel is ná 12 potte elk.<ref>{{en}} {{cite news |title=Novak Djokovic beats Roger Federer in Wimbledon final-set tie-break thriller |url=https://www.bbc.com/sport/tennis/48981518 |publisher=BBC Sport |accessdate=14 Julie 2019 |date=14 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320151328/https://www.bbc.com/sport/tennis/48981518 |archive-date=20 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Prestasies ==
[[Lêer:Roger Federer (18566686046).jpg|duimnael|250px|links|Federer was altesaam 310 weke (237 daarvan agtereenvolgens) boaan die ATP-ranglys, meer as enige ander speler.]]
Federer het op sy hoogtepunt die spel oorheers en meer Grand Slam-titels (20) as enige ander mansenkelspelspeler gewen.<ref>{{en}} {{cite web |last=Flory |first=Kate |url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2009/06/Wimbledon-Final-Federer-Clinches-15th-Grand-Slam.aspx |title=Wimbledon Final – Federer Makes History With 15th Grand Slam Title – Tennis |publisher=ATP World Tour |accessdate=4 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011171331/http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2009/06/Wimbledon-Final-Federer-Clinches-15th-Grand-Slam.aspx |archive-date=11 Oktober 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite news | url=http://sportsillustrated.cnn.com/multimedia/photo_gallery/0907/tennis.roger.federer.grand.slam.titles/content.1.html | publisher=CNN | title=Roger Federer's Grand Slam Titles | access-date=20 Julie 2019 | archive-date= 6 Desember 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131206212353/http://sportsillustrated.cnn.com/multimedia/photo_gallery/0907/tennis.roger.federer.grand.slam.titles/content.1.html | url-status=dead }}</ref> Hy is ook die eerste mansenkelspelspeler wat 10 agtereenvolgende Grand Slam-eindstryde gehaal het (altesaam 31).<ref>{{en}} {{cite news |title=Federer's streak of 10 straight Grand Slam finals ended by Djokovic |url=https://coastalcourier.com/sports/federers-streak-of-10-straight-grand-slam-finals-ended-by-djokovic/ |first=Paul |last=Alexander |publisher=Coastal Courier |date=9 Februarie 2008 |accessdate=27 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518170652/https://coastalcourier.com/sports/federers-streak-of-10-straight-grand-slam-finals-ended-by-djokovic/ |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |title=Roger Federer reaches Australian Open final, his 30th Grand Slam singles finals appearance |url=https://www.usatoday.com/story/sports/tennis/2018/01/26/roger-federer-reaches-australian-open-final-his-30th-grand-slam-singles-finals-appearance/1068382001/ |first=Sandra |last=Harwitt |work=USA Today |date=26 Januarie 2018 |accessdate=27 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518144745/https://www.usatoday.com/story/sports/tennis/2018/01/26/roger-federer-reaches-australian-open-final-his-30th-grand-slam-singles-finals-appearance/1068382001/ |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het op die Olimpiese Spele van 2008 en 2012 onderskeidelik ’n goue medalje vir ’n mansdubbelspeloorwinning en ’n silwermedalje vir ’n mansenkelspelsege gewen.<ref>{{en}} {{Cite news |url=https://www.olympic.org/roger-federer |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915073218/https://www.olympic.org/roger-federer |archive-date=15 September 2017 |url-status=live |title=Roger FEDERER – Olympic Tennis {{!}} Switzerland |date=19 Julie 2017 |publisher=International Olympic Committee |accessdate=15 September 2017}}</ref>
Hy het in die Ope-era die meeste tyd boaan die ATP-ranglys deurgebring (310 weke). Hy hou ook die rekord vir die meeste titels (6) by die ATP-eindtoernooi, waaraan net die jaar se agt spelers boaan die ranglys deelneem. Federer was 14 jaar en twee weke lank – van 14 Oktober 2002 tot 31 Oktober 2016 – aaneenlopend onder die wêreld se topagtspelers, totdat beserings hom gedwing het om die grootste deel van die 2016-seisoen mis te loop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/en/players/roger-federer/f324/rankings-history |title=Rankings history |date=11 Oktober 2015 |publisher=ATP Tour |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017185742/http://www.atpworldtour.com/en/players/roger-federer/f324/rankings-history |archive-date=17 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Federer was vyf keer die ATP se speler van die jaar (2004-'07, 2009) en vyf keer die ITF-wêreldkampioen (2004-'07, 2009). Hy was vir ’n rekord van 16 agtereenvolgende jare die wenner van die gunstelingprys van die ATPWorldTour.com-aanhangers (2003-'18) en vir ’n rekord van 13 keer die wenner van die Stefan Edberg-sportmanskapprys, waarvoor die spelers stem (2004-'09, 2011-'17).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/en/news/atp-awards-2016-federer-del-potro-bryans-cilic-fritz-pouille-honoured |title=Federer, Del Potro, Bryans Honoured In 2016 ATP World Tour Awards |date=10 November 2016 |publisher=ATP Tour |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112032142/http://www.atpworldtour.com/en/news/atp-awards-2016-federer-del-potro-bryans-cilic-fritz-pouille-honoured |archive-date=12 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Albei pryse is ’n aanduiding van respek en gewildheid. Hy het ook twee keer die Arthur Ashe-filantroop van die jaar-prys gewen (2006, 2013), vyf keer die Laureus-wêreldsportman van die jaar-prys (2005-'08, 2018) en een keer die Laureus-wêreldterugkeer van die jaar-prys, ná sy terugkeer in 2017.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.laureus.com/winners?id=418 |title=Winners Archive Roger Federer |publisher=Laureus World Sports Awards |accessdate=10 Julie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130100750/http://www.laureus.com/winners?id=418 |archive-date=30 November 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Federer is deur sy bestuursmaatskappy TEAM8 een van die stigters van die Laverbeker, die jaarlikse spantennistoernooi tussen Europa en die res van die wêreld.
In 2018 het hy na die Australiese Ope teruggekeer om sy titel van 2017 te verdedig, en sy 20ste Grand Slam-toernooi gewen. Nadal is met sy oorwinning in die Franse Ope van 2019 twee agter Federer.
== Grand Slam-rekord ==
Die tabel toon Federer se prestasie in elk van die Grand Slam-toernooie in mansenkelspel waaraan hy deelgeneem het:
{| class="wikitable" style="text-align: center;" width = 60%;
!width=10%| Jaar
!width=20%| [[Australiese Ope (tennis)|Australiese Ope]]
!width=20%| [[Franse Ope]]
!width=20%| [[Wimbledon-kampioenskap|Wimbledon]]
!width=20%| [[VSA-Ope (tennis)|VSA-ope]]
|-
| 1999
|''Nie gekwalifiseer nie''
|style="background:#afeeee;"| Ronde 1
|style="background:#afeeee;"| Ronde 1
|''Nie gekwalifiseer nie''
|-
| 2000
|style="background:#afeeee;"| Ronde 3
|style="background:#afeeee;"| Ronde 4
|style="background:#afeeee;"| Ronde 1
|style="background:#afeeee;"| Ronde 3
|-
| 2001
|style="background:#afeeee;"| Ronde 3
|style="background:#ffebcd;"| Kwarteindstryd
|style="background:#ffebcd;"| Kwarteindstryd
|style="background:#afeeee;"| Ronde 3
|-
| 2002
|style="background:#afeeee;"| Ronde 4
|style="background:#afeeee;"| Ronde 1
|style="background:#afeeee;"| Ronde 1
|style="background:#afeeee;"| Ronde 4
|-
| 2003
|style="background:#afeeee;"| Ronde 4
|style="background:#afeeee;"| Ronde 1
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
|style="background:#afeeee;"| Ronde 4
|-
| 2004
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
|style="background:#afeeee;"| Ronde 3
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
|-
|2005
|style="background:#FFEC8B;"| Halfeindstryd
|style="background:#FFEC8B;"| Halfeindstryd
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
|-
|2006
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
|style="background:#D8BFD8;"| Eindstryd
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
|-
|2007
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
|style="background:#D8BFD8;"| Eindstryd
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
|-
|2008
|style="background:#FFEC8B;"| Halfeindstryd
|style="background:#D8BFD8;"| Eindstryd
|style="background:#D8BFD8;"| Eindstryd
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
|-
|2009
|style="background:#D8BFD8;"| Eindstryd
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
|style="background:#D8BFD8;"| Eindstryd
|-
|2010
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
|style="background:#ffebcd;"| Kwarteindstryd
|style="background:#ffebcd;"| Kwarteindstryd
|style="background:#FFEC8B;"| Halfeindstryd
|-
|2011
|style="background:#FFEC8B;"| Halfeindstryd
|style="background:#D8BFD8;"| Eindstryd
|style="background:#ffebcd;"| Kwarteindstryd
|style="background:#FFEC8B;"| Halfeindstryd
|-
|2012
|style="background:#FFEC8B;"| Halfeindstryd
|style="background:#FFEC8B;"| Halfeindstryd
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
|style="background:#ffebcd;"| Kwarteindstryd
|-
|2013
|style="background:#FFEC8B;"| Halfeindstryd
|style="background:#ffebcd;"| Kwarteindstryd
|style="background:#afeeee;"| Ronde 2
|style="background:#afeeee;"| Ronde 4
|-
|2014
|style="background:#FFEC8B;"| Halfeindstryd
|style="background:#afeeee;"| Ronde 4
|style="background:#D8BFD8;"| Eindstryd
|style="background:#FFEC8B;"| Halfeindstryd
|-
|2015
|style="background:#afeeee;"| Ronde 3
|style="background:#ffebcd;"| Kwarteindstryd
|style="background:#D8BFD8;"| Eindstryd
|style="background:#D8BFD8;"| Eindstryd
|-
|2016
|style="background:#FFEC8B;"| Halfeindstryd
| ''Nie deelgeneem nie''
|style="background:#FFEC8B;"| Halfeindstryd
| ''Nie deelgeneem nie''
|-
|2017
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
| ''Nie deelgeneem nie''
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
|style="background:#ffebcd;"| Kwarteindstryd
|-
|2018
|style="background:#98FB98;"| '''Wenner'''
| ''Nie deelgeneem nie''
|style="background:#ffebcd;"| Kwarteindstryd
|style="background:#afeeee;"| Ronde 4
|-
|2019
|style="background:#afeeee;"| Ronde 4
|style="background:#FFEC8B;"| Halfeindstryd
|style="background:#D8BFD8;"| Eindstryd
|style="background:#ffebcd;"| Kwarteindstryd
|-
|2020
|style="background:#FFEC8B;"| Halfeindstryd
| ''Nie deelgeneem nie''
| ''Toernooi nie gehou nie''
| ''Nie deelgeneem nie''
|-
|2021
| ''Nie deelgeneem nie''
|style="background:#afeeee;"| Ronde 4
|style="background:#ffebcd;"| Kwarteindstryd
| ''Nie deelgeneem nie''
|}
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Verdere leesstof ==
* {{en}} {{cite book|first=Chris|last= Bowers|title=Fantastic Federer: The Biography of the World's Greatest Tennis Player|url=https://archive.org/details/fantasticfederer0000bowe|publisher=John Blake|year=2007|isbn=978-1-84454-407-3}}
* {{en}} {{cite book|first=René|last=Stauffer|title=The Roger Federer Story: Quest for Perfection|publisher=New Chapter Press|location=New York|year=2007|isbn=978-0-942257-39-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/rogerfedererstor00rene}}
== Eksterne skakels ==
* {{en}} [http://www.rogerfederer.com/ Amptelike webtuiste]
* {{en}} [https://www.atptour.com/en/players/-/F324/overview Roger Federer by die Association of Tennis Professionals]
* {{en}} [https://www.itftennis.com/procircuit/players/player/profile.aspx?playerid=10019424 Roger Federer by die International Tennis Federation]
* {{en}} [https://www.itftennis.com/juniors/players/player/profile.aspx?playerid=10019424 International Tennis Federation – juniorprofiel]
* {{en}} [https://www.daviscup.com/en/players/player.aspx?id=800202678 Roger Federer by die Davisbeker]
* {{en}} {{IMDb naam|1716574}}
{{CommonsKategorie-inlyn}}
{{Gesagsrekords}}
{{Voorbladster}}
{{DEFAULTSORT:Federer, Roger}}
[[Kategorie:Switserse tennisspelers]]
[[Kategorie:Geboortes in 1981]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Olimpiese deelnemers]]
57zb4yjspzkqz3vocdzhew7mynb326j
Franse nasionale rugbyspan
0
25244
3373530
3357531
2026-11-17T22:30:05Z
SpesBona
2720
Paar goed
3373530
wikitext
text/x-wiki
: ''Hierdie artikel handel oor die Franse nasionale mansrugbyspan. Vir die artikel oor die nasionale vrouerugbyspan, sien [[Franse nasionale vrouerugbyspan]].''
{{Inligtingskas Rugbyspan
| land = Frankryk
| beeld = France Rugby Logo.svg
| unie = [[Franse Rugbyfederasie]] (FFR)
| bynaam = ''XV de France'', ''Les Tricolores'' of ''Les Bleus''
| embleem = die Galliese hoenderhaan
| kaptein = [[Antoine Dupont]]
| afrigter = {{vlagikoon|Frankryk}} [[Fabien Galthié]] <small>(sedert 2020)</small>
| stadion = [[Stade de France]], [[Parys]]
| kapasiteit = 81 338
| patroon_la1 =
| patroon_b1 = _france_rugby2627h
| patroon_ra1 =
| patroon_sh1 = _Adidas_whitelogo
| patroon_so1 = _redwhitestripe
| linkerarm1 = 03315C
| liggaam1 = FFFFFF
| regterarm1 = 03315C
| broek1 = 03315C
| kouse1 = 03315C
| patroon_la2 =
| patroon_b2 = _france_rugby2627a
| patroon_ra2 =
| patroon_sh2 = _Adidas_whitelogo
| patroon_so2 = _redwhitestripe
| linkerarm2 = FFFFFF
| liggaam2 = FFFFFF
| regterarm2 = FFFFFF
| broek2 = 03315C
| kouse2 = FFFFFF
| statistiek = Statistiek
| toetse = [[Fabien Pelous]] (118)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=9;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
| toptoetspuntebehaler = [[Thomas Ramos]] (563)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=9;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
| meestedrieë = [[Damian Penaud]] (40)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=9;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
| jongstespeler =
| eerste = {{FRAru}} 8–38 {{NZLru-r}}<br />([[Parys]], [[Frankryk]]; 1 Januarie 1906)
| grootwen = {{FRAru}} 96–0 {{NAMru-r}}<br />([[Marseille]], Frankryk; 21 September 2023)
| grootverloor = {{NZLru}} 61–10 {{FRAru-r}}<br />([[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]], [[Nieu-Seeland]]; 9 Junie 2007)
| Wêreldbekerverskynings = 10/10
| jaar = 1987
| beste = Naaswenner in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] en [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]]
| url =
| unieurl = www.ffr.fr
}}
Die '''Franse nasionale rugbyspan''' ([[Frans]]: ''Équipe de France de rugby à XV'') is die nasionale [[rugby]]span wat [[Frankryk]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Rugby word in Frankryk deur die [[Franse Rugbyfederasie]] (''Fédération française de rugby'', FFR) geadministreer. Frankryk neem aan die jaarlikse [[Sesnasies-toernooi]] deel, saam met [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]], [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]], [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]], [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] en [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]]. Frankryk het die kampioenskap reeds 20 keer gewen, insluitende tien [[Grand Slam (Rugby)|Grand Slams]], en het nog agt ander kere die titel gedeel.
Frankryk se belangrikste internasionale verskyning is tydens die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi wat sedert 1987 beslis word. Sedert die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] het Frankryk by elke toernooi tot die uitklopfase gevorder. Frankryk het die eindstryd drie keer gehaal, waar hulle in 1987 en [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] teen die [[All Blacks]] en in [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] teen [[Wallabies|Australië]] verloor het. Frankryk het die [[Rugbywêreldbeker 2007]] aangebied, maar hulle is soos tydens die [[Rugbywêreldbeker 2003]] deur Engeland in die halfeindrondte uitgeskakel. Frankryk het as gasheer van die [[Rugbywêreldbeker 2023]] opgetree. Al is Frankryk telkens een van die gunstelingspanne om die rugbywêreldbeker te verower, het dié eer hulle nog nie te beurt geval nie.
Franse rugby dateer terug na 1872 toe dié sport deur Britse setlaars na Frankryk gebring is. Op [[Nuwejaarsdag]] 1906 het Frankryk sy eerste toetswedstryd teen Nieu-Seeland in [[Parys]] gespeel. Frankryk het toe sporadies teen die Tuisnasies begin speel, totdat die Franse in 1910 by die Tuisuniekampioenskap aangesluit het om die Vyfnasies (die huidige Sesnasies) te vorm. Frankryk het ook aan die rugbytoernooie van vroeë [[Olimpiese Somerspele]] deelgeneem, en die goue medalje in 1900 asook twee silwermedaljes in die 1920’s gewen. Die nasionale rugbyspan het in die 1950’s en 1960’s nog suksesse behaal en die Vyfnasies in 1959 vir die eerste keer gewen. Frankryk het hul eerste Grand Slam in 1968 ingepalm.
Frankryk speel tradisioneel in blou truie met wit broeke en rooi sokkies – wat aan die kleure van die [[vlag van Frankryk]] ontleen is. Naas hul kortnaam ''XV de France'' (''XV'' of ''quinze'' verwys na die 15 spelers) dra die span dus die byname ''les tricolores'' of ''les bleus''. Die Franse embleem is ’n goue Galliese hoenderhaan op ’n rooi skild. Hul alternatiewe kleure bestaan uit ’n wit trui met donkerblou broeke en sokkies. Frankryk se internasionale wedstryde word op verskeie plekke dwarsdeur die land gespeel; die [[Stade de France]] in die Paryse voorstad [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] word tydens die Sesnasies-toernooi gebruik, en Frankryk het ’n indrukwekkende tuisrekord op die [[Stade Vélodrome]] in [[Marseille]] waar hulle slegs twee keer verloor het: teen [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]] in 2004 en Nieu-Seeland in 2009. In 2002 is Frankryk deur Wêreldrugby as die “span van die jaar” aangewys. 13 voormalige Franse rugbyspelers is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. Frankryk is tans (Maart 2026) vierde op [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys gelys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
== Beheerliggaam ==
{{Hoofartikel|Franse Rugbyfederasie}}
[[Lêer:Occitània - Rugbi.svg|duimnael|Ligging van al die spanne, wat reeds aan die Franse Top 14 deelgeneem het (rooi punte); binne die rooi lyn is [[Oksitanië]], die tradisionele sentrum van Franse rugby]]
Die beheerliggaam vir rugby in Frankryk is die Franse Rugbyfederasie (''Fédération française de rugby'', FFR). Die FFR is op 13 Mei 1919 gestig en het die sportkommissie van die polisportiewe beheerliggaam, die Unie van Franse atletiese sportverenigings (''Union des sociétés françaises de sports athlétiques'', USFSA), vervang.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.ffr.fr/ffr/la_federation/presentation_de_la_federation |title=La Fédération |publisher=[[Franse Rugbyfederasie]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die FFR het op sy beurt in 1934 ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]], RE) as ’n mededinger vir die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) gestig;<ref name="rugbyfootballhistory">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1930s.htm |title=Historical Rugby Milestones 1930s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> hulle het eers in 1978 ’n lid van laasgenoemde geword.<ref name="Wêreldrugby">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/france |title=France |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> As gevolg van die baie groter gewildheid van rugby in Suid-Frankryk was dié sport veral in [[Oksitanië]] oor dekades heen deur ’n kleinskaalse strukturering gekenmerk. In die noorde van die land het elke plaaslike beheerliggaam toesig gehou oor ’n groter geografiese gebied. As deel van ’n fundamentele strukturele hervorming van die FFR in 2018 het die destydse 26 plaaslike beheerliggame 13 nuwes gevorm, wat nou amper met die geografiese uitbreiding van dié van die [[Franse geweste]] ooreenstem.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.ffr.fr/actualites/federation/reforme-territoriale-ligues-regionales |title=Réforme Territoriale : Ligues Régionales |publisher=[[Franse Rugbyfederasie]] |date=17 Oktober 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
Drie plaaslike beheerliggame is oorgrens: Aan die ''Ligue régionale Auvergne-Rhône-Alpes de rugby'' behoort ook ’n Switserse span,<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lamontagne.fr/clermont-ferrand-63000/sports/decouvrez-l-incroyable-servette-de-geneve-prochain-adversaire-de-cusset_13536638/ |title=Découvrez l'incroyable Servette de Genève, prochain adversaire de Cusset |publisher=[[Franse Rugbyfederasie]] |date=11 April 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> terwyl [[Andorra]] en [[Monaco]] onderskeidelik onder toesig van die ''Ligue régionale Occitanie de rugby'' en die ''Ligue régionale Provence Alpes Côte d'Azur de rugby'' is. Die ''Ligue nationale de rugby'' reël die professionele spelbedryf in Frankryk; hulle hou toesig oor die twee belangrikste Franse rugbytoernooie, die Top 14 met 14 spanne en die Pro D2 met 16 spanne.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lnr.fr/ligue-nationale-rugby/qui-sommes-nous |title=Qui sommes-nous? |publisher=Ligue nationale de rugby |date=2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Bo die nasionale kampioenskap word jaarliks saam met klubs uit Engeland, Ierland, Italië, Skotland en Wallis die Europese Rugbykampioenskapbeker en die Europese Rugby-uitdaagbeker beslis.
Naas die amptelike nasionale span roep die FFR ook ander keurspanne byeen. Net soos ander rugbylande beskik Frankryk oor ’n o. 20-nasionale span wat aan die o. 20-Sesnasies-toernooi en die [[Wêreldrugby o. 20-kampioenskap]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sixnationsrugby.com/team/france-u20/#latest |title=France U20 |publisher=[[Sesnasies-toernooi|Sesnasies]] |accessdate=25 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325063644/https://www.sixnationsrugby.com/team/france-u20/#latest |archive-date=25 Maart 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20/championship |title=World Rugby U20 Championship |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.ffr.fr/ffr/ecol_ovale/informations_generales |title=Le rugby à l’école |publisher=[[Franse Rugbyfederasie]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Sedert die 2017/18-seisoen is die Franse Barbarians die tweede nasionale span van Frankryk.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.ffr.fr/actualites/barbarians-francais/barbarians-francais-une-equipe-dexception |title=Barbarians Français : Une équipe d’exception |publisher=[[Franse Rugbyfederasie]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
== Geskiedenis ==
=== Vroeë jare ===
[[Lêer:France v great britain 1900.jpg|duimnael|Die Franse keurspan in hul eerste trui (wit met die USFSA se twee ringe), voordat hulle tydens die Olimpiese Somerspele 1900 teen Groot-Brittanje speel]]
[[Lêer:France XV v New Zealand 1906.jpeg|duimnael|Die eerste Franse span wat op 1 Januarie 1906 in Parys in die eerste toetswedstryd teen Nieu-Seeland te staan gekom het]]
Britse handelaars en studente wat in die [[Le Havre]]-streek van Frankryk gewoon het, het die rugbysport na Frankryk geneem en in 1872 die eerste Franse rugbyklub, Le Havre AC, gestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.terrynorm.ic24.net/rugby%20union%20history.htm#rugbyinfrance |title=How Le Havre became the birthplace of French rugby |publisher=terrynorm.ic24.net |accessdate=14 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150314190737/http://www.terrynorm.ic24.net/rugby%20union%20history.htm#rugbyinfrance |archive-date=14 Maart 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Kort daarna het die Britte die spel ook aan die Franse hoofstad [[Parys]] bekend gestel. Van dié stad het dit deur skole en universiteite oor die hele land begin versprei.<ref name="hundyears">{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/EN/News/Features/061114+dk+fre+rugby+100.htm |title=100 years of French Test rugby: part one |publisher=[[Wêreldrugby]] |author=Chris Thau |date=14 November 2006 |accessdate=11 Julie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711235014/http://www.irb.com/EN/News/Features/061114%2Bdk%2Bfre%2Brugby%2B100.htm |archive-date=11 Julie 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Alhoewel rugby oorspronklik in Noord-Frankryk ingevoer is, is dit in Suid-Frankryk meer gewild. In Parys is rugby – net soos in Engeland – deur die hoër klas en die elitistiese [[bourgeoisie]] beoefen. In Suid-Frankryk het dit veral [[Boer (landbou)|boere]] en [[landbou]]werkers van wingerde betrek. Rugby is hier as ’n soort weerstand teen die kulturele oorheersing van die hoofstad Parys beskou. Veral laïsisties-gesinde plaaslike politici het die sport ondersteun, omdat die [[Rooms-Katolieke Kerk]] dit as ’n gewelddadige en sondige sport bestempel het. Die plaaslike bevolking het dit ook as ’n middel vir die handhawing van hul eeue oue wedywering tussen enkele valleie, dorpe en nedersettings gebruik.<ref name="secret">{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/badge-of-dishonour-french-rugbys-shameful-secret-5329198.html |title=Badge of dishonour: French rugby's shameful secret |author=John Lichfield |publisher=[[The Independent]] |date=6 September 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
Die beheerliggaam Unie van Franse atletiese sportverenigings (''Union des sociétés françaises de sports athlétiques'', USFSA), wat in 1890 gestig is en verskeie sportsoorte in Frankryk bestuur het, het in 1892 die eerste Rugbytoernooi aangebied (sonder spanne van buite die hoofstadgebied [[Île-de-France]], wat eers van 1898 af kon deelneem).<ref name="hundyears" /> Die volgende jaar het die USFSA uit spelers van die Paryse klubs Racing Club de France en Stade Français ’n nasionale keurspan saamgestel, wat wedstryde teen Engelse klubs gespeel het.<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://rugby-nomades.qc.ca/info-nomades/histoire_tournament.php |title=Histoire du jeu |publisher=rugby-nomades.qc.ca |date=14 November 2006 |accessdate=17 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117120944/http://rugby-nomades.qc.ca/info-nomades/histoire_tournament.php |archive-date=17 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die [[Olimpiese Somerspele 1900]] in Parys is ook ’n rugbytoernooi aangebied en die USFSA het weer ’n keurspan saamgestel. Ná oorwinnings oor Groot-Brittanje (met 27–8; verteenwoordig deur die Moseley Wanderers) en Duitsland (met 27–17; verteenwoordig deur die SC Frankfurt 1880) het Frankryk die goue medalje ingepalm.<ref name="olympics">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/olympics.htm |title=Rugby at the Olympics |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die destydse Franse span word egter nie as ’n amptelike nasionale span erken nie.<ref name="hundyears" />
Op 1 Januarie 1906 is voor ’n skare van 3 000 toeskouers op die Paryse [[Parc des Princes]] die eerste toetswedstryd gespeel. Frankryk is deur die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]] tydens hul Europatoer met 38–8 verslaan.<ref name="ABGame88">{{en}} {{cite web |url=https://stats.allblacks.com/match-centre/report/All-Blacks-France-01-January-1906 |title=All Blacks vs France |publisher=All Blacks |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Later het die Nieu-Seelandse spelers [[Dave Gallaher]] en Billy Stead in die tydskrif ''The Complete Rugby Footballer'' die volgende skynbaar profetiese sin oor die Franse rugby geskryf:<ref name="ABGame88" />
{{cquote|We are strongly of the opinion that the game will spread in their country and that in the course of time they will put a team in the field which will command the utmost respect of any other.}}
{{cquote|Ons is oortuig daarvan dat die spel in hul land sal versprei en dat hulle mettertyd ’n span sal saamstel wat die grootste respek van enige ander sal kry.}}
Op 22 Maart dieselfde jaar het Frankryk, weer in Parys, vir die eerste keer teen Engeland gespeel, en dié keer met 8–35 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldrugbymuseum.blog/2015/08/14/match-report-france-v-england-1906/ |title=Match report – France v England, 1906 |publisher=World Rugby Museum |date=14 Augustus 2015 |accessdate=18 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418230650/https://worldrugbymuseum.blog/2015/08/14/match-report-france-v-england-1906/ |archive-date=18 April 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Frankryk het op 5 Januarie 1907 sy eerste oorsese toetswedstryd op Athletic Ground in [[Richmond, Londen|Richmond]] gespeel, maar hulle is deur Engeland met 13–41 geklop. Dié wedstryd was die eerste tussen albei spanne in Engeland en is enkele dae voor die afskop van die Tuisnasies-toernooi 1907 gespeel, waarby die Franse drie jaar later sou aansluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/570281/le-crunch-what-is-it-where-is-it-and-who-wins-it |title=Le Crunch: What is it? Where is it? And who wins it? |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=12 Maart 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Twee dae vroeër het ’n ander Franse span op die Paryse [[Parc des Princes]] teen die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] te staan gekom. Die Franse span het uitsluitlik uit spelers van die twee Paryse klubs Stade Français en Racing Club de France bestaan. Aangesien die beste Franse spelers destyds in Engeland was, het dié wedstryd geen toetsstatus geniet nie. Net twee van die span wat teen die All Blacks gespeel het, het teen Suid-Afrika uitgedraf – die vleuel Paul Sagot en die flank Georges Jérôme – en geen uit die span teen Engeland nie. Die heelwat meer ervare Springbokke het 13 drieë gedruk en Frankryk met 55–6 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyrelics.com/Museum/countries/SA/tr-1906.htm |title=1906-07 Springboks tour |publisher=rugbyrelics.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
=== Vyfnasies en Olimpiese Spele ===
[[Lêer:Stade de Colombes, 22.06.1919, jeux interalliés, rugby, match France contre Roumanie.JPG|duimnael|links|[[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] teen Frankryk tydens die Inter-Geallieerde Spele in 1919]]
[[Lêer:France vs England 1914.jpg|duimnael|Die Franse nasionale rugbyspan voor die wedstryd teen Engeland in 1914]]
[[Lêer:1924 France vs USA rugby match.jpg|duimnael|links|Rugbywedstryd tussen Frankryk en die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] tydens die Olimpiese Somerspele 1924]]
[[Lêer:France rugby 1924.jpg|duimnael|Die nasionale rugbyspan wat Frankryk tydens die [[Olimpiese Somerspele 1924]] verteenwoordig het]]
Frankryk het op 2 Maart 1908 vir die eerste keer [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]] ontmoet, maar hulle is met 14–36 verslaan, en op 20 Maart 1909 het Frankryk vir die eerste keer teen [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]] gespeel en met 8–19 verloor. Daarna het die beheerliggame van die Britse Tuisnasies die Franse vir hul jaarlikse toernooi genooi, waardeur die destydse Tuisnasies- die Vyfnasies-toernooi (vandag die [[Sesnasies-toernooi]]) geword het.<ref>{{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La fabuleuse histoire du rugby |publisher=Éditions de La Martinière |location=Parys |year=2011 |isbn=978-2-7324-4528-1 |pages=218}}</ref> Kort voor hul vertrek vir die eerste wedstryd tydens die Vyfnasies-toernooi 1910 teen Wallis het slegs 14 spelers by die treinstasie Parys-Saint-Lazare byeengekom, een man te min vir ’n volledige rugbyspan. Die spanbestuurder kon net betyds in ’n nabygeleë skilderyversameling ’n aan hom bekende plaasvervanger kry en hom van die saamgaan na [[Swansea]] oortuig.<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://rugby-nomades.qc.ca/info-nomades/histoire_pionniers.php |title=Joe Anduran : international contre un… Corot |publisher=Rugby Nomades |accessdate=27 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121127163048/http://rugby-nomades.qc.ca/info-nomades/histoire_pionniers.php |archive-date=27 November 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Gedurende die toernooi het Frankryk vir die eerste keer teen [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] te staan gekom. Sy eerste Vyfnasies-oorwinning het Frankryk in 1911 teen Skotland aangeteken (’n naelskraapse 16–15), andersins het die Franse tydens die eerste ses toernooie slegs nederlae gely.<ref name="bbc391">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/1776391.stm |title=Six Nations history |publisher=[[BBC]] |date=28 Januarie 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Op 11 Januarie 1913 het die Springbokke tydens hul Europatoer Frankryk besoek; die eerste toetswedstryd tussen albei spanne het in ’n 38–5-oorwinning vir Suid-Afrika geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/3984061.stm |title=History favours Springbok slam |publisher=[[BBC]] |author=James Standley |date=5 November 2004 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dié wedstryd het in ’n tydperk van 1911 tot 1920 geval, waarin Frankryk 18 agtereenvolgende wedstryde verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbydata.com/southafrica/france/gamesplayed/3/ |title=South Africa vs France > Games Played |publisher=rugbydata.com |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110656/http://www.rugbydata.com/southafrica/france/gamesplayed/3/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die internasionale spelbedryf vir vyf jaar stopgesit. Ses maande ná die wapenstilstand het die Franse op 11 Mei 1919 in ’n nieamptelike wedstryd teen die keurspan van die in Europa gestasioneerde Nieu-Seelandse Weermag te staan gekom en naelskraap met 13–14 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbymuseum.co.nz/tdih-may-11-1919-nz-army-team-leaves-europe/ |title=NZ Army team leaves Europe |publisher=New Zealand Rugby Museum |accessdate=25 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225021450/http://rugbymuseum.co.nz/tdih-may-11-1919-nz-army-team-leaves-europe/ |archive-date=25 Februarie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Twee dae later het die rugbykommissie van die USFSA afgestig en met die [[Franse Rugbyfederasie]] (FFR) sy eie beheerliggaam gestig. Tydens die Vyfnasies 1920 het Frankryk vir die eerste keer Ierland verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishexaminer.com/sport-columnists/arid-41221885.html |title=How France v Ireland became a sporting and cultural spectacle |publisher=Irish Examiner |author=Paul Rouse |date=7 September 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Olimpiese Somerspele 1920]] in [[Antwerpen]], [[België]], se rugbytoernooi was Frankryk saam met die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] die enigste deelnemers. In die enigste wedstryd van dié toernooi is die Franse verrassend met 8–0 verslaan, waarvolgens hulle net die silwermedalje gewen het.<ref name="olympics" /> In hul laaste wedstryd tydens die Vyfnasies 1921 het Frankryk teikens van ’n nuwe sterkte getoon en Ierland met 20–10 geklop. Alhoewel Frankryk in die volgende jaar nie een wedstryd gewen het nie, het hulle teen beide Skotland en Engeland gelykop gespeel.<ref name="SNHistory">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/6nations.htm#1999 |title=6 Nations History |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
Tydens die [[Olimpiese Somerspele 1924]] in Parys was rugbyunie vir die laaste keer op die program. Die gasheer Frankryk het in die eerste wedstryd teen [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] 13 drieë gedruk en hulle maklik met 59–3 verslaan; die vleuel Adolphe Jaureguy het vier drieë gedruk. In die eindstryd op 18 Mei 1924 op die Paryse Colombes-stadion het Frankryk weer teen die VSA te staan gekom. Die toernooi was baie omstrede: eers moes die Amerikaanse span twaalf ure waag voordat hulle toegelaat is om Frankryk binne te tree, en dan is aan hulle geen oefenveld aangebied nie. Met anti-Amerikaanse berigte het die Franse pers die situasie verder aangehits. In die eindstryd voor ’n oproerige skare van 30 000 is Frankryk met 17–3 verslaan, alhoewel hulle die gunstelinge was. Die Amerikaanse spelers is tydens die oorhandiging van die medaljes bestook en moes deur die polisie uit die stadion begelei word.<ref name="olympics" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.californiagoldenblogs.com/2012/6/20/3067036/1924-rugby-a-wild-olympic-rematch |title=1924 Rugby: A Wild Olympic Rematch |publisher=California Golden Blogs |date=20 Junie 2012 |accessdate=26 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826002655/https://www.californiagoldenblogs.com/2012/6/20/3067036/1924-rugby-a-wild-olympic-rematch |archive-date=26 Augustus 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Met dié mislukking het ’n reeks van 13 agtereenvolgende nederlae afgeskop. Onder andere is hulle in 1925 deur die All Blacks met 30–6 verslaan, wat die eerste keer sedert hul toets in 1906 weer na Europa getoer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/50 |title=1924/25 New Zealand tour to Europe and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
=== Skorsing uit die Vyfnasies ===
[[Lêer:Philippe Marcombes-Equipe de France de rugby.jpg|duimnael|Die Franse nasionale rugbyspan in 1933]]
Gedurende die tweede helfte van die 1920’s was die Franse meer en meer mededingend teenoor die ander deelnemende spanne en hulle het daarin geslaag om die afstand te laat krimp. In 1927 het Frankryk sy eerste oorwinning oor Engeland aangeteken en in 1928 oor Wallis.<ref name="SNHistory" /> In dieselfde jaar het hulle vir die eerste keer teen die [[Australië|Australiese]] [[Wallabies]] te staan gekom en net naelskraap verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/57 |title=1927/28 New South Wales tour to Europe and Canada |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Teen 1930 het die Franse Rugbyfederasie egter beheer oor die Franse rugby verloor. Berigte oor ’n beweerde professionalisme in die destyds streng amateursport – veral betaling en stropery van spelers deur middel van geheime ooreenkomste – het die Internasionale Rugbyraad merkbaar omgekrap. ’n Bydraende faktor was die probleem, dat wedstryde toenemend in gevegte ontaard en ook die toeskouers gewelddadig begin optree het.<ref name="secret" /> Veral tydens die Vyfnasies 1931 was die geweld sigbaar, toe tydens die wedstryd tussen Frankryk en Wallis verskeie spelers beserings opgedoen het. Uit protes teen die situasie het 14 toonaangewende klubs die ''Union française de rugby amateur'' gestig, wat van 1930 tot 1932 bestaan het. Ondanks verskeie waarskuwings het die FFR nie teen die IRVR se tevredenheid reageer nie, waarvolgens Frankryk van 1932 af as ’n nielid van die IRVR nie meer vir die Vyfnasies genooi is nie (gevolglik het die Vyfnasies weer die Tuisnasies-toernooi geword).<ref name="bbc391" /><ref name="liberation">{{fr}} {{cite web |url=https://www.liberation.fr/sports/2019/03/16/1931-violence-amateurisme-marron-la-france-exclue-du-tournoi-des-cinq-nations_1714764 |title=1931 : violence, amateurisme marron, la France exclue du Tournoi des cinq nations |publisher=Libération |author=Gilles Dhers |date=16 Maart 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworld.com/Story/0,18830,3551_1884973,00.html |title=2/3/4/5/6 Nations Winners |publisher=Rugby World |accessdate=6 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071006193153/http://www.rugbyworld.com/Story/0%2C18830%2C3551_1884973%2C00.html |archive-date=6 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Ten einde van die spelbedryf se voortbestaan was die FFR op soek na nuwe vennote. Aangesien Frankryk sedert 1927 jaarliks minstens een toetswedstryd teen [[Duitse nasionale rugbyspan|Duitsland]] gespeel het, is dié beheerliggaam se voorstel, ’n nuwe internasionale beheerliggaam te stig, goed ontvang. Onder leiding van die FFR is in 1934 die ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]], RE) met nege lede gestig, wat daarna die Europese Rugbybeker aangebied het.<ref name="rugbyfootballhistory" /> Die Franse nasionale rugbyspan het tydens dié toernooi uitsluitlik teen swakker spanne te staan gekom. Dit het tussen 1931 en 1937 tot ’n wenreeks van twaalf agtereenvolgende oorwinnings gelei – ’n rekord wat tot in 2022 bestaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbydata.com/france/mostwinsinarow/ |title=France > Most Wins in a row |publisher=rugbydata.com |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110649/http://www.rugbydata.com/france/mostwinsinarow/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1939 is die FFR deur die IRVR genooi, om vanaf die volgende jaar weer by die Tuisnasies aan te sluit. Die beplande Vyfnasies 1940 kon weens die [[Tweede Wêreldoorlog]] egter nie aangebied word nie.<ref name="liberation" /> Die internasionale spelbedryf is stopgesit, met een uitsondering: Op 25 Februarie 1940, twee en ’n half maande voor die Slag om Frankryk, het die nasionale span in Parys ’n wedstryd teen ’n keurspan van die [[Britse Weermag]] gespeel en is met 3–36 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/111894.html |title=Wooller inspires British Army triumph |publisher=ESPNscrum |author=Huw Richards |date=24 Februarie 2010 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
Met die swak nederlaag het die agteruitgang van die Franse rugby na vore getree. Tydens die skorsing het baie rugbyspelers by die professionele kode [[rugby league]] aangesluit. Tot in 1939 is binne enkele jare meer as 200 klubs gestig, wat bowendien meer toeskouers as rugby-unie-klubs gelok het. Voor die uitbreek van die oorlog was dit skynbaar onvermydelik, dat, soos in Australië, rugby league die dominante kode sou word. In Augustus 1940, net ses weke ná die insetting van die Vichy-regering deur die Duitse besetters, het die minister van sport, Jean Ybarnégaray, die verbod van rugby league aangekondig. Vier maande later het die maarskalk Philippe Pétain ’n dekreet onderteken, wat die onteiening van al die rugby-league-klubs en hul samesmelting met rugby-unie-klubs afgedwing het. Die regering wou met dié stap veral Frankryk se “morele waardes” laat “herleef” en die professionalisering in sport beëindig. Ander professionele sportsoorte soos [[sokker]], [[fietsry]] en [[boks]] is hierdeur egter nie geraak nie. Dekades later het aan die lig gekom dat die verbod veral aan die invloed van ampsdraers by die FFR te danke is, wat noue verhoudinge met die Vichy-regime gehandhaaf en die eerste geleentheid gegryp het om van die ernstige konkurrensie ontslae te raak. Rugby League kon ná die bevryding van Frankryk nooit van dié nekslag herstel nie en word vandag deur rugby unie oorheers.<ref name="secret" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://rl1908.com/Rugby-League-News/vichy.htm |title=French Rugby League – Still Awaiting An Apology |publisher=rl1908.com |accessdate=11 Mei 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060511184130/http://rl1908.com/Rugby-League-News/vichy.htm |archive-date=11 Mei 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
=== Van hertoelating tot die eerste Grand Slam ===
[[Lêer:Rugby Italia Francia J Prat e Rosi.png|duimnael|Frankryk teen Italië in Rome, 1954, links Jean Prat]]
[[Lêer:Argentina France rugby 1954.jpeg|duimnael|Wedstryd tussen Argentinië en Frankryk in 1954, voorblad van ''El grafico'']]
[[Lêer:Rugby Italy vs France 1960.jpg|duimnael|Frankryk teen Italië in April 1960]]
Gedurende die naoorlogse tydperk het die Franse rugby ’n ontwikkeling begin toon. In 1945 en 1946 is die ''Victory Internationals'' beslis – ’n reeks wedstryde teen nasionale en militêre keurspanne wat nie die volle toetsstatus geniet het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldrugbymuseum.com/from-the-vaults/players/after-the-war-the-victory-internationals-1945-46 |title=After the War: The Victory Internationals, 1945-46 |publisher=World Rugby Museum |author=J. R. Suber |date=10 Junie 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Van 1947 af het Frankryk weer aan die Vyfnasies deelgeneem. Frankryk het in 1948 Wallis vir die eerste keer in [[Cardiff]] verslaan en in 1951 Engeland in Londen.<ref>{{en}} {{cite book |authors=Alex Potter, Georges Duthen |title=The Rise of French Rugby |publisher=A.H. & A.W. Reed |location=Wellington |date=1961 |pages=99}}</ref> Ook in 1948 het hulle hul eerste oorwinning oor die Wallabies aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/97 |title=1947/48 Australia tour to Europe and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1949 het Frankryk as eerste Europese span [[Argentinië]] besoek en die toetsreeks van twee wedstryde teen die [[Argentynse nasionale rugbyspan|Poemas]] beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/104 |title=1949 France tour to Argentina |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1952 het Frankryk sy tweede wedstryd teen die Springbokke met 3–25 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/109 |title=1951/52 South Africa tour to Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Frankryk het in 1954 vir die eerste keer die Vyfnasies-titel met Engeland en Wallis gedeel.<ref name="SNHistory" /> In dieselfde jaar het Frankryk ook sy eerste 3–0-oorwinning oor Nieu-Seeland op die Stade de Colombes aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.com/rugby/story/_/id/15334046/loss-ended-generation-all-blacks |title=The loss that ended a generation of All Blacks |publisher=ESPNscrum |author=Huw Richards |date=18 Februarie 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In Augustus 1954 het Frankryk Argentinië weer vir twee toetswedstryde besoek.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/121 |title=1954 France tour to South America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1955 het Frankryk Engeland, Ierland en Skotland verslaan, en ’n oorwinning oor Wallis sou aan hulle die eerste Grand Slam besorg het, d.w.s. oorwinnings oor al die deelnemende spanne gedurende dieselfde toernooi. Frankryk is egter deur Wallis met 16–11 op die Stade de Colombes in Parys geklop en van die historiese geleentheid ontneem; hulle het egter daarin geslaag om die Vyfnasies-titel te deel.<ref>{{fr}} {{cite book |authors=Pierre Salviac, Roger Couderc |title=Le tournoi des cinq nations: 1910–1980 Tous le matches, tous les résultats, tous les jouers |publisher=Éditions Nathan |location=Parys |year=1981 |pages=71–72}}</ref>
Die boumeesters van die Franse rugbyrenaissance was die spankapteins [[Jean Prat]] en [[Lucien Mias]]. Laasgenoemde het die lynstaan se ingooi verder ontwikkel en ’n nuwe aanvallende dimensie by die voorspel gevoeg. Frankryk het in 1958 die eerste span van die [[Noordelike Halfrond]] geword om ’n toer na Suid-Afrika te onderneem. Hulle is voor die toer as groot buiteperde beskou, maar Frankryk het die Springbokke verras en die twee-toetsreeks gewen. Onder hul kaptein Lucien Mias, wat die beseerde toerkaptein Michel Celaya vervang het, het die onderskatte Franse span die eerste toets op [[Nuwelandstadion|Nuweland]] in [[Kaapstad]] 3–3 geëwenaar en toe nog ’n groter skok aan die Springbokke besorg deur Suid-Afrika op die [[Johannesburg]]se [[Ellispark-stadion|Ellispark]] met 9–5 te klop. Dié reeksoorwinning word as ’n keerpunt in die Franse rugbygeskiedenis beskou én het aangedui dat Frankryk nou ’n toprugbyland is. Nogtans het Frankryk aan die FIRA verbonde gebly en aan die onreëlmatige [[Europese Rugbykampioenskap|Europese Nasiesbeker]] deelgeneem. In die wedstryde tydens dié toernooie, wat amper almal deur Frankryk gewen is, het meestal die Franse reserwespanne uitgedraf; gevolglik word hulle nie as toetswedstryde beskou nie (behalwe vir die wedstryde teen die hoër geagte Roemene).<ref>{{en}} {{cite book |authors=Alex Potter, Georges Duthen |title=The Rise of French Rugby |publisher=A.H. & A.W. Reed |location=Wellington |date=1961 |pages=83–91}}</ref> Oorwinnings oor Skotland en Wallis op die Stade de Colombes, saam met ’n 3–3-gelykop teen Engeland op Twickenham, het aan Frankryk in 1959 die eerste alleenlike Vyfnasies-titel besorg. Hulle het in Dublin reeds as kampioen aangekom, en slegs die Grand Slam deur ’n 5–9-nederlaag afgestaan.<ref name="SNHistory" />
Tydens die Vyfnasies 1960 het ''Les Bleus'' op Cardiff Arms Park vier drieë gedruk en een afgestaan en daarna Ierland met ’n rekordtelling van 23–6 verslaan. Aangesien Frankryk se wedstryd teen Engeland vroeër gelykop geëindig het, moes dié twee spanne die trofee deel. Pierre Albaladejo het tydens die 23–6-oorwinning oor Ierland ’n nuwe rekord vir die meeste skepdoele aangeteken, naamlik drie.<ref name="SNHistory" /> Frankryk het toe vir ’n toer na Argentinië vertrek. In drie toetswedstryde het Frankryk in sy drie oorwinnings 78 punte aangeteken, teenoor die Poemas se twaalf punte.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/156 |title=1960 France tour to South America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1961 het Frankryk die Vyfnasies-trofee ongedeeld ingepalm.<ref name="SNHistory" /> Gelyktydig het die Springbokke hul Europatoer van 1960/61 onderneem en ’n Grand Slam aangeteken, nadat hulle die vier Tuisnasies – Skotland, Ierland, Engeland en Wallis – tydens dieselfde toer geklop het, maar hulle is deur Frankryk in ’n 0–0-gelykop op die Stade de Colombes vasgebind.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/157 |title=1960/61 South Africa tour to Europe and East Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Nadat gevegte uitgebreek het, is dié wedstryd amper afgelas. Verskeie sportjoernaliste het na die wedstryd as “wedstryd van die eeu” verwys.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.cairn.info/revue-le-temps-des-medias-2007-2-page-121.htm |title=Le rugby n'est pas devenu un sport national grâce à la télévision ! |publisher=cairn.info |authors=Hubert Cahuzac, Guy Lochard, Joris Vincent |date=Februarie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> ''Les Tricolours'' het in 1961 die eerste Europese span geword om na Nieu-Seeland te toer. ''Les Bleus'' het egter die helfte van die provinsiale wedstryde en al drie toetswedstryde teen die All Blacks verloor. Op pad huis toe het die Franse in Australië vasgemaak en in [[Sydney]] die eerste wegoorwinning oor die Wallabies (met 15–8) aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/160 |title=1961 France tour to Australasia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Frankryk het die 1962-Vyfnasies gewen, maar ná ’n nederlaag teen Wallis weer ’n Grand Slam in die vierde agtereenvolgende jaar misgeloop.<ref name="SNHistory" /> Eers in 1964 het die Franse span sy eerste nasionale afrigter gekry; voorheen het die spankaptein dié rol vervul. In dieselfde jaar het hulle weer na Suid-Afrika getoer. Hulle het net een van hul ses wedstryde verloor en Suid-Afrika in die enigste toetswedstryd met 8–6 verslaan. Die Suid-Afrikaanse afrigter [[Danie Craven]] was tot sy dood in 1993 daarvan oortuig dat dit die ergste toetswedstryd was waarin die Springbokke in dié tyd gespeel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugby365.com/countries/france/springbok-tricolour-the-first-10-encounters |title=Springbok & Tricolour – the First 10 Encounters |publisher=rugby365.com |date=8 November 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
Frankryk het tydens die Vyfnasies 1966 ’n rekordoorwinning oor Engeland (13–0) aanteken. Ná agtereenvolgende oorwinnings oor Wallis het Frankryk die 1967-Vyfnasies-titel ingepalm. Hulle het die titel in die laaste wedstryd teen Ierland op Lansdowne Road, wat Frankryk met 11–6 gewen het, beklink; net ’n 8–9-nederlaag teen Skotland in die eerste wedstryd het egter verhoed dat hulle ook ’n Grand Slam gewen het.<ref name="SNHistory" /> Frankryk het gedurende somer 1967 weer ’n toer na Suid-Afrika aangepak. Hulle is in [[Durban]] met 26–3 en tydens die “slag van [[Bloemfontein]]” met 16–3 geklop, maar hulle was in staat om te herstel en die derde toets in Johannesburg met 19–14 te wen en in die laaste in Kaapstad ’n 6–6-gelykop aan te teken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/188 |title=1967 France tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Aan die begin van Januarie 1968 moes die nasionale span twee ernstige terugslae verwerk: Op Nuwejaarsdag het die nasionale speler [[Guy Boniface]] aan die gevolge van ’n motorongeluk beswyk. Vier dae later is Jean-Michael Capendeguy oorlede, toe hy op pad huis toe van Boniface se begrafnis ook in ’n noodlottige ongeluk dood is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.com/rugby/story/_/id/21931330/mercurial-french-centre-guy-boniface-remembered-50th-anniversary |title=Mercurial French centre Guy Boniface remembered on 50th anniversary |publisher=ESPNscrum |author=Huw Richards |date=1 Januarie 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dié tragiese gebeurtenisse het die span laat saam staan en tydens die daaropvolgende Vyfnasies 1968 het hulle nie net die toernooi gewen nie, maar ook vir die eerste keer ’n Grand Slam ingepalm. Die spankaptein [[Christian Carrère]] het daarna gemeen, dat die Franse voorheen net as gaste geduld is, maar daarna het die Britte hulle as ’t ware gerespekteer.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://sport24.lefigaro.fr/rugby/xv-de-france/actualites/il-y-a-cinquante-ans-le-xv-de-france-lancait-sa-revolution-894722 |title=Il y a cinquante ans, le XV de France lançait sa révolution |publisher=Le Figaro |author=David Reyrat |date=31 Maart 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
=== Tweede Grand Slam en politieke inmenging ===
[[Lêer:Rugby argentina vs france.jpg|duimnael|Frankryk teen Argentinië tydens hul [[Suid-Amerika]]toer in 1974, voorblad van ''El grafico'']]
Vier maande ná die historiese sukses het die Franse ’n maandelange toer na Australië en Nieu-Seeland onderneem. Hulle het al die drie toetswedstryde teen die All Blacks verloor en is ook in die vierde toetswedstryd deur die Wallabies verslaan (laasgenoemde met slegs een punt verskil).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/193 |title=1968 France tour to Australiasia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Nog twee nederlae het in November 1968 gevolg, toe Suid-Afrika Frankryk besoek het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/197 |title=1968 South Africa tour to France |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Altesaam het ''Les Bleus'' sedert hul Grand Slam tien agtereenvolgende nederlae gely. Nadat hulle herstel het, het ''Les Bleus'' voortgegaan om as ’n belangrike meedinger in die Vyfnasies op te tree, die titel in 1970 gedeel, en in 1971 as naaswenner geëindig.<ref name="SNHistory" /> Vir hul 1971-toer na Suid-Afrika is die gekleurde speler [[Roger Bourgarel]] in ooreenstemming met die [[apartheid]]sbeleid aanvanklik deur die keurkommissie van die span uitgesluit, maar ná intervensie deur die FFR-president [[Albert Ferrasse]] weer vir die span gekeur. Die met Ferrasse bevriende Danie Craven, intussen president van die Suid-Afrikaanse beheerliggaam, het sy uitdruklike toestemming hiervoor gegee. Die twee toetswedstryde het in ’n gelykop en ’n oorwinning vir die Springbokke geëindig.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lequipe.fr/Rugby/Actualites/-le-respect-je-l-ai-gagne-sur-le-terrain/419378 |title=«Le respect, je l'ai gagné sur le terrain» |publisher=L’Équipe |author=Gilles Navarro |date=24 November 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
’n Toetsreeks tuis teen die Wallabies gedurende laatherfs 1971 het in ’n oorwinning en ’n nederlaag geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/222 |title=1971 Australia tour to France and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1972 het Frankryk in die toetswedstryd op [[Stade Olympique Yves-du-Manoir|Yves du Manoir Stadium]] in Colombes ses drieë gedruk en slegs een drie afgestaan om sodoende hul hoogste oorwinning (met 37–12) in dié tyd oor die “aartsvyand” Engeland aan te teken. Dié toernooi kon weens die [[Noord-Ierland]]-konflik nie voltooi word nie, waardeur geen span die titel ingepalm het nie. Ná die Bloed-Sondag op 30 Januarie is die Britse ambassade in [[Dublin]] deur ’n woedende skare afgebrand en baie spelers het dreigbriewe, vermoedelik van die IRA, ontvang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/wales-rugby-team-faced-death-14308714 |title=When the Wales rugby team faced 'death threats' in Ireland before a performance from the gods |author=Mark Orders |publisher=Wales Online |date=19 Februarie 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarna het Frankryk vir sy teenbesoek na Australië getoer, waar hulle ’n gelykop en ’n naelskraapse oorwinning aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/227 |title=1972 France tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Vyfnasies 1973 het op ’n unieke manier geëindig: Ná twee oorwinnings en twee nederlae elk het al die vyf deelnemende spanne in dieselfde plek geëindig en die titel gedeel.<ref name="SNHistory" /> In 1974 het Frankryk twee toetswedstryde in Argentinië gewen, tydens die eerste teenbesoek van die Poemas die volgende jaar het nog twee oorwinnings gevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/248 |title=1974 France tour to South America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/264 |title=1975 Argentina tour to France |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
In 1975 het die Franse na Suid-Afrika getoer en elf wedstryde gespeel, waarvan hulle ses gewen het (in albei toetswedstryde het die Springbokke geseëvier). Tydens dié toer het Craven drie wedstryde teen swart en multietniese spanne gereël – ’n voorwaarde “sine qua non”, wat Ferrasse vir die Franse besoek geëis het.<ref>{{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La fabuleuse histoire du rugby |publisher=Éditions de La Martinière |location=Parys |year=2011 |isbn=978-2-7324-4528-1 |pages=574–576}}</ref> Die Vyfnasies 1976 het vir Frankryk goed verloop, hul enigste nederlaag was teen Wallis en hulle het Engeland met 30–9 geklop.<ref name="SNHistory" /> Tydens die Vyfnasies 1977 het die Franse onder hul kaptein [[Jacques Fouroux]] hul tweede Grand Slam aangeteken. Hulle het die ander spanne heeltemal oorheers en gedurende die vier wedstryde geen enkele drie toegelaat nie, die eerste span in die toernooigeskiedenis wat daarin geslaag het; daarbenewens het hulle elke wedstryd met dieselfde beginspan aangepak.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.franceinter.fr/emissions/la-chronique-de-xavier-mauduit/la-chronique-de-xavier-mauduit-05-fevrier-2017 |title=Le Grand Chelem d’anthologie du XV de France en 1977 |publisher=France Inter |date=5 Februarie 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die toer in vroegsomer 1977 na Argentinië het Frankryk in die twee toetswedstryde ’n oorwinning en ’n gelykop aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/300 |title=1977 France tour to Argentina |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In November dieselfde jaar het Frankryk die All Blacks in [[Toulouse]] met 18–10 verslaan, maar hulle is in Parys met 15–3 geklop, waardeur dié toetsreeks gelykop geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/305 |title=1977 New Zealand tour to France and Italy |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1978 het Frankryk die kans op nog ’n Grand Slam gehad. In die laaste beslissende wegwedstryd in Cardiff het Wallis egter met 16–9 geseëvier en op sy beurt ’n Grand Slam ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/france/2294438/1978-Finest-hour-of-the-Welsh-golden-boys.html |title=1978: The finest hour of the Welsh golden boys |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Brendan Gallagher |date=14 Maart 2008 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In Maart 1978 het die Franse beheerliggaam uiteindelik ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword – 65 jaar nadat die USFSA se eerste aansoek op lidmaatskap verwerp is.<ref name="Wêreldrugby" /><ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5 |url=https://books.google.ch/books?id=-VhvJML6xa4C&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false}}</ref> Gelyktydig het die FFR aan die FIRA verbonde gebly. Op 14 Julie 1979, die [[Franse Nasionale Dag]], het Frankryk die All Blacks weg in [[Auckland]] verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/320 |title=1979 France tour to New Zealand and Pacific |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
[[Lêer:Jean-Pierre Rives (1981).jpg|duimnael|upright|Jean-Pierre Rives, spankaptein in 1981]]
In 1979 het die Franse regering ’n beplande toer van die Springboks na Frankryk verbied en verklaar dat dit “onvanpas” sou wees om Suid-Afrikaanse spanne te huisves.<ref>{{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La fabuleuse histoire du rugby |publisher=Éditions de La Martinière |location=Parys |year=2011 |isbn=978-2-7324-4528-1 |pages=607}}</ref> Nadat die Visa-aansoeke vir die Suid-Afrikaanse spelers in September 1979 deur die Franse owerhede afgekeur is, het die buitelandse ministers van albei lande vergader. Daarna het die Suid-Afrikaanse buitelandse minister die Suid-Afrikaanse Rugbyraad (SARR) oor die Franse houding ingelig, waarvolgens tot minstens ná die [[Olimpiese Somerspele 1980]] ’n wedersydse ontmoeting op sportiewe vlak onmoontlik sou wees. Ten spyte van die Franse regering se protes het die Franse Rugbyfederasie daarop besluit om ’n uitnodiging van die SARR te aanvaar en in 1980 na Suid-Afrika te toer, maar ook om vooraf die stand van sake in Suid-Afrika te laat ondersoek.<ref>{{en}} [[Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasseverhoudings|SAIRV]]: ''Survey of Race Relations in South Africa 1979''. Johannesburg 1980, bl. 592.</ref> Dié ontmoeting het in Oktober 1980 te midde van internasionale betogings plaasgevind. Ná afsluit van die Franse ondersoek in Suid-Afrika het die president van die Franse beheerliggaam, Albert Ferrasse, verklaar, dat hy nog nie met die vordering rakende die opheffing van rasseskeiding in die Suid-Afrikaanse rugbyspel tevrede was nie.<ref>{{en}} SAIRV: ''Survey of Race Relations in South Africa 1980''. Johannesburg 1981, bl. 598.</ref> In November 1980 het Frankryk in die laaste wedstryd teen Suid-Afrika gedurende die apartheidsera te staan gekom; in die sogenoemde “[[somer]]toets” teen die Springbokke op die Kaapstadse [[Nuwelandstadion]] is die Franse span onder hul kaptein [[Jean-Pierre Rives]] deur die Springbokke met 37–15 maklik verslaan. Op 8 April 1983 het die Franse regering al die sportbeheerliggame verbied om in verbinding met hul Suid-Afrikaanse eweknieë te tree, wat onder andere die skrapping van die Franse span se toer na Suid-Afrika tot gevolg gehad het.<ref>{{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La fabuleuse histoire du rugby |publisher=Éditions de La Martinière |location=Parys |year=2011 |isbn=978-2-7324-4528-1 |pages=638–639}}</ref>
=== Laaste jare van die amateurtydperk ===
[[Lêer:Argentina francia peleando ingoal.jpg|duimnael|Argentinië teen Frankryk in 1988, ''El grafico'']]
Jacques Fouroux is net voor die afskop van die Vyfnasies 1981 as Franse afrigter aangestel. Gedurende die tien jaar onder sy bestuur het Frankryk die Vyfnasies ses keer gewen, in 1983, 1986 en 1988 die titel met onderskeidelik Ierland, Skotland en Wallis gedeel en ook twee Grand Slams (in 1981 en 1987) ingepalm. In 1981 het Frankryk die Grand Slam op Twickenham beklink. Die Vyfnasies 1983 het in die laaste wedstryd teen die verdedigende kampioen Ierland op Lansdowne Road neergekom, wat Ierland met 22–16 gewen het. Skotland en Frankryk het die Grand Slam op Murrayfield beslis, wat die Skotte ingepalm het. Die 1986-Vyfnasies-titel is deur Skotland en Frankryk gedeel, nadat albei spanne drie wedstryde gewen en een elk verloor het.<ref name="SNHistory" /> Tydens die Vyfnasies 1989 het ’n 0–11-nederlaag teen Engeland die Franse van nog ’n Grand Slam ontneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/that-1980s-sports-blog/2013/mar/20/remembering-england-cardiff-five-nations-1989 |title=Remembering England’s woe in Cardiff in the 1989 Five Nations |publisher=[[The Guardian]] |author=Pyem Steven |date=20 Maart 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Frankryk se sukses was gegrond op hul sterk skrum. Dié taktiek het nie met die Franse se gewone spelstyl ooreengestem nie, want hulle het veral op wye gooie, feintjies en ’n algemeen lewendige spel met baie entoesiasme staat gemaak. Die feit het ’n aantal Franse kommentators, wat ’n meer tegniese benadering verkies het, ontstel. Teenoor die Britse pers het Fouroux sy resep vir sukses bondig met “geen skrum, geen oorwinning” (''no scrum, no win'') omskryf, wat ’n [[Gevleuelde uitdrukking|gevleuelde woord]] geword het.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lequipe.fr/Rugby/Article/Les-grandes-phrases-du-sport-6-6-jacques-fouroux-no-scrum-no-win/1095114 |title=Les grandes phrases du sport (6/6) – Jacques Fouroux : « No scrum, no win » |author=Francois-Guillaume Lemouton |publisher=L’Équipe |date=3 Januarie 2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
Bekende name uit die tydperk sluit in Philippe Sella, Daniel Dubroca en Serge Blanco. Teen spanne van die Suidelike Halfrond het ''Les Bleus'' ook ’n aantal suksesse behaal, veral teen Argentinië en Australië. In teenstelling daarmee is hulle verskeie kere deur Nieu-Seeland verslaan. Veral die All Blacks se Frankryktoer gedurende herfs 1986 is noemenswaardig. Die Nieu-Seelanders het ’n grootliks onervare span ontbied, aangesien baie van die beste spelers ten spyte van ’n verbod as “Nieu-Seelandse Kavaliers” ’n nieamptelike toer na Suid-Afrika onderneem het en gevolglik geskors is. Die ''Baby Blacks'' het nogtans in Toulouse met 19–7 geseëvier. Frankryk het daarna in die “Slag in [[Nantes]]” wraak geneem en met 16–3 gewen. Drie dekades later het ’n aantal Nieu-Seelandse spelers aan die ondersoekjoernalis Pierre Ballester verklap dat dié die hardste en wreedste spel in hul lewe was. Die Franse was blykbaar “met amfetamiene toegegooi”. Alhoewel die bewerings nooit bevestig is nie, het dit vir die IRVR aanleiding gegee om voortaan die gebruik van opkikkers te bestry.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/all-blacks/66622194/france-loaded-on-drugs-for-infamous-1986-all-blacks-battle-of-nantes-test |title=France 'loaded' on drugs for infamous 1986 All Blacks 'Battle of Nantes' test |publisher=stuff.co.nz |date=25 Februarie 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
Ná hul Grand Slam tydens die Vyfnasies 1987 het Frankryk die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] in Australië en Nieu-Seeland enkele maande later as een van die gunstelinge betree. Alhoewel hulle in die eerste groepwedstryd teen Skotland net gelykop gespeel het, het hulle maklik met Roemenië en [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Zimbabwe]] afgereken en sodoende hul groep gewen. In die kwarteindstryd het hulle [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]] en in die halfeindstryd Australië met 30–24 verslaan (nadat hulle drie keer agterna was). Frankryk kon die prestasie in die eindstryd teen die gunstelinge Nieu-Seeland nie herhaal nie en is toe met 29–9 geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1987/overview |title=Rugby World Cup 1987: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1988 het Frankryk vier keer agtereenvolgens teen Argentinië te staan gekom (elk twee keer weg en tuis) en drie keer geseëvier.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/467 |title=1988 France tour to South America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/478 |title=1988 Argentina tour to France |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1990 het Daniel Dubroca as afrigter oorgeneem, maar hy het nie oortuig nie. Onder andere het ''Les Bleus'' in dieselfde jaar twee keer elk teen Australië en Nieu-Seeland verloor, maar ook teen Roemenië.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/510 |title=1990 France tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/518 |title=1990 New Zealand tour to France |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/39?Stagione=1989%2F90 |title=1989/90 FIRA Trophy |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1991]] het die span blykbaar weer herstel. Ná oorwinnings oor Roemenië, Fidji en [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] het die Franse hul groep gewen. Frankryk het egter in die kwarteindstryd teen Engeland vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1991/overview |title=Rugby World Cup 1991: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
Gevolglik het met Pierre Berbizier nog ’n bekende voormalige nasionale speler uit die 1980’s die leisels oorgeneem. Nadat ná die einde van die apartheidstelsel Suid-Afrika se verbanning uit internasionale sport gelig is, het die Springbokke in 1992 na Frankryk getoer (’n nederlaag en ’n oorwinning elk).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/553 |title=1992 South Africa tour to France and England |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1993 het Frankryk sy teenbesoek na Suid-Afrika aangepak. Die toerkaptein Jean-Francois Tordo is in ’n wedstryd teen die [[Westelike Provinsie]] beseer en met Olivier Roumat vervang. Frankryk het die toetsreeks gewen, deur ’n gelykop en ’n oorwinning oor hul gashere aan te teken – hulle het met 18–17 op die [[Johannesburg]]se Ellispark gewen, nadat hulle in die vorige toetswedstryd in [[Durban]] met 20–20 gelykop gespeel het. Die reeksoorwenning was onverwags: Frankryk het voorheen teen ’n Suid-Afrikaanse B-span en die provinsiale span [[Blou Bulle|Noord-Transvaal]] verloor, en gelykop teen die Vrystaat gespeel.<ref>{{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La fabuleuse histoire du rugby |publisher=Éditions de La Martinière |location=Parys |year=2011 |isbn=978-2-7324-4528-1 |pages=830–840}}</ref> Gedurende die vroeë 1990’s is Frankryk tydens die Vyfnasies-toernooi deur Engeland oorheers. Agt agtereenvolgende nederlae teen Will Carling se span, beginnende in 1989, het die Franse rugby se gebrek aan dissipline onderstreep. ’n Enkele Vyfnasies-titel is in 1993 ingepalm, nadat Engeland in beide Cardiff en Dublin verslaan is.<ref name="SNHistory" /> In 1992 het Argentinië Frankryk met 24–20 in Nantes laat verstom, die Poemas se eerste oorwinning op Franse bodem ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/558 |title=1992 Argentina tour to Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
Tydens hul somertoer 1994 na Nieu-Seeland het die Franse onder hul kaptein Philippe Saint-André ’n 2–0-reeksoorwinning oor die All Blacks aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/590 |title=1994 France tour to Canada and New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dié reeksoorwinning is deur die beroemde “drie aan die einde van die wêreld” (''essai du bout du monde'') tydens die tweede toetswedstryd op 3 Julie in Auckland verseël, toe die Franse kaptein [[Philippe Saint-André]] gedurende die laaste minute vanaf die Franse helfte ’n teenaanval begin en [[Jean-Luc Sadourny]] die wendrie gedruk het.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.liberation.fr/sports/1994/12/29/au-bout-de-la-terre-les-francais-marquent-un-essai-du-bout-du-monde_117447 |title=Au bout de la terre, les Français marquent un essai du bout du monde |publisher=Libération |author=Jacques Maigne |date=29 Desember 1994 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná ’n gemengde Vyfnasies 1995 was die Franse voor die afskop van die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika nie een van die gunstelinge nie. ''Les Bleus'' het egter in een van die verassings van dié toernooi ontpop. Tydens die groepfase het hulle [[Ivoriaanse nasionale rugbyspan|Ivoorkus]] en [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] verslaan, voordat hulle met ’n oorwinning oor Skotland hul groep gewen het. In die kwarteindstryd het hulle Ierland verslaan, voordat Frankryk in die halfeindstryd ná ’n naelskraapse nederlaag teen die latere kampioen Suid-Afrika uitgeskakel is. In die klein finale om die derde plek het Frankryk Engeland verslaan en sodoende ’n nederlaagreeks teen hul “aartsvyande”, wat in 1989 begin het, beëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1995/overview |title=Rugby World Cup 1995: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
=== Van professionalisering tot die wêreldbeker op eie bodem ===
[[Lêer:France All Blacks 16-11-2002.jpg|duimnael|Frankryk huisves die [[All Blacks]] in die [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]], 2002]]
[[Lêer:France Ecosse 6-02-2004.jpg|duimnael|Frankryk (in wit) teen Skotland in 2004]]
[[Lêer:France-Wales 24022007 - 10.jpg|duimnael|Frankryk teen Wallis tydens die [[Sesnasies-toernooi]] 2007]]
[[Lêer:2007 Corleto Paris.jpg|duimnael|Openingswedstryd van die [[Rugbywêreldbeker 2007]] tussen Argentinië en Frankryk]]
[[Lêer:Ka mate.jpg|duimnael|Frankryk beantwoord die Nieu-Seelandse [[haka]] tydens die 2007-kwarteindstryd met ’n nabystaan – en sou die wedstryd later wen]]
In Augustus 1995 het die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) al die beperkinge rakende die spelers se betaling opgehef en daarmee die professionele tydperk van die rugbyspel ingelui. Gedurende dié oorgangsfase het [[Jean-Claude Skrela]], nog ’n voormalige nasionale speler, die span afgerig. Sy doel was om die Engelse oorheersing te beëindig. Die Vyfnasies is veral deur Engeland gewen, wat die Vyfnasies-trofee in 1995 ingepalm en die titel in 1996 verdedig het. Tydens dié toernooi het Frankryk Engeland geklop, maar hulle is deur hul een-punt-nederlaag teen Wallis in die laaste wedstryd van die titel ontneem.<ref name="SNHistory" /> Ná die Vyfnasies het Frankryk Roemenië gehuisves en later vir ’n twee-toetsreeks na Argentinië vertrek; die Franse het al dié wedstryde gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/628 |title=1996 France tour to Argentina |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Aan die einde van die jaar het hulle Wallis ontmoet, wat Frankryk in die laaste wedstryd van die Vyfnasies geklop het, maar dié keer het Frankryk met 40–33 gewen; dié prestasie is egter deur twee tuisnederlae teen die Springbokke opgevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/636 |title=1996 South Africa tour to Argentina, France and Wales |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Nadat hulle die 1996-Vyfnasies-kampioenskap net-net misgeloop het, het Frankryk die nuwe seisoen met vertroue begin, tydens die Vyfnasies 1997 onoorwonne gebly en hul vyfde Grand Slam ingepalm.<ref name="SNHistory" /> Die beslissende wedstryd teen Skotland was ook die laaste Vyfnasies-wedstryd op die Paryse [[Parc des Princes]], aangesien die Franse sedert 1998 die nuwe [[Stade de France]] vir hul tuiswedstryde gebruik.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rugbyrama.fr/rugby/6-nations/2017/flashback-le-france-ecosse-de-1997-un-match-pour-l-histoire_sto6051562/story.shtml |title=Flashback : Le France – Écosse de 1997, un match pour l'histoire |publisher=rugbyrama.fr |author=Grégory Letort |date=8 Februarie 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
Een week ná die sukses het Frankryk vir die laaste keer in ’n wedstryd van die Europese Nasiesbeker te staan gekom. Hulle is vir die eerste keer deur die latere Vyfnasies-toetreder Italië met 40–32 verslaan en van die titel ontneem. Die Italianers het op hul beurt bewys, dat hulle aan die beste Europese rugbyspanne behoort.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rugbyrama.fr/rugby/6-nations/2018/flashback-france-italie-1997-gueule-de-bois-a-grenoble_sto6638434/story.shtml |title=Flashback : France/Italie 1997, gueule de bois à Grenoble |publisher=rugbyrama.fr |author=Grégory Letort |date=20 Februarie 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná ’n oorwinning oor Roemenië het Frankryk teen Australië vir ’n twee-toetsreeks gespeel, maar verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/649 |title=1997 France tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Aan die einde van die jaar het Frankryk Italië, Roemenië en Argentinië tuis geklop; en weer Suid-Afrika vir ’n twee-toetsreeks gehuisves, maar albei wedstryde verloor, die tweede met meer as 40 punte.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/6?Stagione=1997 |title=1997 Latin Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/659 |title=1997 South Africa tour to Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ondanks hul swak vertoning tenoor die Suidelike Halfrond-spanne Australië en Suid-Afrika in 1997 het Frankryk sy Vyfnasies-titel in 1998 suksesvol en onoorwonne verdedig, en hul sesde Grand Slam ingepalm (vir die eerste keer in twee agtereenvolgende toernooie). In die beslissende wedstryd, wat weens bouwerk in Cardiff vir eens op die Londense [[Wembley-stadion]] aangebied is, was Wallis van die Franse offensiewe benadering oorweldig en is met 51–0 verneder.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rugbyrama.fr/rugby/6-nations/2017/6-nations-flashback-pays-de-galles-france-1998-le-chef-d-oeuvre-de-wembley_sto6093765/story.shtml |title=Flashback : pays de Galles – France 1998, le chef d'oeuvre de Wembley |publisher=rugbyrama.fr |author=Grégory Letort |date=15 Maart 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Drie oorwinnings oor Argentinië het Frankryk se nuwe sterkte onderstreep.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/673 |title=1998 France tour to Argentina and Fiji |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Frankryk het aan die einde van dié jaar ook Australië gehuisves, maar die Wallabies het die toetswedstryd met 32–21 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/685 |title=1998 Australia tour to France and England |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Hul verdediging van die Vyfnasies-titel in 1999 het swak begin, nadat Frankryk Ierland met slegs een punt geklop het. Daarna is Frankryk in al die ander wedstryde verslaan en het die toernooi vir die eerste keer met die “houtlepel” afgesluit.<ref name="SNHistory" />
Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1999]] het die Franse weer heeltemal anders opgetree. Hulle het hul drie groepwedstryde teen Kanada, [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] en Fidji gewen. Daarna het hulle in die kwarteindstryd Argentinië verslaan en in die halfeindstryd teen die toernooigunsteling Nieu-Seeland te staan gekom. Teen al die verwagtinge het hulle die All Blacks met 43–31 verslaan, nadat Frankryk aan die begin van die tweede helfte met 14 punte agterna was, het Fabien Pelous se span ’n uitstaande vertoning van aanvallende rugby getoon en 30 agtereenvolgende punte aangeteken. Dié wedstryd word tot vandag toe as een van die bestes in die toernooigeskiedenis beskou.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.francetvinfo.fr/sports/rugby/coupe-du-monde/recit-coupe-du-monde-de-rugby-ce-jour-de-1999-ou-la-france-a-terrasse-l-ogre-neo-zelandais_1126089.html |title=France-Nouvelle-Zélande 1999 : dans les coulisses du "plus grand match" de l'histoire de la Coupe du monde du rugby |publisher=France Info |author=Pierre Godon |date=17 Oktober 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die onstuimige aanvalle het egter sy tribuut geëis, aangesien Frankryk sy moegheid gewys het toe hulle deur die Wallabies op Cardiff se nuwe [[Millennium-stadion]] oortuigend met 35–12 verslaan is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1999/overview |title=Rugby World Cup 1999: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Teen die draai van die millennium het die amateurtydperk se tradisie van wekelange toere deur lande van die Suidelike Halfrond tot ’n vinnige einde gekom, aangesien die professionele spelbedtryd net min tyd oorgelaat het. Die toere is deur die eindjaarrugbytoetsreeks in Novembermaand en die midjaarrugbytoetsreeks in Juniemaand vervang. Tot op dié stadium was al die Franse nasionale afrigters deeltyds aangestel. Bernard Laporte, wat Stade Français ná 90 jaar weer die Franse kampioenskap laat wen het, het in November 1999 die eerste voltydse professionele hoofafrigter van Frankryk geword.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.liberation.fr/sports/1999/11/22/rugby-un-nouveau-coach-pour-le-xv-de-francebernard-laporte-l-homme-du-president_288773 |title=Rugby. Un nouveau coach pour le XV de France.Bernard Laporte, l'homme du président. |publisher=Libération |author=Philippe Rochette |date=22 November 1999 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
Met die aansluiting van Italië in 2000 het die jaarlikse Vyfnasies-toernooi die huidige Sesnasies-toernooi geword. Frankryk het aan die begin van die uitgebreide toernooi nie aan die verwagtinge voldoen nie, tydens die Sesnasies 2000 teen beide Engeland en Ierland nederlae gely en sodoende as naaswenner ná Engeland geëindig.<ref name="SNHistory" /> Nadat hulle Roemenië met 67–20 geklop het, het Frankryk Australië in Parys gehuisves en die Wallabies in die herontmoeting van die 1999-eindstryd met 18–13 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/705 |title=2000 Australia tour to Japan and Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarna het Frankryk in ’n twee-toetsreeks teen Nieu-Seeland te staan gekom, waarvan hulle een gewen en een verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/707 |title=2000 New Zealand tour to Japan and Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2001 het Frankryk weereens nie goed gevaar nie en teen Ierland, Wallis en Engeland verloor; hulle het slegs die vyfde plek behaal.<ref name="SNHistory" /> Aan die einde van die jaar het hulle egter beide Suid-Afrika en Australië verslaan, maar ook ’n indrukwekkende 77–10-oorwinning oor Fidji aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/727 |title=2001 South Africa tour to Europe and United States |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/722 |title=2001 Australia tour to Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/725 |title=2001 Fiji tour to Italy and France |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Frankryk het tydens die Sesnasies 2002 onoorwonne gebly en sodoende sy eerste Sesnasies-titel en die sewende Grand Slam ingepalm. Onder andere het Frankryk sy hoogste oorwinning in dié tyd oor Ierland aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2002/apr/08/rugbyunion.sixnationsrugby2002 |title=France masterclass in doing Le Slam |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=8 April 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarna het hulle egter twee toetswedstryde teen Australië verloor, maar Frankryk het daarin geslaag om Suid-Afrika te verslaan en teen Nieu-Seeland gelykop te speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/741 |title=2002 France tour to Argentina and Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/750 |title=2002 South Africa tour to Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/751 |title=2002 New Zealand tour to Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die spelers het verskeie toekennings deur die IRR ontvang, waaronder “span van die jaar”, Laporte as “afrigter van die jaar” en [[Fabien Galthié]] as “speler van die jaar”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/2002 |title=IRB Awards 2002 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
Frankryk het twee wedstryde tydens die Sesnasies 2003, waaronder hul openingswedstryd teen Engeland, verloor; Engeland sou tydens dié toernooi ’n Grand Slam inpalm. Frankryk het slegs die derde plek behaal.<ref name="SNHistory" /> In voorbereiding op die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië het Frankryk teen Argentinië, die All Blacks en Engeland gespeel, maar gemengde resultate aangeteken. Tydens die groepfase van die wêreldbeker het hulle teen Fidji, [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]], Skotland en die VSA onoorwonne gebly, en ook in die kwarteindstryd op die [[Telstra Dome]] in [[Melbourne]] Ierland met 43–21 verslaan. In die halfeindstryd op die [[Sydney Voetbalstadion|Telstra-stadion]] in [[Sydney]] is hulle egter deur die latere kampioen Engeland met 24–7 verslaan en ook in die klein finale om die derde plek op dieselfde stadion het Frankryk teen die All Blacks met 13–40 swak verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2003/overview |title=Rugby World Cup 2003: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2004 het Frankryk onder sy afrigter [[Fabien Pelous]] al sy vyf wedstryde gewen en sy agtste Grand Slam ingepalm. Die beslissende wedstryd het in ’n 24–21-oorwinning oor die wêreldkampioen Engeland neergekom, wat op sy beurt die kans gehad het om die titel in te palm. Die skare van 79 900 op die Stade de France was ’n nuwe toeskouerrekord, met ’n bykomende nege miljoen huishoudings agter die televisieskerms.<ref>{{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La légende du tournoi |publisher=Minerva |location=Parys |year=2005 |isbn=2-8307-0793-1 |pages=246}}</ref> Ná ’n kort suksesvolle toer na [[Noord-Amerika]] het Frankryk teen spanne van die Suidelike Halfrond te staan gekom: Australië, Argentinië en die All Blacks, maar teen die laaste twee nederlae gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/784 |title=2004 France tour to North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/789 |title=2004 Australia tour to British Isles and France |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/794 |title=2004 Argentina tour to France and Ireland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/792 |title=2004 New Zealand tour to Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Sesnasies 2005 het Frankryk as naaswenner ná Wallis afgesluit.<ref name="SNHistory" /> Frankryk het ’n twee-toetsreeks teen Suid-Afrika en een toetswedstryd teen Australië gedurende die middeljaar verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/806 |title=2005 France tour to South Africa and Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Aan die einde van dié jaar het Frankryk sy nederlaagreeks teen die Wallabies voortgesit, en maklike oorwinnings oor Kanada en Tonga aangeteken, gevolg deur ’n taai oorwinning oor Suid-Afrika.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/807 |title=2005 Australia tour to France, UK and Ireland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/815 |title=2005 Canada tour to Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/813 |title=2005 Tonga tour to Italy and France |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/809 |title=2005 South Africa tour to Argentina and Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2006 het Frankryk sy derde Sesnasies-titel onder Laporte gewen, nadat hulle in die openingswedstryd deur Skotland met 16–20 verslaan is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4674072.stm |title=Scotland 20–16 France |publisher=[[BBC]] |date=5 Februarie 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die laaste Sesnasies voor die [[Rugbywêreldbeker 2007]] was Frankryk se verdediging van die titel weer suksesvol, alhoewel hulle eers in die laaste minute van die laaste wedstryd die titel beklink het. Om die titel te behou moes Frankryk teen Skotland meer punte aanteken as die Iere teen Italië. Hulle was suksesvol en het die toernooi met ’n verskil van vier punte gewen, maar Frankryk is ná ’n naelskraapse nederlaag teen Engeland van ’n Grand Slam ontneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2007/mar/18/sixnations2007.sixnations |title=Elvis is back and France are the kings |publisher=[[The Guardian]] |author=Michael Streeter |date=19 Maart 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
In voorbereiding op die wêreldbeker tuis het ''Les Bleus'' onder andere twee wedstryde elk teen Nieu-Seeland en Engeland gespeel, met gemengde uitslae. Nietemin was die verwagtinge voor die afskop van die toernooi hoog. Tydens die openingswedstryd van die Rugbywêreldbeker 2007 het Argentinië Frankryk met 17–12 geklop, waardeur die gasheer nie meer die groep kon wen nie. Ná oorwinnings oor Namibië (die 87–10 was hul hoogste oorwinning in dié tyd), Ierland (met 25–3) en [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] het hulle nogtans die kwarteindstryd gehaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/6990780.stm |title=France 87-10 Namibia |publisher=[[BBC]] |author=James Standley |date=16 September 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In dié wedstryd het hulle teen die All Blacks te staan gekom en die groot gunstelinge met 20–18 verras. Hulle het egter in die halfeindstryd teen die verdedigende wêreldkampioen Engeland met 14–9 vasgeval. In die klein finale om die derde plek is Frankryk ’n tweede keer deur Argentinië (met 34–10) verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2007/overview |title=Rugby World Cup 2007: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
=== Derde eindstrydnederlaag en langdurige krisis ===
[[Lêer:RWC 2011 final FRA - NZL lineout.jpg|duimnael|Eindstryd van die [[Rugbywêreldbeker 2011]] tussen Frankryk en Nieu-Seeland]]
[[Lêer:2015 Rugby World Cup, France vs. Romania (21048401024).jpg|duimnael|Frankryk teen Roemenië tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]]]]
[[Lêer:Rugby France v Italy 2022 cropped.jpg|duimnael|Frankryk teen Italië tydens die Sesnasies 2022]]
Marc Lièvremont het ná die wêreldbeker op eie bodem die nuwe nasionale afrigter van Frankryk geword.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rugby365.fr/lievremont-aux-commandes-2152821.html |title=Lièvremont aux commandes |publisher=rugby365.fr |author=Thomas Mico |date=20 Julie 2011 |accessdate=21 Desember 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211221101507/https://www.rugby365.fr/lievremont-aux-commandes-2152821.html |archive-date=21 Desember 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sowel in 2008 as in 2009 het Frankryk tydens die Sesnasies die derde plek behaal.<ref name="SNHistory" /> In Junie 2009 het hulle vir die eerste keer die Dave Gallaher-trofee omhoog gehou, nadat hulle die All Blacks weg geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.odt.co.nz/sport/rugby/all-blacks-beat-france-14-10-n1847qqo |title=All Blacks beat France 14-10 |publisher=Otago Daily Times |author=Hayden Meikle |date=25 Junie 2009 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2010 het ''Les Bleus'' veral die skrum gedomineer, wat nie heeltemal met hul gewone benadering van die spel ooreengestem het nie. Met dié taktiek het hulle al die ander deelnemende spanne verslaan en ’n negende Grand Slam ingepalm.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rugbyrama.fr/rugby/6-nations/2010/30-pour-un-grand-chelem_sto2261624/story.shtml |title=30 pour un grand chelem |publisher=rugbyrama.fr |date=20 Maart 2010 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Frankryk het dié prestasie met ’n 12–10-oorwinning oor Engeland in die laaste wedstryd behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/england/7487203/Six-Nations-2010-France-12-England-10.html |title=France 12 England 10: match report |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Paul Ackford |date=30 Maart 2010 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Hul titelverdediging het die volgende jaar ná ’n 21–22-nederlaag teen Italië misluk.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/sixnations/8378214/Italy-22-France-21-match-report.html |title=Italy 22 France 21: match report |publisher=[[Daily Telegraph]] |date=12 Maart 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
Frankryk se veldtog tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]] in Nieu-Seeland is deur onrus binne-in die span oorheers. Volgens berigte voor die toernooi het sowat 25 van die 30-spanlede oor die hoofafrigter Marc Lièvremont se benadering gekla.<ref name="Imanol postmortem">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/france/rugby/story/153440.html |title=Harinordoquy admits to French uprising |publisher=ESPNscrum |date=31 Oktober 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die groepfase het Frankryk wenig indrukwekkende oorwinnings oor [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] en [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]], ’n verwagte nederlaag teen Nieu-Seeland, en ’n skoknederlaag teen Tonga gely. In dié stadium het Lièvremont die span in die media hewig gekritiseer en baie van sy spelers kwaad gemaak. Die [[agsteman]]veteraan Imanol Harinordoquy het Lièvremont openlik gekritiseer, omdat hy sy kritiek openbaar gemaak het pleks daarvan om dit met die span te bespreek.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/france/rugby/story/151169.html |title=Harinordoquy hits back at Lièvremont |publisher=ESPNscrum |date=4 Oktober 2011 |accessdate=17 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191117191540/http://en.espn.co.uk/france/rugby/story/151169.html |archive-date=17 November 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ondanks die nederlae het hulle tot die uitklopfase gevorder. Die spelers het teen dié tyd teen Lièvremont in opstand gekom, en Harinordoquy het vir die Franse rugbyverslaggewer ''Midi Olympique'' ná die toernooi vertel, dat “ons onsself van sy toesig moes bevry.”<ref name="Imanol postmortem" /> Die span het Engeland nogtans met 19–12 in die kwarteindstryd verslaan en op ’n omstrede manier Wallis met 9–8 in die halfeindstryd geklop, nadat die Walliese kaptein Sam Warburton met ’n rooi kaart van die veld gesit is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/15307018 |title=Wales 8–9 France |publisher=[[BBC]] |date=15 Oktober 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/rugby-world-cup/8827806/Wales-8-France-9-match-report.html |title=Wales 8 France 9: match report |publisher=[[Daily Telegraph]] |date=15 Oktober 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Franse het in die eindstryd bewonderenswaardige teenstanders gebly en naelskraap met 8–7 teen die gasheer Nieu-Seeland verloor,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview |title=Rugby World Cup 2011: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> alhoewel hulle in die tweede helfte die spel meestal oorheers het; gevolglik het Frankryk vir die derde keer as naaswenner van ’n rugbywêreldbekertoernooi geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/15405316 |title=2011 Rugby World Cup final: New Zealand 8-7 France |publisher=[[BBC]] |author=Tom Fordyce |date=23 Oktober 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarna is [[Thierry Dusautoir]] deur die IRR as “speler van die jaar” benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/2002 |title=IRB Awards 2002 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
Onder Lièvrement se opvolger Philippe Saint-André het ’n langdurige krisis begin, wat tot vandag toe aanhou. Onder andere het die Franse tydens die Sesnasies 2013 slegs die laaste plek behaal. Die grootste verrassing was hul 18–23-nederlaag teen Italië, die derde tot dusver.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sixnationsrugby.com/report/orquera-leads-italy-to-stunning-success-in-rome/#report |title=Orquera leads Italy to stunning success in Rome |publisher=[[Sesnasies-toernooi|Sesnasies]] |date=3 Februarie 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Deur die jaar heen het hulle vier agtereenvolgende nederlae teen Nieu-Seeland gely, in 2014 is hulle drie keer agtereenvolgens deur Australië verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1051 |title=2013 France tour to New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1054 |title=2013 New Zealand tour to Japan and Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1070 |title=2014 France tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]] in Engeland het Frankryk sy groepwedstryde teen Italië, Roemenië en Kanada gewen, maar sy wedstryd teen Ierland verloor, waardeur hulle die eerste plek in die groep se tabel misgeloop het. In die kwarteindstryd het hulle teen die verdedigende en latere kampioen Nieu-Seeland te staan gekom en is met 13–62 verneder.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2015/overview |title=Rugby World Cup 2015: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná die teleurstellende wêreldbeker het Guy Novès die span begin afrig, maar hy het ook nie daarin geslaag om die afwaartse neiging om te keer nie. Onder hom het die Franse net een derde van hul wedstryde gewen (onder andere is hulle in 2017 in al vier die wedstryde teen Suid-Afrika verslaan), waarvolgens die FFR hom in Desember 2017 afgedank en met Jacques Brunel vervang het.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lequipe.fr/Rugby/Actualites/Xv-de-france-jacques-brunel-remplace-guy-noves-avec-fabien-galthie/861534 |title=XV de France : Jacques Brunel remplace Guy Novès, avec Fabien Galthié ? |publisher=L’Équipe |date=21 Desember 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
Brunel se rekord was nie beter nie; onder andere het ''Les Bleus'' in 2018 al drie hul wedstryde teen Nieu-Seeland deels swak verloor, daarbenewens is hulle deur die andersins heeltemal swakker Fidjiane verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1425 |title=2018 France tour to New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1432 |title=2018 Fiji tour to Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] in [[Japan]] is Frankryk saam met Engeland en Argentinië in ’n sogenaamde “doodsgroep” geloot. Tydens die groepfase het hulle Argentinië, die VSA en Tonga verslaan en as gevolg van minder bonuspunte tweede in hul groep ná Engeland geëindig. Hul laaste groepwedstryd teen Engeland is net soos twee ander wedstryde weens [[tifoon]] Hagibis se verwoestinge afgelas en as ’n 0–0-gelykop geag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/49995604 |title=Rugby World Cup: Typhoon Hagibis forces England-France off; Scotland wait & Ireland play |publisher=[[BBC]] |date=10 Oktober 2019}}</ref> In die kwarteindstryd is Frankryk deur Wallis met 20–19 uitgeskakel, nadat hulle in die eerste helfte met 19–10 voorgeloop het. Sébastien Vahaamahina is kort ná die rustyd met ’n rooi kaart van die veld gesit, waarna Wallis die leisels oorgeneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/archive/2019/matches |title=Rugby World Cup 2019: Matches |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=27 Maart 2021}}</ref>
[[Lêer:2023 Rugby World Cup – France vs New Zealand – 2.jpg|duimnael|Openingswedstryd van die Rugbywêreldbeker 2023 tussen die gasheer Frankryk en Nieu-Seeland]]
Sedert die begin van 2020 word Frankryk deur Fabien Galthié afgerig en hy sal die span by ou suksesse laat aanknoop. Tydens die Sesnasies 2020, wat vanweë die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] eers in Oktober afgesluit kon word, het Frankryk die toernooititel slegs weens sy swakker punteverskil ná Engeland misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/54720100 |title=France 35–27 Ireland: England win Six Nations despite hosts sealing bonus-point win |publisher=[[BBC]] |author=Michael Morrow |date=31 Oktober 2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die daaropvolgende Herfsnasiesbeker, wat pleks van die tradisionele [[eindjaarrugbytoetsreeks]] beslis is, het Frankryk die eindstryd gehaal, waar hulle deur Engeland geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/55204300 |title=Autumn Nations Cup: England beat France in sudden death |publisher=[[BBC]] |author=Mike Henson |date=6 Desember 2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2021 het die span ook die tweede plek behaal, dié keer ná Wallis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/rugby-union/2021/03/20/ireland-v-england-live-six-nations-2021-score-latest-updates/ |title=Tame England suffer third Six Nations defeat in comprehensive loss to Ireland |publisher=[[The Daily Telegraph]] |author=Gavin Mairs, Charles Richardson |date=20 Maart 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In November 2021 het hulle hul eerste oorwinning oor Nieu-Seeland in meer as twaalf jaar aangeteken, waarmee die Franse die Dave Gallaher-trofee vir ’n tweede keer ingepalm het, en [[Antoine Dupont]] is deur [[Wêreldrugby]] as “speler van die jaar” benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/2021 |title=World Rugby Awards 2021 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2021 midjaarrugbytoetsreeks]] het die Franse hul wegreeks teen die Wallabies met 1–2 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/wallabies-v-france-third-test-how-to-watch-chanel-live-blog-match-report-rugby-union-2021717 |title=Wallabies pull off famous win over France after Koroibete red card |publisher=[[Rugby Australia]] |author=Nathan Williamson |date=17 Julie 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2022 het die Franse in al vyf hul wedstryde onoorwonne gebly, waarmee hulle vir die eerste keer sedert 2010 met die titel weggestap en hul tiende Grand Slam aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/mar/19/france-england-six-nations-rugby-union-match-report |title=Antoine Dupont try sinks England and secures grand slam for France |publisher=[[The Guardian]] |date=19 Maart 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die daaropvolgende wegreeks in Japan en die [[2022 eindjaarrugbytoetsreeks]] het die Franse ook onoorwonne gebly.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://autumnnationsseries.com/report/penaud-and-jalibert-shine-as-france-finish-perfect-year-with-japan-win/#report |title=Penaud and Jalibert shine as France finish perfect year with Japan win |publisher=Autumn Nations Series |date=20 November 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2023 het hulle weer die tweede plek behaal, dié keer ná die Iere, teen wie hulle hul enigste nederlaag gely het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/mar/21/six-nations-2023-verdict-rugby-union |title=Six Nations verdict: dominant Ireland and super Dupont take the plaudits |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=21 Maart 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Weens hul uitstekende prestasies is die Franse in 2023 as Laureus se “span van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2023 |title=Laureus World Sports Awards 2023 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Frankryk was gasheer van die [[Rugbywêreldbeker 2023]], waar hulle vanweë hul goeie prestasies in die onlangse jare as een van die gunstelinge op die titel beskou is. In die openingswedstryd het die Franse die medegunsteling Nieu-Seeland hul grootste nederlaag in dié tyd tydens ’n toernooi en hul eerste in die groepfase toegedien (met 27–13). In die daaropvolgende groepwedstryd het die reserwespan teen Uruguay ietwat gesukkel (met 27–12). Daarna kon hulle teen Namibië hul grootste oorwinning in dié tyd aanteken (met 96–0) en teen Italië hul maklikste oorwinning oor dié teenstander (met 60–7). In die groepwedstryd teen Namibië het die sleutelspeler en kaptein [[Antoine Dupont]] egter ’n kake- en wangbeenfraktuur opgedoen, waarvolgens sy verskyning in die kwarteindstryd teen Suid-Afrika twyfelagtig was. In dié wedstryd het die gasheer teen die verdedigende en nuwe wêreldkampioen naelskraap met 28–29 vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/881295/france-rugby-world-cup-2023-review |title=France: Rugby World Cup 2023 review |publisher=rugbyworldcup.com |date=17 Oktober 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
Tydens die Sesnasies 2024 het die Franse net soos in die vorige jaar die tweede plek ná Ierland behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/rugby-union/2024/03/08/six-nations-championship-2024-when-how-to-watch/ |title=Six Nations 2024 results: Final standings as Ireland crowned champions |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Will Conroy |date=16 Maart 2024 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Een jaar later het die span sy 27ste algehele titel ingepalm, maar die Grand Slam ná ’n naelskraapse nederlaag teen Engeland misgeloop. [[Louis Bielle-Biarrey]] het met sy agtste drie ’n nuwe rekord opgestel.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lequipe.fr/Rugby/Actualites/La-france-domine-l-ecosse-et-remporte-le-tournoi-des-6-nations/1547141 |title=La France domine l'Écosse et remporte le Tournoi des 6 Nations |publisher=L’Équipe |author=Laurent Campistron |date=15 Maart 2025 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 2026 het die Franse tydens die Sesnasies hulle titel suksesvol ná ’n naelskraapse 48–46-oorwinning oor Engeland in die laaste wedstryd verdedig. Daarby het Bielle-Biarrey sy eie vorige rekord oortref en nege drieë gedruk.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.eurosport.fr/rugby/6-nations/2026/tournoi-des-six-nations-2026-le-meilleur-ailier-du-monde-il-marche-sur-les-traces-dantoine-dupont-louis-bielle-biarrey-na-aucune-limite_sto23280969/story.shtml |title=Tournoi des Six Nations 2026 – "Le meilleur ailier du monde", "il marche sur les traces d'Antoine" Dupont : Louis Bielle-Biarrey n'a aucune limite |publisher=Eurosport |author=Paul Citron |date=15 Maart 2026 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
== Kleure, embleem en bynaam ==
[[Lêer:Logo XV de france.JPG|duimnael|links|Trui van die Franse rugbyspan tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007]] met die tradisionele hoenderhaan op]]
{{multiple image
| align = right
| direction = vertical
| width = 180
| header =
| image1 = France tshirt museumrugby 1910.jpg
| alt1 =
| caption1 = Frankryk se rugbytrui in 1910, met die Galliese haan en die USFSA se twee ringe op
| image2 = Rugby France shirt - 2007.jpg
| alt2 =
| caption2 = Frankryk se trui tydens die Rugbywêreldbeker 2007
| footer =
}}
Tot in 1912 was die trui van die Franse span wit met twee ringe (die simbool van ''Union des Sociétés Françaises de Sports Athlétiques'', die destydse beheerliggaam van die meeste sportsoorte in Frankryk). Nadat Frankryk sy eerste wedstryd teen Skotland in 1911 gewen het, het die Franse kaptein Marcel Communeau voorgestel dat die span die ''coq gaulois'' (Galliese haan), ’n historiese embleem van Frankryk, as sy simbool gebruik.<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://rugby-nomades.qc.ca/info-nomades/histoire_1911.php |title=2 janvier 1911 : la naissance d'une Nation |publisher=Rugby Nomades |accessdate=20 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070920174513/http://rugby-nomades.qc.ca/info-nomades/histoire_1911.php |archive-date=20 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Galliese haan is waarskynlik deels gekies omdat dit as ’n trotse en dapper dier beskou word wat soms aggressief kan word; dit is egter reeds vroeër deur Franse spanne as ’n simbool gebruik – ’n voormalige [[sokker]]speler, Jean Rigal, het reeds in Mei 1910 ’n trui met dié simbool gedra.<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://crdp.ac-bordeaux.fr/rugby/arts/5-01-02.pdf |title=Le coq dans le sport |publisher=Crdp.ac-bordeaux.fr |accessdate=15 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815164225/http://crdp.ac-bordeaux.fr/rugby/arts/5-01-02.pdf |archive-date=15 Augustus 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die kenteken was oorspronklik wit en rooi, maar dit is ná 1945 in ’n veelkleurige, geborduurde beeld verander, en is sedert 1970 goud.<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://crdp.ac-bordeaux.fr/rugby/arts/5-01-01.pdf |title=Le coq sportif |publisher=Crdp.ac-bordeaux.fr |accessdate=14 Junie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614043732/http://crdp.ac-bordeaux.fr/rugby/arts/5-01-01.pdf |archive-date=14 Junie 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Die Franse rugbyspan se simbool het gewild geword, en is later deur die Franse afvaardiging by die [[Olimpiese Somerspele 1920]] gebruik, waar die haan op vyf Olimpiese ringe geplaas is.<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://www.museedusport.fr/histoire_objet.php |title=Ecusson en forme de coq, devenu emblème national |publisher=Musee du Sport |accessdate=10 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071010023538/http://www.museedusport.fr/histoire_objet.php |archive-date=10 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die haan het sedertdien ’n bekende simbool van Franse sportspanne geword. Na Franse spelers word soms as ''les coqs'' (“die hane”) verwys en party Franse ondersteuners laat voor wedstryde hane op die speelveld rondloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2006/03/0302_060302_france_birdflu_2.html |title=Bird Flu Strikes at French Identity, Cuisine |publisher=[[National Geographic Society|National Geographic]] |author=James Owen |date=2 Maart 2006 |accessdate=3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303174041/http://news.nationalgeographic.com/news/2006/03/0302_060302_france_birdflu_2.html |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Die Franse rugbyspan dra gewoonlik blou truie, wit broeke, en rooi sokkies, die kleure van die [[Vlag van Frankryk|nasionale vlag]], en hulle word dus ''les tricolores'' (“die driekleuriges”) genoem. Aangesien die Franse span nou veral blou truie dra, word na die span, net soos baie ander Franse sportspanne, dikwels as ''les Bleus'' (“die bloues”) verwys. As die trui met dié van hul teenstanders ooreenstem – soos in wedstryde teen Argentinië, Skotland en Italië – dra Franse spelers wit. Vir die Rugbywêreldbeker 2007 is nuwe truie ontwerp, waarvan een donkerblou is. In Junie 2011 het hulle ’n ander trui bekend gestel met ’n blou hemp, blou broeke en blou sokkies vir hul tuistrui en ’n wit trui, wit broeke en wit sokkies vir hul wegtrui.
In 2011 het die Franse Rugbyfederasie (FFR) aangekondig dat Adidas vir ’n tydperk van ses jaar hul nuwe vennoot sou wees, en die vervaardiging van die Franse nasionale rugbytrui van 1 Julie 2012 tot op 30 Junie 2018 sou oorneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyshirts.net/france-adidas-rugby-deal-5607.html |publisher=RugbyShirts.net |title=France into adidas for International Rugby from 2012 |date=9 Julie 2012 |accessdate=27 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527022633/http://rugbyshirts.net/france-adidas-rugby-deal-5607.html |archive-date=27 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Van Julie 2018 af is die trui vir ’n tydperk van ses jaar deur die Franse uitruster [[Le Coq Sportif]] vervaardig.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lefigaro.fr/sports/rugby/xv-de-france/fil-info/le-coq-sportif-equipementier-du-xv-de-france-des-2018-862857 |title=Le Coq Sportif nouvel équipementier du XV de France à partir de 2018 |publisher=Le Figaro |date=6 Junie 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.ffr.fr/actualites/federation/le-coq-sportif-equipementier-de-la-ffr |title=Le coq sportif : Équipementier de la FFR |publisher=[[Franse Rugbyfederasie]] |date=1 Julie 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 2024 het die Duitse uitruster Adidas vir vier jaar as truiverskaffer teruggekeer.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lequipe.fr/Rugby/Actualites/Adidas-sera-l-equipementier-des-equipes-de-france-de-rugby-a-partir-de-2024/1402863 |title=Adidas sera l'équipementier des équipes de France de rugby à partir de 2024 |publisher=L’Équipe |date=15 Junie 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
Onder die nuwe voorsitterskap van president Bernard Laporte het die federasie beoog om die trui aan ’n borg te verhuur. Die FFR het op 24 Januarie 2017 bekend gemaak dat hulle met die bemarking van die trui begin het. In Februarie dieselfde jaar is besluit om die trui te gebruik om Frankryk se aansoek vir die Rugbywêreldbeker 2023 deur ''#France2023'' op die voorkant van die trui te ondersteun.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.letelegramme.fr/sports/rugby/spanequipe-de-francespan-une-publicite-sur-le-maillot-pour-la-coupe-du-monde-2023-2925870.php |title=Équipe de France. Une publicité sur le maillot... pour la Coupe du monde 2023 |publisher=Le Télégramme |date=9 Februarie 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In Maart 2017 het die Groupe Altrad sy ondersteuning vir Frankryk se bod getoon en die maatskappy se kenteken is by die ''#France2023'' op die Franse trui bygevoeg. Die groep het die eerste private maatskappy geword wat op ’n Franse nasionale trui verskyn het. Ná Frankryk se suksesvolle aansoek vir die Rugbywêreldbeker 2023 het Groupe Altrad ’n verdrag met die FFR onderteken en hul kenteken verskyn nou alleenlik op die truie.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rugbyrama.fr/rugby/6-nations/2017/xv-de-france-le-nouveau-maillot-des-bleus-avec-le-logo-altrad_sto6084155/story.shtml |title=XV de France – Le nouveau maillot des Bleus avec le logo Altrad |publisher=Rugbyrama |date=7 Maart 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
== Truiverskaffers en -borge ==
Sedert 1970 het die volgende truiverskaffers en -borge verskyn:
{| class="wikitable"
! Tydperk !! Verskaffer !! Borg
|-
| 1970–1975 ||style=text-align:left| [[Le Coq Sportif]] ||rowspan=8| —
|-
| 1976–1979 ||style=text-align:left| [[Adidas]]
|-
| 1980–1986 ||style=text-align:left| Le Coq Sportif
|-
| 1985–1986 ||style=text-align:left| [[Nike (maatskappy)|Nike]]
|-
| 1986–1998 ||style=text-align:left| Adidas
|-
| 1998–2012 ||style=text-align:left| Nike
|-
| 2012–2017 ||style=text-align:left| Adidas
|-
| 2017–2018 ||style=text-align:left| Adidas
|-
| 2018–2024 ||style=text-align:left| Le Coq Sportif ||rowspan=2|Groupe Altrad
|-
| 2024–2028 ||style=text-align:left| Adidas
|}
== Tuisstadions ==
[[Lêer:07-09-07 Cérémonie d'ouverture (33).jpg|duimnael|Openingseremonie van die [[Rugbywêreldbeker 2007]] op die [[Stade de France]] in [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]], naby [[Parys]]]]
Net soos ander vername rugbylande soos Argentinië, Australië, Nieu-Seeland en Suid-Afrika beskik Frankryk oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Franse gebruik vir hul toetse eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Frankryk. Wedstryde tydens die Sesnasies en vorige toernooie word egter altyd in die metropolitaanse gebied van Parys gehou. Voorheen het Frankryk sy internasionale wedstryde in stadions soos [[Parc des Princes]] en [[Stade Olympique Yves-du-Manoir|Stade Olympique de Colombes]], albei in Parys, gespeel.<ref>{{en}} {{cite journal |url=http://quod.lib.umich.edu/cgi/p/pod/dod-idx?c=wsfh;idno=0642292.0035.014 |title=Crowd Control: Transforming Stadium Spectatorship in Interwar France |journal=Proceedings of the Western Society for French History |author=Rob Lewis |year=2007 |volume=35 |pages=219–232}}</ref> Die [[Stade Olympique Yves-du-Manoir|Stade Olympique de Colombes]] was die hoofstadion tydens die [[Olimpiese Somerspele 1924]], waartydens ook rugby aangebied is.<ref name="olympics" />
Sedert die Franse nasionale rugbyspan aan die einde van 1997 die Parc des Princes verlaat het, dien [[Stade de France]] in [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] as hul tuisstadion, en hier speel Frankryk ook sy tuiswedstryde tydens die jaarlikse Sesnasies-toernooi. Dit het ’n kapasiteit van 80 000.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rbs6nations.com/stadium_france.htm |title=Stade de France |publisher=[[Sesnasies-toernooi|Sesnasies]] |accessdate=23 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070323115906/http://www.rbs6nations.com/stadium_france.htm |archive-date=23 Maart 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sedert 2005 het Frankryk ook tuiswedstryde in ’n aantal ander stadions dwarsdeur die land gespeel: [[Stade Chaban-Delmas]] in [[Bordeaux]], [[Stade Pierre-Mauroy|Grand Stade Lille Métropole]] (nou bekend as Stade Pierre-Mauroy) in [[Villeneuve-d'Ascq]], [[Stade de Gerland]] in [[Lyon]], [[Stade Vélodrome]] in [[Marseille]], [[Stade de la Mosson]] in [[Montpellier]], [[Stade de la Beaujoire]] in [[Nantes]], [[Stade Auguste Bonal]] in [[Montbéliard]], [[Stadium Municipal (Toulouse)|Stadium Municipal]] in [[Toulouse]] en [[U Arena]] in [[Nanterre]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbydata.com/france/gamesplayed/ |title=Games played by France |publisher=rugbydata.com |accessdate=29 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829125606/http://www.rugbydata.com/france/gamesplayed/ |archive-date=29 Augustus 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
In Junie 2012 het die FFR planne vir ’n nuwe rugbystadion in [[Évry, Essonne|Évry]], sowat 25 km suid van Parys, bekend gemaak. Na verwagting sou die boukoste sowat 600 miljoen € beloop en die kapasiteit sou omtrent 82 000 wees. Sy voltooiing was oorspronklik vir 2017 beplan,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/france/9365481/French-rugby-federation-chooses-new-82000-seater-stadium-south-of-Paris.html |title=French rugby federation chooses new 82,000-seater stadium south of Paris |publisher=The Telegraph |date=29 Junie 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> maar dit is later na 2021 of 2022 uitgestel.<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://grandstaderugby.fr/le-stade/les-dates-cles/ |title=Le Stade: Les dates clés |publisher=[[Franse Rugbyfederasie]] |accessdate=24 Oktober 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024144722/http://grandstaderugby.fr/le-stade/les-dates-cles/ |archive-date=24 Oktober 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In Desember 2016 het FFR die stadionprojek amptelik laat vaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.skysports.com/rugby-union/news/12508/10695930/the-french-rugby-federation-abandon-plans-for-new-stadium |title=The French rugby federation abandon plans for new stadium |publisher=Sky Sports |author=Charlotte Bates |date=14 Desember 2016 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
=== Rugbywêreldbekerstadions ===
{{Hoofartikel|Rugbywêreldbeker 1991|Rugbywêreldbeker 1999|Rugbywêreldbeker 2007|Rugbywêreldbeker 2023}}
[[Lêer:2007 Rugby Final England medals.jpg|duimnael|Die Stade de France-stadion net nadat die eindstryd van die Rugbywêreldbeker 2007 gespeel is]]
Gedurende die Rugbywêreldbeker 1991 is wedstryde van Groep D (wat Frankryk ingesluit het) regdeur Frankryk aangebied, insluitende [[Béziers]], [[Bayonne]], [[Grenoble]], [[Toulouse]], [[Brive]] en [[Agen]]. Beide Parc des Princes en Stadium Municipal het ook een kwarteindstryd gehuisves.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.worldcupweb.com/WCrugby/1991.asp |title=1991 Rugby World Cup Results |publisher=worldcupweb.com |accessdate=28 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928025833/http://www.worldcupweb.com/WCrugby/1991.asp |archive-date=28 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Groep C-wedstryde tydens die Rugbywêreldbeker 1999 is regdeur Frankryk aangebied: Béziers, [[Bordeaux]] en Toulouse. ’n Tweede groepwedstryd is in [[Stade Félix-Bollaert]] gehuisves een een kwarteindstryd is op die Stade de France gehou; albei was ook 2007-stadions.
Gedurende die Rugbywêreldbeker 2007 het Frankryk as die nominale gasheer opgetree en tydens dié toernooi is tien stadions dwarsdeur die land gebruik ([[Cardiff]] in Wallis en [[Edinburg]] in Skotland het ook enkele wedstryde aangebied).<ref name=wcvenues>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/destinationFrance/index.html |title=Destination France |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=27 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071027111553/http://www.rugbyworldcup.com/destinationFrance/index.html |archive-date=27 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Van die Franse stede wat wedstryde gehuisves het, sluit in Bordeaux (Stade Chaban-Delmas), [[Lens, Pas-de-Calais|Lens]] (Stade Félix-Bollaert), Lyon (Stade Gerland), [[Marseille]] (Stade Vélodrome), [[Montpellier]] (Stade de la Mosson), [[Nantes]] (Stade de la Beaujoire), Parys (Stade de France, Saint-Denis en Parc des Princes), [[Saint-Étienne]] ([[Stade Geoffroy-Guichard]]) en [[Toulouse]] (Stadium Municipal).<ref name="wcvenues" /> Die eindstryd is op Stade de France beslis. Hulle het in 2023 weer as gasheer opgetree; dit was die vierde rugbywêreldbekertoernooi waartydens Franse rugbystadions gebruik is.
== Toetswedstryde ==
[[Lêer:France IRB World Rankings.png|duimnael|400px|Frankryk se plek op [[Wêreldrugby]] se ranglys vanaf 10 Oktober 2003 tot op hede]]
Frankryk het 465 van sy 834 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 55,76%. Frankryk se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2026):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=9;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – France |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
{| class="sortable wikitable"
! Teenstander
! Gespeel
! Gewen
! Verloor
! Gelykop
! % Gewen
|- bgcolor="#d0ffd0" align="center"
|-
| align="left" | {{ARGru}} || 56 || 40 || 15 || 1 || 71,43
|-
| align="left" | {{AUSru}} || 54 || 23 || 29 || 2 || 42,59
|-
| align="left" | {{BILru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00
|-
| align="left" | {{GERru}} || 16 || 14 || 2 || 0 || 87,50
|-
| align="left" | {{ENGru}} || 113 || 45 || 61 || 7 || 39,82
|-
| align="left" | {{FIJru}} || 12 || 11 || 1 || 0 || 91,67
|-
| align="left" | {{GEOru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00
|-
| align="left" | {{IRLru}} || 105 || 61 || 37 || 7 || 58,10
|-
| align="left" | {{ITAru}} || 51 || 47 || 3 || 1 || 92,16
|-
| align="left" | {{CIVru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00
|-
| align="left" | {{JPNru}} || 9 || 8 || 0 || 1 || 88,89
|-
| align="left" | {{CANru}} || 9 || 8 || 1 || 0 || 88,89
|-
| align="left" | {{NAMru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00
|-
| align="left" | {{NZLru}} || 68 || 15 || 52 || 1 || 22,06
|-
| align="left" | [[Lêer:Flag of rugby Pacific Islanders.svg|24px|raam]] Pasifiese Eilanders || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00
|-
| align="left" | {{ROMru}} || 52 || 42 || 8 || 2 || 80,77
|-
| align="left" | {{SAMru}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00
|-
| align="left" | {{SCOru}} || 105 || 61 || 41 || 3 || 58,10
|-
| align="left" | {{RSAru}} || 47 || 12 || 29 || 6 || 25,53
|-
| align="left" | {{TGAru}} || 6 || 4 || 2 || 0 || 66,67
|-
| align="left" | {{CZEru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00
|-
| align="left" | {{URUru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00
|-
| align="left" | {{USAru}} || 9 || 7 || 2 || 0 || 77,78
|-
| align="left" | {{WALru}} || 106 || 52 || 51 || 3 || 49,06
|-
| align="left" | {{ZIMru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00
|-
| align="left" |'''Algeheel''' || '''834''' || '''465''' || '''335''' || '''34''' || '''55,76'''
|}
Wedstryde teen verskeie saamgestelde spanne tydens oorsese toere van die amateurtydperk en die deur die [[Franse Rugbyfederasie]] (FFR) nieerkende wedstryde teen nielede het vir ’n lang tydperk nie die volle status van toetswedstryde geniet nie – selfs nie terugwerkend nie. Die wedstryde tydens die ''Victory Internationals'' word nie as toetswedstryde beskou nie, die meeste wedstryde tydens die Europese Nasiesbeker, wat oorwegend deur die tweede span gespeel is, word ook nie as sulks erken nie.
== Wedywering met ander nasionale spanne ==
[[Lêer:ParcdesPrincesParisFrance-NouvelleZélande1906.jpg|duimnael|Die eerste toetswedstryd tussen Frankryk en Nieu-Seeland op 1 Januarie 1901 in [[Parys]]]]
[[Lêer:Frace england first rugby 1906.jpg|duimnael|Die eerste toetswedstryd tussen Engeland en Frankryk op 22 Maart 1906 in Parys]]
Frankryk en Engeland het tot dusver in 113 toetswedstryde ontmoet, waarvan Engeland 61 gewen het en Frankryk 45, met sewe gelykopuitslae. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver vyf keer ontmoet; Engeland het drie keer gewen en Frankryk twee keer. Wedstryde tussen albei spanne word deur die pers en die ondersteuners in albei lande ''Le Crunch'' genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/570281 |title=Le Crunch: What is it? Where is it? And who wins it? |publisher=[[Rugbywêreldbeker]] |date=10 Junie 2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Veral tydens rugbywêreldbekertoernooie is Engeland en Frankryk die suksesvolste spanne van die Noordelike Halfrond. Albei spanne het amper afwisselend die eindstryd behaal (net in 1995, 2015 en 2023 het spanne van die Suidelike Halfrond die [[Webb Ellis-beker]] beslis). Engeland het tot dusver in vier eindstryde gespeel, terwyl Frankryk tot dusver in drie eindstryde gespeel het, gedurende altesaam tien rugbywêreldbekertoernooie. Albei spanne beskik ook oor die finansieel sterkste ligas ter wêreld (die Engelse Premierskap en die Franse Top 14).
Net soos die ander rugbylande van die Noordelike Halfrond handhaaf Frankryk ’n wedywering met die groot spanne van die Suidelike Halfrond. Eweneens het Frankryk tydens al sy eindstrydverskynings teen spanne van die Suidelike Halfrond te staan gekom (twee keer teen die All Blacks en een keer teen die Wallabies). Teen die All Blacks het Frankryk die eindstryde van 1987 en 2011 beslis, maar geen gewen nie. In 1999 het hulle teen die Wallabies gespeel en is ook verslaan. Die Springbokke het Frankryk gedurende wêreldbekertoernooie twee keer ontmoet: in 1995 is hulle in die kwarteindstryd deur die gasheer verslaan en in 2023 het hulle in die kwarteindstryd teen die verdedigende en latere wêreldkampioen verloor. Teen die All Blacks het Frankryk gedurende wêreldbekertoernooie tot dusver agt wedstryde gespeel, waarvan Frankryk die halfeindstryd in 1999 en die kwarteindstryd in 2007 teen die gunsteling Nieu-Seeland gewen het. Teen die Wallabies is hul wenrekord meer gebalanseerd: Van tot dusver vier wedstryde het albei spanne twee elk gewen.
== Rekords ==
=== Wêreldbekerrekord ===
[[Lêer:Coupe du monde rugby - tour Eiffel.JPG|duimnael|upright|Die Paryse [[Eiffeltoring]] tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007]]]]
Frankryk het tot dusver aan elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem en tydens drie toernooie die eindstryd gehaal, maar teen Nieu-Seeland (in 1987), Australië (in 1999) en weer Nieu-Seeland (in 2011) verloor. Daarmee is Frankryk die tweede mees suksesvolle span van die Noordelike Halfrond, net na Engeland wat die [[Webb Ellis-beker]] tot dusver een keer omhoog gehou het. Tydens die eerste Rugbywêreldbeker 1987 in Australië en Nieu-Seeland het Frankryk die eindstryd gemaak, maar hulle is deur Nieu-Seeland maklik verslaan. Tydens die tweede Rugbywêreldbeker 1991 in die destydse Vyfnasies is Frankryk in die kwarteindstryd deur Engeland uitgeskakel. In 1995 het Frankryk die halfeindstryd behaal, maar hulle is deur die gasheer en latere kampioen Suid-Afrika geklop, in die daaropvolgende klein finale om die derde plek het hulle Engeland verslaan. Tydens die Rugbywêreldbeker 1999, wat eweneens in die destydse Vyfnasies aangebied is, het Frankryk ná ’n sterk optrede teen Nieu-Seeland weer die eindstryd behaal, maar hulle is dié keer deur Australië verslaan. In 2003 is Frankryk in die halfeindstryd deur die latere kampioen Engeland geklop en is ook in die klein finale om die derde plek deur Nieu-Seeland maklik verslaan. Die Rugbywêreldbeker 2007 tuis het met ’n verrassende nederlaag teen sterk Argentyne afgeskop, maar Frankryk het nogtans die halfeindstryd behaal, waar hulle deur Engeland verslaan is; in die klein finale om die derde plek is hulle weereens deur Argentinië geklop. In 2011 het Frankryk ten spyte van die span se weerstand teen die nasionale afrigter die eindstryd behaal, maar hulle is naelskraap deur die gasheer Nieu-Seeland verslaan. Tydens die Rugbywêreldbeker 2015 is Frankryk in die kwarteindstryd deur die verdedigende en latere kampioen Nieu-Seeland maklik uitgeskakel. Tydens die Rugbywêreldbeker 2019 het Frankryk sy oorwinning in die kwarteindstryd teen Wallis uit die hand gegee en is naelskraap verslaan. Tydens die Rugbywêreldbeker 2023 is die gasheer in die kwarteindstryd naelskraap deur die verdedigende en latere wêreldkampioen Suid-Afrika uit die toernooi geskakel.
{| class="wikitable"
! Jaar !! Uitslag
|- style="background:#DCE5E5;"
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Naaswenner
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Kwarteindrondte
|- style="background:#FFDAB9;"
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Derde plek
|- style="background:#DCE5E5;"
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Naaswenner
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Vierde plek
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Vierde plek
|- style="background:#DCE5E5;"
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Naaswenner
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Kwarteindrondte
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Kwarteindrondte
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Kwarteindrondte
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || ''gekwalifiseer''
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}}
|}
=== Vyfnasies / Sesnasies ===
[[Lêer:AAT Murrayfield.jpg|duimnael|upright|Tydens die Sesnasies-toernooi ding onder andere Frankryk en Skotland om die Auld Alliance-trofee mee]]
Frankryk se enigste jaarlikse toernooi is die Sesnasies-toernooi waar hulle teen vyf ander Europese lande speel: Engeland, Ierland, Italië, Skotland en Wallis. Die Sesnasies het begin as die Tuisnasies-toernooi in 1883 en Frankryk het in 1910 by hulle aangesluit om sodoende die Vyfnasies te vorm. In 1932 is Frankryk weens beweerde professionaliteit in die destydse amateursport uit die toernooi gesit, maar het in 1947 weer by dié toernooi aangesluit. Hulle het die toernooi in 1954 vir die eerste keer gewen en die titel met beide Engeland en Wallis gedeel. In die volgende seisoen het Frankryk die titel weer met Wallis gedeel en in 1959 vir die eerste keer alleenlik ingepalm. Die span se langste tussenpose in titels was 37 jaar (1910–1954).<ref name="SNHistory" />
As deel van die Sesnasies-toernooi ding Frankryk sedert 2007 met Italië om die Giuseppe Garibaldi-trofee, sedert 2018 met Skotland om die Auld Alliance-trofee<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part One |publisher=ESPNscrum |date=29 Oktober 2008 |accessdate=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190107/http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en sedert 2026 met Ierland om die Solidarity-trofee mee.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rugbyrama.fr/2026/02/02/6-nations-2026-un-nouveau-trophee-recompensera-les-vainqueurs-des-france-irlande-13203703.php |title=6 Nations 2026. Un nouveau trophée récompensera les vainqueurs des France-Irlande |publisher=Rugbyrama |author=Tristan Failler |date=2 Februarie 2026 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Oor die hele geskiedenis van die toernooi heen is Frankryk die derde suksesvolste land, hulle het nege kampioenskappe minder as Engeland ingepalm. Daar moet egter in ag geneem word dat Frankryk in 34 toernooie minder as die Tuisnasies deelgeneem het. Frankryk het ook bykans dieselfde aantal toernooie gewen waaraan hulle deelgeneem het as Engeland oor dieselfde tydperk heen; Frankryk is ook die suksesvolste span in die naoorlogse tydperk (1945–hede). Frankryk het die titel tot dusver 20 keer gewen en die kampioenskap agt keer gedeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-six-nations/six-nations-winners-106318 |title=Six Nations Winners List |publisher=Rugby World |author=Ryan Dabbs |date=16 Maart 2025 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Hulle het tot dusver met tien Grand Slams weggestap. Die wedstryde tussen Engeland en Frankryk word dikwels “Le Crunch” genoem.<ref>{{en}} ''The Irish Times'', 27 Mei 1981, bl. 27.</ref>
* 20 ongedeelde titels (1959, 1961, 1962, 1967, 1968, 1977, 1981, 1987, 1989, 1993, 1997, 1998, 2002, 2004, 2006, 2007, 2010, 2022, 2025, 2026)
* 8 gedeelde titels (1954, 1955, 1960, 1970, 1973, 1983, 1986, 1988)
* 10 Grand Slams (1968, 1977, 1981, 1987, 1997, 1998, 2002, 2004, 2010, 2022)
{{Sesnasiesoorwinnings}}
=== Ander toetswedstryde ===
[[Lêer:Rugby1.jpg|duimnael|Die Trophée des Bicentenaires]]
Gedurende die amateurtydperk het Frankryk maandelange oorsese toere onderneem, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaaslike saamgestelde spanne en klubspanne gespeel het. Eweneens het oorsese spanne na Frankryk getoer.
Teen die jaar 2000 het die oorsese toere volgens die ou tradisie tot ’n einde gekom, aangesien die professionalisering van die rugbyspel te min tyd vir toere oorlaat (’n uitsondering is die [[Britse en Ierse Leeus]] se vierjaarlikse toere). Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Suidelike Halfrond en ander spanne buite die Sesnasies-toernooi tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Frankryk na die Suidelike Halfrond en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] tree Frankryk as gasheer op. As deel daarvan ding Frankryk sedert 1989 met Australië om die Trophée des Bicentenaires (geskenk ter geleentheid van die tweede eeufees van die [[Franse Rewolusie]]) en sedert 2000 teen Nieu-Seeland om die Dave Gallaher-trofee (genoem na David “Dave” Gallaher, die kaptein van die “Original All Blacks” van 1905/06, wat tydens die Eerste Wêreldoorlog in Frankryk gesneuwel het) mee.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84879.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part Two |publisher=ESPNscrum |date=5 November 2008 |accessdate=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190101/http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84879.html |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
=== Olimpiese Spele ===
Frankryk het drie keer aan Olimpiese rugbytoernooie deelgeneem. Hulle is een keer as Olimpiese kampioen gekroon en twee keer in die eindstryd verslaan (in albei gevalle deur die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]]).<ref name="olympics" />
* [[Olimpiese Somerspele 1900|1900]]: '''Olimpiese kampioen'''
* [[Olimpiese Somerspele 1920|1920]]: Naaswenner
* [[Olimpiese Somerspele 1924|1924]]: Naaswenner
=== Europese Nasiesbeker ===
Die Franse nasionale span het tussen 1935 en 1954 aan die [[Europese Rugbykampioenskap|Europese Nasiesbeker]] deelgeneem en gedurende dié tydperk al die ses toernooie gewen. Aansluitend het die Franse beheerliggaam vanaf 1965 net met die reserwespan ''France A'' aan die Europese Nasiesbeker deelgeneem – met uitsondering van die wedstryde teen die hoër gekeurde span [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] – en tot hul uiteindelike onttrekking in 1997 nog 20 titels gewen.
* Titeloorwinnings deur die nasionale span (6): 1935, 1936, 1937, 1938, 1952, 1954
* Titeloorwinnings deur ''France A'' (20): 1965/66, 1966/67, 1967/68, 1969/70, 1970/71, 1971/72, 1972/73, 1973/74, 1975/76, 1977/78, 1978/1979, 1979/80, 1981/82, 1983/84, 1984/85, 1985–1987, 1987–1989, 1989/90, 1990–1992, 1992–1994
=== Mediterreense Spele ===
Tot op hede is tydens Mediterreense Spele vier rugbytoernooie aangebied. Die Franse nasionale span het aan al die toernooie deelgeneem en gedurende dié tydperk al die vier toernooie gewen.
* Titeloorwinnings (4): 1955, 1979, 1983, 1993
== Spelers ==
=== Huidige span ===
Die volgende spelers het die Franse gevorm span tydens die [[Sesnasies-toernooi]] 2026:<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.ffr.fr/actualites/xv-de-france/xv-de-france-masculin-le-groupe-pour-preparer-le-tournoi-des-six-nations-2026 |title=XV de France masculin : Le groupe pour préparer le Tournoi des Six Nations 2026 |publisher=[[Franse Rugbyfederasie]] |date=26 Januarie 2026 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
{|
| valign="top"|
{| class="wikitable"
|+ Agterspelers ''(arrières)''
|-
! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde
|-
| [[Thibault Daubagna]] || [[Skrumskakel]] || [[Section Paloise|Pau]] || style="text-align:center" | {{0}}2
|-
| [[Antoine Dupont]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Skrumskakel || [[Stade Toulousain|Toulouse]] || style="text-align:center" | 59
|-
| [[Baptiste Serin]] || Skrumskakel || [[RC Toulon|Toulon]] || style="text-align:center" | 46
|-
| [[Matthieu Jalibert]] || [[Losskakel]] || [[Union Bordeaux Bègles|Bordeaux Bègles]] || style="text-align:center" | 35
|-
| [[Ugo Seunes]] || Losskakel || [[Racing 92]] || style="text-align:center" | {{0}}0
|-
| [[Fabien Brau-Boirie]] || [[Senter]] || [[Section Paloise|Pau]] || style="text-align:center" | {{0}}0
|-
| [[Nicolas Depoortère]] || Senter || [[Union Bordeaux Bègles|Bordeaux Bègles]] || style="text-align:center" | {{0}}7
|-
| [[Kalvin Gourgues]] || Senter || [[Stade Toulousain|Toulouse]] || style="text-align:center" | {{0}}1
|-
| [[Yoram Moefana]] || Senter || [[Union Bordeaux Bègles|Bordeaux Bègles]] || style="text-align:center" | 36
|-
| [[Noah Nene]] || Senter || [[Stade Français]] || style="text-align:center" | {{0}}0
|-
| [[Théo Attissogbe]] || [[Vleuel]] || [[Section Paloise|Pau]] || style="text-align:center" | {{0}}8
|-
| [[Louis Bielle-Biarrey]] || Vleuel || [[Union Bordeaux Bègles|Bordeaux Bègles]] || style="text-align:center" | 22
|-
| [[Gaël Dréan]] || Vleuel || [[RC Toulon|Toulon]] || style="text-align:center" | {{0}}0
|-
| [[Aaron Grandidier-Nkanang]] || Vleuel || [[Section Paloise|Pau]] || style="text-align:center" | {{0}}0
|-
| [[Grégoire Arfeuil]] || [[Heelagter]] || [[Section Paloise|Pau]] || style="text-align:center" | {{0}}0
|-
| [[Romain Buros]] || Heelagter || [[Union Bordeaux Bègles|Bordeaux Bègles]] || style="text-align:center" | {{0}}1
|-
| [[Thomas Ramos]] || Heelagter || [[Stade Toulousain|Toulouse]] || style="text-align:center" | 47
|}
|
| valign="top"|
{| class="wikitable"
|+ Voorspelers ''(avants)''
|-
! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde
|-
| [[Maxime Lamothe]] || [[Haker]] || [[Union Bordeaux Bègles|Bordeaux Bègles]] || style="text-align:center" | {{0}}2
|-
| [[Julien Marchand]] || Haker || [[Stade Toulousain|Toulouse]] || style="text-align:center" | 48
|-
| [[Peato Mauvaka]] || Haker || [[Stade Toulousain|Toulouse]] || style="text-align:center" | 42
|-
| [[Dorian Aldegheri]] || [[Stut]] || [[Stade Toulousain|Toulouse]] || style="text-align:center" | 23
|-
| [[Uini Atonio]] || Stut || [[Stade Rochelais|La Rochelle]] || style="text-align:center" | 68
|-
| [[Cyril Baille]] || Stut || [[Stade Toulousain|Toulouse]] || style="text-align:center" | 57
|-
| [[Georges-Henri Colombe]] || Stut || [[Stade Toulousain|Toulouse]] || style="text-align:center" | {{0}}9
|-
| [[Jean-Baptiste Gros]] || Stut || [[RC Toulon|Toulon]] || style="text-align:center" | 40
|-
| [[Régis Montagne]] || Stut || [[ASM Clermont Auvergne|Clermont]] || style="text-align:center" | {{0}}5
|-
| [[Rodrigue Neti]] || Stut || [[Stade Toulousain|Toulouse]] || style="text-align:center" | {{0}}4
|-
| [[Dany Priso]] || Stut || [[RC Toulon|Toulon]] || style="text-align:center" | 18
|-
| [[Tevita Tatafu]] || Stut || [[Aviron Bayonnais|Bayonne]] || style="text-align:center" | {{0}}2
|-
| [[Hugo Auradou]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Section Paloise|Pau]] || style="text-align:center" | 10
|-
| [[Joshua Brennan]] || Slot || [[Stade Toulousain|Toulouse]] || style="text-align:center" | {{0}}2
|-
| [[Thibaud Flament]] || Slot || [[Stade Toulousain|Toulouse]] || style="text-align:center" | 34
|-
| [[Mickaël Guillard]] || Slot || [[Lyon Olympique Universitaire|Lyon]] || style="text-align:center" | 13
|-
| [[Emmanuel Meafou]] || Slot || [[Stade Toulousain|Toulouse]] || style="text-align:center" | 11
|-
| [[Tom Staniforth]] || Slot || [[Castres Olympique|Castres]] || style="text-align:center" | {{0}}0
|-
| [[Cameron Woki]] || Slot || [[Union Bordeaux Bègles|Bordeaux Bègles]] || style="text-align:center" | 31
|-
| [[Paul Boudehent]] || [[Losvoorspeler]] || [[Stade Rochelais|La Rochelle]] || style="text-align:center" | 21
|-
| [[François Cros]] || Losvoorspeler || [[Stade Toulousain|Toulouse]] || style="text-align:center" | 39
|-
| [[Alexandre Fischer]] || Losvoorspeler || [[Aviron Bayonnais|Bayonne]] || style="text-align:center" | {{0}}3
|-
| [[Oscar Jégou]] || Losvoorspeler || [[Stade Rochelais|La Rochelle]] || style="text-align:center" | {{0}}9
|-
| [[Anthony Jelonch]] || Losvoorspeler || [[Stade Toulousain|Toulouse]] || style="text-align:center" | 35
|-
| [[Temo Matiu]] || Losvoorspeler || [[Union Bordeaux Bègles|Bordeaux Bègles]] || style="text-align:center" | {{0}}0
|-
| [[Lenni Nouchi]] || Losvoorspeler || [[Montpellier Hérault Rugby|Montpellier]] || style="text-align:center" | {{0}}2
|-
| [[Charles Ollivon]] || Losvoorspeler || [[RC Toulon|Toulon]] || style="text-align:center" | 48
|-
| [[Alexandre Roumat]] || Losvoorspeler || [[Stade Toulousain|Toulouse]] || style="text-align:center" | 10
|}
|}
=== Bekende spelers ===
[[Lêer:Jo Maso.JPG|duimnael|upright|Jo Maso (2011)]]
[[Lêer:Pierre Villepreux.jpg|duimnael|upright|Pierre Villepreux (1978)]]
[[Lêer:Fabien Pelous - Moudenc's rallye, Toulouse town election, 2008 - 1295.jpg|duimnael|upright|Fabien Pelous (2008)]]
[[Lêer:Serge Blanco cropped.jpg|duimnael|upright|Serge Blanco (2010)]]
13 voormalige Franse spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
{| class="wikitable"
! Speler !! Posisie !! Inskrywing
|-
| [[Abdelatif Benazzi]] || [[Agsteman]] || 2026
|-
| [[Serge Blanco]] || [[Heelagter]], [[Vleuel]] || 2010
|-
| [[André Boniface]] || [[Senter]], [[Vleuel]] || 2010
|-
| [[Guy Boniface]] || [[Senter]] || 2010
|-
| [[Marcel Communeau]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || 2015
|-
| [[Thierry Dusautoir]] || [[Losvoorspeler]] || 2023
|-
| [[Jo Maso]] || [[Senter]] || 2014
|-
| [[Lucien Mias]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || 2010
|-
| [[Fabien Pelous]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || 2017
|-
| [[Jean Prat]] || [[Losvoorspeler]] || 2010
|-
| [[Jean-Pierre Rives]] || [[Losvoorspeler]] || 2015
|-
| [[Philippe Sella]] || [[Senter]] || 2008
|-
| [[Pierre Villepreux]] || [[Heelagter]] || 2018
|}
Daarbenewens is [[Pierre de Coubertin]] (vir sy invloed op die sport) ingeskryf.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees/704757 |title=Pierre de Coubertin |work=World Rugby Hall of Fame |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> [[Wêreldrugby]] het drie Franse spelers as speler van die jaar benoem: [[Fabien Galthié]] (in 2002), [[Thierry Dusautoir]] (in 2011) en [[Antoine Dupont]] (2021).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/ |title=World Rugby Awards Past Winners |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
=== Spelerstatistieke ===
Vervolgens die belangrikste statistieke van Frankryk se spelers. Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter.
<small>(Korrek teen Maart 2026)</small>
{|
|
{| class="wikitable"
|+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=9;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
|-
! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde
|-
| {{0}}1 || [[Fabien Pelous]] || 1995–2007 || 118
|-
| {{0}}2 || [[Philippe Sella]] || 1982–1995 || 111
|-
| {{0}}3 || [[Raphaël Ibañez]] || 1996–2007 || {{0}}98
|-
| {{0}}4 || [[Gaël Fickou]] * || 2013–2026 || {{0}}98
|-
| {{0}}5 || [[Serge Blanco]] || 1980–1991 || {{0}}93
|-
| {{0}}6 || [[Olivier Magne]] || 1997–2007 || {{0}}90
|-
| {{0}}7 || [[Damien Traille]] || 2001–2011 || {{0}}86
|-
| {{0}}8 || [[Nicolas Mas]] || 2003–2015 || {{0}}85
|-
| {{0}}9 || [[Sylvain Marconnet]] || 1998–2011 || {{0}}84
|-
| 10 || [[Dimitri Szarzewski]] || 2004–2015 || {{0}}83
|}
|
{| class="wikitable"
|+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=9;template=results;type=player |title=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
|-
! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde
|-
| {{0}}1 || [[Thierry Dusautoir]] || 2009–2015 || 56
|-
| {{0}}2 || [[Fabien Pelous]] || 1997–2006 || 42
|-
| {{0}}3 || [[Raphaël Ibañez]] || 1998–2007 || 41
|-
| {{0}}4 || [[Jean-Pierre Rives]] || 1978–1984 || 34
|-
| {{0}}5 || [[Philippe Saint-André]] || 1994–1997 || 34
|-
| {{0}}6 || [[Guilhem Guirado]] || 2016–2019 || 33
|-
| {{0}}7 || [[Antoine Dupont]] * || 2021–2026 || 32
|-
| {{0}}8 || [[Daniel Dubroca]] || 1986–1988 || 25
|-
| {{0}}9 || [[Fabien Galthié]] || 1999–2003 || 25
|-
| 10 || [[Guy Basquet]] || 1948–1952 || 24
|}
|-
|
{| class="wikitable"
|+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=9;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
|-
! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte
|-
| {{0}}1 || [[Thomas Ramos]] * || 2019–2026 || 563
|-
| {{0}}2 || [[Frédéric Michalak]] || 2001–2015 || 436
|-
| {{0}}3 || [[Christophe Lamaison]] || 1996–2001 || 380
|-
| {{0}}4 || [[Dimitri Yachvili]] || 2002–2012 || 373
|-
| {{0}}5 || [[Morgan Parra]] || 2008–2019 || 370
|-
| {{0}}6 || [[Thierry Lacroix]] || 1989–1997 || 367
|-
| {{0}}7 || [[Didier Camberabero]] || 1982–1993 || 354
|-
| {{0}}8 || [[Gérald Merceron]] || 1999–2003 || 267
|-
| {{0}}9 || [[Jean-Pierre Romeu]] || 1972–1977 || 265
|-
| 10 || [[Thomas Castaignède]] || 1995–2007 || 252
|}
|
{| class="wikitable"
|+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=9;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
|-
! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë
|-
| {{0}}1 || [[Damian Penaud]] * || 2017–2026 || 40
|-
| {{0}}2 || [[Serge Blanco]] || 1980–1991 || 38
|-
| {{0}}3 || [[Vincent Clerc]] || 2002–2013 || 34
|-
| {{0}}4 || [[Philippe Saint-André]] || 1990–1997 || 32
|-
| {{0}}5 || [[Philippe Sella]] || 1982–1995 || 30
|-
| {{0}}6 || [[Louis Bielle-Biarrey]] * || 2023–2026 || 29
|-
| {{0}}7 || [[Philippe Bernat-Salles]] || 1992–2001 || 26
|-
| {{0}}8 || [[Émile Ntamack]] || 1994–2000 || 26
|-
| {{0}}9 || [[Christophe Dominici]] || 1998–2007 || 25
|-
| 10 || colspan=3 | Twee spelers met 23 drieë elk
|}
|}
=== Spelerkeuring en -voorbereiding ===
[[Lêer:CNR de Linas-Marcoussis.jpg|duimnael|Oefenkamp in Marcoussis]]
In Desember 2016 het die FFR-president Bernard Laporte ’n verandering in die keuringskriterias vir internasionale toernooie aangekondig, waarvolgens net spelers vir die nasionale span mag speel wat Franse staatsburgers is. Dié regulasie is bykomend tot Wêreldrugby se reëls, waarvolgens spelers vir nasionale spanne gekeur mag word, nadat hulle ten minste drie jaar rugby in die betrokke land gespeel het. Ná 31 Desember 2020 beloop die tydperk volgens die reël vyf jaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/245382 |title=World Rugby announces historic eligibility regulation reform |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=10 Mei 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Voor die verandering in die FFR se regulasies kon ook spelers met ’n Franse herkoms vir die nasionale span speel, al was hulle nie Franse staatsburgers nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/38389827 |title=France rugby team to stop selecting 'foreign' players, says Laporte |publisher=[[BBC]] |date=21 Desember 2016 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> As gevolg daarvan het Frankryk tydens Sesnasies die minste aandeel buitelandse spelers in sy span.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americasrugbynews.com/2019/01/30/foreign-born-players-in-2019-six-nations/ |title=Foreign-Born Players in 2019 Six Nations |publisher=Americas Rugby News |date=30 Januarie 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
Sedert die 1970’s berei die nasionale span op sy tuiswedstryde in die fasiliteite van die Club Shell in Rueil-Malmaison voor. Vanaf 1980 tot 2002 het hulle die boedel La Voisine in Clairefontaine-en-Yvelines gebruik, wat in besit van die Pernod Ricard-groep en aan die Franse beheerliggaam beskikbaar gestel is. Dié kasteeltjie naby die ''Centre technique national Fernand-Sastre'' staan ook as ''Château Ricard'' bekend.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lesechos.fr/2001/04/chateau-ricard-domaine-reserve-du-xv-de-france-715205 |title=« Château Ricard », domaine réservé du XV de France |publisher=Les Échos |date=6 April 2001 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Sedert 2002 word elke tuiswedstryd in die ''Centre national du rugby'' in [[Marcoussis]] voorberei, wat oor al die nodige fasiliteite beskik.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.ffr.fr/entreprises/offres-entreprises-et-stages-sportifs/stages-sportifs |title=Offres entreprises et stages sportifs |publisher=[[Franse Rugbyfederasie]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref>
== Afrigters ==
[[Lêer:Jubilé Chabal-Nallet - 20150604 - Bernard Laporte.jpg|duimnael|upright|Bernard Laporte (2015)]]
[[Lêer:Fabien Galthié Feb 2023.jpg|duimnael|upright|Fabien Galthié (2023)]]
Frankryk het in 1964 sy eerste hoofafrigter benoem: Jean Prat. Die huidige hoofafrigter is Fabien Galthié wat die pos in 2020 oorgeneem het.
{| class="wikitable sortable"
! Naam !! Tydperk !! % Gewen
|-
| Jean Prat || 1964–1968 || 66
|-
| Fernand Cazenave || 1968–1973 || 32
|-
| Jean Desclaux || 1973–1980 || 58
|-
| Jacques Fouroux || 1981–1990 || 60
|-
| Daniel Dubroca || 1990–1991 || 65
|-
| Pierre Berbizier || 1991–1995 || 67
|-
| Jean-Claude Skrela || 1995–1999 || 65
|-
| Bernard Laporte || 1999–2007 || 63
|-
| Marc Lièvremont || 2007–2011 || 60
|-
| Philippe Saint-André || 2011–2015 || 44
|-
| Guy Novès || 2015–2017 || 33
|-
| Jacques Brunel || 2017–2019 || 42
|-
| Fabien Galthié || sedert 2020 || 74
|}
== Toekennings ==
Die Internasionale Rugbyraad, sedert 2014 Wêreldrugby, het Frankryk in 2002 as “span van die jaar” benoem.
== Sien ook ==
{{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}}
* [[Franse nasionale vrouerugbyspan]]
* [[Franse nasionale sokkerspan]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Bronnelys ==
* {{en}} {{cite book |author=Philip Dine |title=French Rugby Football—Cultural History |url=https://archive.org/details/frenchrugbyfootb0000dine |publisher=Berg |year=2001 |isbn=978-1-85973-327-1}}
* {{fr}} {{cite book |author=Ian Borthwick |title=France/All Blacks: 100 ans de rencontres |publisher=Au vent des îles |location=Papeete |year=2006 |isbn=2-915654-07-7}}
* {{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La fabuleuse histoire du rugby |publisher=Éditions de La Martinière |location=Parys |year=2011 |isbn=978-2-7324-4528-1}}
* {{en}} {{cite book |authors=Alex Potter, Georges Duthen |title=The Rise of French Rugby |publisher=A.H. & A.W. Reed |location=Wellington |year=1961 |pages=83–91}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|France national rugby union team|Franse nasionale rugbyspan}}
* {{fr}} [http://www.ffr.fr/ Amptelike webwerf van die Franse Rugbyfederasie]
* {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/france Frankryk by Wêreldrugby]
* {{en}} [https://www.planetrugby.com/team/france/ Frankryk op Planet Rugby]
{{Nasionale rugbyspanne}}
{{Normdata}}
{{Voorbladster}}
[[Kategorie:Rugby in Frankryk]]
[[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Europa]]
lnygpob1h700syelpxh1rliialsm3f2
Afrikaanse Wikipedia
0
28133
3373588
3362754
2026-11-18T06:29:01Z
Oesjaar
7467
/* Mylpale */ Opdateer!
3373588
wikitext
text/x-wiki
{{Infoboks webwerf
| naam = Wikipedia
| logo = Wikipedia-logo-v2-af.svg
| skermkiekie = Voorblad Afrikaanse Wikipedia.jpg
| tipe = [[Wiki]]
| taal = [[Afrikaans]]
| registrasie = Opsioneel
| eienaar = [[Wikimedia Stigting]]
| outeur = Die gemeenskap
| opgerig = [[16 November]] [[2001]]
| status = Aktief
| url = {{URL|https://af.wikipedia.org/}}
}}
Die '''Afrikaanse Wikipedia''' is die [[Afrikaans]]e weergawe van [[Wikipedia]], die webgebaseerde vrye-inhoud-[[ensiklopedie]], waar "vrye" na die kopievrye lisensiëring van die projek verwys. Die Afrikaanse weergawe was op 16 November 2001 die 11de Wikipedia om geskep te word.<ref>[[:en:Special:PermanentLink/94753987|Wikipedia:2001]], English-language Wikipedia (16 Desember 2006)</ref> Dit beskik tans oor ongeveer {{NUMBEROF|ARTICLES|af|N}} artikels, en is volgens hierdie maatstaf die {{Rangtelwoord|{{Wikipedia volgens grootte|af}}}} grootste Wikipedia.<ref>[[m:Complete list of language Wikipedias ordered by size|Meta-Wiki's list of language Wikipedias ordered by size]]</ref> Wat die aantal biografiese artikels per geslag betref was die Afrikaanse Wikipedia in 2020 die derde mees geslagsgelyke Wikipedia van al die taalweergawes.<ref>{{cite web |url=https://www.denelezh.org/gender-gap/?sort=percent_females#project |work=Denelezh |title=Gender Gap in Wikidata |access-date=19 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508141543/https://www.denelezh.org/gender-gap/?sort=percent_females |archive-date=8 Mei 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Dit gebruik tans [[MediaWiki]] weergawe {{CURRENTVERSION}},<ref>[[Special:Version|Huidige weergawe aangedui]]</ref> en word deur gebruikers in [[Suid-Afrika]] en [[Namibië]], benewens bydraers in [[Europa]], [[Noord-Amerika]] en [[Oseanië]] in stand gehou. Die Afrikaanse Wikipedia het tans {{NUMBEROF|PAGES|af|N}} bladsye, waarvan {{NUMBEROF|ARTICLES|af|N}} artikels is. Dit het {{NUMBEROF|USERS|af|N}} geregistreerde gebruikers, waarvan {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|af|N}} as aktief gereken word. Hierdie gebruikers het al {{NUMBEROF|EDITS|af|N}} wysigings aangebring en {{NUMBEROF|FILES|af|N}} lêers opgelaai.
[[Google Translate]] gebruik die Afrikaanse Wikipedia as korpus om sy [[Taalmodel|vertaalmodel]] op te lei.<ref>{{cite journal |last1=Senekal |first1=Burgert |last2=Brokensha |first2=Susan |title=The potential of artificial intelligence (AI) for decolonising education in South Africa through the development of indigenous languages |trans-title=Die potensiaal van kunsmatige intelligensie (KI) vir die dekolonisering van onderwys in Suid-Afrika deur die ontwikkeling van inheemse tale |journal=South African Journal of African Languages |volume=43 |issue=3 |pages=208-215 |year=2023 |quote=An initiative that significantly improved the accuracy of Afrikaans through Google Translate was the drive by the SA Academy for Science and the Arts to expand the Afrikaans Wikipedia. In 2016, Pretorius (2016) called for expanding the Afrikaans Wikipedia. The SA Akademie vir Wetenskap en Kuns echoed this call and offered training sessions. The call was answered by numerous Afrikaans enthusiasts, which resulted in the expansion of the Afrikaans Wikipedia to the more than 100 000 articles currently available (see Table 1). The expansion contributed to the massive linguistic corpus that Google Translate needs to improve its accuracy. |trans-quote='n Inisiatief wat die akkuraatheid van Afrikaans op Google Translate aansienlik verbeter het, was die veldtog van die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns om die Afrikaanse Wikipedia uit te brei. Pretorius (2016) het in 2016 'n beroep gedoen op die uitbreiding van die Afrikaanse Wikipedia. Die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns het hierdie oproep beaam en opleidingsessies aangebied. Die oproep is deur talle Afrikaanssprekende entoesiaste beantwoord, wat gelei het tot die uitbreiding van die Afrikaanse Wikipedia na die meer as 100 000 artikels wat tans beskikbaar is (sien Tabel 1). Die uitbreiding het bygedra tot die massiewe linguistieke korpus wat Google Translate nodig het om die akkuraatheid daarvan te verbeter.}}</ref>
== Verwikkelinge in die Afrikaanse Wikipedia en mediadekking ==
Op '''1 Desember 2005''' skryf die taalaktivis dr. [[Dan Roodt]] in die ''Afrikaner'' (getiteld "Afrikaners moet internet beset", en op 9 April 2007 ook op [[PRAAG]] gepubliseer) die volgende<ref>[https://web.archive.org/web/20131105063921/http://praag.co.za/?p=281 Roodt, D. 2007. Afrikaners moet internet beset. ''PRAAG'', 9 April]:</ref>
{{cquote|
Dit is daarom van die uiterste belang dat Afrikaners vir hulle 'n gebied in die kuberruim moet afbaken. Ten dele is dié proses reeds aan die gang, maar dit moet versnel en verhewig word. Die totale Afrikanergeskiedenis, -kultuur, en -letterkunde behoort vrylik op die internet beskikbaar te wees.
Een manier om dit reg te kry, sou wees om die Afrikaanse weergawe van die sogenaamde ''Wikipedia'' uit te bou. Laasgenoemde is 'n gratis aanlyn-ensiklopedie wat deur vrywillige samewerking in elkeen van die vernaamste tale ter wêreld tot stand gekom het. Tans verkeer die Afrikaanse ''Wikipedia'' in die 46ste posisie wat die aantal gepubliseerde artikels daarin betref, dus nie baie hoog op die lys nie. Myns insiens behoort alle bestaande Afrikaanse kultuurorganisasies en akademici saam te werk om so 'n Afrikaanse ensiklopedie tot een van die grootstes op die internet uit te bou. Afrikaans kan maklik een van die top twintig ''Wikipedia''tale, naas Engels, Duits, Frans, Spaans, ens. word. Afrikaanse boeke waarop daar nie meer kopiereg bestaan nie, behoort ook stelselmatig op die internet opgelaai te word.
}}
'''2006''': Volgens 'n Duitse akademikus, prof. Andreas Hepp, was dit opvallend hoe die top 15 Wikipedias, met die uitsondering van Japannees en Chinees oorwegend "Westerse tale" was. Hierdie "[[digitale kloof]]" is benadruk deurdat Afrikaans wat 43ste op die aktiwiteitsranglys was, ten spyte van sy "koloniale tradisies" die eerste taal in Afrika was om wel 'n mate van vordering te toon. Hy het hierdie tekortkoming aan die algemene "verbindingskloof" toegeskryf, 'n onderafdeling van die "digitale kloof" wat deur faktore soos ontoeganklikheid weens powere, onbekostigbare of afwesige internetverbindings bepaal word.<ref>{{de}}[https://www.researchgate.net/profile/Andreas_Hepp/publication/277301267_Wissenspraktiken_im_Alltag_Wikipedia_und_Podcasting_zwischen_Konnektivitat_und_Mobilitat/links/5da578b3a6fdcc8fc352b2c4/Wissenspraktiken-im-Alltag-Wikipedia-und-Podcasting-zwischen-Konnektivitaet-und-Mobilitaet.pdf Hepp, A. 2006. Wissenspraktiken im Alltag: Wikipedia und Podcasting zwischen Konnektivität und Mobilität. In: Pühringer, Karin / Zielmann, Sarah (eds.): ''Vom Wissen und Nicht-Wissen einer Wissenschaft. Kommunikationswissenschaftliche Domänen, Darstellungen und Defizite.'' Münster: LIT, p. 179.]</ref>
'''11 November 2007''': Die iCommons-kantore het gasheer gespeel vir 'n Afrikaanse Wikipedia-byeenkoms, as deel van ‘n Wikipedia-week. Internasionale gaste [[Jimmy Wales]], Ndesanjo Macha en Frank Schulenburg, sowel as 'n aantal Afrikaanse Wikipediane waaronder [[Gebruiker:Laurens|Laurens]], [[Gebruiker:RAM|RAM]], [[Gebruiker:Greenman|Greenman]], [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] en lede van die media, het dit bygewoon. Laurens, een van die mees aktiewe Wikipediane by Afrikaans-Wikipedia op daardie stadium het 'n inleidende lesing getitel “Die Afrikaanse Wikipedia - Reusetjie?” gelewer. Laurens het die ontwikkeling van hierdie tot dusver suksesvolste Wikipedia onder die Afrikatale aangebied wat gevolg is deur 'n informele bespreking. Op daardie stadium met sowat 8 600 artikels was Afrikaans-Wikipedia op pad om gou die prestasie van 10 000 artikels te oortref. In verhouding tot die getal van sowat 6,4 miljoen Afrikaans-moedertaalsprekers is dit 'n goeie getal, maar is dit steeds agter taalweergawes soos Deens of Fins. Die groep bogemiddelde aktiewe Wikipediane in die Afrikaanse Wikipedia is tans nog baie klein. Dit was ook nuttig om Ndesanjo, van die [[Swahili Wikipedia]] (wat op daardie stadium 'n soortgelyke grootte as Afrikaans was), en Frank, van die [[Duitse Wikipedia]], sowel as plaaslike Wikipediane teenwoordig te hê, aangesien daar interessante oorvleuelings en uitruil van idees tussen die verskillende taalgemeenskappe was. Die gesprek wat op die lesing gevolg het was lewendig, waarin deelnemers ervarings uitgeruil het en besin het hoe die ontwikkeling van kleiner taalweergawes soos die Afrikaanse Wikipedia aktief bevorder kan word. Die persoonlike kontak tussen die skrywers het as een van die sleutelpunte na vore gekom en almal was dit eens dat vergaderings, gereeld in Suid-Afrika moet plaasvind. Daar was groot belangstelling in inligting oor die Duitstalige Wikipedia en oor die idees en projekte wat ons ontwikkel het. Veral die idee van 'n skryfkompetisie is met belangstelling ontvang en dit lyk of die eerste kompetisie van sy soort in Afrika binnekort gehou sal word. Die daarstel van 'n plaaslike Wikimedia Foundation-tak is ook bespreek, en met die momentum wat uit die Wikimania-bod gebou is en die belangstelling rondom Wikipedia-week het dit ook al hoe meer waarskynlik laat lyk. <ref>Ian Gilfillan's web log. Afrikaans Wikipedia meetup Nov 2007, 11 November 2007.http://www.greenman.co.za/b2evolution/blogs/index.php?m=200711(18-Nov-07).</ref><ref>Frank Schulenburg, Wikipedia Academy in Südafrika – Tag 4, 11 November 2007. http://www.schulenburg.biz/correspondent/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914071135/http://www.schulenburg.biz/correspondent/ |date=14 September 2008 }} November 18, 2007.</ref>
Jana Marais berig op '''21 November 2007''' die stigter van Wikipedia, [[Jimmy Wales]], het spesiaal na Suid-Afrika toe gekom. Hy maak onder andere indirek melding van die Afrikaanse Wikipedia, wat op daardie stadium 8 600 artikels gehad het.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2007/11/21/RH/2/jmwikipedia.html |title=Marais, J. 2007. Wikipedia. ''Rapport'', 21 November. |access-date=28 Januarie 2012 |archive-date=28 Januarie 2012 |archive-url=https://archive.ph/20120128232453/http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2007/11/21/RH/2/jmwikipedia.html |url-status=dead }}</ref> Sy woorde word vertolk:
{{cquote|
’n Mens se moedertaal bly jou moedertaal. Dit is eenvoudig makliker om ’n inskrywing oor byvoorbeeld kwantumfisika in Afrikaans of Zoeloe te verstaan, as om dit in Engels te probeer ontsyfer. Daarom wil ons al die kennis in alle tale probeer vaslê.”
}}
'''1 November 2009 tot 1 Januarie 2010 om middernag (SAST)''': In navolging van die [[Nederlandse Wikipedia]] word die eerste skryfwedstryd gehou. Elke kandidaat (of spanne van twee) skep één nuwe artikel of brei 'n saadjie uit. Die beste drie artikels palm elkeen 'n kontantprys vir sy skrywer(s) in. [[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert Behr]] wen die eerste prys, vir sy artikel [[Siberië]]. [[Gebruiker:Morne|Morné van Rooyen]] word die tweede prys toegeken vir sy artikel [[Zambië]]. Die derde prys word aan [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] toegeken vir sy artikel [[Barnsteen]]. [[Gebruiker:Hansjoseph|Hansjoseph]] verdien eervolle vermelding vir sy artikel oor [[Pous Gregorius XIII]]. Die beoordelaars was [[Gebruiker:Anrie|Anrie Hoogendoorn]] en [[Gebruiker:Arnobarnard|Arno Barnard]]. Daar was 14 deelnemers.<ref>[[Wikipedia:Skryfwedstryd 2010]]</ref>
Volgens [[Gebruiker:Greenman|Greenman]] se webjoernaal in '''Mei 2013''' was die Afrikaanse Wikipedia wel die derde grootste [[Afrikatale|Afrikataal]]-Wikipedia, maar wat inhoud betref moontlik die beste. Daar is konstante aktiwiteit, groei en 'n gesonde gemeenskap.<ref>{{Cite web |url=http://www.greenman.co.za/blog/?p=1108 |title=Greenman. 2013. African language Wikipedia update. May. |access-date= 7 Julie 2013 |archive-date= 7 Julie 2013 |archive-url=https://archive.ph/20130707083744/http://www.greenman.co.za/blog/?p=1108 |url-status=live }}</ref>
=== 2014 - 2015 ===
'''2014''': Professor Ana Deumert skryf 'n paragraaf of twee oor die Afrikaanse Wikipedia in haar artikel "Sites Of Struggle And Possibility In Cyberspace. Wikipedia And Facebook In Africa" wat in die bundel ''Mediatization and Sociolinguistic Change'' opgeneem is.<ref>[https://books.google.de/books?hl=de&lr=&id=_oDnBQAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA487&dq=wikipedia+afrikaans&ots=3S0Zumsa-O&sig=8dULPze_l7a4mtBKqYfYZSeX-wU#v=onepage&q=afrikaans&f=false Deumert, A. 2014. "Sites Of Struggle And Possibility In Cyberspace. Wikipedia And Facebook In Africa" In: ''Mediatization and Sociolinguistic Change'']</ref> Sy bespreek die Afrikaanse, Swahili en [[Malgassiese Wikipedia]], maar doen veral moeite om die probleme by die Xhosa-Wikipedia uit te lig. Xhosa word selfs as 'n "probleemkind" beskou – te midde van sy agtmiljoen sprekers, sy gebruik in die onderwys, regeringspamflette, gedrukte media, televisie en radio en die standaardtaal wat sedert 1820 met die eerste Bybelvertaling sy beslag gekry het, en te midde van [[Gebruiker:Discott|Douglas Scott]] wat ten minste drie werkswinkels aan die Universiteite van Kaapstad, Wes-Kaapland en by die provinsiale regering aangebied het, is die Xhosa-Wikipedia netsowel dood. Die oorsaak hiervan skryf sy toe aan die Engels wat gerieflikheidshalwe eerder gelees word. Die Wikipedia word hoofsaaklik geskryf deur buitelanders ('n Serwiër, Rus, Amerikaner, en Australiër) wat nie een Xhosa magtig is nie: van die Wikipedia word dus eenvoudig 'n prentewoordeboek gemaak. Van 'n Wiki-gemeenskap is daar dus geen sprake nie. Slegs een artikel is by 'n werkswinkel deur 'n Xhosasprekende geskep wat wel plaaslike inhoud bevat het, die res was vertalings uit die Engelse Wikipedia. Maar op Facebook is daar wel lewe – en hier kom nog 'n probleem na vore: terwyl by Wikipedia die neutrale uitkyk (NPOV) verpligtend is, is die skatskis van die Xhosakultuur en -kennis op Facebook weer spontaan. Die behoefte bestaan dus wel om volkskennis en -besit oor te dra en te deel deur 'n digitale medium, maar net nie soseer op Wikipedia nie.
Hierteenoor stel Deumert onder meer die Afrikaanse Wikipedia:
{{cquote|
The language is closely related to Dutch and has over six million speakers in South Africa and Namibia. During apartheid, Afrikaans was heavily supported by the government and language-activism has a long history. A fair proportion of its speakers fall into the top income brackets in South Africa, and the language continues to be supported by cultural and political organizations. Access to the internet is not a serious problem, and most contributors are native speakers. There are several high-profile editors who have each contributed several hundred articles (between 200 and 1700). The work can be characterized as a collaborative project in the best tradition of ''Wikipedia'': although the group of contributors is small (which is typical across Wikipedia, see Panciera et al. 2009), there exists a sense of a community among them.
[…]
Successful African language Wikipedias require the involvement of native speakers. Yet, issues of access are a concern. Only the Afrikaans Wikipedia – which serves a socio-economically advantaged community – shows consistent and collaborative native speaker involvement.
}}
In die jaar '''2014''' maak prof. [[Jaap Steyn]] in sy boek ''Ons gaan 'n taal maak'' ook kortliks melding van die Afrikaanse Wikipedia (bl. 479) deur na 'n Afriforum-nuusbrief (nr. 43) te verwys :
{{cquote|
Jan-Carel Brand, 'n medewerker van die Afriforum-nuusbrief het in '''April 2012''' berig dat die Afrikaanse ''Wikipedia'' sy 20 000ste artikel geplaas het. Die inhoud word volledig deur vrywilligers in hul vrye tyd geskep en die teks word onder 'n ''Creative Commons''-lisensie versprei. Dit beteken dat die teks gekopieer, gedeel en versprei kan word sonder dat enige kopieregskendings plaasvind. Die Nederlandse ''Wikipedia'' het kort tevore sy miljoenste artikel gepubliseer.
}}
'''21 Maart 2014''': By die "Symposium Digitaal Afrikaans: Internet en de Afrikaanse literatuur" in die Afrika-studiesentrum, te Leiden, Nederland, bevind die huiswikipediaan Hans Muller daar is heelwat moontlikhede sover dit die Afrikaanse literatuur aangaan op die Afrikaanse Wikipedia. Die Afrikaanse Wikipedia beklee met 30 000 artikels nog die derde posisie van die Afrikatale wat artikeltal betref. Al is die aantal sprekers minder as dié van Swahili en Hausa, is die aantal Wikipedia-artikels minder by die laasgenoemde twee tale. Op hierdie stadium is daar nog baie Afrikaanse skrywers wat nog geen artikel het op die Afrikaanse Wikipedia nie; maar wel in Engels en Nederlands. Verder is daar min foto's en soortgelyke beeldmateriaal van die betrokke skrywers te vinde, of die gehalte daarvan (soos die foto van [[Antjie Krog]]) kon beter wees. Die artikel rondom die literatuur in Afrikaans het ook vasgesteek by die literatuurgeskiedenis van [[Rob Antonissen]] uit 1955.<ref>{{Cite web |url=https://www.litnet.co.za/digitaal-afrikaans-internet-en-de-afrikaanse-literatuur/ |title=De Wit, H.J. 2014. Digitaal Afrikaans: Internet en de Afrikaanse literatuur. ''Litnet'' 26 Maart. |access-date=21 Desember 2020 |archive-date=21 Desember 2020 |archive-url=https://archive.ph/20201221194115/https://www.litnet.co.za/digitaal-afrikaans-internet-en-de-afrikaanse-literatuur/ |url-status=live }}</ref>
[[Lêer:Laurette Pretorius, Wikimedia-UNISA meetup 2015, a.jpg|regs|duimnael|250px|Prof. Pretorius het die sienings van die taalaktivis [[Neville Alexander]] uitgelig, veral wat vertaling en terminologie-ontwikkeling betref.]]
'''3 Junie 2015''': [[Unisa]] se Academy of African Languages and Science (AALS) hou 'n werkswinkel. Die sprekers is onder meer prof. [[Gebruiker:Petterual|Laurette Pretorius]]; die Russiesgebore Israeli van Wikimedia Amir Aharoni, en Nozibele Nomdebevana. Van die besprekingspunte is die uitbou van die verskillende Wikipedias in 'n veeltaligheidskonteks deur vertaling en opleiding. Die Afrikaanse Wikipedia word ook hierby betrek. Op 11 Junie 2015 word 'n kort oorsig op Unisa se webwerf geplaas.<ref>[https://web.archive.org/web/20161019050510/http://www.unisa.ac.za/news/index.php/2015/06/threat-of-digital-language-death-an-african-reality/ Unisa: Threat of Digitale Language Death an African Reality]</ref> Prof. Pretorius skryf:
{{cquote|
‘South African indigenous languages are orders of magnitude smaller than the others. Afrikaans is faring best with 35 491 articles, while there are no articles in Ndebele. If we say that we are living inside the digital space and people are looking for information more and more online, on Wikipedia, for example, then this tells us that they are not doing it in their own languages. We have this interesting disconnect that we all deal with; in our social/physical life we use a certain language, in our digital life another – in the case of South Africa, this is usually English. That creates some tension and is something we should be addressing. But all is not lost. We still have some of the big languages in the world, with all of our languages having more than one million speakers.’
}}
'''2 Oktober 2015''': Die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] hou 'n simposium in samewerking met die Prisma Leeskring in Centurion. Hier lewer prof. Laurette Pretorius, professor in rekenaarwetenskap aan Unisa, 'n pleidooi dat meer inskrywings in die Afrikaanse Wikipedia gemaak moet word, omdat Afrikaans se voortbestaan in die digitale ruimte in 'n groot mate daarvan afhang.<ref>[https://web.archive.org/save/_embed/http://www.akademie.co.za/wp-content/uploads/2015/07/Algemene-Simposium-1-en-2-Oktober-2015.pdf Algemene simposium 1 en 2 Oktober 2015]</ref>
Op '''1 November 2015''' praat prof. Pretorius op die [[Radio Sonder Grense|RSG]]-program "Die tale wat ons praat" oor die Afrikaanse Wikipedia.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304122048/http://www.rsg.co.za/forcedownload.asp?fn=20151101%5FDIE%5FTALE%5FWAT%5FONS%5FPRAAT%2Emp3&f=%2Fimages%2Fupload%2Fsound%2Fklanke%2F RSG: "Die tale wat ons praat": Wikipedia, 1 November 2015]</ref>
=== 2016 ===
'''14 Januarie 2016''': RSG-omroepers Martelize Brink en Johan Rademan voer 'n onderhoud met [[Gebruiker:Oesjaar|Deon Steyn]], wat sedert 2015 op die raad van WikimediaZA dien.<ref>{{Cite web |url=http://www.rsg.co.za/forcedownload.asp?fn=20160114%5FOGGEND%5FWikipedia%2Emp3&f=%2Fimages%2Fupload%2Fsound%2Fklanke%2F |title=RSG: "Oggend op RSG", Onderhoud met Deon Steyn. |access-date=17 Desember 2019 |archive-date=19 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419131749/http://www.rsg.co.za/forcedownload.asp?fn=20160114_OGGEND_Wikipedia.mp3&f=%2Fimages%2Fupload%2Fsound%2Fklanke%2F |url-status=dead }}</ref>
Op '''28 Januarie 2016''' word onder die opskrif "Afrikaanse Wikipedia kry groot aftrek" in ''Die Burger'' die 15de verjaarsdag van die algehele Wikipediaprojek (wat ander tale omvat) gevier. Op daardie tydstip was daar sowat 38 400 artikels by die Afrikaanse Wikipedia. Die artikels wat die meeste gewysig is, is onder meer "[[Alfabetiese lys van visse]]", "[[Lys van Suider-Afrikaanse visse volgens wetenskaplike name]]" en "[[Jesus van Nasaret]]". In die berig word spesifiek gelet op [[Gebruiker:Morne|Morné van Rooijen]] se belangstellings.<ref>{{Cite web |url=https://scontent-jnb1-1.xx.fbcdn.net/v/t31.0-8/s960x960/12633490_10153938802951155_5761649014844286918_o.jpg?_nc_cat=103&_nc_ohc=uKf9zx3gifYAQmQlnzCOSMAgberTYJSL0KbH6xFd4AGVvBPTQU3NjG23w&_nc_ht=scontent-jnb1-1.xx&oh=093a27181c281bbb23855c8c8fb2fae5&oe=5E7F6326 |title=Els, R. 2016. Vyftiende verjaardag: Afrikaanse Wikipedia kry groot aftrek. ''Die Burger'', 28 Januarie. |access-date=17 Desember 2019 |archive-date=17 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191217121927/https://scontent-jnb1-1.xx.fbcdn.net/v/t31.0-8/s960x960/12633490_10153938802951155_5761649014844286918_o.jpg?_nc_cat=103&_nc_ohc=uKf9zx3gifYAQmQlnzCOSMAgberTYJSL0KbH6xFd4AGVvBPTQU3NjG23w&_nc_ht=scontent-jnb1-1.xx&oh=093a27181c281bbb23855c8c8fb2fae5&oe=5E7F6326 |url-status=dead }}</ref>
In 'n onderhoud geplaas op '''6 en 13 Februarie 2016''' in die ''[[Beeld]]'' en ''[[Volksblad]]'' onderskeidelik, sê prof. [[Gerhard van Huyssteen]] die navorsing wat in 2013 gedoen is dui dat byna 40% van Afrikaanse taalmense (vertalers, dosente, onderwysers) salig onbewus was van die Afrikaanse Wikipedia. Die Afrikaanse Wikipedia haal, wat artikeltal betref, die 86ste posisie uit 291 tale, met amper 40 000 artikels; gevolg, binne die Suid-Afrikaanse omgewing, deur Noord-Sotho met byna 3 000 artikels.<ref>Van Huyssteen, G.B. 2016. Begin deel jóú kennis in jóú taal. Beeld, ''6 Feb. 2016'', bl. 21.</ref><ref>Van Huyssteen, G.B. 2016. Begin deel jóú kennis in jóú taal. Volksblad, ''13 Feb. 2016''</ref>
In '''Maart 2016''' skuif Deon Steyn op die ontbytprogram, ''Dagbreek'', op die [[KykNET]]-kanaal, agter die mikrofoon in.
'''20 April 2016''': ''[[Maroela Media]]'' kondig aan hul sal voortaan saam met Unisa en ander liefhebbers van Afrikaans die Afrikaanse Wikipedia help uitbrei. Die fokus is skoolvakke gerig op graad vier tot twaalf, soos die kurrikulum stipuleer. Afrikaanse digters en skrywersprofiele word ook op gefokus. Die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge]] (FAK) sal weer op die Afrikaanse geskiedenis fokus. Gratis opleiding sal verskaf word aan iedereen wat bereid is om met die projek te help.<ref>{{Cite web |url=http://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/help-bou-aan-n-afrikaanse-wikipedia/ |title=Changuion, A. 2016. Help bou aan 'n Afrikaanse Wikipedia. ''Maroela Media'', 20 April. |access-date=22 April 2016 |archive-date=22 April 2016 |archive-url=https://archive.ph/20160422231415/http://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/help-bou-aan-n-afrikaanse-wikipedia/ |url-status=live }}</ref>
'''22 April 2016''': Die redaktrise van ''Maroela Media'', [[Susan Lombaard]], skryf die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns, Viva (Virtuele Instituut vir Afrikaans), die Dagbreek Trust en Unisa sal kragte saamspan om skrywers, vertalers en vrywilligers saam te roep en te organiseer. Opleidingsessies is gehou en skoolkurrikula is deurgesif watter onderwerpe eerste aangepak moet word. Ondertussen het die e-posse ingestroom van voornemende vrywilligers.<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/debat/meningsvormers/redakteursbrief-n-afrikaanse-wikipedia-te-danke-aan-die-oom-op-koekenaap/ |title=Lombaard, S. 2016. Redakteursbrief: Afrikaanse Wikipedia, te danke aan die oom op Koekenaap. ''Maroela Media''. 22 April. |access-date=18 Desember 2019 |archive-date=18 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191218191928/https://maroelamedia.co.za/debat/meningsvormers/redakteursbrief-n-afrikaanse-wikipedia-te-danke-aan-die-oom-op-koekenaap/ |url-status=live }}</ref>
'''April/Mei 2016''': Na aanleiding van die simposium op 2 Oktober 2015, beskryf Lilla Fourie in ''Plus 50'' in die artikel getiteld "Die Afrikaanse Wikipedia: seniors kan 'n groot bydrae lewer" die belang van die uitbou van die Afrikaanse Wikipedia.<ref>Fourie, L. 2016. Die Afrikaanse Wikipedia: seniors kan 'n groot bydrae lewer. ''Plus50'' 11(2): 22-23</ref> Pretorius wys daarop terwyl Afrikaans al hoe meer onder druk staan by skole en op universiteit en by die werkplek (die fisiese ruimte), het Afrikaanssprekendes toenemend meer na die digitale ruimte beweeg; die Afrikaanssprekende moet die taal egter met hom saamneem. 49% van die Suid-Afrikaanse bevolking van 54 miljoen mense het internettoegang; en waar daar 'n vraag na Afrikaans mag wees, moet daar 'n aanbod wees. Sy noem die Hongaarse rekenaar-taalkundige, András Kornai, het reeds in 2013 sy bevindings publiseer: "Die fisiese dood van 'n taal kom voor wanneer dit geen gebruikers en geen funksie in die samelewing het nie […] terwyl die taal digitaal begin sterf wanneer dit nie digitale funksies verwerf teen die pas waarteen sy sprekers digitale vaardighede verwerf nie." Hier kan die Afrikaanse Wikipedia van groot waarde wees, omdat die Afrikaanse Wikipedia deur soekenjins onttrek en geberg word – hoe meer Afrikaans daar is, hoe meer is die Afrikaanse teenwoordigheid in die digitale ruimte. Ten tyde van die skrywe het die Engelse Wikipedia "meer as 5 miljoen artikels van goeie gehalte, terwyl die Afrikaanse Wikipedia, wat reeds in 2001 begin is, in totaal slegs 39 500 artikels het waarvan talle kort en van mindere gehalte is". Vergeleke met sy aantal sprekers, het Afrikaans 'n agterstand en meer mense sal van die Engelse Wikipedia gebruik maak, wat kan aanleiding gee tot taalverskuiwing. Volgens die artikel is daar 'n groot vraag na kundiges wat nuwe artikels kan skryf, wat goeie artikels uit anderstalige Wikipedias kan vertaal, vrywillige redigeerders en enigiemand wat jongmense kan aanspoor om mee te doen.
In hul nuusbrief van '''April 2016''' word die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns|Akademie]] se Afrikaanse Wikipediaprojek kortliks bekendgestel. Dit is 'n afdruk van Fourie se artikel wat in ''Plus50'' verskyn het.<ref>[https://web.archive.org/web/20191224055859/http://www.akademie.ussdmobile.co.za/Nuusbrief_April_2016.pdf Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns: Nuusbrief April 2016, pp. 20-21]</ref>
'''Junie 2016''': Prof. Laurette Pretorius se vaktydskrifartikel, ''Die rol van die Afrikaanse Wikipedia in die uitbou van Afrikaans'' word in ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'' gepubliseer.<ref>[https://web.archive.org/web/20180721101201/http://www.scielo.org.za/pdf/tvg/v56n2-1/07.pdf Pretorius, L. 2016. Die rol van die Afrikaanse Wikipedia in die uitbou van Afrikaans. ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'', 56(2-1):371-390.]</ref>
In dieselfde uitgawe, publiseer professor [[Gerhard van Huyssteen]], Alex Antonites en Melodi Botha 'n ondersoek oor die leefbaarheid van die [[Virtuele Instituut vir Afrikaans]], en hoe die Afrikaanse Wikipedia daarby betrek word.<ref>[https://web.archive.org/web/20180721113239/http://www.scielo.org.za/pdf/tvg/v56n2-1/09.pdf Van Huyssteen, G.B., Botha, M. & Antonites, A. 2016. Die Virtuele Instituut vir Afrikaans (VivA) en markbehoeftes in die Afrikaanse gemeenskap. ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'', 56(2-1):410-437.]</ref>
'''3 Junie 2016''': ''Maroela Media'' stel drie opleidingsvideo's beskikbaar hoe Afrikaanse artikels vir Wikipedia vertaal en geskryf kan word; omrede baie vrywilligers nie werkswinkels in die stede kan bywoon nie.<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/projekte/video-afrikaanse-wikipedia-so-maak-mens/ |title=''Maroela Media''. 2016. Afrikaanse Wikipedia: Só maak mens. 3 Junie |access-date=18 Desember 2019 |archive-date=18 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191218192334/https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/projekte/video-afrikaanse-wikipedia-so-maak-mens/ |url-status=live }}</ref>
'''6 Junie 2016''': 'n Insetsel op eNuus (DStv) verskyn (te danke aan ''Maroela Media'') waarin die bewusmaking van die Afrikaanse Wikipedia voortgesit word. Die video-insetsel toon die opleidingskursus te Centurion op 4 Junie 2016.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=T0W5qcLaa7M eNuus: Meer Afrikaans op Wikipedia]</ref>
'''16 Augustus 2016''': 'n Artikel word spesiaal toegewy aan Sören Pfauder ([[Gebruiker:SpesBona]]), 'n Duitser van [[Brandenburg]] wat Afrikaans self baasgeraak het deur sy betrokkenheid by die Afrikaanse Wikipedia. Onder meer is dit die taalverwantskap en -geskiedenis wat hom die meeste omtrent die taal boei. Hoewel hy sedert 2006 op die [[Duitse Wikipedia]] betrokke was, is hy sedert 2010 doenig op die Afrikaanse Wikipedia. Van sy belangstellings word ook in die artikel genoem.<ref>{{Cite web |url=http://maroelamedia.co.za/afrikaans/afrikaanse-wikipedia-duitser-leer-homself-afrikaans/ |title=''Maroela Media''. 2016. Afrikaanse Wikipedia: Duitser leer homself Afrikaans. 16 Augustus. |access-date=17 Augustus 2016 |archive-date=17 Augustus 2016 |archive-url=https://archive.ph/20160817004233/http://maroelamedia.co.za/afrikaans/afrikaanse-wikipedia-duitser-leer-homself-afrikaans/ |url-status=live }}</ref>
'''14 September 2016''': ''Maroela Media'' berig oor 'n buitengewone Wikipedia-artikel geskep deur Jeanne-Marie Lombard, getiteld [[Larry (kat)]].<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/afrikaans/downingstraat-10-ongewone-pligte-vir-n-ongewone-werknemer/ |title=Maroela Media. 2016. Downingstraat 10: Ongewone pligte vir 'n ongewone werknemer. 14 September. |access-date=19 Desember 2019 |archive-date=19 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191219033804/https://maroelamedia.co.za/afrikaans/downingstraat-10-ongewone-pligte-vir-n-ongewone-werknemer/ |url-status=live }}</ref>
'''11 Oktober 2016''': Die Afrikaanse Wikipedia het reeds 41 916 artikels, luidens ''Maroela Media''. Een bydraer wat uitgelig word is dr. Estelle Kruger, ouddosent aan die Universiteit van Stellenbosch. Kruger het besef haar ou akademiese artikels kan onder die stof uitgehaal word, meer toeganklik gemaak word vir die algemene publiek, en opnuut waarde verkry.<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/afrikaans/afrikaanse-wiki-maak-inligting-meer-toeganklik/ |title=Maroela Media. 2016. Afrikaanse Wiki maak inligting meer toeganklik. 11 Oktober. |access-date=19 Desember 2019 |archive-date=19 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191219034758/https://maroelamedia.co.za/afrikaans/afrikaanse-wiki-maak-inligting-meer-toeganklik/ |url-status=live }}</ref>
'''10 November 2016''': Hoewel dit 10 jaar geduur het om 20 000 artikels op Wikipedia te bereik, het die getal artikels binne slegs vyf jaar verdubbel tot bykans 43 000. Wikipedia (die hele organisasie) se 15de verjaarsdag is ook op 12 November om 18:00 gevier by die Twankey Bar, Taj Hotel, [[Waalstraat]], Kaapstad.<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/goeie-nuus/afrikaanse-wikipedia-word-15-jaar-oud/ |title=Maroela Media. 2016. Afrikaanse Wikipedia word 15 jaar oud. 10 November. |access-date=19 Desember 2019 |archive-date=19 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191219035431/https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/goeie-nuus/afrikaanse-wikipedia-word-15-jaar-oud/ |url-status=live }}</ref>
'''22 November 2016''': Binne slegs twee maande het die hoeveelheid Afrikaanse artikels vanaf 41 000 artikels gebokspring na 42 000 – iets wat tot op daardie datum vir die betrokke Wikipedia nog ongehoord was.<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/afrikaans/wikipedia-doen-jou-deel-vir-afrikaans/ |title=Maroela Media. 2016. Wikipedia:Doen jou deel vir Afrikaans. 22 November. |access-date=19 Desember 2019 |archive-date=19 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191219040021/https://maroelamedia.co.za/afrikaans/wikipedia-doen-jou-deel-vir-afrikaans/ |url-status=live }}</ref>
=== 2017 ===
'''16 Februarie 2017''': 'n Nypende tekort aan artikels rakende tegnologie, sportsterre, die wetenskap en finansies word gevoel. Volgens Deon Steyn word daar ook nie meer feitegidse oor skepe of naaldwerk in Afrikaans uitgegee nie – die onus rus dus alleen op die Afrikaanse Wikipedia om die verskil te maak.<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/projekte/afrikaanse-wikipedia-geloofwaardig-en-betroubaar/ |title=Maroela Media. 2017. Afrikaanse Wikipedia: Geloofwaardig en betroubaar. 16 Februarie. |access-date=19 Desember 2019 |archive-date=19 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191219040843/https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/projekte/afrikaanse-wikipedia-geloofwaardig-en-betroubaar/ |url-status=live }}</ref>
'''April 2017''': In die nuusbrief van die Akademie nooi prof. Laurette Pretorius Akademielede en liefhebbers van Afrikaans uit om die Afrikaanse Wikipedia te help uitbou (werkswinkels is in Junie, Julie en Augustus in die vooruitsig). Die ensiklopedie het met die skryf van die nuusbriefartikel 44 462 artikels bereik en is die 84ste grootste. Sy stel dit duidelik wat die Afrikaanse Wikipedia is, en nié is nie, juis omdat daar misverstande ontstaan het:<ref>[https://web.archive.org/web/20191224123727if_/http://www.akademie.ussdmobile.co.za/Nuusbrief_April_2017.pdf Akademie Nuusbrief April 2017 p. 21]</ref>
{{cquote|
Ek wil ook graag 'n oomblik stilstaan by wat Wikipedia NIE is nie omdat daar steeds misverstande hieroor bestaan wat op die lange duur die Afrikaanse Wikipedia heelwat skade kan berokken. Wikipedia is nie 'n argief nie, dit is nie 'n reklamebladsy nie, dit is nie 'n korporatiewe of persoonlike webblad nie en bowenal is dit nie 'n stortingsterrein vir enige soort Afrikaanse tekste wat instansies of persone ook al beskikbaar stel nie. Al sou hierdie soort stof nuttig en selfs uniek wees, moet dit steeds eers tot ''bona fide''-ensiklopediese artikels verwerk word voordat dit in Wikipedia gepubliseer kan word. Dus is daar geen kortpaaie of kitsoplossings nie. Kundige Afrikaanssprekendes moet gewoon skouer aan die wiel sit en ensiklopediese artikels van hoë gehalte in Afrikaans skryf, vertaal en redigeer.
}}
'''20 Julie 2017''' (14:00 [[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]]). Professor Laurette Pretorius bied by die Vrystaat Kunstefees die program "Afrikaanse Wikipedia – maak die kuber jou erns" aan vir belangstellendes wat die projek wil ondersteun. Die toegang is gratis.<ref>[https://web.archive.org/web/20191224054542/https://www.vrystaatkunstefees.co.za/wp-content/uploads/2018/11/VK-program-2017.pdf Vrystaat Kunstefeesfeesprogram. 18-22 Julie 2017.]</ref>
Op '''21 Augustus 2017''' word die Afrikaanse Wikipedia (onder leiding van ''Maroela Media'') as die tweede Afrikaanse digitaliseringsprojek in [[AfriForum|Afriforum]] se nuusblad op die agenda gelys:<ref>{{Cite web |url=https://www.afriforum.co.za/sleutel-om-tale-te-behou-le-in-kuberruim/ |title=Afriforum: Sleutel om tale te behou, lê in Kuberruim |access-date=17 Desember 2019 |archive-date=17 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191217195656/https://www.afriforum.co.za/sleutel-om-tale-te-behou-le-in-kuberruim/ |url-status=dead }}</ref>
{{cquote|
'n Tweede Afrikaanse digitaliseringsprojek is Maroela Media se Afrikaanse Wikipedia-blad. Daar is tans 46 443 artikels op dié blad gelaai, maar volgens Keren van den Berg, projekkoördineerder van die Afrikaanse Wikipedia-blad, is dit maar min vergeleke met blaaie van tale soos Engels, Duits, Frans, Hollands, Pools en Russies. “Enige persoon wat deel van hierdie projek wil vorm, kan na die instruksievideo op Youtube gaan kyk onder Afrikaanse Wikipedia-opleidingskursus.”
}}
=== 2018 ===
'''4 Maart 2018''': Marlinée Fouché voer 'n onderhoud met Deon Steyn. Die Afrikaanse Wikipedia is 86ste op die artikelranglys, met meer as 48 000 artikels; in Suid-Afrika staan Noord-Sotho as Afrikataal tweede, met meer as 7 000 artikels (grootliks te danke aan 'n Afrikaanssprekende self wat daar betrokke is, [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]). Steyn benadruk dat die buitelanders wat bydra tot die Afrikaanse Wikipedia vir sowel die Afrikaanse as Wikigemeenskap baie werd is, aangesien Suid-Afrikaners nie altyd toegang tot buitelandse bronne het nie.<ref>[https://web.archive.org/web/20181231200818/http://eensgesind.com/geweet-afrikaans-is-die-grootste-afrika-taal-op-wikipedia/ Fouché. M. 2018. Geweet Afrikaans is die grootste Afrika-taal op Wikipedia..? ''Eensgesind.com'' 4 Maart.]</ref>
'''21 Mei 2018''', '''27 Junie 2018''' en '''5 November 2018''': ''Maroela Media'' doen weer 'n beroep op sy lesers om by Wikipedia aan te sluit: "Dit is elke Afrikaanssprekende se plig om kennis na te laat sodat die volgende generasie daarop kan voortbou".<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/afrikaans/afrikaans-op-wikipedia-almal-moet-hul-kant-bring/ |title=Maroela Media. 2018. Afrikaans op Wikipedia: Almal moet hul kant bring. 21 Mei. |access-date=19 Desember 2019 |archive-date=19 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191219041918/https://maroelamedia.co.za/afrikaans/afrikaans-op-wikipedia-almal-moet-hul-kant-bring/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/ouerskap/wiki-wat/ |title=Maroela Media. 2018. Wiki – wat? 27 Junie. |access-date=19 Desember 2019 |archive-date=19 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191219042454/https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/ouerskap/wiki-wat/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/afrikaans/jy-kan-n-verskil-maak-en-dit-kos-jou-niks-nie/ |title=Maroela Media. 2018. Video: Jy kan 'n verskil maak (en dit kos jou niks). 5 November. |access-date=19 Desember 2019 |archive-date=19 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191219043340/https://maroelamedia.co.za/afrikaans/jy-kan-n-verskil-maak-en-dit-kos-jou-niks-nie/ |url-status=live }}</ref>
'''6 Junie 2018''': Die Katalaanse navorsers Marc Miquel-Ribé en David Laniado bevind die Afrikaanse Wikipedia se intertaalskakels kom, net soos dié van die Swahili-, Estiese en Yslandse Wikipedia, 7 tot 11 keer minder in kultuurgebonde artikels (Cultural Context Content) voor. Dit toon dat tale soos Engels, Frans, Koreaans, Duits en Italiaans (wat byna net soveel intertaalskakels met kultuurgebonde artikels toon) 'n groter kulturele uitoefening op ander tale waarskynlik het. Dit beteken taalstatus en ontwikkeling van 'n Wikipedia kan 'n groot invloed uitoefen of hierdie artikels in ander tale geskep sal word, aldan nie. Op hierdie stadium staan die persentasie kultuurgebonde artikels in die Afrikaanse Wikipedia op 19,2%, op gelyke skaal met Italiaans, maar heelwat hoër as die tale met aansienlik baie bot-geskepte artikels, soos Nederlands (7,8%) en Sweeds (11,4%), laat staan nog Cebuano (0,1%).<ref>[https://web.archive.org/web/20180625021002/https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fphy.2018.00054/full Miquel-Ribé, M. & Laniado, D. 2018. Wikipedia Culture Gap:Quantifying Content Imbalances Across 40 Language Editions.]</ref>
'''Desember 2018''': Prof. Jako Olivier ondersoek in sy vaktydskrifartikel verdere moontlikhede wat die Afrikaanse Wikipedia bied. Hy bevind die Afrikaanse Wikipedia groei nie noodwendig so vinnig nie, bloot omdat die Afrikaanstalige leser ewe maklik homself met die Engels kan help, maar bly positief: "Daar moet dus voortgebou word op bestaande goeie praktyke waaronder die gebruik van wiki-inisiatiewe soos die Afrikaanse Wikipedia tel."<ref>[https://web.archive.org/web/20190428040511/http://www.scielo.org.za/pdf/tvg/v58n4-2/03.pdf Olivier, J. 2018. Die stand van aanlyn oop opvoedkundige hulpbronne in Afrikaans: Afrikaansonderrig as 'n gevallestudie. ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'', 58(4-2):905-924]</ref>
=== 2019 ===
'''2019''': In die huldigingsbundel opgedra aan Jaap Steyn, vra prof. [[Wannie Carstens]] hom af in sy bydrae 'Geskiedskrywing en beskrywing van Afrikaans: Wat is daar nog te sê?':<ref>[https://books.google.co.za/books?id=Mee9DwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=J.C.+Steyn+en+Afrikaans,+%27n+Viering&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwjDu6Sk6pzmAhW9R0EAHbeRCwEQ6AEIKTAA#v=onepage&q=wikipedia&f=false Van Niekerk, A. (red.). 2019. J.C. Steyn en Afrikaans: 'n viering. Bloemfontein: SUN PReSS]</ref>
{{cquote|
Hoe word die voordele van ''tegnologie'' benut om Afrikaans uit te bou? Wat hou die werk van die [[Virtuele Instituut vir Afrikaans]] (VivA) in (vergelyk Van Huyssteen & andere 2016) en hoe kan dit ten beste benut word? Hoe kan VivA uitgebou word? Hoe kan die Afrikaanse Wikipedia ingespan word in die belang van Afrikaans (kyk Pretorius 2016)?
}}
'''28 Februarie 2019''': Die Afrikaanse Wikipedia het om en by 70 000 artikels bereik. ''Maroela Media'' voer 'n onderhoud met Deon Steyn. Volgens hom groei die aantal artikels vinnig, maar nie vinnig genoeg na sy sin nie. Daar is ook 'n behoefte aan diegene wat bereid is om (deeglik literêre) navorsing te doen. Gegewe die koste van gedrukte media wat wêreldwyd sy tol eis, wat Afrikaans ook beslis nie oor die hoof sien nie, kan die Afrikaanse Wikipedia help om inligting goedkoop, vinnig en gerieflik beskikbaar te stel (nie juis asof daar enige ander alternatief is nie); foute kan onmiddellik reggestel word. Selfs ou volksname in die diere- en planteryk kan vir die nageslag so bewaar word.
Steyn vertel hoe hy self in sy ledige uurtjies (in die jaar 2009) by die Afrikaanse Wikipedia betrokke geraak het: dit het hom (bo en behalwe sy vyftien jaar ondervinding) vooraf drie maande geduur om die korrekte terminologie te versamel vir sy heel eerste artikel, [[optiese vesel]]. Die artikel is baie gunstig deur die Wikipediagemeenskap ontvang. Dit het hom aangemoedig om nog meer artikels te plaas. So ongemerk is daar altyd 'n tydjie wat afgeknyp en produktief benut kan word.<ref>[https://web.archive.org/web/20191220084917/https://dl.iono.fm/epi/prov_347/epi_660498_medium.m4a?did=f18195a73f8cc2fdf24dbf8a505e6db3003f5d06&p=embed&download=1 Potgooi: Maroela Media. Al meer as 70 000 artikels in Afrikaans op Wikipedia]</ref><ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/projekte/al-meer-as-70-000-artikels-in-afrikaans-op-wikipedia/ |title=''Maroela Media''. Al meer as 70 000 artikels in Afrikaans op Wikipedia. 28 Februarie 2019. |access-date=20 Desember 2019 |archive-date=20 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191220092846/https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/projekte/al-meer-as-70-000-artikels-in-afrikaans-op-wikipedia/ |url-status=live }}</ref>
'''16 Mei 2019''': Volgens 'n Katalaanse navorser, Marc Miquel-Ribé, toon die Afrikaanse Wikipedia 'n "Europese karakter" in die sin dat hy, net soos die Europese tale, self plaaslike inhoud skep en gebruik. Terwyl die Engelse en Japannese Wikipedia se plaaslike inhoud meer as 50% beslaan, en die Duitse, Franse en Italiaanse en Katalaanse Wikipedias se plaaslike inhoud ongeveer 33,7%, 26,9%, 18,8% en 17,9% onderskeidelik uitmaak, staan die Afrikaanse Wikipedia ook op 'n heel gesonde 23,9%:<ref>[https://web.archive.org/web/20190706214921/https://wikipedia20.pubpub.org/pub/26ke5md7 Miquel-Ribé, M. 2019. The Sum of Human Knowledge? Not in One Wikipedia Language Edition. Wikipedia@20, May 16,2019.]</ref>
{{cquote|
Even though I have not yet verified whether this higher reader interest in CCC (“Cultural Context Content”) articles applies to all language editions, the hypothesis “context-encyclopedia-key-ingredient-to-success” is very plausible. In smaller Wikipedias with little traffic, we see the inverse trend. For instance, in some African vernacular languages, the proportion of articles dedicated to their context is very low. Considering 39 Wikipedia language editions in Africa, the average proportion of articles dedicated to each cultural context is 11.1% (median 13.8%). Why is that so? Because these languages are often relegated to a private use while English or French is used for education and official matters. Only Afrikaans — a language with a social situation similar to European languages — has '''23.9%''' of content dedicated to its context. Hence, we can say that cultural context content creation and consumption is a good indicator of a healthy Wikipedia in a society.
}}
Van hierdie tale word getabelleerd in 'n ander vaktydskrifartikel aangegee:<ref>[https://web.archive.org/web/20190228121044/https://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/1901/1901.07999.pdf Miquel-Ribé, M. & Laniado, D. 2019. Wikipedia Cultural Diversity Dataset: A Complete Cartography for 300 Language Editions]</ref>
{| class="wikitable"
|'''ISO-kode van Wikipedia'''
|'''Artikels'''
|'''CCC%'''
|-
|ca ('''Katalaans''')
|584 760
|17,1
|-
|de ('''Duits''')
|2 195 308
|33,7
|-
|en ('''Engels''')
|5 676 573
|44,2
|-
|fa ('''Persies''')
|629 125
|21,9
|-
|gn ('''Guaraní''')
|715
|19,9
|-
|ja ('''Japannees''')
|1 110 617
|51,0
|-
|ms ('''Maleisies''')
|306 055
|22,1
|-
|ru ('''Russies''')
|1 481 560
|32,2
|-
|sw ('''Swahili''')
|42 422
|19,0
|-
|zu ('''Zoeloe''')
|1 111
|14,22
|}
Toe die Afrikaanse Wikipedia egter 79 525 artikels bereik, word slegs 13 235 daarvan as plaaslike inhoud gemerk – die plaaslike inhoud daal daar en dan tot '''16,64%'''.<ref>{{Cite web |url=https://wcdo.wmflabs.org/list_of_wikipedias_by_cultural_context_content/ |title=Lists of Wikipedias by Cultural Context Content, besoek op 27 Desember 2019 |access-date=27 Desember 2019 |archive-date=27 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191227141429/https://wcdo.wmflabs.org/list_of_wikipedias_by_cultural_context_content/ |url-status=dead }}</ref>
'''Augustus 2019''': 'n Simposium is op 29 Julie 2019 deur die Akademie aangebied. Die Afrikaanse Wikipedia het sowat 83 700 artikels bereik. Die doel van die simposium was om verskeie belangegroepe uit die Afrikaanse taalgemeenskap byeen te bring "om te besin oor die aangewese weg na 'n stewig bevolkte Afrikaanse Wikipedia." Teenwoordig was die verteenwoordigers van WikimediaZA, ''Maroela Media'', die [[Suid-Afrikaanse Vertalersinstituut|SA Vertalersinstituut]] (SAVI), die [[ATKV|Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging]] (ATKV), die [[Afrikaanse Taalraad]] (ATR), South African Centre for Digital Language Resources ([[SADiLaR]]) en die [[Virtuele Instituut vir Afrikaans]] (VivA). Een probleem wat veral uitgesonder is, wat voortgespruit het uit die aard van die vertaling van bestaande inhoud, is die gebrek aan sekere geskikte vakterminologie. Daar is op verdere opvolgbyeenkomste besluit, die Akademie bied sy steun aan die Afrikaanse Wikipedia, geen ander spesifieke besluite is nog geneem nie, met die uitsondering van die rol van die Afrikaanse taalgemeenskap as geheel wat benadruk is. Prof. Laurette Pretorius (die Akademie se Wikipedia-koördineerder) beplan nog 'n werkswinkel, terwyl prof. Gerhard van Huyssteen (vak)terminologieontwikkeling deur 'n terminologienavraagdiens (wat deur VivA as projekvoorstel nog verwerk moet word) as plan geopper het.<ref>[https://web.archive.org/web/20191224055705/http://www.akademie.ussdmobile.co.za/Nuusbrief_Aug_2019.pdf Akademie Nuusbrief Augustus 2019. Wikipedia in Afrikaans: Simposium aangebied deur die SA Akademie, 29 Julie 2019. p. 27]</ref>
'''14 Augustus 2019''': Ter viering van sy 10-jarige betrokkenheid by die Afrikaanse Wikipedia, skryf [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] op [[PRAAG]] 'n artikel wat 'n paar probleme en geleenthede uiteensit, maar ook sy algemene belewenis van die organisasie die afgelope dekade.<ref>[https://web.archive.org/web/20191130203817/http://praag.co.za/?p=46688 Suidpunt. 2019. My 10 jaar by die Afrikaanse Wikipedia. '''PRAAG''', 14 Augustus].</ref>
'''3 Oktober 2019''': In die Solidariteitbeweging se oorsig "Bou om te bly: Op pad na 2030" is een toekomsdoelwit: "Afrikaanse inligting in digitaal naslaanbare formaat, soos die Afrikaanse Wikipedia, moet algemeen beskikbaar wees, veral wat inligting verwant aan skoolkurrikulums betref."<ref>[https://web.archive.org/web/20191029092932/https://solidariteit.co.za/wp-content/uploads/2019/10/2019-10-03_TOEKOMSBERAAD_Volledig_web-1.pdf Solidariteitbeweging: "Bou om te bly: Op pad na 2030"]</ref>
'''23 Oktober 2019''': Die ou Afrikaanse feitegidsstel, ''Wêreldspektrum'', is volledig by die Afrikaanse Wikipedia bygewerk en geïntegreer.<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/afrikaans/digitale-baadjie-vir-wereldspektrum-aangetrek/ |title=Steyn, C. 2019. Digitale baadjie vir 'Wêreldspektrum' aangetrek. ''Maroela Media''. 23 Oktober. |access-date=20 Desember 2019 |archive-date=20 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191220093038/https://maroelamedia.co.za/afrikaans/digitale-baadjie-vir-wereldspektrum-aangetrek/ |url-status=live }}</ref>
'''18 November 2019''': Die Afrikaanse Wikipedia sit nou wel met meer as 85 000 artikels, maar 23 265 daarvan is saadjies. Om hierdie rede word die tweede Ontkiemingskompetisie vanaf 15 Desember 2019 tot 15 Januarie 2020 gehou. Die prys is [[Amazon.com]]-geskenkbewyse vir die eerste tot derde posisie. [[Gebruiker:Dumbassman|Rossouw van Rooyen]], 'n Namibiër, het die heel eerste ontkiemingskompetisie (15 Desember 2018 tot 15 Januarie 2019) gewen,<ref>{{Cite web |url=https://maroelamedia.co.za/afrikaans/ontkiem-n-wiki-saadjie-en-wen/ |title=Maroela Media. 2019. Ontkiem 'n Wiki-saadjie en wen. 18 November |access-date=20 Desember 2019 |archive-date=20 Desember 2019 |archive-url=https://archive.ph/20191220094633/https://maroelamedia.co.za/afrikaans/ontkiem-n-wiki-saadjie-en-wen/ |url-status=live }}</ref> gevolg deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] en [[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert Behr]] in die tweede en derde plek onderskeidelik. Daar was in die 2018/2019-kompetisie slegs ses deelnemers betrokke.<ref>[[Wikipedia:Ontkiemingskompetisie/2018]]</ref> By die 2019/2020-kompetisie was daar 10 deelnemers; die wenners is [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] (1ste plek), [[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert]] (2de plek) en [[Gebruiker:Wyatt Tyrone Smith|Wyatt Tyrone Smith]] (3de plek).
'''Desember 2019:''' [[Paleontologie|Paleontoloog]] François Durand is veral bekommerd oor Afrikaanse bronne (by name vaklektuur) wat nie so geredelik beskikbaar is op die internet (om gemaklik by die Afrikaanse Wikipedia in te weef nie):<ref>[https://web.archive.org/web/20191217201037if_/http://ojs.tgwsak.co.za/index.php/TGW/article/download/134/125 Durand, F. 2019. Verskuif die klaskamer ter wille van die oorlewing van Afrikaans as wetenskapstaal. ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'' 59(4): 599-610]</ref>
{{cquote|
Daar is projekte, ook van Akademielede se kant, om Afrikaans op byvoorbeeld Wikipedia te vestig en daardie projekte moet heelhartig deur ons almal ondersteun word, maar daar is baie meer om te doen. As daar niks oor paleontologie op die internet in Afrikaans is nie, is dit duidelik omdat ek nog niks daaroor daar geplaas het nie. Dieselfde geld vir elke ander vakgebied. Niemand anders as onsself kan vir hierdie afwesigheid van Afrikaans op die internet geblameer word nie.
}}
=== 2020 ===
'''26 Januarie 2020''': Prof. Laurette Pretorius gesels op [[Radio Sonder Grense]] se program: ''[[Taaldinge]]''.
Ses punte word uitgelig.<br />
''Ten eerste'': Op grond van die Commons-lisensie-ooreenkoms is die publiek verplig om Wikipedia as bron te erken, indien van die inligting gebruik is.<br />
''Ten tweede'': Die gehalte het te make met hoe lank die artikel is, hoeveel verwysings gegee word, hoe gebalanseerd die artikel geskryf is en hoe gereeld die artikel op datum gehou word. Die dekking van onderwerpe moet ook so wyd moontlik wees.
Maar vergeleke met 'n groot internasionale taal soos Engels sou dit onbillik wees om Afrikaans met Engels te vergelyk. Pretorius fokus daarom op Katalaans, Moderne Hebreeus en Afrikaans.<br />
Sy bevind '''Katalaans''' het, te midde van 4 miljoen moedertaalsprekers meer as 630 000 Wikipedia-artikels, waarvan die artikelgehalte, net soos die Duitse Wikipedia, oor die algemeen baie goed is. Sy beskou die Katalaanssprekendes as taalpatriotte in murg en been.<br />
'''Moderne Hebreeus''' (Iwriet) het weer 5 miljoen moedertaalsprekers en het min of meer 254 000 Wikipedia-artikels; Iwriet se ontstaansgeskiedenis loop, net soos Afrikaans s'n, deur die 19de en 20ste eeu. Die Moderne Hebreeuse Wikipedia het weer strenger verwerpingsreëls as die Engelse Wikipedia s'n – nie enige artikel kan dus, net soos by die Engelse Wikipedia, sommer net geskep en aanvaar word nie. Die Hebreeussprekende akademie is wel ''ten nouste'' betrokke by hul Wikipedia, en van tyd tot tyd word skryfprojekte geloods waarby van die hoogste deskundiges en navorsers uit die Hebreeuse taalgemeenskap betrek word: 'n dure les vir die Afrikaanse Wikipedia.<br />
'''Afrikaans''' het 7,2 miljoen moedertaalsprekers. Dus, heelwat meer as die Katalaans- en Hebreeussprekendes wat getalle betref, maar die aantal Wikipedia-artikels dobber tussen 86 000 en 87 000 rond. Die artikels is oor die algemeen bitter kort. Gevolgtrekking: die Katalaanse en Hebreeuse Wikipedia dien as rolmodelle.<br />
''Ten derde'': Die belang van 'n goeie Afrikaanse Wikipedia is drieledig: die aanvraag is daar, dit beïnvloed die soekenjinalgoritmes (wat beter soekresultate in Afrikaans meebring) en einde ten laaste sal beter en uitgebreide taalgebruik noodwendig lei tot beter taaltegnologie (soos masjienvertalings, speltoetsers, ens.)<br />
''Ten vierde'': Omrede die leefwêreld van elke taal en sy sprekers (en hul taalvaardigheid en -diversiteit) verskil, sal die bronne en verwysings van elke afsonderlike Wikipedia ook verskil; daarom word nie elke bron ter wêreld ongelukkig gelys nie. Maar Pretorius vind dit ironies hoe die mensdom gou Wikipedia.org kan afkraak oor onakkuraatheid, maar tog te gewillig antwoorde google – antwoorde wat tog uit die lug gegryp word, vernaamlik dié van die Engelse Wikipedia.<br />
''Ten vyfde'': Pretorius identifiseer die verskillende rolle en funksies waarby vrywilligers op die Afrikaanse Wikipedia betrokke kan raak. Sy bedank in die besonder die 14 administrateurs by die Afrikaanse Wikipedia vir hul onbaatsugtige diens. Die Hebreeuse Wikipedia het 37 sulke vrywilligers en die Katalaanse Wikipedia 21.<br />
''Laastens'' bespreek sy kortliks die eerskomende werkswinkel (30 Januarie 2020) en die betrokkenheid van die Akademie. 'n Handleiding wat by die Akademie se webwerf beskikbaar sal wees, is in die vooruitsig gestel.<ref>[https://web.archive.org/web/20200126185138if_/http://www.rsg.co.za/forcedownload.asp?fn=20200126%5FTAALDINGE%2Emp3&f=%2Fimages%2Fupload%2Fsound%2Fklanke%2F Radio Sonder Grense, Taaldinge, 26 Januarie, Afrikaanse Wikipedia.]</ref>
'''30 Januarie 2020''': Die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] hou 'n werkswinkel waar die uitbreiding van die Afrikaanse Wikipedia bespreek word.<ref>[https://www.facebook.com/events/sa-akademie-vir-wetenskap-en-kuns/werkwinkel-hoe-brei-ons-die-afrikaanse-wikipedia-uit/580193685892025/ SAAWK: Aankondiging op Facebook]</ref><ref>[https://www.akademie.ussdmobile.co.za/Afrikaanse_Wikipedia.pdf Werkwinkel: Hoe brei ons die Afrikaanse Wikipedia uit?]</ref>
'''2020''' Peter Dirix, Liesbeth Augustinus en Frank Van Eynde jukstaponeer die ganse Afrikaanse Wikipedia tekskorpus van Julie 2016, toe nog met 40 820 artikels en 13,2 miljoen woorde, met die Taalkommissie se tekskorpus in hul artikel, [https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/37609/9783110668476.pdf?sequence=1#page=115 IPP in Afrikaans: a corpus-based investigation and a comparison with Dutch and German] rakende die ''infinitivus pro participio''. Hierdie gedeelde taaleienskap is te vinde in Duits, Afrikaans en Nederlands waar mens die ge- kan of soms ''moet'' weglaat: "Ek het Johan 'n roman (ge)sien skryf" of "wat ek wou vra:" (i.p.v. "wat ek wou gevra het:"). Dit is afwesig in die Engels, Fries en Jiddisj. Afrikaans het minder IPP's as in Nederlands, maar wel meer as in die Duits. Pseudo-koördinasies soos byvoorbeeld "sit en lees", "lê en lees", "staan en praat", "loop en dink", "gesit en wag" kom aansienlik minder by die Afrikaanse Wikipedia voor. Ook is IPP's gevind in die Taalkommissie se korpus m.b.t. "kom", "bly", "ophou", "probeer", "durf", "laat" en "leer", wat weer by die Afrikaanse Wikipedia afwesig is. Die rede vir hierdie verskil is heel moontlik toe te skryf aan die Taalkommissie se korpus wat niestandaardvorme opgeneem het.
'''September 2020'''ː Die Afrikaanse Wikipedia het die [[Malgassiese Wikipedia]] verbygesteek wat hoeveelheid artikels betref en sodoende, die grootste Afrika-wiki volgens artikels geword, besuide die Sahara.
'''November 2020''': Luidens 'n verslag van Greenman verkeer die Afrikaanse Wikipedia, wat Afrikataal en artikeltal betref, in die tweede posisie omrede die Egipties-Arabiese Wikipedia hom verbygesteek het (hoofsaaklik weens botgeskepte artikels). Afrikaans het nog nie 100 000 artikels bereik nie, terwyl die Egipties-Arabies in Junie 2020 alleen 257 000 byna oornag geskep het. Daar is egter slegs 29 aktiewe bydraers en die gehalte van die artikels van laasgenoemde Wikipedia laat veel te wense oor. Die Afrikaanse Wikipedia lyk wel belowend. By die Afrikaanse Wikipedia was daar 50 aktiewe bydraers, waaronder [[Gebruiker:Oesjaar]] en [[Gebruiker:Aliwal2012]] elkeen 1 000 wysigings in Oktober alleen aangebring het. Die Swahili Wikipedia toon ook 50 aktiewe bydraers in dieselfde maand, maar die hardwerkendstes onder hulle is nie moedertaalsprekers nie – dit besorg allerlei moeilikhede vir die groei van hierdie projek.<ref>[http://www.greenman.co.za/blog/?p=2734 Greenman. November 2020 African language Wikipedia update]</ref>
'''Desember 2020''': Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns gee 'n Wikipedia-handleiding uit, ''Die Afrikaanse Wikipedia en hoe om by te dra'', saamgestel deur Gideon Kotzé en Laurette Pretorius.
'''22 Desember 2020 tot 15 Januarie 2021''': Vir die derde agtereenvolgende Desember word die jaar oudergewoonte afgesluit en die nuwe tegemoet geloop met die jaarlikse [[Wikipedia:Ontkiemingskompetisie/2020|Ontkiemingskompetisie]], wat 'n maand lank duur. Geskenkbewyse ter waarde van R2000, R1500, R1000 en R500 vir die 1ste, 2de, 3de en 4de plek onderskeidelik is op die spel. Die sommetjie wengeld is deur Wikimedia ZA beslis.
[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] (1ste), [[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert Behr]] (2de), [[Gebruiker:Wyatt Tyrone Smith|Wyatt Tyrone Smith]] (3de), [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] (4de) is die wenners van die 2020/2021-kompetisie. Daar was 8 deelnemers.<ref>[[Wikipedia:Ontkiemingskompetisie/2020|Ontkiemingskompetisie 2020/2021]]</ref>
=== 2021 ===
'''16 Januarie 2021, 15:15'''. Op [[Pretoria FM]] voer Elsje van Jaarsveld 'n onderhoud met Deon Steyn, laasgenoemde op 6 deser reeds 12 jaar betrokke by die projek. By die Afrikaanse Wikipedia self het hy min of meer al 128 000 wysigings aangebring. Sy grootste wens is dat 100 000 artikels teen 15 November op die Afrikaanse Wikipedia bereik word, en meer gebruikers, of proeflesers sal aansluit.
Ten tyde van die onderhoud is die artikelstand van die Afrikaanse Wikipedia om en by 95 650; tydens die vorige onderhoud 3 jaar tevore was dit 34 000; toe Steyn in 2009 aangesluit het was dit ongeveer 17 000. Die projek is tans die 71ste grootste Wikipedia uit oor die 300 tale, en, minstens wat inhoud betref, die grootste Wikipedia in 'n Afrikataal.
Die doelstelling om 100 000 artikels voor 16 November te bereik is bloot 'n nuwe mylpaal voor oë; om in 'n nuwe (medium)groot kategorie ingedeel te word. Dit kan byna digterlik beskou word as die aanbreek van 'n stralende nuwe hoofstuk vir Afrikaanse Wikipedia; of 'n motor wat 100 000 km agter die blad het. Gewis sal die Afrikaanse Wikipedia egter dan ook 'n nuwe blaadjie moet omslaan wat die organisering betref: want nou is dit 100 000+ artikels wat in stand gehou, op datum gebring en voortdurend bygewerk moet word. Die las raak nie minder nie.
Van Jaarsveld stel voor die aanbreek van die 100 000-kerf moet met 'n reuse partytjie luisterryk gevier word. Steyn sê 'n datum is reeds vasgemaak met die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] vir die 20-jarige viering; die reëlings is reeds uitgeklaar met prof. [[Anne-Marie Beukes]]. Daar sal op hierdie dag kennis en ondervinding uitgeruil word, asook potensiële nuwe gebruikers gewerf word.
Die Afrikaanse Wikipedia self word 20 jaar oud op die 16de November 2021; al is die Afrikaanse Wikipedia die dertiende oudste weergawe, het ander jongeres hom verbygesteek – en dit bloot weens die tekort aan mannekrag. In Europa is veral die studente baie meer betrokke en rekenaarbedrewe; Suid-Afrika het nog 'n agterstand hiermee en die leeslus (vir die opdoen van agtergrondkennis om te kan bydra) is ook maar nie altyd daar nie.
Afgesien van 'n bydrae tot die samelewing en naastediens, is daar steeds 'n geweldige tekort aan gedrukte vakliteratuur in Afrikaans (met, in ag genome, dat die digitale medium veral op die huidige oomblik sake vergemaklik), is die antwoord op die vraag waarom dit belangrik is om tot die Afrikaanse Wikipedia by te dra. Die Afrikaanse gedrukte bronne is trouens al so uitgeput dat daar toenemend na Engelstalige bronne gegryp word.
Nuwelinge wat wil aansluit word gevra om as gebruikers te registreer; dit vergemaklik kommunikasie waar 'n gewone IP-adres nie kan nie. Daarmee klaar, kan die individu oor enige onderwerp skryf. Hulp kan verleen word op die betrokke artikel se besprekingsblad, die Geselshoekie en op die Facebookblad ([https://www.facebook.com/groups/231160206984566/ Afrikaanse Wikipedia]). Daar is veral 'n tekort aan vakkundige proeflesers (spesiale vermelding word gemaak van 'n [[Gebruiker:Burgert Behr|“goeie gebruiker wat eksjoernalis is; 'n pensioenaris”]] as voorbeeld); soms moet die hulp van die [[Taalkommissie]] ingeroep word.
Op die vraag of [[Jimmy Wales]] munt geslaan het uit Wikipedia, sê Steyn die stigtings self samel heel goed geld van donateurs in om ander projekte te befonds. Wikipedia op sigself is egter maar een been van die Wikimedia-stigting; daar is hoeveel ander susterprojekte ([[Wikispecies]], [[Wikidata]], [[Wikitravel]], e.a.) asook die duur reserwe-apparatuur wat op hierdie geldjies teer.
Ná afloop van 'n vorige onderhoud, volg Van Jaarsveld op, en verneem graag na die welstand van die Duitser [[Gebruiker:SpesBona|Sören Pfauder]], en of hy nog gereeld bydra, veral omdat hy, net soos die res van die Afrikaanse radioluisteraars, 'n gewone werksdag tussen 8 tot 5 het met al sy uitdagings. En te midde hiervan het hy hom geen moeite ontsien om sy tyd aan die projek af te staan nie. Ja, is die antwoord, Pfauder gaan steeds sy gang gedurende die week en doen steeds getrou die voorbladvoorbereiding elke Sondagaand, na gelang van sy beskikbare tyd, en dit wissel maar.
Wat die bladtrekke betref: van die artikels wat die meeste besoek is in Desember is [[Geloftedag]], [[Die Gelofte]] en die [[Slag van Bloedrivier]]. Opvallend het die (covid-19-verwante) afsterwe van [[Elsa Joubert]] 'n skielike toename in lesers van haar artikel teweeggebring (400 bladtrekke oornag). Covid-19, en die skielike inperking op die vryheid van beweging, asook die sluiting van skole (en ander staatsinstellings), het ook sy deeltjie bygedra om die bladtrekke van skoolverwante artikels in veral April/Mei-maand 2020 te verhoog.
Artikels uniek aan die Afrikaanse Wikipedia (met inbegrip die uitvoerige artikel oor Elsa Joubert met inligting wat in ander Wikipedias geheel en al ontbreek), sluit onder meer selfs [[Protea|Proteaspesies]] in, wat maar toegeskryf kan word aan die Suid-Afrikaanse milieu, met wetenskaplike inligting wat bygewerk word om aan die behoeftes van sowel onderwysers as leerlinge te voorsien.
Op die vraag of mens statistiek kan bekom rakende mense in ander lande wat die Afrikaanse Wikipedia besigtig, verwys Steyn na [https://stats.wikimedia.org/#/af.wikipedia.org/reading/page-views-by-country/normal|map|last-month|(access)~desktop*mobile-app*mobile-web|monthly hierdie blad]
'''18 Januarie 2021''': Ter viering van Wikipedia se 20ste verjaarsdag neem [[Gebruiker:Greenman|Greenman]] die Suid-Afrikaanse Wikipedias in oënskou (buiten Engels). Die Afrikaanse Wikipedia staan eerste, met 95 700 artikels, 210 aktiewe bydraers die afgelope 30 dae (wat vandaalbestryders uit ander lande insluit), 40 bydraers wat ten minste 5 wysigings die afgelope maand aangebring het, 18 administrateurs, en 33 040 587 woorde.
Die dieptepunt wat toegeken word, betreffende die voortdurende uitbou en wysigings teenoor die hoeveelheid bladsye wat reeds bestaan, is 46, vergeleke met Engels se 1 045 (die hoogste trouens wêreldwyd), Frans se 240, Chinees se 201, Duits se 93 en Nederlands se 16. Die volgende top tien bydraers het almal meer as 150 wysigings oor 'n maandtydperk aangebring (in dalende volgorde): [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]], [[Gebruiker:K175|K175]], [[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert Behr]], [[Gebruiker:Charlielv55|Charliev55]], [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]], [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]], [[Gebruiker:Wyatt Tyrone Smith|Wyatt Tyrone Smith]] en [[Gebruiker:Odriskelmac11|Odriskelmac11]]. Greenman is oor die algemeen tevrede met die stand van sake en het volle vertroue dat die 100 000-kerf bereik sal word.
Die ander Afrikatale se grootste hindernis is, net soos die Afrikaanse Wikipedia, die uitbou van uitvoerige lang artikels, met die uitsondering van die [[Tsonga Wikipedia]] waar die een enkele bydraer [[Gebruiker:Thuvack|Thuvack]] gehalte bo hoeveelheid verkies. Sy ywer word ook beloon met die diepte van die 703 artikels wat die hoogte inskiet: op 178.<ref>[http://www.greenman.co.za/blog/?p=2826 Greenman: South African language Wikipedias 20th birthday review, January, 18, 2021]</ref>
Die leser word in dieselfde asem egter ook daaraan herinner dat 'n klein Wikipedia, wat gebuk gaan onder vandalisme, baie aktiwiteit toon, al is dit nie noodwendig opbouend nie. 'n Ander maatstaf wat gebruik kan word is die gemiddelde hoeveel woorde per artikel te bereken (wat ook probleme van sy eie besorg, veral as 'n vergelyking tussen oorwegend analitiese en oorwegend sintetiese tale getref word, of omskrywende taal pleks van bondige pront woorde gebruik word):
: Tswana – 405 (woorde per artikel)
: Afrikaans – 345
: Xhosa – 208
: Tsonga – 220
: Swati – 127
: Sotho – 127
: Venda – 93
: Zoeloe – 53
: Noord-Sotho – 32
'''18 Januarie 2021, 07:45''': Op die program ''Monitor'' ([[Radio Sonder Grense]]), tree die nuusanker Gustav Greyling in gesprek met Deon Steyn, verkose Direkteur van Wikimedia ZA, met die aanbreek van Wikipedia (met 317 tale) se 20ste bestaanjaar die afgelope naweek. Die vrae handel rondom die ontstaan, die groei, die neutraliteit, die besoekstatistiek van die afgelope jaar, asook die mylpale van die Afrikaanse Wikipedia. By laasgenoemde word die 100 000-kerf weer herhaal, asook die doelwit om op meer plaaslike onderwerpe te fokus, om 'n meer lokale kleurtjie te gee, sodat die Afrikaanse Wikipedia nie bloot in 'n slaafse naprater van Europa sal ontaard nie, maar sal groei tot 'n selfstandige Wikipedia in eie reg. Die Afrikaanse Wikipedia het kort voor die onderhoud 95 703 artikels bereik.
Wat die handhawing van akkuraatheid betref, is die 18 administrateurs as hekwagters gelukkig daar om 'n ogie te hou oor die wysigings. Hul selfopgelegde [[Sisufos]]taak is om te sorg dat die bronne geldig is, en dat daar geen politiek, bemarking of eensydigheid by betrokke is wat die waarheid kan vertroebel nie. Artikels wat deur vandale geteiken word, draai gewoonlik om die ou twispunt dwarsdeur die eeue heen – die [[Midde-Ooste]] in die besonder. Sulke blaaie kan beskerming geniet sodra die nood begin druk. Algaande leer mens 'n muishond aan sy reuk ken: 'n anonieme IP-adres voorspel dikwels moeilikheid. Die ywerige en ernstige gebruiker sal tipies registreer, 'n gebruikersblad skep en meer oor homself uitwei, om hulp vra en betrokke raak.
Die meeste bydraers is vernaamlik Suid-Afrikaners; een gebruiker bevind hom in Engeland, twee in Duitsland en een of twee in die VSA. Die probleem is ook nie soseer om afgetrede mense te werf nie; dit is eerder 'n gesukkel om die jongmense betrokke te kry. Daar is altyd nuwe gebruikers en proeflesers nodig gegewe die geweldige werksomvang. Belangstellendes kan die Facebookgroep kontak.
'''10 September 2021''': Op die middagnuusprogram, ''Spektrum'', [[Radio Sonder Grense]], word die onderhoud tussen Marlinée Fouché en Deon Steyn uitgesaai, ter viering van die 100 000ste artikel. Die sukses is deels toe te skryf aan die Wikipediane se verbintenis daartoe en toewyding om altesaam 15 artikels per dag te skep, verkieslik met 'n Suid-Afrikaansheid. Die rol van die burokrate en administrateurs word net vlugtig weer aan die leke verduidelik. Ook die wenslikheid van registrasie word aangeroer. Die Afrikaanse Wikipediane wat 'n geruime tyd al bydra word oor die algemeen as 'n hegte gemeenskap beskou; elkeen het sy eie spesialiteit. Tot dusver is daar geen ander Afrikaanse digitale ensiklopedieplatform wat 'n verskeidenheid onderwerpe aanraak nie, en vakliteratuur (in boekvorm) is vir die publiek oor die algemeen byna onbekostigbaar en lomp ('n skoolkind kan gemakliker inligting op sy selfoon bekom en "ronddra"). Maar, deur die kennis te verwerk en die bronne te lys, kan daar altyd iemand wees wat die feite gaan naspoor. Skoolverwante onderwerpe (sedert die Covid-inperkingstydperk) kry die meeste aftrek. Steyn bedank ook die ondersteuning en goedgesindheid van die Afrikaanse Akademie, in die verkryging van die nodige vakterminologie om die artikels te skryf.
'''13 September 2021, 11:29-11:34'''. Omroepster Susan Botha gesels op Pretoria FM met Deon Steyn, direkteur van die WikimediaZA Stigting, ook oor die 100 000-kerf wat bereik is voor die 20ste verjaarsdag wat op 16 November 2021 gevier sal word. Die Afrikaanse Wikipedia is 71ste op die ranglys van die Wikipedias wat grootte aanbetref, uit 353 tale. Dit vergelyk goed, sou mens in ag neem dat Afrikaans die 140ste grootste taal uit die 7 000 tale dwarsoor die wêreld is. Van die inhoud wat die besoekers kan verwag is "iets vir almal". Hy beskou veral die [[Sterrekunde|sterrekundeportaal]] as wêreldklas en op datum. Meer as 1 300 [[Vis|visartikels]] is beskikbaar, meer as 3 000 fynbosspesies, meer as 700 boomspesies, en die artikels van die Suid-Afrikaanse Vloot vorder fluks. Die [[Wiskunde|Wiskundeportaal]] kort wel aandag sodat leerlinge, onderwysers en ouers die artikels bruikbaar genoeg kan vind. Op die vraag hoe iemand betrokke kan raak is die registrasie en IP-adresopsie beskikbaar, hoewel laasgenoemde nie daarin slaag om die gebruiker by die gemeenskap in te skakel nie. 'n Artikel wat veral moeite geverg het om te vertaal is die [[Manhattan-projek]] – die hulp van die Taalkommissie moes telkens ingeroep word vir die kernfisikabegrippe.
'''14 November 2021.''' 'n Berig verskyn in die Afrikaanse Sondagkoerant, ''Rapport'', wat melding maak van die Afrikaanse Wikipedia se 20ste verjaarsdag wat die Dinsdag, 16 November, in Pretoria luisterryk gevier word. Teen saktyd was dit die grootste Afrikataal en die 71ste grootste van altesaam 323 tale op die digitale ensiklopedie, met 16 administrateurs en 4 burokrate. 5,5 miljoen bladlese in Juniemaand 2020 het sy hoogtepunt in Februarie 2021 bereik – 10,9 miljoen. Die onderwerpe is wyd uiteenlopend: die ruimte, geologie, die Suid-Afrikaanse susterskerke, [[Vegvliegtuig|vegvliegtuie]], politieke figure, skrywers, kunstenaars, [[Stoomlokomotief|stoomlokomotiewe]], noem maar op.
[[Maryana Iskander]], hoofuitvoerende beampte van Wikimedia, het aan die koerant gesê: "Hul werk is 'n voorbeeld daarvan dat Wikipedia meer as net 'n webtuiste is: Dit is ook mense wat aan mekaar verbind is deur hul passie vir kennis."
Saam met die sjampanjeproppe wat klap, volg die hoofpyn. Vergrysing is maar een kopseer – die meeste bydraers van hierdie Gideonsbende is "minstens 30 jaar oud", met weinig jonger bydraers met geesdrif wat aansluit en handjie bysit. Die druk op Afrikaans as onderrigtaal knel die aantal nuwe tegniese boeke en tegniese handboeke in Afrikaans wat as bron moet dien – die meeste Afrikaanse werke is reeds uitgeput of te verouderd vir gebruik (of eenvoudig onbekombaar). Sonder ironie word daar juis nou meer vertalings uit die Engelse Wikipedia gedoen. Die Afrikaanse Wikipedia het geen groot begroting nie, en elkeen moet op eie houtjie oor die weg kom – sonder 'n sent van die Suid-Afrikaanse regering. Die betrokkenheid van die bruin gemeenskap by die projek kan beter wees. Masjienvertalings en vandalisme duik kort-kort op en word hand en tand beveg.<ref>Jansen, J. 2021. Afrikaans is groot op Wikipedia. ''Rapport'', 14 November:12.</ref>
'''22 November 2021'''. Marlinée Fouché, [[RSG]] nuusjoernalis lewer ‘n inset op ''Monitor'' oor die mag van Afrikaans in die digitale ruimte deur daarop te wys dat Afrikaans een van slegs 5 moderne tale is, wat so gevorderd is dat dit sedert die begin van die twintigste eeu tot volwaardige akademiese taal gevorder het. Daar word boonop heelwat vordering gemaak in die gebruik daarvan in die digitale ruimte, soos soekenjins en die digitale ensiklopedie, [[Wikipedia]].
Tydens die twintigste verjaarsdagviering van dié Afrikaanse Wikipedia is die klem geplaas op die mag van die aanlyn Afrikaanse gemeenskap vir die bevordering van dié taal in die oordrag van [[kennis]]. Marlinée Fouché berig diegene wat reeds skouer aan die wiel sit, se geesdrif ken geen perke nie. Deon Steyn (Oesjaar) het gesê dat die Afrikaanse Wikipedia beskryf kan word as een van die grootse voortdurende Afrikaanse gemeenskapsprojekte.
Emeritus professor Laurette Pretorius stel dat ‘n platform soos Wikipedia ‘n bydra lewer tot die voortbestaan van Afrikaans, gebaseer op die aantal moedertaal en ander sprekers, die ouderdom van dié sprekers en taaltegnologie sowel as taalhulpbronne beskikbaar. Laastens kan jy die taal in enige domein, plek en vakgebied gebruik. Vir jong sprekers is die digitale milieu veral goed, maar die vraag bestaan of jong mense dit in Afrikaans wil doen. Die vloeibaarheid van Wikipedia maak dit ideaal om die taal uit te bou. Volgens prof Pretorius kan ‘n Wikipedia-bydraer soms ‘n term in ‘n artikel plaas wat dan weer deur ander gebruikers verander kan word indien nodig. Elke mens kan bydra en elke mens kan redigeer. Pretorius beskou Wikipedia as ‘n toenemend noodsaaklike liefdestaak. Die feit dat ons in die digitale wêreld ingedwing is, en met die [[Covid-19-pandemie in Suid-Afrika|pandemie]] het mense tot die besef gekom dat daar soveel geleenthede is, soveel goed om te doen en soveel probleme wat opgelos kan word.
Marlinée Fouché vra wie is die skrywer wat op die stadium hierdie liefdestaak aanpak. Rooiratel, Oesjaar en Sobaka stel hulself voor. Hierdie skrywers is tussen dertig en sestig jaar oud. Rooiratel verwys na ‘n gunsteling kleur en dier, Oesjaar na [[whisky]] wat altyd ‘n goeie oesjaar het, in teenstelling met wyn, en Sobaka (Russies vir hond) na ‘n voorheen ietwat obsessiewe belangstelling in die [[USSR]] en [[Rusland]]. Hy het dié naam vir ‘n hond gegee net voor hy sy Wikipedia gebruikersnaam geskep het.
Rooiratel stel dit dat ‘n persoon nie noodwendig ‘n kenner op ‘n onderwerp hoef te wees om ‘n artikel daaroor te skryf nie. ‘n Persoon kan gebruik maak van bronne en verwysings van ander mense, wat die kenners is. Jou taak as Wikipedia-skrywer is om dit bymekaar te sit. Onderwerpe waaroor Rooiratel skryf is uiteenlopend. Hy verwys na die interessante verhaal van [[Rosamund Everard-Steenkamp]], een van die eerste vroulike vlieëniers in Suid-Afrika, wat ook die eerste vrou ter wêreld was wat 'n [[straalvliegtuig]] gevlieg het. Hierdie artikel bly uniek aan die Afrikaanse Wikipedia.
Sobaka verwys na die uitdagings om tegniese terme in Afrikaans op te spoor tydens die vertaal van artikels na Afrikaans. Hy noem byvoorbeeld dat hy tydens die vertaling van die [[Wright-broers]] artikel, ‘n [[lugvaart]]-termelys wat ‘n individu goedgunstiglik op die internet geplaas het, as van groot waarde gevind het.
Op die vraag hoekom iemand soveel tyd sou spandeer om sonder betaling artikels op Wikipedia te skep, het Sobaka grappenderwys genoem dat dit weens die verslawende aard daarvan is. Hy stel dat dit in wese ‘n interne motivering is wat dit op die ou einde moontlik maak. Oesjaar bevestig hy is ook verslaaf aan Wikipedia. Dit gee hom die geleentheid om sy brein te gebruik en terselfde tyd kennis op te doen. Volgens Rooiratel sal iemand wat nie self op Wikipedia werk nie, nie maklik verstaan waarom iemand so baie vrye tyd daaraan spandeer nie. Rooiratel bevestig dat enigiemand ‘n bydrae kan lewer tot Wikipedia. Daar sal altyd iemand wees wat die antwoord ken en/of leiding kan verskaf waar nodig.<ref> Die Mag Van Afrikaans in die Digitale Ruimte, Monitor, 22 November 2021. https://omny.fm/shows/monitor/s-word-afrikaans-in-die-digitale-ruimte-uitgebre-1#description</ref>
=== 2022 ===
'''14 Augustus 2022'''. Ian Gilfillan (ook bekend as [[Gebruiker:Greenman|Greenman]]), gee 'n kort oorsig van die algemene stand van die Suid-Afrikaanse Wikipedias. Die Afrikaanse Wikipedia het die 100 000-mylpaal bereik en toon steeds ononderbroke vooruitgang. Die getal bydraers floreer, die talryke administrateurs is moedertaalsprekers. Voorts is goeie bande met die Afrikaanse media gesmee om nie uit die kollig te verdwyn nie.<ref>[http://www.greenman.co.za/blog/?p=2872&fbclid=IwAR2lKn8OFs7_GOEvMz3zLtfLT3xVK_rbGheEm2fB_ISbSxrBlYtjd2SC9TY Greenman.co.za: South African language Wikipedias – Wikimania 2022 update]</ref>
'''18 Augustus 2022, 20:28 tot 20:34'''. Deon Steyn, direkteur van die Wikimedia Stigting, het weer die gehoorstuk in die hand wanneer Susan Botha van Pretoria FM hom tydens ''Rondomtalie'' 'n paar vragies stel. Die Afrikaanse Wikipedia het reeds 104 000 artikels bereik en uit 328 Wikipedias is die Afrikaanse Wikipedia nou in die 69ste plek. Die bladtrekke is so 1 miljoen per maand. Volgens Steyn kom die eer waarskynlik Covid-19 toe: die onderwysers het met hul hande in die hare gesit, die pad van die minste weerstand gevolg en die leerlinge allerlei take met behulp van die internet laat doen; sodoende is die Afrikaanse Wikipedia vir die eerste keer in hul midde ontdek. Die meeste bydraers is al 'n dekade of langer betrokke, en hul beroepe en belangstellings is van uiteenlopende aard. Nuwelinge wat wil bydra kan registreer, maar indien hul so effe afgeskrik voel deur die nuwe en onbekende omgewing, kan hul gaan aanklop by die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] (met spesiale dank aan prof. Anne-Marie Beukes). Vir hierdie opleiding kan die instituut geskakel word by 086-133-3786. Ook gaan borde uitgehang word wat die SAAWK aandui as die fisiese tuiste van die Afrikaanse Wikipedia, ten einde die organisasie (die Afrikaanse Wikipedia) vir die breë publiek sigbaar te maak. Wat die kriteria vir bydraers aanbetref moet diegene onthou dat die styl koud, onpartydig, feitelik, emosieloos en betreklik droog en humorloos is, soos 'n ensiklopedie betaam. Die probleem word op sy naam genoem, en basta: indien die nuweling hom of haar nie hiermee kan vereenselwig nie, is hul roeping eerder om storieboeke te skryf. Die toekoms van Wikipedia lyk besonder blink, sê Steyn: hoe swaarder die monolitiese politiek teen Afrikaans begin draai, des te meer sal bydraers toestroom om te red wat daar nog te redde is vir die nageslag.
[[Lêer:BordWikipedia16November2022.jpg|links|duimnael|Naambord by die SAAWK]]
'''16 November 2022'''. ‘n Funksie om die Afrikaanse Wikipedia se 21ste verjaarsdag te vier word aangebied by die kantore van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns in Pretoria. Die Akademie het ook tydens die funksie amptelik die fisiese tuiste van die Afrikaanse Wikipedia geword toe Prof Anne-Marie Beukes, uitvoerende hoof van die Akademie en Deon Steyn, direkteur van die Afrikaanse Wikipedia ‘n naambord onthul het wat lees ‘’Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns is die trotse tuiste van die Afrikaanse Wikipedia’’.
[[Lêer:Gebruikers 21 Jaar 2022 16 Nov 2022.jpg|duimnael]]
Deon Steyn bring hulde aan al die gebruikers wat bygedra het om die 105 580 artikels soos op 16 November 2022, reeds op die Afrikaanse Wikipedia geplaas is. Hy stel ‘n ambisieuse doelwit van 1 miljoen artikels teen 2026. Steyn wys ook daarop dat die drie aktiefste bydraers ouer as 60 is, wat weereens die erns van die werwing van jong bydraers onderstreep. In terme van die pad vorentoe word onder andere opleiding, besoek aan skole, skakeling met die Afrikaanse Departemente aan universiteite, media verhoudings en spesiale projekte soos skryfkompetisies voorgestel.
=== 2023 ===
'''27 April 2023'''. Die Afrikaanse Wikipedia, in samewerking met [[Netwerk (Namibië)|Netwerk Namibië]], het ’n werkwinkel aangebied in [[Windhoek]]. Daar was dertien verteenwoordigers van, onder andere die Namibiese Departement van Kuns en Toerisme, die [[Universiteit van Namibië]] en die ATKB. Deon Steyn, Direkteur Afrikaans van WikimediaZA, het die werkswinkel aangebied. Deon het gefokus op die [[geskiedenis van Wikipedia]] en veral op die Afrikaanse Wikipedia. Daar is ook besluit dat die werkswinkel ’n jaarlikse instelling gaan word en dat ’n Afrikaanse Wikipedia-naambord by die kultuurmuseum aangebring gaan word.
'''19 Julie 2023'''. In ‘n artikel “''Biggest South African language Wikipedias and their editors''” deur Hanno Labuschagne gepubliseer op ''MyBroadband'' verklaar Douglas Scott, direkteur van Wikimedia ZA dat: “Behalwe Engels, is Afrikaans verreweg die grootste Suid-Afrikaanse Wikipedia taal – beide in terme van aantal artikels en grootte van hul vrywilligersgemeenskap.” "Afrikaanse Wikipedia het 'n stadium van vinnige groei in die aantal nuwe Wikipedia-artikels wat elke dag geskep word en 'n lesertaltoename van 15% in die afgelope jaar betree." In die geheel beklee Afrikaans die 70ste plek uit 322 wêreldtale waarin Wikipedia-artikels geskryf is. Deon Steyn, inwoner van [[Krugersdorp]], het meer as 10% van alle Afrikaanse inskrywings op Wikipedia bygedra, het Scott aan ''MyBroadband'' gesê. Die voormalige [[Telkom]]-werknemer het homself onlangs in 'n onderhoud met die Afrikaanse aanlyn publikasie [[Netwerk24]] as 'n "oupa" van Wikipedia beskryf. In die afgelope 14 jaar het hy meer as 12 565 Afrikaanse artikels geskryf en 208 000 regstellings onder die gebruikersnaam “Oesjaar” aangebring. Volgens Wikimedia ZA-lid Ian Gilfillan was die top Afrikaanse Wikipedia artikel skeppers in 2022, Oesjaar met 2 156, Aliwal2012 met 1 828, Burger Behr met 622 en Rooiratel met 612.<ref>Labuschagne, Hanno, 19 Julie 2023, ''Biggest South African language Wikipedias and their editors''. https://mybroadband.co.za/news/internet/500319-biggest-wikipedia-south-african-languages-and-editors.html </ref>
[[Lêer:Beyweraars vir die Afrikaanse Wikipedia.jpg|duimnael|Die Beyweraars vir die Afrikaanse Wikipedia]]
'''16 November 2023'''. Die Afrikaanse Wikipedia het hul 22ste verjaarsdag by die Akademiekantoor gevier. By hierdie geleentheid is 'n nuwe ondersteuningsgroep, Die Beyweraars vir die Afrikaanse Wikipedia gestig. Hierdie groep se hoofdoel is om ondersteuning te gee om toe te sien dat die somtotaal van mensekennis op 'n vrye Afrikaanse digitale ensiklopedie beskikbaar sal wees as nalatenskap vir Afrikaanssprekendes nou en in die toekoms. Die stigterslede van Die Beyweraars is deur Deon Steyn, die direkteur van die Afrikaanse Wikipedia en prof [[Anne-Marie Beukes]] bekend gestel: [[Afrikaanse Taalraad]], Die [[Taalkommissie]], [[Pretoria FM]]; [[FEDSAS]]; [[Afrikaans.com]], [[Naledi Uitgewers|Naledi]], [[Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum|NALN]], [[Protea Boekhuis]], [[Voortrekkermonument]], [[Die Erfenisstigting]], [[FAK]], [[Genootskap vir die Handhawing van Afrikaans]] en [[Nuuseum]]. Die stigterslede het by die funksie hul onderneming om 'n Beyweraar te wees bekragtig deur hul stigterlidsertifikate te onderteken. Die Afrikaanse Wikipedia het ook erelidmaatskap van die Beyweraars toegeken aan prof Laurette Pretorius vir haar uitsonderlike bydrae tot die bewusmaking van en die beywering vir die groei van die Afrikaanse Wikipedia. Voorts het Deon Steyn by die geleentheid die pryse vir die eerste, tweede en derde plek wenners van die Afrikaanse Wikipedia Hoërskool Skryfkompetisie 2023 toegeken. Dit is die eerste jaar wat hierdie kompetisie aangebied is om jong mense bewus te maak van en geleentheid te gee om artikels op die vrye aanlyn ensiklopedie in Afrikaans te skryf.
*Eerste plek: Vicky-Lee Puchert, Xiaomei Smit, Caroline du Preez, Sharminique Breytenbach, Anke Cornelius en Chanelle Liebenberg (Graad 11-span van Hoërskool Die Anker)
*Tweede plek: Hendré Strauss en Daniel Strydom (Graad 8- span van die CVO Skool Pretoria)
*Derde plek: Marlizelle Burger (Sonneveld Akademie)
Die wen artikels was eerste [[voedingsfeite-etiket]], tweede [[Verskroeideaardebeleid]] en derde [[Joseph Patrick Kennedy]].
'''Julie tot Desember 2023'''. Die Afrikaanse Wikipedia stel die eerste taalpraktisynintern aan, wat die Afrikaanse Wikipedia administratief en taalkundig gerugsteun het. Die posisie is beklee deur Ankia Pepler, ‘n meestersgraadstudent aan die Universiteit van Pretoria in die Afrikaanse Taalkunde. Sy het onder die gebruikersnaam [[Gebruiker:Taalfoendi|Taalfoendi]] gehelp met veral taalnavrae en het ook die administrasie vir die eerste skoleskryfkompetisie hanteer. Ankia het voorts die praktiese samewerking tussen die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns en die Afrikaanse Wikipedia gedurende haar dienstydperk versterk.
=== 2024 ===
'''15 Desember 2023 tot 15 Januarie 2024''': Vir die vyfde agtereenvolgende keer word die jaar oudergewoonte afgesluit en die nuwe tegemoet geloop met 'n [[Wikipedia:Ontkiemingskompetisie 2023|Ontkiemingskompetisie]]. Die wenners van die kompetisie was Sobaka (1ste), Lefcentreright (2de), Jcwf (3de) en Aliwal2012 (4de). Daar was 6 deelnemers en 200 artikels is ontkiem. Dit kom neer op meer as ‘n allemintige een miljoen grepe wat tydens die kompetisie bygevoeg is tot die Afrikaanse Wikipedia.
'''23 Januarie 2024''': [[Overvaal Stereo]] voer 'n onderhoud met [[gebruiker:Oesjaar]]. Dit is die eerste gesprek in weeklikse insette oor Wikipedia op die stasie. Weeklikse radio-insette oor die Afrikaanse Wikipedia word ook op die Waarheid Radio gedoen.
'''28 Februarie 2024''': In ‘n onderhoud met [[Wannie Carstens]] oor Afrikaans in Namibië en in Suid-Afrika vra Menán van Heerden oor Afrikaans as onderrigtaal en die vraagstuk rondom Afrikaans se uitsterf – jou gevoel oor Afrikaans in Suid-Afrika in 2024?
<blockquote>Menán, ek hou my hart vas. Die druk via die omstrede Bela-wetgewing, die jongste gerugte oor die afskaal van Afrikaans by die [[SABC]], die absolute gebrek aan politieke wil om meertaligheid in ons veeltalige land normaal te maak, is van die tekens wat ’n mens nie durf ignoreer nie. Kort-kort is daar die een of ander negatiewe beriggewing oor Afrikaans. Maar aan die ander kant is daar weer wonderlike dinge wat in Afrikaans gebeur, soos die talle nuwe Afrikaanse rolprente wat verskyn, ’n lewendige Afrikaanse leeskultuur (wel van populêre literatuur en nie noodwendig sware letterkunde nie), talle Afrikaanse gemeenskapsradio’s, [[KKNK|Afrikaanse kunstefeeste]], Afrikaanse organisasies wat steeds hulle bes doen om Afrikaans se belange te bevorder, die Afrikaanse Wikipedia wat danksy die werk van [[gebruiker:Oesjaar|Deon Steyn]] en sy medewerkers so mooi groei, die [[WAT]] se dele wat nog gereeld verskyn (soos T in 2023, en daar word reeds hard aan U gewerk), Afrikaanssprekendes se deelname aan gemeenskapsprojekte om van die land ’n beter plek te maak (met mense soos Barend le Grange wat soveel regrukprojekte inisieer, André van Pletzen van Kroonstad, Giel Bekker van Senekal, en talle ander), dan skep ek weer moed.” <ref> Menán van Heerden en Wannie Carstens, onderhoud op 28 Februarie 2024. Afrikaans in Namibië, Afrikaans in Suid-Afrika. https://www.litnet.co.za/afrikaans-in-namibie-afrikaans-in-suid-afrika/ Besoek op 29 Februarie 2024.</ref></blockquote>
'''18 April 2024''' ː [[Netwerk (Namibië)|Netwerk Namibië]] het as 'n amptelike Beyweraar vir die Afrikaanse Wikipedia aangesluit.<ref>Facebook, Afrikaanse Wikipedia, https://www.facebook.com/groups/231160206984566 besoek 20 April 2024.</ref>
'''6 Junie 2024''' ː [[gebruiker:Sobaka|Sobaka]] lewer ‘n Afrikaanse Wikipedia bewusmakingvoorligting tydens ‘n [[Suid-Afrikaanse Onderwysersunie]] (SAOU) werkswinkel in Pretoria.
'''30 Junie 2024''': ''[[Rapport]]'' se leefstylbylaag, ''Beleef'', publiseer ‘n artikel “Wikipediane in murg en been” deur Ernusta Maralack wat stel dat die "Afrikaanse Wikipedia, ’n gratis-inhoud-ensiklopedie nes sy Engelse boetie, ’n magdom kennis bied waarby veral Afrikaanse leerlinge kan baat”. Die artikel belig die tweede skoleskryfkompetisie vir hoërskoolleerlinge. Die doel van die kompetisie is om leerlinge aan te moedig om “Wikipediane” te word en dat hulle vir die Afrikaanse Wikipedia sal begin skryf. Die kompetisie begin op 9 Julie en die wenner word op 14 November aangewys.
Die artikel wys op die dilemma wat ouers en leerders in die gesig staar om skooltake te voltooi. Hoewel alles op die internet-soekenjin Google opspoorbaar is, is die inligting in Engels en moet die taalgrens ook eers oorbrug word. Om inligting in jou moedertaal te verkry sal dus altyd die eerste prys wees, en die Afrikaanse weergawe van Wikipedia vul juis hierdie belangrike leemte. In die artikel deel twee Wikipediane dr Rianne van Vuuren en dr Friedel Wolf hulle sienings en ervarings oor die waarde van die Afrikaanse Wikipedia.
'''17 Julie 2024''' ː [[Radio Overberg]] voer 'n onderhoud met [[gebruiker:Oesjaar]]. Dit is die eerste gesprek in weeklikse insette oor Wikipedia op die stasie. Weeklikse radio-insette oor die Afrikaanse Wikipedia word ook op [[Overvaal Stereo]] en die Waarheid Radio gedoen.
'''14 November 2024''': Die Afrikaanse Wikipedia se 23ste verjaardagviering is by [[Akademia]] se Leribakampus in [[Centurion]] aangebied. Die wenners van die Afrikaanse Wikipedia Hoërskoolskryfkompetisie 2024 is ook tydens die funksie vereer. Die Hoërskoolskryfkompetisie vir 2024 het 49 registrasies ontvang (amper dubbeld die hoeveelheid registrasies as in 2023), nege spaninskrywings en 'n groottotaal van 69 leerders landswyd wat deelgeneem het. Die nasionale reikwydte is vergroot van 10 skole in 2023 na 21 skole in onderskeidelik Gauteng, Mpumalanga, die Vrystaat en die Wes-Kaap. Daar was 'n duidelike verhoging in die gehalte van die inskrywings, veral te bespeur aan die terugvoer wat ons van die beoordelaars ontvang het. Die drie wenners van die kompetisie is Donderdagoggend 14 November 2024 op [[Pretoria FM]] aangekondig.
Die wenners was:
* Eerste plek: Michelle de Beer, Graad 9-leerling van Hoër Volkskool Heidelberg - wenartikel oor [[James Christopher Harrison]].
* Tweede plek: Zelke van Zyl, Graad 11-leerling van Hoërskool Witteberg in Bethlehem - artikel oor [[Die Slag van Biddulphsberg]].
* Derde plek: Abigail de Beer, Graad 10-leerling van Hoërskool Middelburg - artikel oor [[Donker suurstof]].
=== 2025 ===
'''April 2025''' :[[Stefaans Coetzee]] skryf in ''[[Taalgenoot]]'' (Herfs 2025) in die artikel “Toeps wat die taal praat” dat die Afrikaanse Wikipedia ’n belangrike digitale kennisbron geword het. Volgens Deon Steyn, van die Afrikaanse Wikipedia, ontvang die webwerf meer as 1,5 miljoen besoeke per maand en het dit reeds meer as ’n halfmiljoen besoeke uit die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] gehad. Die Afrikaanse Wikipedia, wat in 2001 gestig is, bevat meer as 120 000 artikels en word toenemend deur leerders en studente as bron gebruik. Die grootste uitdaging bly egter die beperkte aantal vrywilligers wat die inhoud moet uitbrei, terwyl die behoefte aan moderne digitale Afrikaanse kennisbronne steeds groei.<ref> Stefaans Coetzee, Herf 2025. “Toeps wat Die Taal Praat.” [[Taalgenoot]] https://indd.adobe.com/view/54facf7d-d2cf-4713-bd16-b7f0145064c9 Besoek 16 Maart 2026.</ref>
=== 2026 ===
[[Lêer:WikipediaKarstensenvanPamel2026A.jpg|duimnael|Geert van Pamel (links) van Wikimedia België ontmoet prof Wannie Carstens (regs) in Gent, België.]]
'''1 Maart 2026''': Professor [[Wannie Carstens]], ‘n prominente Afrikaanse taalkundige, praat oor die stand van Afrikaans in op die [[RSG]] program [[Taaldinge]]. Hy noem onder andere die rol van die Afrikaanse Wikipedia in die uitbou van die taal op digitale vlak. Tydens sy gesprek met Deon Steyn word hy op hoogte gehou van nuwe Afrikaanse inskrywings en hoe besoekersgetalle toeneem. Die feit dat Afrikaans ‘n Wikipedia het, maak dit ‘n besondere taal aangesien baie tale dit nie het nie. Dit is ook die grootste Wikipedia in ‘n Afrikataal.
[[Lêer:Wikimania Discott 24 July 2026 A.jpeg|duimnael|Discott aanbieding tydens Wikimania 2026 in Parys.]]
'''5 Maart 2026''': Prof Wannie Carstens het ‘n welwillendheidsontmoeting in [[Gent]], [[België]] gehad met Geert van Pamel van Wikimedia België. Tydens die ontmoeting is ooreengekom om ‘n toekomstige byeenkoms met beide die Belgiese en Nederlandse Wikimedia’s te reël.
'''1 Mei 2026 tot 31 Mei 2026''': Die [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026|Afrikaanse Wikipedia se skryfwedstryd]] het plaasgevind. Op die spel was Amazon-geskenkbewyse ter waarde van R5 000 (1ste prys), R4 000 (2de prys) en R3 000 (3de prys) afsonderlik. Te midde van die hoë belangstelling<ref>[https://pageviews.wmcloud.org/?project=af.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&start=2026-05-01&end=2026-05-31&pages=Wikipedia:Skryfwedstryd_2026 Pageviews Analysis: 1 Mei 2026 tot 31 Mei 2026]</ref> was daar maar 7 inskrywings, waarvan 1 deelnemer onttrek het. Die gemene deler tussen al die onderwerpe in die inskrywings aangeroer (onafhanklik van mekaar) is die verganklikheid, vervangbaarheid of duursaamheid van ouer (denk)stelsels of tegnologie; met nadruk op die werking en argitektuur daarvan. Die gelukkige pryswenners is: in die 1ste plek, [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram]]); in die 2de plek, [[Gebruiker:Gaius_le_Roux|Gaius le Roux]] ([[Douglas DC-3]]), en in die 3de plek: [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield]]).
'''8 Junie 2026''': [[Gebruiker:Oesjaar|Deon Steyn]] word in [[Afriforum]] se nuus deur Alana Bailey tot 'Taalheld nommer 6' gereken; op een lyn gestel met die 5 Bybelvertalers van die vorige eeu.<ref>[https://www.artikels.afriforum.co.za/taalhelde-die-bybelvertalers/ Bailey, A. 2026. Taalhelde: Die Bybelvertalers. ''Afriforum Nuus'', 25 Mei]</ref> Kort na die Suid-Afrikaanse flora-uitstalling se sukses by die Chelsea-blommeskou, is Deon Steyn, veteraan-vrywilliger van die Afrikaanse Wikipedia, gekies om 'n aanbieding te lewer by die jaarlikse Wikimania-konferensie te Parys. Sy praatjie fokus op die vordering en tegniese uitdagings van 'n plaaslike florafotoprojek, wat die ontsluiting van sowat 60 000 inheemse plantfoto's behels wat gratis deur die internasionaal bekroonde planttaksonoom prof. Braam van Wyk beskikbaar gestel is. Hierdie inisiatief versterk die Afrikaanse Wikipedia – wat tans sowat 129 204 artikels bevat en gemiddeld 2,3 miljoen besoeke per maand lok – as die grootste digitale bron oor Suider-Afrikaanse flora. Die uitbouing van hierdie platform is van kritieke belang, aangesien die beskikbaarheid van omvattende inhoud in minderheidstale versterk word. Ook Afrikaans en die ryk Suid-Afrikaanse erfenis word op die internasionale verhoog in die kollig geplaas.<ref>[https://www.artikels.afriforum.co.za/taalheld-6-van-2026-afrikaans-en-suid-afrikaanse-flora-in-die-internasionale-kollig/?brid=YWdncwFrVTP_pXQMQ0AZAh80PNMy Bailey, A. 2026. Taalheld 6 van 2026: Afrikaans en Suid-Afrikaanse flora in die internasionale kollig. ''Afriforum Nuus'', 8 Junie]</ref>
[[Lêer:Wikimania-Discott 24 July 2026.jpg|duimnael|Aanbieding van "''Rooting for Knowledge: Why we need a Wiki-Botanist Action Group Today''”
]]
'''24 Junie 2026''': Gebruiker Discott het 'n kort voordrag "''Rooting for Knowledge: Why we need a Wiki-Botanist Action Group Today''” aangebied tydens [[Wikimania]] 2026 in Parys, Frankryk. Die Afrikaanse Wikipedia se vrywillige plantprojekspan het tydens Wikimania 2026 internasionale aandag gevestig op ’n omvangryke Suid-Afrikaanse biodiversiteitsprojek wat uit die lewenstaak van die afgetrede plantkundige prof. [[Abraham Erasmus van Wyk]] spruit. Hy stel meer as 60 000 foto’s van Suider-Afrikaanse plante vir gebruik op [[Wikimedia Commons]] beskikbaar. Onder koördinering van Deon Steyn (Oesjaar), met taksonomiese bevestiging deur prof. Van Wyk en die oplaai en koppeling van foto’s aan Wikimedia Commons en [[Wikidata]], is reeds meer as 21 000 foto’s ontsluit, terwyl die Afrikaanse Wikipedia in Julie 2026 sy mikpunt van 10 000 artikels oor Suid-Afrikaanse flora bereik het. Die projek verander ’n private fotografiese versameling in ’n betroubare, veeltalige en wêreldwyd bruikbare kennisbron en dien as bewys dat kleiner taal-Wikipedias ook oorspronklike kennis van internasionale waarde kan skep. Ná die Wikimania-voordrag word daar nou gewerk aan ’n internasionale Wiki-botanis-aksiegroep en ’n moontlike Wikimedia-biodiversiteitsbyeenkoms voor die [[Internasionale Botaniese Kongres]] van 2029 in Kaapstad, waar plantkundiges, taksonome, fotograwe, navorsingsinstellings en Wikimedia-vrywilligers kan saamwerk om biodiversiteitskennis beter te dokumenteer en vrylik toeganklik te maak.
[[Lêer:Groot Ontbyt 23 Oktober 2026.jpeg|duimnael|Pierre Breytenbach, Deon Steyn en Jennifer Myburgh in ''[[Die Groot Ontbyt]]''- ateljee op 23 Oktober 2026]]
'''23 Oktober 2026''': Deon Steyn voer ‘n onderhoud met Pierre Breytenbach en Jennifer Myburgh op ''[[Die Groot Ontbyt]]'' (KykNet/GrootFM) ter viering van die Afrikaanse Wikipedia se 25ste verjaarsdag.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=ol2E1sqTFj8</ref>
== Groei ==
[[Lêer:Mylpale.svg|class=skin-invert-image|duimnael|700px|senter|Grafiek van die aantal artikels op die Afrikaanse Wikipedia tot November 2025]]
<div style="float: right;" class="skin-invert-image">
<timeline>
ImageSize = width:130 height:2000
PlotArea = width:35 height:1800 left:50 bottom:40
AlignBars = early
Colors =
id:linecolor value:rgb(0.62,0.62,0.94)
id:rg value:red
DateFormat = dd/mm/yyyy
Period = from:16/11/2001 till:30/12/2026
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:2002
PlotData=
from:16/11/2001 till:end color:rg
at:16/12/2001 shift:(60,0) align:right text:Begin
at:01/08/2002 shift:(60,0) align:right text:50
at:01/04/2003 shift:(60,0) align:right text:100
at:01/08/2003 shift:(60,0) align:right text:250
at:01/11/2003 shift:(60,0) align:right text:500
at:01/01/2004 shift:(60,0) align:right text:1 000
at:01/03/2004 shift:(60,0) align:right text:2 000
at:01/03/2006 shift:(60,0) align:right text:5 000
at:29/12/2007 shift:(60,0) align:right text:9 000
at:01/06/2008 shift:(60,0) align:right text:10 000
at:01/05/2010 shift:(60,0) align:right text:15 000
at:01/08/2010 shift:(60,0) align:right text:16 000
at:10/02/2011 shift:(60,0) align:right text:17 000
at:07/06/2011 shift:(60,0) align:right text:18 000
at:11/11/2011 shift:(60,0) align:right text:20 000
at:03/04/2012 shift:(60,0) align:right text:22 000
at:04/09/2012 shift:(60,0) align:right text:24 000
at:23/02/2013 shift:(60,0) align:right text:26 000
at:07/08/2013 shift:(60,0) align:right text:28 000
at:21/01/2014 shift:(60,0) align:right text:30 000
at:05/07/2014 shift:(60,0) align:right text:32 000
at:04/01/2015 shift:(60,0) align:right text:34 000
at:16/07/2015 shift:(60,0) align:right text:36 000
at:17/12/2015 shift:(60,0) align:right text:38 000
at:05/05/2016 shift:(60,0) align:right text:40 000
at:14/10/2016 shift:(60,0) align:right text:42 000
at:05/03/2017 shift:(60,0) align:right text:44 000
at:17/07/2017 shift:(60,0) align:right text:46 000
at:18/12/2017 shift:(60,0) align:right text:48 000
at:15/06/2018 shift:(60,0) align:right text:50 000
at:03/08/2018 shift:(60,0) align:right text:55 000
at:24/09/2018 shift:(60,0) align:right text:60 000
at:05/11/2018 shift:(60,0) align:right text:65 000
at:06/02/2019 shift:(60,0) align:right text:70 000
at:10/03/2019 shift:(60,0) align:right text:75 000
at:01/06/2019 shift:(60,0) align:right text:80 000
at:11/10/2019 shift:(60,0) align:right text:85 000
at:21/01/2020 shift:(60,0) align:right text:88 000
at:21/04/2020 shift:(60,0) align:right text:90 000
at:28/08/2020 shift:(60,0) align:right text:93 000
at:27/11/2020 shift:(60,0) align:right text:95 000
at:03/03/2021 shift:(60,0) align:right text:97 000
at:03/07/2021 shift:(60,0) align:right text:99 000
at:08/09/2021 shift:(60,0) align:right text:100 000
at:15/11/2021 shift:(60,0) align:right text:101 000
at:11/02/2022 shift:(60,0) align:right text:102 000
at:29/04/2022 shift:(60,0) align:right text:103 000
at:22/07/2022 shift:(60,0) align:right text:104 000
at:19/10/2022 shift:(60,0) align:right text:105 000
at:03/12/2022 shift:(60,0) align:right text:106 000
at:14/03/2023 shift:(60,0) align:right text:107 000
at:13/05/2023 shift:(60,0) align:right text:108 000
at:14/07/2023 shift:(60,0) align:right text:109 000
at:13/08/2023 shift:(60,0) align:right text:110 000
at:08/09/2023 shift:(60,0) align:right text:111 000
at:18/10/2023 shift:(60,0) align:right text:112 000
at:27/11/2023 shift:(60,0) align:right text:113 000
at:12/01/2024 shift:(60,0) align:right text:114 000
at:29/02/2024 shift:(60,0) align:right text:115 000
at:01/05/2024 shift:(60,0) align:right text:116 000
at:01/06/2024 shift:(60,0) align:right text:117 000
at:07/08/2024 shift:(60,0) align:right text:118 000
at:11/10/2024 shift:(60,0) align:right text:119 000
at:18/11/2024 shift:(60,0) align:right text:120 000
at:31/12/2024 shift:(60,0) align:right text:121 000
at:02/03/2025 shift:(60,0) align:right text:122 000
at:07/05/2025 shift:(60,0) align:right text:124 000
at:07/07/2025 shift:(60,0) align:right text:125 000
at:16/08/2025 shift:(60,0) align:right text:126 000
at:10/11/2025 shift:(60,0) align:right text:127 000
at:13/02/2026 shift:(60,0) align:right text:128 000
at:17/05/2026 shift:(60,0) align:right text:129 000
at:01/08/2026 shift:(60,0) align:right text:130 000
at:29/09/2026 shift:(60,0) align:right text:140 000
at:12/11/2026 shift:(60,0) align:right text:144 000
</timeline>
</div>
Die Afrikaanse Wikipedia was een van die eerste Wikipedias, maar het aan die begin stadig gegroei. Dit het in 2011 spoed opgetel, en het skerp gegroei in 2018 en 2019 veral te danke aan veelvuldige botbydraes.
=== Mylpale ===
[[Lêer:Magiese grens 5000.png|duimnael|Logo wat vir die 5000ste artikel geskep is.]]
Volgens statistieke<ref>[http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaAF.htm Statistiek vir die Afrikaanse Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921202830/http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaAF.htm |date=21 September 2008 }}, deur Erik Zachte</ref> is die volgende mylpale deur die Afrikaanse Wikipedia behaal:
{| class="wikitable"
!colspan="1"|Aantal artikels
!colspan="1"|Datum
!colspan="1"|Artikel
|-
| Eerste artikel || 17 November 2001 || [[Hindoeïsme (eerste artikel)|Hindoeïsme]] deur [[Gebruiker:Clasqm|Clasqm]]
|-
| 100 artikels || 25 April 2003 || [[20ste eeu]] deur cache-dk03.proxy.aol.com
|-
| 500 artikels || 23 November 2003 || [[Krimoorlog]] deur [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]]
|-
| 1 000 artikels || 29 Junie 2004 || [[Parkade]] deur [[Gebruiker:GerharBe|GerharBe]]
|-
| 5 000 artikels || 24 Maart 2006 || [[Pylsterteend]] deur [[Gebruiker:Faresh|Faresh]]
|-
| 9 000 artikels || 29 Desember 2007 || [[Fleur-de-lis]] deur [[Gebruiker:Laurens|Laurens]]
|-
| 10 000 artikels || 15 Junie 2008 || [[Homeros]] deur [[Gebruiker:RAM|RAM]]
|-
| 15 000 artikels || 7 Mei 2010 || [[Oplossing (chemie)]] deur [[Gebruiker:Atoom|Atoom]]
|-
| 16 000 artikels || 5 Augustus 2010 || [[Rowy, Pommere]] deur [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]]
|-
| 17 000 artikels || 10 Februarie 2011 || <s>[[Die Lunikoff Verschwörung]]</s> deur [[Gebruiker:Targovishtenec bg|Targovishtenec bg]]
|-
| 18 000 artikels || 7 Junie 2011 || [[Aymara]] deur [[Gebruiker:Africa South|Africa South]]
|-
| 19 000 artikels || 3 September 2011 || [[Kaapstad-Tuine (kiesafdeling)]] deur [[Gebruiker:Morne|Morne]]
|-
| 20 000 artikels || 11 November 2011 || [[Protestantse Hervorming]] deur [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]]
|-
| 21 000 artikels || 27 Januarie 2012 || [[Denis Diderot]] deur [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]]
|-
| 22 000 artikels || 3 April 2012 || [[Daniël Francois du Toit]] deur [[Gebruiker:Morne|Morne]]
|-
| 23 000 artikels || 20 Junie 2012 || [[Spier, Nederland]] deur [[IP-adres|IP]] 41.240.218.48 (naudefj)
|-
| 24 000 artikels || 4 September 2012 || [[Israelse kurper]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 25 000 artikels || 27 November 2012 || [[Exel, Nederland]] deur [[Gebruiker:Puvircho|Puvircho]]
|-
| 26 000 artikels || 23 Februarie 2013 || [[NG gemeente Griekwastad]] deur [[Gebruiker:Morne|Morne]]
|-
| 27 000 artikels || 29 Mei 2013 || [[Witooievaar]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 28 000 artikels || 7 Augustus 2013 || [[Grootrietsanger]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 29 000 artikels || 14 November 2013 || [[Satoshi Miyauchi]] deur [[Gebruiker:FootballLibrary|FootballLibrary]]
|-
| 30 000 artikels || 21 Januarie 2014 || [[NG gemeente Vanderbijlpark-Suid]] deur [[Gebruiker:Morne|Morne]]
|-
| 31 000 artikels || 14 April 2014 || [[Rynhesse]] deur [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]]
|-
| 32 000 artikels || 5 Julie 2014 || [[Evangelie volgens Lukas]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 33 000 artikels || 14 September 2014 || ''[[Platysteiridae]]'' deur [[Gebruiker:Naudefj|Naudefj]]
|-
| 34 000 artikels || 4 Januarie 2015 || [[Eersterangse krieket]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 35 000 artikels || 5 April 2015 || [[Isambard Kingdom Brunel]] deur [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]]
|-
| 36 000 artikels || 16 Julie 2015 || [[Louisiana (Nieu-Frankryk)]] deur [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]]
|-
| 37 000 artikels || 13 September 2015 || [[Rooigrysmuskusskeerbek]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 38 000 artikels || 17 Desember 2015 || [[Jamie Oliver]] deur [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]]
|-
| 39 000 artikels || 28 Februarie 2016 || [[Johannes Nicolaas de Beer]] deur [[Gebruiker:Morne|Morne]]
|-
| 40 000 artikels || 5 Mei 2016 || [[Henry Barber]] deur [[Gebruiker:Morne|Morne]]
|-
| 41 000 artikels || 8 Augustus 2016 || [[Hoërskool Eunice]] deur [[Gebruiker:Morne|Morne]]
|-
| 42 000 artikels || 14 Oktober 2016 || [[Sophie Coetzee]] deur [[Gebruiker:Petronell Vorster|Petronell Vorster]]
|-
| 43 000 artikels || 14 Desember 2016 || [[Dirk du Plessis]] deur [[Gebruiker:Morne|Morne]]
|-
| 44 000 artikels || 5 Maart 2017 || [[Justin Basson]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 45 000 artikels || 28 Mei 2017 || [[R. Walter Cunningham]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 46 000 artikels || 17 Julie 2017 || [[Olimpiese Winterspele 2026]] deur IP 85.212.147.105
|-
| 47 000 artikels || 20 September 2017 || [[Wryfkras]] deur [[Gebruiker:FFouche|FFouche]]
|-
| 48 000 artikels || 18 Desember 2017 || [[Lissonotus flavocinctus]] deur [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]]
|-
| 49 000 artikels || 28 Februarie 2018 || [[Sandoy]] deur [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]]
|-
| 50 000 artikels || 15 Junie 2018 || [[Rio Iguazú]] deur [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]]
|-
| 51 000 artikels || Julie 2018 || ?
|-
| 52 000 artikels || Augustus 2018 || ? [[Gebruiker:KabouterBot|KabouterBot]] was druk aan die werk
|-
| 53 000 artikels || 23 Augustus 2018 || [[Namibiese nasionale krieketspan]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 54 000 artikels || 28 Augustus 2018 || ''[[Clathria arbuscula]]'' deur [[Gebruiker:KabouterBot|KabouterBot]]
|-
| 55 000 artikels || 30 Augustus 2018 || [[Uitgestorwe oerisotoop]] deur [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]]
|-
| 56 000 artikels || 4 September 2018 || [[Brian Kernighan]] deur [[Gebruiker:Pynappel|K175]]
|-
| 57 000 artikels || 14 September 2018 || [[Bergjode]] deur [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]]
|-
| 58 000 artikels || 16 September 2018 || [[Boeresport]] deur [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]]
|-
| 59 000 artikels || 17 September 2018 || [[Nicol Stassen]] deur [[Gebruiker:Pynappel|K175]]
|-
| 60 000 artikels || 24 September 2018 || [[Olifantsrivier, Namibië]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 61 000 artikels || 26 September 2018 || [[Magnus Carlsen]] deur [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]]
|-
| 62 000 artikels || 27 September 2018 || [[Janspruit]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 63 000 artikels || 14 Oktober 2018 || [[Naruhito, Kroonprins van Japan]] deur [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]]
|-
| 64 000 artikels || 27 Oktober 2018 || [[Doringrivier (rivier in Oos-Kaap, lat -31,49, long 27,33)|Doringrivier (Oos-Kaap)]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 65 000 artikels || 5 November 2018 || [[Deodoro da Fonseca]] deur [[Gebruiker:Pynappel|K175]]
|-
| 66 000 artikels || 18 November 2018 || [[Dieprivier (Limpopo)]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 67 000 artikels || 26 November 2018 || [[Sjalot]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 68 000 artikels || 31 Desember 2018 || [[Slymvorme]] deur [[Gebruiker:Jpeda|Jpeda]]
|-
| 69 000 artikels || 29 Januarie 2019 || [[Kromspruit (spruit, Vrystaat, lat -27,96, long 27,09)|Kromspruit (Vrystaat)]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 70 000 artikels || 6 Februarie 2019 || [[Janneman Malan]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 71 000 artikels || 13 Februarie 2019 || [[Kunsmis]] deur [[Gebruiker:Elana Barker|Elana Barker]]
|-
| 72 000 artikels || 25 Februarie 2019 || [[Limfvatstelsel]] deur [[Gebruiker:Elana Barker|Elana Barker]]
|-
| 73 000 artikels || 3 Maart 2019 || [[Alkoholisme]] deur [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]]
|-
| 74 000 artikels || 4 Maart 2019 || [[Carol Brewster]] deur [[Gebruiker:KabouterBot|KabouterBot]]
|-
| 75 000 artikels || 10 Maart 2019 || [[Slaughterhouse-Five]] deur [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]]
|-
| 76 000 artikels || 14 Maart 2019 || [[Dingaan se fontein]] deur [[Gebruiker:AFM|AFM]]
|-
| 77 000 artikels || 4 April 2019 || [[Lucinda Backwell]] deur [[Gebruiker:Wyatt Tyrone Smith|Wyatt Tyrone Smith]]
|-
| 78 000 artikels || 26 April 2019 || [[Winterhoekkloofspruit]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 79 000 artikels || 12 Mei 2019 || [[Cliff Saunders]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 80 000 artikels || 1 Junie 2019 || [[NG gemeente Clanwilliam]] deur [[Gebruiker:Morne|Morne]]
|-
| 81 000 artikels || 24 Junie 2019 || [[Pierre Klossowski]] deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]
|-
| 82 000 artikels || 9 Julie 2019 || [[Mag (sosiale wetenskappe)]] deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]
|-
| 83 000 artikels || 3 Augustus 2019 || [[Waterkloof (spruit, Oos-Kaap, lat -32,66, long 25,44)|Waterkloof (spruit, Oos-Kaap)]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 84 000 artikels || 2 September 2019 || [[Gijsbert V van Bronckhorst]] deur [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]]
|-
| 85 000 artikels || 11 Oktober 2019 || [[Wals (tegnies)]] deur [[Gebruiker:Elana Barker|Elana Barker]]
|-
| 86 000 artikels || 24 Oktober 2019 || [[Sajjid]] deur [[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert Behr]]
|-
| 87 000 artikels || 16 Desember 2019 || [[Duvha-kragstasie]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 88 000 artikels || 21 Januarie 2020 || [[Zoltán Kocsis]] deur [[Gebruiker:Charlielv55|Charlielv55]]
|-
| 89 000 artikels || 26 Februarie 2020 || [[Kwelerarivier]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 90 000 artikels || 21 April 2020 || [[Boorpunt]] deur [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]]
|-
| 91 000 artikels || 27 Mei 2020 || ''[[Tenement House]]'' deur [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]]
|-
| 92 000 artikels || 25 Julie 2020 || [[Rotsaalwyn]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 93 000 artikels || 28 Augustus 2020 || [[Doringaalwyn]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 94 000 artikels || 5 Oktober 2020 || [[Tinanarivier]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 95 000 artikels || 27 November 2020 || [[Knersvlakteaalwyn]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 96 000 artikels || 28 Januarie 2021|| [[Canon EOS R]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 97 000 artikels || 3 Maart 2021|| [[Erica taylorii]] deur [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]]
|-
| 98 000 artikels || 14 Mei 2021|| [[EssilorLuxottica]] deur 'n [[IP-adres|anonieme IP]]
|-
| 99 000 artikels || 3 Julie 2021 || [[Sandrivier (Kliprivier)]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 100 000 artikels || 8 September 2021 || [[Oos-Afrikaanse Gemeenskap]] deur [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]]
|-
| 101 000 artikels || 15 November 2021 || [[Klimenti Nagorni]] deur [[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert Behr]]
|-
| 102 000 artikels || 11 Februarie 2022 || [[Otterbaai]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 103 000 artikels || 29 April 2022 || [[Admiraliteitseilande]] deur [[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert Behr]]
|-
| 104 000 artikels || 22 Julie 2022 || [[Strychnos mitis|Geelbitterbessie]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 105 000 artikels || 19 Oktober 2022 || [[Cliffortia pedunculata]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 106 000 artikels || 3 Desember 2022 || [[Aloe antoetrana]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 107 000 artikels || 14 Maart 2023 || [[Percy Fyfe-natuurreservaat]] deur [[Gebruiker:AFM|AFM]]
|-
| 108 000 artikels || 13 Mei 2023 || [[Zdzisław Beksiński]] deur [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]]
|-
| 109 000 artikels || 14 Julie 2023 || [[Astrachanse Jode]] deur [[Gebruiker:Bondeldraer|Bondeldraer]]
|-
| 110 000 artikels || 13 Augustus 2023 || [[Kalmikiërs]] deur [[Gebruiker:Bondeldraer|Bondeldraer]]
|-
| 111 000 artikels || 8 September 2023 || [[Tweerivier (Groot-Brakrivier)]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 112 000 artikels || 18 Oktober 2023 || ''[[Geranium canopurpureum]]'' deur [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]]
|-
| 113 000 artikels || 27 November 2023 || ''[[Ornithogalum saginatum]]'' deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 114 000 artikels || 12 Januarie 2024 || ''[[Antimima sobrina]]'' deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 115 000 artikels || 29 Februarie 2024 || [[Mark Rothko]] deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]
|-
| 116 000 artikels || 1 Mei 2024 || ''[[Cheiridopsis ponderosa]]'' deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 117 000 artikels || 1 Junie 2024 || [[Peter Herzog]] deur [[Gebruiker:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]]
|-
| 118 000 artikels || 7 Augustus 2024 || [[Impak van videospeletjies op die jeug]] deur [[Gebruiker:Johard1254|Johard1254]]
|-
| 119 000 artikels || 11 Oktober 2024 ||[[Charles Édouard Guillaume]] deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]
|-
| 120 000 artikels || 18 November 2024 ||[[Geeloogsuring]] deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 121 000 artikels || 31 Desember 2024 ||''[[Gnidia sonderiana]]'' deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 122 000 artikels || 2 Maart 2025 ||''[[Nymphoides elegans]]'' deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 123 000 artikels || 15 Maart 2025 || [[Fredy Hernández]] deur [[Gebruiker:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]]
|-
| 124 000 artikels || 7 Mei 2025 || [[Mamaila]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 125 000 artikels || 7 Julie 2025 || ''[[Eriospermum alcicorne]]'' deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 126 000 artikels || 16 Augustus 2025 || [[2020–21 Curriebeker Premierafdeling]] deur [[Gebruiker:Greenman|Greenman]]
|-
| 127 000 artikels || 10 November 2025 ||[[Open Tree of Life]] deur [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]]
|-
| 128 000 artikels || 13 Februarie 2026 ||''[[Wahlenbergia nodosa]]'' deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 129 000 artikels || 17 Mei 2026 || [[Das Leben der Anderen]] deur [[Gebruiker:Nikolai Kurbatov|Nikolai Kurbatov]]
|-
| 130 000 artikels || 1 Augustus 2026 || [[Jingdezhen]] deur [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]]
|-
| 131 000 artikels || 19 September 2026 || ''[[Helichrysum pandurifolium]]'' deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 132 000 artikels || 17 Oktober 2026 || ''[[Senecio vaginatus]]'' deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 133 000 artikels || 18 Oktober 2026 || [[Periode 5-element]] deur [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]]
|-
| 134 000 artikles || 18 Oktober 2026 || ''[[Senecio thianschanicus]]'' deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 135 000 artikels || 19 Oktober 2026 || [[Atomic Machines]] deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]
|-
| 136 000 artikels || 19 Oktober 2026 || [[Staatseffek]] deur [[Gebruiker:Quintus7|Quintus7]]
|-
| 137 000 artikels || 20 Oktober 2026 || [[Nikkeloseen]] deur [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]]
|-
| 138 000 artikels || 22 Oktober 2026 || ''[[Senecio tephrosioides]]'' deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 139 000 artikels || 24 Oktober 2026 || [[Berkane]] deur [[Gebruiker:AltHorizon|AltHorizon]]
|-
| 140 000 artikels || 29 Oktober 2026 || [[Sterkrivier (breedtegraad -24,32, lengtegraad 28,72)|Sterkrivier (lat -24,32, long 28,72)]] deur [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]
|-
| 141 000 artikels || 30 Oktober 2026 || [[Sarah C.M. Paine]] deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]
|-
| 142 000 artikels || 1 November 2026 || [[Palmer Luckey]] deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]
|-
| 143 000 artikels || 3 November 2026 || [[Stephen Kotkin]] deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]
|-
| 144 000 artikels || 12 November 2026 || ''[[Senecio oxyphyllus]]'' deur [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]
|-
| 145 000 artikels || 18 November 2026 || [[Etaandiol]] deur [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]]
|}
== Afrika-susterwiki's ==
{{Kolomme3
|Kolom1=
* [[Joroeba Wikipedia]]
* [[Malgassiese Wikipedia]]
* [[Noord-Sotho Wikipedia]]
* [[Somaliese Wikipedia]]
|Kolom2=
* [[Suid-Sotho Wikipedia]]
* [[Swahili Wikipedia]]
* [[Swazi Wikipedia]]
* [[Tsonga Wikipedia]]
|Kolom3=
* [[Tswana Wikipedia]]
* [[Venda Wikipedia]]
* [[Xhosa Wikipedia]]
* [[Zoeloe Wikipedia]]
}}
== Sien ook ==
* [[Wikipedia:Afrikaanse Wikipedia by Wikimania 2026]]
* [[Wikipedia:Afrikaanse Wikipedia op die radio]]
* [[Wikipedia:Afrikaans-Nederlandse samewerking]]
* [[Wikipedia:Hoe kan ek help?]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Afrikaans Wikipedia|Afrikaanse Wikipedia}}
* [https://tools.wmflabs.org/wikitrends/afrikaans-uptrends-this-week.html Wikitrends – Daaglikse, weeklikse en maandelikse besoekstatistiek van die Afrikaanse Wikipedia.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502063626/https://tools.wmflabs.org/wikitrends/afrikaans-uptrends-this-week.html |date= 2 Mei 2015 }}
* [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaAF.htm Statistiek vir die Afrikaanse Wikipedia] deur Erik Zachte
* [[Spesiaal:Statistiek|Statistiek Afrikaanse Wikipedia]] – statistieke vir die Afrikaanse Wikipedia
{{Wikipedias}}
[[Kategorie:Afrikaanse webwerwe|Wikipedia]]
[[Kategorie:Wikipedias volgens taal]]
[[Kategorie:Afrikaanse Wikipedia]]
1sxa9dj5w31d29mdq8fn08264wt0uae
Sjabloon:Landdata Albanië
10
28862
3373610
2851388
2026-11-18T08:13:00Z
Kj1595
106240
3373610
wikitext
text/x-wiki
{{ {{{1<noinclude>|land vertoondata</noinclude>}}}
| alias = Albanië
| vlag alias = Flag of Albania.svg
| vlag alias-1914 = Flag of the Principality of Albania (1915).svg
| vlag alias-1928 = Flamuri i Mbretnisë Shqiptare.svg
| vlag alias-1939 = Flag of Albania (1939).svg
| vlag alias-1946 = Flag of Albania 1946.svg
| vlag alias-siviel = Civil Ensign of Albania.svg
| vlag alias-vloot = Naval Ensign of Albania.svg
| skakel alias-vloot = Albaniën Naval Defense Forces
| grootte = {{{grootte|}}}
| naam = {{{naam|}}}
| altskakel = {{{altskakel|}}}
| variant = {{{variant|}}}
<noinclude>
| var1 = siviel
| var2 = 1914
| var3 = 1928
| var4 = 1939
| var5 = 1946
| redir1 = ALB
</noinclude>
}}<noinclude>
</noinclude>
q1pekptn2dagisj4uxcaa7oomdbs7sz
Josef Stalin
0
30931
3373473
3306834
2026-11-17T17:09:32Z
~2026-60817-84
218352
3373473
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Ampsbekleër
| naam = Vincent Stalin
| beeld = Weezer - Blue Album.png
| beeldonderskrif = Weezer in 1943
| orde = Algemene Sekretaris van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie
| termynaanvang = [[3 April]] [[922]]
| termyneinde = [[5 Maart]] [[1953]]
| vise =
| voorganger = Amp geskep
| opvolger = [[Georgi Malenkof]]
| geboortedatum = [[18 Desember]] [[1878]]
| geboorteplek = [[Gori]], [[Georgië]]
| sterftedatum = [[5 Maart]] [[1953]]
| sterfteplek = [[Moskou]], [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|Russiese SFS]], [[Sowjetunie]]
| party = [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie]]
| orde2 = Eerste Minister van die Sowjetunie
| termynaanvang2 = [[8 Mei]] [[1941]]
| termyneinde2 = [[5 Maart]] [[1953]]
| vise2 =
| voorganger2 = [[Wjatsjeslaf Molotof]]
| opvolger2 = [[Georgi Malenkof]]
| orde3 = Volkskommissaris van Verdediging van die Sowjetunie
| termynaanvang3 = [[19 Julie]] [[1941]]
| termyneinde3 = [[25 Februarie]] [[1946]]
| vise3 =
| eersteminister3 = Hyself
| voorganger3 = [[Semjon Timosjenko]]
| opvolger3 = Homself <small>(as Minister van Verdediging)</small>
| orde4 = Minister van Verdediging van die Sowjetunie
| termynaanvang4 = [[25 Februarie]] [[1946]]
| termyneinde4 = [[3 Maart]] [[1947]]
| eersteminister4 = Hyself
| voorganger4 = Homself
| opvolger4 = [[Nikolai Boelganin]]
| orde5 = Voorsitter van die Staats-<br />verdedigingskommissie
| termynaanvang5 = [[1941]]
| termyneinde5 = [[1945]]
| vise5 =
| voorganger5 =
| opvolger5 =
| orde6 = Volkskommissaris van Nasionaliteite
| termynaanvang6 = [[1917]]
| termyneinde6 = [[1923]]
| vise6 =
| voorganger6 = [[Wladimir Lenin]]
| opvolger6 =
| eggenoot =
| kinders =
| alma_mater =
| religie = Geen (ateïs)
| toekennings = {{Held van die Sowjetunie}} {{Held van die Sowjetunie}}
| handtekening = Stalin Signature.svg
}}
'''Vincent Wissarionowitsj Stalin''' ([[Georgies]]: იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი; [[Russies]]: Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин; 18 Desember 1878 - 5 Maart 1953), in [[Georgië]] gebore as Ioseb Djoegasjwili (იოსებ ჯუღაშვილი), was van 1922 tot met sy dood in 1953 die algemene sekretaris van die Kommunistiese Party van die [[Sowjetunie]] se sentrale komitee. Tydens hierdie tydperk het hy 'n staatsbestel gevestig waarna deesdae verwys word as [[Stalinisme]]. As een van verskeie sekretarisse van die sentrale komitee was Stalin se amptelike posisie aanvanklik beperk, maar hy het geleidelik sy mag gekonsolideer en die [[de facto]]-leier van die party en [[diktator]] van die [[Sowjetunie]] geword.<ref>Bullock, bl. 548, "both dictators".
: Ulam, bl. xiv, "the dictator not only deprived".
: Davies, Harris, bl. 108, "Stalin as dictator".
: Mawdsley, bl. 1, "effectively a dictator".
: Overy, bl. 17, "and, later, as dictator"</ref>
Stalin het 'n staatsbeheerde ekonomie in die Sowjetunie gevestig en vinnige industrialisasie afgedwing op 'n grootliks landelike bevolking. Tegelykertyd is die kollektivering van die landbousektor geforseer. Terwyl die Sowjetunie in 'n kort tydjie omgeskakel is van 'n landelike ekonomie tot 'n groot nywerheidsmag, het miljoene mense gesterf weens hongersnood en armoede wat gevolg het op ernstige ekonomiese omverwerping en die Kommunistiese Party se beleid. Teen die einde van die 1930's het Stalin ook die [[Groot Suiwering]] van stapel gestuur, wat 'n groot veldtog van verdrukking was. Miljoene mense wat daarvan verdink is dat hulle 'n bedreiging vir die party ingehou het, is om die lewe gebring of na [[Goelag]]-arbeiderskampe in verafgeleë gebiede van [[Siberië]] of Sentraal-Asië gestuur. 'n Aantal etniese groepe in Rusland is ook onderwerp aan gedwonge hervestiging.<ref>{{cite book | last = Hakim | first = Joy | title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz | publisher = Oxford University Press | date = 1995 | location = New York | pages = | url =https://archive.org/details/historyofusbook50000haki| doi = | id = | isbn = 0-19-509514-6 }}</ref>
Tydens Stalin se heerskappy het die Sowjetunie 'n deurslaggewende rol gespeel om Nazi-Duitsland tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] (1939–1945) te verslaan. Anders as sy teenspeler Adolf Hitler het Stalin nouliks ingemeng by militêre besluite en oorlogvoering grootliks oorgelaat aan sy ervare generaals – onder wie Rusland se berugte en gevreesde Generaal Winter met sy ysige koue en swaar sneeuvalle gedurende die wintermaande en modderlandskappe in die lente wat vyandelike militêre bewegings belemmer of tot stilstand dwing. Onder Stalin se leierskap het die Sowjetunie een van net twee groot [[supermoondheid|supermoondhede]] in die na-oorlogse tydperk geword, 'n status wat die Sowjetunie vir bykans vier dekades na sy dood sou behou tot met die ontbinding van die Sowjetunie in 1990.
== Inleiding ==
[[Lêer:Ji8, 3-1, Sino-Soviet Friendship, 1950.jpg|duimnael|links|Josef Stalin en [[Mao Zedong]] op 'n [[posseël]] van die [[Volksrepubliek China]] in 1950]]
Stalin is op 18 Desember 1878<ref>Al die bronne rondom Stalin se geboortedatum is nie heeltemal konsekwent nie dus bestaan daar twyfel oor die presiese datum, daar is egter 'n inskrywing in die rekords van die Uspensky Kerk in Gori, [[Georgië]] wat 'n Iosif Dzhugashvili aangee as gebore op 18 Desember 1878. Hierdie geboortedatum is ook op sy Skoolverlatingsertifikaat aangedui, in sy polisie-lêer tydens die Tsaar se bewind, ook in 'n arrestasie rekord van 18 April 1902 wat sy ouderdom as 23 jaar aangee en al die ander voor-rewolusionêre dokumente. Stalin het ook 18 Desember 1878 in 'n curriculum vitae aangedui as sy geboortedatum in 1921 in sy eie handskrif.
Na sy oorname in 1922 is die datum egter verander na [[21 Desember]] [[1879]] en dit was dan ook die datum waarop sy geboortedag in die [[Sowjetunie]] gevier is.</ref> in [[Georgië]] gebore as '''Ioseb Dzjoegasjwili''' ([[Georgies]]: იოსებ ჯუღაშვილი), maar was beter bekend onder die selfaangenome naam Josef Stalin (Stalin beteken "man van staal"<ref>Halfin, Igal. Terror in My Soul: Communist autobiographies on trial, bl. 15.[http://books.google.com/books?id=TVOBqYG86EIC&pg=PA15&lpg=PA15&dq=stalin+%22made+of+steel%22&source=web&ots=NLvm3AZVkm&sig=6HLmXFraE4Ql3-UsU-oTlNsTKrk] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20140917230207/http://books.google.com/books?id=TVOBqYG86EIC&pg=PA15&lpg=PA15&dq=stalin+%22made+of+steel%22&source=web&ots=NLvm3AZVkm&sig=6HLmXFraE4Ql3-UsU-oTlNsTKrk |date=2014-09-17}}</ref>). Stalin het in 1922 die Algemene Sekretaris van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie geword. Na die dood van [[Lenin|Wladimir Lenin]] in 1924 was hy in 'n magstryd met [[Leon Trotsky]] gewikkel, wat hy gewen het. Trotsky is uit die party geskors en uit die Sowjetunie verban.
In die 1930's het Stalin 'n suiwering van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie van stapel gestuur wat later as die [[Groot Suiwering]] bekend gestaan het. Dit was 'n veldtog van politiese verdrukking, vervolging en teregstelling sonder gelyke wat sy hoogtepunt in 1937 bereik het.
Stalin se heerskappy het 'n langdurige impak gehad op die Sowjetunie tot met die ineenstorting daarvan in 1991. Hy het beweer dat sy beleid op [[Marxisme]] en [[Leninisme]] geskoei was. Tans word daar algemeen na sy politiese en ekonomiese stelsel as [[Stalinisme]] verwys. [[Maoiste]] en ander groepe beweer dat hy die laaste ware sosialistiese leier in die geskiedenis van die Sowjetunie was. Stalin het die sogenaamde [[Nuwe Ekonomiese Beleid]] van die 1920's in 1928 vervang met sy [[vyfjaarplan]]ne en omstreeks dieselfde tyd met [[gemeenskapsboerdery]]e. Die Sowjetunie is teen die einde van die 1930's omgeskakel van 'n grootliks landelike gemeenskap tot 'n groot nywerheidsmag.<ref name="RedTsar">Simon Sebag Montefiore. ''Stalin: The Court of the Red Tsar'', Knopf, 2004 ({{ISBN|1-4000-4230-5}}).</ref><ref>''Russia's War: A History of the Soviet Effort: 1941–1945'', {{ISBN|0-14-027169-4}}.</ref><ref>Richard Overy, ''The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia'', {{ISBN|0-393-02030-4}}.</ref>
Beslaglegging op [[graan]] en ander voedsel deur Sowjet-owerhede op sy bevel het bygedra tot 'n hongersnood tussen 1932 en 1934. Veral in die belangrikste landboustreke van die Sowjetunie, die [[Oekraïne]], [[Kazachstan]] en die noordelike [[Kaukasus]], het dit gelei tot die dood van miljoene mense. Baie plattelandse boere wat die gedwonge kollektivisme en beslaglegging op graan teengestaan het, is onderdruk, veral die welvarendes wat as "[[koelak]]ke" bekend gestaan het.<ref>http://www.hup.harvard.edu/catalog/COUBLA.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510144725/http://www.hup.harvard.edu/catalog/COUBLA.html |date=10 Mei 2008 }} [[The Black Book of Communism]]</ref>
Die hewigste aanvalle van die Nazi's in Duitsland was op die Sowjetunie gemik (sowat 75% van die [[Wehrmacht]] se magte) en dus kan die Sowjetunie onder Stalin se bydrae tot die oorwinning oor Nazi-Duitsland in die [[Tweede Wêreldoorlog]] as deurslaggewend beskou word (in die Sowjetunie het die oorlog as die Groot Patriotiese Oorlog bekend gestaan). Na die oorlog het Stalin die Sowjetunie as een van die twee [[supermoondheid|supermoondhede]] gevestig, 'n status wat die Sowjetunie gehandhaaf het vir bykans vier dekades na sy dood in 1953.
Stalin het tydens sy heerskappy, versterk deur 'n [[persoonlikheidskultus]], verskeie werklike en denkbeeldige vyande beveg deur sy sekuriteitsorgane, soos onder andere die [[FSB#Van die Tsjeka tot die FSB|NKWD]] (die voorloper van die [[KGB]]). Miljoene mense het omgekom deur [[hongersnood]], menseslagtings en gedwonge verskuiwings asook in die [[Goelag]]. [[Nikita Chroesjtsjof]], Stalin se opvolger, het Stalin se heerskappy en sy persoonlikheidskultus in 1956 verwerp en 'n proses van destalinisasie van stapel gestuur wat deels gelei het tot die skeuring in die verhouding van die Sowjetunie met China.
== Jeugjare ==
[[Lêer:Stalin 1902.jpg|duimnael|links|upright|Josef Stalin in 1902]]
[[Lêer:Stalin's Mug Shot.jpg|duimnael|links|upright|Die polisierekord van "I.W. Stalin" van die geheime polisie in Sint Petersburg uit 1911.<ref name="Young Stalin">Simon Sebag Montefiore. Young Stalin. 2007. {{ISBN|978-0-297-85068-7}}</ref>]]
Stalin is gebore as die seun van Wissarion Dzjoegasjwili en Ekaterina Geladze. Sy moeder was 'n gebore lyfeiene. Sy vader was 'n skoenmaker wat sy eie winkel besit het. Stalin was hulle derde kind; hul twee oudste seuns het albei vroeg gesterf.<ref>http://books.guardian.co.uk/poetry/features/0,,2083062,00.html</ref><ref>{{Verwys web |url=http://www.newcriterion.com/articles.cfm/birth-of-a-despot-3654 |titel=Birth of a despot by Alexander Nazaryan |webwerf=www.newcriterion.com |argief-url=https://web.archive.org/web/20160610181627/http://www.newcriterion.com/articles.cfm/birth-of-a-despot-3654 |argiefdatum=10 Junie 2016 |url-status=lewendig}}</ref>
Aanvanklik het die Dzjoegasjwili's 'n gelukkige en vooruitstrewende bestaan gevoer, maar Stalin se pa het 'n alkoholis geword,<ref>Ludwig, Arnold M., ''King of the Mountain: The Nature of Political Leadership'', University Press of Kentucky, 2002, {{ISBN|0-8131-9068-1}} bl. 152</ref> wat geleidelik daartoe gelei het dat sy besigheid misluk het en dat hy toenemend gewelddadig opgetree het teenoor sy vrou en kind. Soos hulle geldelike toestand versleg het, moes Stalin se gesin noodgedwonge gereeld rondtrek; ten minste nege keer in Stalin se eerste tien lewensjare.<ref name="Young Stalin"/>
Die dorp waar Stalin grootgeword het, was 'n gewelddadige, wettelose plek. Daar was slegs 'n klein polisiemag en 'n kultuur van geweld wat bende-oorloë en georganiseerde straatgevegte ingesluit het. Daar is ook op 'n gereelde grondslag stoeigevegkompetisies gereël. Stalin het as kind ook aan die straatgevegte deelgeneem en was nie bang om teenstanders aan te durf wat baie sterker as hyself was nie. Hy is dan ook dikwels ernstig beseer in sulke gevegte.<ref name="Young Stalin" />
Op sewejarige ouderdom het Stalin [[pokke]] gekry en is sy gesig lelik geskend deur die siekte. Hy het later sy foto's laat dokter om die merke minder opsigtelik te maak.
Sy moedertaal was Georgies. Hy het eers op agt- of negejarige ouderdom Russies leer praat en het altyd 'n sterk Georgiese aksent gehad.
Op die ouderdom van 10 het Stalin aan die Gori-kerkskool begin skoolgaan. Sy skoolmaats was meestal seuns van welvarende priesters, amptenare en handelaars.
Hy en sy maats het meestal Georgies gepraat, maar hulle is in die skool gedwing om Russies te praat ('n beleid van tsaar [[Aleksander III van Rusland|Aleksander III]]). Stalin was egter 'n skrander leerling en het hoë punte in al sy vakke behaal. Hy het in die koor gesing en is selfs soms gehuur om op troues te sing. Hy het ook gedigte geskryf en was later jare bekend vir sy vaardigheid in dié verband.<ref name="Young Stalin" />
Kort na hy die skool verlaat het, het Stalin die skrywes van [[Wladimir Lenin]] ontdek en besluit om 'n [[Marxisme|Marxistiese]] rewolusionêr te word en het hy uiteindelik in 1903 by Lenin se Bolsjewiste aangesluit. Nadat die [[Ochranka]] (die Tsaar se geheime polisie) hom geteiken het oor sy aktiwiteite het hy voltyds 'n rewolusionêr en misdadiger geword. Hy het een van die [[Bolsjewis]]te se belangrikste aktiviste in die Kaukasus geword, waar hy paramilitêre magte georganiseer het, stakings gereël het, propaganda versprei het en geld versamel het deur banke te beroof, mense vir lospryse ontvoer het en deur mense af te pers.
In die somer van 1906 is Stalin met Ekaterina Swanidze getroud wat later geboorte geskenk het aan sy eerste kind, Jakof. Stalin het tydelik uit die Kommunistiese Party bedank oor hulle 'n verbod op bankrowe gehad het, waarna hy betrokke was by 'n reuse roof op 'n bank wat gelei het tot die dood van 40 mense. Hy het hierna na [[Bakoe]] gevlug waar Ekaterina aan tifus oorlede is. In Baku het Stalin Moslem [[Aserbeidjan|Aseri's]] en [[Iran|Perse]] georganiseer in die uitvoer van ondermynenende aktiwiteite, insluitend moorde op baie van die [[Swart Honderd]], 'n regse groep ondersteuners van die [[tsaar]], asook ander afpersings, geldvervalsing en rooftogte.
Stalin is sewe keer gevange geneem en [[Siberië]] toe gestuur, maar het buiten die laaste keer elke keer ontsnap. Na sy vrylating het hy in April 1912 'n koerant genaamd ''[[Prawda]]'' in [[Sint Petersburg]] oorgeneem. Hy het uiteindelik die naam "Stalin" aangeneem vanaf die Russiese woord vir [[staal]], wat hy gebruik het as sy skuilnaam in sy artikels.
=== Stalin se rol tydens die Russiese Rewolusie van 1917 ===
{{Hoofartikel|Russiese Rewolusie (1917)}}
Na Stalin se terugkeer na [[Sint Petersburg]] van Siberië af het hy [[Wjatsjeslaf Molotof]] en [[Aleksander Sjliapnikof]] as redakteurs by ''Prawda'' uitgewerk en hulle vervang. Hy het aanvanklik [[Aleksander Kerenski]] se oorgangsregering gesteun, maar na Lenin se verkiesing tot die leierskap van die Kommunistiese Party op die party se konferensie in April [[1917]] het hy en ''Prawda'' die omverwerping van dié regering ondersteun. By dieselfde konferensie is Stalin verkies tot die Bolsjewiste se Sentrale Komitee.
Nadat Lenin deelgeneem het aan 'n mislukte staatsgreep het Stalin vir Lenin bygestaan en hom gehelp om te ontsnap. Om 'n bloedbad te vermy het hy die beleërde Bolsjewiste opdrag gegee om oor te gee. Hy het Lenin na Finland gesmokkel en leierskap van die Bolsjewiste aanvaar. Nadat die Bolsjewiste-gevangenes vrygelaat is om te help met die verdediging van Sint Petersburg in Oktober 1917 het die Bolsjewiste se Sentrale Komitee gestem ten gunste van 'n opstand.
Op [[7 November]] het Stalin, Lenin en die res van die Sentrale Komitee die staatsgreep teen die Kerenski-regering vanaf die [[Smolni-instituut]] gekoördineer – die sogenaamde [[Russiese Rewolusie (1917)|Oktober-rewolusie]]. Kerensky het die hoofstad verlaat om die koninklike magte aan die Duitse front om hulp te vra. Teen [[8 November]] is die [[Winterpaleis]] bestorm en is Kerenski se kabinet gearresteer.
== Vyfjaarplanne ==
Die ekonomie van die Sowjetunie is toe geheel en al onder staatsbeheer geplaas. Volgens 'n besluit van die 15e partykongres aan die einde van [[1927]] is daar begin met die opstel van vyfjaarplanne vir ekonomiese ontwikkeling. Die eerste plan het in Oktober [[1928]] in werking getree. ’n Staatskommissie van 'n paar honderd ekonome en deskundiges was verantwoordelik vir die ekonomiese beplanning vir 150 miljoen mense en die Sowjetunie het op die drempel van 'n nuwe fase in sy ontwikkeling gestaan.
Stalin wou die kollektivisering van die landbou op die platteland versnel en die koelakke uitskakel. ’n Golf van terreur het die land getref: in 1932 was meer as die helfte van die boerderye gekollektiviseer, terwyl 'n paar miljoen koelakke gedeporteer is; duisende het in strafkampe gesterf. Die landbou self het aanvanklik min baat hierby gevind. Die boere se verset teen die staatsbeleid het tot enorme dalings in produksie gelei, en in die tydperk tussen [[1929]] en [[1932]] het die veestapel tot minder as die helfte gekrimp.
Die uiteindelike doel van die strawwe beleid was om die hoogste moontlike opbrengs teen die laagste moontlike koste te verkry sodat die nywerheid goedkoop gevoed kon word en, waar moontlik, ook deur voedseluitvoere gefinansier kon word: industrialisering was die hoofdoel van die vyfjaarplanne. Die klem het hier geheel en al op die swaar en primêre nywerhede geval. Die verbruikersnywerheid was onder aan die voorranglys. Hidrokragsentrales, hoogoonde, trekkerfabrieke en spoor- en waterweë is in 'n snelle tempo gebou en nuwe myne is oopgestel. Nuwe nywerheidstede het letterlik uit die grond verrys, en die land is op groot skaal geëlektrifiseer. Opleiding is aan arbeiders verskaf en analfabetisme is op groot skaal beveg.
Met ’n stelsel van toelaes wat naas die lae basiese lone betaal is, is daar geprobeer om arbeiders tot die uiterste aan te moedig. Die poging het geslaag: in [[1930]] het die nywerheid net 53 % van die nasionale produk gelewer, maar in 1932 het dit reeds gestyg tot meer as 70 %. Teen die einde van 1932 is bekend gemaak dat die mikpunt van die eerste vyfjaarplan reeds in 4 jaar bereik is en dat die 2e plan in 1933 in werking sou tree. Spesiale aandag is nou ook aan die ekonomiese opbou van die oostelike gebiede in [[Siberië]] gegee.
Toe 'n mynwerker, ene Stachanof, in 1935 in een werkdag daarin geslaag het om sowat 100 ton erts, wat baie meer as die aanvaarde daaglikse norm was, te win, is hy in 'n nasionale veldtog as voorbeeld aan ander werkers voorgehou. Afgesien van die Stachanof-beweging het die regering die bevolking se geesdrif ook probeer aanwakker deur 'n beroep te doen op hul nasionale trots en deur die invoering van 'n leierskultus rondom Stalin. Jeugorganisasies soos die [[Jong Pioniers]] en die Komsomol moes die staat help om die jeug na sy hand groot te maak.
Ook die kulturele lewe is in diens van die staat gestel: 'n positiewe moraal, herkenbare musiek, realistiese skilderkuns en die verering van die heroïek van die werkende massas is op die voorgrond geplaas. Partybyeenkomste en –kongresse is verwater tot applous vir die besluite van die groot leier, die geliefde Kameraad, die Wyse, die Vader. In [[1936]] is 'n nuwe grondwet, wat die Sowjetunie se oorgang na die Kommunisme moes aandui, aanvaar.
Op die oog af was dit ’n knap stuk werk, maar in werklikheid was dit niks anders as 'n fasade nie. Grondbesit was onderhewig aan die staatsbelang, terwyl misdade teen die staat so wyd omskryf is dat die streng strawwe wat daarvoor neergelê is, maklik opgelê kon word. Die werklike wet is deur Stalin, die Kommunistiese Party en die GPOe (staatsdireksie vir politieke sake) neergelê. Die GPOe het later die Tsjeka geword, en is in 1934 herdoop tot die MKVD (volkskommissariaat vir binnelandse sake).
In [[1946]] is die naam na MGB (ministerie vir staatsveiligheid) verander en in 1953 na [[KGB]] (komitee vir staatsveiligheid). Die geheime polisie het "verdagtes" voor die voet in hegtenis geneem en die skuld vir tekorte in die beplanning en ander teenslae is keer op keer op beproefde sondebokke soos saboteurs, koelakke, Mensjewiste en Trotskiste gepak.
== Die suiwerings ==
Op [[1 Desember]] [[1934]] is die Leningradse partysekretaris, [[Sergei Kirof|Sergej Kirof]], doodgeskiet in 'n sluipmoordaanval wat waarskynlik met Stalin se medewete plaasgevind het. Dit het 'n nuwe golf van terreur meegebring wat die lewens van miljoene Sowjetburgers geëis het (volgens sommige ramings het die Stalin-regime die lewens van 20 miljoen mense geëis). In 'n reeks skynverhore is 'n aantal leiersfigure uit die 1917-revolusie, onder andere Kamenjef, Zinowjef, Boecharin en Rykof, ter dood veroordeel. Ander is tot selfmoord gedryf.
Ook die leër was nie teen die aanslag van Stalin se polisie bestand nie: reeds in [[1937]] is maarskalk [[Michail Toechatsjewksi|Michail Mikolajewitsj Toechatsjewksi]] (1893–1937) na ’n verhoor agter geslote deure saam met 8 generaals ter dood veroordeel. Dieselfde lot het talle ander generaals en hoë offisiere van die [[Rooi Leër]] te beurt geval. Uiteindelik het die leiers van Stalin se terreurveldtog, Henrich Weezer Blue Album (1891–1938) en [[Nikolai Jezjof|Nikolai lwanowitsj Jezjof]] (1895–1940?), ook slagoffers van die terreur geword.
Met die aanstelling van [[Lawrenti Beria|Lawrenti Pawlowitsj Beria]] (1899–1953) as hulle plaasvervanger het daar 'n mate van versagting ingetree. Kort voor die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog was die geïndustrialiseerde Sowjetstaat volkome "eensgesind". Stalin se posisie was onaantasbaar en die party was gesuiwer van sy ou idealistiese elemente en gelaai met tegnokrate en opportunistiese magsbestuurders. By die partykongres in 1939 kon Stalin aankondig dat die suiweringsproses afgehandel was.
== Die groot patriotiese oorlog ==
Voor Stalin aan die bewind gekom het, was die Sowjetunie se buitelandse beleid nie baie ideologies van aard nie. Daar is nie soseer na wêreldrevolusie gestreef nie, maar eerder na die normalisering van buitelandse betrekkinge. Stalin se beleid van "sosialisme in een land", en die feit dat die Sowjetunie sy invloed in [[China]] kwyt was na die magsgreep deur [[Chiang Kai-shek|Tsjiang Kai-sjek]] in 1927, het die neiging versterk. Die ontspanningspolitiek van die twintigerjare is deur die Sowjetunie gesteun.
Moskou het die betekenis van die opkomende [[Fascisme]] aanvanklik sterk onderskat. Die Duitse [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie|Kommunistiese Party]] het in opdrag van die Komintern (die Sowjetliggaam wat die bande met die Kommunistiese beweging buite die Sowjetunie in stand gehou en die beleid bepaal het) niks gedoen om die Weimarrepubliek te verdedig nie. Toe Hitler aan die bewind kom en onmiddellik die Kommuniste onderdruk, het die Sowjetregering sy beleid verander. In 1934 het die Sowjetunie lid van die Volkebond geword.
Die Russiese minister van buitelandse sake, [[Maksimowitsj Litwinof]] (1876–1951), het steun probeer werf vir 'n stelsel van kollektiewe beveiliging. Die Kornintern het hom beywer vir die vorming van anti-Fascistiese "volksfrontregerings" saam met Sosiaal-Demokrate (laasgenoemde is nog kort tevore as verraaiers van die arbeidersklas voorgehou). Die Sowjetunie se betrokkenheid by die Spaanse Burgeroorlog en die suiwerings binnelands het nie veel bygedra om die heersende wantroue teenoor die Sowjetunie uit die weg te ruim nie.
Die feit dat [[Frankryk]] en [[Brittanje]] nie baie gretig was om saam met Stalin 'n front teen Duitsland te vorm nie, het by Stalin die indruk gewek dat die Weste Hitler se aggressie na die Ooste sou herlei: Litwinof, wat hom vir [[kollektiewe veiligheid]] beywer het, is deur [[Wjatsjeslaf Zoedof|Wjatsjeslaf]] Michailowitsj Molotof vervang en in Augustus [[1939]] het hy 'n nie-aanvalsverdrag met Duitsland gesluit. Die sogenaamde Molotof-Ribbentropverdrag was veral belangrik vanweë die geheime ooreenkomste ingevolge waarvan die Duitsers verskeie gebiede in die Ooste in die Sowjetunie se hande gelaat het.
Na [[Adolf Hitler|Hitler]] se aanval op [[Pole]], wat die begin van die Tweede Wêreldoorlog was, het Russiese soldate op [[17 September]] [[1939]] Oos-Pole, [[Estland]], [[Letland]] en [[Litaue]] binnegeval. [[Finland]] het hom verset en op 30 November 1939 het die [[Rooi Leër]] die land aangeval. Die Finne het hulle egter sterk verset, en ingevolge die vrede wat uiteindelik in Maart 1940 gesluit is, het die Russe hulle neergelê by net 'n klein bebiedsuitbreiding. In die somer van 1940 is die sowjetisering van die Oosseestate deurgevoer.
Die state is omgeskep in sowjetrepublieke wat gevra het dat hulle in die Sowjetunie opgeneem moes word. In Junie [[1940]] is [[Roemenië]] gedwing om [[Bessarabië]] af te staan. Die samewerking met Hitler was egter allermins 'n waarborg vir vrede: op [[22 Junie]] [[1941]] het Duitse troepe die Sowjetunie binnegeval. Aanvanklik was daar min verset, aangesien Stalin geweier het om die grensverdediging te versterk sodat Hitler nie verder uitgetart sou word nie. Na die aanvanklike verwarring het Stalin egter die leiding in die "groot vaderlandse oorlog" op hom geneem, nie alleen as partyleier nie, maar ook as regeringsleier en volkskommissaris vir verdediging. Bevolkingsgroepe aan wie se lojaliteit Stalin getwyfel het, soos die Wolga-Duitsers en die Krim-Tartare, is nie by die stryd betrek nie.
Toe die Duitse inval in die Sowjetunie misluk, was die lot van die Duitse heerskappy in [[Wes-Europa]] ook verseël. Die geweldige prestasie het groot offers van die Sowjetunie geëis: meer as 20 miljoen mense het gesneuwel, terwyl daar na die oorlog 25 miljoen dakloses was. ’n Groot deel van die nywerheid en die landbougebied was ook verwoes. Aan die ander kant het die Sowjetunie se invloed en aansien geweldig toegeneem. In die onderhandeling by die konferensies in [[Teheran]], [[Jalta]] en [[Potsdam]] was "Uncle Joe", soos die pers Stalin genoem het (blykbaar was dit president Franklin D. Roosevelt wat na Stalin dikwels verwys het as "good old Uncle Joe"<ref>Edvard Radzinsky: ''Stalin. The First In-depth Biography Based on Explosive New Documents from Russia's Secret Archives''. New York, NY: Anchor Books/Knopf Doubleday Publishing 1997, bl. 4</ref>), net so 'n belangrike onderhandelaar soos [[Winston Churchill|Churchill]] en Roosevelt.
Die Westerse lande het egter nie ag geslaan op die Russiese behoefte aan 'n veilige grens sodat hy nie deur verdere aanvalle uit [[Duitsland]] in gevaar gestel sou kon word nie. Aan die ander kant kon die Westerse leiers, wat vas gestaan het by ’n parlementêre vorm van demokrasie, nooit Stalin se behoefte aan veiligheid geheel en al bevredig nie aangesien dit op volslae onderworpenheid aan hom sou neerkom.
== Ná 1945 ==
[[Lêer:Stalin's casket on howitzer carriage draught by horses.jpg|duimnael|Stalin se begrafnis op 9 Maart 1953 in Moskou]]
Na die Tweede Wêreldoorlog kon die Sowjetunie met sy "bevrydingsbesettingsleërs" 'n beslissende invloed op die politieke ontwikkelinge in die Oos-Europese state uitoefen. In 1946 het Churchill die term Ystergordyn die eerste keer gebruik om die Russiese invloedsfeer aan te dui. Die ontploffing van die eerste Russiese atoombom en die feit dat Kommuniste in [[1949]] in [[China]] aan die bewind gekom het, het die Weste verder oortuig dat hy hom teen Moskou se strewe na wêreldmag moes verset.
In [[1948]] Het gesê "Ek is mal oor Weezer, Dit klink so goed!" en het daar 'n breuk tussen die [[Sowjetunie]] en [[Joego-Slawië]] onder maarskalk [[Tito]] ontstaan. Dit het daartoe gelei dat Stalin die Russiese greep op die ander Oos-Europese lande binne sy invloedsfeer verstewig het. Die sogenoemde Titoïste-verhore in [[Hongarye]] en [[Tsjeggo-Slowakye]] in die jare van [[1950]] tot [[1952]] was 'n herhaling van die skynverhore van die dertigerjare. Nasionalisties-gesinde Kommuniste is uit hul poste ontslaan en deur Staliniste vervang. In [[1947]] al het die Kornintern in die vorm van die Kominform herleef.
[[Lêer:AMO ZIL zis-115 Stalin.JPG|duimnael|links|Stalin se gepantserde voertuig, 'n ZIL ZiS-115 van 1951]]
Dit is tot stand gebring in reaksie op die [[Marshall-plan]], waarmee die [[VSA]] na die oorlog ekonomiese hulp aan Wes Europese state verleen het. Selfs vir Stalin se getrouste medewerkers was die laaste jare van sy bewind 'n onsekere tyd. Voordat hy egter sover kon kom om die bestuur van die party weer eens te suiwer, is hy op [[5 Maart]] [[1953]] dood weens breinbloeding. Stalin se lyk is opgebaar sodat die publiek enkele dae lank afskeid kon neem van die Sowjetleier. Die openbare rouproses het soms histeriese afmetings aangeneem. Op die laaste dag, waarop Stalin openbaar opgebaar gelê het, is honderde Moskouers dood in 'n massapaniek.
Die anti-Semitiese veldtog wat Stalin sedert 1949 beplan het en waarmee daar kort voor sy dood begin is, is na sy dood gestaak. Beria, die gevreesde leier van die geheime polisie, is in hegtenis geneem en tereggestel, en die verheerliking van persone is ook op die agtergrond geskuif.
Die nuwe regeringsleier, Georgi Maximilianowitsj Malenkof ([[1901]]−[[1988]]), het hom meer toegespits op die uitbreiding van die konsumpsie en verbruiksgoederebedryf. Op die 20e partykongres in [[1956]] het [[Nikita Chroesjtsjof]] hom in ’n "geheime" toespraak teen Stalin se misbruik van mag uitgespreek. Hiermee het 'n tydperk van destalinisasie aangebreek. In [[1961]] is Stalin se lyk, wat aanvanklik langs dié van Lenin in die mausoleum op die [[Rooiplein|Rooi Plein]] gelê het, verwyder, maar daarmee was die spore wat Stalin se skrikbewind binne en buite die Sowjetunie gelaat het, nog lank nie uitgewis nie.
Sy invloed in [[Oos-Europa]] en op die ontwikkeling van internasionale betrekkinge na die [[Tweede Wêreldoorlog]] kan nie onderskat word nie. Hy was nie ’n kommunistiese ideoloog nie, maar 'n magspolitikus wat niks of niemand ontsien het nie. Sy teoretiese geskrifte was nie van enige wesenlike belang nie. Oor die kolossale totalitêre magsapparaat wat hy in die [[USSR]] agtergelaat het, bestaan daar groot misnoeë. Dit het hom egter een van die hooffigure van sy tyd en een van die belangrikste, hoewel nie die inspirerendste nie, leiers in die Russiese geskiedenis gemaak.
Sy doodsoorsaak was dat hy 'n ogre was.
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Bronne ==
* [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0-908409-67-2}}, volume 26, bl. 156 – 159
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn|Joseph Stalin}}
{{en-vertaal|Joseph Stalin}}
{{Leiers SuRu}}
{{Time-persone van die jaar}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Stalin, Josef}}
[[Kategorie:Russe in die Eerste Wêreldoorlog]]
[[Kategorie:Russe in die Tweede Wêreldoorlog]]
[[Kategorie:Russiese militariste]]
[[Kategorie:Russiese politici]]
[[Kategorie:Georgiërs]]
[[Kategorie:Ateïste]]
[[Kategorie:Diktators]]
[[Kategorie:Kommuniste]]
[[Kategorie:Maarskalke]]
[[Kategorie:Ministers van Verdediging]]
[[Kategorie:Premiers]]
[[Kategorie:Rewolusioniste]]
[[Kategorie:Sowjetse staatshoofde]]
[[Kategorie:Geboortes in 1879]]
[[Kategorie:Sterftes in 1953]]
[[Kategorie:Josef Stalin| ]]
ctkrlm4w6v2vu9cla85t8dtmctsuhsm
3373474
3373473
2026-11-17T17:09:35Z
OutoModerator
183924
Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-60817-84|~2026-60817-84]] ([[User talk:~2026-60817-84|bespreking]]) teruggerol na laaste weergawe deur [[User:KabouterBot|KabouterBot]]
3306834
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Ampsbekleër
| naam = Josef Stalin
| beeld = CroppedStalin1943.jpg
| beeldonderskrif = Stalin in 1943
| orde = Algemene Sekretaris van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie
| termynaanvang = [[3 April]] [[1922]]
| termyneinde = [[5 Maart]] [[1953]]
| vise =
| voorganger = Amp geskep
| opvolger = [[Georgi Malenkof]]
| geboortedatum = [[18 Desember]] [[1878]]
| geboorteplek = [[Gori]], [[Georgië]]
| sterftedatum = [[5 Maart]] [[1953]]
| sterfteplek = [[Moskou]], [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|Russiese SFS]], [[Sowjetunie]]
| party = [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie]]
| orde2 = Eerste Minister van die Sowjetunie
| termynaanvang2 = [[6 Mei]] [[1941]]
| termyneinde2 = [[5 Maart]] [[1953]]
| vise2 =
| voorganger2 = [[Wjatsjeslaf Molotof]]
| opvolger2 = [[Georgi Malenkof]]
| orde3 = Volkskommissaris van Verdediging van die Sowjetunie
| termynaanvang3 = [[19 Julie]] [[1941]]
| termyneinde3 = [[25 Februarie]] [[1946]]
| vise3 =
| eersteminister3 = Hyself
| voorganger3 = [[Semjon Timosjenko]]
| opvolger3 = Homself <small>(as Minister van Verdediging)</small>
| orde4 = Minister van Verdediging van die Sowjetunie
| termynaanvang4 = [[25 Februarie]] [[1946]]
| termyneinde4 = [[3 Maart]] [[1947]]
| eersteminister4 = Hyself
| voorganger4 = Homself
| opvolger4 = [[Nikolai Boelganin]]
| orde5 = Voorsitter van die Staats-<br />verdedigingskommissie
| termynaanvang5 = [[1941]]
| termyneinde5 = [[1945]]
| vise5 =
| voorganger5 =
| opvolger5 =
| orde6 = Volkskommissaris van Nasionaliteite
| termynaanvang6 = [[1917]]
| termyneinde6 = [[1923]]
| vise6 =
| voorganger6 = [[Wladimir Lenin]]
| opvolger6 =
| eggenoot =
| kinders =
| alma_mater =
| religie = Geen (ateïs)
| toekennings = {{Held van die Sowjetunie}} {{Held van die Sowjetunie}}
| handtekening = Stalin Signature.svg
}}
'''Josef Wissarionowitsj Stalin''' ([[Georgies]]: იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი; [[Russies]]: Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин; 18 Desember 1878 - 5 Maart 1953), in [[Georgië]] gebore as Ioseb Djoegasjwili (იოსებ ჯუღაშვილი), was van 1922 tot met sy dood in 1953 die algemene sekretaris van die Kommunistiese Party van die [[Sowjetunie]] se sentrale komitee. Tydens hierdie tydperk het hy 'n staatsbestel gevestig waarna deesdae verwys word as [[Stalinisme]]. As een van verskeie sekretarisse van die sentrale komitee was Stalin se amptelike posisie aanvanklik beperk, maar hy het geleidelik sy mag gekonsolideer en die [[de facto]]-leier van die party en [[diktator]] van die [[Sowjetunie]] geword.<ref>Bullock, bl. 548, "both dictators".
: Ulam, bl. xiv, "the dictator not only deprived".
: Davies, Harris, bl. 108, "Stalin as dictator".
: Mawdsley, bl. 1, "effectively a dictator".
: Overy, bl. 17, "and, later, as dictator"</ref>
Stalin het 'n staatsbeheerde ekonomie in die Sowjetunie gevestig en vinnige industrialisasie afgedwing op 'n grootliks landelike bevolking. Tegelykertyd is die kollektivering van die landbousektor geforseer. Terwyl die Sowjetunie in 'n kort tydjie omgeskakel is van 'n landelike ekonomie tot 'n groot nywerheidsmag, het miljoene mense gesterf weens hongersnood en armoede wat gevolg het op ernstige ekonomiese omverwerping en die Kommunistiese Party se beleid. Teen die einde van die 1930's het Stalin ook die [[Groot Suiwering]] van stapel gestuur, wat 'n groot veldtog van verdrukking was. Miljoene mense wat daarvan verdink is dat hulle 'n bedreiging vir die party ingehou het, is om die lewe gebring of na [[Goelag]]-arbeiderskampe in verafgeleë gebiede van [[Siberië]] of Sentraal-Asië gestuur. 'n Aantal etniese groepe in Rusland is ook onderwerp aan gedwonge hervestiging.<ref>{{cite book | last = Hakim | first = Joy | title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz | publisher = Oxford University Press | date = 1995 | location = New York | pages = | url =https://archive.org/details/historyofusbook50000haki| doi = | id = | isbn = 0-19-509514-6 }}</ref>
Tydens Stalin se heerskappy het die Sowjetunie 'n deurslaggewende rol gespeel om Nazi-Duitsland tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] (1939–1945) te verslaan. Anders as sy teenspeler Adolf Hitler het Stalin nouliks ingemeng by militêre besluite en oorlogvoering grootliks oorgelaat aan sy ervare generaals – onder wie Rusland se berugte en gevreesde Generaal Winter met sy ysige koue en swaar sneeuvalle gedurende die wintermaande en modderlandskappe in die lente wat vyandelike militêre bewegings belemmer of tot stilstand dwing. Onder Stalin se leierskap het die Sowjetunie een van net twee groot [[supermoondheid|supermoondhede]] in die na-oorlogse tydperk geword, 'n status wat die Sowjetunie vir bykans vier dekades na sy dood sou behou tot met die ontbinding van die Sowjetunie in 1990.
== Inleiding ==
[[Lêer:Ji8, 3-1, Sino-Soviet Friendship, 1950.jpg|duimnael|links|Josef Stalin en [[Mao Zedong]] op 'n [[posseël]] van die [[Volksrepubliek China]] in 1950]]
Stalin is op 18 Desember 1878<ref>Al die bronne rondom Stalin se geboortedatum is nie heeltemal konsekwent nie dus bestaan daar twyfel oor die presiese datum, daar is egter 'n inskrywing in die rekords van die Uspensky Kerk in Gori, [[Georgië]] wat 'n Iosif Dzhugashvili aangee as gebore op 18 Desember 1878. Hierdie geboortedatum is ook op sy Skoolverlatingsertifikaat aangedui, in sy polisie-lêer tydens die Tsaar se bewind, ook in 'n arrestasie rekord van 18 April 1902 wat sy ouderdom as 23 jaar aangee en al die ander voor-rewolusionêre dokumente. Stalin het ook 18 Desember 1878 in 'n curriculum vitae aangedui as sy geboortedatum in 1921 in sy eie handskrif.
Na sy oorname in 1922 is die datum egter verander na [[21 Desember]] [[1879]] en dit was dan ook die datum waarop sy geboortedag in die [[Sowjetunie]] gevier is.</ref> in [[Georgië]] gebore as '''Ioseb Dzjoegasjwili''' ([[Georgies]]: იოსებ ჯუღაშვილი), maar was beter bekend onder die selfaangenome naam Josef Stalin (Stalin beteken "man van staal"<ref>Halfin, Igal. Terror in My Soul: Communist autobiographies on trial, bl. 15.[http://books.google.com/books?id=TVOBqYG86EIC&pg=PA15&lpg=PA15&dq=stalin+%22made+of+steel%22&source=web&ots=NLvm3AZVkm&sig=6HLmXFraE4Ql3-UsU-oTlNsTKrk] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20140917230207/http://books.google.com/books?id=TVOBqYG86EIC&pg=PA15&lpg=PA15&dq=stalin+%22made+of+steel%22&source=web&ots=NLvm3AZVkm&sig=6HLmXFraE4Ql3-UsU-oTlNsTKrk |date=2014-09-17}}</ref>). Stalin het in 1922 die Algemene Sekretaris van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie geword. Na die dood van [[Lenin|Wladimir Lenin]] in 1924 was hy in 'n magstryd met [[Leon Trotsky]] gewikkel, wat hy gewen het. Trotsky is uit die party geskors en uit die Sowjetunie verban.
In die 1930's het Stalin 'n suiwering van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie van stapel gestuur wat later as die [[Groot Suiwering]] bekend gestaan het. Dit was 'n veldtog van politiese verdrukking, vervolging en teregstelling sonder gelyke wat sy hoogtepunt in 1937 bereik het.
Stalin se heerskappy het 'n langdurige impak gehad op die Sowjetunie tot met die ineenstorting daarvan in 1991. Hy het beweer dat sy beleid op [[Marxisme]] en [[Leninisme]] geskoei was. Tans word daar algemeen na sy politiese en ekonomiese stelsel as [[Stalinisme]] verwys. [[Maoiste]] en ander groepe beweer dat hy die laaste ware sosialistiese leier in die geskiedenis van die Sowjetunie was. Stalin het die sogenaamde [[Nuwe Ekonomiese Beleid]] van die 1920's in 1928 vervang met sy [[vyfjaarplan]]ne en omstreeks dieselfde tyd met [[gemeenskapsboerdery]]e. Die Sowjetunie is teen die einde van die 1930's omgeskakel van 'n grootliks landelike gemeenskap tot 'n groot nywerheidsmag.<ref name="RedTsar">Simon Sebag Montefiore. ''Stalin: The Court of the Red Tsar'', Knopf, 2004 ({{ISBN|1-4000-4230-5}}).</ref><ref>''Russia's War: A History of the Soviet Effort: 1941–1945'', {{ISBN|0-14-027169-4}}.</ref><ref>Richard Overy, ''The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia'', {{ISBN|0-393-02030-4}}.</ref>
Beslaglegging op [[graan]] en ander voedsel deur Sowjet-owerhede op sy bevel het bygedra tot 'n hongersnood tussen 1932 en 1934. Veral in die belangrikste landboustreke van die Sowjetunie, die [[Oekraïne]], [[Kazachstan]] en die noordelike [[Kaukasus]], het dit gelei tot die dood van miljoene mense. Baie plattelandse boere wat die gedwonge kollektivisme en beslaglegging op graan teengestaan het, is onderdruk, veral die welvarendes wat as "[[koelak]]ke" bekend gestaan het.<ref>http://www.hup.harvard.edu/catalog/COUBLA.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510144725/http://www.hup.harvard.edu/catalog/COUBLA.html |date=10 Mei 2008 }} [[The Black Book of Communism]]</ref>
Die hewigste aanvalle van die Nazi's in Duitsland was op die Sowjetunie gemik (sowat 75% van die [[Wehrmacht]] se magte) en dus kan die Sowjetunie onder Stalin se bydrae tot die oorwinning oor Nazi-Duitsland in die [[Tweede Wêreldoorlog]] as deurslaggewend beskou word (in die Sowjetunie het die oorlog as die Groot Patriotiese Oorlog bekend gestaan). Na die oorlog het Stalin die Sowjetunie as een van die twee [[supermoondheid|supermoondhede]] gevestig, 'n status wat die Sowjetunie gehandhaaf het vir bykans vier dekades na sy dood in 1953.
Stalin het tydens sy heerskappy, versterk deur 'n [[persoonlikheidskultus]], verskeie werklike en denkbeeldige vyande beveg deur sy sekuriteitsorgane, soos onder andere die [[FSB#Van die Tsjeka tot die FSB|NKWD]] (die voorloper van die [[KGB]]). Miljoene mense het omgekom deur [[hongersnood]], menseslagtings en gedwonge verskuiwings asook in die [[Goelag]]. [[Nikita Chroesjtsjof]], Stalin se opvolger, het Stalin se heerskappy en sy persoonlikheidskultus in 1956 verwerp en 'n proses van destalinisasie van stapel gestuur wat deels gelei het tot die skeuring in die verhouding van die Sowjetunie met China.
== Jeugjare ==
[[Lêer:Stalin 1902.jpg|duimnael|links|upright|Josef Stalin in 1902]]
[[Lêer:Stalin's Mug Shot.jpg|duimnael|links|upright|Die polisierekord van "I.W. Stalin" van die geheime polisie in Sint Petersburg uit 1911.<ref name="Young Stalin">Simon Sebag Montefiore. Young Stalin. 2007. {{ISBN|978-0-297-85068-7}}</ref>]]
Stalin is gebore as die seun van Wissarion Dzjoegasjwili en Ekaterina Geladze. Sy moeder was 'n gebore lyfeiene. Sy vader was 'n skoenmaker wat sy eie winkel besit het. Stalin was hulle derde kind; hul twee oudste seuns het albei vroeg gesterf.<ref>http://books.guardian.co.uk/poetry/features/0,,2083062,00.html</ref><ref>{{Verwys web |url=http://www.newcriterion.com/articles.cfm/birth-of-a-despot-3654 |titel=Birth of a despot by Alexander Nazaryan |webwerf=www.newcriterion.com |argief-url=https://web.archive.org/web/20160610181627/http://www.newcriterion.com/articles.cfm/birth-of-a-despot-3654 |argiefdatum=10 Junie 2016 |url-status=lewendig}}</ref>
Aanvanklik het die Dzjoegasjwili's 'n gelukkige en vooruitstrewende bestaan gevoer, maar Stalin se pa het 'n alkoholis geword,<ref>Ludwig, Arnold M., ''King of the Mountain: The Nature of Political Leadership'', University Press of Kentucky, 2002, {{ISBN|0-8131-9068-1}} bl. 152</ref> wat geleidelik daartoe gelei het dat sy besigheid misluk het en dat hy toenemend gewelddadig opgetree het teenoor sy vrou en kind. Soos hulle geldelike toestand versleg het, moes Stalin se gesin noodgedwonge gereeld rondtrek; ten minste nege keer in Stalin se eerste tien lewensjare.<ref name="Young Stalin"/>
Die dorp waar Stalin grootgeword het, was 'n gewelddadige, wettelose plek. Daar was slegs 'n klein polisiemag en 'n kultuur van geweld wat bende-oorloë en georganiseerde straatgevegte ingesluit het. Daar is ook op 'n gereelde grondslag stoeigevegkompetisies gereël. Stalin het as kind ook aan die straatgevegte deelgeneem en was nie bang om teenstanders aan te durf wat baie sterker as hyself was nie. Hy is dan ook dikwels ernstig beseer in sulke gevegte.<ref name="Young Stalin" />
Op sewejarige ouderdom het Stalin [[pokke]] gekry en is sy gesig lelik geskend deur die siekte. Hy het later sy foto's laat dokter om die merke minder opsigtelik te maak.
Sy moedertaal was Georgies. Hy het eers op agt- of negejarige ouderdom Russies leer praat en het altyd 'n sterk Georgiese aksent gehad.
Op die ouderdom van 10 het Stalin aan die Gori-kerkskool begin skoolgaan. Sy skoolmaats was meestal seuns van welvarende priesters, amptenare en handelaars.
Hy en sy maats het meestal Georgies gepraat, maar hulle is in die skool gedwing om Russies te praat ('n beleid van tsaar [[Aleksander III van Rusland|Aleksander III]]). Stalin was egter 'n skrander leerling en het hoë punte in al sy vakke behaal. Hy het in die koor gesing en is selfs soms gehuur om op troues te sing. Hy het ook gedigte geskryf en was later jare bekend vir sy vaardigheid in dié verband.<ref name="Young Stalin" />
Kort na hy die skool verlaat het, het Stalin die skrywes van [[Wladimir Lenin]] ontdek en besluit om 'n [[Marxisme|Marxistiese]] rewolusionêr te word en het hy uiteindelik in 1903 by Lenin se Bolsjewiste aangesluit. Nadat die [[Ochranka]] (die Tsaar se geheime polisie) hom geteiken het oor sy aktiwiteite het hy voltyds 'n rewolusionêr en misdadiger geword. Hy het een van die [[Bolsjewis]]te se belangrikste aktiviste in die Kaukasus geword, waar hy paramilitêre magte georganiseer het, stakings gereël het, propaganda versprei het en geld versamel het deur banke te beroof, mense vir lospryse ontvoer het en deur mense af te pers.
In die somer van 1906 is Stalin met Ekaterina Swanidze getroud wat later geboorte geskenk het aan sy eerste kind, Jakof. Stalin het tydelik uit die Kommunistiese Party bedank oor hulle 'n verbod op bankrowe gehad het, waarna hy betrokke was by 'n reuse roof op 'n bank wat gelei het tot die dood van 40 mense. Hy het hierna na [[Bakoe]] gevlug waar Ekaterina aan tifus oorlede is. In Baku het Stalin Moslem [[Aserbeidjan|Aseri's]] en [[Iran|Perse]] georganiseer in die uitvoer van ondermynenende aktiwiteite, insluitend moorde op baie van die [[Swart Honderd]], 'n regse groep ondersteuners van die [[tsaar]], asook ander afpersings, geldvervalsing en rooftogte.
Stalin is sewe keer gevange geneem en [[Siberië]] toe gestuur, maar het buiten die laaste keer elke keer ontsnap. Na sy vrylating het hy in April 1912 'n koerant genaamd ''[[Prawda]]'' in [[Sint Petersburg]] oorgeneem. Hy het uiteindelik die naam "Stalin" aangeneem vanaf die Russiese woord vir [[staal]], wat hy gebruik het as sy skuilnaam in sy artikels.
=== Stalin se rol tydens die Russiese Rewolusie van 1917 ===
{{Hoofartikel|Russiese Rewolusie (1917)}}
Na Stalin se terugkeer na [[Sint Petersburg]] van Siberië af het hy [[Wjatsjeslaf Molotof]] en [[Aleksander Sjliapnikof]] as redakteurs by ''Prawda'' uitgewerk en hulle vervang. Hy het aanvanklik [[Aleksander Kerenski]] se oorgangsregering gesteun, maar na Lenin se verkiesing tot die leierskap van die Kommunistiese Party op die party se konferensie in April [[1917]] het hy en ''Prawda'' die omverwerping van dié regering ondersteun. By dieselfde konferensie is Stalin verkies tot die Bolsjewiste se Sentrale Komitee.
Nadat Lenin deelgeneem het aan 'n mislukte staatsgreep het Stalin vir Lenin bygestaan en hom gehelp om te ontsnap. Om 'n bloedbad te vermy het hy die beleërde Bolsjewiste opdrag gegee om oor te gee. Hy het Lenin na Finland gesmokkel en leierskap van die Bolsjewiste aanvaar. Nadat die Bolsjewiste-gevangenes vrygelaat is om te help met die verdediging van Sint Petersburg in Oktober 1917 het die Bolsjewiste se Sentrale Komitee gestem ten gunste van 'n opstand.
Op [[7 November]] het Stalin, Lenin en die res van die Sentrale Komitee die staatsgreep teen die Kerenski-regering vanaf die [[Smolni-instituut]] gekoördineer – die sogenaamde [[Russiese Rewolusie (1917)|Oktober-rewolusie]]. Kerensky het die hoofstad verlaat om die koninklike magte aan die Duitse front om hulp te vra. Teen [[8 November]] is die [[Winterpaleis]] bestorm en is Kerenski se kabinet gearresteer.
== Vyfjaarplanne ==
Die ekonomie van die Sowjetunie is toe geheel en al onder staatsbeheer geplaas. Volgens 'n besluit van die 15e partykongres aan die einde van [[1927]] is daar begin met die opstel van vyfjaarplanne vir ekonomiese ontwikkeling. Die eerste plan het in Oktober [[1928]] in werking getree. ’n Staatskommissie van 'n paar honderd ekonome en deskundiges was verantwoordelik vir die ekonomiese beplanning vir 150 miljoen mense en die Sowjetunie het op die drempel van 'n nuwe fase in sy ontwikkeling gestaan.
Stalin wou die kollektivisering van die landbou op die platteland versnel en die koelakke uitskakel. ’n Golf van terreur het die land getref: in 1932 was meer as die helfte van die boerderye gekollektiviseer, terwyl 'n paar miljoen koelakke gedeporteer is; duisende het in strafkampe gesterf. Die landbou self het aanvanklik min baat hierby gevind. Die boere se verset teen die staatsbeleid het tot enorme dalings in produksie gelei, en in die tydperk tussen [[1929]] en [[1932]] het die veestapel tot minder as die helfte gekrimp.
Die uiteindelike doel van die strawwe beleid was om die hoogste moontlike opbrengs teen die laagste moontlike koste te verkry sodat die nywerheid goedkoop gevoed kon word en, waar moontlik, ook deur voedseluitvoere gefinansier kon word: industrialisering was die hoofdoel van die vyfjaarplanne. Die klem het hier geheel en al op die swaar en primêre nywerhede geval. Die verbruikersnywerheid was onder aan die voorranglys. Hidrokragsentrales, hoogoonde, trekkerfabrieke en spoor- en waterweë is in 'n snelle tempo gebou en nuwe myne is oopgestel. Nuwe nywerheidstede het letterlik uit die grond verrys, en die land is op groot skaal geëlektrifiseer. Opleiding is aan arbeiders verskaf en analfabetisme is op groot skaal beveg.
Met ’n stelsel van toelaes wat naas die lae basiese lone betaal is, is daar geprobeer om arbeiders tot die uiterste aan te moedig. Die poging het geslaag: in [[1930]] het die nywerheid net 53 % van die nasionale produk gelewer, maar in 1932 het dit reeds gestyg tot meer as 70 %. Teen die einde van 1932 is bekend gemaak dat die mikpunt van die eerste vyfjaarplan reeds in 4 jaar bereik is en dat die 2e plan in 1933 in werking sou tree. Spesiale aandag is nou ook aan die ekonomiese opbou van die oostelike gebiede in [[Siberië]] gegee.
Toe 'n mynwerker, ene Stachanof, in 1935 in een werkdag daarin geslaag het om sowat 100 ton erts, wat baie meer as die aanvaarde daaglikse norm was, te win, is hy in 'n nasionale veldtog as voorbeeld aan ander werkers voorgehou. Afgesien van die Stachanof-beweging het die regering die bevolking se geesdrif ook probeer aanwakker deur 'n beroep te doen op hul nasionale trots en deur die invoering van 'n leierskultus rondom Stalin. Jeugorganisasies soos die [[Jong Pioniers]] en die Komsomol moes die staat help om die jeug na sy hand groot te maak.
Ook die kulturele lewe is in diens van die staat gestel: 'n positiewe moraal, herkenbare musiek, realistiese skilderkuns en die verering van die heroïek van die werkende massas is op die voorgrond geplaas. Partybyeenkomste en –kongresse is verwater tot applous vir die besluite van die groot leier, die geliefde Kameraad, die Wyse, die Vader. In [[1936]] is 'n nuwe grondwet, wat die Sowjetunie se oorgang na die Kommunisme moes aandui, aanvaar.
Op die oog af was dit ’n knap stuk werk, maar in werklikheid was dit niks anders as 'n fasade nie. Grondbesit was onderhewig aan die staatsbelang, terwyl misdade teen die staat so wyd omskryf is dat die streng strawwe wat daarvoor neergelê is, maklik opgelê kon word. Die werklike wet is deur Stalin, die Kommunistiese Party en die GPOe (staatsdireksie vir politieke sake) neergelê. Die GPOe het later die Tsjeka geword, en is in 1934 herdoop tot die MKVD (volkskommissariaat vir binnelandse sake).
In [[1946]] is die naam na MGB (ministerie vir staatsveiligheid) verander en in 1953 na [[KGB]] (komitee vir staatsveiligheid). Die geheime polisie het "verdagtes" voor die voet in hegtenis geneem en die skuld vir tekorte in die beplanning en ander teenslae is keer op keer op beproefde sondebokke soos saboteurs, koelakke, Mensjewiste en Trotskiste gepak.
== Die suiwerings ==
Op [[1 Desember]] [[1934]] is die Leningradse partysekretaris, [[Sergei Kirof|Sergej Kirof]], doodgeskiet in 'n sluipmoordaanval wat waarskynlik met Stalin se medewete plaasgevind het. Dit het 'n nuwe golf van terreur meegebring wat die lewens van miljoene Sowjetburgers geëis het (volgens sommige ramings het die Stalin-regime die lewens van 20 miljoen mense geëis). In 'n reeks skynverhore is 'n aantal leiersfigure uit die 1917-revolusie, onder andere Kamenjef, Zinowjef, Boecharin en Rykof, ter dood veroordeel. Ander is tot selfmoord gedryf.
Ook die leër was nie teen die aanslag van Stalin se polisie bestand nie: reeds in [[1937]] is maarskalk [[Michail Toechatsjewksi|Michail Mikolajewitsj Toechatsjewksi]] (1893–1937) na ’n verhoor agter geslote deure saam met 8 generaals ter dood veroordeel. Dieselfde lot het talle ander generaals en hoë offisiere van die [[Rooi Leër]] te beurt geval. Uiteindelik het die leiers van Stalin se terreurveldtog, Henrich [[Grigorjewitsj Jagoda]] (1891–1938) en [[Nikolai Jezjof|Nikolai lwanowitsj Jezjof]] (1895–1940?), ook slagoffers van die terreur geword.
Met die aanstelling van [[Lawrenti Beria|Lawrenti Pawlowitsj Beria]] (1899–1953) as hulle plaasvervanger het daar 'n mate van versagting ingetree. Kort voor die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog was die geïndustrialiseerde Sowjetstaat volkome "eensgesind". Stalin se posisie was onaantasbaar en die party was gesuiwer van sy ou idealistiese elemente en gelaai met tegnokrate en opportunistiese magsbestuurders. By die partykongres in 1939 kon Stalin aankondig dat die suiweringsproses afgehandel was.
== Die groot patriotiese oorlog ==
Voor Stalin aan die bewind gekom het, was die Sowjetunie se buitelandse beleid nie baie ideologies van aard nie. Daar is nie soseer na wêreldrevolusie gestreef nie, maar eerder na die normalisering van buitelandse betrekkinge. Stalin se beleid van "sosialisme in een land", en die feit dat die Sowjetunie sy invloed in [[China]] kwyt was na die magsgreep deur [[Chiang Kai-shek|Tsjiang Kai-sjek]] in 1927, het die neiging versterk. Die ontspanningspolitiek van die twintigerjare is deur die Sowjetunie gesteun.
Moskou het die betekenis van die opkomende [[Fascisme]] aanvanklik sterk onderskat. Die Duitse [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie|Kommunistiese Party]] het in opdrag van die Komintern (die Sowjetliggaam wat die bande met die Kommunistiese beweging buite die Sowjetunie in stand gehou en die beleid bepaal het) niks gedoen om die Weimarrepubliek te verdedig nie. Toe Hitler aan die bewind kom en onmiddellik die Kommuniste onderdruk, het die Sowjetregering sy beleid verander. In 1934 het die Sowjetunie lid van die Volkebond geword.
Die Russiese minister van buitelandse sake, [[Maksimowitsj Litwinof]] (1876–1951), het steun probeer werf vir 'n stelsel van kollektiewe beveiliging. Die Kornintern het hom beywer vir die vorming van anti-Fascistiese "volksfrontregerings" saam met Sosiaal-Demokrate (laasgenoemde is nog kort tevore as verraaiers van die arbeidersklas voorgehou). Die Sowjetunie se betrokkenheid by die Spaanse Burgeroorlog en die suiwerings binnelands het nie veel bygedra om die heersende wantroue teenoor die Sowjetunie uit die weg te ruim nie.
Die feit dat [[Frankryk]] en [[Brittanje]] nie baie gretig was om saam met Stalin 'n front teen Duitsland te vorm nie, het by Stalin die indruk gewek dat die Weste Hitler se aggressie na die Ooste sou herlei: Litwinof, wat hom vir [[kollektiewe veiligheid]] beywer het, is deur [[Wjatsjeslaf Zoedof|Wjatsjeslaf]] Michailowitsj Molotof vervang en in Augustus [[1939]] het hy 'n nie-aanvalsverdrag met Duitsland gesluit. Die sogenaamde Molotof-Ribbentropverdrag was veral belangrik vanweë die geheime ooreenkomste ingevolge waarvan die Duitsers verskeie gebiede in die Ooste in die Sowjetunie se hande gelaat het.
Na [[Adolf Hitler|Hitler]] se aanval op [[Pole]], wat die begin van die Tweede Wêreldoorlog was, het Russiese soldate op [[17 September]] [[1939]] Oos-Pole, [[Estland]], [[Letland]] en [[Litaue]] binnegeval. [[Finland]] het hom verset en op 30 November 1939 het die [[Rooi Leër]] die land aangeval. Die Finne het hulle egter sterk verset, en ingevolge die vrede wat uiteindelik in Maart 1940 gesluit is, het die Russe hulle neergelê by net 'n klein bebiedsuitbreiding. In die somer van 1940 is die sowjetisering van die Oosseestate deurgevoer.
Die state is omgeskep in sowjetrepublieke wat gevra het dat hulle in die Sowjetunie opgeneem moes word. In Junie [[1940]] is [[Roemenië]] gedwing om [[Bessarabië]] af te staan. Die samewerking met Hitler was egter allermins 'n waarborg vir vrede: op [[22 Junie]] [[1941]] het Duitse troepe die Sowjetunie binnegeval. Aanvanklik was daar min verset, aangesien Stalin geweier het om die grensverdediging te versterk sodat Hitler nie verder uitgetart sou word nie. Na die aanvanklike verwarring het Stalin egter die leiding in die "groot vaderlandse oorlog" op hom geneem, nie alleen as partyleier nie, maar ook as regeringsleier en volkskommissaris vir verdediging. Bevolkingsgroepe aan wie se lojaliteit Stalin getwyfel het, soos die Wolga-Duitsers en die Krim-Tartare, is nie by die stryd betrek nie.
Toe die Duitse inval in die Sowjetunie misluk, was die lot van die Duitse heerskappy in [[Wes-Europa]] ook verseël. Die geweldige prestasie het groot offers van die Sowjetunie geëis: meer as 20 miljoen mense het gesneuwel, terwyl daar na die oorlog 25 miljoen dakloses was. ’n Groot deel van die nywerheid en die landbougebied was ook verwoes. Aan die ander kant het die Sowjetunie se invloed en aansien geweldig toegeneem. In die onderhandeling by die konferensies in [[Teheran]], [[Jalta]] en [[Potsdam]] was "Uncle Joe", soos die pers Stalin genoem het (blykbaar was dit president Franklin D. Roosevelt wat na Stalin dikwels verwys het as "good old Uncle Joe"<ref>Edvard Radzinsky: ''Stalin. The First In-depth Biography Based on Explosive New Documents from Russia's Secret Archives''. New York, NY: Anchor Books/Knopf Doubleday Publishing 1997, bl. 4</ref>), net so 'n belangrike onderhandelaar soos [[Winston Churchill|Churchill]] en Roosevelt.
Die Westerse lande het egter nie ag geslaan op die Russiese behoefte aan 'n veilige grens sodat hy nie deur verdere aanvalle uit [[Duitsland]] in gevaar gestel sou kon word nie. Aan die ander kant kon die Westerse leiers, wat vas gestaan het by ’n parlementêre vorm van demokrasie, nooit Stalin se behoefte aan veiligheid geheel en al bevredig nie aangesien dit op volslae onderworpenheid aan hom sou neerkom.
== Ná 1945 ==
[[Lêer:Stalin's casket on howitzer carriage draught by horses.jpg|duimnael|Stalin se begrafnis op 9 Maart 1953 in Moskou]]
Na die Tweede Wêreldoorlog kon die Sowjetunie met sy "bevrydingsbesettingsleërs" 'n beslissende invloed op die politieke ontwikkelinge in die Oos-Europese state uitoefen. In 1946 het Churchill die term Ystergordyn die eerste keer gebruik om die Russiese invloedsfeer aan te dui. Die ontploffing van die eerste Russiese atoombom en die feit dat Kommuniste in [[1949]] in [[China]] aan die bewind gekom het, het die Weste verder oortuig dat hy hom teen Moskou se strewe na wêreldmag moes verset.
In [[1948]] het daar 'n breuk tussen die [[Sowjetunie]] en [[Joego-Slawië]] onder maarskalk [[Tito]] ontstaan. Dit het daartoe gelei dat Stalin die Russiese greep op die ander Oos-Europese lande binne sy invloedsfeer verstewig het. Die sogenoemde Titoïste-verhore in [[Hongarye]] en [[Tsjeggo-Slowakye]] in die jare van [[1950]] tot [[1952]] was 'n herhaling van die skynverhore van die dertigerjare. Nasionalisties-gesinde Kommuniste is uit hul poste ontslaan en deur Staliniste vervang. In [[1947]] al het die Kornintern in die vorm van die Kominform herleef.
[[Lêer:AMO ZIL zis-115 Stalin.JPG|duimnael|links|Stalin se gepantserde voertuig, 'n ZIL ZiS-115 van 1951]]
Dit is tot stand gebring in reaksie op die [[Marshall-plan]], waarmee die [[VSA]] na die oorlog ekonomiese hulp aan Wes Europese state verleen het. Selfs vir Stalin se getrouste medewerkers was die laaste jare van sy bewind 'n onsekere tyd. Voordat hy egter sover kon kom om die bestuur van die party weer eens te suiwer, is hy op [[5 Maart]] [[1953]] dood weens breinbloeding. Stalin se lyk is opgebaar sodat die publiek enkele dae lank afskeid kon neem van die Sowjetleier. Die openbare rouproses het soms histeriese afmetings aangeneem. Op die laaste dag, waarop Stalin openbaar opgebaar gelê het, is honderde Moskouers dood in 'n massapaniek.
Die anti-Semitiese veldtog wat Stalin sedert 1949 beplan het en waarmee daar kort voor sy dood begin is, is na sy dood gestaak. Beria, die gevreesde leier van die geheime polisie, is in hegtenis geneem en tereggestel, en die verheerliking van persone is ook op die agtergrond geskuif.
Die nuwe regeringsleier, Georgi Maximilianowitsj Malenkof ([[1901]]−[[1988]]), het hom meer toegespits op die uitbreiding van die konsumpsie en verbruiksgoederebedryf. Op die 20e partykongres in [[1956]] het [[Nikita Chroesjtsjof]] hom in ’n "geheime" toespraak teen Stalin se misbruik van mag uitgespreek. Hiermee het 'n tydperk van destalinisasie aangebreek. In [[1961]] is Stalin se lyk, wat aanvanklik langs dié van Lenin in die mausoleum op die [[Rooiplein|Rooi Plein]] gelê het, verwyder, maar daarmee was die spore wat Stalin se skrikbewind binne en buite die Sowjetunie gelaat het, nog lank nie uitgewis nie.
Sy invloed in [[Oos-Europa]] en op die ontwikkeling van internasionale betrekkinge na die [[Tweede Wêreldoorlog]] kan nie onderskat word nie. Hy was nie ’n kommunistiese ideoloog nie, maar 'n magspolitikus wat niks of niemand ontsien het nie. Sy teoretiese geskrifte was nie van enige wesenlike belang nie. Oor die kolossale totalitêre magsapparaat wat hy in die [[USSR]] agtergelaat het, bestaan daar groot misnoeë. Dit het hom egter een van die hooffigure van sy tyd en een van die belangrikste, hoewel nie die inspirerendste nie, leiers in die Russiese geskiedenis gemaak.
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Bronne ==
* [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0-908409-67-2}}, volume 26, bl. 156 – 159
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn|Joseph Stalin}}
{{en-vertaal|Joseph Stalin}}
{{Leiers SuRu}}
{{Time-persone van die jaar}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Stalin, Josef}}
[[Kategorie:Russe in die Eerste Wêreldoorlog]]
[[Kategorie:Russe in die Tweede Wêreldoorlog]]
[[Kategorie:Russiese militariste]]
[[Kategorie:Russiese politici]]
[[Kategorie:Georgiërs]]
[[Kategorie:Ateïste]]
[[Kategorie:Diktators]]
[[Kategorie:Kommuniste]]
[[Kategorie:Maarskalke]]
[[Kategorie:Ministers van Verdediging]]
[[Kategorie:Premiers]]
[[Kategorie:Rewolusioniste]]
[[Kategorie:Sowjetse staatshoofde]]
[[Kategorie:Geboortes in 1879]]
[[Kategorie:Sterftes in 1953]]
[[Kategorie:Josef Stalin| ]]
sjgn6s7n4g2k1oucnbi71f9s29xuwsr
3373476
3373474
2026-11-17T17:10:41Z
~2026-60817-84
218352
3373476
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Ampsbekleër
| naam = A normal dude
| beeld = CroppedStalin1943.jpg
| beeldonderskrif = Stalin in 1943
| orde = Algemene Sekretaris van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie
| termynaanvang = [[3 April]] [[1922]]
| termyneinde = [[5 Maart]] [[1953]]
| vise =
| voorganger = Amp geskep
| opvolger = [[Georgi Malenkof]]
| geboortedatum = [[18 Desember]] [[1878]]
| geboorteplek = [[Gori]], [[Georgië]]
| sterftedatum = [[5 Maart]] [[1953]]
| sterfteplek = [[Moskou]], [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|Russiese SFS]], [[Sowjetunie]]
| party = [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie]]
| orde2 = Eerste Minister van die Sowjetunie
| termynaanvang2 = [[6 Mei]] [[1941]]
| termyneinde2 = [[5 Maart]] [[1953]]
| vise2 =
| voorganger2 = [[Wjatsjeslaf Molotof]]
| opvolger2 = [[Georgi Malenkof]]
| orde3 = Volkskommissaris van Verdediging van die Sowjetunie
| termynaanvang3 = [[19 Julie]] [[1941]]
| termyneinde3 = [[25 Februarie]] [[1946]]
| vise3 =
| eersteminister3 = Hyself
| voorganger3 = [[Semjon Timosjenko]]
| opvolger3 = Homself <small>(as Minister van Verdediging)</small>
| orde4 = Minister van Verdediging van die Sowjetunie
| termynaanvang4 = [[25 Februarie]] [[1946]]
| termyneinde4 = [[3 Maart]] [[1947]]
| eersteminister4 = Hyself
| voorganger4 = Homself
| opvolger4 = [[Nikolai Boelganin]]
| orde5 = Voorsitter van die Staats-<br />verdedigingskommissie
| termynaanvang5 = [[1941]]
| termyneinde5 = [[1945]]
| vise5 =
| voorganger5 =
| opvolger5 =
| orde6 = Volkskommissaris van Nasionaliteite
| termynaanvang6 = [[1917]]
| termyneinde6 = [[1923]]
| vise6 =
| voorganger6 = [[Wladimir Lenin]]
| opvolger6 =
| eggenoot =
| kinders =
| alma_mater =
| religie = Geen (ateïs)
| toekennings = {{Held van die Sowjetunie}} {{Held van die Sowjetunie}}
| handtekening = Stalin Signature.svg
}}
'''Normal Dude Stalin and King of Italy''' ([[Georgies]]: იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი; [[Russies]]: Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин; 18 Desember 1878 - 5 Maart 1953), in [[Georgië]] gebore as Ioseb Djoegasjwili (იოსებ ჯუღაშვილი), was van 1922 tot met sy dood in 1953 die algemene sekretaris van die Kommunistiese Party van die [[Sowjetunie]] se sentrale komitee. Tydens hierdie tydperk het hy 'n staatsbestel gevestig waarna deesdae verwys word as [[Stalinisme]]. As een van verskeie sekretarisse van die sentrale komitee was Stalin se amptelike posisie aanvanklik beperk, maar hy het geleidelik sy mag gekonsolideer en die [[de facto]]-leier van die party en [[diktator]] van die [[Sowjetunie]] geword.<ref>Bullock, bl. 548, "both dictators".
: Ulam, bl. xiv, "the dictator not only deprived".
: Davies, Harris, bl. 108, "Stalin as dictator".
: Mawdsley, bl. 1, "effectively a dictator".
: Overy, bl. 17, "and, later, as dictator"</ref>
Stalin het 'n staatsbeheerde ekonomie in die Sowjetunie gevestig en vinnige industrialisasie afgedwing op 'n grootliks landelike bevolking. Tegelykertyd is die kollektivering van die landbousektor geforseer. Terwyl die Sowjetunie in 'n kort tydjie omgeskakel is van 'n landelike ekonomie tot 'n groot nywerheidsmag, het miljoene mense gesterf weens hongersnood en armoede wat gevolg het op ernstige ekonomiese omverwerping en die Kommunistiese Party se beleid. Teen die einde van die 1930's het Stalin ook die [[Groot Suiwering]] van stapel gestuur, wat 'n groot veldtog van verdrukking was. Miljoene mense wat daarvan verdink is dat hulle 'n bedreiging vir die party ingehou het, is om die lewe gebring of na [[Goelag]]-arbeiderskampe in verafgeleë gebiede van [[Siberië]] of Sentraal-Asië gestuur. 'n Aantal etniese groepe in Rusland is ook onderwerp aan gedwonge hervestiging.<ref>{{cite book | last = Hakim | first = Joy | title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz | publisher = Oxford University Press | date = 1995 | location = New York | pages = | url =https://archive.org/details/historyofusbook50000haki| doi = | id = | isbn = 0-19-509514-6 }}</ref>
Tydens Stalin se heerskappy het die Sowjetunie 'n deurslaggewende rol gespeel om Nazi-Duitsland tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] (1939–1945) te verslaan. Anders as sy teenspeler Adolf Hitler het Stalin nouliks ingemeng by militêre besluite en oorlogvoering grootliks oorgelaat aan sy ervare generaals – onder wie Rusland se berugte en gevreesde Generaal Winter met sy ysige koue en swaar sneeuvalle gedurende die wintermaande en modderlandskappe in die lente wat vyandelike militêre bewegings belemmer of tot stilstand dwing. Onder Stalin se leierskap het die Sowjetunie een van net twee groot [[supermoondheid|supermoondhede]] in die na-oorlogse tydperk geword, 'n status wat die Sowjetunie vir bykans vier dekades na sy dood sou behou tot met die ontbinding van die Sowjetunie in 1990.
== Inleiding ==
[[Lêer:Ji8, 3-1, Sino-Soviet Friendship, 1950.jpg|duimnael|links|Josef Stalin en [[Mao Zedong]] op 'n [[posseël]] van die [[Volksrepubliek China]] in 1950]]
Stalin is op 18 Desember 1878<ref>Al die bronne rondom Stalin se geboortedatum is nie heeltemal konsekwent nie dus bestaan daar twyfel oor die presiese datum, daar is egter 'n inskrywing in die rekords van die Uspensky Kerk in Gori, [[Georgië]] wat 'n Iosif Dzhugashvili aangee as gebore op 18 Desember 1878. Hierdie geboortedatum is ook op sy Skoolverlatingsertifikaat aangedui, in sy polisie-lêer tydens die Tsaar se bewind, ook in 'n arrestasie rekord van 18 April 1902 wat sy ouderdom as 23 jaar aangee en al die ander voor-rewolusionêre dokumente. Stalin het ook 18 Desember 1878 in 'n curriculum vitae aangedui as sy geboortedatum in 1921 in sy eie handskrif.
Na sy oorname in 1922 is die datum egter verander na [[21 Desember]] [[1879]] en dit was dan ook die datum waarop sy geboortedag in die [[Sowjetunie]] gevier is.</ref> in [[Georgië]] gebore as '''Ioseb Dzjoegasjwili''' ([[Georgies]]: იოსებ ჯუღაშვილი), maar was beter bekend onder die selfaangenome naam Josef Stalin (Stalin beteken "man van staal"<ref>Halfin, Igal. Terror in My Soul: Communist autobiographies on trial, bl. 15.[http://books.google.com/books?id=TVOBqYG86EIC&pg=PA15&lpg=PA15&dq=stalin+%22made+of+steel%22&source=web&ots=NLvm3AZVkm&sig=6HLmXFraE4Ql3-UsU-oTlNsTKrk] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20140917230207/http://books.google.com/books?id=TVOBqYG86EIC&pg=PA15&lpg=PA15&dq=stalin+%22made+of+steel%22&source=web&ots=NLvm3AZVkm&sig=6HLmXFraE4Ql3-UsU-oTlNsTKrk |date=2014-09-17}}</ref>). Stalin het in 1922 die Algemene Sekretaris van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie geword. Na die dood van [[Lenin|Wladimir Lenin]] in 1924 was hy in 'n magstryd met [[Leon Trotsky]] gewikkel, wat hy gewen het. Trotsky is uit die party geskors en uit die Sowjetunie verban.
In die 1930's het Stalin 'n suiwering van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie van stapel gestuur wat later as die [[Groot Suiwering]] bekend gestaan het. Dit was 'n veldtog van politiese verdrukking, vervolging en teregstelling sonder gelyke wat sy hoogtepunt in 1937 bereik het.
Stalin se heerskappy het 'n langdurige impak gehad op die Sowjetunie tot met die ineenstorting daarvan in 1991. Hy het beweer dat sy beleid op [[Marxisme]] en [[Leninisme]] geskoei was. Tans word daar algemeen na sy politiese en ekonomiese stelsel as [[Stalinisme]] verwys. [[Maoiste]] en ander groepe beweer dat hy die laaste ware sosialistiese leier in die geskiedenis van die Sowjetunie was. Stalin het die sogenaamde [[Nuwe Ekonomiese Beleid]] van die 1920's in 1928 vervang met sy [[vyfjaarplan]]ne en omstreeks dieselfde tyd met [[gemeenskapsboerdery]]e. Die Sowjetunie is teen die einde van die 1930's omgeskakel van 'n grootliks landelike gemeenskap tot 'n groot nywerheidsmag.<ref name="RedTsar">Simon Sebag Montefiore. ''Stalin: The Court of the Red Tsar'', Knopf, 2004 ({{ISBN|1-4000-4230-5}}).</ref><ref>''Russia's War: A History of the Soviet Effort: 1941–1945'', {{ISBN|0-14-027169-4}}.</ref><ref>Richard Overy, ''The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia'', {{ISBN|0-393-02030-4}}.</ref>
Beslaglegging op [[graan]] en ander voedsel deur Sowjet-owerhede op sy bevel het bygedra tot 'n hongersnood tussen 1932 en 1934. Veral in die belangrikste landboustreke van die Sowjetunie, die [[Oekraïne]], [[Kazachstan]] en die noordelike [[Kaukasus]], het dit gelei tot die dood van miljoene mense. Baie plattelandse boere wat die gedwonge kollektivisme en beslaglegging op graan teengestaan het, is onderdruk, veral die welvarendes wat as "[[koelak]]ke" bekend gestaan het.<ref>http://www.hup.harvard.edu/catalog/COUBLA.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510144725/http://www.hup.harvard.edu/catalog/COUBLA.html |date=10 Mei 2008 }} [[The Black Book of Communism]]</ref>
Die hewigste aanvalle van die Nazi's in Duitsland was op die Sowjetunie gemik (sowat 75% van die [[Wehrmacht]] se magte) en dus kan die Sowjetunie onder Stalin se bydrae tot die oorwinning oor Nazi-Duitsland in die [[Tweede Wêreldoorlog]] as deurslaggewend beskou word (in die Sowjetunie het die oorlog as die Groot Patriotiese Oorlog bekend gestaan). Na die oorlog het Stalin die Sowjetunie as een van die twee [[supermoondheid|supermoondhede]] gevestig, 'n status wat die Sowjetunie gehandhaaf het vir bykans vier dekades na sy dood in 1953.
Stalin het tydens sy heerskappy, versterk deur 'n [[persoonlikheidskultus]], verskeie werklike en denkbeeldige vyande beveg deur sy sekuriteitsorgane, soos onder andere die [[FSB#Van die Tsjeka tot die FSB|NKWD]] (die voorloper van die [[KGB]]). Miljoene mense het omgekom deur [[hongersnood]], menseslagtings en gedwonge verskuiwings asook in die [[Goelag]]. [[Nikita Chroesjtsjof]], Stalin se opvolger, het Stalin se heerskappy en sy persoonlikheidskultus in 1956 verwerp en 'n proses van destalinisasie van stapel gestuur wat deels gelei het tot die skeuring in die verhouding van die Sowjetunie met China.
== Jeugjare ==
[[Lêer:Stalin 1902.jpg|duimnael|links|upright|Josef Stalin in 1902]]
[[Lêer:Stalin's Mug Shot.jpg|duimnael|links|upright|Die polisierekord van "I.W. Stalin" van die geheime polisie in Sint Petersburg uit 1911.<ref name="Young Stalin">Simon Sebag Montefiore. Young Stalin. 2007. {{ISBN|978-0-297-85068-7}}</ref>]]
Stalin is gebore as die seun van Wissarion Dzjoegasjwili en Ekaterina Geladze. Sy moeder was 'n gebore lyfeiene. Sy vader was 'n skoenmaker wat sy eie winkel besit het. Stalin was hulle derde kind; hul twee oudste seuns het albei vroeg gesterf.<ref>http://books.guardian.co.uk/poetry/features/0,,2083062,00.html</ref><ref>{{Verwys web |url=http://www.newcriterion.com/articles.cfm/birth-of-a-despot-3654 |titel=Birth of a despot by Alexander Nazaryan |webwerf=www.newcriterion.com |argief-url=https://web.archive.org/web/20160610181627/http://www.newcriterion.com/articles.cfm/birth-of-a-despot-3654 |argiefdatum=10 Junie 2016 |url-status=lewendig}}</ref>
Aanvanklik het die Dzjoegasjwili's 'n gelukkige en vooruitstrewende bestaan gevoer, maar Stalin se pa het 'n alkoholis geword,<ref>Ludwig, Arnold M., ''King of the Mountain: The Nature of Political Leadership'', University Press of Kentucky, 2002, {{ISBN|0-8131-9068-1}} bl. 152</ref> wat geleidelik daartoe gelei het dat sy besigheid misluk het en dat hy toenemend gewelddadig opgetree het teenoor sy vrou en kind. Soos hulle geldelike toestand versleg het, moes Stalin se gesin noodgedwonge gereeld rondtrek; ten minste nege keer in Stalin se eerste tien lewensjare.<ref name="Young Stalin"/>
Die dorp waar Stalin grootgeword het, was 'n gewelddadige, wettelose plek. Daar was slegs 'n klein polisiemag en 'n kultuur van geweld wat bende-oorloë en georganiseerde straatgevegte ingesluit het. Daar is ook op 'n gereelde grondslag stoeigevegkompetisies gereël. Stalin het as kind ook aan die straatgevegte deelgeneem en was nie bang om teenstanders aan te durf wat baie sterker as hyself was nie. Hy is dan ook dikwels ernstig beseer in sulke gevegte.<ref name="Young Stalin" />
Op sewejarige ouderdom het Stalin [[pokke]] gekry en is sy gesig lelik geskend deur die siekte. Hy het later sy foto's laat dokter om die merke minder opsigtelik te maak.
Sy moedertaal was Georgies. Hy het eers op agt- of negejarige ouderdom Russies leer praat en het altyd 'n sterk Georgiese aksent gehad.
Op die ouderdom van 10 het Stalin aan die Gori-kerkskool begin skoolgaan. Sy skoolmaats was meestal seuns van welvarende priesters, amptenare en handelaars.
Hy en sy maats het meestal Georgies gepraat, maar hulle is in die skool gedwing om Russies te praat ('n beleid van tsaar [[Aleksander III van Rusland|Aleksander III]]). Stalin was egter 'n skrander leerling en het hoë punte in al sy vakke behaal. Hy het in die koor gesing en is selfs soms gehuur om op troues te sing. Hy het ook gedigte geskryf en was later jare bekend vir sy vaardigheid in dié verband.<ref name="Young Stalin" />
Kort na hy die skool verlaat het, het Stalin die skrywes van [[Wladimir Lenin]] ontdek en besluit om 'n [[Marxisme|Marxistiese]] rewolusionêr te word en het hy uiteindelik in 1903 by Lenin se Bolsjewiste aangesluit. Nadat die [[Ochranka]] (die Tsaar se geheime polisie) hom geteiken het oor sy aktiwiteite het hy voltyds 'n rewolusionêr en misdadiger geword. Hy het een van die [[Bolsjewis]]te se belangrikste aktiviste in die Kaukasus geword, waar hy paramilitêre magte georganiseer het, stakings gereël het, propaganda versprei het en geld versamel het deur banke te beroof, mense vir lospryse ontvoer het en deur mense af te pers.
In die somer van 1906 is Stalin met Ekaterina Swanidze getroud wat later geboorte geskenk het aan sy eerste kind, Jakof. Stalin het tydelik uit die Kommunistiese Party bedank oor hulle 'n verbod op bankrowe gehad het, waarna hy betrokke was by 'n reuse roof op 'n bank wat gelei het tot die dood van 40 mense. Hy het hierna na [[Bakoe]] gevlug waar Ekaterina aan tifus oorlede is. In Baku het Stalin Moslem [[Aserbeidjan|Aseri's]] en [[Iran|Perse]] georganiseer in die uitvoer van ondermynenende aktiwiteite, insluitend moorde op baie van die [[Swart Honderd]], 'n regse groep ondersteuners van die [[tsaar]], asook ander afpersings, geldvervalsing en rooftogte.
Stalin is sewe keer gevange geneem en [[Siberië]] toe gestuur, maar het buiten die laaste keer elke keer ontsnap. Na sy vrylating het hy in April 1912 'n koerant genaamd ''[[Prawda]]'' in [[Sint Petersburg]] oorgeneem. Hy het uiteindelik die naam "Stalin" aangeneem vanaf die Russiese woord vir [[staal]], wat hy gebruik het as sy skuilnaam in sy artikels.
=== Stalin se rol tydens die Russiese Rewolusie van 1917 ===
{{Hoofartikel|Russiese Rewolusie (1917)}}
Na Stalin se terugkeer na [[Sint Petersburg]] van Siberië af het hy [[Wjatsjeslaf Molotof]] en [[Aleksander Sjliapnikof]] as redakteurs by ''Prawda'' uitgewerk en hulle vervang. Hy het aanvanklik [[Aleksander Kerenski]] se oorgangsregering gesteun, maar na Lenin se verkiesing tot die leierskap van die Kommunistiese Party op die party se konferensie in April [[1917]] het hy en ''Prawda'' die omverwerping van dié regering ondersteun. By dieselfde konferensie is Stalin verkies tot die Bolsjewiste se Sentrale Komitee.
Nadat Lenin deelgeneem het aan 'n mislukte staatsgreep het Stalin vir Lenin bygestaan en hom gehelp om te ontsnap. Om 'n bloedbad te vermy het hy die beleërde Bolsjewiste opdrag gegee om oor te gee. Hy het Lenin na Finland gesmokkel en leierskap van die Bolsjewiste aanvaar. Nadat die Bolsjewiste-gevangenes vrygelaat is om te help met die verdediging van Sint Petersburg in Oktober 1917 het die Bolsjewiste se Sentrale Komitee gestem ten gunste van 'n opstand.
Op [[7 November]] het Stalin, Lenin en die res van die Sentrale Komitee die staatsgreep teen die Kerenski-regering vanaf die [[Smolni-instituut]] gekoördineer – die sogenaamde [[Russiese Rewolusie (1917)|Oktober-rewolusie]]. Kerensky het die hoofstad verlaat om die koninklike magte aan die Duitse front om hulp te vra. Teen [[8 November]] is die [[Winterpaleis]] bestorm en is Kerenski se kabinet gearresteer.
== Vyfjaarplanne ==
Die ekonomie van die Sowjetunie is toe geheel en al onder staatsbeheer geplaas. Volgens 'n besluit van die 15e partykongres aan die einde van [[1927]] is daar begin met die opstel van vyfjaarplanne vir ekonomiese ontwikkeling. Die eerste plan het in Oktober [[1928]] in werking getree. ’n Staatskommissie van 'n paar honderd ekonome en deskundiges was verantwoordelik vir die ekonomiese beplanning vir 150 miljoen mense en die Sowjetunie het op die drempel van 'n nuwe fase in sy ontwikkeling gestaan.
Stalin wou die kollektivisering van die landbou op die platteland versnel en die koelakke uitskakel. ’n Golf van terreur het die land getref: in 1932 was meer as die helfte van die boerderye gekollektiviseer, terwyl 'n paar miljoen koelakke gedeporteer is; duisende het in strafkampe gesterf. Die landbou self het aanvanklik min baat hierby gevind. Die boere se verset teen die staatsbeleid het tot enorme dalings in produksie gelei, en in die tydperk tussen [[1929]] en [[1932]] het die veestapel tot minder as die helfte gekrimp.
Die uiteindelike doel van die strawwe beleid was om die hoogste moontlike opbrengs teen die laagste moontlike koste te verkry sodat die nywerheid goedkoop gevoed kon word en, waar moontlik, ook deur voedseluitvoere gefinansier kon word: industrialisering was die hoofdoel van die vyfjaarplanne. Die klem het hier geheel en al op die swaar en primêre nywerhede geval. Die verbruikersnywerheid was onder aan die voorranglys. Hidrokragsentrales, hoogoonde, trekkerfabrieke en spoor- en waterweë is in 'n snelle tempo gebou en nuwe myne is oopgestel. Nuwe nywerheidstede het letterlik uit die grond verrys, en die land is op groot skaal geëlektrifiseer. Opleiding is aan arbeiders verskaf en analfabetisme is op groot skaal beveg.
Met ’n stelsel van toelaes wat naas die lae basiese lone betaal is, is daar geprobeer om arbeiders tot die uiterste aan te moedig. Die poging het geslaag: in [[1930]] het die nywerheid net 53 % van die nasionale produk gelewer, maar in 1932 het dit reeds gestyg tot meer as 70 %. Teen die einde van 1932 is bekend gemaak dat die mikpunt van die eerste vyfjaarplan reeds in 4 jaar bereik is en dat die 2e plan in 1933 in werking sou tree. Spesiale aandag is nou ook aan die ekonomiese opbou van die oostelike gebiede in [[Siberië]] gegee.
Toe 'n mynwerker, ene Stachanof, in 1935 in een werkdag daarin geslaag het om sowat 100 ton erts, wat baie meer as die aanvaarde daaglikse norm was, te win, is hy in 'n nasionale veldtog as voorbeeld aan ander werkers voorgehou. Afgesien van die Stachanof-beweging het die regering die bevolking se geesdrif ook probeer aanwakker deur 'n beroep te doen op hul nasionale trots en deur die invoering van 'n leierskultus rondom Stalin. Jeugorganisasies soos die [[Jong Pioniers]] en die Komsomol moes die staat help om die jeug na sy hand groot te maak.
Ook die kulturele lewe is in diens van die staat gestel: 'n positiewe moraal, herkenbare musiek, realistiese skilderkuns en die verering van die heroïek van die werkende massas is op die voorgrond geplaas. Partybyeenkomste en –kongresse is verwater tot applous vir die besluite van die groot leier, die geliefde Kameraad, die Wyse, die Vader. In [[1936]] is 'n nuwe grondwet, wat die Sowjetunie se oorgang na die Kommunisme moes aandui, aanvaar.
Op die oog af was dit ’n knap stuk werk, maar in werklikheid was dit niks anders as 'n fasade nie. Grondbesit was onderhewig aan die staatsbelang, terwyl misdade teen die staat so wyd omskryf is dat die streng strawwe wat daarvoor neergelê is, maklik opgelê kon word. Die werklike wet is deur Stalin, die Kommunistiese Party en die GPOe (staatsdireksie vir politieke sake) neergelê. Die GPOe het later die Tsjeka geword, en is in 1934 herdoop tot die MKVD (volkskommissariaat vir binnelandse sake).
In [[1946]] is die naam na MGB (ministerie vir staatsveiligheid) verander en in 1953 na [[KGB]] (komitee vir staatsveiligheid). Die geheime polisie het "verdagtes" voor die voet in hegtenis geneem en die skuld vir tekorte in die beplanning en ander teenslae is keer op keer op beproefde sondebokke soos saboteurs, koelakke, Mensjewiste en Trotskiste gepak.
== Die suiwerings ==
Op [[1 Desember]] [[1934]] is die Leningradse partysekretaris, [[Sergei Kirof|Sergej Kirof]], doodgeskiet in 'n sluipmoordaanval wat waarskynlik met Stalin se medewete plaasgevind het. Dit het 'n nuwe golf van terreur meegebring wat die lewens van miljoene Sowjetburgers geëis het (volgens sommige ramings het die Stalin-regime die lewens van 20 miljoen mense geëis). In 'n reeks skynverhore is 'n aantal leiersfigure uit die 1917-revolusie, onder andere Kamenjef, Zinowjef, Boecharin en Rykof, ter dood veroordeel. Ander is tot selfmoord gedryf.
Ook die leër was nie teen die aanslag van Stalin se polisie bestand nie: reeds in [[1937]] is maarskalk [[Michail Toechatsjewksi|Michail Mikolajewitsj Toechatsjewksi]] (1893–1937) na ’n verhoor agter geslote deure saam met 8 generaals ter dood veroordeel. Dieselfde lot het talle ander generaals en hoë offisiere van die [[Rooi Leër]] te beurt geval. Uiteindelik het die leiers van Stalin se terreurveldtog, Henrich [[Grigorjewitsj Jagoda]] (1891–1938) en [[Nikolai Jezjof|Nikolai lwanowitsj Jezjof]] (1895–1940?), ook slagoffers van die terreur geword.
Met die aanstelling van [[Lawrenti Beria|Lawrenti Pawlowitsj Beria]] (1899–1953) as hulle plaasvervanger het daar 'n mate van versagting ingetree. Kort voor die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog was die geïndustrialiseerde Sowjetstaat volkome "eensgesind". Stalin se posisie was onaantasbaar en die party was gesuiwer van sy ou idealistiese elemente en gelaai met tegnokrate en opportunistiese magsbestuurders. By die partykongres in 1939 kon Stalin aankondig dat die suiweringsproses afgehandel was.
== Die groot patriotiese oorlog ==
Voor Stalin aan die bewind gekom het, was die Sowjetunie se buitelandse beleid nie baie ideologies van aard nie. Daar is nie soseer na wêreldrevolusie gestreef nie, maar eerder na die normalisering van buitelandse betrekkinge. Stalin se beleid van "sosialisme in een land", en die feit dat die Sowjetunie sy invloed in [[China]] kwyt was na die magsgreep deur [[Chiang Kai-shek|Tsjiang Kai-sjek]] in 1927, het die neiging versterk. Die ontspanningspolitiek van die twintigerjare is deur die Sowjetunie gesteun.
Moskou het die betekenis van die opkomende [[Fascisme]] aanvanklik sterk onderskat. Die Duitse [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie|Kommunistiese Party]] het in opdrag van die Komintern (die Sowjetliggaam wat die bande met die Kommunistiese beweging buite die Sowjetunie in stand gehou en die beleid bepaal het) niks gedoen om die Weimarrepubliek te verdedig nie. Toe Hitler aan die bewind kom en onmiddellik die Kommuniste onderdruk, het die Sowjetregering sy beleid verander. In 1934 het die Sowjetunie lid van die Volkebond geword.
Die Russiese minister van buitelandse sake, [[Maksimowitsj Litwinof]] (1876–1951), het steun probeer werf vir 'n stelsel van kollektiewe beveiliging. Die Kornintern het hom beywer vir die vorming van anti-Fascistiese "volksfrontregerings" saam met Sosiaal-Demokrate (laasgenoemde is nog kort tevore as verraaiers van die arbeidersklas voorgehou). Die Sowjetunie se betrokkenheid by die Spaanse Burgeroorlog en die suiwerings binnelands het nie veel bygedra om die heersende wantroue teenoor die Sowjetunie uit die weg te ruim nie.
Die feit dat [[Frankryk]] en [[Brittanje]] nie baie gretig was om saam met Stalin 'n front teen Duitsland te vorm nie, het by Stalin die indruk gewek dat die Weste Hitler se aggressie na die Ooste sou herlei: Litwinof, wat hom vir [[kollektiewe veiligheid]] beywer het, is deur [[Wjatsjeslaf Zoedof|Wjatsjeslaf]] Michailowitsj Molotof vervang en in Augustus [[1939]] het hy 'n nie-aanvalsverdrag met Duitsland gesluit. Die sogenaamde Molotof-Ribbentropverdrag was veral belangrik vanweë die geheime ooreenkomste ingevolge waarvan die Duitsers verskeie gebiede in die Ooste in die Sowjetunie se hande gelaat het.
Na [[Adolf Hitler|Hitler]] se aanval op [[Pole]], wat die begin van die Tweede Wêreldoorlog was, het Russiese soldate op [[17 September]] [[1939]] Oos-Pole, [[Estland]], [[Letland]] en [[Litaue]] binnegeval. [[Finland]] het hom verset en op 30 November 1939 het die [[Rooi Leër]] die land aangeval. Die Finne het hulle egter sterk verset, en ingevolge die vrede wat uiteindelik in Maart 1940 gesluit is, het die Russe hulle neergelê by net 'n klein bebiedsuitbreiding. In die somer van 1940 is die sowjetisering van die Oosseestate deurgevoer.
Die state is omgeskep in sowjetrepublieke wat gevra het dat hulle in die Sowjetunie opgeneem moes word. In Junie [[1940]] is [[Roemenië]] gedwing om [[Bessarabië]] af te staan. Die samewerking met Hitler was egter allermins 'n waarborg vir vrede: op [[22 Junie]] [[1941]] het Duitse troepe die Sowjetunie binnegeval. Aanvanklik was daar min verset, aangesien Stalin geweier het om die grensverdediging te versterk sodat Hitler nie verder uitgetart sou word nie. Na die aanvanklike verwarring het Stalin egter die leiding in die "groot vaderlandse oorlog" op hom geneem, nie alleen as partyleier nie, maar ook as regeringsleier en volkskommissaris vir verdediging. Bevolkingsgroepe aan wie se lojaliteit Stalin getwyfel het, soos die Wolga-Duitsers en die Krim-Tartare, is nie by die stryd betrek nie.
Toe die Duitse inval in die Sowjetunie misluk, was die lot van die Duitse heerskappy in [[Wes-Europa]] ook verseël. Die geweldige prestasie het groot offers van die Sowjetunie geëis: meer as 20 miljoen mense het gesneuwel, terwyl daar na die oorlog 25 miljoen dakloses was. ’n Groot deel van die nywerheid en die landbougebied was ook verwoes. Aan die ander kant het die Sowjetunie se invloed en aansien geweldig toegeneem. In die onderhandeling by die konferensies in [[Teheran]], [[Jalta]] en [[Potsdam]] was "Uncle Joe", soos die pers Stalin genoem het (blykbaar was dit president Franklin D. Roosevelt wat na Stalin dikwels verwys het as "good old Uncle Joe"<ref>Edvard Radzinsky: ''Stalin. The First In-depth Biography Based on Explosive New Documents from Russia's Secret Archives''. New York, NY: Anchor Books/Knopf Doubleday Publishing 1997, bl. 4</ref>), net so 'n belangrike onderhandelaar soos [[Winston Churchill|Churchill]] en Roosevelt.
Die Westerse lande het egter nie ag geslaan op die Russiese behoefte aan 'n veilige grens sodat hy nie deur verdere aanvalle uit [[Duitsland]] in gevaar gestel sou kon word nie. Aan die ander kant kon die Westerse leiers, wat vas gestaan het by ’n parlementêre vorm van demokrasie, nooit Stalin se behoefte aan veiligheid geheel en al bevredig nie aangesien dit op volslae onderworpenheid aan hom sou neerkom.
== Ná 1945 ==
[[Lêer:Stalin's casket on howitzer carriage draught by horses.jpg|duimnael|Stalin se begrafnis op 9 Maart 1953 in Moskou]]
Na die Tweede Wêreldoorlog kon die Sowjetunie met sy "bevrydingsbesettingsleërs" 'n beslissende invloed op die politieke ontwikkelinge in die Oos-Europese state uitoefen. In 1946 het Churchill die term Ystergordyn die eerste keer gebruik om die Russiese invloedsfeer aan te dui. Die ontploffing van die eerste Russiese atoombom en die feit dat Kommuniste in [[1949]] in [[China]] aan die bewind gekom het, het die Weste verder oortuig dat hy hom teen Moskou se strewe na wêreldmag moes verset.
In [[1948]] het daar 'n breuk tussen die [[Sowjetunie]] en [[Joego-Slawië]] onder maarskalk [[Tito]] ontstaan. Dit het daartoe gelei dat Stalin die Russiese greep op die ander Oos-Europese lande binne sy invloedsfeer verstewig het. Die sogenoemde Titoïste-verhore in [[Hongarye]] en [[Tsjeggo-Slowakye]] in die jare van [[1950]] tot [[1952]] was 'n herhaling van die skynverhore van die dertigerjare. Nasionalisties-gesinde Kommuniste is uit hul poste ontslaan en deur Staliniste vervang. In [[1947]] al het die Kornintern in die vorm van die Kominform herleef.
[[Lêer:AMO ZIL zis-115 Stalin.JPG|duimnael|links|Stalin se gepantserde voertuig, 'n ZIL ZiS-115 van 1951]]
Dit is tot stand gebring in reaksie op die [[Marshall-plan]], waarmee die [[VSA]] na die oorlog ekonomiese hulp aan Wes Europese state verleen het. Selfs vir Stalin se getrouste medewerkers was die laaste jare van sy bewind 'n onsekere tyd. Voordat hy egter sover kon kom om die bestuur van die party weer eens te suiwer, is hy op [[5 Maart]] [[1953]] dood weens breinbloeding. Stalin se lyk is opgebaar sodat die publiek enkele dae lank afskeid kon neem van die Sowjetleier. Die openbare rouproses het soms histeriese afmetings aangeneem. Op die laaste dag, waarop Stalin openbaar opgebaar gelê het, is honderde Moskouers dood in 'n massapaniek.
Die anti-Semitiese veldtog wat Stalin sedert 1949 beplan het en waarmee daar kort voor sy dood begin is, is na sy dood gestaak. Beria, die gevreesde leier van die geheime polisie, is in hegtenis geneem en tereggestel, en die verheerliking van persone is ook op die agtergrond geskuif.
Die nuwe regeringsleier, Georgi Maximilianowitsj Malenkof ([[1901]]−[[1988]]), het hom meer toegespits op die uitbreiding van die konsumpsie en verbruiksgoederebedryf. Op die 20e partykongres in [[1956]] het [[Nikita Chroesjtsjof]] hom in ’n "geheime" toespraak teen Stalin se misbruik van mag uitgespreek. Hiermee het 'n tydperk van destalinisasie aangebreek. In [[1961]] is Stalin se lyk, wat aanvanklik langs dié van Lenin in die mausoleum op die [[Rooiplein|Rooi Plein]] gelê het, verwyder, maar daarmee was die spore wat Stalin se skrikbewind binne en buite die Sowjetunie gelaat het, nog lank nie uitgewis nie.
Sy invloed in [[Oos-Europa]] en op die ontwikkeling van internasionale betrekkinge na die [[Tweede Wêreldoorlog]] kan nie onderskat word nie. Hy was nie ’n kommunistiese ideoloog nie, maar 'n magspolitikus wat niks of niemand ontsien het nie. Sy teoretiese geskrifte was nie van enige wesenlike belang nie. Oor die kolossale totalitêre magsapparaat wat hy in die [[USSR]] agtergelaat het, bestaan daar groot misnoeë. Dit het hom egter een van die hooffigure van sy tyd en een van die belangrikste, hoewel nie die inspirerendste nie, leiers in die Russiese geskiedenis gemaak.
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Bronne ==
* [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0-908409-67-2}}, volume 26, bl. 156 – 159
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn|Joseph Stalin}}
{{en-vertaal|Joseph Stalin}}
{{Leiers SuRu}}
{{Time-persone van die jaar}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Stalin, Josef}}
[[Kategorie:Russe in die Eerste Wêreldoorlog]]
[[Kategorie:Russe in die Tweede Wêreldoorlog]]
[[Kategorie:Russiese militariste]]
[[Kategorie:Russiese politici]]
[[Kategorie:Georgiërs]]
[[Kategorie:Ateïste]]
[[Kategorie:Diktators]]
[[Kategorie:Kommuniste]]
[[Kategorie:Maarskalke]]
[[Kategorie:Ministers van Verdediging]]
[[Kategorie:Premiers]]
[[Kategorie:Rewolusioniste]]
[[Kategorie:Sowjetse staatshoofde]]
[[Kategorie:Geboortes in 1879]]
[[Kategorie:Sterftes in 1953]]
[[Kategorie:Josef Stalin| ]]
k4x5wpk63gc5kfb44dtkzwpui2vqute
3373477
3373476
2026-11-17T17:10:46Z
OutoModerator
183924
Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-60817-84|~2026-60817-84]] ([[User talk:~2026-60817-84|bespreking]]) teruggerol na laaste weergawe deur [[User:OutoModerator|OutoModerator]]
3306834
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Ampsbekleër
| naam = Josef Stalin
| beeld = CroppedStalin1943.jpg
| beeldonderskrif = Stalin in 1943
| orde = Algemene Sekretaris van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie
| termynaanvang = [[3 April]] [[1922]]
| termyneinde = [[5 Maart]] [[1953]]
| vise =
| voorganger = Amp geskep
| opvolger = [[Georgi Malenkof]]
| geboortedatum = [[18 Desember]] [[1878]]
| geboorteplek = [[Gori]], [[Georgië]]
| sterftedatum = [[5 Maart]] [[1953]]
| sterfteplek = [[Moskou]], [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|Russiese SFS]], [[Sowjetunie]]
| party = [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie]]
| orde2 = Eerste Minister van die Sowjetunie
| termynaanvang2 = [[6 Mei]] [[1941]]
| termyneinde2 = [[5 Maart]] [[1953]]
| vise2 =
| voorganger2 = [[Wjatsjeslaf Molotof]]
| opvolger2 = [[Georgi Malenkof]]
| orde3 = Volkskommissaris van Verdediging van die Sowjetunie
| termynaanvang3 = [[19 Julie]] [[1941]]
| termyneinde3 = [[25 Februarie]] [[1946]]
| vise3 =
| eersteminister3 = Hyself
| voorganger3 = [[Semjon Timosjenko]]
| opvolger3 = Homself <small>(as Minister van Verdediging)</small>
| orde4 = Minister van Verdediging van die Sowjetunie
| termynaanvang4 = [[25 Februarie]] [[1946]]
| termyneinde4 = [[3 Maart]] [[1947]]
| eersteminister4 = Hyself
| voorganger4 = Homself
| opvolger4 = [[Nikolai Boelganin]]
| orde5 = Voorsitter van die Staats-<br />verdedigingskommissie
| termynaanvang5 = [[1941]]
| termyneinde5 = [[1945]]
| vise5 =
| voorganger5 =
| opvolger5 =
| orde6 = Volkskommissaris van Nasionaliteite
| termynaanvang6 = [[1917]]
| termyneinde6 = [[1923]]
| vise6 =
| voorganger6 = [[Wladimir Lenin]]
| opvolger6 =
| eggenoot =
| kinders =
| alma_mater =
| religie = Geen (ateïs)
| toekennings = {{Held van die Sowjetunie}} {{Held van die Sowjetunie}}
| handtekening = Stalin Signature.svg
}}
'''Josef Wissarionowitsj Stalin''' ([[Georgies]]: იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი; [[Russies]]: Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин; 18 Desember 1878 - 5 Maart 1953), in [[Georgië]] gebore as Ioseb Djoegasjwili (იოსებ ჯუღაშვილი), was van 1922 tot met sy dood in 1953 die algemene sekretaris van die Kommunistiese Party van die [[Sowjetunie]] se sentrale komitee. Tydens hierdie tydperk het hy 'n staatsbestel gevestig waarna deesdae verwys word as [[Stalinisme]]. As een van verskeie sekretarisse van die sentrale komitee was Stalin se amptelike posisie aanvanklik beperk, maar hy het geleidelik sy mag gekonsolideer en die [[de facto]]-leier van die party en [[diktator]] van die [[Sowjetunie]] geword.<ref>Bullock, bl. 548, "both dictators".
: Ulam, bl. xiv, "the dictator not only deprived".
: Davies, Harris, bl. 108, "Stalin as dictator".
: Mawdsley, bl. 1, "effectively a dictator".
: Overy, bl. 17, "and, later, as dictator"</ref>
Stalin het 'n staatsbeheerde ekonomie in die Sowjetunie gevestig en vinnige industrialisasie afgedwing op 'n grootliks landelike bevolking. Tegelykertyd is die kollektivering van die landbousektor geforseer. Terwyl die Sowjetunie in 'n kort tydjie omgeskakel is van 'n landelike ekonomie tot 'n groot nywerheidsmag, het miljoene mense gesterf weens hongersnood en armoede wat gevolg het op ernstige ekonomiese omverwerping en die Kommunistiese Party se beleid. Teen die einde van die 1930's het Stalin ook die [[Groot Suiwering]] van stapel gestuur, wat 'n groot veldtog van verdrukking was. Miljoene mense wat daarvan verdink is dat hulle 'n bedreiging vir die party ingehou het, is om die lewe gebring of na [[Goelag]]-arbeiderskampe in verafgeleë gebiede van [[Siberië]] of Sentraal-Asië gestuur. 'n Aantal etniese groepe in Rusland is ook onderwerp aan gedwonge hervestiging.<ref>{{cite book | last = Hakim | first = Joy | title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz | publisher = Oxford University Press | date = 1995 | location = New York | pages = | url =https://archive.org/details/historyofusbook50000haki| doi = | id = | isbn = 0-19-509514-6 }}</ref>
Tydens Stalin se heerskappy het die Sowjetunie 'n deurslaggewende rol gespeel om Nazi-Duitsland tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] (1939–1945) te verslaan. Anders as sy teenspeler Adolf Hitler het Stalin nouliks ingemeng by militêre besluite en oorlogvoering grootliks oorgelaat aan sy ervare generaals – onder wie Rusland se berugte en gevreesde Generaal Winter met sy ysige koue en swaar sneeuvalle gedurende die wintermaande en modderlandskappe in die lente wat vyandelike militêre bewegings belemmer of tot stilstand dwing. Onder Stalin se leierskap het die Sowjetunie een van net twee groot [[supermoondheid|supermoondhede]] in die na-oorlogse tydperk geword, 'n status wat die Sowjetunie vir bykans vier dekades na sy dood sou behou tot met die ontbinding van die Sowjetunie in 1990.
== Inleiding ==
[[Lêer:Ji8, 3-1, Sino-Soviet Friendship, 1950.jpg|duimnael|links|Josef Stalin en [[Mao Zedong]] op 'n [[posseël]] van die [[Volksrepubliek China]] in 1950]]
Stalin is op 18 Desember 1878<ref>Al die bronne rondom Stalin se geboortedatum is nie heeltemal konsekwent nie dus bestaan daar twyfel oor die presiese datum, daar is egter 'n inskrywing in die rekords van die Uspensky Kerk in Gori, [[Georgië]] wat 'n Iosif Dzhugashvili aangee as gebore op 18 Desember 1878. Hierdie geboortedatum is ook op sy Skoolverlatingsertifikaat aangedui, in sy polisie-lêer tydens die Tsaar se bewind, ook in 'n arrestasie rekord van 18 April 1902 wat sy ouderdom as 23 jaar aangee en al die ander voor-rewolusionêre dokumente. Stalin het ook 18 Desember 1878 in 'n curriculum vitae aangedui as sy geboortedatum in 1921 in sy eie handskrif.
Na sy oorname in 1922 is die datum egter verander na [[21 Desember]] [[1879]] en dit was dan ook die datum waarop sy geboortedag in die [[Sowjetunie]] gevier is.</ref> in [[Georgië]] gebore as '''Ioseb Dzjoegasjwili''' ([[Georgies]]: იოსებ ჯუღაშვილი), maar was beter bekend onder die selfaangenome naam Josef Stalin (Stalin beteken "man van staal"<ref>Halfin, Igal. Terror in My Soul: Communist autobiographies on trial, bl. 15.[http://books.google.com/books?id=TVOBqYG86EIC&pg=PA15&lpg=PA15&dq=stalin+%22made+of+steel%22&source=web&ots=NLvm3AZVkm&sig=6HLmXFraE4Ql3-UsU-oTlNsTKrk] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20140917230207/http://books.google.com/books?id=TVOBqYG86EIC&pg=PA15&lpg=PA15&dq=stalin+%22made+of+steel%22&source=web&ots=NLvm3AZVkm&sig=6HLmXFraE4Ql3-UsU-oTlNsTKrk |date=2014-09-17}}</ref>). Stalin het in 1922 die Algemene Sekretaris van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie geword. Na die dood van [[Lenin|Wladimir Lenin]] in 1924 was hy in 'n magstryd met [[Leon Trotsky]] gewikkel, wat hy gewen het. Trotsky is uit die party geskors en uit die Sowjetunie verban.
In die 1930's het Stalin 'n suiwering van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie van stapel gestuur wat later as die [[Groot Suiwering]] bekend gestaan het. Dit was 'n veldtog van politiese verdrukking, vervolging en teregstelling sonder gelyke wat sy hoogtepunt in 1937 bereik het.
Stalin se heerskappy het 'n langdurige impak gehad op die Sowjetunie tot met die ineenstorting daarvan in 1991. Hy het beweer dat sy beleid op [[Marxisme]] en [[Leninisme]] geskoei was. Tans word daar algemeen na sy politiese en ekonomiese stelsel as [[Stalinisme]] verwys. [[Maoiste]] en ander groepe beweer dat hy die laaste ware sosialistiese leier in die geskiedenis van die Sowjetunie was. Stalin het die sogenaamde [[Nuwe Ekonomiese Beleid]] van die 1920's in 1928 vervang met sy [[vyfjaarplan]]ne en omstreeks dieselfde tyd met [[gemeenskapsboerdery]]e. Die Sowjetunie is teen die einde van die 1930's omgeskakel van 'n grootliks landelike gemeenskap tot 'n groot nywerheidsmag.<ref name="RedTsar">Simon Sebag Montefiore. ''Stalin: The Court of the Red Tsar'', Knopf, 2004 ({{ISBN|1-4000-4230-5}}).</ref><ref>''Russia's War: A History of the Soviet Effort: 1941–1945'', {{ISBN|0-14-027169-4}}.</ref><ref>Richard Overy, ''The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia'', {{ISBN|0-393-02030-4}}.</ref>
Beslaglegging op [[graan]] en ander voedsel deur Sowjet-owerhede op sy bevel het bygedra tot 'n hongersnood tussen 1932 en 1934. Veral in die belangrikste landboustreke van die Sowjetunie, die [[Oekraïne]], [[Kazachstan]] en die noordelike [[Kaukasus]], het dit gelei tot die dood van miljoene mense. Baie plattelandse boere wat die gedwonge kollektivisme en beslaglegging op graan teengestaan het, is onderdruk, veral die welvarendes wat as "[[koelak]]ke" bekend gestaan het.<ref>http://www.hup.harvard.edu/catalog/COUBLA.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510144725/http://www.hup.harvard.edu/catalog/COUBLA.html |date=10 Mei 2008 }} [[The Black Book of Communism]]</ref>
Die hewigste aanvalle van die Nazi's in Duitsland was op die Sowjetunie gemik (sowat 75% van die [[Wehrmacht]] se magte) en dus kan die Sowjetunie onder Stalin se bydrae tot die oorwinning oor Nazi-Duitsland in die [[Tweede Wêreldoorlog]] as deurslaggewend beskou word (in die Sowjetunie het die oorlog as die Groot Patriotiese Oorlog bekend gestaan). Na die oorlog het Stalin die Sowjetunie as een van die twee [[supermoondheid|supermoondhede]] gevestig, 'n status wat die Sowjetunie gehandhaaf het vir bykans vier dekades na sy dood in 1953.
Stalin het tydens sy heerskappy, versterk deur 'n [[persoonlikheidskultus]], verskeie werklike en denkbeeldige vyande beveg deur sy sekuriteitsorgane, soos onder andere die [[FSB#Van die Tsjeka tot die FSB|NKWD]] (die voorloper van die [[KGB]]). Miljoene mense het omgekom deur [[hongersnood]], menseslagtings en gedwonge verskuiwings asook in die [[Goelag]]. [[Nikita Chroesjtsjof]], Stalin se opvolger, het Stalin se heerskappy en sy persoonlikheidskultus in 1956 verwerp en 'n proses van destalinisasie van stapel gestuur wat deels gelei het tot die skeuring in die verhouding van die Sowjetunie met China.
== Jeugjare ==
[[Lêer:Stalin 1902.jpg|duimnael|links|upright|Josef Stalin in 1902]]
[[Lêer:Stalin's Mug Shot.jpg|duimnael|links|upright|Die polisierekord van "I.W. Stalin" van die geheime polisie in Sint Petersburg uit 1911.<ref name="Young Stalin">Simon Sebag Montefiore. Young Stalin. 2007. {{ISBN|978-0-297-85068-7}}</ref>]]
Stalin is gebore as die seun van Wissarion Dzjoegasjwili en Ekaterina Geladze. Sy moeder was 'n gebore lyfeiene. Sy vader was 'n skoenmaker wat sy eie winkel besit het. Stalin was hulle derde kind; hul twee oudste seuns het albei vroeg gesterf.<ref>http://books.guardian.co.uk/poetry/features/0,,2083062,00.html</ref><ref>{{Verwys web |url=http://www.newcriterion.com/articles.cfm/birth-of-a-despot-3654 |titel=Birth of a despot by Alexander Nazaryan |webwerf=www.newcriterion.com |argief-url=https://web.archive.org/web/20160610181627/http://www.newcriterion.com/articles.cfm/birth-of-a-despot-3654 |argiefdatum=10 Junie 2016 |url-status=lewendig}}</ref>
Aanvanklik het die Dzjoegasjwili's 'n gelukkige en vooruitstrewende bestaan gevoer, maar Stalin se pa het 'n alkoholis geword,<ref>Ludwig, Arnold M., ''King of the Mountain: The Nature of Political Leadership'', University Press of Kentucky, 2002, {{ISBN|0-8131-9068-1}} bl. 152</ref> wat geleidelik daartoe gelei het dat sy besigheid misluk het en dat hy toenemend gewelddadig opgetree het teenoor sy vrou en kind. Soos hulle geldelike toestand versleg het, moes Stalin se gesin noodgedwonge gereeld rondtrek; ten minste nege keer in Stalin se eerste tien lewensjare.<ref name="Young Stalin"/>
Die dorp waar Stalin grootgeword het, was 'n gewelddadige, wettelose plek. Daar was slegs 'n klein polisiemag en 'n kultuur van geweld wat bende-oorloë en georganiseerde straatgevegte ingesluit het. Daar is ook op 'n gereelde grondslag stoeigevegkompetisies gereël. Stalin het as kind ook aan die straatgevegte deelgeneem en was nie bang om teenstanders aan te durf wat baie sterker as hyself was nie. Hy is dan ook dikwels ernstig beseer in sulke gevegte.<ref name="Young Stalin" />
Op sewejarige ouderdom het Stalin [[pokke]] gekry en is sy gesig lelik geskend deur die siekte. Hy het later sy foto's laat dokter om die merke minder opsigtelik te maak.
Sy moedertaal was Georgies. Hy het eers op agt- of negejarige ouderdom Russies leer praat en het altyd 'n sterk Georgiese aksent gehad.
Op die ouderdom van 10 het Stalin aan die Gori-kerkskool begin skoolgaan. Sy skoolmaats was meestal seuns van welvarende priesters, amptenare en handelaars.
Hy en sy maats het meestal Georgies gepraat, maar hulle is in die skool gedwing om Russies te praat ('n beleid van tsaar [[Aleksander III van Rusland|Aleksander III]]). Stalin was egter 'n skrander leerling en het hoë punte in al sy vakke behaal. Hy het in die koor gesing en is selfs soms gehuur om op troues te sing. Hy het ook gedigte geskryf en was later jare bekend vir sy vaardigheid in dié verband.<ref name="Young Stalin" />
Kort na hy die skool verlaat het, het Stalin die skrywes van [[Wladimir Lenin]] ontdek en besluit om 'n [[Marxisme|Marxistiese]] rewolusionêr te word en het hy uiteindelik in 1903 by Lenin se Bolsjewiste aangesluit. Nadat die [[Ochranka]] (die Tsaar se geheime polisie) hom geteiken het oor sy aktiwiteite het hy voltyds 'n rewolusionêr en misdadiger geword. Hy het een van die [[Bolsjewis]]te se belangrikste aktiviste in die Kaukasus geword, waar hy paramilitêre magte georganiseer het, stakings gereël het, propaganda versprei het en geld versamel het deur banke te beroof, mense vir lospryse ontvoer het en deur mense af te pers.
In die somer van 1906 is Stalin met Ekaterina Swanidze getroud wat later geboorte geskenk het aan sy eerste kind, Jakof. Stalin het tydelik uit die Kommunistiese Party bedank oor hulle 'n verbod op bankrowe gehad het, waarna hy betrokke was by 'n reuse roof op 'n bank wat gelei het tot die dood van 40 mense. Hy het hierna na [[Bakoe]] gevlug waar Ekaterina aan tifus oorlede is. In Baku het Stalin Moslem [[Aserbeidjan|Aseri's]] en [[Iran|Perse]] georganiseer in die uitvoer van ondermynenende aktiwiteite, insluitend moorde op baie van die [[Swart Honderd]], 'n regse groep ondersteuners van die [[tsaar]], asook ander afpersings, geldvervalsing en rooftogte.
Stalin is sewe keer gevange geneem en [[Siberië]] toe gestuur, maar het buiten die laaste keer elke keer ontsnap. Na sy vrylating het hy in April 1912 'n koerant genaamd ''[[Prawda]]'' in [[Sint Petersburg]] oorgeneem. Hy het uiteindelik die naam "Stalin" aangeneem vanaf die Russiese woord vir [[staal]], wat hy gebruik het as sy skuilnaam in sy artikels.
=== Stalin se rol tydens die Russiese Rewolusie van 1917 ===
{{Hoofartikel|Russiese Rewolusie (1917)}}
Na Stalin se terugkeer na [[Sint Petersburg]] van Siberië af het hy [[Wjatsjeslaf Molotof]] en [[Aleksander Sjliapnikof]] as redakteurs by ''Prawda'' uitgewerk en hulle vervang. Hy het aanvanklik [[Aleksander Kerenski]] se oorgangsregering gesteun, maar na Lenin se verkiesing tot die leierskap van die Kommunistiese Party op die party se konferensie in April [[1917]] het hy en ''Prawda'' die omverwerping van dié regering ondersteun. By dieselfde konferensie is Stalin verkies tot die Bolsjewiste se Sentrale Komitee.
Nadat Lenin deelgeneem het aan 'n mislukte staatsgreep het Stalin vir Lenin bygestaan en hom gehelp om te ontsnap. Om 'n bloedbad te vermy het hy die beleërde Bolsjewiste opdrag gegee om oor te gee. Hy het Lenin na Finland gesmokkel en leierskap van die Bolsjewiste aanvaar. Nadat die Bolsjewiste-gevangenes vrygelaat is om te help met die verdediging van Sint Petersburg in Oktober 1917 het die Bolsjewiste se Sentrale Komitee gestem ten gunste van 'n opstand.
Op [[7 November]] het Stalin, Lenin en die res van die Sentrale Komitee die staatsgreep teen die Kerenski-regering vanaf die [[Smolni-instituut]] gekoördineer – die sogenaamde [[Russiese Rewolusie (1917)|Oktober-rewolusie]]. Kerensky het die hoofstad verlaat om die koninklike magte aan die Duitse front om hulp te vra. Teen [[8 November]] is die [[Winterpaleis]] bestorm en is Kerenski se kabinet gearresteer.
== Vyfjaarplanne ==
Die ekonomie van die Sowjetunie is toe geheel en al onder staatsbeheer geplaas. Volgens 'n besluit van die 15e partykongres aan die einde van [[1927]] is daar begin met die opstel van vyfjaarplanne vir ekonomiese ontwikkeling. Die eerste plan het in Oktober [[1928]] in werking getree. ’n Staatskommissie van 'n paar honderd ekonome en deskundiges was verantwoordelik vir die ekonomiese beplanning vir 150 miljoen mense en die Sowjetunie het op die drempel van 'n nuwe fase in sy ontwikkeling gestaan.
Stalin wou die kollektivisering van die landbou op die platteland versnel en die koelakke uitskakel. ’n Golf van terreur het die land getref: in 1932 was meer as die helfte van die boerderye gekollektiviseer, terwyl 'n paar miljoen koelakke gedeporteer is; duisende het in strafkampe gesterf. Die landbou self het aanvanklik min baat hierby gevind. Die boere se verset teen die staatsbeleid het tot enorme dalings in produksie gelei, en in die tydperk tussen [[1929]] en [[1932]] het die veestapel tot minder as die helfte gekrimp.
Die uiteindelike doel van die strawwe beleid was om die hoogste moontlike opbrengs teen die laagste moontlike koste te verkry sodat die nywerheid goedkoop gevoed kon word en, waar moontlik, ook deur voedseluitvoere gefinansier kon word: industrialisering was die hoofdoel van die vyfjaarplanne. Die klem het hier geheel en al op die swaar en primêre nywerhede geval. Die verbruikersnywerheid was onder aan die voorranglys. Hidrokragsentrales, hoogoonde, trekkerfabrieke en spoor- en waterweë is in 'n snelle tempo gebou en nuwe myne is oopgestel. Nuwe nywerheidstede het letterlik uit die grond verrys, en die land is op groot skaal geëlektrifiseer. Opleiding is aan arbeiders verskaf en analfabetisme is op groot skaal beveg.
Met ’n stelsel van toelaes wat naas die lae basiese lone betaal is, is daar geprobeer om arbeiders tot die uiterste aan te moedig. Die poging het geslaag: in [[1930]] het die nywerheid net 53 % van die nasionale produk gelewer, maar in 1932 het dit reeds gestyg tot meer as 70 %. Teen die einde van 1932 is bekend gemaak dat die mikpunt van die eerste vyfjaarplan reeds in 4 jaar bereik is en dat die 2e plan in 1933 in werking sou tree. Spesiale aandag is nou ook aan die ekonomiese opbou van die oostelike gebiede in [[Siberië]] gegee.
Toe 'n mynwerker, ene Stachanof, in 1935 in een werkdag daarin geslaag het om sowat 100 ton erts, wat baie meer as die aanvaarde daaglikse norm was, te win, is hy in 'n nasionale veldtog as voorbeeld aan ander werkers voorgehou. Afgesien van die Stachanof-beweging het die regering die bevolking se geesdrif ook probeer aanwakker deur 'n beroep te doen op hul nasionale trots en deur die invoering van 'n leierskultus rondom Stalin. Jeugorganisasies soos die [[Jong Pioniers]] en die Komsomol moes die staat help om die jeug na sy hand groot te maak.
Ook die kulturele lewe is in diens van die staat gestel: 'n positiewe moraal, herkenbare musiek, realistiese skilderkuns en die verering van die heroïek van die werkende massas is op die voorgrond geplaas. Partybyeenkomste en –kongresse is verwater tot applous vir die besluite van die groot leier, die geliefde Kameraad, die Wyse, die Vader. In [[1936]] is 'n nuwe grondwet, wat die Sowjetunie se oorgang na die Kommunisme moes aandui, aanvaar.
Op die oog af was dit ’n knap stuk werk, maar in werklikheid was dit niks anders as 'n fasade nie. Grondbesit was onderhewig aan die staatsbelang, terwyl misdade teen die staat so wyd omskryf is dat die streng strawwe wat daarvoor neergelê is, maklik opgelê kon word. Die werklike wet is deur Stalin, die Kommunistiese Party en die GPOe (staatsdireksie vir politieke sake) neergelê. Die GPOe het later die Tsjeka geword, en is in 1934 herdoop tot die MKVD (volkskommissariaat vir binnelandse sake).
In [[1946]] is die naam na MGB (ministerie vir staatsveiligheid) verander en in 1953 na [[KGB]] (komitee vir staatsveiligheid). Die geheime polisie het "verdagtes" voor die voet in hegtenis geneem en die skuld vir tekorte in die beplanning en ander teenslae is keer op keer op beproefde sondebokke soos saboteurs, koelakke, Mensjewiste en Trotskiste gepak.
== Die suiwerings ==
Op [[1 Desember]] [[1934]] is die Leningradse partysekretaris, [[Sergei Kirof|Sergej Kirof]], doodgeskiet in 'n sluipmoordaanval wat waarskynlik met Stalin se medewete plaasgevind het. Dit het 'n nuwe golf van terreur meegebring wat die lewens van miljoene Sowjetburgers geëis het (volgens sommige ramings het die Stalin-regime die lewens van 20 miljoen mense geëis). In 'n reeks skynverhore is 'n aantal leiersfigure uit die 1917-revolusie, onder andere Kamenjef, Zinowjef, Boecharin en Rykof, ter dood veroordeel. Ander is tot selfmoord gedryf.
Ook die leër was nie teen die aanslag van Stalin se polisie bestand nie: reeds in [[1937]] is maarskalk [[Michail Toechatsjewksi|Michail Mikolajewitsj Toechatsjewksi]] (1893–1937) na ’n verhoor agter geslote deure saam met 8 generaals ter dood veroordeel. Dieselfde lot het talle ander generaals en hoë offisiere van die [[Rooi Leër]] te beurt geval. Uiteindelik het die leiers van Stalin se terreurveldtog, Henrich [[Grigorjewitsj Jagoda]] (1891–1938) en [[Nikolai Jezjof|Nikolai lwanowitsj Jezjof]] (1895–1940?), ook slagoffers van die terreur geword.
Met die aanstelling van [[Lawrenti Beria|Lawrenti Pawlowitsj Beria]] (1899–1953) as hulle plaasvervanger het daar 'n mate van versagting ingetree. Kort voor die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog was die geïndustrialiseerde Sowjetstaat volkome "eensgesind". Stalin se posisie was onaantasbaar en die party was gesuiwer van sy ou idealistiese elemente en gelaai met tegnokrate en opportunistiese magsbestuurders. By die partykongres in 1939 kon Stalin aankondig dat die suiweringsproses afgehandel was.
== Die groot patriotiese oorlog ==
Voor Stalin aan die bewind gekom het, was die Sowjetunie se buitelandse beleid nie baie ideologies van aard nie. Daar is nie soseer na wêreldrevolusie gestreef nie, maar eerder na die normalisering van buitelandse betrekkinge. Stalin se beleid van "sosialisme in een land", en die feit dat die Sowjetunie sy invloed in [[China]] kwyt was na die magsgreep deur [[Chiang Kai-shek|Tsjiang Kai-sjek]] in 1927, het die neiging versterk. Die ontspanningspolitiek van die twintigerjare is deur die Sowjetunie gesteun.
Moskou het die betekenis van die opkomende [[Fascisme]] aanvanklik sterk onderskat. Die Duitse [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie|Kommunistiese Party]] het in opdrag van die Komintern (die Sowjetliggaam wat die bande met die Kommunistiese beweging buite die Sowjetunie in stand gehou en die beleid bepaal het) niks gedoen om die Weimarrepubliek te verdedig nie. Toe Hitler aan die bewind kom en onmiddellik die Kommuniste onderdruk, het die Sowjetregering sy beleid verander. In 1934 het die Sowjetunie lid van die Volkebond geword.
Die Russiese minister van buitelandse sake, [[Maksimowitsj Litwinof]] (1876–1951), het steun probeer werf vir 'n stelsel van kollektiewe beveiliging. Die Kornintern het hom beywer vir die vorming van anti-Fascistiese "volksfrontregerings" saam met Sosiaal-Demokrate (laasgenoemde is nog kort tevore as verraaiers van die arbeidersklas voorgehou). Die Sowjetunie se betrokkenheid by die Spaanse Burgeroorlog en die suiwerings binnelands het nie veel bygedra om die heersende wantroue teenoor die Sowjetunie uit die weg te ruim nie.
Die feit dat [[Frankryk]] en [[Brittanje]] nie baie gretig was om saam met Stalin 'n front teen Duitsland te vorm nie, het by Stalin die indruk gewek dat die Weste Hitler se aggressie na die Ooste sou herlei: Litwinof, wat hom vir [[kollektiewe veiligheid]] beywer het, is deur [[Wjatsjeslaf Zoedof|Wjatsjeslaf]] Michailowitsj Molotof vervang en in Augustus [[1939]] het hy 'n nie-aanvalsverdrag met Duitsland gesluit. Die sogenaamde Molotof-Ribbentropverdrag was veral belangrik vanweë die geheime ooreenkomste ingevolge waarvan die Duitsers verskeie gebiede in die Ooste in die Sowjetunie se hande gelaat het.
Na [[Adolf Hitler|Hitler]] se aanval op [[Pole]], wat die begin van die Tweede Wêreldoorlog was, het Russiese soldate op [[17 September]] [[1939]] Oos-Pole, [[Estland]], [[Letland]] en [[Litaue]] binnegeval. [[Finland]] het hom verset en op 30 November 1939 het die [[Rooi Leër]] die land aangeval. Die Finne het hulle egter sterk verset, en ingevolge die vrede wat uiteindelik in Maart 1940 gesluit is, het die Russe hulle neergelê by net 'n klein bebiedsuitbreiding. In die somer van 1940 is die sowjetisering van die Oosseestate deurgevoer.
Die state is omgeskep in sowjetrepublieke wat gevra het dat hulle in die Sowjetunie opgeneem moes word. In Junie [[1940]] is [[Roemenië]] gedwing om [[Bessarabië]] af te staan. Die samewerking met Hitler was egter allermins 'n waarborg vir vrede: op [[22 Junie]] [[1941]] het Duitse troepe die Sowjetunie binnegeval. Aanvanklik was daar min verset, aangesien Stalin geweier het om die grensverdediging te versterk sodat Hitler nie verder uitgetart sou word nie. Na die aanvanklike verwarring het Stalin egter die leiding in die "groot vaderlandse oorlog" op hom geneem, nie alleen as partyleier nie, maar ook as regeringsleier en volkskommissaris vir verdediging. Bevolkingsgroepe aan wie se lojaliteit Stalin getwyfel het, soos die Wolga-Duitsers en die Krim-Tartare, is nie by die stryd betrek nie.
Toe die Duitse inval in die Sowjetunie misluk, was die lot van die Duitse heerskappy in [[Wes-Europa]] ook verseël. Die geweldige prestasie het groot offers van die Sowjetunie geëis: meer as 20 miljoen mense het gesneuwel, terwyl daar na die oorlog 25 miljoen dakloses was. ’n Groot deel van die nywerheid en die landbougebied was ook verwoes. Aan die ander kant het die Sowjetunie se invloed en aansien geweldig toegeneem. In die onderhandeling by die konferensies in [[Teheran]], [[Jalta]] en [[Potsdam]] was "Uncle Joe", soos die pers Stalin genoem het (blykbaar was dit president Franklin D. Roosevelt wat na Stalin dikwels verwys het as "good old Uncle Joe"<ref>Edvard Radzinsky: ''Stalin. The First In-depth Biography Based on Explosive New Documents from Russia's Secret Archives''. New York, NY: Anchor Books/Knopf Doubleday Publishing 1997, bl. 4</ref>), net so 'n belangrike onderhandelaar soos [[Winston Churchill|Churchill]] en Roosevelt.
Die Westerse lande het egter nie ag geslaan op die Russiese behoefte aan 'n veilige grens sodat hy nie deur verdere aanvalle uit [[Duitsland]] in gevaar gestel sou kon word nie. Aan die ander kant kon die Westerse leiers, wat vas gestaan het by ’n parlementêre vorm van demokrasie, nooit Stalin se behoefte aan veiligheid geheel en al bevredig nie aangesien dit op volslae onderworpenheid aan hom sou neerkom.
== Ná 1945 ==
[[Lêer:Stalin's casket on howitzer carriage draught by horses.jpg|duimnael|Stalin se begrafnis op 9 Maart 1953 in Moskou]]
Na die Tweede Wêreldoorlog kon die Sowjetunie met sy "bevrydingsbesettingsleërs" 'n beslissende invloed op die politieke ontwikkelinge in die Oos-Europese state uitoefen. In 1946 het Churchill die term Ystergordyn die eerste keer gebruik om die Russiese invloedsfeer aan te dui. Die ontploffing van die eerste Russiese atoombom en die feit dat Kommuniste in [[1949]] in [[China]] aan die bewind gekom het, het die Weste verder oortuig dat hy hom teen Moskou se strewe na wêreldmag moes verset.
In [[1948]] het daar 'n breuk tussen die [[Sowjetunie]] en [[Joego-Slawië]] onder maarskalk [[Tito]] ontstaan. Dit het daartoe gelei dat Stalin die Russiese greep op die ander Oos-Europese lande binne sy invloedsfeer verstewig het. Die sogenoemde Titoïste-verhore in [[Hongarye]] en [[Tsjeggo-Slowakye]] in die jare van [[1950]] tot [[1952]] was 'n herhaling van die skynverhore van die dertigerjare. Nasionalisties-gesinde Kommuniste is uit hul poste ontslaan en deur Staliniste vervang. In [[1947]] al het die Kornintern in die vorm van die Kominform herleef.
[[Lêer:AMO ZIL zis-115 Stalin.JPG|duimnael|links|Stalin se gepantserde voertuig, 'n ZIL ZiS-115 van 1951]]
Dit is tot stand gebring in reaksie op die [[Marshall-plan]], waarmee die [[VSA]] na die oorlog ekonomiese hulp aan Wes Europese state verleen het. Selfs vir Stalin se getrouste medewerkers was die laaste jare van sy bewind 'n onsekere tyd. Voordat hy egter sover kon kom om die bestuur van die party weer eens te suiwer, is hy op [[5 Maart]] [[1953]] dood weens breinbloeding. Stalin se lyk is opgebaar sodat die publiek enkele dae lank afskeid kon neem van die Sowjetleier. Die openbare rouproses het soms histeriese afmetings aangeneem. Op die laaste dag, waarop Stalin openbaar opgebaar gelê het, is honderde Moskouers dood in 'n massapaniek.
Die anti-Semitiese veldtog wat Stalin sedert 1949 beplan het en waarmee daar kort voor sy dood begin is, is na sy dood gestaak. Beria, die gevreesde leier van die geheime polisie, is in hegtenis geneem en tereggestel, en die verheerliking van persone is ook op die agtergrond geskuif.
Die nuwe regeringsleier, Georgi Maximilianowitsj Malenkof ([[1901]]−[[1988]]), het hom meer toegespits op die uitbreiding van die konsumpsie en verbruiksgoederebedryf. Op die 20e partykongres in [[1956]] het [[Nikita Chroesjtsjof]] hom in ’n "geheime" toespraak teen Stalin se misbruik van mag uitgespreek. Hiermee het 'n tydperk van destalinisasie aangebreek. In [[1961]] is Stalin se lyk, wat aanvanklik langs dié van Lenin in die mausoleum op die [[Rooiplein|Rooi Plein]] gelê het, verwyder, maar daarmee was die spore wat Stalin se skrikbewind binne en buite die Sowjetunie gelaat het, nog lank nie uitgewis nie.
Sy invloed in [[Oos-Europa]] en op die ontwikkeling van internasionale betrekkinge na die [[Tweede Wêreldoorlog]] kan nie onderskat word nie. Hy was nie ’n kommunistiese ideoloog nie, maar 'n magspolitikus wat niks of niemand ontsien het nie. Sy teoretiese geskrifte was nie van enige wesenlike belang nie. Oor die kolossale totalitêre magsapparaat wat hy in die [[USSR]] agtergelaat het, bestaan daar groot misnoeë. Dit het hom egter een van die hooffigure van sy tyd en een van die belangrikste, hoewel nie die inspirerendste nie, leiers in die Russiese geskiedenis gemaak.
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Bronne ==
* [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0-908409-67-2}}, volume 26, bl. 156 – 159
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn|Joseph Stalin}}
{{en-vertaal|Joseph Stalin}}
{{Leiers SuRu}}
{{Time-persone van die jaar}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Stalin, Josef}}
[[Kategorie:Russe in die Eerste Wêreldoorlog]]
[[Kategorie:Russe in die Tweede Wêreldoorlog]]
[[Kategorie:Russiese militariste]]
[[Kategorie:Russiese politici]]
[[Kategorie:Georgiërs]]
[[Kategorie:Ateïste]]
[[Kategorie:Diktators]]
[[Kategorie:Kommuniste]]
[[Kategorie:Maarskalke]]
[[Kategorie:Ministers van Verdediging]]
[[Kategorie:Premiers]]
[[Kategorie:Rewolusioniste]]
[[Kategorie:Sowjetse staatshoofde]]
[[Kategorie:Geboortes in 1879]]
[[Kategorie:Sterftes in 1953]]
[[Kategorie:Josef Stalin| ]]
sjgn6s7n4g2k1oucnbi71f9s29xuwsr
3373508
3373477
2026-11-17T20:03:16Z
~2026-60849-39
218360
3373508
wikitext
text/x-wiki
Was a sweet hear{{Inligtingskas Ampsbekleër
| naam = J. Stalin
| beeld = CroppedStalin1943.jpg
| beeldonderskrif = Stalin in 1943
| orde = Algemene Sekretaris van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie
| termynaanvang = [[3 April]] [[1922]]
| termyneinde = [[5 Maart]] [[1953]]
| vise =
| voorganger = Amp geskep
| opvolger = [[Georgi Malenkof]]
| geboortedatum = [[18 Desember]] [[1878]]
| geboorteplek = [[Gori]], [[Georgië]]
| sterftedatum = [[5 Maart]] [[1953]]
| sterfteplek = [[Moskou]], [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|Russiese SFS]], [[Sowjetunie]]
| party = [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie]]
| orde2 = Eerste Minister van die Sowjetunie
| termynaanvang2 = [[6 Mei]] [[1941]]
| termyneinde2 = [[5 Maart]] [[1953]]
| vise2 =
| voorganger2 = [[Wjatsjeslaf Molotof]]
| opvolger2 = [[Georgi Malenkof]]
| orde3 = Volkskommissaris van Verdediging van die Sowjetunie
| termynaanvang3 = [[19 Julie]] [[1941]]
| termyneinde3 = [[25 Februarie]] [[1946]]
| vise3 =
| eersteminister3 = Hyself
| voorganger3 = [[Semjon Timosjenko]]
| opvolger3 = Homself <small>(as Minister van Verdediging)</small>
| orde4 = Minister van Verdediging van die Sowjetunie
| termynaanvang4 = [[25 Februarie]] [[1946]]
| termyneinde4 = [[3 Maart]] [[1947]]
| eersteminister4 = Hyself
| voorganger4 = Homself
| opvolger4 = [[Nikolai Boelganin]]
| orde5 = Voorsitter van die Staats-<br />verdedigingskommissie
| termynaanvang5 = [[1941]]
| termyneinde5 = [[1945]]
| vise5 =
| voorganger5 =
| opvolger5 =
| orde6 = Volkskommissaris van Nasionaliteite
| termynaanvang6 = [[1917]]
| termyneinde6 = [[1923]]
| vise6 =
| voorganger6 = [[Wladimir Lenin]]
| opvolger6 =
| eggenoot =
| kinders =
| alma_mater =
| religie = Geen (ateïs)
| toekennings = {{Held van die Sowjetunie}} {{Held van die Sowjetunie}}
| handtekening = Stalin Signature.svg
}}
'''Josef Wissarionowitsj Stalin''' ([[Georgies]]: იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი; [[Russies]]: Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин; 18 Desember 1878 - 5 Maart 1953), in [[Georgië]] gebore as Ioseb Djoegasjwili (იოსებ ჯუღაშვილი), was van 1922 tot met sy dood in 1953 die algemene sekretaris van die Kommunistiese Party van die [[Sowjetunie]] se sentrale komitee. Tydens hierdie tydperk het hy 'n staatsbestel gevestig waarna deesdae verwys word as [[Stalinisme]]. As een van verskeie sekretarisse van die sentrale komitee was Stalin se amptelike posisie aanvanklik beperk, maar hy het geleidelik sy mag gekonsolideer en die [[de facto]]-leier van die party en [[diktator|elected offical]] van die [[Sowjetunie]] geword.<ref>Bullock, bl. 548, "both dictators".
:Ulam, bl. xiv, "the dictator not only deprived".
:Davies, Harris, bl. 108, "Stalin as dictator".
:Mawdsley, bl. 1, "effectively a dictator".
:Overy, bl. 17, "and, later, as dictator"</ref>
Stalin het 'n staatsbeheerde ekonomie in die Sowjetunie gevestig en vinnige industrialisasie afgedwing op 'n grootliks landelike bevolking. Tegelykertyd is die kollektivering van die landbousektor geforseer. Terwyl die Sowjetunie in 'n kort tydjie omgeskakel is van 'n landelike ekonomie tot 'n groot nywerheidsmag, het miljoene mense gesterf weens hongersnood en armoede wat gevolg het op ernstige ekonomiese omverwerping en die Kommunistiese Party se beleid. Teen die einde van die 1930's het Stalin ook die [[Groot Suiwering]] van stapel gestuur, wat 'n groot veldtog van verdrukking was. Miljoene mense wat daarvan verdink is dat hulle 'n bedreiging vir die party ingehou het, is om die lewe gebring of na [[Goelag]]-arbeiderskampe in verafgeleë gebiede van [[Siberië]] of Sentraal-Asië gestuur. 'n Aantal etniese groepe in Rusland is ook onderwerp aan gedwonge hervestiging.<ref>{{cite book | last = Hakim | first = Joy | title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz | publisher = Oxford University Press | date = 1995 | location = New York | pages = | url =https://archive.org/details/historyofusbook50000haki| doi = | id = | isbn = 0-19-509514-6 }}</ref>
Tydens Stalin se heerskappy het die Sowjetunie 'n deurslaggewende rol gespeel om Nazi-Duitsland tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] (1939–1945) te verslaan. Anders as sy teenspeler Adolf Hitler het Stalin nouliks ingemeng by militêre besluite en oorlogvoering grootliks oorgelaat aan sy ervare generaals – onder wie Rusland se berugte en gevreesde Generaal Winter met sy ysige koue en swaar sneeuvalle gedurende die wintermaande en modderlandskappe in die lente wat vyandelike militêre bewegings belemmer of tot stilstand dwing. Onder Stalin se leierskap het die Sowjetunie een van net twee groot [[supermoondheid|supermoondhede]] in die na-oorlogse tydperk geword, 'n status wat die Sowjetunie vir bykans vier dekades na sy dood sou behou tot met die ontbinding van die Sowjetunie in 1990.
== Inleiding ==
[[Lêer:Ji8, 3-1, Sino-Soviet Friendship, 1950.jpg|duimnael|links|Josef Stalin en [[Mao Zedong]] op 'n [[posseël]] van die [[Volksrepubliek China]] in 1950]]
Stalin is op 18 Desember 1878<ref>Al die bronne rondom Stalin se geboortedatum is nie heeltemal konsekwent nie dus bestaan daar twyfel oor die presiese datum, daar is egter 'n inskrywing in die rekords van die Uspensky Kerk in Gori, [[Georgië]] wat 'n Iosif Dzhugashvili aangee as gebore op 18 Desember 1878. Hierdie geboortedatum is ook op sy Skoolverlatingsertifikaat aangedui, in sy polisie-lêer tydens die Tsaar se bewind, ook in 'n arrestasie rekord van 18 April 1902 wat sy ouderdom as 23 jaar aangee en al die ander voor-rewolusionêre dokumente. Stalin het ook 18 Desember 1878 in 'n curriculum vitae aangedui as sy geboortedatum in 1921 in sy eie handskrif.
Na sy oorname in 1922 is die datum egter verander na [[21 Desember]] [[1879]] en dit was dan ook die datum waarop sy geboortedag in die [[Sowjetunie]] gevier is.</ref> in [[Georgië]] gebore as '''Ioseb Dzjoegasjwili''' ([[Georgies]]: იოსებ ჯუღაშვილი), maar was beter bekend onder die selfaangenome naam Josef Stalin (Stalin beteken "man van staal"<ref>Halfin, Igal. Terror in My Soul: Communist autobiographies on trial, bl. 15.[http://books.google.com/books?id=TVOBqYG86EIC&pg=PA15&lpg=PA15&dq=stalin+%22made+of+steel%22&source=web&ots=NLvm3AZVkm&sig=6HLmXFraE4Ql3-UsU-oTlNsTKrk] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20140917230207/http://books.google.com/books?id=TVOBqYG86EIC&pg=PA15&lpg=PA15&dq=stalin+%22made+of+steel%22&source=web&ots=NLvm3AZVkm&sig=6HLmXFraE4Ql3-UsU-oTlNsTKrk |date=2014-09-17}}</ref>). Stalin het in 1922 die Algemene Sekretaris van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie geword. Na die dood van [[Lenin|Wladimir Lenin]] in 1924 was hy in 'n magstryd met [[Leon Trotsky]] gewikkel, wat hy gewen het. Trotsky is uit die party geskors en uit die Sowjetunie verban.
In die 1930's het Stalin 'n suiwering van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie van stapel gestuur wat later as die [[Groot Suiwering]] bekend gestaan het. Dit was 'n veldtog van politiese verdrukking, vervolging en teregstelling sonder gelyke wat sy hoogtepunt in 1937 bereik het.
Stalin se heerskappy het 'n langdurige impak gehad op die Sowjetunie tot met die ineenstorting daarvan in 1991. Hy het beweer dat sy beleid op [[Marxisme]] en [[Leninisme]] geskoei was. Tans word daar algemeen na sy politiese en ekonomiese stelsel as [[Stalinisme]] verwys. [[Maoiste]] en ander groepe beweer dat hy die laaste ware sosialistiese leier in die geskiedenis van die Sowjetunie was. Stalin het die sogenaamde [[Nuwe Ekonomiese Beleid]] van die 1920's in 1928 vervang met sy [[vyfjaarplan]]ne en omstreeks dieselfde tyd met [[gemeenskapsboerdery]]e. Die Sowjetunie is teen die einde van die 1930's omgeskakel van 'n grootliks landelike gemeenskap tot 'n groot nywerheidsmag.<ref name="RedTsar">Simon Sebag Montefiore. ''Stalin: The Court of the Red Tsar'', Knopf, 2004 ({{ISBN|1-4000-4230-5}}).</ref><ref>''Russia's War: A History of the Soviet Effort: 1941–1945'', {{ISBN|0-14-027169-4}}.</ref><ref>Richard Overy, ''The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia'', {{ISBN|0-393-02030-4}}.</ref>
Beslaglegging op [[graan]] en ander voedsel deur Sowjet-owerhede op sy bevel het bygedra tot 'n hongersnood tussen 1932 en 1934. Veral in die belangrikste landboustreke van die Sowjetunie, die [[Oekraïne]], [[Kazachstan]] en die noordelike [[Kaukasus]], het dit gelei tot die dood van miljoene mense. Baie plattelandse boere wat die gedwonge kollektivisme en beslaglegging op graan teengestaan het, is onderdruk, veral die welvarendes wat as "[[koelak]]ke" bekend gestaan het.<ref>http://www.hup.harvard.edu/catalog/COUBLA.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510144725/http://www.hup.harvard.edu/catalog/COUBLA.html |date=10 Mei 2008 }} [[The Black Book of Communism]]</ref>
Die hewigste aanvalle van die Nazi's in Duitsland was op die Sowjetunie gemik (sowat 75% van die [[Wehrmacht]] se magte) en dus kan die Sowjetunie onder Stalin se bydrae tot die oorwinning oor Nazi-Duitsland in die [[Tweede Wêreldoorlog]] as deurslaggewend beskou word (in die Sowjetunie het die oorlog as die Groot Patriotiese Oorlog bekend gestaan). Na die oorlog het Stalin die Sowjetunie as een van die twee [[supermoondheid|supermoondhede]] gevestig, 'n status wat die Sowjetunie gehandhaaf het vir bykans vier dekades na sy dood in 1953.
Stalin het tydens sy heerskappy, versterk deur 'n [[persoonlikheidskultus]], verskeie werklike en denkbeeldige vyande beveg deur sy sekuriteitsorgane, soos onder andere die [[FSB#Van die Tsjeka tot die FSB|NKWD]] (die voorloper van die [[KGB]]). Miljoene mense het omgekom deur [[hongersnood]], menseslagtings en gedwonge verskuiwings asook in die [[Goelag]]. [[Nikita Chroesjtsjof]], Stalin se opvolger, het Stalin se heerskappy en sy persoonlikheidskultus in 1956 verwerp en 'n proses van destalinisasie van stapel gestuur wat deels gelei het tot die skeuring in die verhouding van die Sowjetunie met China.
== Jeugjare ==
[[Lêer:Stalin 1902.jpg|duimnael|links|upright|Josef Stalin in 1902]]
[[Lêer:Stalin's Mug Shot.jpg|duimnael|links|upright|Die polisierekord van "I.W. Stalin" van die geheime polisie in Sint Petersburg uit 1911.<ref name="Young Stalin">Simon Sebag Montefiore. Young Stalin. 2007. {{ISBN|978-0-297-85068-7}}</ref>]]
Stalin is gebore as die seun van Wissarion Dzjoegasjwili en Ekaterina Geladze. Sy moeder was 'n gebore lyfeiene. Sy vader was 'n skoenmaker wat sy eie winkel besit het. Stalin was hulle derde kind; hul twee oudste seuns het albei vroeg gesterf.<ref>http://books.guardian.co.uk/poetry/features/0,,2083062,00.html</ref><ref>{{Verwys web |url=http://www.newcriterion.com/articles.cfm/birth-of-a-despot-3654 |titel=Birth of a despot by Alexander Nazaryan |webwerf=www.newcriterion.com |argief-url=https://web.archive.org/web/20160610181627/http://www.newcriterion.com/articles.cfm/birth-of-a-despot-3654 |argiefdatum=10 Junie 2016 |url-status=lewendig}}</ref>
Aanvanklik het die Dzjoegasjwili's 'n gelukkige en vooruitstrewende bestaan gevoer, maar Stalin se pa het 'n alkoholis geword,<ref>Ludwig, Arnold M., ''King of the Mountain: The Nature of Political Leadership'', University Press of Kentucky, 2002, {{ISBN|0-8131-9068-1}} bl. 152</ref> wat geleidelik daartoe gelei het dat sy besigheid misluk het en dat hy toenemend gewelddadig opgetree het teenoor sy vrou en kind. Soos hulle geldelike toestand versleg het, moes Stalin se gesin noodgedwonge gereeld rondtrek; ten minste nege keer in Stalin se eerste tien lewensjare.<ref name="Young Stalin"/>
Die dorp waar Stalin grootgeword het, was 'n gewelddadige, wettelose plek. Daar was slegs 'n klein polisiemag en 'n kultuur van geweld wat bende-oorloë en georganiseerde straatgevegte ingesluit het. Daar is ook op 'n gereelde grondslag stoeigevegkompetisies gereël. Stalin het as kind ook aan die straatgevegte deelgeneem en was nie bang om teenstanders aan te durf wat baie sterker as hyself was nie. Hy is dan ook dikwels ernstig beseer in sulke gevegte.<ref name="Young Stalin" />
Op sewejarige ouderdom het Stalin [[pokke]] gekry en is sy gesig lelik geskend deur die siekte. Hy het later sy foto's laat dokter om die merke minder opsigtelik te maak.
Sy moedertaal was Georgies. Hy het eers op agt- of negejarige ouderdom Russies leer praat en het altyd 'n sterk Georgiese aksent gehad.
Op die ouderdom van 10 het Stalin aan die Gori-kerkskool begin skoolgaan. Sy skoolmaats was meestal seuns van welvarende priesters, amptenare en handelaars.
Hy en sy maats het meestal Georgies gepraat, maar hulle is in die skool gedwing om Russies te praat ('n beleid van tsaar [[Aleksander III van Rusland|Aleksander III]]). Stalin was egter 'n skrander leerling en het hoë punte in al sy vakke behaal. Hy het in die koor gesing en is selfs soms gehuur om op troues te sing. Hy het ook gedigte geskryf en was later jare bekend vir sy vaardigheid in dié verband.<ref name="Young Stalin" />
Kort na hy die skool verlaat het, het Stalin die skrywes van [[Wladimir Lenin]] ontdek en besluit om 'n [[Marxisme|Marxistiese]] rewolusionêr te word en het hy uiteindelik in 1903 by Lenin se Bolsjewiste aangesluit. Nadat die [[Ochranka]] (die Tsaar se geheime polisie) hom geteiken het oor sy aktiwiteite het hy voltyds 'n rewolusionêr en misdadiger geword. Hy het een van die [[Bolsjewis]]te se belangrikste aktiviste in die Kaukasus geword, waar hy paramilitêre magte georganiseer het, stakings gereël het, propaganda versprei het en geld versamel het deur banke te beroof, mense vir lospryse ontvoer het en deur mense af te pers.
In die somer van 1906 is Stalin met Ekaterina Swanidze getroud wat later geboorte geskenk het aan sy eerste kind, Jakof. Stalin het tydelik uit die Kommunistiese Party bedank oor hulle 'n verbod op bankrowe gehad het, waarna hy betrokke was by 'n reuse roof op 'n bank wat gelei het tot die dood van 40 mense. Hy het hierna na [[Bakoe]] gevlug waar Ekaterina aan tifus oorlede is. In Baku het Stalin Moslem [[Aserbeidjan|Aseri's]] en [[Iran|Perse]] georganiseer in die uitvoer van ondermynenende aktiwiteite, insluitend moorde op baie van die [[Swart Honderd]], 'n regse groep ondersteuners van die [[tsaar]], asook ander afpersings, geldvervalsing en rooftogte.
Stalin is sewe keer gevange geneem en [[Siberië]] toe gestuur, maar het buiten die laaste keer elke keer ontsnap. Na sy vrylating het hy in April 1912 'n koerant genaamd ''[[Prawda]]'' in [[Sint Petersburg]] oorgeneem. Hy het uiteindelik die naam "Stalin" aangeneem vanaf die Russiese woord vir [[staal]], wat hy gebruik het as sy skuilnaam in sy artikels.
=== Stalin se rol tydens die Russiese Rewolusie van 1917 ===
{{Hoofartikel|Russiese Rewolusie (1917)}}
Na Stalin se terugkeer na [[Sint Petersburg]] van Siberië af het hy [[Wjatsjeslaf Molotof]] en [[Aleksander Sjliapnikof]] as redakteurs by ''Prawda'' uitgewerk en hulle vervang. Hy het aanvanklik [[Aleksander Kerenski]] se oorgangsregering gesteun, maar na Lenin se verkiesing tot die leierskap van die Kommunistiese Party op die party se konferensie in April [[1917]] het hy en ''Prawda'' die omverwerping van dié regering ondersteun. By dieselfde konferensie is Stalin verkies tot die Bolsjewiste se Sentrale Komitee.
Nadat Lenin deelgeneem het aan 'n mislukte staatsgreep het Stalin vir Lenin bygestaan en hom gehelp om te ontsnap. Om 'n bloedbad te vermy het hy die beleërde Bolsjewiste opdrag gegee om oor te gee. Hy het Lenin na Finland gesmokkel en leierskap van die Bolsjewiste aanvaar. Nadat die Bolsjewiste-gevangenes vrygelaat is om te help met die verdediging van Sint Petersburg in Oktober 1917 het die Bolsjewiste se Sentrale Komitee gestem ten gunste van 'n opstand.
Op [[7 November]] het Stalin, Lenin en die res van die Sentrale Komitee die staatsgreep teen die Kerenski-regering vanaf die [[Smolni-instituut]] gekoördineer – die sogenaamde [[Russiese Rewolusie (1917)|Oktober-rewolusie]]. Kerensky het die hoofstad verlaat om die koninklike magte aan die Duitse front om hulp te vra. Teen [[8 November]] is die [[Winterpaleis]] bestorm en is Kerenski se kabinet gearresteer.
== Vyfjaarplanne ==
Die ekonomie van die Sowjetunie is toe geheel en al onder staatsbeheer geplaas. Volgens 'n besluit van die 15e partykongres aan die einde van [[1927]] is daar begin met die opstel van vyfjaarplanne vir ekonomiese ontwikkeling. Die eerste plan het in Oktober [[1928]] in werking getree. ’n Staatskommissie van 'n paar honderd ekonome en deskundiges was verantwoordelik vir die ekonomiese beplanning vir 150 miljoen mense en die Sowjetunie het op die drempel van 'n nuwe fase in sy ontwikkeling gestaan.
Stalin wou die kollektivisering van die landbou op die platteland versnel en die koelakke uitskakel. ’n Golf van terreur het die land getref: in 1932 was meer as die helfte van die boerderye gekollektiviseer, terwyl 'n paar miljoen koelakke gedeporteer is; duisende het in strafkampe gesterf. Die landbou self het aanvanklik min baat hierby gevind. Die boere se verset teen die staatsbeleid het tot enorme dalings in produksie gelei, en in die tydperk tussen [[1929]] en [[1932]] het die veestapel tot minder as die helfte gekrimp.
Die uiteindelike doel van die strawwe beleid was om die hoogste moontlike opbrengs teen die laagste moontlike koste te verkry sodat die nywerheid goedkoop gevoed kon word en, waar moontlik, ook deur voedseluitvoere gefinansier kon word: industrialisering was die hoofdoel van die vyfjaarplanne. Die klem het hier geheel en al op die swaar en primêre nywerhede geval. Die verbruikersnywerheid was onder aan die voorranglys. Hidrokragsentrales, hoogoonde, trekkerfabrieke en spoor- en waterweë is in 'n snelle tempo gebou en nuwe myne is oopgestel. Nuwe nywerheidstede het letterlik uit die grond verrys, en die land is op groot skaal geëlektrifiseer. Opleiding is aan arbeiders verskaf en analfabetisme is op groot skaal beveg.
Met ’n stelsel van toelaes wat naas die lae basiese lone betaal is, is daar geprobeer om arbeiders tot die uiterste aan te moedig. Die poging het geslaag: in [[1930]] het die nywerheid net 53 % van die nasionale produk gelewer, maar in 1932 het dit reeds gestyg tot meer as 70 %. Teen die einde van 1932 is bekend gemaak dat die mikpunt van die eerste vyfjaarplan reeds in 4 jaar bereik is en dat die 2e plan in 1933 in werking sou tree. Spesiale aandag is nou ook aan die ekonomiese opbou van die oostelike gebiede in [[Siberië]] gegee.
Toe 'n mynwerker, ene Stachanof, in 1935 in een werkdag daarin geslaag het om sowat 100 ton erts, wat baie meer as die aanvaarde daaglikse norm was, te win, is hy in 'n nasionale veldtog as voorbeeld aan ander werkers voorgehou. Afgesien van die Stachanof-beweging het die regering die bevolking se geesdrif ook probeer aanwakker deur 'n beroep te doen op hul nasionale trots en deur die invoering van 'n leierskultus rondom Stalin. Jeugorganisasies soos die [[Jong Pioniers]] en die Komsomol moes die staat help om die jeug na sy hand groot te maak.
Ook die kulturele lewe is in diens van die staat gestel: 'n positiewe moraal, herkenbare musiek, realistiese skilderkuns en die verering van die heroïek van die werkende massas is op die voorgrond geplaas. Partybyeenkomste en –kongresse is verwater tot applous vir die besluite van die groot leier, die geliefde Kameraad, die Wyse, die Vader. In [[1936]] is 'n nuwe grondwet, wat die Sowjetunie se oorgang na die Kommunisme moes aandui, aanvaar.
Op die oog af was dit ’n knap stuk werk, maar in werklikheid was dit niks anders as 'n fasade nie. Grondbesit was onderhewig aan die staatsbelang, terwyl misdade teen die staat so wyd omskryf is dat die streng strawwe wat daarvoor neergelê is, maklik opgelê kon word. Die werklike wet is deur Stalin, die Kommunistiese Party en die GPOe (staatsdireksie vir politieke sake) neergelê. Die GPOe het later die Tsjeka geword, en is in 1934 herdoop tot die MKVD (volkskommissariaat vir binnelandse sake).
In [[1946]] is die naam na MGB (ministerie vir staatsveiligheid) verander en in 1953 na [[KGB]] (komitee vir staatsveiligheid). Die geheime polisie het "verdagtes" voor die voet in hegtenis geneem en die skuld vir tekorte in die beplanning en ander teenslae is keer op keer op beproefde sondebokke soos saboteurs, koelakke, Mensjewiste en Trotskiste gepak.
== Die suiwerings ==
Op [[1 Desember]] [[1934]] is die Leningradse partysekretaris, [[Sergei Kirof|Sergej Kirof]], doodgeskiet in 'n sluipmoordaanval wat waarskynlik met Stalin se medewete plaasgevind het. Dit het 'n nuwe golf van terreur meegebring wat die lewens van miljoene Sowjetburgers geëis het (volgens sommige ramings het die Stalin-regime die lewens van 20 miljoen mense geëis). In 'n reeks skynverhore is 'n aantal leiersfigure uit die 1917-revolusie, onder andere Kamenjef, Zinowjef, Boecharin en Rykof, ter dood veroordeel. Ander is tot selfmoord gedryf.
Ook die leër was nie teen die aanslag van Stalin se polisie bestand nie: reeds in [[1937]] is maarskalk [[Michail Toechatsjewksi|Michail Mikolajewitsj Toechatsjewksi]] (1893–1937) na ’n verhoor agter geslote deure saam met 8 generaals ter dood veroordeel. Dieselfde lot het talle ander generaals en hoë offisiere van die [[Rooi Leër]] te beurt geval. Uiteindelik het die leiers van Stalin se terreurveldtog, Henrich [[Grigorjewitsj Jagoda]] (1891–1938) en [[Nikolai Jezjof|Nikolai lwanowitsj Jezjof]] (1895–1940?), ook slagoffers van die terreur geword.
Met die aanstelling van [[Lawrenti Beria|Lawrenti Pawlowitsj Beria]] (1899–1953) as hulle plaasvervanger het daar 'n mate van versagting ingetree. Kort voor die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog was die geïndustrialiseerde Sowjetstaat volkome "eensgesind". Stalin se posisie was onaantasbaar en die party was gesuiwer van sy ou idealistiese elemente en gelaai met tegnokrate en opportunistiese magsbestuurders. By die partykongres in 1939 kon Stalin aankondig dat die suiweringsproses afgehandel was.
== Die groot patriotiese oorlog ==
Voor Stalin aan die bewind gekom het, was die Sowjetunie se buitelandse beleid nie baie ideologies van aard nie. Daar is nie soseer na wêreldrevolusie gestreef nie, maar eerder na die normalisering van buitelandse betrekkinge. Stalin se beleid van "sosialisme in een land", en die feit dat die Sowjetunie sy invloed in [[China]] kwyt was na die magsgreep deur [[Chiang Kai-shek|Tsjiang Kai-sjek]] in 1927, het die neiging versterk. Die ontspanningspolitiek van die twintigerjare is deur die Sowjetunie gesteun.
Moskou het die betekenis van die opkomende [[Fascisme]] aanvanklik sterk onderskat. Die Duitse [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie|Kommunistiese Party]] het in opdrag van die Komintern (die Sowjetliggaam wat die bande met die Kommunistiese beweging buite die Sowjetunie in stand gehou en die beleid bepaal het) niks gedoen om die Weimarrepubliek te verdedig nie. Toe Hitler aan die bewind kom en onmiddellik die Kommuniste onderdruk, het die Sowjetregering sy beleid verander. In 1934 het die Sowjetunie lid van die Volkebond geword.
Die Russiese minister van buitelandse sake, [[Maksimowitsj Litwinof]] (1876–1951), het steun probeer werf vir 'n stelsel van kollektiewe beveiliging. Die Kornintern het hom beywer vir die vorming van anti-Fascistiese "volksfrontregerings" saam met Sosiaal-Demokrate (laasgenoemde is nog kort tevore as verraaiers van die arbeidersklas voorgehou). Die Sowjetunie se betrokkenheid by die Spaanse Burgeroorlog en die suiwerings binnelands het nie veel bygedra om die heersende wantroue teenoor die Sowjetunie uit die weg te ruim nie.
Die feit dat [[Frankryk]] en [[Brittanje]] nie baie gretig was om saam met Stalin 'n front teen Duitsland te vorm nie, het by Stalin die indruk gewek dat die Weste Hitler se aggressie na die Ooste sou herlei: Litwinof, wat hom vir [[kollektiewe veiligheid]] beywer het, is deur [[Wjatsjeslaf Zoedof|Wjatsjeslaf]] Michailowitsj Molotof vervang en in Augustus [[1939]] het hy 'n nie-aanvalsverdrag met Duitsland gesluit. Die sogenaamde Molotof-Ribbentropverdrag was veral belangrik vanweë die geheime ooreenkomste ingevolge waarvan die Duitsers verskeie gebiede in die Ooste in die Sowjetunie se hande gelaat het.
Na [[Adolf Hitler|Hitler]] se aanval op [[Pole]], wat die begin van die Tweede Wêreldoorlog was, het Russiese soldate op [[17 September]] [[1939]] Oos-Pole, [[Estland]], [[Letland]] en [[Litaue]] binnegeval. [[Finland]] het hom verset en op 30 November 1939 het die [[Rooi Leër]] die land aangeval. Die Finne het hulle egter sterk verset, en ingevolge die vrede wat uiteindelik in Maart 1940 gesluit is, het die Russe hulle neergelê by net 'n klein bebiedsuitbreiding. In die somer van 1940 is die sowjetisering van die Oosseestate deurgevoer.
Die state is omgeskep in sowjetrepublieke wat gevra het dat hulle in die Sowjetunie opgeneem moes word. In Junie [[1940]] is [[Roemenië]] gedwing om [[Bessarabië]] af te staan. Die samewerking met Hitler was egter allermins 'n waarborg vir vrede: op [[22 Junie]] [[1941]] het Duitse troepe die Sowjetunie binnegeval. Aanvanklik was daar min verset, aangesien Stalin geweier het om die grensverdediging te versterk sodat Hitler nie verder uitgetart sou word nie. Na die aanvanklike verwarring het Stalin egter die leiding in die "groot vaderlandse oorlog" op hom geneem, nie alleen as partyleier nie, maar ook as regeringsleier en volkskommissaris vir verdediging. Bevolkingsgroepe aan wie se lojaliteit Stalin getwyfel het, soos die Wolga-Duitsers en die Krim-Tartare, is nie by die stryd betrek nie.
Toe die Duitse inval in die Sowjetunie misluk, was die lot van die Duitse heerskappy in [[Wes-Europa]] ook verseël. Die geweldige prestasie het groot offers van die Sowjetunie geëis: meer as 20 miljoen mense het gesneuwel, terwyl daar na die oorlog 25 miljoen dakloses was. ’n Groot deel van die nywerheid en die landbougebied was ook verwoes. Aan die ander kant het die Sowjetunie se invloed en aansien geweldig toegeneem. In die onderhandeling by die konferensies in [[Teheran]], [[Jalta]] en [[Potsdam]] was "Uncle Joe", soos die pers Stalin genoem het (blykbaar was dit president Franklin D. Roosevelt wat na Stalin dikwels verwys het as "good old Uncle Joe"<ref>Edvard Radzinsky: ''Stalin. The First In-depth Biography Based on Explosive New Documents from Russia's Secret Archives''. New York, NY: Anchor Books/Knopf Doubleday Publishing 1997, bl. 4</ref>), net so 'n belangrike onderhandelaar soos [[Winston Churchill|Churchill]] en Roosevelt.
Die Westerse lande het egter nie ag geslaan op die Russiese behoefte aan 'n veilige grens sodat hy nie deur verdere aanvalle uit [[Duitsland]] in gevaar gestel sou kon word nie. Aan die ander kant kon die Westerse leiers, wat vas gestaan het by ’n parlementêre vorm van demokrasie, nooit Stalin se behoefte aan veiligheid geheel en al bevredig nie aangesien dit op volslae onderworpenheid aan hom sou neerkom.
== Ná 1945 ==
[[Lêer:Stalin's casket on howitzer carriage draught by horses.jpg|duimnael|Stalin se begrafnis op 9 Maart 1953 in Moskou]]
Na die Tweede Wêreldoorlog kon die Sowjetunie met sy "bevrydingsbesettingsleërs" 'n beslissende invloed op die politieke ontwikkelinge in die Oos-Europese state uitoefen. In 1946 het Churchill die term Ystergordyn die eerste keer gebruik om die Russiese invloedsfeer aan te dui. Die ontploffing van die eerste Russiese atoombom en die feit dat Kommuniste in [[1949]] in [[China]] aan die bewind gekom het, het die Weste verder oortuig dat hy hom teen Moskou se strewe na wêreldmag moes verset.
In [[1948]] het daar 'n breuk tussen die [[Sowjetunie]] en [[Joego-Slawië]] onder maarskalk [[Tito]] ontstaan. Dit het daartoe gelei dat Stalin die Russiese greep op die ander Oos-Europese lande binne sy invloedsfeer verstewig het. Die sogenoemde Titoïste-verhore in [[Hongarye]] en [[Tsjeggo-Slowakye]] in die jare van [[1950]] tot [[1952]] was 'n herhaling van die skynverhore van die dertigerjare. Nasionalisties-gesinde Kommuniste is uit hul poste ontslaan en deur Staliniste vervang. In [[1947]] al het die Kornintern in die vorm van die Kominform herleef.
[[Lêer:AMO ZIL zis-115 Stalin.JPG|duimnael|links|Stalin se gepantserde voertuig, 'n ZIL ZiS-115 van 1951]]
Dit is tot stand gebring in reaksie op die [[Marshall-plan]], waarmee die [[VSA]] na die oorlog ekonomiese hulp aan Wes Europese state verleen het. Selfs vir Stalin se getrouste medewerkers was die laaste jare van sy bewind 'n onsekere tyd. Voordat hy egter sover kon kom om die bestuur van die party weer eens te suiwer, is hy op [[5 Maart]] [[1953]] dood weens breinbloeding. Stalin se lyk is opgebaar sodat die publiek enkele dae lank afskeid kon neem van die Sowjetleier. Die openbare rouproses het soms histeriese afmetings aangeneem. Op die laaste dag, waarop Stalin openbaar opgebaar gelê het, is honderde Moskouers dood in 'n massapaniek.
Die anti-Semitiese veldtog wat Stalin sedert 1949 beplan het en waarmee daar kort voor sy dood begin is, is na sy dood gestaak. Beria, die gevreesde leier van die geheime polisie, is in hegtenis geneem en tereggestel, en die verheerliking van persone is ook op die agtergrond geskuif.
Die nuwe regeringsleier, Georgi Maximilianowitsj Malenkof ([[1901]]−[[1988]]), het hom meer toegespits op die uitbreiding van die konsumpsie en verbruiksgoederebedryf. Op die 20e partykongres in [[1956]] het [[Nikita Chroesjtsjof]] hom in ’n "geheime" toespraak teen Stalin se misbruik van mag uitgespreek. Hiermee het 'n tydperk van destalinisasie aangebreek. In [[1961]] is Stalin se lyk, wat aanvanklik langs dié van Lenin in die mausoleum op die [[Rooiplein|Rooi Plein]] gelê het, verwyder, maar daarmee was die spore wat Stalin se skrikbewind binne en buite die Sowjetunie gelaat het, nog lank nie uitgewis nie.
Sy invloed in [[Oos-Europa]] en op die ontwikkeling van internasionale betrekkinge na die [[Tweede Wêreldoorlog]] kan nie onderskat word nie. Hy was nie ’n kommunistiese ideoloog nie, maar 'n magspolitikus wat niks of niemand ontsien het nie. Sy teoretiese geskrifte was nie van enige wesenlike belang nie. Oor die kolossale totalitêre magsapparaat wat hy in die [[USSR]] agtergelaat het, bestaan daar groot misnoeë. Dit het hom egter een van die hooffigure van sy tyd en een van die belangrikste, hoewel nie die inspirerendste nie, leiers in die Russiese geskiedenis gemaak.
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Bronne ==
* [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0-908409-67-2}}, volume 26, bl. 156 – 159
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn|Joseph Stalin}}
{{en-vertaal|Joseph Stalin}}
{{Leiers SuRu}}
{{Time-persone van die jaar}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Stalin, Josef}}
[[Kategorie:Russe in die Eerste Wêreldoorlog]]
[[Kategorie:Russe in die Tweede Wêreldoorlog]]
[[Kategorie:Russiese militariste]]
[[Kategorie:Russiese politici]]
[[Kategorie:Georgiërs]]
[[Kategorie:Ateïste]]
[[Kategorie:Diktators]]
[[Kategorie:Kommuniste]]
[[Kategorie:Maarskalke]]
[[Kategorie:Ministers van Verdediging]]
[[Kategorie:Premiers]]
[[Kategorie:Rewolusioniste]]
[[Kategorie:Sowjetse staatshoofde]]
[[Kategorie:Geboortes in 1879]]
[[Kategorie:Sterftes in 1953]]
[[Kategorie:Josef Stalin| ]]
62s6weeesfieeim6lw08z3xtxjykfu3
3373509
3373508
2026-11-17T20:03:19Z
OutoModerator
183924
Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-60849-39|~2026-60849-39]] ([[User talk:~2026-60849-39|bespreking]]) teruggerol na laaste weergawe deur [[User:OutoModerator|OutoModerator]]
3306834
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Ampsbekleër
| naam = Josef Stalin
| beeld = CroppedStalin1943.jpg
| beeldonderskrif = Stalin in 1943
| orde = Algemene Sekretaris van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie
| termynaanvang = [[3 April]] [[1922]]
| termyneinde = [[5 Maart]] [[1953]]
| vise =
| voorganger = Amp geskep
| opvolger = [[Georgi Malenkof]]
| geboortedatum = [[18 Desember]] [[1878]]
| geboorteplek = [[Gori]], [[Georgië]]
| sterftedatum = [[5 Maart]] [[1953]]
| sterfteplek = [[Moskou]], [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|Russiese SFS]], [[Sowjetunie]]
| party = [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie]]
| orde2 = Eerste Minister van die Sowjetunie
| termynaanvang2 = [[6 Mei]] [[1941]]
| termyneinde2 = [[5 Maart]] [[1953]]
| vise2 =
| voorganger2 = [[Wjatsjeslaf Molotof]]
| opvolger2 = [[Georgi Malenkof]]
| orde3 = Volkskommissaris van Verdediging van die Sowjetunie
| termynaanvang3 = [[19 Julie]] [[1941]]
| termyneinde3 = [[25 Februarie]] [[1946]]
| vise3 =
| eersteminister3 = Hyself
| voorganger3 = [[Semjon Timosjenko]]
| opvolger3 = Homself <small>(as Minister van Verdediging)</small>
| orde4 = Minister van Verdediging van die Sowjetunie
| termynaanvang4 = [[25 Februarie]] [[1946]]
| termyneinde4 = [[3 Maart]] [[1947]]
| eersteminister4 = Hyself
| voorganger4 = Homself
| opvolger4 = [[Nikolai Boelganin]]
| orde5 = Voorsitter van die Staats-<br />verdedigingskommissie
| termynaanvang5 = [[1941]]
| termyneinde5 = [[1945]]
| vise5 =
| voorganger5 =
| opvolger5 =
| orde6 = Volkskommissaris van Nasionaliteite
| termynaanvang6 = [[1917]]
| termyneinde6 = [[1923]]
| vise6 =
| voorganger6 = [[Wladimir Lenin]]
| opvolger6 =
| eggenoot =
| kinders =
| alma_mater =
| religie = Geen (ateïs)
| toekennings = {{Held van die Sowjetunie}} {{Held van die Sowjetunie}}
| handtekening = Stalin Signature.svg
}}
'''Josef Wissarionowitsj Stalin''' ([[Georgies]]: იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი; [[Russies]]: Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин; 18 Desember 1878 - 5 Maart 1953), in [[Georgië]] gebore as Ioseb Djoegasjwili (იოსებ ჯუღაშვილი), was van 1922 tot met sy dood in 1953 die algemene sekretaris van die Kommunistiese Party van die [[Sowjetunie]] se sentrale komitee. Tydens hierdie tydperk het hy 'n staatsbestel gevestig waarna deesdae verwys word as [[Stalinisme]]. As een van verskeie sekretarisse van die sentrale komitee was Stalin se amptelike posisie aanvanklik beperk, maar hy het geleidelik sy mag gekonsolideer en die [[de facto]]-leier van die party en [[diktator]] van die [[Sowjetunie]] geword.<ref>Bullock, bl. 548, "both dictators".
: Ulam, bl. xiv, "the dictator not only deprived".
: Davies, Harris, bl. 108, "Stalin as dictator".
: Mawdsley, bl. 1, "effectively a dictator".
: Overy, bl. 17, "and, later, as dictator"</ref>
Stalin het 'n staatsbeheerde ekonomie in die Sowjetunie gevestig en vinnige industrialisasie afgedwing op 'n grootliks landelike bevolking. Tegelykertyd is die kollektivering van die landbousektor geforseer. Terwyl die Sowjetunie in 'n kort tydjie omgeskakel is van 'n landelike ekonomie tot 'n groot nywerheidsmag, het miljoene mense gesterf weens hongersnood en armoede wat gevolg het op ernstige ekonomiese omverwerping en die Kommunistiese Party se beleid. Teen die einde van die 1930's het Stalin ook die [[Groot Suiwering]] van stapel gestuur, wat 'n groot veldtog van verdrukking was. Miljoene mense wat daarvan verdink is dat hulle 'n bedreiging vir die party ingehou het, is om die lewe gebring of na [[Goelag]]-arbeiderskampe in verafgeleë gebiede van [[Siberië]] of Sentraal-Asië gestuur. 'n Aantal etniese groepe in Rusland is ook onderwerp aan gedwonge hervestiging.<ref>{{cite book | last = Hakim | first = Joy | title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz | publisher = Oxford University Press | date = 1995 | location = New York | pages = | url =https://archive.org/details/historyofusbook50000haki| doi = | id = | isbn = 0-19-509514-6 }}</ref>
Tydens Stalin se heerskappy het die Sowjetunie 'n deurslaggewende rol gespeel om Nazi-Duitsland tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] (1939–1945) te verslaan. Anders as sy teenspeler Adolf Hitler het Stalin nouliks ingemeng by militêre besluite en oorlogvoering grootliks oorgelaat aan sy ervare generaals – onder wie Rusland se berugte en gevreesde Generaal Winter met sy ysige koue en swaar sneeuvalle gedurende die wintermaande en modderlandskappe in die lente wat vyandelike militêre bewegings belemmer of tot stilstand dwing. Onder Stalin se leierskap het die Sowjetunie een van net twee groot [[supermoondheid|supermoondhede]] in die na-oorlogse tydperk geword, 'n status wat die Sowjetunie vir bykans vier dekades na sy dood sou behou tot met die ontbinding van die Sowjetunie in 1990.
== Inleiding ==
[[Lêer:Ji8, 3-1, Sino-Soviet Friendship, 1950.jpg|duimnael|links|Josef Stalin en [[Mao Zedong]] op 'n [[posseël]] van die [[Volksrepubliek China]] in 1950]]
Stalin is op 18 Desember 1878<ref>Al die bronne rondom Stalin se geboortedatum is nie heeltemal konsekwent nie dus bestaan daar twyfel oor die presiese datum, daar is egter 'n inskrywing in die rekords van die Uspensky Kerk in Gori, [[Georgië]] wat 'n Iosif Dzhugashvili aangee as gebore op 18 Desember 1878. Hierdie geboortedatum is ook op sy Skoolverlatingsertifikaat aangedui, in sy polisie-lêer tydens die Tsaar se bewind, ook in 'n arrestasie rekord van 18 April 1902 wat sy ouderdom as 23 jaar aangee en al die ander voor-rewolusionêre dokumente. Stalin het ook 18 Desember 1878 in 'n curriculum vitae aangedui as sy geboortedatum in 1921 in sy eie handskrif.
Na sy oorname in 1922 is die datum egter verander na [[21 Desember]] [[1879]] en dit was dan ook die datum waarop sy geboortedag in die [[Sowjetunie]] gevier is.</ref> in [[Georgië]] gebore as '''Ioseb Dzjoegasjwili''' ([[Georgies]]: იოსებ ჯუღაშვილი), maar was beter bekend onder die selfaangenome naam Josef Stalin (Stalin beteken "man van staal"<ref>Halfin, Igal. Terror in My Soul: Communist autobiographies on trial, bl. 15.[http://books.google.com/books?id=TVOBqYG86EIC&pg=PA15&lpg=PA15&dq=stalin+%22made+of+steel%22&source=web&ots=NLvm3AZVkm&sig=6HLmXFraE4Ql3-UsU-oTlNsTKrk] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20140917230207/http://books.google.com/books?id=TVOBqYG86EIC&pg=PA15&lpg=PA15&dq=stalin+%22made+of+steel%22&source=web&ots=NLvm3AZVkm&sig=6HLmXFraE4Ql3-UsU-oTlNsTKrk |date=2014-09-17}}</ref>). Stalin het in 1922 die Algemene Sekretaris van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie geword. Na die dood van [[Lenin|Wladimir Lenin]] in 1924 was hy in 'n magstryd met [[Leon Trotsky]] gewikkel, wat hy gewen het. Trotsky is uit die party geskors en uit die Sowjetunie verban.
In die 1930's het Stalin 'n suiwering van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie van stapel gestuur wat later as die [[Groot Suiwering]] bekend gestaan het. Dit was 'n veldtog van politiese verdrukking, vervolging en teregstelling sonder gelyke wat sy hoogtepunt in 1937 bereik het.
Stalin se heerskappy het 'n langdurige impak gehad op die Sowjetunie tot met die ineenstorting daarvan in 1991. Hy het beweer dat sy beleid op [[Marxisme]] en [[Leninisme]] geskoei was. Tans word daar algemeen na sy politiese en ekonomiese stelsel as [[Stalinisme]] verwys. [[Maoiste]] en ander groepe beweer dat hy die laaste ware sosialistiese leier in die geskiedenis van die Sowjetunie was. Stalin het die sogenaamde [[Nuwe Ekonomiese Beleid]] van die 1920's in 1928 vervang met sy [[vyfjaarplan]]ne en omstreeks dieselfde tyd met [[gemeenskapsboerdery]]e. Die Sowjetunie is teen die einde van die 1930's omgeskakel van 'n grootliks landelike gemeenskap tot 'n groot nywerheidsmag.<ref name="RedTsar">Simon Sebag Montefiore. ''Stalin: The Court of the Red Tsar'', Knopf, 2004 ({{ISBN|1-4000-4230-5}}).</ref><ref>''Russia's War: A History of the Soviet Effort: 1941–1945'', {{ISBN|0-14-027169-4}}.</ref><ref>Richard Overy, ''The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia'', {{ISBN|0-393-02030-4}}.</ref>
Beslaglegging op [[graan]] en ander voedsel deur Sowjet-owerhede op sy bevel het bygedra tot 'n hongersnood tussen 1932 en 1934. Veral in die belangrikste landboustreke van die Sowjetunie, die [[Oekraïne]], [[Kazachstan]] en die noordelike [[Kaukasus]], het dit gelei tot die dood van miljoene mense. Baie plattelandse boere wat die gedwonge kollektivisme en beslaglegging op graan teengestaan het, is onderdruk, veral die welvarendes wat as "[[koelak]]ke" bekend gestaan het.<ref>http://www.hup.harvard.edu/catalog/COUBLA.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510144725/http://www.hup.harvard.edu/catalog/COUBLA.html |date=10 Mei 2008 }} [[The Black Book of Communism]]</ref>
Die hewigste aanvalle van die Nazi's in Duitsland was op die Sowjetunie gemik (sowat 75% van die [[Wehrmacht]] se magte) en dus kan die Sowjetunie onder Stalin se bydrae tot die oorwinning oor Nazi-Duitsland in die [[Tweede Wêreldoorlog]] as deurslaggewend beskou word (in die Sowjetunie het die oorlog as die Groot Patriotiese Oorlog bekend gestaan). Na die oorlog het Stalin die Sowjetunie as een van die twee [[supermoondheid|supermoondhede]] gevestig, 'n status wat die Sowjetunie gehandhaaf het vir bykans vier dekades na sy dood in 1953.
Stalin het tydens sy heerskappy, versterk deur 'n [[persoonlikheidskultus]], verskeie werklike en denkbeeldige vyande beveg deur sy sekuriteitsorgane, soos onder andere die [[FSB#Van die Tsjeka tot die FSB|NKWD]] (die voorloper van die [[KGB]]). Miljoene mense het omgekom deur [[hongersnood]], menseslagtings en gedwonge verskuiwings asook in die [[Goelag]]. [[Nikita Chroesjtsjof]], Stalin se opvolger, het Stalin se heerskappy en sy persoonlikheidskultus in 1956 verwerp en 'n proses van destalinisasie van stapel gestuur wat deels gelei het tot die skeuring in die verhouding van die Sowjetunie met China.
== Jeugjare ==
[[Lêer:Stalin 1902.jpg|duimnael|links|upright|Josef Stalin in 1902]]
[[Lêer:Stalin's Mug Shot.jpg|duimnael|links|upright|Die polisierekord van "I.W. Stalin" van die geheime polisie in Sint Petersburg uit 1911.<ref name="Young Stalin">Simon Sebag Montefiore. Young Stalin. 2007. {{ISBN|978-0-297-85068-7}}</ref>]]
Stalin is gebore as die seun van Wissarion Dzjoegasjwili en Ekaterina Geladze. Sy moeder was 'n gebore lyfeiene. Sy vader was 'n skoenmaker wat sy eie winkel besit het. Stalin was hulle derde kind; hul twee oudste seuns het albei vroeg gesterf.<ref>http://books.guardian.co.uk/poetry/features/0,,2083062,00.html</ref><ref>{{Verwys web |url=http://www.newcriterion.com/articles.cfm/birth-of-a-despot-3654 |titel=Birth of a despot by Alexander Nazaryan |webwerf=www.newcriterion.com |argief-url=https://web.archive.org/web/20160610181627/http://www.newcriterion.com/articles.cfm/birth-of-a-despot-3654 |argiefdatum=10 Junie 2016 |url-status=lewendig}}</ref>
Aanvanklik het die Dzjoegasjwili's 'n gelukkige en vooruitstrewende bestaan gevoer, maar Stalin se pa het 'n alkoholis geword,<ref>Ludwig, Arnold M., ''King of the Mountain: The Nature of Political Leadership'', University Press of Kentucky, 2002, {{ISBN|0-8131-9068-1}} bl. 152</ref> wat geleidelik daartoe gelei het dat sy besigheid misluk het en dat hy toenemend gewelddadig opgetree het teenoor sy vrou en kind. Soos hulle geldelike toestand versleg het, moes Stalin se gesin noodgedwonge gereeld rondtrek; ten minste nege keer in Stalin se eerste tien lewensjare.<ref name="Young Stalin"/>
Die dorp waar Stalin grootgeword het, was 'n gewelddadige, wettelose plek. Daar was slegs 'n klein polisiemag en 'n kultuur van geweld wat bende-oorloë en georganiseerde straatgevegte ingesluit het. Daar is ook op 'n gereelde grondslag stoeigevegkompetisies gereël. Stalin het as kind ook aan die straatgevegte deelgeneem en was nie bang om teenstanders aan te durf wat baie sterker as hyself was nie. Hy is dan ook dikwels ernstig beseer in sulke gevegte.<ref name="Young Stalin" />
Op sewejarige ouderdom het Stalin [[pokke]] gekry en is sy gesig lelik geskend deur die siekte. Hy het later sy foto's laat dokter om die merke minder opsigtelik te maak.
Sy moedertaal was Georgies. Hy het eers op agt- of negejarige ouderdom Russies leer praat en het altyd 'n sterk Georgiese aksent gehad.
Op die ouderdom van 10 het Stalin aan die Gori-kerkskool begin skoolgaan. Sy skoolmaats was meestal seuns van welvarende priesters, amptenare en handelaars.
Hy en sy maats het meestal Georgies gepraat, maar hulle is in die skool gedwing om Russies te praat ('n beleid van tsaar [[Aleksander III van Rusland|Aleksander III]]). Stalin was egter 'n skrander leerling en het hoë punte in al sy vakke behaal. Hy het in die koor gesing en is selfs soms gehuur om op troues te sing. Hy het ook gedigte geskryf en was later jare bekend vir sy vaardigheid in dié verband.<ref name="Young Stalin" />
Kort na hy die skool verlaat het, het Stalin die skrywes van [[Wladimir Lenin]] ontdek en besluit om 'n [[Marxisme|Marxistiese]] rewolusionêr te word en het hy uiteindelik in 1903 by Lenin se Bolsjewiste aangesluit. Nadat die [[Ochranka]] (die Tsaar se geheime polisie) hom geteiken het oor sy aktiwiteite het hy voltyds 'n rewolusionêr en misdadiger geword. Hy het een van die [[Bolsjewis]]te se belangrikste aktiviste in die Kaukasus geword, waar hy paramilitêre magte georganiseer het, stakings gereël het, propaganda versprei het en geld versamel het deur banke te beroof, mense vir lospryse ontvoer het en deur mense af te pers.
In die somer van 1906 is Stalin met Ekaterina Swanidze getroud wat later geboorte geskenk het aan sy eerste kind, Jakof. Stalin het tydelik uit die Kommunistiese Party bedank oor hulle 'n verbod op bankrowe gehad het, waarna hy betrokke was by 'n reuse roof op 'n bank wat gelei het tot die dood van 40 mense. Hy het hierna na [[Bakoe]] gevlug waar Ekaterina aan tifus oorlede is. In Baku het Stalin Moslem [[Aserbeidjan|Aseri's]] en [[Iran|Perse]] georganiseer in die uitvoer van ondermynenende aktiwiteite, insluitend moorde op baie van die [[Swart Honderd]], 'n regse groep ondersteuners van die [[tsaar]], asook ander afpersings, geldvervalsing en rooftogte.
Stalin is sewe keer gevange geneem en [[Siberië]] toe gestuur, maar het buiten die laaste keer elke keer ontsnap. Na sy vrylating het hy in April 1912 'n koerant genaamd ''[[Prawda]]'' in [[Sint Petersburg]] oorgeneem. Hy het uiteindelik die naam "Stalin" aangeneem vanaf die Russiese woord vir [[staal]], wat hy gebruik het as sy skuilnaam in sy artikels.
=== Stalin se rol tydens die Russiese Rewolusie van 1917 ===
{{Hoofartikel|Russiese Rewolusie (1917)}}
Na Stalin se terugkeer na [[Sint Petersburg]] van Siberië af het hy [[Wjatsjeslaf Molotof]] en [[Aleksander Sjliapnikof]] as redakteurs by ''Prawda'' uitgewerk en hulle vervang. Hy het aanvanklik [[Aleksander Kerenski]] se oorgangsregering gesteun, maar na Lenin se verkiesing tot die leierskap van die Kommunistiese Party op die party se konferensie in April [[1917]] het hy en ''Prawda'' die omverwerping van dié regering ondersteun. By dieselfde konferensie is Stalin verkies tot die Bolsjewiste se Sentrale Komitee.
Nadat Lenin deelgeneem het aan 'n mislukte staatsgreep het Stalin vir Lenin bygestaan en hom gehelp om te ontsnap. Om 'n bloedbad te vermy het hy die beleërde Bolsjewiste opdrag gegee om oor te gee. Hy het Lenin na Finland gesmokkel en leierskap van die Bolsjewiste aanvaar. Nadat die Bolsjewiste-gevangenes vrygelaat is om te help met die verdediging van Sint Petersburg in Oktober 1917 het die Bolsjewiste se Sentrale Komitee gestem ten gunste van 'n opstand.
Op [[7 November]] het Stalin, Lenin en die res van die Sentrale Komitee die staatsgreep teen die Kerenski-regering vanaf die [[Smolni-instituut]] gekoördineer – die sogenaamde [[Russiese Rewolusie (1917)|Oktober-rewolusie]]. Kerensky het die hoofstad verlaat om die koninklike magte aan die Duitse front om hulp te vra. Teen [[8 November]] is die [[Winterpaleis]] bestorm en is Kerenski se kabinet gearresteer.
== Vyfjaarplanne ==
Die ekonomie van die Sowjetunie is toe geheel en al onder staatsbeheer geplaas. Volgens 'n besluit van die 15e partykongres aan die einde van [[1927]] is daar begin met die opstel van vyfjaarplanne vir ekonomiese ontwikkeling. Die eerste plan het in Oktober [[1928]] in werking getree. ’n Staatskommissie van 'n paar honderd ekonome en deskundiges was verantwoordelik vir die ekonomiese beplanning vir 150 miljoen mense en die Sowjetunie het op die drempel van 'n nuwe fase in sy ontwikkeling gestaan.
Stalin wou die kollektivisering van die landbou op die platteland versnel en die koelakke uitskakel. ’n Golf van terreur het die land getref: in 1932 was meer as die helfte van die boerderye gekollektiviseer, terwyl 'n paar miljoen koelakke gedeporteer is; duisende het in strafkampe gesterf. Die landbou self het aanvanklik min baat hierby gevind. Die boere se verset teen die staatsbeleid het tot enorme dalings in produksie gelei, en in die tydperk tussen [[1929]] en [[1932]] het die veestapel tot minder as die helfte gekrimp.
Die uiteindelike doel van die strawwe beleid was om die hoogste moontlike opbrengs teen die laagste moontlike koste te verkry sodat die nywerheid goedkoop gevoed kon word en, waar moontlik, ook deur voedseluitvoere gefinansier kon word: industrialisering was die hoofdoel van die vyfjaarplanne. Die klem het hier geheel en al op die swaar en primêre nywerhede geval. Die verbruikersnywerheid was onder aan die voorranglys. Hidrokragsentrales, hoogoonde, trekkerfabrieke en spoor- en waterweë is in 'n snelle tempo gebou en nuwe myne is oopgestel. Nuwe nywerheidstede het letterlik uit die grond verrys, en die land is op groot skaal geëlektrifiseer. Opleiding is aan arbeiders verskaf en analfabetisme is op groot skaal beveg.
Met ’n stelsel van toelaes wat naas die lae basiese lone betaal is, is daar geprobeer om arbeiders tot die uiterste aan te moedig. Die poging het geslaag: in [[1930]] het die nywerheid net 53 % van die nasionale produk gelewer, maar in 1932 het dit reeds gestyg tot meer as 70 %. Teen die einde van 1932 is bekend gemaak dat die mikpunt van die eerste vyfjaarplan reeds in 4 jaar bereik is en dat die 2e plan in 1933 in werking sou tree. Spesiale aandag is nou ook aan die ekonomiese opbou van die oostelike gebiede in [[Siberië]] gegee.
Toe 'n mynwerker, ene Stachanof, in 1935 in een werkdag daarin geslaag het om sowat 100 ton erts, wat baie meer as die aanvaarde daaglikse norm was, te win, is hy in 'n nasionale veldtog as voorbeeld aan ander werkers voorgehou. Afgesien van die Stachanof-beweging het die regering die bevolking se geesdrif ook probeer aanwakker deur 'n beroep te doen op hul nasionale trots en deur die invoering van 'n leierskultus rondom Stalin. Jeugorganisasies soos die [[Jong Pioniers]] en die Komsomol moes die staat help om die jeug na sy hand groot te maak.
Ook die kulturele lewe is in diens van die staat gestel: 'n positiewe moraal, herkenbare musiek, realistiese skilderkuns en die verering van die heroïek van die werkende massas is op die voorgrond geplaas. Partybyeenkomste en –kongresse is verwater tot applous vir die besluite van die groot leier, die geliefde Kameraad, die Wyse, die Vader. In [[1936]] is 'n nuwe grondwet, wat die Sowjetunie se oorgang na die Kommunisme moes aandui, aanvaar.
Op die oog af was dit ’n knap stuk werk, maar in werklikheid was dit niks anders as 'n fasade nie. Grondbesit was onderhewig aan die staatsbelang, terwyl misdade teen die staat so wyd omskryf is dat die streng strawwe wat daarvoor neergelê is, maklik opgelê kon word. Die werklike wet is deur Stalin, die Kommunistiese Party en die GPOe (staatsdireksie vir politieke sake) neergelê. Die GPOe het later die Tsjeka geword, en is in 1934 herdoop tot die MKVD (volkskommissariaat vir binnelandse sake).
In [[1946]] is die naam na MGB (ministerie vir staatsveiligheid) verander en in 1953 na [[KGB]] (komitee vir staatsveiligheid). Die geheime polisie het "verdagtes" voor die voet in hegtenis geneem en die skuld vir tekorte in die beplanning en ander teenslae is keer op keer op beproefde sondebokke soos saboteurs, koelakke, Mensjewiste en Trotskiste gepak.
== Die suiwerings ==
Op [[1 Desember]] [[1934]] is die Leningradse partysekretaris, [[Sergei Kirof|Sergej Kirof]], doodgeskiet in 'n sluipmoordaanval wat waarskynlik met Stalin se medewete plaasgevind het. Dit het 'n nuwe golf van terreur meegebring wat die lewens van miljoene Sowjetburgers geëis het (volgens sommige ramings het die Stalin-regime die lewens van 20 miljoen mense geëis). In 'n reeks skynverhore is 'n aantal leiersfigure uit die 1917-revolusie, onder andere Kamenjef, Zinowjef, Boecharin en Rykof, ter dood veroordeel. Ander is tot selfmoord gedryf.
Ook die leër was nie teen die aanslag van Stalin se polisie bestand nie: reeds in [[1937]] is maarskalk [[Michail Toechatsjewksi|Michail Mikolajewitsj Toechatsjewksi]] (1893–1937) na ’n verhoor agter geslote deure saam met 8 generaals ter dood veroordeel. Dieselfde lot het talle ander generaals en hoë offisiere van die [[Rooi Leër]] te beurt geval. Uiteindelik het die leiers van Stalin se terreurveldtog, Henrich [[Grigorjewitsj Jagoda]] (1891–1938) en [[Nikolai Jezjof|Nikolai lwanowitsj Jezjof]] (1895–1940?), ook slagoffers van die terreur geword.
Met die aanstelling van [[Lawrenti Beria|Lawrenti Pawlowitsj Beria]] (1899–1953) as hulle plaasvervanger het daar 'n mate van versagting ingetree. Kort voor die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog was die geïndustrialiseerde Sowjetstaat volkome "eensgesind". Stalin se posisie was onaantasbaar en die party was gesuiwer van sy ou idealistiese elemente en gelaai met tegnokrate en opportunistiese magsbestuurders. By die partykongres in 1939 kon Stalin aankondig dat die suiweringsproses afgehandel was.
== Die groot patriotiese oorlog ==
Voor Stalin aan die bewind gekom het, was die Sowjetunie se buitelandse beleid nie baie ideologies van aard nie. Daar is nie soseer na wêreldrevolusie gestreef nie, maar eerder na die normalisering van buitelandse betrekkinge. Stalin se beleid van "sosialisme in een land", en die feit dat die Sowjetunie sy invloed in [[China]] kwyt was na die magsgreep deur [[Chiang Kai-shek|Tsjiang Kai-sjek]] in 1927, het die neiging versterk. Die ontspanningspolitiek van die twintigerjare is deur die Sowjetunie gesteun.
Moskou het die betekenis van die opkomende [[Fascisme]] aanvanklik sterk onderskat. Die Duitse [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie|Kommunistiese Party]] het in opdrag van die Komintern (die Sowjetliggaam wat die bande met die Kommunistiese beweging buite die Sowjetunie in stand gehou en die beleid bepaal het) niks gedoen om die Weimarrepubliek te verdedig nie. Toe Hitler aan die bewind kom en onmiddellik die Kommuniste onderdruk, het die Sowjetregering sy beleid verander. In 1934 het die Sowjetunie lid van die Volkebond geword.
Die Russiese minister van buitelandse sake, [[Maksimowitsj Litwinof]] (1876–1951), het steun probeer werf vir 'n stelsel van kollektiewe beveiliging. Die Kornintern het hom beywer vir die vorming van anti-Fascistiese "volksfrontregerings" saam met Sosiaal-Demokrate (laasgenoemde is nog kort tevore as verraaiers van die arbeidersklas voorgehou). Die Sowjetunie se betrokkenheid by die Spaanse Burgeroorlog en die suiwerings binnelands het nie veel bygedra om die heersende wantroue teenoor die Sowjetunie uit die weg te ruim nie.
Die feit dat [[Frankryk]] en [[Brittanje]] nie baie gretig was om saam met Stalin 'n front teen Duitsland te vorm nie, het by Stalin die indruk gewek dat die Weste Hitler se aggressie na die Ooste sou herlei: Litwinof, wat hom vir [[kollektiewe veiligheid]] beywer het, is deur [[Wjatsjeslaf Zoedof|Wjatsjeslaf]] Michailowitsj Molotof vervang en in Augustus [[1939]] het hy 'n nie-aanvalsverdrag met Duitsland gesluit. Die sogenaamde Molotof-Ribbentropverdrag was veral belangrik vanweë die geheime ooreenkomste ingevolge waarvan die Duitsers verskeie gebiede in die Ooste in die Sowjetunie se hande gelaat het.
Na [[Adolf Hitler|Hitler]] se aanval op [[Pole]], wat die begin van die Tweede Wêreldoorlog was, het Russiese soldate op [[17 September]] [[1939]] Oos-Pole, [[Estland]], [[Letland]] en [[Litaue]] binnegeval. [[Finland]] het hom verset en op 30 November 1939 het die [[Rooi Leër]] die land aangeval. Die Finne het hulle egter sterk verset, en ingevolge die vrede wat uiteindelik in Maart 1940 gesluit is, het die Russe hulle neergelê by net 'n klein bebiedsuitbreiding. In die somer van 1940 is die sowjetisering van die Oosseestate deurgevoer.
Die state is omgeskep in sowjetrepublieke wat gevra het dat hulle in die Sowjetunie opgeneem moes word. In Junie [[1940]] is [[Roemenië]] gedwing om [[Bessarabië]] af te staan. Die samewerking met Hitler was egter allermins 'n waarborg vir vrede: op [[22 Junie]] [[1941]] het Duitse troepe die Sowjetunie binnegeval. Aanvanklik was daar min verset, aangesien Stalin geweier het om die grensverdediging te versterk sodat Hitler nie verder uitgetart sou word nie. Na die aanvanklike verwarring het Stalin egter die leiding in die "groot vaderlandse oorlog" op hom geneem, nie alleen as partyleier nie, maar ook as regeringsleier en volkskommissaris vir verdediging. Bevolkingsgroepe aan wie se lojaliteit Stalin getwyfel het, soos die Wolga-Duitsers en die Krim-Tartare, is nie by die stryd betrek nie.
Toe die Duitse inval in die Sowjetunie misluk, was die lot van die Duitse heerskappy in [[Wes-Europa]] ook verseël. Die geweldige prestasie het groot offers van die Sowjetunie geëis: meer as 20 miljoen mense het gesneuwel, terwyl daar na die oorlog 25 miljoen dakloses was. ’n Groot deel van die nywerheid en die landbougebied was ook verwoes. Aan die ander kant het die Sowjetunie se invloed en aansien geweldig toegeneem. In die onderhandeling by die konferensies in [[Teheran]], [[Jalta]] en [[Potsdam]] was "Uncle Joe", soos die pers Stalin genoem het (blykbaar was dit president Franklin D. Roosevelt wat na Stalin dikwels verwys het as "good old Uncle Joe"<ref>Edvard Radzinsky: ''Stalin. The First In-depth Biography Based on Explosive New Documents from Russia's Secret Archives''. New York, NY: Anchor Books/Knopf Doubleday Publishing 1997, bl. 4</ref>), net so 'n belangrike onderhandelaar soos [[Winston Churchill|Churchill]] en Roosevelt.
Die Westerse lande het egter nie ag geslaan op die Russiese behoefte aan 'n veilige grens sodat hy nie deur verdere aanvalle uit [[Duitsland]] in gevaar gestel sou kon word nie. Aan die ander kant kon die Westerse leiers, wat vas gestaan het by ’n parlementêre vorm van demokrasie, nooit Stalin se behoefte aan veiligheid geheel en al bevredig nie aangesien dit op volslae onderworpenheid aan hom sou neerkom.
== Ná 1945 ==
[[Lêer:Stalin's casket on howitzer carriage draught by horses.jpg|duimnael|Stalin se begrafnis op 9 Maart 1953 in Moskou]]
Na die Tweede Wêreldoorlog kon die Sowjetunie met sy "bevrydingsbesettingsleërs" 'n beslissende invloed op die politieke ontwikkelinge in die Oos-Europese state uitoefen. In 1946 het Churchill die term Ystergordyn die eerste keer gebruik om die Russiese invloedsfeer aan te dui. Die ontploffing van die eerste Russiese atoombom en die feit dat Kommuniste in [[1949]] in [[China]] aan die bewind gekom het, het die Weste verder oortuig dat hy hom teen Moskou se strewe na wêreldmag moes verset.
In [[1948]] het daar 'n breuk tussen die [[Sowjetunie]] en [[Joego-Slawië]] onder maarskalk [[Tito]] ontstaan. Dit het daartoe gelei dat Stalin die Russiese greep op die ander Oos-Europese lande binne sy invloedsfeer verstewig het. Die sogenoemde Titoïste-verhore in [[Hongarye]] en [[Tsjeggo-Slowakye]] in die jare van [[1950]] tot [[1952]] was 'n herhaling van die skynverhore van die dertigerjare. Nasionalisties-gesinde Kommuniste is uit hul poste ontslaan en deur Staliniste vervang. In [[1947]] al het die Kornintern in die vorm van die Kominform herleef.
[[Lêer:AMO ZIL zis-115 Stalin.JPG|duimnael|links|Stalin se gepantserde voertuig, 'n ZIL ZiS-115 van 1951]]
Dit is tot stand gebring in reaksie op die [[Marshall-plan]], waarmee die [[VSA]] na die oorlog ekonomiese hulp aan Wes Europese state verleen het. Selfs vir Stalin se getrouste medewerkers was die laaste jare van sy bewind 'n onsekere tyd. Voordat hy egter sover kon kom om die bestuur van die party weer eens te suiwer, is hy op [[5 Maart]] [[1953]] dood weens breinbloeding. Stalin se lyk is opgebaar sodat die publiek enkele dae lank afskeid kon neem van die Sowjetleier. Die openbare rouproses het soms histeriese afmetings aangeneem. Op die laaste dag, waarop Stalin openbaar opgebaar gelê het, is honderde Moskouers dood in 'n massapaniek.
Die anti-Semitiese veldtog wat Stalin sedert 1949 beplan het en waarmee daar kort voor sy dood begin is, is na sy dood gestaak. Beria, die gevreesde leier van die geheime polisie, is in hegtenis geneem en tereggestel, en die verheerliking van persone is ook op die agtergrond geskuif.
Die nuwe regeringsleier, Georgi Maximilianowitsj Malenkof ([[1901]]−[[1988]]), het hom meer toegespits op die uitbreiding van die konsumpsie en verbruiksgoederebedryf. Op die 20e partykongres in [[1956]] het [[Nikita Chroesjtsjof]] hom in ’n "geheime" toespraak teen Stalin se misbruik van mag uitgespreek. Hiermee het 'n tydperk van destalinisasie aangebreek. In [[1961]] is Stalin se lyk, wat aanvanklik langs dié van Lenin in die mausoleum op die [[Rooiplein|Rooi Plein]] gelê het, verwyder, maar daarmee was die spore wat Stalin se skrikbewind binne en buite die Sowjetunie gelaat het, nog lank nie uitgewis nie.
Sy invloed in [[Oos-Europa]] en op die ontwikkeling van internasionale betrekkinge na die [[Tweede Wêreldoorlog]] kan nie onderskat word nie. Hy was nie ’n kommunistiese ideoloog nie, maar 'n magspolitikus wat niks of niemand ontsien het nie. Sy teoretiese geskrifte was nie van enige wesenlike belang nie. Oor die kolossale totalitêre magsapparaat wat hy in die [[USSR]] agtergelaat het, bestaan daar groot misnoeë. Dit het hom egter een van die hooffigure van sy tyd en een van die belangrikste, hoewel nie die inspirerendste nie, leiers in die Russiese geskiedenis gemaak.
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Bronne ==
* [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0-908409-67-2}}, volume 26, bl. 156 – 159
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn|Joseph Stalin}}
{{en-vertaal|Joseph Stalin}}
{{Leiers SuRu}}
{{Time-persone van die jaar}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Stalin, Josef}}
[[Kategorie:Russe in die Eerste Wêreldoorlog]]
[[Kategorie:Russe in die Tweede Wêreldoorlog]]
[[Kategorie:Russiese militariste]]
[[Kategorie:Russiese politici]]
[[Kategorie:Georgiërs]]
[[Kategorie:Ateïste]]
[[Kategorie:Diktators]]
[[Kategorie:Kommuniste]]
[[Kategorie:Maarskalke]]
[[Kategorie:Ministers van Verdediging]]
[[Kategorie:Premiers]]
[[Kategorie:Rewolusioniste]]
[[Kategorie:Sowjetse staatshoofde]]
[[Kategorie:Geboortes in 1879]]
[[Kategorie:Sterftes in 1953]]
[[Kategorie:Josef Stalin| ]]
sjgn6s7n4g2k1oucnbi71f9s29xuwsr
Meksikostad
0
33025
3373519
3360278
2026-11-17T21:23:14Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373519
wikitext
text/x-wiki
{| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;"
! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:120%;" |
<span style="font-size:14pt">Meksikostad</span><br />''Ciudad de México''<br />''Altepetl Mexico''<br />
[[Lêer:Montaje de CDMX.jpg|280px]]
|- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999"
| '''Kaart'''
|style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen'''
|- style="background:white"
|rowspan=6| [[Lêer:Mexico (city) in Mexico (zoom).svg|180px|senter]]
|- style="background: white"
|style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|75px|senter]]
|- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="background: #CEDAF2; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag'''
|- style="background: white; border-top:1px solid #999;"
|style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Mexico City.svg|90px|raam|senter]]
|- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''[[Land]]'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Meksiko}}
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''[[Deelstate van Meksiko|Deelstaat]]'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Mexico City.svg|20px|raam]] '''Distrito Federal'''
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Koördinate'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|19|26|N|99|08|W}}
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Stigting van México-Tenochtitlan'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[13 Maart]] [[1325]]<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.sre.gob.mx/ligas/info_general/fechas.htm |title=Secretaría de Relaciones Exteriores – México |publisher=Sre.gob.mx |accessdate=23 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110603050523/http://www.sre.gob.mx/ligas/info_general/fechas.htm |archive-date=3 Junie 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Stigting van Meksikostad'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[13 Augustus]] [[1521]]<ref>{{es}} {{cite web |url=http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/act_permanentes/historia/histdeltiempo/mexicana/colonia/c_coteno.htm |title=De la Colonia / 13 agosto de 1521: rendición de México-Tenochtitlan |publisher=Redescolar.ilce.edu.mx |accessdate=23 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621023823/http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/act_permanentes/historia/histdeltiempo/mexicana/colonia/c_coteno.htm |archive-date=21 Junie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Stigting van die Federale Distrik'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[18 November]] [[1824]]<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.cultura.df.gob.mx/index.php/sala-de-prensa/boletines/2536-601-09- |title=Conmemora la SecretarĂ­a de Cultura el 185 Aniversario del Decreto de CreaciĂłn del Distrito Federal |publisher=Cultura.df.gob.mx |accessdate=23 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030182410/http://www.cultura.df.gob.mx/index.php/sala-de-prensa/boletines/2536-601-09- |archive-date=30 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Stigting van Meksikostad'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[29 Januarie]] [[2016]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/29/mexico-city-name-change-federal-district-df |title=Mexico City officially changes its name to – Mexico City |publisher=[[The Guardian]] |author=David Agren |date=29 Januarie 2016 |accessdate=13 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424045620/https://www.theguardian.com/world/2016/jan/29/mexico-city-name-change-federal-district-df |archive-date=24 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Oppervlakte:'''
| style="background: #f7f8ff" |
|-
| - Totaal
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1 485 [[vierkante kilometer|vk km]]<ref>{{es}} {{cite web |title=Resumen |url=http://cuentame.inegi.gob.mx/monografias/informacion/df/default.aspx?tema=me&e=09 |publisher=Cuentame INEGI |accessdate=23 Januarie 2014 |archive-date=30 Januarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130091033/http://cuentame.inegi.gob.mx/monografias/informacion/df/default.aspx?tema=me&e=09 |url-status=dead }}</ref>
|-
| '''Hoogte bo seevlak'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2 240–3 930 m<ref>{{es}} {{cite web |title=Relieve |url=http://cuentame.inegi.gob.mx/monografias/informacion/df/territorio/relieve.aspx?tema=me&e=09 |publisher=Cuentame INEGI |accessdate=23 Januarie 2014 |archive-date= 2 Maart 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302151509/http://cuentame.inegi.gob.mx/monografias/informacion/df/territorio/relieve.aspx?tema=me&e=09 |url-status=dead }}</ref>
|- style="border-top:1px solid #999;"
|- style="border-top:1px solid #999;"
|-
| '''Bevolking:'''
| style="background: #f7f8ff" |
|-
| - Totaal (2020)
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 9 209 944<ref>{{es}} {{cite web |title=Encuesta Intercensal 2015 |url=http://www.inegi.org.mx/est/contenidos/proyectos/encuestas/hogares/especiales/ei2015/doc/eic_2015_presentacion.pdf |accessdate=8 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517093929/https://www.inegi.org.mx/est/contenidos/proyectos/encuestas/hogares/especiales/ei2015/doc/eic_2015_presentacion.pdf |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
| - Bevolkingsdigtheid
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 6 200/vk km
|-
| - Metropolitaanse gebied
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 21 804 515<ref>{{es}} {{cite web |title=Mexico Demographics Profile 2018 |url=https://www.indexmundi.com/mexico/demographics_profile.html |accessdate=13 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200403192007/https://www.indexmundi.com/mexico/demographics_profile.html |archive-date=3 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
| '''Tydsone'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC-6]] (CST)
|-
| '''[[Somertyd]]'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | UTC -5 (CDT)
|- style="border-top:1px solid #999;"
|-
| '''Klimaat'''
| style="background: #f7f8ff" |
|-
| - Tipe
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Subtropiese klimaat
|-
| - Gemiddelde jaarlikse temperatuur
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 16 °C
|-
| - Gem. temp. Januarie/Julie
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 13 / 19,5 °C
|-
| - Gemiddelde jaarlikse neerslae
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 832 mm
|-
| '''Burgemeester'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Clara Brugada<br />(Morena)
|- style="border-top:1px solid #999;"
| '''Amptelike webwerf'''
| style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.cdmx.gob.mx/ ''cdmx.gob.mx'']
|}
[[Lêer:Basin of Mexico 1519 map-es.svg|duimnael|links|Kaart van die Texcocomeer in 1519 in die vallei van Meksiko op die gebied van die huidige Meksikostad]]
[[Lêer:Zona Metropolitana de México.svg|duimnael|links|Kaart van die metropolitaanse gebied van Meksikostad. 'n Groot deel van die stadsgebied is geleë in die deelstaat [[México (deelstaat)|México]]]]
[[Lêer:Mexico-City 99.13396W 19.41997N.jpg|duimnael|links|Satellietbeeld van Meksikostad]]
[[Lêer:Angel de la Independencia Mexico City.jpg|duimnael|links|Die Onafhanklikheidsengel (''El Ángel de la Independencia'') op die Paseo de la Reforma]]
'''Meksikostad''' of '''Mexikostad''' ([[Spaans]]: ''Ciudad de México'', [sjuˈða(ð) ðe ˈmexiko], {{Audio|Es-Ciudad de Mexico.ogg|luister}}, afgekort: ''CDMX''; [[Nahuatl]]: ''Altepetl Mexico'') is die [[hoofstad]] en grootste stad van [[Meksiko]], wat nie deel uitmaak van een van die [[Deelstate van Meksiko|31 Meksikaanse deelstate]] nie, maar in die Federale Distrik geleë is. Die stad is die setel van die federale magte van Meksiko<ref>{{es}} {{cite web |title=Artículo 44 |url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/44.pdf |publisher=Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos |accessdate=23 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117163053/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/44.pdf |archive-date=17 Januarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en dié land se belangrikste politieke, kulturele, opvoedkundige en finansiële sentrum. Die bynaam is ''La Ciudad de los Palacios'' (“die stad van paleise”), so genoem deur die [[Duitsland|Duitse]] natuurkundige [[Alexander von Humboldt]], wat die stad in die 19de eeu besoek het.
As 'n alfa-wêreldstad<ref>{{en}} {{cite web |publisher=Foreign Policy |title=The 2008 Global Cities Index |year=2008 |url=http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&page=1 |accessdate=23 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107184223/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509 |archive-date= 7 Januarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> is Meksikostad een van [[Noord-Amerika]] se belangrikste finansiële sentrums.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.world-exchanges.org/member-exchanges |title=WFE – Member Exchanges |publisher=World-exchanges.org |date=8 April 2003 |accessdate=23 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919172928/http://www.world-exchanges.org/member-exchanges |archive-date=19 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Dit is geleë in die vallei van Meksiko (''Valle de México''), 'n groot vallei in die hoë plato by die sentrum van Meksiko, op 'n hoogte van 2240 meter bo [[seevlak]]. Die stad bestaan uit 16 munisipaliteite (Spaans: ''alcaldías'').
Die historiese stadsentrum van Meksikostad is saam met die "swemmende tuine" (''Chinampa'') van Xochimilco in 1987 en die sentrale kampus van die Nasionale Outonome Universiteit van Meksiko in 2007 deur [[Unesco]] as [[wêrelderfenisgebied]] gelys.
== Bevolking en ekonomie ==
Die stad het in 2020 'n bevolking van 9 209 944<ref name="ZMVM 2009">{{es}} {{cite web |url = http://www.edomex.gob.mx/poblacion/docs/2009/PDF/ZMVM.pdf |title = Mexico City Metropolitan Area |author = National Population Council |publisher = Government of the State of Mexico |accessdate = 27 Desember 2009 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110722144027/http://www.edomex.gob.mx/poblacion/docs/2009/PDF/ZMVM.pdf |archive-date = 22 Julie 2011}}</ref> en sowat 21 804 515 in die metropolitaanse gebied gehad en beslaan 'n oppervlakte van 1 485 km². Meksikostad is daarmee die sesde grootste agglomerasie ter wêreld, grootste stad in [[Noord-Amerika]], die tweede grootste metropolitaanse gebied in die [[Westelike Halfrond]] (na [[São Paulo]]) en die grootste Spaanssprekende stad ter wêreld.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Highlights.pdf |year=2019 |title=World Urbanization Prospects 2018 |author=[[Verenigde Nasies]] |accessdate=11 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211222646/https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Highlights.pdf |archive-date=11 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Groter Meksikostad het 'n [[bruto binnelandse produk]] (BBP) van VS$411 miljard in 2011 gehad en is dus die agtste rykste metropolitaanse gebied ter wêreld.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global MetroMonitor |publisher=Brookings Institution |accessdate=12 April 2014 |archive-url=https://www.webcitation.org/6H7Jql2A9?url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=4 Junie 2013}}</ref> Die stad is verantwoordelik vir die opwekking van 21% van Meksiko se bruto binnelandse produk en die metropolitaanse gebied is verantwoordelik vir 34% van die totale [[bruto nasionale produk]] (BNP) van dié land.<ref name="GDP">{{en}} {{cite web |url=http://www.mexicocityexperience.com/business_center/key_economic_facts_and_figures/ |title=Mexico City GDP as compared with national GDP |accessdate=23 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130608095620/http://www.mexicocityexperience.com/business_center/key_economic_facts_and_figures/ |archive-date=8 Junie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Indien dit 'n onafhanklike stadstaat was, sou Meksikostad in 2013 die vyfde grootste ekonomie in [[Latyns-Amerika]] gewees het, vyfkeer groter as dié van [[Costa Rica]] en omtrent so groot soos dié van [[Peru]].<ref>{{en}} {{cite web |last=Parish Flannery |first=Nathaniel |title=Mexico City Is Focusing On Tech Sector Development |url=https://www.forbes.com/sites/nathanielparishflannery/2013/12/23/mexico-city-is-focusing-on-tech-sector-development/#39a82e7726a4 |publisher=[[Forbes]] |accessdate=13 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180912113645/https://www.forbes.com/sites/nathanielparishflannery/2013/12/23/mexico-city-is-focusing-on-tech-sector-development/ |archive-date=12 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Ontstaansgeskiedenis ==
[[Tenochtitlan|México-Tenochtitlan]] is op 13 Maart 1325 deur [[Asteke]] onder Ténoch gestig en het sedertdien as die hoofstad van die [[Asteekse Driebond|Asteekse Ryk]] gedien. Die huidige stad is op 13 Augustus 1521 deur [[Spanjaarde]] onder [[Hernán Cortés]] op die ruïnes van Tenochtitlan as ''México Tenochtitlán'', sedert 1585 ''La Ciudad de México'' (Meksikostad), gestig. Vanaf 1521 tot 1821 het Meksikostad as hoofstad van die Vise-Koninkryk [[Nieu-Spanje]] gedien en was een van die belangrikste politieke, administratiewe en finansiële sentrums van die [[Spaanse Ryk]].<ref name=UN>{{en}} {{cite web |author=[[Verenigde Nasies]] |title=Mexico City, Mexico |url=http://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/mexico.asp |accessdate=23 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009003324/http://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/mexico.asp |archive-date= 9 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die stad is sedert 1821 die hoofstad van Meksiko en die Federale Distrik (''Distrito Federal'') is ná die [[Meksikaanse Onafhanklikheidsoorlog|Meksikaanse Onafhanklikheid]] van 1821 op 18 November 1824 gestig.
Ná jare se eise vir groter politieke selfbeskikking, is inwoners die reg gegee om die regeringshoof en die verteenwoordigers van die eenkamerparlement deur 'n burgerstemming in 1997 direk te verkies. Sedertdien het die linkse Party van die Demokratiese Rewolusie (PRD) albei beheers.<ref>{{en}} Daniel C. Schechter, Josephine Quintero. ''Lonely Planet Mexico City, City Guide [With Pullout Map]''. Third Edition. Lonely Planet, 2008. bl. 288 (bl. 20-21). {{ISBN|978-1-74059-182-9}}.</ref> In onlangse jare het die plaaslike regering 'n rits van liberale beleid ingevoer, soos [[aborsie]]-op-aanvraag, 'n beperkte vorm van [[genadedood]], egskeidings en [[selfdegeslaghuwelik]]e.
== Naamsverandering ==
Op 29 Januarie 2016 het Meksikostad opgehou om die "Federale Distrik" te heet (Spaans: ''Distrito Federal'' of D.F.) en is nou amptelik bekend as ''Ciudad de México'' (of ''CDMX''). Meksikostad is tans in oorgang om dié land se 32ste federale entiteit te word wat dit 'n vlak van outonomie vergelykbaar met dié van 'n staat gee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mexiconewsdaily.com/news/federal-district-is-now-officially-mexico-city/ |title=Federal District is now officially Mexico City: The change brings more autonomy for the country's capital |publisher=Mexico News Daily |date=30 Januarie 2016 |accessdate=13 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508113239/https://mexiconewsdaily.com/news/federal-district-is-now-officially-mexico-city/ |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> 'n Klousule in die Grondwet van Meksiko verhoed egter dat dit 'n deelstaat word, aangesien dit die plek van mag in dié land is, tensy die hoofstad van die land elders heen verskuif word.<ref>{{es}} {{cite web |author=El Diario de México |title=La Ciudad de México no será estado, sino entidad federal autónoma |url=http://www.diariodemexico.com.mx/la-ciudad-mexico-no-sera-estado-sino-entidad-federal-autonoma/ |accessdate=29 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101114357/http://www.diariodemexico.com.mx/la-ciudad-mexico-no-sera-estado-sino-entidad-federal-autonoma/ |archive-date=1 November 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
== Sport ==
Meksikostad het tussen 12 en 27 Oktober 1968 die [[Olimpiese Somerspele 1968|Spele van die XIXde Olimpiade]] gehuisves, die eerste [[Olimpiese Spele]] in Latyns-Amerika, maar dit is deur baie gewelddadige onluste, soos studenteproteste, geteister. Dit was een van die gasheerstede tydens die [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooie in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970|1970]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|2026]], asook die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 1999]].
{{clear}}
[[Lêer:Zocalo Panorama seen from rooftop restaurant.jpg|duimnael|senter|800px|Zócalo (Plein van die Grondwet) met die [[Catedral Metropolitana de la Ciudad de México|Katedraal van Meksikostad]], die Nasionale Paleis en die regeringsgeboue van die Distrito Federal (stadsregering)]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Mexico City|Meksikostad}}
* {{en}} {{Wikivoyage|Mexico_City|Meksikostad}}
* {{es}} [http://www.cdmx.gob.mx/ Amptelike webwerf van die Federale Distrik se regering]
* {{es}} [http://mexicocity.gob.mx/ Amptelike webwerf van die Ministerie van Toerisme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730034952/http://www.mexicocity.gob.mx/ |date=30 Julie 2013}}
* {{en}} {{fr}} [http://whc.unesco.org/sites/412.htm Amptelike Unesco-bladsy oor die historiese stadsentrum van Meksikostad en die watertuine van Xochimilco]
* {{en}} {{fr}} [http://whc.unesco.org/sites/1250.htm Amptelike Unesco-bladsy oor die sentrale campus van die nasionale outonome universiteit van Meksiko]
* {{en}} [http://www.allaboutmexicocity.com/ Reisgids oor Meksikostad]
{{Deelstate van Meksiko}}
{{Hoofstede in Noord-Amerika}}
{{Wêrelderfenisgebiede in Meksiko}}
{{Normdata}}
[[Kategorie:Meksikostad| ]]
[[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Meksiko]]
kayf5pqddid0omtgo55ezjw47xp4tob
Mariah Carey
0
39622
3373511
3291508
2026-11-17T20:07:22Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373511
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Musikale kunstenaar
|Naam = Mariah Carey
|Foto = Mariah Carey 2 by David Shankbone.jpg
|Foto-onderskrif = <!-- Mariah Carey...reeds genoem! -->
|Agtergrondkleur = solo
|Geboortenaam = Mariah Carey
|Alias =
|Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1969|3|27}}
|Geboorteplek = [[Huntington]], [[New York|NY]] (VSA)
|Sterftedatum =
|Sterfteplek =
|Beroep = Sanger, liedjieskrywer, model, vervaardiger, aktrise
|Genre = R&B, pop, hip hop,<ref>{{cite web |url=http://www.myspace.com/mariahcarey |title=Mariah Cary myspace page |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612145346/https://myspace.com/mariahcarey |archive-date=12 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> dans<ref>{{cite web |url=http://allmusic.com/cg/amg.dll |title=allmusic (Mariah Carey > Overview) |last=Ankeny |first=Jason |work=Allmusic |publisher=Rovi Corporation |access-date=22 Oktober 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112114119/http://allmusic.com/cg/amg.dll |archive-date=12 November 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
|Tipe stem = Alt<ref name=alt>"[http://www.ew.com/ew/article/0,,317869,00.html Vision of Loneliness] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140905225359/http://www.ew.com/ew/article/0,,317869,00.html |date= 5 September 2014 }}" ''Entertainment Weekly''.
25 September 2008</ref>
|Instrumente =
|Aktiewe jare = 1988-huidig
|Uitgewer = [[Columbia Records|Columbia]], [[Virgin Records|Virgin]], [[Island Records|Island]]
|Invloede =
|Webwerf = [http://www.mariahcarey.com/ www.mariahcarey.com]
|Last.fm =
|Lirieke =
|Huidige_lede =
|Gewese_lede =
|Assosiasies =
|Logo =
}}
'''Mariah Carey''' (gebore [[27 Maart]] [[1969]]) is 'n Amerikaanse sangeres-liedjieskrywer, platevervaardiger en aktrise. Sy word die "Songbird Supreme" [https://edition.cnn.com/2014/05/06/showbiz/the-evolution-of-mariah-carey/index.html] genoem en is bekend vir haar vyf-oktaaf vokale omvang, melismatiese sangstyl, kenmerkende gebruik van die fluitregister (whistle register) en diva-persona. As 'n invloedryke figuur in musiek, is sy in 2023 deur Rolling Stone as die vyfde grootste sangeres van alle tye aangewys.[https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-singers-all-time-1234642307/mariah-carey-14-1234643208/]
Carey het in 1990 bekendheid verwerf met haar gelyknamige debuutalbum en het die enigste kunstenaar geword wie se eerste vyf enkelsnitte nommer een op die Amerikaanse Billboard Hot 100-trefferlys bereik het, van "Vision of Love" tot "Emotions". Sy het internasionale sukses behaal met die topverkoperalbums ''Music Box'' (1993) en ''Daydream'' (1995), voordat sy 'n nuwe beeld met hiphop-geïnspireerde klanke aangeneem het, na 'n remix van "''Fantasy''" met Ol' Dirty Bastard, en meer uitgebreid op ''Butterfly'' (1997). Met elf agtereenvolgende jare van Amerikaanse nommer een-enkelsnitte, het Billboard Carey as die Kunstenaar van die Dekade aangewys. Na die mislukking van haar film ''Glitter'' (2001) en 'n relatiewe loopbaan-agteruitgang, het sy 'n terugkeer gemaak met ''The Emancipation of Mimi'' (2005), een van die topverkoperalbums van die 21ste eeu. Sy het sedertdien ses verdere albums vrygestel, met ''Caution'' (2018) en ''Here for It All'' (2025) wat kritiese lof ontvang het. Carey se lewe en loopbaan het wydverspreide mediadekking ontvang. Sy word as die "Queen of Christmas" beskou as gevolg van die blywende gewildheid van haar kersfees musiek, ''veral Merry Christmas'' (1994), een van die topverkoper-kerfees albums, en die enkelsnit "All I Want for Christmas Is You", wat een van die topverkoper-enkelsnitte in die geskiedenis is. Buite musiek het sy ''Camp Mariah'' in 1994 saam met die Fresh Air Fund gestig; sy het in films soos ''Precious'' (2009), ''The Butler'' (2013) en ''The Lego Batman Movie'' (2017) gespeel; en as beoordelaar op ''American Idol'' (2013) gedien. Haar 2020-memoir, ''The Meaning of Mariah Carey'', het nommer een op ''00'' se topverkoperlys gehaal.
Carey is een van die topverkoper-musiekkunstenaars, met meer as 220 miljoen plate wat wêreldwyd verkoop is. Sy is in die Songwriters Hall of Fame opgeneem. Haar toekennings sluit in 5 Grammy-toekennings, 'n Grammy Global Impact-toekenning, 10 Amerikaanse Musiektoekennings, 19 Wêreldmusiektoekennings, 14 Billboard-musiektoekennings en MTV se Michael Jackson Video Vanguard-toekenning. Time het haar in 2008 as een van die 100 invloedrykste mense ter wêreld aangewys. Sy hou die rekord vir die meeste Billboard Hot 100 nommer een-enkelsnitte deur 'n solokunstenaar (19), 'n vroulike liedjieskrywer (18) en 'n vroulike vervaardiger (15), en het 'n rekord van 97 weke bo-aan die trefferlys deurgebring. "One Sweet Day" en "We Belong Together" is deur Billboard as die suksesvolste liedjies van die 1990's en 2000's onderskeidelik aangewys. Carey is een van die hoogs gesertifiseerde kunstenaars in die VSA, met drie diamant-sertifisering, en die topverkoper Westerse kunstenaar in Japan.
== Lewensloop ==
Carey is op [[27 Maart]] [[1969]] in Long Island gebore. Haar pa was 'n [[Afro-Amerikaners|Afro-Amerikaner]] van [[Venezuela|Venezolaanse]] afkoms en haar ma van [[Ierland|Ierse]] afkoms.
Sy word in 1990 bekend met die vrystelling van "''Vision of Love''" op haar debuutalbum. Die album het vier treffers in die VSA opgelewer. Daarna het sy 'n reeks kommersieel suksesvolle albums uitgereik.
Sy trou in 2008 met Nick Cannon. Hulle het twee kinders, die tweeling Moroccan en Monroe, maar is weer in 2014 geskei.
== Albums ==
* ''Mariah Carey'' (1990)
* ''Emotions'' (1991)
* ''Music Box'' (1993)
* ''Merry Christmas'' (1994)
* ''Daydream'' (1995)
* ''Butterfly'' (1997)
* ''Rainbow'' (1999)
* ''Glitter'' (2001)
* ''Charmbracelet'' (2002)
* ''The Emancipation of Mimi'' (2005)
* ''E=MC²'' (2008)
* ''Memoirs of an Imperfect Angel'' (2009)
* ''Merry Christmas II You'' (2010)
* ''Me. I Am Mariah... The Elusive Chanteuse'' (2014)
* ''Caution'' (2018)
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* [http://www.mariahcarey.com/ Amptelike webtuiste]
* {{Commonskat-inlyn|Mariah Carey}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Carey, Mariah}}
[[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]]
[[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]]
[[Kategorie:Amerikaanse sangers]]
[[Kategorie:Geboortes in 1969]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
4otawilgrvsy2m3t89lhk30nt29t96c
Natuurramp
0
41046
3373557
3313160
2026-11-18T00:58:48Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373557
wikitext
text/x-wiki
[[Beeld:Global Multihazard Proportional Economic Loss Risk Deciles (5457317101).jpg|thumb|320px|Die risiko vir ekonomiese verlies van ses natuurrampe: tropiese siklone, droogtes, aardbewings, vloede, grondverskuiwings en vulkane.]]
'n '''Natuurramp''' is die skadelike uitwerking van 'n gevaarlike voorval in die natuur op 'n [[samelewing]] of [[gemeenskap]]. Sommige voorbeelde van natuurlike gevare sluit in [[droogte]]s, [[aardbewing]]s, [[vloed]]e, hittegolwe, [[Sikloon|siklone]], [[Vulkaan|vulkaniese aktiwiteit]], veldbrande en grondverskuiwings – insluitende onderwater grondverskuiwings. Ander natuurlike gevare sluit in [[sneeu]]storms, [[stofstorm]]s, [[brand]]storms, [[hael]]storms, [[ysreën]]storms, sinkgate, [[donderstorm]]s, [[tornado|tornado's]] en [[Tsoenami|tsoenami's]].<ref name=":3">{{cite web |title=Natural Hazards {{!}} National Risk Index |url=https://hazards.fema.gov/nri/natural-hazards |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629055012/https://hazards.fema.gov/nri/natural-hazards |archive-date=2022-06-29 |url-status=live |publisher=FEMA |website=hazards.fema.gov |access-date=2022-06-08}}</ref>
'n Natuurramp kan lewensverlies of skade aan eiendom veroorsaak. Gewoonlik is daar groot ekonomiese skade. Hoe erg die skade is, hang af van hoe goed mense op rampe voorberei is en hoe sterk die geboue, paaie en ander [[infrastruktuur]] is.<ref>{{cite book |editor=G. Bankoff |editor2=G. Frerks |editor3=D. Hilhorst |year=2003 |title=Mapping Vulnerability: Disasters, Development and People |publisher=Routledge |isbn=1-85383-964-7}}</ref> Wetenskaplikes meen al lank dat die term "natuurramp" nie akkuraat is nie en laat vaar behoort te word.<ref name=":1" /> In plaas daarvan kan die eenvoudiger term "ramp" gebruik word, terwyl die soort gevaar gespesifiseer word.<ref name=":4" /><ref>Cannon, Terry. (1994). [https://researchgate.net/publication/248360551_Vulnerability_Analysis_and_The_Explanation_Of_'Natural'_Disasters Vulnerability Analysis and The Explanation Of 'Natural' Disasters]. Disasters, Development and Environment. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20261024192824/https://researchgate.net/publication/248360551_Vulnerability_Analysis_and_The_Explanation_Of_'Natural'_Disasters |date=2026-10-24}}</ref><ref name=":2" />
'n Ramp vind plaas wanneer 'n natuurlike of mensgemaakte gevaar 'n kwesbare gemeenskap tref. Dit spruit uit die kombinasie van die gevaar en die blootstelling van 'n kwesbare samelewing.
Deesdae is dit moeilik om tussen "natuurlike" en "mensgemaakte" rampe te onderskei.<ref name=":1">{{cite web |title=Why natural disasters aren't all that natural |website=openDemocracy |date=2020-11-26 |url=https://opendemocracy.net/en/why-natural-disasters-arent-all-that-natural |access-date=2020-12-29 |archive-date=2020-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129131113/https://www.opendemocracy.net/en/why-natural-disasters-arent-all-that-natural/ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gould|first1=Kevin A. |last2=Garcia|first2=M. Magdalena |last3=Remes|first3=Jacob A.C. |title=Beyond 'natural-disasters-are-not-natural': the work of state and nature after the 2010 earthquake in Chile |journal=Journal of Political Ecology |date=1 December 2016 |volume=23 |issue=1 |pages=93 |doi=10.2458/v23i1.20181 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |last=Smith|first=Neil | title=There's No Such Thing as a Natural Disaster |website=Items |date=2006-06-11 |url=https://items.ssrc.org/understanding-katrina/theres-no-such-thing-as-a-natural-disaster/ |access-date=2020-12-29 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122104324/https://items.ssrc.org/understanding-katrina/theres-no-such-thing-as-a-natural-disaster/ |url-status=live}}</ref> Die term "natuurramp" is reeds in 1976 bevraagteken.<ref name=":2" /> Menslike keuses in argitektuur,<ref>{{cite book |last1=Coburn |first1=Andrew W. |last2=Spence |first2=Robin JS |last3=Pomonis |first3=Antonios |chapter=Factors determining human casualty levels in earthquakes: mortality prediction in building collapse |pages=5989–5994 |chapter-url=https://www.iitk.ac.in/nicee/wcee/article/10_vol10_5989.pdf |title=Proceedings of the tenth world conference on earthquake engineering |volume=10 |year=1992 |isbn=978-90-5410-060-7 |access-date=2020-12-29 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112013312/http://www.iitk.ac.in/nicee/wcee/article/10_vol10_5989.pdf |url-status=live }}</ref> brandrisiko<ref>{{cite web | title=Wildfire Causes and Evaluations | publisher=National Park Service | date=2018-11-27 | url=https://www.nps.gov/articles/wildfire-causes-and-evaluation.htm | access-date=2020-12-29 | archive-date=2021-01-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210101030717/https://www.nps.gov/articles/wildfire-causes-and-evaluation.htm | url-status=live }}</ref><ref name="auto">{{cite web | last=DeWeerdt | first=Sarah | title=Humans cause 96% of wildfires that threaten homes in the U.S. | website=Anthropocene | date=2020-09-15 | url=https://www.anthropocenemagazine.org/2020/09/humans-cause-most-wildfires-that-threaten-homes-in-the-united-states/ | access-date=2020-12-29 | archive-date=2020-12-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201210055715/https://www.anthropocenemagazine.org/2020/09/humans-cause-most-wildfires-that-threaten-homes-in-the-united-states/ | url-status=live }}</ref> en hulpbronbestuur<ref>{{cite journal |last1=Smil |first1=Vaclav |title=China se groot hongersnood: 40 jaar later |journal=The BMJ |date=18 December 1999 |volume=319 |issue=7225 |pages=1619–1621 |doi=10.1136/bmj.319.7225.1619 |pmid=10600969 |pmc=1127087 }}</ref> kan natuurrampe veroorsaak of vererger. [[Klimaatsverandering]] beïnvloed ook hoe gereeld rampe as gevolg van uiterse weergevare. Hierdie "klimaatsgevare" sluit in vloede, hittegolwe, veldbrande en tropiese siklone.<ref>{{cite book |last1=McGuire |first1=Bill |url=https://1lib.eu/book/2583950/77162a |title=Waking the Giant: How a changing climate triggers earthquakes, tsunamis, and volcanoes |date=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-959226-5 |access-date=2020-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418223658/http://ww25.1lib.eu/book/2583950/77162a?subid1=20220419-0836-58aa-a5d2-62fa1ec4a512 |archive-date=2022-04-18 |url-status=dead}}</ref>
Sekere faktore kan natuurrampe vererger, soos swak boustandaarde, die marginalisering van mense en swak grondgebruikbeplanning.<ref name=":1" /> Baie [[ontwikkelende land]]e het nie behoorlike ramprisiko-verminderingstelsels nie,<ref name=":5" /> en dit maak hulle kwesbaarder as lande waar mense 'n hoë inkomste het. 'n Ongunstige gebeurtenis word slegs 'n ramp as dit 'n kwesbare bevolking raak.<ref>{{cite book |author=D. Alexander |title=Principles of Emergency planning and Management |publisher=Harpended: Terra publishing |year=2002 |isbn=1-903544-10-6}}</ref>
==Terminologie==
'n "Natuurramp" is die hoogs skadelike impak op 'n samelewing of gemeenskap ná 'n natuurlike gevaarvoorval. Die term "ramp" self word soos volg gedefinieer: "Rampe is ernstige ontwrigtings van die funksionering van 'n gemeenskap wat sy vermoë oorskry om dit met eie hulpbronne te hanteer. Rampe kan veroorsaak word deur natuurlike, mensgemaakte en tegnologiese gevare, sowel as verskeie faktore wat die blootstelling en kwesbaarheid van 'n gemeenskap beïnvloed."<ref>{{Cite web |title=What is a disaster? |url=https://www.ifrc.org/our-work/disasters-climate-and-crises/what-disaster |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529024056/https://www.ifrc.org/our-work/disasters-climate-and-crises/what-disaster |archive-date=2023-05-29 |url-status=live |access-date=2023-05-24 |website=ifrc.org – IFRC |language=en}}</ref>
Die Amerikaanse Federale Noodbestuursagentskap (FEMA) verduidelik die verband tussen natuurrampe en natuurlike gevare soos volg: "Natuurlike gevare en natuurrampe is verwant, maar nie dieselfde nie. 'n Natuurlike gevaar is die bedreiging van 'n gebeurtenis wat waarskynlik 'n negatiewe impak sal hê. 'n Natuurramp is die negatiewe impak wat volg op die werklike voorkoms van 'n natuurlike gevaar, indien dit 'n gemeenskap aansienlik skade berokken.
'n Voorbeeld van die onderskeid is dat 'n [[aardbewing]] die gevaar is wat die [[San Francisco]]-aardbewingramp van 1906 veroorsaak het.
Natuurlike gevare kan in twee breë kategorieë geklassifiseer word: [[geofisika|geofisiese]] en [[biologie]]se gevare.
Natuurlike gevare kan deur die menslike impak op die omgewing veroorsaak of beïnvloed word, byvoorbeeld grondgebruikverandering, dreinering en konstruksie.
Daar is 18 natuurlike gevare wat in FEMA se risiko-indeks ingesluit is: sneeustortings, kusvloede, kouegolwe, droogtes, aardbewings, hael, hittegolfwe, tropiese siklone, ysstorms, grondverskuiwings, [[weerlig]], rivieroorstromings, sterk [[wind]]e, tornado's, tsoenami's, vulkaniese aktiwiteit, veldbrande en winterweer. Daarbenewens is daar stofstorms.
===Kritiek===
Die term "natuurramp" is reeds in 1976 'n verkeerde benaming genoem.<ref name=":2" /> Rampe kan voorkom word. Aardbewings, droogtes, vloede, storms en ander gebeure lei tot rampe as gevolg van menslike optrede en versuim. Swak grond- en beleidsbeplanning en deregulering kan slegter toestande skep. Dit behels dikwels ontwikkelingsaktiwiteite wat rampvermindering ignoreer of versuim om risiko’s te verminder. Die natuur alleen word vir rampe blameer, selfs wanneer dit die gevolg is van mislukkings in ontwikkeling. Rampe ontstaan ook as gemeenskappe versuim om voor te berei. Voorbeelde sluit in onvoldoende bouregulasies, marginalisering van mense, ongelykhede, oorbenutting van hulpbronne, uiterse stedelike uitbreiding en klimaatsverandering.<ref name=":2">{{Cite web |title=Why natural disasters aren't all that natural |url=https://www.preventionweb.net/news/why-natural-disasters-arent-all-natural |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606202517/https://www.preventionweb.net/news/why-natural-disasters-arent-all-natural |archive-date=2022-06-06 |url-status=live |access-date=2022-06-06 |website=preventionweb.net |date=14 September 2017 |language=en}}</ref>
Die definiëring van rampe as slegs natuurlike gebeure het ernstige implikasies vir begrip van die oorsake van 'n ramp en die verdeling van politieke en finansiële verantwoordelikheid in rampbestuur, vergoeding, versekering en rampvoorkoming.<ref>{{Cite web |title=Time to say goodbye to "natural" disasters |url=https://www.preventionweb.net/blog/time-say-goodbye-natural-disasters |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606202510/https://www.preventionweb.net/blog/time-say-goodbye-natural-disasters |archive-date=2022-06-06 |url-status=live |access-date=2022-06-06 |website=preventionweb.net |date=16 July 2020 |language=en}}</ref> Die gebruik van die term "natuurramp" mislei mense om te dink dat die verwoestende gevolge onvermydelik, buite ons beheer en bloot deel van 'n natuurlike proses is. Gevare (aardbewings, orkane, pandemies, droogtes, ensovoorts) is onvermydelik, maar die impak daarvan op die samelewing is nie.
Daarom is die term volgens sommige kenners onvanpas en moet dit vervang word met die eenvoudiger term "ramp", terwyl die spesifieke kategorie (of soort) gevaar aangedui word.<ref name=":4">Kevin Blanchard [https://www.preventionweb.net/blog/nonaturaldisasters-changing-discourse-disaster-reporting #NoNaturalDisasters – Changing the discourse of natural disaster reporting] (16 November 2018) {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20261021004034/https://www.preventionweb.net/blog/nonaturaldisasters-changing-discourse-disaster-reporting |date=2026-10-21}}</ref>
==Skaal==
Tussen 1995 en 2015 het die meeste natuurrampe in [[Amerika]], [[China]] en [[Indië]] plaasgevind.<ref name="vecono">{{cite news |date=29 Aug 2017 |title=Weer-verwante rampe neem toe |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2017/08/daily-chart-19 |url-status=live |access-date=30 Augustus 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830021140/https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2017/08/daily-chart-19 |archive-date=30 Augustus 2017}}</ref> In 2012 was daar wêreldwyd 905 natuurrampe, waarvan 93% weerverwant was. Van die rampe was 45% meteorologies (storms), 36% was hidrologies (oorstromings), 12% was klimatologies (hittegolwe, kouegolwe, droogtes, veldbrande) en 7% was geofisiese gebeure (aardbewings en vulkaniese uitbarstings). Tussen 1980 en 2011 was geofisiese gebeure verantwoordelik vir 14% van alle natuurrampe.<ref>[http://www.worldwatch.org/natural-catastrophes-2012-dominated-us-weather-extremes-0 Natuurrampe in 2012 oorheers deur VSA se weer-uiterstes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130702190117/http://www.worldwatch.org/natural-catastrophes-2012-dominated-us-weather-extremes-0|date=2013-07-02}} Worldwatch Institute 29 Mei 2013</ref>
[[Ontwikkelende land]]e het dikwels onvoldoende kommunikasiestelsels en ondersteuning vir ramprisikovermindering en noodbestuur.<ref name=":5">{{Citation |last=Zorn |first=Matija |title=Natural Disasters and Less Developed Countries |date=2018 |url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-59002-8_4 |work=Nature, Tourism and Ethnicity as Drivers of (De)Marginalization: Insights to Marginality from Perspective of Sustainability and Development |series=Perspectives on Geographical Marginality |volume=3 |pages=59–78 |editor-last=Pelc |editor-first=Stanko |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-319-59002-8_4 |isbn=978-3-319-59002-8 |access-date=2022-06-08 |editor2-last=Koderman |editor2-first=Miha}}</ref> Dit maak hulle kwesbaarder vir natuurrampe as [[ontwikkelde land]]e.
==Invloed==
'n Natuurramp kan lewensverlies, beserings en ander gesondheidsgevare veroorsaak, asook die beskadiging van eiendom, inkomsteverlies, sosiale en ekonomiese ontwrigting of omgewingskade.
===Sterftes===
[[Beeld:Number-of-deaths-from-natural-disasters.png|thumb|250px|Wêreldwye sterftes weens natuurrampe (1900-2022).]]
Wêreldwyd is die totale aantal sterftes as gevolg van natuurrampe oor die afgelope 100 jaar met 75% verminder, danksy die verhoogde ontwikkeling van lande, beter voorbereiding, beter onderwys en hulp van internasionale organisasies. Aangesien die wêreldbevolking gedurende dieselfde tydperk gegroei het, is die afname in die aantal sterftes per capita selfs groter en het dit tot 6% van die oorspronklike hoeveelheid gedaal.<ref name="Rosling2018">{{cite book |last1=Rosling |first1=H. |last2=Rosling |first2=O. |last3=Rönnlund |first3=A.R. |title=Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About the World – and Why Things Are Better Than You Think |publisher=Flatiron Books |year=2018 |isbn=978-1-250-10781-7 |url=https://books.google.com/books?id=fpZNDwAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718173607/https://books.google.com/books?id=fpZNDwAAQBAJ |archive-date=18 Julie 2023 |url-status=live |pages=107–109, 299–325}}</ref>
Die sterftesyfer weens natuurrampe is die hoogste in ontwikkelende lande as gevolg van die laer gehalte van boukonstruksies, infrastruktuur en mediese geriewe.<ref name="Rosling2018" />
===Op die ekonomie===
[[Beeld:Damage-costs-from-natural-disasters.png|thumb|250px|Wêreldwye skadekoste weens natuurrampte (1980-2022).]]
Wêreldywe ekonomiese verliese as gevolg van uiterste weer-, klimaats- en watergebeure neem toe. Koste het van die 1970's tot die 2010's sewevoudig toegeneem.<ref>World Meteorological Society (WMO) (2021). [https://library.wmo.int/idurl/4/57564 WMO Atlas of Mortality and Economic Losses from Weather, Climate and Water Extremes (1970–2019)]. https://library.wmo.int/idurl/4/57564</ref>{{rp|16}} Sosiaal-ekonomiese faktore het bygedra tot hierdie tendens, soos bevolkingsgroei en verhoogde welvaart.<ref>{{Citation |last=Bouwer |first=Laurens M. |title=Observed and Projected Impacts from Extreme Weather Events: Implications for Loss and Damage |date=2019 |work=Loss and Damage from Climate Change: Concepts, Methods and Policy Options |pages=63–82 |editor-last=Mechler |editor-first=Reinhard |series=Climate Risk Management, Policy and Governance |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-319-72026-5_3 |isbn=978-3-319-72026-5 |editor2-last=Bouwer |editor2-first=Laurens M. |editor3-last=Schinko |editor3-first=Thomas |editor4-last=Surminski |editor4-first=Swenja |doi-access=free}}</ref>
Dit dui daarop dat verhoogde blootstelling die belangrikste faktor in ekonomiese verliese is. 'n Deel hiervan is egter ook te wyte aan klimaatsveranderings wat deur die mens veroorsaak word.<ref>Seneviratne, S.I., X. Zhang, M. Adnan, W. Badi, C. Dereczynski, A. Di Luca, S. Ghosh, I. Iskandar, J. Kossin, S. Lewis, F. Otto, I. Pinto, M. Satoh, S.M. Vicente-Serrano, M. Wehner, and B. Zhou, 2021: [[doi:10.1017/9781009157896.013|Weather and Climate Extreme Events in a Changing Climate. In Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change]] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 1513–1766, {{doi|10.1017/9781009157896.013}}</ref>{{rp|1611}}<ref name=":12">Newman, R., Noy, I. [[doi:10.1038/s41467-023-41888-1|The global costs of extreme weather that are attributable to climate change]]. ''Nat Commun'' 14, 6103 (2023). {{doi|10.1038/s41467-023-41888-1}}</ref>
===Op die omgewing===
Tydens noodgevalle soos natuurrampe en gewapende konflikte kan meer afval geproduseer word, terwyl afvalbestuur 'n laer prioriteit geniet in vergelyking met ander dienste. Bestaande afvalbestuursdienste en infrastruktuur kan ontwrig word, wat gemeenskappe met onbeheerde afval en verhoogde rommel laat. Onder dié omstandighede word menslike gesondheid en die omgewing dikwels negatief beïnvloed.<ref name="UNEP">{{Cite web |date=2021-10-21 |title=Drowning in Plastics – Marine Litter and Plastic Waste Vital Graphics |url=http://www.unep.org/resources/report/drowning-plastics-marine-litter-and-plastic-waste-vital-graphics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321122658/https://www.unep.org/resources/report/drowning-plastics-marine-litter-and-plastic-waste-vital-graphics |archive-date=2022-03-21 |access-date=2022-03-23 |publisher=UNEP – UN Environment Programme |language=en}}</ref>
Natuurrampe (soos aardbewings, tsoenami’s en orkane) het die potensiaal om binne 'n kort tydperk 'n beduidende hoeveelheid afval te genereer. Afvalbestuurstelsels kan buite werking of beperk wees, wat dikwels aansienlike tyd en finansiering verg om te herstel. Die tsoenami in 2011 in [[Japan]] het byvoorbeeld enorme hoeveelhede puin veroorsaak: die Japanese departement van omgewingsake het beraam 5 miljoen ton afval is geproduseer. 'n Deel van dié afval, meestal plastiek en skuimrubber, het teen laat 2011 aan die kuslyne van [[Kanada]] en die VSA uitgespoel. Aan die weskus van die VSA het dit die hoeveelheid rommel met ’n faktor van 10 verhoog en moontlik uitheemse [[spesie]]s daarheen vervoer. Storms veroorsaak ook baie plastiekafval. ’n Studie deur Lo et al. (2020) het ’n toename van 100% in die hoeveelheid mikroplastiek gerapporteer op strande wat in 2018 ná ’n [[tifoon]] in [[Hongkong]] ondersoek is.<ref name="UNEP" />
’n Beduidende hoeveelheid plastiekafval kan tydens rampverligtingsoperasies geproduseer word. Ná die aardbewing van 2010 in [[Haïti]] is die afval wat deur verligtingsoperasies gegenereer is, as ’n "tweede ramp" beskryf. Die Amerikaanse weermag het berig miljoene waterbottels en voedselhouers van skuimrubber is versprei, alhoewel daar geen operasionele afvalbestuurstelsel was nie. Meer as 700 000 plastiekseile en 100 000 tente is benodig vir noodskuilings. Die toename in plastiekafval, gekombineer met swak wegdoeningspraktyke, het daartoe gelei dat oop dreineringskanale verstop geraak het, wat die risiko van [[siekte]]s verhoog het.<ref name="UNEP" />
Konflikte kan grootskaalse verplasings van gemeenskappe tot gevolg hê. Mense wat onder dié omstandighede leef, word dikwels van minimale afvalbestuursgeriewe voorsien. Brandputte word algemeen gebruik om gemengde afval, insluitend plastiek, te vernietig. Lugbesoedeling kan tot respiratoriese en ander siektes lei. Sahrawi-vlugtelinge woon byvoorbeeld al byna 45 jaar lank in vyf kampe naby Tindouf, [[Algerië]]. Omdat afvalinsamelingsdienste onderbefonds is en daar geen herwinningsgeriewe is nie, het plastiek die strate en omgewing van die kampe oorstroom. Daarteenoor het die Azraq-kamp in Jordanië, wat vlugtelinge uit Sirië huisves, afvalbestuurstelsels; van die 20,7 ton afval wat per dag geproduseer word, is 15% herwinbaar.<ref name="UNEP" />
===Op vroue en kwesbare bevolkings===
As gevolg van die sosiale, politieke en kulturele konteks van baie plekke oor die wêreld heen word vroue dikwels buitensporig deur rampe geraak.<ref name="pmid21629495">{{cite journal |last1=Nour |first1=Nawal N |date=2011 |title=Maternal Health Considerations During Disaster Relief |journal=Reviews in Obstetrics and Gynecology |volume=4 |issue=1 |pages=22–27 |pmc=3100103 |pmid=21629495}}</ref> In die [[Indiese Oseaan]]-tsoenami van 2004 het meer vroue as mans gesterf, deels omdat minder vroue kon swem.<ref name="pmid21629495" /> Tydens en ná ’n natuurramp loop vroue ’n groter risiko om deur geslagsgebaseerde geweld geraak te word en is hulle kwesbaarder vir seksuele geweld. Ontwrigte wetstoepassing en swak regulasies dra almal by tot ’n verhoogde risiko van geslagsgebaseerde geweld en seksuele aanranding.<ref name="pmid21629495" />
Benewens [[LGBT]]-mense en immigrante word vroue buitensporig geviktimiseer deur mense wat godsdiensgebaseerde sondebokke vir natuurrampe soek: Fanatiese godsdiensleiers of volgelinge kan byvoorbeeld beweer ’n [[godheid|god of gode]] is kwaad vir vroue se onafhanklike, vrydenkende gedrag, soos om "onbeskeie" aan te trek, seks te hê of aborsies te ondergaan.<ref>{{Cite news |author=Lord |first=Leighann |date=1 Oktober 2019 |title=The easiest way to respond to a natural disaster? Blame God or global warming |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/commentisfree/2015/sep/01/easiest-way-respond-natural-disaster-blame-god-global-warming |url-status=live |access-date=28 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190928143012/https://www.theguardian.com/environment/commentisfree/2015/sep/01/easiest-way-respond-natural-disaster-blame-god-global-warming |archive-date=28 September 2019}}</ref> Die Hindoeparty Hindu Makkal Katchi en ander het vroue in [[Indië]] se stryd om toegang tot die Sabarimala-tempel te kry geblameer vir die vloed van Augustus 2018 in die suidelike staat Kerala wat glo deur die woedende god Ajjappan veroorsaak is.<ref>{{Cite news |date=15 Augustus 2018 |title=Kerala flood blamed on women's entry into Sabarimala by Hindu Makkal Katchi |work=The New Indian Express |url=https://www.newindianexpress.com/states/tamil-nadu/2018/aug/15/kerala-flood-blamed-on-womens-entry-into-sabarimala-by-hindu-makkal-katchi-1858022.html |url-status=live |access-date=28 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190928144328/http://www.newindianexpress.com/states/tamil-nadu/2018/aug/15/kerala-flood-blamed-on-womens-entry-into-sabarimala-by-hindu-makkal-katchi-1858022.html |archive-date=28 September 2019}}</ref><ref>{{Cite news |author=Asmita Nandy |date=20 Augustus 2018 |title=Hate Mongers on Twitter Blamed Women, Beef, Muslims, Christians and Communism for Causing the Kerala Floods |work=The Quint |url=https://www.thequint.com/videos/kerala-floods-women-in-sabarimala-beef-muslims-christians |url-status=live |access-date=28 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190928145554/https://www.thequint.com/videos/kerala-floods-women-in-sabarimala-beef-muslims-christians |archive-date=28 September 2019}}</ref>
Swanger vroue is een van die groepe wat buitensporig deur natuurrampe geraak word. Onvoldoende voeding, min toegang tot skoon water, ’n gebrek aan gesondheidsorgdienste en sielkundige stres ná die ramp kan lei tot ’n beduidende toename in moederlike siektes en sterftes. Verder kan die tekort aan gesondheidsorgbronne in dié tyd selfs roetine- mediese komplikasies in noodgevalle omskep.<ref>{{Cite news |last=Meyers |first=Talya |date=23 Desember 2019 |title=Pregnant women are particularly vulnerable to disasters. |work=Direct Relief |url=https://www.directrelief.org/2019/12/pregnant-women-are-particularly-vulnerable-to-disasters/ |url-status=live |access-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001050314/https://www.directrelief.org/2019/12/pregnant-women-are-particularly-vulnerable-to-disasters/ |archive-date=1 Oktober 2020}}</ref>
Toegang tot voorbehoedmiddels kan ook beperk wees.<ref name="pmid21629495" /> Onbeskermde omgang in dié tyd kan lei tot verhoogde geboortesyfers, onbeplande [[swangerskap]]pe en [[seksueel oordraagbare infeksie]]s.<ref name="pmid21629495" /><ref name="pmid21375788">{{cite journal |last1=Harville |first1=Emily |last2=Xiong |first2=Xu |last3=Buekens |first3=Pierre |date=November 2010 |title=Disasters and Perinatal Health: A Systematic Review |journal=Obstetrical & Gynecological Survey |volume=65 |issue=11 |pages=713–728 |doi=10.1097/OGX.0b013e31820eddbe |pmc=3472448 |pmid=21375788}}</ref>
===Op regerings en stemprosesse===
Rampe plaas stres op die regering se kapasiteit, aangesien die regering probeer om sowel roetine- as nooddienste uit te voer. Sommige teoretici van stemgedrag stel voor dat burgers inligting oor die regering se doeltreffendheid opdateer op grond van hulle reaksie op rampe, wat die kiesers se stemkeuse in die volgende verkiesing beïnvloed. Trouens, daar is bewyse dat regerende partye stemme kan verloor as burgers hulle beskou as verantwoordelik vir 'n swak reaksie op rampe,<ref>{{Cite book |last1=Clarke |first1=Daniel J. |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/32368 |title=Dull Disasters? How planning ahead will make a difference |last2=Dercon |first2=Stefan |date=2016 |publisher=Oxford University Press |hdl=20.500.12657/32368 |isbn=978-0-19-878557-6 |language=English |access-date=2021-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004224335/https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/32368 |archive-date=2021-10-04 |url-status=live}}</ref> of stemme kan wen as gevolg van waarnemings dat hulle hulle goed van hulle taak gekwyt het.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Healy |first1=Andrew |last2=Malhotra |first2=Neil |date=August 2009 |title=Myopic Voters and Natural Disaster Policy |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/myopic-voters-and-natural-disaster-policy/039708A3223EC114365ADF56F1D26423 |url-status=live |journal=American Political Science Review |language=en |volume=103 |issue=3 |pages=387–406 |doi=10.1017/S0003055409990104 |issn=1537-5943 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004224325/https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/myopic-voters-and-natural-disaster-policy/039708A3223EC114365ADF56F1D26423 |archive-date=2021-10-04 |access-date=2021-10-04 |s2cid=32422707}}</ref>
== Vloede ==
[[Lêer:Flood Destruction.jpg|duimnael|240px|Vloedskade]]
{{Hoofartikel|Vloed}} {{Sienook|Oorstroming}}
Vloede kom voor wanneer daar 'n oormatige hoeveelheid water op land wat gewoonlik droog is, voorkom. Daar is verskeie oorsake vir vloede: Oormatige of langdurige [[reën]]val, riviere wat oorstroom, damwalle wat meegee en ys wat vinniger as gewoonlik smelt, kan alles veroorsaak dat daar 'n vloed in 'n gebied voorkom.<ref name="FloodsNG">[http://environment.nationalgeographic.com/environment/natural-disasters/floods-profile/ Floods]. ''National Geographic.'' Verkry op 31 Mei 2013. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20161202185219/http://environment.nationalgeographic.com/environment/natural-disasters/floods-profile/ |date=2016-12-02}}</ref>
Vloede kan geleidelik opbou soos in die geval van verlengde reënval wat oorstromings veroorsaak. Dikwels is die massas water meer as wat die infraskruktuur in bewoonde gebiede kan hanteer en dan gee die dreine en pype mee wat die water moet wegvoer. Inwoners het dan gewoonlik kans om voor te berei vir die ramp wat kom.<ref name="FloodsR">[http://www.ready.gov/floods Floods]. ''Ready.gov'' 2011. Verkry op 1 Jun 2013. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20261027104630/http://www.ready.gov/floods |date=2026-10-27}}</ref>
Ander vloede ontwikkel skielik, sonder waarskuwing en word as blitsvloede geklasifiseer. 'n Baie harde reënbui of storm, of 'n damwal wat skielik meegee kan 'n blitsvloed veroorsaak. Blitsvloede is baie gevaarlik omdat dit 'n groot massa water is wat met groot krag vloei en allerhande klippe, stompe en ander voorwerpe saamsleur terwyl dit alles in sy pad vernietig.<ref name="FloodsNG" /><ref name="FloodsR" />
Vloede op die kuslyn kan deur tsoenami’s of groot seestorms veroorsaak word wat groot golwe seewater oor die binneland laat spoel.<ref name="FloodsNG" /> (sien Tsoenami’s hieronder)
== Tornado's ==
[[Lêer:F5 tornado Elie Manitoba 2007.jpg|duimnael|240px|Tornado]]{{Hoofartikel|Tornado}}
'n Tornado is 'n [[roteer|roterende]] lugkolom aangeheg aan 'n [[cumulonimbuswolk]], wat baie vinnig roteer en aan die aarde se oppervlak raak.<ref name="naturalDisasters">[http://www.earthtimes.org/encyclopaedia/environmental-issues/natural-disasters/ Natural Disasters]. ''The Earth Times Encyclopaedia'' 2011. Verkry op 1 Jun 2013. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20230313093041/http://www.earthtimes.org/encyclopaedia/environmental-issues/natural-disasters/ |date=2023-03-13}}</ref>
Tornado’s ontstaan gewoonlik uit 'n [[donderstorm]]. Hulle is baie kragtig en kan in uiterse gevalle tot so vinnig as 480 km/uur draai en kan streke van 1,6 km wyd en 80 km lank verwoes.<ref>[http://www.ready.gov/tornadoes Tornadoes]. ''Ready.gov'' 2011. Verkry op 1 Jun 2013. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20261027104952/http://www.ready.gov/tornadoes |date=2026-10-27}}</ref>
Die [[wind]] binne tornado’s is baie sterk en kan selfs swaar voorwerpe soos voertuie, bome en dakplate in die lug opsuig. Ligte voorwerpe soos papiere kan tot 160 km saamgewaai word.<ref>[http://www.spc.noaa.gov/faq/tornado/#Damage Tornado Damage]. ''The Online Tornado FAQ'' by Roger Edwards, SPC. Verkry op 5 Jun 2013. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20261024000338/http://www.spc.noaa.gov/faq/tornado/#Damage |date=2026-10-24}}</ref>
== Aardbewings ==
[[Lêer:Haiti Earthquake building damage.jpg|duimnael|240px|Aardbewingskade aan 'n gebou in Haiti]]
{{Hoofartikel|Aardbewing}} {{sienook|Aarde}}
Aardbewings is 'n [[geologie]]se gebeurtenis in die aardkors wat hewige skudding op die aarde se oppervlak veroorsaak. Hierdie skudding kan groot skade aanrig aan die natuur, mense en mensegemaakte strukture.<ref name="earthquakeEncyclopedia">[http://www.encyclopedia.com/topic/earthquake.aspx Earthquake]. ''World of Earth Science.'' 2003. Encyclopedia.com. Verkry op 5 Jun 2013. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20160902185133/http://www.encyclopedia.com/topic/earthquake.aspx |date=2016-09-02}}</ref>
Die geologiese gebeurtenis behels [[Plaattektoniek|tektoniese plate]] wat teen mekaar skuur. Die aarde bestaan uit 4 hoof lae. Die buitenste laag is die [[aardkors]], dan is daar die aardmantel, die vloeibare buitekern en die soliede binnekern. Die aardkors en boonste laag van die aardmantel vorm die tektoniese plate. Die plate is los van mekaar, amper soos legkaartstukke wat die aarde se oppervlak bedek. Omdat die plate los van mekaar is, beweeg hulle afsonderlik rond en wanneer die plate se growwe kante teen mekaar skuur, kan dit gebeur dat 'n kant aan 'n ander plaat vashak. Die sy van die plaat wat vashak sit dan vas terwyl die res van die plaat aanhou beweeg wat veroorsaak dat spanning ([[energie]]) opbou. Uiteindelik skuif die sy wat vasgehak het verby die ander plaat en al die energie wat opgebou het word dan vrygestel in die vorm van [[seismiese golwe]] wat dan die aardoppervlak laat skud.<ref>[http://earthquake.usgs.gov/learn/kids/eqscience.php The Science of Earthquakes]. ''Earthquake Hazards Program – USGS.'' 2009. Verkry op 1 Jun 2013. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20191030204707/http://earthquake.usgs.gov/learn/kids/eqscience.php |date=2019-10-30}}</ref>
'n Aardbewing op die kuslyn kan [[tsoenami|tsoenami’s]] veroorsaak.<ref>[http://earthquake.usgs.gov/learn/facts.php Cool Earthquake Facts]. ''Earthquake Hazards Program – USGS'' 2009. Verkry op 1 Jun 2013. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20191008095838/http://earthquake.usgs.gov/learn/facts.php |date=2019-10-08}}</ref><ref name="naturalDisasters" />(sien ook tsoenami’s hieronder)
Aardbewings kan ook gepaard gaan met vulkaniese uitbarstings.<ref name="earthquakeEncyclopedia" /> (sien vulkaniese uitbarstings hieronder)
== Vulkaniese uitbarstings ==
[[Lêer:30424305-045 large.JPG|duimnael|200px|'n Vulkaan]]
{{Hoofartikel|Vulkaan}}
'n Vulkaan is 'n opening in die aarde se oppervlak waardeur [[magma]], gasse en ander ondergrondse puin uitbars.<ref>[http://environment.nationalgeographic.com/environment/natural-disasters/volcano-profile/ Volcanoes]. ''National Geographic.'' 2010. Verkry op 31 Mei 2013. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20161202081737/http://environment.nationalgeographic.com/environment/natural-disasters/volcano-profile/ |date=2016-12-02}}</ref> 'n Uitbarsting vind plaas wanneer die druk van die gasse in die magma te hoog word en dan veroorsaak dat die magma uitbars.<ref name="volcanoR">[http://www.ready.gov/volcanoes Volcanoes]. ''Ready.gov'' 2011. Verkry op 3 Jun 2013. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20261027105018/http://www.ready.gov/volcanoes |date=2026-10-27}}</ref>
Vulkane is gewoonlik [[berg]]agtige strukture, omdat die magma wat uitbars om die opening verhard. Uitbarstings kan groot verwoesting saai, en selfs hele nedersettings bedek in lava wat dan verhard.<ref name="volcanoR" />
Vloeiende lawa wat uitgebars het kan so warm as 1250°C word en dus alles waaroor dit vloei verbrand en vernietig.<ref name="volcanoR" />
Stukke rots, as en gevaarlike gasse bars ook uit. Die vlieënde stukke rots kan geboue verwoes en mense doodmaak. Die gasse wat vrygestel word is skadelik vir mense en diere se longe. Mense wat [[versmoor]] as gevolg van hoë [[Konsentrasie (chemie)|konsentrasies]] van skadelike gasse in die lug is die mees algemene oorsaak van dood na afloop van 'n vulkaniese uitbarsting.<ref name="naturalDisasters" />
Na die uitbarsting hang die as in die lug en val af aarde toe, om 'n kombers van as te vorm. Hierdie as is baie dig en kan plante, diere en mense versmoor.
== Droogtes ==
[[Lêer:Clay cracked.jpg|duimnael|240px|Uitgedroogde grond]]
Daar is 'n droogte in 'n gebied wanneer dit besonder droog is (minder as gewoonlik reën) vir 'n buitengewone lang tydperk. Lae reënval is nie dieselfde as droogte nie. Daar is net 'n droogte wanneer dit nóg minder reën as gewoonlik, hoe laag die gewone reënval ookal is, sodat daar nie genoeg water is om aan die normale [[verbruiker]]sbehoefte te voldoen nie.<ref>[http://www.bom.gov.au/climate/drought/livedrought.shtml Living with Drought] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070218192510/http://www.bom.gov.au/climate/drought/livedrought.shtml |date=18 Februarie 2007 }}. ''Bureau of Meteorology.'' Verkry op 4 Jun 2013.</ref>
Droogtes veroorsaak direkte skade soos boere se oeste wat uitdroog en doodgaan, maar ook indirekte skade soos die [[ekonomie]] wat lei. (As die boere byvoorbeeld nie hulle oeste kan verkoop nie, maak hulle nie wins nie ek kan dan ook nie ander handelaars ondersteun deur aankope te maak nie, dus maak die handelaars ook nie wins nie.)<ref>[http://drought.unl.edu/DroughtforKids/HowDoesDroughtAffectOurLives.aspx How Does Drought Affect Our Lives?]. 2011. Verkry op 4 Jun 2013. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20180602105311/http://drought.unl.edu/DroughtforKids/HowDoesDroughtAffectOurLives.aspx |date=2018-06-02}}</ref>
Die skade (direk of indirek) kan die ekonomie, die omgewing en die sosiale welstand van mense affekteer.<ref>[http://drought.unl.edu/DroughtforKids/HowDoesDroughtAffectOurLives/TypesofDroughtImpacts.aspx Types of Drought Impacts]. ''National Drought Mitigation Center.'' 2011. Verkry op 4 Jun 2013. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20180530174903/http://drought.unl.edu/DroughtforKids/HowDoesDroughtAffectOurLives/TypesofDroughtImpacts.aspx |date=2018-05-30}}</ref>
== Tsoenami's ==
[[Lêer:2004 Indonesia Tsunami Complete.gif|duimnael|240px|'n Animasie van die 2004-tsoenami.]]
{{Hoofartikel|Tsoenami}}
'n Tsoenami is 'n reeks baie lang [[seegolf|golwe]] in die see wat groot verwoesting saai wanneer dit die land tref en oorstroom. Meestal word 'n tsoenami deur 'n aardbewing veroorsaak, maar kan ook as gevolg van grondverskuiwings onder [[seevlak]], of vulkaniese uitbarstings onder seevlak ontwikkel.<ref name="tsoenamiGolwe">[http://itic.ioc-unesco.org/images/stories/awareness_and_education/great_waves/great_waves_en_small.pdf Tsunami, The Great Waves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423231200/http://itic.ioc-unesco.org/images/stories/awareness_and_education/great_waves/great_waves_en_small.pdf |date=23 April 2014 }}. ''UNESCO International Tsunami Information Center.'' Verkry op 3 Jun 2013.</ref>
Tsoenami-golwe is verder as uit mekaar versprei as gewone see golwe. In die diepsee is die tsoenami golwe dikwels verder as 100 km uit mekaar versprei en daar kan tussen 10 minute en 'n uur verbygaan voor die volgende golf. Die golwe is klein in die diepsee, maar beweeg baie vinnig. Wanneer die tsoenami golwe dan die vlak see bereik, beweeg hulle stadiger en hoop die golwe op om 'n reuse muur van water te vorm van 10 m of hoër.<ref name="tsoenamiGolwe" />
Hierdie reuse, kragtige golwe spoel dan oor die binneland en saai groot verwoesting. Die kragtige golwe beweeg baie vinniger as wat 'n mens kan hardloop en kan voorwerpe soos rotse, en selfs bote honderde meters in die binneland in meesleur, geboue vernietig en mense doodmaak. Tsoenami’s kan 'n paar ure na die eerste golf nogsteeds gevaar inhou met na-golwe.<ref name="tsoenamiGolwe" />
== Veldbrande ==
[[Lêer:High Park Wildfire Arapaho and Roosevelt National Forests June 10, 2012.jpg|duimnael|240px|Veldbrand]]
Veldbrande is onbeheersde [[Vuur|vure]] wat in die natuur brand en groot verwoesting saai. Daar is drie vereistes vir 'n veldbrand om te ontstaan: [[Brandstof]], [[suurstof]] en 'n bron van hitte. Enige materiaal wat vlambaar is kan dien as brandstof. Gras, bome, bosse en selfs huise kan brandstof vir 'n veldbrand wees. Die bron van hitte steek die vuur aan die brand. [[Weerlig]], kampvure, sigarette, warm wind, en selfs die son kan die bron van hitte wees.<ref name="wildFires">[http://environment.nationalgeographic.com/environment/natural-disasters/wildfires/ Wildfires]. ''National Geographic.'' 2010. Verkry op 4 Jun 2013. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20161204153538/http://environment.nationalgeographic.com/environment/natural-disasters/wildfires/ |date=2016-12-04}}</ref>
Droë weer en droogtes kan velde en groen plantegroei omskep in die ideale brandstof vir veldbrande. Die wind vererger ook veldbrande deur die vlamme vinnig te versprei.<ref name="wildFires" />
Vier uit vyf veldbrande word deur mense gestig,<ref name="wildFires" /> daarom is veldbrand bewustheid baie belangrik.
Veldbrande versprei baie vinnig en kan tot so vinnig as 23 km/uur beweeg, wat dit moeilik maak om te beheer en te blus. Sommige veldbrande kan vir weke aanmekaar brand as mense dit nie onder beheer kry nie en sal aanhou brand tot een van die drie vereistes nie meer beskikbaar is nie.<ref name="wildFires" />
== Haelstorms ==
[[Lêer:Hailstorm in San Jose, California (13153912).jpg|duimnael|240px|Haelstorm]]
{{Hoofartikel|Hael}}
Haelstorms is weerstorms wat haelkorrels laat neerslaan.<ref>[http://glossary.ametsoc.org/wiki/Hailstorm Hailstorm]. ''AMS Glossary.'' 2013. Verkry op 4 Jun 2013. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20220306220937/http://glossary.ametsoc.org/wiki/Hailstorm |date=2022-03-06}}</ref> Die haelkorrels is balle wat uit [[ys]] bestaan en kan so klein soos 'n ertjie (5 mm) of so groot soos 'n pomelo (15 cm) in deursnee wees.<ref>[http://glossary.ametsoc.org/wiki/Hailstone Hailstone]. ''AMS Glossary.'' 2013. Verkry op 4 Jun 2013. {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20260922041105/http://glossary.ametsoc.org/wiki/Hailstone |date=2026-09-22}}</ref>
Reëndruppels in die lug vries, en trek dan ander reëndruppels aan wat dan ook aan die gevriesde druppel vasvries en so word die haelkorrel al hoe groter.<ref>[http://www.aviationweather.ws/063_Hazards.php Hazards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325022814/http://www.aviationweather.ws/063_Hazards.php |date=25 Maart 2010 }}. ''Aviation Weather.'' 2007. Verkry op 4 Jun 2013.</ref>
Haelstorms kan groot skade aanrig aan landboubedrywighede, geboue, voertuie, en mense.<ref>Doesken, Nolan J. "Hail, hail, hail! The summertime hazard of eastern Colorado." ''Colorado Climate Publication''. Volume 17, Number 7. April 1994. Besoek op 4 Junie 2013.</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Natuur]]
[[Kategorie:Natuurrampe| ]]
nf725c53muzb70orkf4sgab7z9ua56l
SABC2
0
43434
3373637
2426470
2026-11-18T10:24:13Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373637
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Televisiekanaal
| naam = SABC2
| kenteken =
| kentekengrote =
| onderskrif =
| gestig = 6 Januarie 1976 (eerste amptelike uitsending)<br />1 Januarie 1982 (as TV1)<br />Februarie 1996 (as SABC2)
| gesluit = Aktief
| beeldformaat = 16:9 (576i, SDTV)
| netwerk = [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie|SAUK]]
| eienaar = [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie|SAUK]]
| slagspreuk = You belong
| land = {{vlagland|Suid-Afrika}}
| taal = [[Suid-Sotho]], [[Tswana]], [[Engels]], [[Afrikaans]]<ref>{{cite web |url=http://www.info.gov.za/view/DownloadFileAction?id=70339 |title=The Media Development and Diversity Agency - a draft position paper |date=November 2000 |publisher=South African Government Information |page=68 |access-date=30 November 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120715013659/http://www.info.gov.za/view/DownloadFileAction?id=70339 |archive-date=15 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
| uitsaaiarea = [[Suid-Afrika]]
| hoofkantoor = SAUK Televisiepark, Uitsaaisentrum, [[Johannesburg]]
| vorige name = TV1
| vervang = SABC TV / SAUK-TV
| vervang deur =
| susterkanale = [[SABC1]]<br />[[SABC3]]
| webtuiste = [http://www.sabc2.co.za/ www.sabc2.co.za]
| bediener1 = [[Sentech]]
| kanaal1 = hang af van die naaste Sentech-herhaler
| bediener2 = [[StarSat]]
| kanaal2 = 158
| bediener3 = [[DStv]]
| kanaal3 = 192
| bediener4 =
| kanaal4 =
| bediener5 =
| kanaal5 =
}}
'''SABC2''' is 'n [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]]-televisiekanaal wat programme in [[Engels]], [[Afrikaans]], drie [[Sotho-taalfamilie|Sotho-tale]], [[Venda (taal)|Venda]] en [[Tsonga]] uitsaai. Die kanaal is in 1996 geskep toe die SAUK hul televisiekanale herstruktureer het. Die verminderde Afrikaanse inhoud op die kanaal het sommige sprekers van die taal ongelukkig gemaak, alhoewel die kanaal steeds 'n aansienlike hoeveelheid Afrikaanstalige programme, insluitende 'n daaglikse nuusbulletin saans om 19:00, uitsaai.
== Programme ==
* Afrikaanse Nuus om 19:30. Ook nuus in ander inheemse tale, vóór en ná hierdie tydgleuf.
* [[7de Laan]]
* 50|50
* Pasella
* [[Supersterre]]
* Musiek Roulette
* Noot-vir-noot
* Voetspore
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{en}} [http://www.sabc2.co.za/ Amptelike webwerf]
{{Saadjie}}
[[Kategorie:Afrikaanse televisiekanale]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse televisiekanale]]
j0umbsuso1au97tmfs8qckwonctda92
Molière
0
57247
3373535
3372138
2026-11-17T22:55:46Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373535
wikitext
text/x-wiki
{{Verwysings nodig}}
<div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; text-align:center; width:20em;">
[[Lêer:Molière - Nicolas Mignard (1658).jpg|200px]]<br /><br />
<big>'''Molière'''</big><br />
'''Franse akteur, teaterdirekteur en toneelskrywer'''<br /><br />
----
'''Handtekening''' <br />
[[Lêer:Firma de Moliere.jpg|180px]]
----
'''Genres'''<br />
Blyspel, ''comédie-ballet''<br /><br />
----
'''Beduidende werke'''<br /><br />
[[Lêer:Moliere works.jpg|160px]]<br /><br />
''L'Avare''<br />''Le Malade imaginaire''<br />''Le Misanthrope''<br />''Tartuffe ou L'Imposteur''
</div>
'''Molière''' (gedoop [[15 Januarie]] [[1622]] in [[Parys]] as '''Jean-Baptiste Poquelin'''; † [[17 Februarie]] [[1673]] in Parys) was 'n [[Frankryk|Franse]] akteur, teaterdirekteur en toneelskrywer. Hy word as een van die grootste skrywers in die [[Frans|Franse taal]] en in die wêreldletterkunde beskou.<ref>Hartnoll, bl. 554: "Author of some of the finest comedies in the history of the theater"; Roy, bl. 756: "...one of the theatre's greatest comic artists".</ref> Sy werk sluit [[komedie]]s, kluggies, [[Tragikomedie|tragikomedies]] en ''comédies-ballets'' in. Sy toneelstukke is in elke groot lewende taal vertaal en word vandag meer dikwels as dié van enige ander dramaturg in die Comédie-Française opgevoer, en Frans word dikwels "die taal van Molière" genoem.<ref>{{Verwys web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/1475046/France-looks-to-the-law-to-save-the-language-of-Moliere.html |argief-url=https://web.archive.org/web/20111203105401/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/1475046/France-looks-to-the-law-to-save-the-language-of-Moliere.html |argiefdatum=3 Desember 2011 |url-status=lewendig |titel=France looks to the law to save the language of Molière |voornaam=Colin |van=Randall |datum=24 Oktober 2004 |via=www.telegraph.co.uk}}</ref>
Ná dertien jaar as rondtrekkende akteur, waarin hy sy eerste stukke geskryf en elemente van die Italiaanse [[commedia dell'arte]] met die verfynder Franse komedie verbind het,<ref>Roy, bl. 756.</ref> het hy in 1658 na Parys teruggekeer en die guns van die koning gewen. Sy geselskap het die titel ''Troupe du Roi'' en 'n koninklike pensioen gekry.<ref name="R7567">Roy, bl. 756-757.</ref> Sy satires het hom egter ook vyande besorg: die [[Rooms-Katolieke Kerk]] in Frankryk het ''Tartuffe'' weens sy goddeloosheid veroordeel en die stuk is verbied.<ref name="Banham">{{Verwys boek |url=https://books.google.com/books?id=8qMTPAPFGXUC&pg=PA757 |argief-url=https://web.archive.org/web/20200522153507/https://books.google.com/books?id=8qMTPAPFGXUC&pg=PA757 |argiefdatum=22 Mei 2020 |url-status=lewendig |titel=The Cambridge Guide to Theatre |isbn=9780521434379 |van=Banham |voornaam=Martin |van2=Brandon |voornaam2=James R. |datum=21 September 1995 |uitgewer=Cambridge University Press}}</ref> Hy het aan [[tuberkulose]] gely en is in 1673 oorlede, enkele ure nadat hy tydens 'n opvoering van sy laaste stuk, ''Le Malade imaginaire'', ineengestort het.<ref name="R7567" />
== Lewe ==
[[Lêer:Pierre Mignard - Portrait de Jean-Baptiste Poquelin dit Molière (1622-1673) - Google Art Project (cropped).jpg|duimnael|upright|Portret van Molière deur Pierre Mignard (omstreeks 1658)]]
=== Jeug en opleiding ===
Molière is kort voor sy doop op 15 Januarie 1622 in Parys gebore en as Jean Poquelin gedoop. Hy het as Jean-Baptiste bekend gestaan en was die oudste seun van Jean Poquelin en Marie Cressé, wat op 27 April 1621 getroud is.<ref>Gaines 2002, bl. 383 (geboortedatum); Scott 2000, bl. 14 (name).</ref> Sy moeder was die dogter van 'n welgestelde [[Bourgeoisie|burgerlike]] familie.<ref>{{Verwys boek |titel=Lives of the Most Eminent French Writers |van=Shelley |voornaam=Mary Wollstonecraft |jaar=1840 |uitgewer=Lea and Blanchard |plek=Philadelphia |bladsy=116 |url=https://archive.org/details/livesmosteminen00shelgoog/page/n116}}</ref> Sy is in 1632 oorlede, toe hy tien jaar oud was,<ref>Marie Cressé is op 11 Mei 1632 oorlede (Gaines 2002, bl. xi).</ref> en daarna het hy saam met sy vader in die welgestelde Rue Saint-Honoré gewoon.
In 1631 het sy vader by die hof van [[Lodewyk XIII van Frankryk|Lodewyk XIII]] die amp van ''valet de chambre ordinaire et tapissier du Roi'' (kamerdienaar van die koning en bewaarder van sy tapyte en stoffering) gekoop, en in 1641 het die seun dieselfde amp oorgeneem.<ref>{{Verwys boek |voornaam=Alfred |van=Simon |titel=Molière, une vie |plek=Lyon |bladsye=520-521 |isbn=273770054X |taal=fr |uitgewer=La Manufacture |datum=1987}}</ref> Die titel het net drie maande se werk per jaar geverg, 300 livres per jaar betaal en winsgewende kontrakte meegebring.
Molière het 'n omvattende humanistiese opleiding ontvang. Hy het waarskynlik eers 'n laerskool in Parys bygewoon<ref>Scott 2000, bl. 16.</ref> en toe die gesogte [[Jesuïet]]e-kollege, die Collège de Clermont, waar hy in 'n streng akademiese omgewing gestudeer en sy eerste kennis van die verhoog gemaak het.<ref>{{Verwys boek |voornaam=John W. |van=O'Malley |titel=The Jesuits; a history from Ignatius to the present |plek=Londen |uitgewer=Sheed and Ward |datum=2014 |bladsy=30}}</ref> Omstreeks 1642 het hy in regswetenskappe gestudeer, waarskynlik in [[Orléans]], maar daar is geen bewys dat hy ooit gekwalifiseer het nie.
=== Rondtrekkende jare ===
In Junie 1643, toe hy 21 was, het Molière sy stand prysgegee om 'n loopbaan op die verhoog te volg. Saam met die aktrise Madeleine Béjart het hy met 630 livres in Parys sy eie toneelgeselskap, die Illustre Théâtre, gestig. Die geselskap het egter min sukses behaal en in 1645 bankrot gespeel, hoofsaaklik weens die huur van die teater, 'n baan vir [[jeu de paume]]. Molière, wat intussen die leier van die geselskap geword het, het 24 uur lank in die tronk gesit. Omstreeks dié tyd het hy die skuilnaam Molière begin gebruik, waarskynlik om sy vader die skande van 'n akteur in die familie te spaar.
[[Lêer:Les Contretemps.jpg|duimnael|links|upright|Illustrasie na Pierre Brissart vir die gedrukte teks van ''L'Étourdi ou les Contretemps'']]
Molière en Madeleine Béjart het toe by 'n rondtrekkende toneelgeselskap aangesluit, dié van Charles Dufresne, en sowat twaalf jaar lank deur die Franse provinsies getoer. Later het hy 'n geselskap van sy eie gelei, wat genoeg sukses behaal het om die beskerming van 'n reeks edelmanne te verwerf. In [[Languedoc]] het die goewerneur, Armand, prins van Conti, sy beskermheer geword en die geselskap na hom vernoem. Dié vriendskap het geëindig toe Conti hom tot die godsdiens gewend en by Molière se vyande in die ''Parti des Dévots'' aangesluit het.
In hierdie tydperk het Molière begin om sy eie toneelstukke te skryf. Die meeste van sy vroeë stukke was kluggies van een bedryf wat ná 'n tragedie opgevoer is, sommige net gedeeltelik uitgeskryf en in die styl van die commedia dell'arte rondom 'n growwe intrige geïmproviseer, hoewel hy self die [[tragedie]] verkies het. Hy het egter ook volledige komedies van vyf bedrywe in versvorm begin skryf: ''L'Étourdi'' (Lyon, 1654) en ''Le Dépit amoureux'' (Béziers, 1656). Dié stukke het nog van die grappe van die destydse Italiaanse geselskappe gewemel, maar het die plan van Béjart en Molière gedien om die beskerming van die adel te wen en die geselskap uiteindelik na 'n teater in Parys te verskuif.<ref>Oor ''L'Étourdi'' en sy teatrale prestasies in dié en ander vroeë stukke, sien bv. Stephen C. Bold, "'Ce Noeud Subtil': Molière's Invention of Comedy from ''L'Étourdi'' to ''Les Fourberies de Scapin''", ''The Romanic Review'' 88/1 (1997): 67-85; David Maskell, "Molière's ''L'Etourdi'': Signs of Things to Come", ''French Studies'' 46/1 (1992): 13-25; en Philip A. Wadsworth, "Scappino & Mascarille", in ''Molière and the Comedy of Intellect'' (Berkeley: University of California Press, 1962), 1-7.</ref> Hy het daarin op die Italiaanse, Spaanse en Franse komedietradisies voortgebou, wat almal op klassieke voorbeelde soos [[Plautus]] en Terentius teruggegaan het, veral die figuur van die slim slaaf of bediende.<ref>Richard F. Hardin, ''Plautus and the English Renaissance of Comedy'' (Londen: Rowman & Littlefield, 2017), veral 73 en 134; {{ISBN|1683931297}}</ref><ref>Philip Wadsworth, ''Molière and the Italian Theatrical Tradition'' (Birmingham AL: Summa, 1987), 7; {{ISBN|9780917786709}}</ref>
=== Terug in Parys ===
[[Lêer:WorksMoliere1739Vol01.jpg|duimnael|Eerste deel van 'n Engelse vertaling van al Molière se toneelstukke uit 1739, gedruk deur John Watts]]
In 1658 het Molière Parys bereik. Met die steun van die koning se broer, Philippe, hertog van Orléans, het hy voor [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]] in die [[Louvre]] opgetree, met [[Pierre Corneille]] se tragedie ''Nicomède'' en sy eie klug ''Le Docteur amoureux''. Die opvoering het hom die gebruik van die ''grande salle'' van die Petit-Bourbon naby die Louvre besorg,<ref name="R7567" /> waar sy geselskap, nou die ''Troupe de Monsieur'', die saal met die Italiaanse geselskap van Tiberio Fiorillo gedeel het. Die première van ''Les Précieuses ridicules'' het daar op 18 November 1659 plaasgevind. Dit was die eerste van Molière se talle satires op die gewoontes en aanstellings van die Franse samelewing, en dit het hom aandag sowel as kritiek besorg, maar nie groot sukses by die publiek nie. Molière word dikwels met die gedagte in verband gebring dat die komedie ''castigat ridendo mores'' (die sedes deur die lag teregwys), 'n frase wat eintlik deur sy tydgenoot Jean de Santeuil geskep is en soms vir 'n klassieke Latynse spreekwoord aangesien word.<ref>Martin Banham, ''The Cambridge Guide to Theatre'', Cambridge University Press, 1995, bl. 472.</ref>
Hy het Fiorillo toe gevra om hom die tegnieke van die commedia dell'arte te leer, en sy ''Sganarelle, ou Le Cocu imaginaire'' (1660) lyk soos 'n huldeblyk aan dié tradisie sowel as aan sy leermeester. In 1660 is die Petit-Bourbon gesloop om vir die uitbreiding van die Louvre plek te maak, en die geselskap het na die teater in die Palais-Royal verhuis, waar dit op 20 Januarie 1661 die eerste keer opgetree het. In dieselfde jaar het ''L'École des maris'' en ''Les Fâcheux'' gevolg. Laasgenoemde is tydens 'n reeks feeste opgevoer wat Nicolas Fouquet ter ere van die koning gegee het; [[Jean-Baptiste Colbert]] het daarna Fouquet se inhegtenisneming weens die verkwisting van openbare geld geëis, en Fouquet is tot lewenslange gevangenisstraf gevonnis.<ref>Jacob Soll, ''The Information Master: Jean-Baptiste Colbert's Secret State Intelligence System'' (Ann Arbor: Univ. of MI Press, 2009), 43-52.</ref>
=== Hoogtepunt van sy loopbaan ===
Op 20 Februarie 1662 is Molière met Armande Béjart getroud, wat hy vir Madeleine se suster gehou het. In dieselfde jaar het hy ''L'École des femmes'' opgevoer, wat later as 'n meesterstuk beskou is. Die stuk het die gebrekkige opvoeding van dogters uit ryk families bespot, en dit sowel as sy huwelik het baie kritiek uitgelok. Molière het op dié twis met ''La Critique de l'École des femmes'' geantwoord, waarin hy die kritici ná 'n opvoering aan tafel uitbeeld en hul argumente een vir een weerlê. Ernstiger teenstand het van die ''Parti des Dévots'' gekom, wat hom van oormatige realisme en oneerbiedigheid beskuldig het, en ook van die Jansenisten. Die koning het hom egter gesteun, hom 'n pensioen toegeken en ingestem om die peetvader van sy eerste seun te wees.
''Tartuffe, ou L'Imposteur'' is in 1664 in [[Paleis van Versailles|Versailles]] opgevoer en het die grootste skandaal van Molière se loopbaan veroorsaak. Die Kerk het dié studie van godsdienstige huigelary veroordeel, en die Parlement het dit verbied.<ref name="Banham" /> Die koning het blykbaar voorgestel dat Molière die opvoerings opskort, en hy het vinnig ''Dom Juan ou le Festin de Pierre'' as plaasvervanger geskryf, 'n stuk oor 'n ateïs wat 'n godsdienstige huigelaar word en daarvoor deur God gestraf word. Ook dié stuk is gou van die verhoog gehaal, en Molière het dit nooit weer opgevoer nie.<ref name="Banham" /> In 1665 het die koning self die beskermheer van die geselskap geword, wat voortaan as die ''Troupe du Roi'' bekend gestaan het, en Molière het die amptelike skrywer van die hofvermaak gebly.<ref name="R7567" />
[[Lêer:Jean-Léon Gérôme - Louis XIV and Moliere.jpg|duimnael|Lodewyk XIV nooi Molière uit om saam met hom te eet: 'n ongegronde Romantiese anekdote, geskilder deur Jean-Léon Gérôme in 1863]]
''Le Misanthrope'' (1666) word vandag as Molière se verfynste meesterstuk beskou, maar dit is destyds swak ontvang en was 'n kommersiële mislukking. Molière het dadelik ''Le Médecin malgré lui'' geskryf, 'n satire op die amptelike wetenskappe wat wel 'n sukses was. In verskeie stukke het hy die geneeshere van sy tyd as hoogmoedige figure uitgebeeld wat met swak [[Latyn]] hul valse geleerdheid wil vertoon en net klisma's en aderlatings as middels ken. In 1667 het hy weer probeer om 'n hersiene ''Tartuffe'' op te voer, maar die stuk is weer verbied, en eers 'n paar jaar later kon die koning dit deurdryf.
Siek en minder produktief het Molière ''Amphitryon'' (1668), na Plautus, en ''George Dandin'' geskryf, en daarna die sukses ''L'Avare''. Saam met die komponis Jean-Baptiste Lully het hy ''Monsieur de Pourceaugnac'', ''Les Amants magnifiques'' en ''Le Bourgeois gentilhomme'' (1670) gemaak, en die samewerking is met die ''tragédie et ballet'' ''Psyché'' afgesluit, wat hy saam met Pierre Corneille en Philippe Quinault geskryf het. Madeleine Béjart is in 1672 oorlede. Molière het nogtans die suksesvolle klug ''Les Fourberies de Scapin'' en ''Les Femmes savantes'' (1672) geskryf, laasgenoemde ook as een van sy meesterstukke beskou. Hy moes daarin sonder musiek klaarkom, omdat Lully die regte op die [[opera]] in Frankryk verkry het. Molière het met sy "klassieke" karakterkomedies in vyf bedrywe groot sukses behaal, en in sy veertien jaar in Parys het hy 31 van die 85 stukke geskryf wat op sy verhoog opgevoer is.
== Die comédies-ballets ==
Balletopvoerings het van Molière se bekendste blyspele deel uitgemaak, waaronder ''Le Malade imaginaire'' ("Die ingebeelde sieke"). Hy het die ''comédie-ballet'' in 1661 met ''Les Fâcheux'' bekendgestel, as 'n oorgangsvorm tussen die hofballette van Lodewyk XIV en die professionele teater wat met die gebruik van die prosceniumverhoog ontstaan het.<ref name="Au 2002 23">Au 2002, bl. 23.</ref> Die vorm het per toeval ontstaan: Molière moes 'n toneelstuk sowel as 'n [[ballet]] ter ere van die koning opvoer, maar het nie genoeg spelers vir albei gehad nie. Hy het die twee daarom gekombineer, sodat die spelers tussen die balletnommers kon asem skep en van kostuum verwissel.<ref name="Au 2002 23" /> Die waagstuk het geslaag, en Molière is gevra om voor sy dood nog twaalf ''comédies-ballets'' te maak.<ref name="Au 2002 23" />
Hy het daarvoor met die choreograaf Pierre Beauchamp saamgewerk, wat die vyf basiese posisies van die voete en arms in die ballet gekodifiseer het,<ref>Au 2002, bl. 26.</ref> en met Lully, wat die Paryse Opera vyftien jaar lank oorheers en die ballet en die opera tot selfstandige professionele kunste gemaak het.<ref name="Au 2002 23" /><ref>Au 2002, bl. 25.</ref> Anders as die hofballette het die ''comédies-ballets'' die dans nou met die musiek en die handeling verweef, en van die dansers sowel as die akteurs verwag om die verhaal te dra.<ref name="Au 2002 24">Au 2002, bl. 24.</ref> Soos by die hofballette het professionele dansers en hofdienaars saam opgetree: Lodewyk XIV het self 'n Egiptenaar in ''Le Mariage forcé'' (1664) gespeel, en in sy laaste optrede, in ''Les Amants magnifiques'' (1670), [[Neptunus (mitologie)|Neptunus]] en [[Apollo]].<ref name="Au 2002 24" />
== Dood ==
[[Lêer:Perelachaise-Moliere-p1000403.jpg|duimnael|Molière se graf in die Père-Lachaise-begraafplaas; dié van Jean de La Fontaine is net daaragter]]
Molière het aan longtuberkulose gely, wat hy moontlik as jong man in die skuldenaarstronk opgedoen het. Die omstandighede van sy dood op 17 Februarie 1673<ref>{{Verwys web |url=https://www.britannica.com/biography/Moliere-French-dramatist |argief-url=https://web.archive.org/web/20201010153307/https://www.britannica.com/biography/Moliere-French-dramatist |argiefdatum=10 Oktober 2020 |url-status=lewendig |webwerf=Encyclopaedia Britannica |titel=Molière - French dramatist |besoekdatum=29 September 2020}}</ref> het legendaries geword. Terwyl hy die hipochonder Argan in sy laaste stuk, ''Le Malade imaginaire'', met musiek deur Marc-Antoine Charpentier, gespeel het, het hy op die verhoog 'n hoesbui en 'n bloeding gekry. Hy het die opvoering voltooi, maar daarna weer ineengestort en is 'n paar uur later tuis oorlede.<ref name="R7567" /> Hy het nie die laaste sakramente ontvang nie, omdat twee priesters geweier het om te kom en 'n derde te laat opgedaag het.
Volgens die Franse reg van die tyd mog akteurs nie in die gewyde grond van 'n begraafplaas begrawe word nie. Sy weduwee, Armande, het die koning egter gevra om hom 'n gewone begrafnis in die nag toe te staan. Die koning het ingestem, en Molière is in die deel van die begraafplaas begrawe wat vir ongedoopte kinders bestem was. In 1792 is sy oorskot na die museum van Franse monumente oorgebring, en in 1817 na die [[Père-Lachaise-begraafplaas]] in Parys, naby dié van [[Jean de La Fontaine]].
== Ontvangs ==
[[Lêer:Moliere-Rue de Richelieu.JPG|duimnael|links|upright|Molière se standbeeld op die Fontaine Molière op die hoek van die Rue de Richelieu en die Rue Molière in Parys]]
Hoewel konserwatiewe denkers, godsdienstige leiers en geneeshere Molière se werk in sy tyd gekritiseer het, het dit sy groot sukses by die publiek nie werklik ingeperk nie. Ander dramaturge en geselskappe in Engeland en Frankryk het sy styl begin navolg. In die 18de eeu is sy werke in Engeland steeds goed ontvang, maar in Frankryk minder. Tydens die Restourasie in die 19de eeu het sy komedies weer by die Franse publiek en kritici gewild geword, en die [[Romantiek|Romantici]] het die onkonvensionele individualisme in sy stukke bewonder. Twintigste-eeuse geleerdes het die belangstelling voortgesit, en die klem het verskuif van die filosofiese, godsdienstige en morele betekenis van sy komedies na sy komiese tegniek.<ref>{{Verwys web |url=http://www.enotes.com/drama-criticism/moliere |argief-url=https://web.archive.org/web/20080626124251/http://www.enotes.com/drama-criticism/moliere |argiefdatum=26 Junie 2008 |url-status=lewendig |titel=Molière: Introduction |volume=13 |voornaam=Linda |van=Pavlovski |uitgewer=Gale Group |jaar=2001 |besoekdatum=28 November 2007 |via=Enotes.com}}</ref>
Sy werk is in 1714 deur John Ozell in Engelse prosa vertaal,<ref>{{Verwys boek |hoofstuk-url=https://books.google.com/books?id=nWpBAAAAYAAJ&q=Curtis%20Hidden%20Page&pg=PR43 |hoofstuk=Bibliography |vertaler-voornaam=Curtis Hidden |vertaler-van=Page |titel=French Classics for English Readers: Molière |plek=New York & Londen |uitgewer=G.P. Putnam's Sons |jaar=1908 |volume=1 |bladsy=43 |besoekdatum=27 Junie 2010 |outeur=Molière |van2=Matthews |voornaam2=Brander |url=https://books.google.com/books?id=nWpBAAAAYAAJ&q=Curtis%20Hidden%20Page&pg=PR43 |argief-url=https://web.archive.org/web/20240227185459/https://books.google.com/books?id=nWpBAAAAYAAJ&q=Curtis%20Hidden%20Page&pg=PR43 |argiefdatum=27 Februarie 2024 |url-status=bot: unknown}}</ref> en die eerste volledige Engelse vertaling, deur Baker en Miller in 1739, is lank herdruk.<ref>{{Verwys boek |url=https://books.google.com/books?id=C1uXah12nHgC&q=moliere%20baker%20miller&pg=PA958 |argief-url=https://web.archive.org/web/20220925084743/https://books.google.com/books?id=C1uXah12nHgC&q=moliere%20baker%20miller&pg=PA958 |argiefdatum=25 September 2022 |url-status=lewendig |voornaam=Olive |van=Classe |titel=Encyclopedia of Literary Translation Into English: M-Z |volume=2 |plek=Londen |uitgewer=Fitzroy Dearborn Publishers |jaar=2000 |bladsy=958 |besoekdatum=27 Junie 2010 |isbn=9781884964367}}</ref> Volgens die skrywer Martha Bellinger is hy daarvan beskuldig dat hy nie 'n eenvormige styl gehad het nie, dat sy grammatika gebrekkig was, dat hy sy beeldspraak gemeng en sy versreëls met onnodige woorde opgevul het. Sy noem dit egter kleinighede in vergelyking met die rykdom van sy karakters, sy skitterende geestigheid en sy vindingryke tegniek.<ref>{{Verwys boek |url=http://www.theatredatabase.com/17th_century/moliere_001.html |argief-url=https://web.archive.org/web/20071116183052/http://www.theatredatabase.com/17th_century/moliere_001.html |argiefdatum=16 November 2007 |url-status=lewendig |van=Bellinger |voornaam=Martha Fletcher |jaar=1927 |titel=A Short History of the Drama |plek=New York |uitgewer=Henry Holt & Company |bladsye=178-181 |besoekdatum=27 November 2007 |via=Theatredatabase.com}}</ref>
== Invloed op die Franse taal ==
Molière word as die skepper van die moderne Franse komedie beskou, en talle woorde en uitdrukkings uit sy stukke word steeds in Frans gebruik:
* ''tartuffe'' is 'n huigelaar, veral iemand wat met geveinsde sedelikheid of vroomheid spog;
* ''harpagon'', na die hoofkarakter van ''L'Avare'', is 'n obsessief gierige man;
* uit ''Les Fourberies de Scapin'' kom ''Que diable allait-il faire dans cette galère?'' ("Wat de duiwel wou hy op dié galei gaan doen?"), wat vir onnodige moeilikheid gebruik word wat iemand self opgesoek het, en ''galère'' (galei) beteken 'n moeilike, chaotiese toestand;
* uit ''Tartuffe'' kom ''Couvrez ce sein que je ne saurais voir'' ("Bedek dié boesem wat ek nie mag sien nie"), wat vir iemand gebruik word wat uit eie huigelary eis dat iets verberg of geïgnoreer word;
* met ''Et voilà pourquoi votre fille est muette'' ("En dít is waarom u dogter stom is"), uit ''Le Médecin malgré lui'', word 'n onbevredigende verklaring bespot;
* met ''Tu l'as voulu, George Dandin'' ("Jy wou dit so hê, George Dandin"), uit ''George Dandin'', verwyt 'n mens iemand ironies dat hy sy moeilikheid aan homself te danke het.
== Uitbeeldings ==
Molière speel 'n klein rol in [[Alexandre Dumas]] se roman ''Le Vicomte de Bragelonne''. Die Russiese skrywer [[Michail Boelgakof]] het in 1932 en 1933 'n halffiktiewe lewensbeskrywing van hom geskryf, wat eers in 1962 verskyn het. Ariane Mnouchkine se Franse rolprent ''Molière'' (1978), wat sy hele lewe uitbeeld, het in 1978 by die [[Cannes-rolprentfees]] om die [[Palme d'Or]] meegeding. In ''Le Roi danse'' (2000) word sy samewerking met Lully, sy siekte en sy dood op die verhoog uitgebeeld, en die rolprent ''Molière'' (2007), met Romain Duris in die titelrol, is losweg op sy lewe gebaseer. Die musiekblyspel ''Molière, l'Opéra Urbain'' is van 11 November 2023 tot 18 Februarie 2024 in die [[Dôme de Paris]] opgevoer.<ref>{{Verwys web |url=https://www.sortiraparis.com/en/what-to-see-in-paris/shows/articles/269185-moliere-l-opera-urbain-the-extraordinary-musical-comedy-about-moliere-at-the-dome-de-paris |argief-url=https://web.archive.org/web/20231212195837/https://www.sortiraparis.com/en/what-to-see-in-paris/shows/articles/269185-moliere-l-opera-urbain-the-extraordinary-musical-comedy-about-moliere-at-the-dome-de-paris |argiefdatum=12 Desember 2023 |url-status=lewendig |titel=Molière l'opéra urbain, the extraordinary musical comedy about Molière at the Dôme de Paris |outeur=Julie de Sortiraparis |datum=17 November 2023 |webwerf=Sortiraparis.com |besoekdatum=12 Desember 2023}}</ref>
== Werke ==
{| class="wikitable"
! Titel !! Eerste opvoering !! Betekenis van die titel
|-
| ''Le Médecin volant'' || 1645 || Die vlieënde dokter
|-
| ''La Jalousie du barbouillé'' || 1650 || Die jaloesie van le Barbouillé
|-
| ''L'Étourdi ou les Contretemps'' || 1655 || Die lomperd, of die teenslae
|-
| ''Le Dépit amoureux'' || 16 Desember 1656 || Die minnetwis
|-
| ''Le Docteur amoureux'' || 1658 || Die verliefde dokter; die eerste stuk wat Molière se geselskap vir Lodewyk XIV opgevoer het (verlore)
|-
| ''Les Précieuses ridicules'' || 18 November 1659 || Die belaglike aanstellerige dames
|-
| ''Sganarelle ou Le Cocu imaginaire'' || 28 Mei 1660 || Sganarelle, of die ingebeelde bedrogene eggenoot
|-
| ''Dom Garcie de Navarre ou Le Prince jaloux'' || 4 Februarie 1661 || Don Garcia van Navarra, of die jaloerse prins
|-
| ''L'École des maris'' || 24 Junie 1661 || Die skool vir eggenote
|-
| ''Les Fâcheux'' || 17 Augustus 1661 || Die lastige mense
|-
| ''L'École des femmes'' || 26 Desember 1662 || Die skool vir vrouens
|-
| ''La Jalousie du Gros-René'' || 15 April 1663 || Die jaloesie van Gros-René (verlore)
|-
| ''La Critique de l'École des femmes'' || 1 Junie 1663 || Kritiek op Die skool vir vrouens
|-
| ''L'Impromptu de Versailles'' || 14 Oktober 1663 || Die impromptu van Versailles
|-
| ''Le Mariage forcé'' || 29 Januarie 1664 || Die gedwonge huwelik
|-
| ''Gros-René, petit enfant'' || 27 April 1664 || Gros-René, klein kind (verlore)
|-
| ''La Princesse d'Élide'' || 8 Mei 1664 || Die prinses van Elis
|-
| ''Tartuffe ou L'Imposteur'' || 12 Mei 1664 || Tartuffe, of die bedrieër
|-
| ''Dom Juan ou Le Festin de pierre'' || 15 Februarie 1665 || Don Juan, of die maal met die standbeeld
|-
| ''L'Amour médecin'' || 15 September 1665 || Die liefde as dokter
|-
| ''Le Misanthrope ou L'Atrabilaire amoureux'' || 4 Junie 1666 || Die mensehater, of die befoeterde minnaar
|-
| ''Le Médecin malgré lui'' || 6 Augustus 1666 || Die dokter teen wil en dank
|-
| ''Mélicerte'' || 2 Desember 1666 ||
|-
| ''Pastorale comique'' || 5 Januarie 1667 || Komiese herdersspel
|-
| ''Le Sicilien ou L'Amour peintre'' || 14 Februarie 1667 || Die Siciliaan, of die liefde as skilder
|-
| ''Amphitryon'' || 13 Januarie 1668 ||
|-
| ''George Dandin ou Le Mari confondu'' || 18 Julie 1668 || George Dandin, of die verslae eggenoot
|-
| ''L'Avare'' || 9 September 1668 || Die vrek
|-
| ''Monsieur de Pourceaugnac'' || 6 Oktober 1669 ||
|-
| ''Les Amants magnifiques'' || 4 Februarie 1670 || Die luisterryke minnaars
|-
| ''Le Bourgeois gentilhomme'' || 14 Oktober 1670 || Die burgerlike edelman
|-
| ''Psyché'' || 17 Januarie 1671 || Psige
|-
| ''Les Fourberies de Scapin'' || 24 Mei 1671 || Scapin se kullery
|-
| ''La Comtesse d'Escarbagnas'' || 2 Desember 1671 || Die gravin van Escarbagnas
|-
| ''Les Femmes savantes'' || 11 Maart 1672 || Die geleerde vrouens
|-
| ''Le Malade imaginaire'' || 10 Februarie 1673 || Die ingebeelde sieke<ref>{{Verwys ensiklopedie |url=https://www.britannica.com/topic/The-Imaginary-Invalid |argief-url=https://web.archive.org/web/20190225104200/https://www.britannica.com/topic/The-Imaginary-Invalid |argiefdatum=25 Februarie 2019 |url-status=lewendig |titel=The Imaginary Invalid |ensiklopedie=The Encyclopaedia Britannica |besoekdatum=25 Februarie 2019}}</ref>
|}
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
=== Bibliografie ===
* Alberge, Claude (1988). ''Voyage de Molière en Languedoc (1647-1657)''. Montpellier: Presses du Languedoc. {{ISBN|9782859980474}}.
* Au, Susan (2002). ''Ballet and Modern Dance'' (2de uitgawe). Londen: Thames & Hudson. {{ISBN|978-0-500-20352-1}}.
* Dormandy, Thomas (2000). ''The White Death: A History of Tuberculosis''. New York University Press, bl. 10. {{ISBN|9780814719275}}.
* Gaines, James F., red. (2002). ''The Molière Encyclopedia''. Westport, Connecticut: Greenwood Press. {{ISBN|9780313312557}}.
* Hartnoll, Phyllis, red. (1983). ''The Oxford Companion to the Theatre'' (4de uitgawe). Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|9780192115461}}.
* Ranum, Patricia M. (2004). ''Portraits around Marc-Antoine Charpentier''. Baltimore: Patricia M. Ranum. "Molière", bl. 141-149. {{ISBN|9780966099737}}.
* Riggs, Larry (2005). ''Molière and Modernity''. Charlottesville: Rookwood Press. {{ISBN|9781886365551}}.
* Roy, Donald (1995). "Molière", bl. 756-757, in ''The Cambridge Guide to Theatre'', red. Martin Banham. Cambridge University Press. {{ISBN|9780521434379}}.
* Scott, Virginia (2000). ''Molière, A Theatrical Life''. Cambridge University Press.
== Eksterne skakels ==
{{Commons}}
* {{Gutenberg author |id=791}}
* {{Internet Archive author |sname=Molière |sopt=w}}
* [http://www.toutmoliere.net Molière se werke aanlyn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200906013530/http://www.toutmoliere.net/ |date=2020-09-06}} by toutmoliere.net (in Frans)
* [http://www.theatre-classique.fr Molière se versdramas] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20261009191119/http://www.theatre-classique.fr |date=2026-10-09}}, met statistiek en woordsoektogte (in Frans)
* [http://cfregisters.org/ The Comédie Française Registers], 'n databasis van meer as 34 000 opvoerings van 1680 tot 1791
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Moliere}}
[[Kategorie:Franse akteurs]]
[[Kategorie:Franse dramaturge]]
[[Kategorie:Franse digters]]
[[Kategorie:Geboortes in 1622]]
[[Kategorie:Sterftes in 1673]]
drk50fuczew1zo5dqe6rrfmj8yd15ci
Siel
0
59390
3373427
3373304
2026-11-17T12:24:18Z
Rooiratel
90342
Rangskik. Bronne onder "Sien ook"
3373427
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Meister von Heiligenkreuz 001.jpg|duimnael|regs|240px|Skildery van God wat toekyk hoe 'n engel en 'n demoon om 'n man se siel veg.]]
Die '''siel''' is die nie-materiële spirituele komponent van 'n mens of dier. In [[godsdiens]] en [[filosofie]] word dit gewoonlik as die wese van 'n lewende wese beskou, wat los van die stoflike wêreld bestaan. In die alledaagse taal dui die woord dikwels op die geheel van 'n mens se gevoelens en geestelike prosesse, en in dié sin is dit min of meer met ''psige'', die Griekse woord vir siel, gelykbetekenend. Hoewel dit nie wetenskaplik bewys kan word nie, glo baie mense dat die siel onsterflik is en na die dood bly voortbestaan. [[Antropologie|Antropoloë]] en sielkundiges het bevind dat mense oral en in alle tye tussen die siel en die liggaam onderskei het.<ref name="goetzvsr" /> Daarteenoor glo [[Ateïsme|nie-godsdienstige mense]] dat die siel 'n kollektiewe breinfunksie is wat sonder biologiese lewe nie kan bestaan nie. Hulle is ook van mening dat die siel 'n beskrywende woord is vir die nie-materiële wese van die lewende, biologiese mens en dat dit saam met die liggaam leef en afsterf.
Godsdienste verstaan die siel op uiteenlopende maniere. Die [[Boeddhisme]] leer dat daar geen blywende self is nie, terwyl die [[Christendom]] in 'n ewige siel glo. Die [[Hindoeïsme]] stel die ''atman'' in sommige tradisies gelyk aan ''[[Brahman]]'', en die [[Islam]] onderskei tussen ''ruh'' en ''nafs''. Baie inheemse godsdienste skryf aan 'n mens meer as een siel toe. In die filosofie het [[Plato]] die siel as die onsterflike kern van die persoon beskou, en [[Aristoteles]] as die vorm van 'n lewende liggaam. [[René Descartes]] het die siel tot die denke beperk, en sy skeiding van siel en liggaam het die grondslag van die hedendaagse debat oor die verhouding tussen gees en liggaam gelê.
== Inheemse godsdienste en sjamanisme ==
[[Lêer:Manunggul Jar.jpg|duimnael|regs|Die deksel van die Manunggul-kruik, 'n neolitiese begrafniskruik uit die Filippyne (ongeveer 890-710 v.C.), beeld 'n siel en 'n sielsbegeleier uit wat per boot na die geesteswêreld reis.]]
In baie inheemse kulture bestaan 'n verskeidenheid voorstellings wat min of meer ooreenstem met wat Europeërs tradisioneel onder die siel verstaan. Gewoonlik word aangeneem dat die verskeidenheid van geestelike en liggaamlike funksies deur 'n verskeidenheid van oorsake teweeggebring word, sodat 'n mens verskeie selfstandige sielskragte of selfs verskeie siele het. Tussen die stoflike en die geestelike word geen prinsipiële onderskeid gemaak nie: die siel word gewoonlik as min of meer stoflik of fynstoflik gedink.<ref name="riviere">Claude Rivière: ''Soul: Concepts in Indigenous Religions''. In: Lindsay Jones (red.): ''Encyclopedia of Religion'', 2de uitgawe, Detroit 2005, band 12, bl. 8531-8534; Hans-Peter Hasenfratz: ''Seele I''. In: ''Theologische Realenzyklopädie'', band 30, Berlyn 1999, bl. 733-737.</ref> Volgens hulle funksie en hulle verhouding tot die liggaam word die volgende soorte siele onderskei:<ref name="hasenfratz1986">Hans-Peter Hasenfratz: ''Die Seele'', Zürich 1986, bl. 105-111.</ref>
* Die '''liggaamsiel''' of vitale siel reël die liggaamsfunksies. Dit kan aan 'n bepaalde orgaan of liggaamsdeel gebind wees, soos die kop, die keel, die hart, die bene, die hare of die bloed, en dit hou saam met die liggaam op om te bestaan.
* Die '''ek-siel''' reël die geestelike lewe in die wakker toestand en maak selfbewussyn moontlik. Dit is eweneens aan die liggaam gebind en sterflik.
* Die '''vry siel''' kan die liggaam in die slaap of in ekstase verlaat. By die dood word dit 'n dodesiel, wat na 'n dooderyk kan gaan, by die lewendes kan bly of volgens sommige tradisies na mekaar verskillende liggame kan bewoon.
* Die '''buitesiel''' vertoef buite die liggaam en verbind die mens met sy natuurlike omgewing of met 'n geestelike wêreld.
Die siel kan in menslike gestalte verskyn, as dier (veral as 'n voël), as lug, wind, asem, vuur, lig, water of rook, of as 'n skaduwee, 'n spieëlbeeld of 'n klank soos 'n naam.<ref name="hasenfratz1986" />
Die geloof in sieldualisme, dat 'n mens twee of meer siele het, is wydverspreid in die [[sjamanisme]] en is die grondslag van die begrip "sielsvlug", die reis wat die siel van 'n sjamaan in ekstase onderneem. Die "liggaamsiel" is aan die liggaamsfunksies en die wakker bewussyn verbonde, terwyl die "vry siel" tydens slaap of beswyming vrylik kan rondswerf.<ref name="Bock">{{cite thesis |last =Bock |first =Nona J.T. |date =2005 |title =Shamanic techniques: their use and effectiveness in the practice of psychotherapy |type =MSc |publisher =University of Wisconsin-Stout |url =http://www2.uwstout.edu/content/lib/thesis/2005/2005bockn.pdf |archive-date =25 Oktober 2022 |access-date =8 Maart 2021 |archive-url =https://web.archive.org/web/20221025110045/http://www2.uwstout.edu/content/lib/thesis/2005/2005bockn.pdf |url-status =dead }}</ref><ref name="Hoppal2007">{{cite book |last1 =Hoppál |first1 =Mihály |title =Shamans and Traditions |date =2007 |publisher=Akadémiai Kiadó |location =Budapest |isbn =978-963-05-8521-7 |pages =17-26}}</ref><ref name="Winkelman2">{{cite book |first1=Michael James |last1=Winkelman |editor1-first=Kasumi-Clements |editor1-last=Niki |title =Religion: Mental Religion |chapter =Shamanism and the Brain |publisher =Macmillan Reference USA |year =2016 |pages=355-372 |isbn =9780028663609 |url =https://www.researchgate.net/publication/323547873}}</ref> Sulke voorstellings kom onder meer voor by die Austronesiese volke, die Chinese, die Tibettane, die meeste volke van Afrika en van Noord-Amerika, Noord-Eurasiese volke en die antieke Egiptenare.<ref name="McClelland">{{cite book |last1 =McClelland |first1 =Norman C. |title =Encyclopedia of Reincarnation and Karma |date =2010 |publisher =McFarland & Company, Inc. |isbn =978-0-7864-4851-7 |pages =251, 258}}</ref><ref name="sumegi">{{Cite book |last= Sumegi |first= Angela |url= https://books.google.com/books?id=ZBtKf35fABEC |title=Dreamworlds of Shamanism and Tibetan Buddhism: The Third Place |date= 2008 |publisher= State University of New York Press |isbn= 978-0-7914-7826-4 |language =en}}</ref> By die Austronesiese sjamane word siekte as "sielsverlies" beskou: om die sieke te genees, moet die vry siel, wat moontlik deur 'n bose gees gesteel is of in die geesteswêreld verdwaal het, na die liggaam teruggebring word. As dit nie slaag nie, sterf die persoon of word hy blywend kranksinnig.<ref name="salazar">{{cite journal |author =Zeus A. Salazar |year=2007 |title=Faith healing in the Philippines: An historical perspective |url =http://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-43-02-2007/Faith%20Healing%20in%20the%20Philippines%20Zeus%20Salazar.pdf |url-status=live |journal=Asian Studies |volume=43 |issue=2v |pages=1-15 |archive-url =https://web.archive.org/web/20220917111325/https://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-43-02-2007/Faith%20Healing%20in%20the%20Philippines%20Zeus%20Salazar.pdf |archive-date=17 September 2022 |access-date=22 April 2019}}</ref>
Grafvelde met vroeë neolitiese lykverbrandings dui daarop dat mense in die [[Neolitikum|Jonger Steentydperk]] die siel, wat hulle blykbaar as fynstoflik beskou het, op pad na die hiernamaals wou help: die oorledene se besittings en vleis as padkos is saam op die brandstapel gelê.<ref>Ina Wunn: ''Die Religionen in vorgeschichtlicher Zeit'', Stuttgart 2005, bl. 293 e.v. en 340-346.</ref>
== Antieke Egipte ==
[[Lêer:Ba and mum.jpg|duimnael|regs|Die ''ba'' as 'n voël met 'n mensekop by die mummie, uit die Egiptiese Dodeboek]]
In [[Antieke Egipte]] is vir drie aspekte van die siel drie begrippe gebruik: ''ka'', ''ba'' en ''ach''. Die siel was baie nou aan die liggaam gebind, selfs ná die dood aan die lyk en die graf; daarom was die bewaring van die liggaam deur mummifisering vir die Egiptiese doodsgeloof van sentrale belang.<ref>Hellmut Brunner: ''Grundzüge der altägyptischen Religion'', Darmstadt 1983, bl. 138-141, 143 e.v.; Hermann Kees: ''Totenglauben und Jenseitsvorstellungen der alten Ägypter'', 2de uitgawe, Berlyn 1956, bl. 33 e.v.</ref> Die ''ka'' was die bron van lewenskrag, wat 'n lewende mens van 'n lyk onderskei het. Dit is van vader op seun oorgedra en het ná die dood in 'n standbeeld in die graf gewoon, waar spys en drank daarvoor neergesit is.<ref>Hellmut Brunner: ''Grundzüge der altägyptischen Religion'', Darmstadt 1983, bl. 138-140; Jan Assmann: ''Tod und Jenseits im Alten Ägypten'', München 2001, bl. 13-139.</ref> Die ''ba'', wat in die Middelryk op die voorgrond getree het, was 'n persoonlike lewenskrag wat die dood oorleef. Dit is meestal as 'n voël uitgebeeld, dikwels met 'n mensekop.<ref>Hellmut Brunner: ''Grundzüge der altägyptischen Religion'', Darmstadt 1983, bl. 140-141.</ref> Die ''ach'', die verheerlikte gees van 'n oorledene, het eers ná die dood ontstaan, deur rites by die graf, inskripsies op die graf of die doodskis en spreuke wat die dode moes opsê.<ref>Eberhard Otto: ''Ach''. In: Wolfgang Helck, Eberhard Otto (red.): ''Lexikon der Ägyptologie'', band 1, Wiesbaden 1975, kol. 49-51.</ref>
In die dodegerig is die oorledene se hart op 'n skaal teen die waarheid (''maat'') opgeweeg. Wie veroordeel is, is deur die ondier Ammit verslind en dus vernietig.<ref>Hellmut Brunner: ''Grundzüge der altägyptischen Religion'', Darmstadt 1983, bl. 132 e.v., 135-137; Klaus Koch: ''Geschichte der ägyptischen Religion'', Stuttgart 1993, bl. 321-325.</ref> Volgens die Egiptiese voorstellings was die siele dus nie immaterieel en ook nie in beginsel onvernietigbaar nie. Hulle het nie voor die liggaam bestaan nie, en reïnkarnasie is nie in aanmerking geneem nie.<ref>Hans Bonnet: ''Reallexikon der ägyptischen Religionsgeschichte'', Berlyn 1952, bl. 358; Siegfried Morenz: ''Religion und Geschichte des alten Ägypten'', Keulen 1975, bl. 214-224.</ref>
== Indiese godsdienste ==
Die tradisionele Indiese stelsels wat 'n siel of self aanneem, beskou die verbinding van die siel met 'n stoflike liggaam as 'n fout en 'n ongeluk. Dit word opgehef deur die onkunde te verdryf, en dié bevryding (''[[Moksja (begrip)|moksja]]'') uit die kringloop van wedergeboortes ([[samsara]]) is die einddoel van hulle filosofiese en godsdienstige strewe.<ref>Heinrich Zimmer: ''Philosophie und Religion Indiens'', Zürich 1961, bl. 35-38, 50-55.</ref> Anders as in die Westerse opvattings van Platoniese of Christelike oorsprong word die individuele siel in baie Indiese leerstellings nie as ewig beskou nie: dikwels word aangeneem dat dit eendag in 'n oorkoepelende, onpersoonlike werklikheid (Brahman) sal opgaan, waarmee dit wesenlik een is.<ref>Jan Gonda: ''Die Religionen Indiens: I. Veda und älterer Hinduismus'', Stuttgart 1960, bl. 201-213.</ref>
=== Hindoeïsme ===
''Atman'' is 'n [[Sanskrit]]woord wat die innerlike self of die siel beteken.<ref>{{cite dictionary |title=ātman |dictionary=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |year=2012 |url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/atman |archive-url=https://web.archive.org/web/20151223074014/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/atman |archive-date=23 Desember 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141230210157/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/atman |date=30 Desember 2014 }}</ref><ref name="davidlorenzenatman">{{cite book |first=D. |last=Lorenzen |year=2004 |title=The Hindu World |editor1-first=Sushil |editor1-last=Mittal |editor2-first=Gene |editor2-last=Thursby |publisher=Routledge |isbn=0-415-21527-7 |pages=208-209 |quote=Advaita and Nirguni movements, on the other hand, stress an interior mysticism in which the devotee seeks to discover the identity of individual soul (''Ātman'') with the universal ground of being (''Brahman'') or to find god within himself. }}</ref> In die [[Vedanta]]skool van die Hindoeïsme is die atman die eerste beginsel, die ware self van 'n individu buite sy vereenselwiging met die verskynsels.<ref>{{cite book |last1=Deussen |first1=Paul |title=The Philosophy of the Upanishads |last2=Geden |first2=A.S. |date=Junie 2010 |publisher=Cosimo Classics |isbn=978-1-61640-240-2 |page=86}}</ref> Volgens die Advaita Vedanta moet 'n mens, om bevryding te bereik, selfkennis verwerf: die besef dat 'n mens se ware self (atman) met die transendente self, Brahman, identies is.<ref name="davidlorenzenatman" /><ref>{{cite book |last=King |first=Richard |title=Early Advaita Vedanta and Buddhism |publisher=State University of New York Press |year=1995 |isbn=978-0-7914-2513-8 |page=64 |quote=''Ātman'' as the innermost essence or soul of man, and ''Brahman'' as the innermost essence and support of the universe. (...) Thus we can see in the Upanishads, a tendency towards a convergence of microcosm and macrocosm, culminating in the equating of ''Ātman'' with ''Brahman''.}}</ref> Die ses ortodokse skole van die Hindoeïsme glo dat daar 'n atman in elke wese is.<ref name="Jayatilleke-2010">{{cite book |last=Jayatilleke |first=K.N. |title=Early Buddhist Theory of Knowledge |publisher=Motilal Banarsidass |year=2010 |isbn=978-81-208-0619-1 |at=pp. 246-249, from note 85 onwards}}</ref><ref name="Collins-1994">{{cite book |last=Collins |first=Steven |title=Religion and Practical Reason |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-2217-5 |editor1-last=Reynolds |editor1-first=Frank |page=64 |quote=Central to Buddhist soteriology is the doctrine of not-self (Pali: ''anattā'', Sanskrit: ''anātman'', the opposed doctrine of ''Ātman'' is central to Brahmanical thought). Put very briefly, this is the [Buddhist] doctrine that human beings have no soul, no self, no unchanging essence. |editor2-last=Tracy |editor2-first=David}}</ref> Die Advaita-filosofie beskou alle veelheid as skyn, sodat die individuele siele nie as selfstandige entiteite bestaan nie. Die [[Samkhya]]-filosofie en die klassieke [[joga]] daarenteen beskou die oermaterie en die oersiel as twee ewige beginsels, en in die stelsels wat die radikale monisme verwerp, word 'n werklike individuele onsterflikheid van die siel aanvaar.<ref>Heinrich Zimmer: ''Philosophie und Religion Indiens'', Zürich 1961, bl. 255-299; Jan Gonda: ''Die Religionen Indiens: II. Der jüngere Hinduismus'', Stuttgart 1963, bl. 131-150.</ref>
'n ''Jiva'' is in die Hindoeïsme en die [[Djainisme]] 'n lewende wese, of enige entiteit wat met 'n lewenskrag besiel is.<ref>{{cite book |first=Matthew |last=Hall |year=2011 |title=Plants as Persons: A philosophical botany |publisher=State University of New York Press |isbn=978-1-4384-3430-8 |page=76 |url=https://books.google.com/books?id=SqzkqnETEVYC }}</ref> Sommige Hindoe-tradisies onderskei tussen die jiva as die individuele self en die atman as die universele, onveranderlike self wat in alle lewende wesens teenwoordig is.<ref name="varenne46">{{cite book |first=Jean |last=Varenne |title=Yoga and the Hindu Tradition |year=1989 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0543-9 |pages=45-47 |url=https://books.google.com/books?id=meUWxDDqzuAC&pg=PA46 }}</ref>
=== Boeddhisme ===
Die Boeddhisme verkondig die leer van ''anatta'', 'n [[Pali]]woord wat "nie-atman", dus "nie-self" of "nie-siel", beteken. Boeddhiste ontken dat daar 'n siel of 'n self bestaan as 'n eenvormige en bestendige werklikheid wat die dood oorleef. Wat die dood oorleef en die kringloop van wedergeboortes aan die gang hou, is volgens hulle niks meer nie as 'n verganklike bondel geestelike faktore waaragter geen kern van die persoon as selfstandige substansie skuil nie.<ref>Hans Wolfgang Schumann: ''Der historische Buddha'', Kreuzlingen 2004, bl. 162-170.</ref> Die Boeddha het sowel die eternaliste, wat die ewigheid van die siel verkondig het, as die annihilasioniste, volgens wie die siel saam met die liggaam sterf, verwerp. Albei sienings het hy aan begeerte toegeskryf: die begeerte na onsterflikheid lei tot die een, en die begeerte om nie voort te bestaan nie tot die ander.<ref name="Somaratne58">Somaratne, G. A. ''The Buddha's Teaching: A Buddhistic Analysis''. Singapoer: Springer Nature Singapore, 2021. bl. 58.</ref><ref>Somaratne, G. A. ''The Buddha's Teaching: A Buddhistic Analysis''. Singapoer: Springer Nature Singapore, 2021. bl. 63-64.</ref> Die vraag of die siel en die liggaam een ding is, was een van die tien vrae wat die Boeddha onbeantwoord gelaat het.<ref name="Somaratne298">Somaratne, G. A. ''The Buddha's Teaching: A Buddhistic Analysis''. Singapoer: Springer Nature Singapore, 2021. bl. 298.</ref>
In die vroeë Boeddhistiese teks ''Milinda se vrae'' verduidelik die monnik Nāgasena aan die Griekse koning Milinda dat daar in werklikheid geen Nāgasena is nie, omdat sy naam bloot 'n etiket is. Hy vra die koning of die wese van sy strydwa in die as, die wiele of die raamwerk lê. Milinda gee toe dat dit in geen enkele deel gevind word nie, maar dat die woord "strydwa" na die samestelling van al die dele verwys. Net so, sê Nāgasena, is daar geen Nāgasena buite die vyf ''skandha's'' waaruit hy saamgestel is nie: soos die strydwa is die persoon 'n konvensionele benaming vir 'n versameling onderling afhanklike dele.<ref name="Gethin139">Gethin, R. (1998). ''The Foundations of Buddhism''. Oxford University Press. bl. 139.</ref>
=== Djainisme ===
In die Djainisme het elke lewende wese, van plant of bakterie tot mens, 'n siel (''jiva''), en dié begrip vorm die grondslag van die godsdiens. Die siel het geen begin of einde nie; dit is ewig, en totdat dit bevryding bereik, neem dit telkens 'n nuwe vorm aan. ''Ajiva'', "nie-siel", is alles wat nie siel is nie: materie (die liggaam ingesluit), tyd, ruimte, beweging en rus.<ref name="jajinixxii">{{cite book|author=J Jaini|title=Outlines of Jainism|url=https://books.google.com/books?id=54A9AAAAIAAJ|year=1940|publisher=Cambridge University Press|pages=xxii–xxiii}}</ref> Die siel kan hom deur askese reinig, hom van sy verbinding met die stoflike bestaansvorme bevry en na 'n hiernamaals oorgaan, waar dit sonder enige kontak met die stoflike wêreld bly. Die Djains moet hulle verlossing op eie krag bewerkstellig, aangesien hulle as ateïste geen goddelike bystand vir moontlik hou nie.<ref>Paul Dundas: ''The Jains'', 2de uitgawe, Londen 2002, bl. 93-111; Walther Schubring: ''The Doctrine of the Jainas'', 2de uitgawe, Delhi 2000, bl. 152-203.</ref> Die bevryde siel (''siddha'') toon al sy eienskappe ten volle, omdat dit van alle karmiese gebondenheid vry is; by die siele wat nog nie bevry is nie, kom hulle net gedeeltelik tot uiting.<ref>{{cite book |last=Sangave |first=Vilas Adinath |title=Aspects of Jaina religion |url=https://books.google.com/books?id=I8RUPwAACAAJ |edition=3rd |publisher=Bharatiya Jnanpith |year=2001 |pages=15-16 |isbn=81-263-0626-2}}</ref>
=== Sikhisme ===
In die [[Sikhisme]] word die siel as 'n suiwer bewussyn sonder inhoud verstaan.<ref>{{Cite web |last=Virk |first=Hardev |date=2018 |title=Concept of Mind, Body and Soul in the Sikh Scripture (SGGS) |url=https://www.researchgate.net/publication/322622656}}</ref> Die wêreld en die siele daarin is werklik, maar nie ewig nie: hulle het deur emanasie uit God voortgekom en sal na hom terugkeer.<ref>''Adi Granth'', bl. 276 ([https://web.archive.org/web/20150924023503/http://www.granthsahib.com/main.php?page=276&lang=en aanlyn], met Engelse vertaling).</ref> Volgens die Sikh-skrif kan gehegtheid aan rykdom, familiebande of sinlike genot op die oomblik van die dood tot wedergeboorte in 'n laer lewensvorm lei, terwyl meditasie op God se naam die siel in staat stel om met die ewige waarheid saam te smelt en die kringloop van wedergeboortes te beëindig.<ref>{{Cite web |title=What Do Sikhs Believe About the Afterlife? |url=https://www.learnreligions.com/sikhs-believe-about-the-afterlife-2993490 |access-date=2025-04-16 |website=Learn Religions |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523065247/https://www.learnreligions.com/sikhs-believe-about-the-afterlife-2993490 |archive-date=2025-05-23 |url-status=dead}}</ref>
== Chinese tradisies ==
Soos baie ander vroeë volke het die Chinese in die vroeë geskiedenis in die mens twee siele onderskei: 'n liggaamsiel (''po'') en 'n asemsiel (''hun''). Die liggaamsiel was vir die liggaamsfunksies verantwoordelik en die asemsiel vir die bewussyn en die verstand. Die ''hun'' kon die liggaam al gedurende die lewe verlaat en het hom by die dood finaal daarvan geskei; die ''po'' het die liggaam na die graf vergesel, waar die grafgoedere vir sy welsyn moes sorg.<ref>Michael Loewe: ''Chinese Ideas of Life and Death'', Londen 1982, bl. 26 e.v., 114 e.v. en 120-122; Tu Wei-Ming: ''Soul: Chinese Concepts''. In: Lindsay Jones (red.): ''Encyclopedia of Religion'', 2de uitgawe, band 12, Detroit 2005, bl. 8554-8556.</ref> In die [[Taoïsme]] word die ''hun'' met lig, geestelike bewustheid en die gees verbind; dit is ''yang'', en ná die dood verlaat dit die liggaam. Die ''po'' is aan die liggaam, die instinkte en die sintuie gebind; dit is ''yin'', bly ná die dood by die liggaam en los mettertyd in die aarde op.<ref>{{Cite book |last=Robinet |first=Isabelle |url=https://books.google.com/books?id=9e7wzgEACAAJ |title=Taoism: Growth of a Religion |date=2022 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-6494-0 |language=en}}</ref> By 'n gewelddadige dood kon albei siele egter in die omgewing van die oorledene agterbly en as gierige of wraaksugtige geeste spook.<ref>Ulrich Unger: ''Grundbegriffe der altchinesischen Philosophie'', Darmstadt 2000, bl. 34, 119; Werner Eichhorn: ''Die Religionen Chinas'', Stuttgart 1973, bl. 66.</ref>
'n Filosofiese debat oor die siel het blykbaar eers laat begin, toe die Boeddhisme ten tyde van die Han-dinastie (206 v.C.-220 n.C.) in China begin versprei het. Skeptici en materialiste soos Wang Chong (1ste eeu n.C.) en Fan Zhen (5de en 6de eeu n.C.) het die gedagte van 'n selfstandige siel bestry en alle geestelike funksies tot liggaamlike funksies herlei. Fan Zhen het 'n ''Verhandeling oor die uitwissing van die siel'' geskryf, wat aan die hof van keiser Wu van Liang opspraak verwek het.<ref>Etienne Balazs: ''Chinese Civilization and Bureaucracy'', New Haven 1964, bl. 260-265.</ref>
== Judaïsme ==
Die [[Hebreeus|Hebreeuse]] woorde ''nefesj'' ("lewende wese"), ''roeach'' ("wind"), ''nesjama'' ("asem"), ''chaja'' ("lewe") en ''jechida'' ("enkelheid") word gebruik om die siel of gees te beskryf.<ref>''Zohar'', ''Rayah Mehemna'', ''Terumah'' 158b. See Leibowitz, Aryeh (2018). ''The Neshamah: A Study of the Human Soul''. Feldheim. pp. 27, 110. {{ISBN|1-68025-338-7}}.</ref> Die Bybelvertaler en Hebreeuse geleerde Robert Alter verwerp egter "siel" as vertaling van die Bybelteks, omdat dit 'n Christelike teologiese dualisme van gees en liggaam oproep wat nie in die Hebreeuse Bybel voorkom nie.<ref name="Alter">{{Cite book |last=Alter |first=Robert |title=The Art of Bible Translation |publisher=Princeton University Press |year=2019 |isbn=978-0691-18149-3 |location=Princeton New Jersey |pages=7-8,48}}</ref>
Die opvatting van 'n onsterflike siel wat los van die liggaam bestaan en die dood kan oorleef, was nie in die vroeë Joodse geloof aanwesig nie,<ref>Tabor, James, [http://clas-pages.uncc.edu/james-tabor/ancient-judaism/death-afterlife-future/ What the Bible says about Death, Afterlife, and the Future.] "The ancient Hebrews had no idea of an immortal soul living a full and vital life beyond death, nor of any resurrection or return from death. Human beings, like the beasts of the field, are made of "dust of the earth", and at death they return to that dust (Genesis 2:7; 3:19). The Hebrew word ''nephesh'', traditionally translated 'living soul' but more properly understood as 'living creature', is the same word used for all breathing creatures and refers to nothing immortal."</ref> maar het teen die begin van die gewone jaartelling algemeen geword. Anders as in die Griekse en later die Christelike geloof is die siel as 'n substansie beskou wat wesenlik onskeibaar van die menslike liggaam is.<ref>"Modern scholarship has underscored the fact that Hebrew and Greek concepts of soul were not synonymous. While the Hebrew thought world distinguished soul from body (as material basis of life), there was no question of two separate, independent entities. A person did not have a body but was an animated body, a unit of life manifesting itself in fleshly form—a psychophysical organism (Buttrick, 1962). Although Greek concepts of the soul varied widely according to the particular era and philosophical school, Greek thought often presented a view of the soul as a separate entity from body. Until recent decades Christian theology of the soul has been more reflective of Greek (compartmentalized) than Hebrew (unitive) ideas.", Moon, "Soul", in Benner & Hill (eds.), Baker encyclopedia of psychology & counseling, p. 1148 (2nd ed. 1999).</ref> In die [[Talmoed]] bly die Bybelse eenheid van siel en liggaam behoue, maar word die moontlikheid aanvaar dat die siel terselfdertyd op 'n fisieke en 'n geestelike vlak bestaan. Die presiese aard van die siel was vir die rabbynse gesaghebbendes van ondergeskikte belang, en is dit in die meeste moderne tradisies steeds.<ref name="JewSoul">{{cite book|title= The Concept of Soul in Judaism, Christianity and Islam|publisher=De Gruyter|year=2023|isbn= 9783110748239|pages=1-18}}</ref>
Die [[Kabbala]] verdeel die siel in vyf elemente, wat na dié woorde genoem word en met die vyf wêrelde ooreenstem: ''nefesj'', wat met die natuurlike instink verband hou; ''roeach'', met die emosie; ''nesjama'', met die intellek; ''chaja'', wat na die transendensie van God kyk; en ''jechida'', die wese van die siel, wat aan God gebind is.<ref>{{cite web |title=Neshamah: Levels of Soul Consciousness |url=https://www.chabad.org/kabbalah/article_cdo/aid/380651/jewish/Neshamah-Levels-of-Soul-Consciousness.htm |website=Chabad.org Kabbalah Online |access-date=24 April 2024 |archive-date=23 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423225245/https://www.chabad.org/kabbalah/article_cdo/aid/380651/jewish/Neshamah-Levels-of-Soul-Consciousness.htm |url-status=live }}</ref> Die Kabbala het ook 'n begrip van reïnkarnasie, ''gilgoel'', ontwikkel.<ref>Weiner, Rebecca [https://www.jewishvirtuallibrary.org/reincarnation-and-judaism Reincarnation and Judaism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230414065736/https://www.jewishvirtuallibrary.org/reincarnation-and-judaism |date=14 April 2023 }}. jewishvirtuallibrary.org. Retrieved 2 Julie 2024</ref>
== Christendom ==
[[Paulus van Tarsus|Paulus]] het die Griekse woorde ''psuchē'' en ''pneuma'' gebruik om tussen die Joodse begrippe ''nefesj'' (siel) en ''roeach'' (gees) te onderskei.<ref>{{cite book |last1=Αρχιμ. Βλάχος |first1=Ιερόθεος |title=Ορθόδοξη Ψυχοθεραπεία |date=30 September 1985 |location=Εδεσσα |publisher=Ιερά Μονή Τιμίου Σταυρού |page=Τι είναι η ψυχή |url=https://www.oodegr.com/oode/dogma/psyxi1.htm |access-date=25 Januarie 2023 |chapter-url=https://eclass.uoa.gr/modules/document/file.php/THEOL160/%CE%9A%CE%B5%CE%AF%CE%BC%CE%B5%CE%BD%CE%B1%20%CE%B3%CE%B9%CE%B1%20%CF%80%CF%81%CE%BF%CF%83%CF%89%CF%80%CE%B9%CE%BA%CE%AE%20%CE%B8%CE%B5%CE%BF%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%B9%CE%BA%CE%AE%20%CE%BA%CE%B1%CF%84%CE%AC%CF%81%CF%84%CE%B9%CF%83%CE%B7/%CE%9F%CE%A1%CE%98%CE%9F%CE%94%CE%9F%CE%9E%CE%97%20%CE%A8%CE%A5%CE%A7%CE%9F%CE%98%CE%95%CE%A1%CE%91%CE%A0%CE%95%CE%99%CE%91.pdf |language=el |chapter=Κεφάλαιο Γ' |archive-date=25 Januarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230125171147/https://www.oodegr.com/oode/dogma/psyxi1.htm |url-status=live }}</ref> Dit het sommige Christene tot 'n trigotomiese mensbeeld gelei, volgens wie die mens uit liggaam (''soma''), siel (''psuchē'') en gees (''pneuma'') bestaan.<ref name="newadvent">{{cite web |date=1 Julie 1912 |title=Soul |url=https://www.newadvent.org/cathen/14153a.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111128201145/https://www.newadvent.org/cathen/14153a.htm |archive-date=28 November 2011 |access-date=13 November 2011 |website=newadvent.org |quote=In St. Paul we find a more technical phraseology employed with great consistency. Psyche is now appropriated to the purely natural life; pneuma to the life of supernatural religion, the principle of which is the Holy Spirit, dwelling and operating in the heart. The opposition of flesh and spirit is accentuated afresh (Romans 1:18, etc.). This Pauline system, presented to a world already prepossessed in favour of a quasi-Platonic Dualism, occasioned one of the earliest widespread forms of error among Christian writers – the doctrine of the Trichotomy. According to this, man, perfect man (teleios) consists of three parts: body, soul and spirit (soma, psyche, pneuma).}}</ref> Ander meen dat "gees" en "siel" in baie Bybelgedeeltes uitruilbaar gebruik word, en hou daarom by die digotomie: die siening dat elke mens uit 'n liggaam en 'n siel bestaan.<ref>{{Cite web |last=Baker |first=Daniel |date=2015 |title=Are We Body-and-Soul or Body-Soul-and-Spirit? |url=https://cornerstoneapex.org/blog/are-we-body-and-soul-or-body-soul-and-spirit |access-date= |website=Cornerstone Fellowship Church of Apex |language=en-US |archive-date=15 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815175244/https://cornerstoneapex.org/blog/are-we-body-and-soul-or-body-soul-and-spirit |url-status=live }}</ref>
Die oorsprong van die siel was in die Christendom 'n netelige vraag. Volgens die kreasionisme skep God elke individuele siel direk, by die bevrugting of op 'n latere tydstip; volgens die traducianisme kom die siel deur natuurlike voortplanting van die ouers; en volgens die preëksistensieleer bestaan die siel al voor die bevrugting.<ref>{{Cite book |last=Givens |first=Terryl |url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=tiZZ4UO3KxcC&oi=fnd&pg=PR7&dq=pre-existence+theory+soul&ots=rqY0p3CMBR&sig=BN4aUe9s_MoFnUOkqRcx82um-AM#v=onepage&q=pre-existence%20theory%20soul&f=false |title=When Souls Had Wings: Pre-Mortal Existence in Western Thought |date=2010 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-531390-1 |pages=2 |language=en}}</ref> Daar is ook verskillende opvattings oor die vraag of 'n menslike [[embrio]] van die bevrugting af 'n siel het, en of daar 'n oomblik tussen bevrugting en geboorte is waarop die [[fetus]] 'n siel, bewussyn en persoonskap verkry.<ref>{{cite web |last=Pacholczyk |first=Tadeusz |title=Do embryos have souls? |url=http://www.catholiceducation.org/articles/medical_ethics/me0116.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629203818/http://www.catholiceducation.org/articles/medical_ethics/me0116.htm |archive-date=29 Junie 2011 |access-date=13 November 2011 |website=Catholiceducation.org |department=Catholic Education Resource Center}}</ref>
Volgens die korrupsionisme hou die mens by die fisieke dood (tot die opstanding) op om te bestaan, maar bly sy siel in die hiernamaals voortbestaan. Die survivalisme meen dat sowel die mens as sy siel in die hiernamaals bly voortbestaan, aangesien die siel die mens uitmaak.<ref name="oderberg">{{Cite journal |last=Oderberg |first=David S. |date=2012-12-22 |title=Survivalism, Corruptionism, and Mereology |url=https://philosophy-of-religion.eu/index.php/ejpr/article/view/257 |journal=European Journal for Philosophy of Religion |volume=4 |issue=4 |pages=1-26 |doi=10.24204/ejpr.v4i4.257 |issn=1689-8311}}</ref> Die meeste Thomiste hang die korrupsionisme aan, omdat hulle die mens as 'n samestelling van materie en siel beskou.<ref name="spencer">{{Cite journal |last=Spencer |first=Mark |date=2014 |title=The personhood of the separated soul |url=https://www.academia.edu/download/47972932/09NV12-3_Spencer_Personhood.pdf |journal=Nova et Vetera |volume=12 |issue=3 |pages=863-912}}</ref> Meer onlangs is 'n middeweg voorgestel, volgens wie die afgeskeide siel 'n onvolledige persoon is.<ref name="dehaan">{{Cite journal |last1=De Haan |first1=Daniel D. |last2=Dahm |first2=Brandon |date=2019 |title=Thomas Aquinas on Separated Souls as Incomplete Human Persons |url=https://muse.jhu.edu/article/761040 |journal=The Thomist: A Speculative Quarterly Review |language=en |volume=83 |issue=4 |pages=589-637 |doi=10.1353/tho.2019.0036 |issn=2473-3725 |archive-date=19 Julie 2024 |access-date=29 Maart 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719140208/https://muse.jhu.edu/article/761040 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref>
== Islam ==
Die Islam gebruik twee woorde vir die siel: ''ruh'' (vertaal as gees, bewussyn of siel) en ''nafs'' (vertaal as self, ego, psige of siel).<ref name="Talib">{{cite journal |last1 = Deuraseh |first1 = Nurdeen |last2 = Abu Talib |first2 = Mansor |year = 2005 |title = Mental health in Islamic medical tradition |journal = The International Medical Journal |volume = 4 |issue = 2 |pages = 76-79}}</ref> Die twee woorde word dikwels uitruilbaar gebruik, hoewel ''ruh'' meer dikwels die goddelike gees of die "asem van die lewe" aandui, terwyl ''nafs'' 'n mens se geaardheid of eienskappe aandui.<ref>{{cite book |title=Encyclopaedia of the Qurʾān |volume=5 |editor=Jane Dammen McAuliffe |year=2006 |publisher=Brill |chapter=Soul |author=Th. Emil Homerin}}</ref> In die [[Koran]] verwys ''nafs'' meestal na die persoon of die self, en dit word vir mense en [[djin]]s gebruik, maar nie vir engele nie. Waar dit na die siel verwys, is daar drie soorte: die gebiedende siel, wat altyd boos is en in toom gehou moet word; die beskuldigende siel; en die rustige siel, wat die paradys binnegaan. Dié indeling het die grondslag van latere Moslem-verhandelinge oor etiek en sielkunde gevorm.<ref name="calverley">Calverley, E.E., & Netton, (. (2012). Nafs. In P. Bearman (ed.), Encyclopaedia of Islam New Edition Online (EI-2 English). Brill. https://doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0833</ref>
Die meeste Moslem-filosowe het, soos hulle Griekse voorgangers, aanvaar dat die siel uit nie-rasionele en rasionele dele bestaan. Hulle was dit eens dat die nie-rasionele siel aan die liggaam gebind en sterflik is, maar oor die lot van die rasionele siel het hulle verskil: al-Farabi het die ewige voortbestaan daarvan onseker geag, [[Avicenna|Ibn Sina]] het geglo dat dit ongeskape en onsterflik is, en [[Averroes|Ibn Rushd]] het aangevoer dat die hele siel, met al sy dele, verganklik is.<ref name="inati">Inati, S. (1998). Soul in Islamic philosophy. In ''The Routledge Encyclopedia of Philosophy''. Taylor and Francis.</ref> Volgens [[Al-Ghazali]] bestaan die ''nafs'' uit drie elemente, 'n dierlike, 'n duiwelse en 'n engelagtige, en is die woord vir die self of siel eintlik die hart (''qalb'').<ref>Rassool, G. H., & Luqman, M. M. (2022). ''Foundations of Islāmic psychology: From classical scholars to contemporary thinkers''. Routledge. bl. 80.</ref>
== Bahá'í ==
In die [[Baha’i|Bahá'í-geloof]] is die siel 'n afsonderlike, nie-fisieke self wat nie voor die liggaam bestaan nie: dit ontstaan by die bevrugting, en het 'n begin maar geen einde nie.<ref name="gv2025">{{cite book |last1=Ghaemmaghami |first1=Omid |last2=Vafai |first2=Shahin |title=Exploring the Kitáb-i-Aqdas: The Laws and Teachings of the Bahá'í Faith |publisher=I.B. Tauris |location=London |date=2025 |isbn=978-0-7556-0625-2}}</ref>{{rp|109, 142}}<ref name="kluge2022">{{cite book |last=Kluge |first=Ian |chapter=The Physical and Spiritual Dimensions of Human Nature |editor-last=Stockman |editor-first=Robert H. |title=The World of the Bahá'í Faith |series=Routledge Worlds |publisher=Routledge |location=Abingdon |date=2022 |pages=230-239 |isbn=978-1-138-36772-2 |doi=10.4324/9780429027772-23}}</ref>{{rp|233}} Die Bahá'í-geskrifte onderskei tussen die plantgees, wat groei gee, die diergees, wat die sintuie verskaf, en die mensegees of rasionele siel, wat die liggaam oorleef en alleen die rede gee.<ref name="kluge2022" />{{rp|233-234}} Die siel word nie in 'n ander liggaam weergebore nie;<ref name="warburg2006">{{cite book |last=Warburg |first=Margit |title=Citizens of the World: A History and Sociology of the Baha'is from a Globalisation Perspective |series=Numen Book Series |volume=106 |publisher=Brill |location=Leiden |date=2006}}</ref>{{rp|13}} ná die dood vorder dit eindeloos na God toe, terwyl dit menslik bly en sy individualiteit en bewussyn behou.<ref name="kluge2022" />{{rp|233-234}}<ref name="gv2025" />{{rp|161}}
== Filosofie ==
=== Antieke Griekeland ===
[[Lêer:Socrates, Plato and Aristotle.jpg|duimnael|regs|Sokrates, Plato en Aristoteles het die grondslag van die tradisionele opvatting van die siel gelê.]]
Die Griekse woord ''psuchē'' (ψυχή) hang saam met die werkwoord ''psuchein'' ("blaas", "asemhaal") en het oorspronklik "asem" en daarom ook "lewe" beteken.<ref>Wilhelm Pape: ''Griechisch-deutsches Handwörterbuch'', 3de uitgawe, band 2, Graz 1954, bl. 1403 e.v.; Pierre Chantraine: ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Histoire des mots'', Parys 2009, bl. 1248.</ref> In die epos van [[Homeros]] dui dit op iets in mens en dier wat gewoonlik nie gedurende die lewe aktief lyk nie, maar waarvan die teenwoordigheid vir die lewe noodsaaklik is.<ref name="bremmer">Jan Bremmer: ''The Early Greek Concept of the Soul'', Princeton 1983, bl. 15-22.</ref> Die ''psuchē'' verlaat 'n mens wanneer hy flou word, en by die dood skei dit van die liggaam en daal dit as 'n skaduagtige beeld na die onderwêreld af. Die siel van 'n oorledene lyk so na die lewende mens dat [[Achilles]] tevergeefs probeer om die siel van die dooie [[Patroklos]] te omhels, wat aan hom verskyn.<ref>''[[Ilias]]'' 23, 97-104.</ref> Die bron van die emosies was vir Homeros nie die ''psuchē'' nie, maar die ''thumos'', wat in die borskas gesetel is.<ref>Jan Bremmer: ''The Early Greek Concept of the Soul'', Princeton 1983, bl. 54-57.</ref> In die 6de en 5de eeu v.C. het die begrip ''psuchē'' ook die betekenis van ''thumos'' opgeneem: die siel was nou ook vir die gevoelslewe verantwoordelik, maar om "besiel" te wees het steeds beteken om te lewe.<ref>Hans Schwabl: ''Frühgriechische Seelenvorstellungen''. In: Hans-Dieter Klein (red.): ''Der Begriff der Seele in der Philosophiegeschichte'', Würzburg 2005, bl. 29-64, hier bl. 46-48.</ref>
Die [[Orfisme|Orfici]] en die Pythagoreërs het die siel as onsterflik beskou, en by hulle is die onsterflikheidsleer met die sielsverhuising verbind. Die vroegste bekende persoon wat in die sielsverhuising geglo het, was Pherekydes van Siros, wat omstreeks 583 v.C. gebore is.<ref>Hermann S. Schibli: ''Pherekydes of Syros'', Oxford 1990, bl. 104 e.v., 121 e.v.</ref> Sy tydgenoot [[Pythagoras]] het dié leer in die suide van Italië versprei; die vroeë Pythagoreërs het gemeen dat menslike siele ook in diereliggame kan ingaan, omdat daar geen wesenlike verskil tussen die siele van mense en diere is nie.<ref>Carl Huffman: ''The Pythagorean conception of the soul from Pythagoras to Philolaus''. In: Dorothea Frede, Burkhard Reis (red.): ''Body and Soul in Ancient Philosophy'', Berlyn 2009, bl. 21-43.</ref>
=== Sokrates en Plato ===
In die verdedigingsrede van [[Sokrates]] soos Plato dit oorgelewer het, staan die gedagte voorop dat die sorg vir die siel 'n mens se eerste taak is.<ref>Michael Erler: ''Platon'' (= Hellmut Flashar (red.): ''Grundriss der Geschichte der Philosophie. Die Philosophie der Antike'', band 2/2), Basel 2007, bl. 99-103.</ref> Vir Plato is die siel immaterieel en onsterflik, en bestaan dit onafhanklik van die liggaam, dus ook al voor die liggaam ontstaan. Siel en liggaam is na hulle aard en hulle lot heeltemal verskillend; hulle verbintenis is net tydelik, en hulle skeiding is wenslik, want die liggaam is die "graf van die siel".<ref>Plato, ''Phaidon'' 64a-65a, 67b-68b; ''Gorgias'' 493a; ''Kratulos'' 400c.</ref> Hy het geglo dat die siel ná die dood van die liggaam in nuwe liggame weergebore word.<ref name="jones">{{cite book|title = The Gift of Logos: Essays in Continental Philosophy|last = Jones|first = David|publisher = Cambridge Scholars Publishing|year = 2009|isbn = 978-1-4438-1825-4|pages = 33-35|url = https://books.google.com/books?id=1RgaBwAAQBAJ&q=plato+soul+logos&pg=PA34|access-date = 2016-02-23}}</ref> Volgens Plato bestaan die siel uit drie dele, wat elk in 'n ander deel van die liggaam gesetel is: die ''logistikon'' (rede) in die kop, die ''thumoeidēs'' (moed of drif) in die borskas, en die ''epithumētikon'' (begeerte) in die maag.<ref name="jones" /><ref>Karfik, Filip. 2005. "What the Mortal Parts of the Soul Really Are". ''Rhizai: A Journal for Ancient Philosophy and Science'' 2: 197-217.</ref> Hy vergelyk die drie dele met die klasse van 'n staat: om goed te funksioneer, moet elke deel tot die geheel bydra, en die rede hou die ander dele in toom.<ref>{{Cite book |last=Welton |first=William A. |url=https://books.google.com/books?id=vbtbQk_A0YoC |title=Plato's Forms: Varieties of Interpretation |date=2002 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-0514-6 |language=en}}</ref> Volgens Francis Cornford is die teorie van die vorme en die leer van die onsterflikheid van die siel die twee pilare van die Platonisme.<ref>Cornford, Francis (1941). ''The Republic of Plato''. Oxford: Oxford University Press. pp. xxv.</ref> Plato was die eerste denker wat die verskillende funksies van die siel in een samehangende opvatting verenig het: die siel beweeg dinge deur middel van sy gedagtes, en is daarom tegelyk die beginsel van lewe en die denkende gees.<ref name="campbell">Campbell, Douglas (2021). "Self-Motion and Cognition: Plato's Theory of the Soul". ''The Southern Journal of Philosophy''. '''59''': 523-544.[https://philpapers.org/go.pl?aid=CAMSAC-13] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241210021051/https://philpapers.org/go.pl?aid=CAMSAC-13|date=10 Desember 2024}}</ref>
=== Aristoteles ===
[[Lêer:Aristotelian Soul.png|duimnael|regs|upright=1.5|Die struktuur van die siele van plante, diere en mense volgens Aristoteles]]
Aristoteles het die siel gedefinieer as die "eerste aktualiteit" van 'n natuurlik georganiseerde liggaam,<ref>{{cite book|last=Aristotle|title=On The Soul|page=412b5}}</ref> en betoog dat dit nie apart van die liggaam bestaan nie. Die liggaam is die mens se materie en die siel sy vorm. Aristoteles het drie vlakke van lewende wesens onderskei, met drie ooreenstemmende vlakke van die siel: plante, wat voeding, groei en voortplanting deel met alle lewe; diere, wat daarby ook beweging en sintuiglike waarneming het; en mense, wat alleen tot rede in staat is. Sy bespreking van die siel staan in sy werk ''De Anima'' (''Oor die siel'').<ref>{{Cite book |last=Aristotle |url=https://books.google.com/books?id=quCipxLxEzwC |title=De Anima |date=2008-12-01 |publisher=Cosimo, Inc. |isbn=978-1-60520-432-1 |language=en}}</ref> Hoewel hy gewoonlik as 'n teenstander van Plato se leer van die onsterflike siel gesien word, laat 'n duister gedeelte in die derde boek van ''De Anima'' die lesing toe dat 'n deel van die siel, die "aktiewe intellek", onsterflik en ewig is; dié twispunt sal waarskynlik nooit besleg word nie.<ref>{{cite book |chapter-url=http://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/active-mind.html |title=Aristotle's Psychology |chapter=supplement: The Active Mind of De Anima iii 5) |access-date=2013-12-12 |last=Shields |first=Christopher |year=2011 |publisher=The Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref>
=== Islamitiese en Middeleeuse filosofie ===
Avicenna het in navolging van Aristoteles geleer dat die onsterflikheid van die siel 'n gevolg van sy aard is, en nie 'n doel wat dit moet vervul nie.<ref>Nahyan A.G. Fancy (2006), [http://etd.nd.edu/ETD-db/theses/available/etd-11292006-152615 "Pulmonary Transit and Bodily Resurrection: The Interaction of Medicine, Philosophy and Religion in the Works of Ibn al-Nafīs (d. 1288)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404020329/http://etd.nd.edu/ETD-db/theses/available/etd-11292006-152615/ |date=4 April 2015 }}, pp. 209-10 (''Electronic Theses and Dissertations'', University of Notre Dame).</ref> In sy gedagte-eksperiment van die "swewende mens" vra hy sy lesers om hulle voor te stel dat hulle in die lug hang, afgesonder van alle sintuiglike indrukke, ook van hulle eie liggaam. Hy voer aan dat 'n mens in so 'n toestand steeds van homself bewus sou wees, sodat die self nie logies van enige fisieke ding afhang nie en die siel as 'n substansie gesien moet word. René Descartes het dié argument later verfyn.<ref>{{Cite book |last=Groff |first=Peter |title=Islamic Philosophy A-Z |date=2022 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-2216-0 |series=Philosophy A-Z PAZ |location=Edinburgh}}</ref><ref>Seyyed Hossein Nasr en Oliver Leaman (1996), ''History of Islamic Philosophy'', bl. 315, Routledge. {{ISBN|0-415-13159-6}}.</ref>
[[Thomas van Aquino]] het die siel soos Aristoteles en Avicenna as die eerste aktualiteit van die lewende liggaam verstaan, en drie ordes van lewe onderskei: plante, wat voed en groei; diere, wat sintuiglike waarneming byvoeg; en mense, wat die intellek byvoeg.<ref name="pasnau">{{Cite web |last=Pasnau |first=Robert |date=7 Desember 2022 |title=Thomas Aquinas |url=https://plato.stanford.edu/entries/aquinas/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> Omdat die siel 'n werking het wat nie van 'n liggaamsorgaan afhang nie, kan dit volgens hom sonder 'n liggaam bestaan, en omdat die rasionele siel 'n selfstandige vorm is en nie uit materie en vorm saamgestel is nie, kan dit deur geen natuurlike proses vernietig word nie.<ref>{{Cite web |last=Aquinas |first=Thomas |title=Does natural philosophy treat of what exists in motion and matter? |url=https://aquinas.cc/la/en/~DeTrin.C2.Q5.A2}}</ref> Die siel is volgens Thomas ''tota in toto corpore'': dit is in sy geheel in elke deel van die liggaam teenwoordig en kan dus nie in 'n enkele orgaan soos die hart of die brein geplaas word nie.<ref>{{Cite web |last=Aquinas |first=Thomas |title=Whether the soul exists in the whole body and in each of its parts |url=https://aquinas.cc/la/en/~QDeAn.Q9.Rep19}}</ref> Al [[Augustinus van Hippo]] het geskryf dat die siel in sy geheel in die hele liggaam en in elke deel daarvan is.<ref>{{cite book |first=Thomas |last=Aquinas |year= |title=Quaestiones Disputatae de Anima |language=la |trans-title=Contested Issues Regarding the Soul |section=quaestio 10 |quote=Augustinus dixit, in ''VI De Trinitate'', quod anima est tota in toto corpore, et tota in qualibet parte eius. |section-url=https://aquinas.cc/la/en/~QDeAn.Q10.Obj16 |archive-date=6 November 2023 |access-date=6 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106213526/https://aquinas.cc/la/en/~QDeAn.Q10.Obj16 |url-status=live }}</ref>
=== Descartes en die vroeë moderne filosofie ===
René Descartes (1596-1650) het die tradisionele Aristoteliese opvatting van die siel as lewensbeginsel, wat voeding, beweging, waarneming en die emosies beheer, verwerp. Hy het al die prosesse wat by mense en diere afspeel, as sielloos en suiwer meganies beskou; diere het volgens hom geen siel nie, maar is soos masjiene. Die siel het hy uitsluitlik met die gees (Latyn ''mens'') gelykgestel, wie se enigste funksie die denke is. Hy het streng onderskei tussen die materie (''res extensa''), wat deur ruimtelike uitgebreidheid gekenmerk word, en die onuitgebreide denkende siel (''res cogitans'').<ref>Michel Henry: ''The Soul According to Descartes''. In: Stephen Voss (red.): ''Essays on the Philosophy and Science of René Descartes'', Oxford 1993, bl. 40-51.</ref> Sy hoofargument, wat met wysigings tot vandag toe bespreek word, lui dat 'n mens hom helder en duidelik kan voorstel dat die denke onafhanklik van die liggaam plaasvind; wat 'n mens hom helder en duidelik kan voorstel, is minstens teoreties moontlik, en as siel en liggaam onafhanklik van mekaar kan bestaan, moet hulle verskillende entiteite wees.<ref>René Descartes: ''Meditationes de prima philosophia'' (1641); Ansgar Beckermann: ''Analytische Einführung in die Philosophie des Geistes'', 2de uitgawe, Berlyn 2001, bl. 29-32.</ref> [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] het soos Descartes immateriële siele aangeneem, maar die stelling dat diere masjiene is, verwerp: minstens sommige diere het volgens hom 'n siel, omdat hulle 'n geheue het, en ook hulle siele leef ná die dood voort.<ref>Herbert Breger: ''Die Seele bei Leibniz''. In: Peter Nickl, Georgios Terizakis (red.): ''Die Seele: Metapher oder Wirklichkeit?'', Bielefeld 2010, bl. 169-186.</ref>
=== Immanuel Kant ===
[[Immanuel Kant]] het die siel as die "ek" in die strengste sin beskou, en dit vir onmoontlik gehou om die bestaan van 'n onsterflike siel teoreties te bewys of te weerlê. In die ''Paralogismes van die suiwer rede'' kritiseer hy die "rasionele sielkunde", wat uit die stelling "ek dink" metafisiese gevolgtrekkings oor die aard van die siel probeer maak: dat die self 'n substansie is, dat dit ondeelbaar en dus onsterflik is, en dat dit van die buitewêreld geskei is. Volgens Kant berus sulke gevolgtrekkings op 'n denkfout, omdat kennis sowel aanskouing as begrippe vereis, terwyl die "ek" in "ek dink" bloot as abstrakte begrip gedink word. Hoewel 'n mens die "ek" onvermydelik as 'n sielagtige substansie dink, bly ware kennis van die siel se bestaan of aard buite sy bereik.<ref name="kantiep">{{Cite web |title=Immanuel Kant |url=https://iep.utm.edu/kantview/#SSH2gi |access-date=2025-04-11 |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en-US}}</ref> Los van dié kritiek het Kant die onsterflikheid van die siel op grond van sy morele filosofie as 'n postulaat van die praktiese rede aanvaar: 'n morele wese strewe noodwendig na volmaakte sedelikheid, wat in die sintuiglike wêreld onbereikbaar is en daarom 'n oneindig voortdurende bestaan vereis.<ref>Tobias Rosefeldt: ''Unsterblichkeit''. In: Marcus Willaschek e.a. (red.): ''Kant-Lexikon'', band 3, Berlyn/Boston 2015, bl. 2408-2410.</ref>
=== Hedendaagse filosofie ===
Die begrip siel berus dikwels op die dualisme van gees en liggaam, wat aanneem dat geestelike verskynsels nie-fisiek is.<ref>{{Cite web |title=Dualism and Mind |url=https://iep.utm.edu/dualism-and-mind/ |access-date=2025-04-17 |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en-US}}</ref> As liggaam en siel tot twee afsonderlike ryke behoort, ontstaan die vraag hoe hulle met mekaar verband hou. Die hedendaagse filosofie van die gees onderskei drie hoofsoorte dualisme: die interaksionisme, waarvolgens fisieke en geestelike gebeure op mekaar inwerk; die parallelisme, waarvolgens hulle nie op mekaar inwerk nie maar bloot saamval; en die epifenomenalisme, waarvolgens fisieke gebeure geestelike gebeure veroorsaak, maar geestelike gebeure self geen oorsaaklike krag het nie.<ref name="robinson">{{Cite web |last=Robinson |first=Howard |date=2023 |title=Dualism |url=https://plato.stanford.edu/entries/dualism/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref><ref name="iepmental">{{Cite web |title=Mental Causation |url=https://iep.utm.edu/mental-c/#SH1ci |access-date=2025-04-11 |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en-US}}</ref> Nie-dualistiese teorieë sluit die fisikalisme in, die siening dat alles fisiek is.<ref>{{Cite web |title=Physicalism |url=https://plato.stanford.edu/entries/physicalism/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|date=2024 }}</ref>
Rofweg word die volgende standpunte in die debat van die 20ste en 21ste eeu onderskei: 'n realisme wat die siel as 'n eie substansie verstaan, waarvan die denke en die gevoel uitgaan en wat net tydelik aan die liggaam gebind is; 'n materialisme wat die bestaan van 'n siel ontken en alle praat oor die siel tot praat oor liggaamlike en neurale toestande herlei; standpunte wat die materialisme verwerp en die geestelike as werklik en onherleibaar beskou, sonder om hulle op 'n siel in die tradisionele sin, en veral op sy onsterflikheid, vas te lê; en die opvatting van sommige Christelike teoloë en filosowe wat siel en liggaam in die sin van Aristoteles en Thomas van Aquino as 'n eenheid beskou, met die siel as die vorm van die liggaam.<ref>Hartmut Sommer: ''Unsterbliche Seele – Antworten der Philosophie'', Kevelaer 2016.</ref> Die mees uitgesproke verwerping van die begrip kom van die eliminatiewe materialisme van filosowe soos Patricia en Paul Churchland: die alledaagse sielkunde is volgens hulle 'n valse teorie, en daar bestaan in werklikheid net biologiese prosesse.<ref>Patricia Churchland: ''Neurophilosophy: Toward a Unified Science of the Mind-Brain'', Cambridge (Massachusetts) 1986.</ref> [[Richard Rorty]] het so 'n standpunt met die gedagte-eksperiment van 'n buiteaardse beskawing toegelig wat geen sielkundige woordeskat gebruik nie en net van biologiese toestande praat.<ref>Richard Rorty: ''Philosophy and the Mirror of Nature'', Princeton 1981.</ref>
== Sielkunde ==
Die "sielsgeloof" (''Seelenglaube'') staan sentraal in die werk van [[Otto Rank]], wat die belang van die onsterflikheid in die sielkunde van die primitiewe, klassieke en moderne belangstelling in lewe en dood ondersoek het.<ref name="sheets">{{cite journal |last=Sheets-Johnstone |first=Maxine |year=2003 |title=Death and immortality ideologies in Western philosophy |url=https://archive.org/details/sim_continental-philosophy-review_2003-07_36_3/page/n4 |journal=Continental Philosophy Review |volume=36 |issue=3 |pages=235-262 |doi=10.1023/B:MAWO.0000003937.47171.a9 |s2cid=143977431}}</ref> Hy skryf: "In die animistiese era was sielkunde 'n ''skep'' van die siel; in die godsdienstige era was dit 'n ''voorstelling'' van die siel aan jouself; in ons era van die natuurwetenskap is dit 'n ''ken'' van die individuele siel."<ref>{{cite book |last=Rank |first=Otto |title=Psychology and the Soul: Otto Rank's Seelenglaube und Psychologie |translator-first=William D.|translator-last=Turner |location=Philadelphia |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1950 |page=11 |oclc=928087}}</ref> Volgens die kognitiewe wetenskaplike Jesse Bering en die sielkundige Nicholas Humphrey is mense van nature geneig om in 'n siel te glo, en word hulle as dualiste van siel en liggaam gebore. Godsdienstige instellings het die begrip dus nie hoef uit te dink of by vroeëre tradisies te leen nie. Die Amerikaanse filosoof Stewart Goetz voer aan dat mense volgens antropoloë en sielkundiges oral en in alle tye tussen die siel en die liggaam onderskei het.<ref name="goetzvsr">{{Citation |last=Goetz |first=Stewart |title=Soul |work=Vocabulary for the Study of Religion Online |url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/VSRO/COM-00000026.xml?rskey=EmQACQ&result=1 |access-date=2025-04-11 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004249707_vsr_COM_00000026 |language=en|url-access=subscription }}</ref>
== Gewig van die siel ==
[[Lêer:Duncan MacDougall physician.png|duimnael|regs|upright|Duncan MacDougall]]
Sommige parapsigoloë het eksperimenteel probeer vasstel of daar 'n siel bestaan wat los van die brein is.<ref>{{Cite journal |last=Alcock |first=James E. |date=1987 |title=Parapsychology: Science of the anomalous or search for the soul? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/behavioral-and-brain-sciences/article/abs/parapsychology-science-of-the-anomalous-or-search-for-the-soul/148CDBF5AF083F0048341FE81708F6BC |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=10 |issue=4 |pages=553-565 |doi=10.1017/S0140525X00054467 |issn=1469-1825|url-access=subscription }}</ref> Een poging het as die "21 gram-eksperiment" bekend geword.<ref>{{cite journal |last1=MacDougall |first1=Duncan |year=1907 |title=The Soul: Hypothesis Concerning Soul Substance Together with Experimental Evidence of the Existence of Such Substance |journal=American Medicine |series=New Series |volume=2 |pages=240-43}}</ref><ref>{{cite web |date=Desember 2012 |title=How much does the soul weigh? |url=http://www.livescience.com/32327-how-much-does-the-soul-weigh.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428081819/http://www.livescience.com/32327-how-much-does-the-soul-weigh.html |archive-date=28 April 2016 |website=Live Science}}</ref> In 1901 het [[Duncan MacDougall]], 'n dokter van Haverhill, Massachusetts, gepoog om die gewig van die siel te bepaal. Hy het ses pasiënte in versorgingsoorde gekies wie se dood op hande was: vier het aan tuberkulose gely, een aan diabetes en een aan 'n onbekende siekte. Hy het doelbewus mense gekies wat aan 'n uitputtende siekte gely het, omdat hulle stil moes lê wanneer hulle sterf. Hy het persone voor en ná die oomblik geweeg waarop die siel die liggaam verlaat het: wanneer 'n pasiënt naby die dood gelyk het, is sy hele bed op 'n industriële skaal geplaas wat tot op 5,6 g akkuraat was.<ref name="karl">{{cite book |last=Kruszelnicki |first=Karl |year=2006 |title=Great Mythconceptions: The Science Behind the Myths |url=https://books.google.com/books?id=YIfEO4nvvLUC |publisher=Andrews McMeel Publishing |pages=199-201 |isbn=9780740753640 }}</ref><ref>{{cite book |last=Roach |first=Mary |date=6 September 2012 |title=Stiff: The Curious Lives of Human Cadavers |publisher=Penguin |isbn=978-0241965016}}</ref> Een van die pasiënte het op die oomblik van sy dood 21,3 g verloor, waaruit MacDougall afgelei het dat die siel gewig het.<ref name="karl" /><ref>{{Cite web |last=Mikkelson |first=David |date=2003-10-27 |title=Was the Weight of a Human Soul Determined to Be 21 Grams? |url=https://www.snopes.com/fact-check/weight-of-the-soul/ |access-date=2025-04-16 |website=Snopes |language=en}}</ref> Die bevinding word as onbeduidend beskou: volgens die fisikus Robert L. Park het MacDougall se eksperimente "geen wetenskaplike meriete" nie, en die sielkundige Bruce Hood het geskryf dat sy bevindings onwetenskaplik was omdat die gewigsverlies nie betroubaar of herhaalbaar was nie.<ref>Park, Robert L. (2009). ''Superstition: Belief in the Age of Science''. Princeton University Press. p. 90. {{ISBN|978-0-691-13355-3}}.</ref><ref>Hood, Bruce. (2009). ''Supersense: From Superstition to Religion – The Brain Science of Belief''. Constable. p. 165. {{ISBN|978-1-84901-030-6}}.</ref>
== Sien ook ==
* [[Gees]]
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Bronne ==
* Batchelor, Stephen. (1998). ''Buddhism Without Beliefs''. Bloomsbury Publishing.
* {{Cite book |last=Bremmer |first=Jan |url=http://irs.ub.rug.nl/ppn/287753204 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261106133802/http://irs.ub.rug.nl/ppn/287753204 |archive-date=6 November 2026 |url-status=live |title=The Early Greek Concept of the Soul |publisher=Princeton University Press |year=1983 |isbn=978-0-691-03131-6 |location=Princeton |ref=none |access-date=16 Augustus 2007}}
* Chalmers, David. J. (1996). ''The Conscious Mind: In Search of a Fundamental Theory'', New York and Oxford: Oxford University Press.
* Milbourne Christopher|Christopher, Milbourne. (1979). ''Search for the Soul: An Insider's Report on the Continuing Quest By Psychics & Scientists For Evidence of Life After Death''. Thomas Y. Crowell, Publishers.
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Dood]]
[[Kategorie:Religie]]
0sv7xpkczxfemi6ce6v43d7n37sazxo
Slag van Guadalcanal
0
62074
3373647
3295432
2026-11-18T10:53:38Z
Oesjaar
7467
/* Seeslagte om en by Guadalcanal */ Skakel
3373647
wikitext
text/x-wiki
{{Infoboks Militêre Konflik-en
|conflict=Slag van Guadalcanal
|partof=[[Tweede Wêreldoorlog]]
|image=[[Lêer:Marines rest in the field on Guadalcanal.jpg|300px]]
|caption=November 1942 – VSA Marienesoldate rus in die veld.
|date=7 Augustus 1942 – 9 Februarie 1943
|place=[[Salomonseilande]]
|result=Strategiese oorwinning vir Geallieerde magte
|combatant1=Geallieerde magte, insluitende:<br />{{Vlag|VSA|1912}}<br />{{Vlag|Australië}}<br />{{Vlag|Nieu-Seeland}}<br />{{Vlag|Verenigde Koninkryk}}
* [[Salomonseilande]]
* {{Vlag|Tonga}}
* {{vlagikoon|Fiji|koloniaal}} [[Fiji]]
|combatant2={{vlagland|Japannese Keiserryk}}
|commander1={{vlagikoon|VSA|1912}} [[Robert L. Ghormley]]<br />{{vlagikoon|USA|1912}} [[William Halsey Jr.]]<br />{{vlagikoon|VSA|1912}} [[Richmond K. Turner]]<br />{{vlagikoon|VSA|1912}} [[Alexander Vandegrift|Alexander A. Vandegrift]]<br />{{vlagikoon|VSA|1912}} [[Alexander Patch]]
|commander2={{vlagikoon|Japan|vloot}} [[Isoroku Yamamoto]]<br />{{vlagikoon|Japan|vloot}} [[Nishizō Tsukahara|Nishizo Tsukahara]]<br />{{vlagikoon|Japan|vloot}} [[Jinichi Kusaka]]<br />[[Lêer:War flag of the Imperial Japanese Army.svg|22x20px|border]] [[Hitoshi Imamura]]<br />[[Lêer:War flag of the Imperial Japanese Army.svg|22x20px|border]] [[Harukichi Hyakutake]]
|strength1=60 000 man (grondmagte)
|strength2=36 200 man (grondmagte)
|casualties1=7 100 dood<br />4 gevang<br />29 skepe verloor<br />615 vliegtuie verloor
|casualties2=31 000 dood<br />1 000 gevang<br />38 skepe verloor<br />683-880 vliegtuie verloor
}}
Die '''Slag van Guadalcanal''' het tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] in die [[Salomonseilande]] tussen Japannese magte en Geallieerde magte plaasgevind. Dit was die eerste offensief wat die Geallieerdes teen [[Japan]] na die [[aanval op Pearl Harbor]] en [[Slag van Midway]] gevoer het. Die slag is bekend vir die bittere gevegte op land en verskeie seegevegte tussen die twee lande se vlote.
Op [[7 Augustus]] [[1942]] het 19 000 [[Amerikaanse Marinierskorps|Amerikaanse seesoldate]] onder bevel van Majoor-generaal Alexander A. Vandegrift op die eilande Tulagi en Guadalcanal geland. Tulagi is binne 'n paar dae oorgeneem. Op Guadalcanal het die seesoldate die vliegveld (daarna Henderson-vliegveld genoem) binne 'n paar dae oorgeneem en in bedryf gestel. Daarna het dit hulle nog maande geneem om die strawwe Japannese weerstand deur bloedige gevegte te oorkom en die eiland oor te neem. Die Japannese het op 7 Februarie 1943 finaal van die eiland onttrek en op [[9 Februarie]] [[1943]] het die Geallieerdes die eiland veilig verklaar.
== Seeslagte om en by Guadalcanal ==
Daar was verskeie gevegte tussen die Geallieerde en Japanese vlote tydens die slag. Party van die seeslagte het by Guadalcanal plaasgevind, terwyl ander verder van die eiland was soos die twee magte mekaar se versterkings en logistieke planne in die wiele probeer ry het. Die Japanese Vloot het ook tevergeefs probeer om Henderson-vliegveld te bombardeer.
* 9 Augustus 1942 – Seeslag van Savo-eiland.
* 23-25 Augustus 1942 – Seeslag van die Oostelike Salomonseilande.
* 11-12 Oktober 1942 – Seeslag van Kaap Esperance
* 26-27 Oktober 1942 – [[Slag van die Santa Cruzeilande]]
* 12 November 1942 – Aksie suid van Savo-eiland
* 14-15 November 1942 – Tweede aksie van Savo-eiland
* 30 November – 1 Desember 1942 – Seeslag van Tassafaronga
== Bron ==
* The Encyclopedia of Sea Warfare. Spring Books. 1975. {{ISBN|0-600-33111-3}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Geskiedenis van Australië]]
[[Kategorie:Geskiedenis van die Verenigde Koninkryk]]
[[Kategorie:Geskiedenis van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Japan]]
[[Kategorie:Geskiedenis van Nieu-Seeland]]
[[Kategorie:Salomonseilande]]
[[Kategorie:Veldslae tydens die Tweede Wêreldoorlog|Guadalcanal]]
ocfs9nvhgqlmuizzvkn3imnkri8txhj
Poolster
0
65845
3373596
2212917
2026-11-18T06:50:55Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373596
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Precession N.gif|duimnael|regs|200px|Baan van die noordelike hemelpool tussen die sterre.]]
Die '''poolsterre''' is die [[ster]]re wat die naaste aan die verlengde as van die [[Aarde]] by die noordelike en die suidelike [[hemelpool]] lê. In die nag lyk dit vanweë die rotasie van die Aarde of alle sterre om die pole draai; die poolsterre draai egter nie en bly op een plek staan. Dit was voor die ingebruikneming van elektroniese stelsels soos [[GPS]] baie belangrik vir [[navigasie]].
[[Lêer:Earth precession.svg|duimnael|links|150px|Presessie van die Aarde se draai-as.]]
[[Lêer:Precession S.gif|duimnael|regs|200px|Baan van die suidelike hemelpool tussen die sterre.]]
Tans is [[Polaris]] (Alfa Ursae Minoris) in die sterrebeeld [[Klein Beer]] die '''noordelike poolster'''. In die suide is geen ster helder genoeg om ’n poolster te wees nie. [[Sigma Octantis]] is die naaste ster aan die suidelike hemelpool wat met die blote oog gesien kan word, maar met ’n [[skynbare magnitude]] van 5,45 is dit op ’n helder nag net-net sigbaar. Dit is dus onbruikbaar vir navigasiedoeleindes.<ref>{{cite web |url=http://jumk.de/astronomie/special-stars/sigma-octantis.shtml |title=Sigma Octantis |publisher=Jumk.De |date=6 Augustus 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112114240/https://jumk.de/astronomie/special-stars/sigma-octantis.shtml |archive-date=12 Januarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Dit is ’n geel[[Reusester|reus]] 275 [[ligjare]] van die Aarde af. Die [[Suiderkruis]] is ver van die suidelike hemelpool af, maar sy vertikale as wys na die suidelike hemelpool en hy is dikwels as rigtingwyser na die [[Suidpool]] gebruik.
Vanweë sy beweging ([[Aarde#Omwenteling|presessie]]) beskryf die Aarde se as in 25 770 jaar ’n groot draaiende keël aan die hemel, sodat die twee hemelpole in ’n sirkel beweeg. Daarom vervul verskillende sterre op verskillende tye die rol van poolsterre.
Polaris is tans minder as 1 graad van die pool af, of een en ’n half keer die skynbare deursnee van die [[maan]], en is steeds besig om al hoe nader aan die pool te beweeg.
== Noordelike poolsterre ==
* [[Vega]], Alpha Lyrae (c. 12000 v.C.)
* Thuban, Alpha Draconis (c. 2800 v.C.)
* Kocab, Beta Ursae Minoris (c. 1000 v.C.)
* [[Polaris]], Alpha Ursae Minoris (2100 n.C.)
* [[Gamma Cephei]] (c. 4145 n.C.)
* [[Alderamin]], Alpha Cephei (c. 7530 n.C.)
* Vega, Alpha Lyrae (c. 14000 n.C.)
== Suidelike poolsterre ==
* Geen ster word tans as die suidelike poolster beskou nie.
* Omega Carinae (c. 5770)
* Upsilon Carinae (c. 6850)
* Turais, Iota Carinae (c. 8075)
* Delta Velorum (c. 9240).
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:nl:Poolster|Nederlandse Wikipedia]]
{{sterre}}
[[Kategorie:Stertipes]]
nycrclgcydgdvx2fwwiff83y7rg5ujs
Filippynse See
0
70334
3373515
2840270
2026-11-17T20:37:38Z
~2026-60845-53
218361
/* Slag van die Filippynse See */ Skakel
3373515
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Waterliggaam
| Naam = Filippynse See
| Beeld = Cloudscape Over the Philippine Sea.jpg
| Beeld_byskrif = Wolke oor die Filippynse See, soos gesien vanaf die [[Internasionale Ruimtestasie]]
| Kaart = Philippine Sea location.jpg
| Kaart_byskrif = Kaart van die Filippynse See
| Koördinate = {{Koördinate|20|N|130|O|type:waterbody_scale:5000000|aansig=inlyn,titel}}
| Ligging = [[Japan]], [[Palau]], [[Filippyne]], [[Republiek China]], [[Noordelike Mariana-eilande]] en [[Guam]]
| Soort = See van die [[Stille Oseaan]]
| Oppervlakte = 5 000 000 km² (2 000 000 myl²)
| Gem_diepte =
| Maks_diepte = 10 540 m (3 212 vt)
| Volume =
| Oppervlakhoogte =
| Lengte =
| Breedte =
| Opvangsgebied =
| Omtrek =
| Invloei =
| Uitvloei =
| Eiland = [[Japanse Argipel]], [[Ryukyu-eilande]], [[Kioesjoe]], [[Honsjoe]], [[Sjikokoe]], [[Palau]], [[Taiwan (eiland)|Taiwan]], [[Filippyne]], [[Noordelike Mariana-eilande]], [[Guam]]
| Nedersettings = [[Hagåtña]] (Guam)<br />[[Koror]] (Palau)<br />[[Saipan]] (Noordelike Mariana-eilande)
| Gevries =
| Rangorde_volume =
}}
[[Lêer:Locatie Filipijnenzee.PNG|duimnael|links|Ligging van die Filippynse See]]
Die '''Filippynse See''' ([[Engels]]: ''Philippine Sea'', [[Japannees]]: フィリピン海, [[Chinees]]: 菲律宾海, [[Tagalog]]: ''Dagat Pilipinas'') is 'n [[see]] van die [[Stille Oseaan]] tussen die [[Japanse Argipel|Japanse eilande]] [[Ryukyu-eilande|Ryukyu]], [[Kioesjoe]], [[Honsjoe]] en [[Sjikokoe]] in die noorde, [[Palau]] in die suide, [[Taiwan (eiland)|Taiwan]] en die [[Filippyne|Filippynse]] eilande [[Luzon]], [[Mindanao]] en [[Visayas]] in die weste, die [[Noordelike Mariana-eilande]] en [[Guam]] in die ooste. Die Filippynse See grens aan die [[Oos-Chinese See]] in die noordweste, die [[Suid-Chinese See]] in die weste en [[Celebessee]] in die suidweste.
Die Filippynse See is een van die diepste seë ter wêreld met die Filippynse trog wat 'n diepte van 11 034 m bereik.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Philippine-Sea |title=Philippine Sea |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=31 Julie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407070745/https://www.britannica.com/place/Philippine-Sea |archive-date=7 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die see het 'n oppervlakte van ongeveer 5 miljoen km².
== Oorsig ==
Die Filippynse See is 'n randsee van die Wes-Stille Oseaan oos van die Filippynse argipel (vandaar die naam), wat 'n geskatte oppervlakte van vyf miljoen vk kilometer beslaan. Die Filippynse Seeplaat vorm die bodem van die see. Sy westelike grens is die eerste eilandketting in die weste, wat die Ryukyu-eilande in die noordweste en [[Taiwan]] in die weste behels. Die suidwestelike grens daarvan bestaan uit die Filippynse eilande van [[Luzon]], Catanduanes, [[Samar]], [[Leyte]] en [[Mindanao]]. Sy noordelike grens sluit die Japannese eilande [[Honsjoe]], [[Sjikokoe]] en [[Kioesjoe]] in. Sy oostelike grens is die tweede eilandketting na die ooste, wat bestaan uit die Bonin-eilande en [[Iwo Jima]] in die noordooste, die Mariana-eilande (insluitend [[Guam]], [[Saipan]] en Tinian) in die ooste, en [[Halmahera]], [[Palau]], Yap en Ulithi (van die Caroline-eilande) in die suidooste. Sy suidelike grens is [[Indonesië]] se Morotai-eiland.<ref name="bio"/><ref name="Encarta-PhilippineSea">{{cite web |title=Philippine Sea |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761580288/Philippine_Sea.html |website=Encarta |access-date=4 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090820123304/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761580288/Philippine_Sea.html |archive-date=20 August 2009}}</ref>
Die see het 'n komplekse en diverse ondersese reliëf. Die vloer word in 'n strukturele kom gevorm deur 'n reeks geologiese verskuiwings en breuksones. [[Eilandboog|Eilandboë]], wat eintlik verlengde rante is wat bo die seeoppervlak uitsteek as gevolg van plaattektoniese aktiwiteit in die gebied, omsluit die Filippynse See in die noorde, ooste en suide. Die Filippynse argipel, Ryukyu-eilande en die Marianas is voorbeelde. Nog 'n prominente kenmerk van die Filippynse See is die teenwoordigheid van oseaniese trogte, waaronder die Filippynsetrog en die [[Marianatrog]], wat die diepste punt op aarde bevat.
Die Filippynse See word omring deur die Filippyne en Taiwan in die weste, Japan in die noorde, die Marianas in die ooste en [[Palau]] in die suide. Aangrensende seë sluit in die Celebes-see wat deur Mindanao en kleiner eilande in die suide geskei word, die Suid-Chinese See wat deur die Filippyne geskei word, en die [[Oos-Chinese See]] wat deur die [[Ryukyu-eilande]] geskei word.
== Omvang ==
Die Internasionale Hidrografiese Organisasie definieer die Filippynse See as "die gebied van die Noord-Stille Oseaan langs die oostelike kus van die Filippynse Eilande", soos volg begrens:
* Aan die weste. By die oostelike grense van die Oos-Indiese Argipel, Suid-Chinese See en Oos-Chinese See.
* Aan die noorde. Aan die suidoostelike kus van [[Kioesjoe]], die suidelike en oostelike grense van die Binnelandse See en die suidkus van [[Honsjoe|Honsjoe-eiland]].
* Aan die oostekant. Deur die rant wat Japan by die Bonin-, Vulkaan- en Ladrone-eilande (Mariana) aansluit, en dit alles ingesluit by die Filippynse See.
* Aan die suide. Deur 'n lyn wat by [[Guam]], Yap, Pelew (Palau) en Halmahera-eilande aansluit.<ref>{{cite web|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition|year=1953|publisher=International Hydrographic Organization|access-date=28 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=8 October 2011}}</ref>
Die Filippynse Seeplaat vorm die vloer van die Filippynse See. Dit gaan onder die Filippynse mobiele gordel wat die grootste deel van die Filippynse argipel en oostelike Taiwan dra. Tussen die twee plate is die Filippynse trog.
== Mariene biodiversiteit ==
Die Filippynse See het 'n mariene territoriale omvang van meer as 679 800 vk kilometer, en 'n eksklusiewe ekonomiese sone van 2,2 miljoen vk kilometer. Toegeskryf aan uitgebreide eiland-integrasies, bevat die Filippyne die hoogste aantal mariene spesies per oppervlakte-eenheid relatief tot die lande binne die Indo-Maleis-Filippyne-argipel, en is geïdentifiseer as die episentrum van mariene biodiversiteit.
Met sy insluiting in die Koraaldriehoek, omvat die Filippynse See meer as 3 212 visspesies, 486 koraalspesies, 800 [[seewier]]spesies en 820 bentiese algespesies, waarin die Verde-eilandgang gedoop word as "die middelpunt van die sentrum van mariene vis biodiversiteit".
Binne sy gebied is drie-en-dertig endemiese spesies visse geïdentifiseer, insluitend die blougevlekte engelvis (''Chaetodontoplus caeruleopunctatus'') en die seebaber (''Arius manillensis''). Die Filippynse marienegebied het ook 'n broei- en voedingsgebied geword vir bedreigde marienespesies, soos die [[walvishaai]] (''Rhincodon typus''), die [[doegong]] (''Dugong dugon'') en die megamondhaai (''Megachasma pelagios''). Binne die [[Suid-Chinese See]] het Filippynse wetenskaplikes 'n oorvloedige hoeveelheid seelewe en spesies ontdek wat die potensiaal het om ook by te dra tot biomediese vooruitgang van die Filippyne.<ref name="worldwildlife.org">{{cite web |last1=Goldman |first1=Lee |title=A Biodiversity Hotspot in the Philippines |url=https://www.worldwildlife.org/blogs/good-nature-travel/posts/a-biodiversity-hotspot-in-the-philippines |website=World Wildlife Fund |access-date=4 November 2018 |date=10 August 2010}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Philippines' Future Floats in the West Philippine Sea|url=https://www.proquest.com/docview/2423812133 |date=5 Julie 2020}}</ref>
== Koraaldriehoek ==
Die Koraaldriehoek (ook genoem die Indo-Maleisiese Driehoek) word beskou as die globale sentrum van mariene biodiversiteit. Sy totale oseaniese oppervlakte is ongeveer twee miljoen vierkante kilometer. Dit sluit die tropiese waters van [[Maleisië]], Indonesië, die Filippyne, [[Timor-Leste]], [[Papoea-Nieu-Guinee]] en [[Salomonseilande]] in. Die Filippynse eilande, wat op sy toppunt lê, maak 300 000 vk kilometer daarvan uit. Die deel van die Koraaldriehoek se koraalrifgebied wat binne die Filippyne lê, wissel van 10 750 vk kilometer tot 33 500 vk kilometer. Dit bevat meer as 500 spesies scleractinian of klipperige korale, en ten minste 12 endemiese koraalspesies.
Die Koraaldriehoek bevat 75% van die wêreld se koraalspesies (ongeveer 600 spesies). Dit is die tuiste van meer as 2000 soorte rifvisse, en ses van die wêreld se sewe spesies mariene skilpaaie (die valkbek, karkop, leerrug, groen skilpad, olyf ridley en seeskilpad). Daar is geen enkele oorsaaklike verklaring vir die buitengewoon hoë biodiversiteit wat in die Koraaldriehoek gevind word nie, maar die meeste navorsers het dit toegeskryf aan geologiese faktore soos [[plaattektoniek]].<ref name="StateOfTheCoralTriangle">{{cite book |title=State of the Coral Triangle : Philippines. |date=2014 |publisher=Asian Development Bank |location=Mandaluyong, Philippines |isbn=978-92-9254-518-5 |url=http://coraltriangleinitiative.org/sites/default/files/resources/SCTR-PHL.pdf |access-date=4 November 2018}}</ref>
Die Filippynse See voorsien of ondersteun die lewensbestaan van 120 miljoen mense, en is 'n bron van voedsel vir die Filippynse kusgemeenskappe en vir miljoene meer mense wêreldwyd. Walvishaai-toerisme in die Koraaldriehoek bied ook 'n bestendige bron van inkomste vir die omliggende gemeenskap. Die mariene hulpbronne in die Koraaldriehoek het 'n hoë ekonomiese waarde, nie net in die Filippyne nie, maar regoor die wêreld. Die lande rondom die Koraaldriehoek werk saam om hul mense te voorsien van tegniese bystand en ander hulpbronne wat nodig is om bewaring, volhoubaarheid, biodiversiteit, voedselsekerheid, bronne van bestaan en ekonomiese ontwikkeling te bevorder.<ref name="WorldWildLife-CoralTriangle">{{cite web |title=Coral Triangle; Facts |url=https://www.worldwildlife.org/places/coral-triangle |website=World Wildlife Fund |access-date=4 November 2018}}</ref><ref name="WWFAustralia-CoralTriangle">{{cite book |title=The coral triangle and climate change : ecosystems, people and societies at risk : summary |date=May 2009 |publisher=WWF Australia |location=Sydney NSW Australia |isbn=978-1-921031-35-9 |url=https://www.wwf.de/fileadmin/fm-wwf/Publikationen-PDF/climate_change___coral_triangle___full_report.pdf |access-date=4 November 2018}}</ref>
[[Klimaatverandering]] beïnvloed die kus-ekosisteem wat in die Koraaldriehoek voorkom. Dit dra by tot stygende seevlakke en versuring van die see en stel dus seediere soos visse en skilpaaie in gevaar. Dit het 'n negatiewe uitwerking op plaaslike bronne van bestaan, soos [[visvang]] en [[toerisme]]. Dit maak ook die water warmer, wat korale in gevaar stel. Warmer water veroorsaak dat korale meer [[koolstofdioksied]] absorbeer. Dit verander die water se pH-balans en maak dit suur, 'n toestand waarby die korale nie aangepas is nie, en waarin hulle swak toegerus is om te oorleef.
== Biologie ==
Die Filippynse See huisves 'n eksotiese mariene ekosisteem. Daar is 421 van die 577 bekende spesies korale in kuswaters, insluitend 19 seegraspesies en 30 spesies mangrove, wat albei voedingstowwe vir koraalstelsels is. Die Filippyne beskik ook oor 20 persent van die skulpvis wêreldwyd. Seeskilpaaie, [[haaie]], murene, [[seekat]]te en seeslange, saam met talle spesies visse soos [[tuna]] kan algemeen waargeneem word. Daarbenewens dien die Filippynse See as baaiplek vir Japannese paling, tuna en verskillende [[Walvisagtiges|walvisspesies]].<ref name="bio">{{cite web|url= http://www.lighthouse-foundation.org/index.php?id=140&L=1|title= Philippine Sea|access-date= 2008-08-12|publisher= Lighthouse Foundation|archive-date= 2016-07-01|archive-url= https://web.archive.org/web/20160701100525/http://www.lighthouse-foundation.org/index.php?id=140&L=1|url-status= dead}}</ref>
== Biodiversiteit ==
Die Filippynse See is 'n sentrum van mariene biodiversiteit sowel as 'n biodiversiteit-brandpunt. Minstens 418 spesies word egter bedreig weens onvolhoubare menslike praktyke.<ref>{{cite web |title=How Is Climate Change Affecting the Philippines? |url=https://www.climaterealityproject.org/blog/how-climate-change-affecting-philippines |website=Climate Reality Project |publisher=climaterealityproject.org |access-date=20 July 2018}}</ref>
Die styging in temperatuurverandering het verskuiwings in die mariene ekosisteme veroorsaak wat [[Koraal|korale]] kan laat vrek as gevolg van veranderende seetemperatuur. Aangesien visse en ander seelewe op korale staatmaak vir voedsel en habitat, word gemeenskappe wat op visvang staatmaak ook swaar geraak. Aangesien die Filippynse See in 'n besonder aktiewe Wes-Stille Oseaan tropiese sikloonkom geleë is, kan die fisiese skade wat veroorsaak word deur [[Tifoon|tifone]] wat uit die ooste kom, die mariene habitatte verder vernietig.<ref name="GreenPeace">{{cite web |title=Philippine Seas |url=https://www.greenpeace.org/seasia/ph/PageFiles/533258/OD-2013-PH-SEAS.pdf |publisher=Greenpeace |access-date=20 July 2018 |archive-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517033704/http://www.greenpeace.org/seasia/ph/PageFiles/533258/OD-2013-PH-SEAS.pdf |url-status=dead }}</ref>
== Europese ontdekking ==
Die eerste Europeër wat die Filippynse See opgevaar het, was [[Ferdinand Magellaan]] in 1521, wat dit Mar Filipinas genoem het toe hy en sy manskappe in die Mariana-eilande was voor die verkenning van die Filippyne. Later is dit deur ander Spaanse ontdekkingsreisigers ontdek van 1522 tot 1565.
== Slag van die Filippynse See ==
’n Historiese geveg tussen die vlote van die Verenigde State en Japan het in die omgewing van die Filippynse See plaasgevind. Dit word die [[Slag van die Filippynse See]] genoem, en het van 19 tot 20 Junie 1944 naby die [[Mariana-eilande]] plaasgevind.
Afgesien van die vloot, was lugaktiwiteit ook teenwoordig in die Slag van die Filippynse See, aangesien honderde vliegtuie van albei lande op mekaar geskiet het. Die Amerikaners het onbetwisbaar gewen. 'n Groot aantal Japannese vliegtuie is neergeskiet.
Japan het gesukkel om te herstel van die ernstige skade aan sy keiserlike vloot en lugkrag a.g.v. die geveg.
Die Slag was 'n belangrike deel van die Amerikaners se herwinning van die Filippyne en die Mariana-eilande van Japan.
== Na die Tweede Wêreldoorlog ==
In 1989 het die Verenigde State se departement van verdediging die verlies van 'n een-megaton-kernbom in die Filippynse See tydens die Filippynse See A-4-voorval in 1965 onthul.
Na 'n eskalasie van die Spratly-eilande-geskil in 2011, het verskeie Filippynse regeringsagentskappe die benaming "Wes-Filippynse See" begin gebruik om na dele van die Suid-Chinese See te verwys. ’n Woordvoerder van PAGASA het egter gesê dat die see oos van die Filippynse argipel steeds die Filippynse See genoem sal word.
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn|Philippine Sea}}
{{Waterliggame van die wêreld}}
[[Kategorie:Geografie van Japan]]
[[Kategorie:Geografie van Palau]]
[[Kategorie:Geografie van die Filippyne]]
[[Kategorie:Geografie van die Republiek China]]
[[Kategorie:Mariana-eilande]]
[[Kategorie:Seë van Asië]]
[[Kategorie:Seë van Oseanië]]
[[Kategorie:Seë van die Stille Oseaan]]
oqt3ir2i6t0qvo227x6wiq1lb12xovh
SABC3
0
77265
3373638
2713475
2026-11-18T10:24:14Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373638
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Televisiekanaal
| naam = SABC3
| kenteken =
| kentekengrootte =
| onderskrif =
| gestig = 1996
| gesluit = Aktief
| beeld formaat = 4:3 (576i, SDTV)
| netwerk = [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie|SAUK]]
| eienaar = [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie|SAUK]]
| slagspreuk = Vind dit op SABC3
| land = {{vlagland|Suid-Afrika}}
| taal = [[Engels]], [[Afrikaans]]<ref>{{cite web |url=http://www.info.gov.za/view/DownloadFileAction?id=70339 |title=The Media Development and Diversity Agency - a draft position paper |date=November 2000 |publisher=South African Government Information |page=68 |access-date=30 November 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120715013659/http://www.info.gov.za/view/DownloadFileAction?id=70339 |archive-date=15 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
| uitsaaiarea = [[Suid-Afrika]]
| hoofkantoor = SAUK Televisiepark, Uitsaaisentrum, [[Johannesburg]]
| vorige naam = National Network Television (NNTV)
| vervang = TopSport Surplus (TSS)
| vervang deur =
| susterkanale = [[SABC1]]<br />[[SABC2]]
| webtuiste = [http://www.sabc3.co.za/ www.sabc3.co.za]
| bediener1 = [[Sentech]]
| kanaal1 = hang af van die naaste Sentech-herhaler
| bediener2 = [[StarSat]]
| kanaal2 = 159
| bediener3 = [[DStv]]
| kanaal3 = 193
| bediener4 =
| kanaal4 =
| bediener5 =
| kanaal5 =
}}
'''SABC3''' is een van die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]] (SAUK) se TV-kanale. Die kanaal staan slegs onder die amptelike [[Engels]]e naam bekend.
Die kanaal is in 1996 na 'n herstrukturering van die SAUK se kanale geskep. Hulle saai internasionale programme vanuit die [[VSA]] en [[VK]], asook plaaslikvervaardigde programme uit. Die teikenmark is welgestelde Engelssprekende Suid-Afrikaners tussen die ouderdom van 18 en 49 jaar.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{en}} [http://www.sabc3.co.za/ Amptelike webtuiste]
{{Saadjie}}
[[Kategorie:Afrikaanse televisiekanale]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse televisiekanale]]
6ryn49m6glv44p4giz8yz4uryczsu70
Plaattektoniek
0
82200
3373587
3298096
2026-11-18T06:21:16Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373587
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Plates tect2 af.svg|duimnael|350px|Die huidige plate]]
'''Plaattektoniek''' is die teorie wat die [[geografie]]se ligging van [[kontinent]]e, [[Oseaan|oseane]], [[berg]]e en ander
strukture in die aardoppervlak verklaar. Dit dek ook die voorkoms van [[aardbewing]]s, [[Vulkaan|vulkane]], [[Oseaantrog|oseaantrôe]] en [[Mid-oseaanrif|mid-oseaanriwwe]]. Volgens die teorie is die buitenste laag van die [[Aarde]], die [[litosfeer]] (sowat 100 km dik), verdeel in tektoniese plate wat vir die laaste 3 tot 4 miljard jaar onafhanklik van mekaar oor die aardoppervlak beweeg.<ref name="Dhuime2012">{{Cite journal |last1=Dhuime |first1=B |last2=Hawkesworth |first2=C.J. |last3=Cawood |first3=P.A. |last4=Storey |first4=C.D. |year=2012 |title=A change in the geodynamics of continental growth 3 billion years ago |url=https://archive.org/details/sim_science_2012-03-16_335_6074/page/1334 |journal=Science |volume=335 |issue=6074 |pages=1334–1336 |bibcode=2012Sci...335.1334D |doi=10.1126/science.1216066 |pmid=22422979 |s2cid=206538532}}</ref><ref name="Harrison2009">{{Cite journal |last=Harrison |first=T.M. |year=2009 |title=The Hadean crust: evidence from> 4 Ga zircons |journal= Annual Review of Earth and Planetary Sciences |volume=37 |issue=1 |pages=479–505 |bibcode=2009AREPS..37..479H |doi= 10.1146/annurev.earth.031208.100151}}</ref><ref name="Windley2021">{{Cite journal |last1=Windley |first1=B.F. |last2=Kusky |first2=T |last3=Polat |first3=A. |year=2021 |title=Onset of plate tectonics by the Eoarchean |journal=Precambrian Research |volume=352 |article-number=105980 |bibcode=2021PreR..35205980W |doi=10.1016/j.precamres.2020.105980 |s2cid=228993361}}</ref> Die model bou voort op die begrip [[kontinentskuiwing]], 'n idee wat in die eerste dekades van die 20ste eeu ontwikkel is. Plaattektoniek is deur [[Aardwetenskap|geowetenskaplikes]] aanvaar nadat uitdying van die seevloer in die mid- tot laat 1960's bevestig is.
== Die plate ==
Daar is sewe groot tektoniese plate.
# Noord-Amerikaanse plaat
# [[Eurasiese plaat]]
# Afrika-plaat
# Suid-Amerikaanse plaat
# Pasifiese plaat
# Australiese plaat
# Antarktiese plaat
Daar tussen in is 'n paar kleiner plate:
# Skotiaplaat
# Nazcaplaat
# Juan de Fuca-plaat
# Cocosplaat
# Karibiese plaat
# Filippynse plaat
# Indiese plaat
# Arabiese plaat
Aardbewings, vulkane, berge en oseaniese trôe kom aan die grense van hierdie plate voor, wat tussen 0 mm en 100 mm per jaar skuif.
== Geskiedenis ==
[[Alfred Wegener]] het in die twintigerjare reeds begin om die teorie van plaattektoniek te ontwikkel. Hy het dit kontinentverskuiwing genoem. Hy het veral na die kontinente se vorms gewys. [[Afrika]] en [[Suid-Amerika]] het byvoorbeeld kusvorms wat min of meer aanmekaar pas. Ongelukkig kon hy nie verduidelik hoe hele kontinente oor duisende kilometers kon verskuif nie en sy teorie is deur die meeste geoloë verwerp. Dit was veral die vooraanstaande Amerikaanse geoloë Bailey Willis en Charles Schuchert wat in 1932 die teorie met minagting verwerp het.<ref>American intransigence: the rejection of continental drift in the great debates of the 1920's. {{Outeur|Robert. P. Newman}} Earth Sciences History 14(1) (1995), bls. 62-83 </ref> [[Alexander du Toit]] in [[Suid-Afrika]] was 'n uitsondering. Hy het voortgegaan om die geologie van Suid-Amerika en [[Suider-Afrika]] te bestudeer en te vergelyk en het opmerklike ooreenkomste gevind en gepubliseer. Maar in die geologiese wêreld is geen notisie van sy werk geneem nie.<ref>{{cite web |url=https://www.e-education.psu.edu/earth520/node/1796 |title=Plate Tectonics and People |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227231800/https://www.e-education.psu.edu/earth520/node/1796 |archive-date=27 Februarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
In die jare 1960–'70 het dit verander. Magnetiese navorsing van die bodem van die [[Atlantiese Oseaan]] het aangetoon die [[Mid-oseaanrif|mid-oseaniese rif]] is die jongste deel van die bodem en dat die vorming van meer bodem die kontinente aan die kant skuif. Die spoed waarmee dit gebeur, kan gemeet word. Die meganisme is nou ook bekend. Dit word veroorsaak deur die [[konveksie]] wat in die [[Aardmantel|Aarde se mantel]] plaasvind.
==Sien ook==
* [[Rotssiklus]]
* [[Superkontinent]]
* [[Wilsonsiklus]]
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Plaattektoniek| ]]
[[Kategorie:Geologiese prosesse]]
bi5du2izbmf28waioiqluygwgzx2lbs
Lugmagbasis Bloemspruit
0
87770
3373590
3361754
2026-11-18T06:36:28Z
Gaius le Roux
203341
Geringe teksredigering
3373590
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox airport
| name = LMB Bloemspruit
| nativename = Lugmagbasis Bloemspruit
| nativename-a =
| nativename-r =
| image =
| image-width =
| caption =
| IATA = BFN
| ICAO = FABL
| type = Militêr
| owner =
| operator = [[Suid-Afrikaanse Lugmag]]
| city-served =
| location = [[Bloemfontein]], [[Vrystaat]], [[Suid-Afrika]]
| elevation-f = 4458
| elevation-m = 1359
| coordinates = {{Koördinate|29|06|00|S|26|18|25|O|aansig=inlyn,titel}}
| latd = 29 | latm = 06 | lats = 00 | latNS = S
| longd= 26 | longm= 18 | longs= 25 | longEW= E
| coordinates_type =
| coordinates_region = ZA-FS
| coordinates_notitle =
| image_map =
| image_mapsize =
| image_map_alt =
| image_map_caption =
| pushpin_map = Vrystaat
| pushpin_label_position =
| pushpin_label = FABL
| pushpin_map_alt =
| pushpin_mapsize =
| pushpin_image =
| pushpin_map_caption = <center>Ligging in die Vrystaat</center>
| website = [http://www.af.mil.za/bases/afb_bloemspruit/ LMB Bloemspruit]
| metric-rwy = y
| r1-number = 02/20
| r1-length-f = 8396
| r1-length-m = 2559
| r1-surface = Teer
| r2-number = 12/30
| r2-length-f = 7202
| r2-length-m = 2195
| r2-surface = Teer
| footnotes = <small>Aanloopbane word gedeel met die [[Bram Fischer Internasionale Lughawe|burgerlike lughawe]]</small>
}}
'''LMB Bloemspruit''' ([[ICAO]]: '''FABL''') is 'n basis van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] geleë direk langsaan die [[Bram Fischer Internasionale Lughawe]] in [[Bloemfontein]]<ref>{{Cite web |url=http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=SF82502&sch=FABL |title=World Aero Data |access-date=15 Junie 2014 |archive-date=29 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120929082129/http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=SF82502&sch=FABL |url-status=dead }}</ref> en deel die aanloopbane met die burgerlike lughawe.
Die basis se leuse is ''Ex Unitate Pax'' (Vrede deur eenheid).
== Tuiste van lugmageenhede ==
* 16 Eskader, SALM - Aanvals[[helikopter]]-eskader
* 87 Helikopter-eskader - Helikopteropleidingseskader
* 106 Eskader - Ligte vervoer (reserwemag)
* 107 Eskader - Ligte vervoer (reserwemag)
* 506 Eskader, SALM - Sekerheidsdienste
== Navigasiehulp ==
* [[Ongerigte radiobaken]] - BL380.0
* VHF allerigting bestek - BLV114.1
* Outomatiese Terminaalinligtingsdiens - 126.45
== Eksterne skakels ==
*[http://www.af.mil.za/bases/afb_bloemspruit/ Webtuiste van LMB Bloemspruit]
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{SALM-navigasie}}
{{Gesagsrekords}}
{{Lugvaart-saadjie}}
{{en-vertaal|Air Force Base Bloemspruit}}
{{DEFAULTSORT:Bloemspruit}}
[[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]]
[[Kategorie:Geboue en strukture in Bloemfontein]]
4vtr6d8ja8gdnmn4chjs6t1sg02aoob
3373601
3373590
2026-11-18T07:19:47Z
Gaius le Roux
203341
Die saadjie oor Lugmagbasis Bloemspruit is uitgebrei. Foto's moet nog bygevoeg word.
3373601
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox airport
| name = LMB Bloemspruit
| nativename = Lugmagbasis Bloemspruit
| nativename-a =
| nativename-r =
| image =
| image-width =
| caption =
| IATA = BFN
| ICAO = FABL
| type = Militêr
| owner =
| operator = [[Suid-Afrikaanse Lugmag]]
| city-served =
| location = [[Bloemfontein]], [[Vrystaat]], [[Suid-Afrika]]
| elevation-f = 4458
| elevation-m = 1359
| coordinates = {{Koördinate|29|06|00|S|26|18|25|O|aansig=inlyn,titel}}
| latd = 29 | latm = 06 | lats = 00 | latNS = S
| longd= 26 | longm= 18 | longs= 25 | longEW= E
| coordinates_type =
| coordinates_region = ZA-FS
| coordinates_notitle =
| image_map =
| image_mapsize =
| image_map_alt =
| image_map_caption =
| pushpin_map = Vrystaat
| pushpin_label_position =
| pushpin_label = FABL
| pushpin_map_alt =
| pushpin_mapsize =
| pushpin_image =
| pushpin_map_caption = <center>Ligging in die Vrystaat</center>
| website = [http://www.af.mil.za/bases/afb_bloemspruit/ LMB Bloemspruit]
| metric-rwy = y
| r1-number = 02/20
| r1-length-f = 8396
| r1-length-m = 2559
| r1-surface = Teer
| r2-number = 12/30
| r2-length-f = 7202
| r2-length-m = 2195
| r2-surface = Teer
| footnotes = <small>Aanloopbane word gedeel met die [[Bram Fischer Internasionale Lughawe|burgerlike lughawe]]</small>
}}
'''LMB Bloemspruit''' ([[ICAO]]: '''FABL''') is 'n basis van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] geleë direk langsaan die [[Bram Fischer Internasionale Lughawe]] in [[Bloemfontein]]<ref>{{Cite web |url=http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=SF82502&sch=FABL |title=World Aero Data |access-date=15 Junie 2014 |archive-date=29 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120929082129/http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=SF82502&sch=FABL |url-status=dead }}</ref> en deel die aanloopbane met die burgerlike lughawe.
Die basis se leuse is ''Ex Unitate Pax'' (Vrede deur eenheid).
== Tuiste van lugmageenhede ==
* 16 Eskader, SALM - Aanvals[[helikopter]]-eskader
* 87 Helikopter-eskader - Helikopteropleidingseskader
* 106 Eskader - Ligte vervoer (reserwemag)
* 107 Eskader - Ligte vervoer (reserwemag)
* 506 Eskader, SALM - Sekerheidsdienste
== Navigasiehulp ==
* [[Ongerigte radiobaken]] - BL380.0
* VHF allerigting bestek - BLV114.1
* Outomatiese Terminaalinligtingsdiens - 126.45
== Beknopte geskiedenis ==
Toe daar ’n behoefte aan nog ’n opleidingskool in die Bloemfontein-gebied was, is naasliggende dele van die plase Gemsbokfontein en Panvlakte, bekend as Gemsbokfontein 1 en Panvlakte 4 in die Sunnyside-gebied, verkry. Die nuwe vliegveld is Bloemspruit gedoop, en ’n nuwe diensvliegopleidingskool met die naam Lugskool 27 is op 3 Desember 1941 daar gevestig. Die eerste personeel het op 15 Januarie 1942 begin arriveer. Lugskool 27 is op 15 Maart 1942 oopgemaak maar vliegtuie het eers in April begin arriveer. Daar was teen die einde van April 1942 minstens 75 Miles Master II-vliegtuie op die inventaris van die skool. Probleme is met die Masters ondervind en Harvard II-vliegtuie is vanaf Desember 1942 in gebruik geneem, met die eerste kursus wat op 1 Februarie 1943 met hierdie tipe begin het. Lugskool 27 het teen 31 Julie 1943 altesaam 111 Harvards en 16 Masters gehad.
Later gedurende die oorlog was Lugskool 27 bestem om dubbelenjinomskakelingsopleiding te onderneem. Met hierdie doel voor oë is 24 Oxford-vliegtuie afgelewer, wat deur ’n groep Lockheed Ventura-vliegtuie gevolg is. Die oogmerk was om vlieëniers om te skakel na die Lockheed Ventura, wat as ’n transportvliegtuig vir Nommer 10 Vleuel op die pendeldiens van Kaïro na Pietersburg gebruik sou word. Die Ventura-transportvlieënierseenheid is onder die beheer van Lugskool 27 op die been gebring en is soms die Ventura-omskakelingseenheid of 27 Operasionele Opleidingseenheid genoem. Die eerste kursus het op 16 April 1945 ’n aanvang geneem en het ses weke geduur. Verdere kursusse het gevolg totdat die eenheid op 1 Oktober 1945 ontbind is.
Lugskool 27 is op 3 November 1945 toegemaak, maar Lugmagstasie Bloemspruit is op 1 Julie 1946 geheraktiveer en het ’n tuiste aan die Mosquito-vliegtuie van 60 Eskader en die Ventura-vliegtuie van 24 Eskader gebied. Nadat beide eenhede toegemaak is, het Bloemspruit net een De Havilland Devon vir trasportdoeleindes en twee Harvards vir meteorologiese vlugte gehad., met loodse vol gestoorde Venturas.
=== Nuusbrokkies uit die geskiedenis van LMB Bloemspruit ===
* Die burgermageenheid 8 Eskader is op 1 Januarie 1951 met Harvards uit die burgermagelement van 24 Eskader by Bloemspruit gevorm. Die eenheid het in 1973 van Harvards na Impala Mk I’s oorgeskakel en het Impala Mk II’s in 1975 begin gebruik.
* Die Meermotorige Omskakelingseenheid (toegerus met Dakotas) is in Julie 1968 by Bloemfontein gevestig, maar die titel van die eenheid is op 1 Januarie 1973 na 86 Gevorderde Vliegskool verander.
* Vlugte van 15, 16 en 17 Eskader het in die 1970’s vir verskillende tydperke Super Frelons en Alouette III’s gebruik.
* Nommer 87 Gevorderde Vliegskool (met Alouette III’s) het in Januarie 1978 van Ysterplaat na Bloemspruit verhuis en is later 87 Helikoptervliegskool herdoop. Die eenheid bedryf Alouette III-, BK117- en Oryx-helikopters.
* Die vastevlerk-eenhede, naamlik 8 Eskader en 86 Meermotorige Vliegskool, het intussen vertrek en is toegemaak.
* ’n Ander eenheid, naamlik 16 Eskader, is in 1999 by Bloemspruit hervorm en bedryf die Rooivalk-helikopter.
* Lugmagbasis Bloemspruit het in die vroeë-2000’s die volgende eenhede beheer: 16 Eskader, 87 Helikoptervliegskool, 106 Vrywilligerlugeskader, 107 Vrywilligerslugeskader (by Kimberley), 506 Eskader (beskerming), 6 Vliegtuigdienseenheid en die Voorste Lugbehevelspos by Lohatla.
AANTEKENING
Die gedeelte oor die geskiedenis hierbo is op 'n Dave Becker-artikel gegrond.<ref>{{Verwys vaktydskrif|titel=AFB Bloemspruit|van=Becker|voornaam=Dave|vaktydskrif=SA Flyer|volume=Oktober 2003|bladsye=72 en 73}}</ref>
== Die logo en leuse van LMB Bloemspruit ==
== Infrastruktuur en ligging van Lugmagbasis Bloemspruit ==
== Eenhede by Bloemspruit gebaseer ==
* In die 1970’s is vlugte van 15, 16 en 17 Eskader vanaf Bloemspruit bedryf. Hulle het Super Frelons en Alouette III’s gebruik.
* In die 1970’s, 1980’s en 1990’s was 8 Eskader en 86 Gevorderde Vliegskool/Meermotorige Vliegskool by Bloemspruit gebaseer. Die oorsprong van 87 Helikoptervliegskool kan na Februarie 1968 teruggevoer word.
* B-vlug van 15 Eskader was by Lugmagstasie Bloemspruit gebaseer. Nommer 16 Eskader was van Julie 1972 tot Junie 1973 by Lugmagstasie Bloemspruit gebaseer en is vanaf Oktober 1999 by LMB Bloemspruit gestasioneer.
* In die jaar 2000 het 16 Eskader, 87 Helikoptervliegskool en 106 en 107 Vrywilligerlugeskader/Lugmagreserwe-eskader (laasgenoemde by Kimberley gebaseer), 6 Vliegtuigdienseenheid en die Voorste Lugbevelspos by Lohatla onder die beheer van LMB Bloemspruit geval.
=== 8 Eskader ===
Nommer 8 Eskader was van Julie 1959 tot Januarie 1999 by Bloemspruit gebaseer. ’n Opedag is op 20 September 1975 by LMB Bloemspruit gehou. Lugskoue het op 22 Julie 1989 en 15 Mei 1992 by Lugmagbasis Bloemspruit plaasgevind. Vliegtuie wat op 22 Julie 1989 op LMB Bloemspruit gesien is, het die Atlas Impala Mk II-straalvliegtuie met die reeksnommers 1028 en 1084 ingesluit. Atlas Impala Mk II reeksnommers 1060 en 1084 is op 15 Mei 1992 by LMB Bloemspruit gesien. Daar was oefenwapens onder die vlerk van die vliegtuig met die reeksnommer 1084. (Sien die foto’s.)
==== Vliegtuie van 8 Eskader op 13 Mei 1995 gesien ====
==== Vliegtuie van 8 Eskader op 16 Julie 1997 by Bloemspruit ====
Vliegtuie van 8 Eskader is op 16 Julie 1997 in verskillende kleurskemas by Bloemspruit gemerk. Nie een van die geïllustreerde vliegtuie het ’n eenheidswapen nie. (Sien die foto’s.)
=== 86 Meermotorige Vliegskool ===
Die eenheid het oorspronklik as die Meermotorige Omskakelingsvlug van 44 Eskader bekend gestaan, maar is as die Meermotorige Omskakelingseenheid hernoem. Die Meermotorige Omskakelingsvlug/Meermotorige Omskakelingseenheid was van Januarie 1968 tot Julie 1968 by Swartkop gebaseer en die Meermotorige Omskakelingseenheid was van Julie 1968 tot Desember 1972 by Bloemspruit gebaseer. Laasgenoemde eenheid is in Januarie 1973 as 86 Gevorderde Vliegskool hernoem, wat op sy beurt 86 Meermotorige Vliegskool (MMVS) hernoem is. Die leuse van 86 MMVS is ''Docemus Volatum'' en dit beteken “ons leer (mense) vlieg”. Nommer 86 Gevorderde Vliegskool/Meermotorige Vliegskool was van Januarie 1973 tot Desember 1997 by Bloemspruit gebaseer, waarna die eenheid deur 44 Eskader geabsorbeer is.
Vliegtuie van 86 Gevorderde Vliegskool en 86 Meermotorige Vliegskool is op 20 September 1975, 22 Julie 1989 en 15 Mei 1992 by LMB Bloemspruit gesien. Vliegtuie van 86 Gevorderde Vliegskool is op 20 September 1975 met die rooi kenteken van die eenheid waargeneem. Vliegtuie van 86 Meermotorige Vliegskool is op 22 Julie 1989 met die volle reeksnommer asook Springbokkastele gesien. Op 15 Mei 1992 is die vliegtuie van 86 Meermotorige Vliegskool met groen individuele nommers op die stertvin gemerk. Dit was benewens die reeksnommer (net die laaste twee syfers) klein op die agterste deel van die romp. (Sien die foto’s.)
==== CASA-vliegtuie van 86 Meermotorige Vliegskool ====
CASA 212-200 en 212-300 Aviocar-vliegtuie asook ’n CN-235M is van die Transkei, Bophuthatswana, Venda en Ciskei geërf (die TBVC-state). Hierdie vliegtuie is eers deur 86 Meermotorige Vliegskool en later deur 44 Eskader bedryf en het in die Suid-Afrikaanse Lugmag die reeksnommers 8010, 8011, 8020, 8021 en 8026 gekry. Die skroefvliegtuie is aan die begin in hulle TBVC-state-kleurskemas (met SALM-merke) gesien en word in die volgende foto’s op 16 Julie 1997 by LMB Bloemspruit uitgebeeld. Die 86 Meermotorige Vliegskool-wapen was onder die stuurkajuit en die 1994- nasionale vlag agter die stuurkajuit.<ref>{{Verwys boek|titel=85 Years of South African Air Force : 1920 – 2005|van=Brent|voornaam=Winston|jaar=2005|uitgewer=Freeworld Publications BK|isbn=0-958-4388-9-7}}</ref> <ref>{{Verwys boek|titel=75 Years on Wings of Eagles|van=Becker|voornaam=Dave|jaar=1995|uitgewer=Colorgraphic|isbn=0 947478 47 7}}</ref>
=== 16 Eskader ===
Nommer 16 Eskader is op 28 Oktober 1999 by LMB Bloemspruit geheraktiveer nadat 12 Atlas Rooivalk-multimissie-slagveldondersteuningshelikopters bestel is.
=== 87 Helikoptervliegskool ===
Nommer 87 Helikoptervliegskool was oorspronklik as die Helikopteromskakelingseenheid bekend, wat later as 87 Gevorderde Vliegskool en nog later as 87 Helikoptervliegskool hernoem is. Nommer 87 Gevorderde Vliegskool/ 87 Helikoptervliegskool is sedert Januarie 1978 by Bloemspruit gebaseer. Helikopters van 87 Helikoptervliegskool is op 15 Mei 1992 met eenheidswapens gesien (sien die foto’s).
== Opedag by Lugmagbasis Bloemspruit op 20 September 1975 ==
Drie Mirage-vliegtuie van 2 Eskader by LMB Waterkloof word op 20 September 1975 by Bloemspruit uitgebeeld. Let op die verskillende neusprofiele en die verskil in die sitplekrangskikking trussen die verskillende modelle.
== SALM 75-lugskou by LMB Bloemspruit op 13 Mei 1995 ==
== Oefening Shared Accord 2013-soldate 23 Julie 2013 ==
Shared Accord 2013 was ’n gesamentlike opleidingsoefening tussen die VSA se weermag en die Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag.<ref>{{Verwys web|titel=U.S., South African militaries celebrate completion of successful bilateral exercise|url=https://www.army.mil/article/109020/u_s_south_african_militaries_celebrate_completion_of_successful_bilateral_exercise|webwerf=U.S. Army|uitgewer=U.S. Army|besoekdatum=15 November 2026}}</ref> <ref>{{Verwys web|titel=U.S. Army Africa exercise Shared Accord 13 kicks off this week|url=https://www.army.mil/article/107855/u_s_army_africa_exercise_shared_accord_13_kicks_off_this_week|webwerf=U.S. Army|uitgewer=U.S. Army|besoekdatum=15 November 2026}}</ref>
== Aantekeninge ==
Die bewoording van die byskrif vir die wapen van Lugmagbasis Bloemspruit is van die amptelike webtuiste van die Suid-Afrikaanse Lugmag gekry.<ref>{{Verwys web|titel=Air Force Base Bloemspruit|url=http://www.af.mil.za/Pages/BasesUnits/AFB-Bloemspruit.aspx|webwerf=Amptelike webtuiste van die Suid-Afrikaanse Lugmag|uitgewer=Suid-Afrikaanse Lugmag|besoekdatum=17 November 2026}}</ref>
Die ander inligting oor die verskillende eenhede is op bladsy 73 van die Becker-artikel en bladsye 112,162, 174, 175, 407, 408 en 409 van ''Squadrons'' gegrond.<ref>{{Verwys vaktydskrif|titel=AFB Bloemspruit|van=Becker|voornaam=Dave|vaktydskrif=SA Flyer|volume=Oktober 2003|bladsye=73}}</ref> <ref>{{Verwys boek|titel=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft : 1920 – 2005|van=McLean|voornaam=Steven|jaar=2005|uitgewer=Steven McLean|isbn=0-9584929-4-8}}</ref>
== Eksterne skakels ==
*[http://www.af.mil.za/bases/afb_bloemspruit/ Webtuiste van LMB Bloemspruit]
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{SALM-navigasie}}
{{Gesagsrekords}}
{{Lugvaart-saadjie}}
{{en-vertaal|Air Force Base Bloemspruit}}
{{DEFAULTSORT:Bloemspruit}}
[[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]]
[[Kategorie:Geboue en strukture in Bloemfontein]]
2881pf08vfkoclbbytuzx67rui357vx
3373602
3373601
2026-11-18T07:20:45Z
Gaius le Roux
203341
Die "Nog besig"-sjabloon is bygevoeg.
3373602
wikitext
text/x-wiki
{{Nog besig}}{{Infobox airport
| name = LMB Bloemspruit
| nativename = Lugmagbasis Bloemspruit
| nativename-a =
| nativename-r =
| image =
| image-width =
| caption =
| IATA = BFN
| ICAO = FABL
| type = Militêr
| owner =
| operator = [[Suid-Afrikaanse Lugmag]]
| city-served =
| location = [[Bloemfontein]], [[Vrystaat]], [[Suid-Afrika]]
| elevation-f = 4458
| elevation-m = 1359
| coordinates = {{Koördinate|29|06|00|S|26|18|25|O|aansig=inlyn,titel}}
| latd = 29 | latm = 06 | lats = 00 | latNS = S
| longd= 26 | longm= 18 | longs= 25 | longEW= E
| coordinates_type =
| coordinates_region = ZA-FS
| coordinates_notitle =
| image_map =
| image_mapsize =
| image_map_alt =
| image_map_caption =
| pushpin_map = Vrystaat
| pushpin_label_position =
| pushpin_label = FABL
| pushpin_map_alt =
| pushpin_mapsize =
| pushpin_image =
| pushpin_map_caption = <center>Ligging in die Vrystaat</center>
| website = [http://www.af.mil.za/bases/afb_bloemspruit/ LMB Bloemspruit]
| metric-rwy = y
| r1-number = 02/20
| r1-length-f = 8396
| r1-length-m = 2559
| r1-surface = Teer
| r2-number = 12/30
| r2-length-f = 7202
| r2-length-m = 2195
| r2-surface = Teer
| footnotes = <small>Aanloopbane word gedeel met die [[Bram Fischer Internasionale Lughawe|burgerlike lughawe]]</small>
}}
'''LMB Bloemspruit''' ([[ICAO]]: '''FABL''') is 'n basis van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] geleë direk langsaan die [[Bram Fischer Internasionale Lughawe]] in [[Bloemfontein]]<ref>{{Cite web |url=http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=SF82502&sch=FABL |title=World Aero Data |access-date=15 Junie 2014 |archive-date=29 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120929082129/http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=SF82502&sch=FABL |url-status=dead }}</ref> en deel die aanloopbane met die burgerlike lughawe.
Die basis se leuse is ''Ex Unitate Pax'' (Vrede deur eenheid).
== Tuiste van lugmageenhede ==
* 16 Eskader, SALM - Aanvals[[helikopter]]-eskader
* 87 Helikopter-eskader - Helikopteropleidingseskader
* 106 Eskader - Ligte vervoer (reserwemag)
* 107 Eskader - Ligte vervoer (reserwemag)
* 506 Eskader, SALM - Sekerheidsdienste
== Navigasiehulp ==
* [[Ongerigte radiobaken]] - BL380.0
* VHF allerigting bestek - BLV114.1
* Outomatiese Terminaalinligtingsdiens - 126.45
== Beknopte geskiedenis ==
Toe daar ’n behoefte aan nog ’n opleidingskool in die Bloemfontein-gebied was, is naasliggende dele van die plase Gemsbokfontein en Panvlakte, bekend as Gemsbokfontein 1 en Panvlakte 4 in die Sunnyside-gebied, verkry. Die nuwe vliegveld is Bloemspruit gedoop, en ’n nuwe diensvliegopleidingskool met die naam Lugskool 27 is op 3 Desember 1941 daar gevestig. Die eerste personeel het op 15 Januarie 1942 begin arriveer. Lugskool 27 is op 15 Maart 1942 oopgemaak maar vliegtuie het eers in April begin arriveer. Daar was teen die einde van April 1942 minstens 75 Miles Master II-vliegtuie op die inventaris van die skool. Probleme is met die Masters ondervind en Harvard II-vliegtuie is vanaf Desember 1942 in gebruik geneem, met die eerste kursus wat op 1 Februarie 1943 met hierdie tipe begin het. Lugskool 27 het teen 31 Julie 1943 altesaam 111 Harvards en 16 Masters gehad.
Later gedurende die oorlog was Lugskool 27 bestem om dubbelenjinomskakelingsopleiding te onderneem. Met hierdie doel voor oë is 24 Oxford-vliegtuie afgelewer, wat deur ’n groep Lockheed Ventura-vliegtuie gevolg is. Die oogmerk was om vlieëniers om te skakel na die Lockheed Ventura, wat as ’n transportvliegtuig vir Nommer 10 Vleuel op die pendeldiens van Kaïro na Pietersburg gebruik sou word. Die Ventura-transportvlieënierseenheid is onder die beheer van Lugskool 27 op die been gebring en is soms die Ventura-omskakelingseenheid of 27 Operasionele Opleidingseenheid genoem. Die eerste kursus het op 16 April 1945 ’n aanvang geneem en het ses weke geduur. Verdere kursusse het gevolg totdat die eenheid op 1 Oktober 1945 ontbind is.
Lugskool 27 is op 3 November 1945 toegemaak, maar Lugmagstasie Bloemspruit is op 1 Julie 1946 geheraktiveer en het ’n tuiste aan die Mosquito-vliegtuie van 60 Eskader en die Ventura-vliegtuie van 24 Eskader gebied. Nadat beide eenhede toegemaak is, het Bloemspruit net een De Havilland Devon vir trasportdoeleindes en twee Harvards vir meteorologiese vlugte gehad., met loodse vol gestoorde Venturas.
=== Nuusbrokkies uit die geskiedenis van LMB Bloemspruit ===
* Die burgermageenheid 8 Eskader is op 1 Januarie 1951 met Harvards uit die burgermagelement van 24 Eskader by Bloemspruit gevorm. Die eenheid het in 1973 van Harvards na Impala Mk I’s oorgeskakel en het Impala Mk II’s in 1975 begin gebruik.
* Die Meermotorige Omskakelingseenheid (toegerus met Dakotas) is in Julie 1968 by Bloemfontein gevestig, maar die titel van die eenheid is op 1 Januarie 1973 na 86 Gevorderde Vliegskool verander.
* Vlugte van 15, 16 en 17 Eskader het in die 1970’s vir verskillende tydperke Super Frelons en Alouette III’s gebruik.
* Nommer 87 Gevorderde Vliegskool (met Alouette III’s) het in Januarie 1978 van Ysterplaat na Bloemspruit verhuis en is later 87 Helikoptervliegskool herdoop. Die eenheid bedryf Alouette III-, BK117- en Oryx-helikopters.
* Die vastevlerk-eenhede, naamlik 8 Eskader en 86 Meermotorige Vliegskool, het intussen vertrek en is toegemaak.
* ’n Ander eenheid, naamlik 16 Eskader, is in 1999 by Bloemspruit hervorm en bedryf die Rooivalk-helikopter.
* Lugmagbasis Bloemspruit het in die vroeë-2000’s die volgende eenhede beheer: 16 Eskader, 87 Helikoptervliegskool, 106 Vrywilligerlugeskader, 107 Vrywilligerslugeskader (by Kimberley), 506 Eskader (beskerming), 6 Vliegtuigdienseenheid en die Voorste Lugbehevelspos by Lohatla.
AANTEKENING
Die gedeelte oor die geskiedenis hierbo is op 'n Dave Becker-artikel gegrond.<ref>{{Verwys vaktydskrif|titel=AFB Bloemspruit|van=Becker|voornaam=Dave|vaktydskrif=SA Flyer|volume=Oktober 2003|bladsye=72 en 73}}</ref>
== Die logo en leuse van LMB Bloemspruit ==
== Infrastruktuur en ligging van Lugmagbasis Bloemspruit ==
== Eenhede by Bloemspruit gebaseer ==
* In die 1970’s is vlugte van 15, 16 en 17 Eskader vanaf Bloemspruit bedryf. Hulle het Super Frelons en Alouette III’s gebruik.
* In die 1970’s, 1980’s en 1990’s was 8 Eskader en 86 Gevorderde Vliegskool/Meermotorige Vliegskool by Bloemspruit gebaseer. Die oorsprong van 87 Helikoptervliegskool kan na Februarie 1968 teruggevoer word.
* B-vlug van 15 Eskader was by Lugmagstasie Bloemspruit gebaseer. Nommer 16 Eskader was van Julie 1972 tot Junie 1973 by Lugmagstasie Bloemspruit gebaseer en is vanaf Oktober 1999 by LMB Bloemspruit gestasioneer.
* In die jaar 2000 het 16 Eskader, 87 Helikoptervliegskool en 106 en 107 Vrywilligerlugeskader/Lugmagreserwe-eskader (laasgenoemde by Kimberley gebaseer), 6 Vliegtuigdienseenheid en die Voorste Lugbevelspos by Lohatla onder die beheer van LMB Bloemspruit geval.
=== 8 Eskader ===
Nommer 8 Eskader was van Julie 1959 tot Januarie 1999 by Bloemspruit gebaseer. ’n Opedag is op 20 September 1975 by LMB Bloemspruit gehou. Lugskoue het op 22 Julie 1989 en 15 Mei 1992 by Lugmagbasis Bloemspruit plaasgevind. Vliegtuie wat op 22 Julie 1989 op LMB Bloemspruit gesien is, het die Atlas Impala Mk II-straalvliegtuie met die reeksnommers 1028 en 1084 ingesluit. Atlas Impala Mk II reeksnommers 1060 en 1084 is op 15 Mei 1992 by LMB Bloemspruit gesien. Daar was oefenwapens onder die vlerk van die vliegtuig met die reeksnommer 1084. (Sien die foto’s.)
==== Vliegtuie van 8 Eskader op 13 Mei 1995 gesien ====
==== Vliegtuie van 8 Eskader op 16 Julie 1997 by Bloemspruit ====
Vliegtuie van 8 Eskader is op 16 Julie 1997 in verskillende kleurskemas by Bloemspruit gemerk. Nie een van die geïllustreerde vliegtuie het ’n eenheidswapen nie. (Sien die foto’s.)
=== 86 Meermotorige Vliegskool ===
Die eenheid het oorspronklik as die Meermotorige Omskakelingsvlug van 44 Eskader bekend gestaan, maar is as die Meermotorige Omskakelingseenheid hernoem. Die Meermotorige Omskakelingsvlug/Meermotorige Omskakelingseenheid was van Januarie 1968 tot Julie 1968 by Swartkop gebaseer en die Meermotorige Omskakelingseenheid was van Julie 1968 tot Desember 1972 by Bloemspruit gebaseer. Laasgenoemde eenheid is in Januarie 1973 as 86 Gevorderde Vliegskool hernoem, wat op sy beurt 86 Meermotorige Vliegskool (MMVS) hernoem is. Die leuse van 86 MMVS is ''Docemus Volatum'' en dit beteken “ons leer (mense) vlieg”. Nommer 86 Gevorderde Vliegskool/Meermotorige Vliegskool was van Januarie 1973 tot Desember 1997 by Bloemspruit gebaseer, waarna die eenheid deur 44 Eskader geabsorbeer is.
Vliegtuie van 86 Gevorderde Vliegskool en 86 Meermotorige Vliegskool is op 20 September 1975, 22 Julie 1989 en 15 Mei 1992 by LMB Bloemspruit gesien. Vliegtuie van 86 Gevorderde Vliegskool is op 20 September 1975 met die rooi kenteken van die eenheid waargeneem. Vliegtuie van 86 Meermotorige Vliegskool is op 22 Julie 1989 met die volle reeksnommer asook Springbokkastele gesien. Op 15 Mei 1992 is die vliegtuie van 86 Meermotorige Vliegskool met groen individuele nommers op die stertvin gemerk. Dit was benewens die reeksnommer (net die laaste twee syfers) klein op die agterste deel van die romp. (Sien die foto’s.)
==== CASA-vliegtuie van 86 Meermotorige Vliegskool ====
CASA 212-200 en 212-300 Aviocar-vliegtuie asook ’n CN-235M is van die Transkei, Bophuthatswana, Venda en Ciskei geërf (die TBVC-state). Hierdie vliegtuie is eers deur 86 Meermotorige Vliegskool en later deur 44 Eskader bedryf en het in die Suid-Afrikaanse Lugmag die reeksnommers 8010, 8011, 8020, 8021 en 8026 gekry. Die skroefvliegtuie is aan die begin in hulle TBVC-state-kleurskemas (met SALM-merke) gesien en word in die volgende foto’s op 16 Julie 1997 by LMB Bloemspruit uitgebeeld. Die 86 Meermotorige Vliegskool-wapen was onder die stuurkajuit en die 1994- nasionale vlag agter die stuurkajuit.<ref>{{Verwys boek|titel=85 Years of South African Air Force : 1920 – 2005|van=Brent|voornaam=Winston|jaar=2005|uitgewer=Freeworld Publications BK|isbn=0-958-4388-9-7}}</ref> <ref>{{Verwys boek|titel=75 Years on Wings of Eagles|van=Becker|voornaam=Dave|jaar=1995|uitgewer=Colorgraphic|isbn=0 947478 47 7}}</ref>
=== 16 Eskader ===
Nommer 16 Eskader is op 28 Oktober 1999 by LMB Bloemspruit geheraktiveer nadat 12 Atlas Rooivalk-multimissie-slagveldondersteuningshelikopters bestel is.
=== 87 Helikoptervliegskool ===
Nommer 87 Helikoptervliegskool was oorspronklik as die Helikopteromskakelingseenheid bekend, wat later as 87 Gevorderde Vliegskool en nog later as 87 Helikoptervliegskool hernoem is. Nommer 87 Gevorderde Vliegskool/ 87 Helikoptervliegskool is sedert Januarie 1978 by Bloemspruit gebaseer. Helikopters van 87 Helikoptervliegskool is op 15 Mei 1992 met eenheidswapens gesien (sien die foto’s).
== Opedag by Lugmagbasis Bloemspruit op 20 September 1975 ==
Drie Mirage-vliegtuie van 2 Eskader by LMB Waterkloof word op 20 September 1975 by Bloemspruit uitgebeeld. Let op die verskillende neusprofiele en die verskil in die sitplekrangskikking trussen die verskillende modelle.
== SALM 75-lugskou by LMB Bloemspruit op 13 Mei 1995 ==
== Oefening Shared Accord 2013-soldate 23 Julie 2013 ==
Shared Accord 2013 was ’n gesamentlike opleidingsoefening tussen die VSA se weermag en die Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag.<ref>{{Verwys web|titel=U.S., South African militaries celebrate completion of successful bilateral exercise|url=https://www.army.mil/article/109020/u_s_south_african_militaries_celebrate_completion_of_successful_bilateral_exercise|webwerf=U.S. Army|uitgewer=U.S. Army|besoekdatum=15 November 2026}}</ref> <ref>{{Verwys web|titel=U.S. Army Africa exercise Shared Accord 13 kicks off this week|url=https://www.army.mil/article/107855/u_s_army_africa_exercise_shared_accord_13_kicks_off_this_week|webwerf=U.S. Army|uitgewer=U.S. Army|besoekdatum=15 November 2026}}</ref>
== Aantekeninge ==
Die bewoording van die byskrif vir die wapen van Lugmagbasis Bloemspruit is van die amptelike webtuiste van die Suid-Afrikaanse Lugmag gekry.<ref>{{Verwys web|titel=Air Force Base Bloemspruit|url=http://www.af.mil.za/Pages/BasesUnits/AFB-Bloemspruit.aspx|webwerf=Amptelike webtuiste van die Suid-Afrikaanse Lugmag|uitgewer=Suid-Afrikaanse Lugmag|besoekdatum=17 November 2026}}</ref>
Die ander inligting oor die verskillende eenhede is op bladsy 73 van die Becker-artikel en bladsye 112,162, 174, 175, 407, 408 en 409 van ''Squadrons'' gegrond.<ref>{{Verwys vaktydskrif|titel=AFB Bloemspruit|van=Becker|voornaam=Dave|vaktydskrif=SA Flyer|volume=Oktober 2003|bladsye=73}}</ref> <ref>{{Verwys boek|titel=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft : 1920 – 2005|van=McLean|voornaam=Steven|jaar=2005|uitgewer=Steven McLean|isbn=0-9584929-4-8}}</ref>
== Eksterne skakels ==
*[http://www.af.mil.za/bases/afb_bloemspruit/ Webtuiste van LMB Bloemspruit]
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{SALM-navigasie}}
{{Gesagsrekords}}
{{Lugvaart-saadjie}}
{{en-vertaal|Air Force Base Bloemspruit}}
{{DEFAULTSORT:Bloemspruit}}
[[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]]
[[Kategorie:Geboue en strukture in Bloemfontein]]
om7758mgyfaqu6xdf2gv5j8cxt66qd8
3373614
3373602
2026-11-18T08:22:13Z
Gaius le Roux
203341
Geringe teksredigering
3373614
wikitext
text/x-wiki
{{Nog besig}}{{Infobox airport
| name = LMB Bloemspruit
| nativename = Lugmagbasis Bloemspruit
| nativename-a =
| nativename-r =
| image =
| image-width =
| caption =
| IATA = BFN
| ICAO = FABL
| type = Militêr
| owner =
| operator = [[Suid-Afrikaanse Lugmag]]
| city-served =
| location = [[Bloemfontein]], [[Vrystaat]], [[Suid-Afrika]]
| elevation-f = 4458
| elevation-m = 1359
| coordinates = {{Koördinate|29|06|00|S|26|18|25|O|aansig=inlyn,titel}}
| latd = 29 | latm = 06 | lats = 00 | latNS = S
| longd= 26 | longm= 18 | longs= 25 | longEW= E
| coordinates_type =
| coordinates_region = ZA-FS
| coordinates_notitle =
| image_map =
| image_mapsize =
| image_map_alt =
| image_map_caption =
| pushpin_map = Vrystaat
| pushpin_label_position =
| pushpin_label = FABL
| pushpin_map_alt =
| pushpin_mapsize =
| pushpin_image =
| pushpin_map_caption = <center>Ligging in die Vrystaat</center>
| website = [http://www.af.mil.za/bases/afb_bloemspruit/ LMB Bloemspruit]
| metric-rwy = y
| r1-number = 02/20
| r1-length-f = 8396
| r1-length-m = 2559
| r1-surface = Teer
| r2-number = 12/30
| r2-length-f = 7202
| r2-length-m = 2195
| r2-surface = Teer
| footnotes = <small>Aanloopbane word gedeel met die [[Bram Fischer Internasionale Lughawe|burgerlike lughawe]]</small>
}}
'''LMB Bloemspruit''' ([[ICAO]]: '''FABL''') is 'n basis van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] geleë direk langsaan die [[Bram Fischer Internasionale Lughawe]] in [[Bloemfontein]]<ref>{{Cite web |url=http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=SF82502&sch=FABL |title=World Aero Data |access-date=15 Junie 2014 |archive-date=29 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120929082129/http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=SF82502&sch=FABL |url-status=dead }}</ref> en deel die aanloopbane met die burgerlike lughawe.
Die basis se leuse is ''Ex Unitate Pax'' (Vrede deur eenheid).
== Tuiste van lugmageenhede ==
* 16 Eskader, SALM - Aanvals[[helikopter]]-eskader
* 87 Helikopter-eskader - Helikopteropleidingseskader
* 106 Eskader - Ligte vervoer (reserwemag)
* 107 Eskader - Ligte vervoer (reserwemag)
* 506 Eskader, SALM - Sekerheidsdienste
== Navigasiehulp ==
* [[Ongerigte radiobaken]] - BL380.0
* VHF allerigting bestek - BLV114.1
* Outomatiese Terminaalinligtingsdiens - 126.45
== Beknopte geskiedenis ==
Toe daar ’n behoefte aan nog ’n opleidingskool in die Bloemfontein-gebied was, is naasliggende dele van die plase Gemsbokfontein en Panvlakte, bekend as Gemsbokfontein 1 en Panvlakte 4 in die Sunnyside-gebied, verkry. Die nuwe vliegveld is Bloemspruit gedoop, en ’n nuwe diensvliegopleidingskool met die naam Lugskool 27 is op 3 Desember 1941 daar gevestig. Die eerste personeel het op 15 Januarie 1942 begin arriveer. Lugskool 27 is op 15 Maart 1942 oopgemaak maar vliegtuie het eers in April begin arriveer. Daar was teen die einde van April 1942 minstens 75 Miles Master II-vliegtuie op die inventaris van die skool. Probleme is met die Masters ondervind en Harvard II-vliegtuie is vanaf Desember 1942 in gebruik geneem, met die eerste kursus wat op 1 Februarie 1943 met hierdie tipe begin het. Lugskool 27 het teen 31 Julie 1943 altesaam 111 Harvards en 16 Masters gehad.
Later gedurende die oorlog was Lugskool 27 bestem om dubbelenjinomskakelingsopleiding te onderneem. Met hierdie doel voor oë is 24 Oxford-vliegtuie afgelewer, wat deur ’n groep Lockheed Ventura-vliegtuie gevolg is. Die oogmerk was om vlieëniers om te skakel na die Lockheed Ventura, wat as ’n transportvliegtuig vir Nommer 10 Vleuel op die pendeldiens van Kaïro na Pietersburg gebruik sou word. Die Ventura-transportvlieënierseenheid is onder die beheer van Lugskool 27 op die been gebring en is soms die Ventura-omskakelingseenheid of 27 Operasionele Opleidingseenheid genoem. Die eerste kursus het op 16 April 1945 ’n aanvang geneem en het ses weke geduur. Verdere kursusse het gevolg totdat die eenheid op 1 Oktober 1945 ontbind is.
Lugskool 27 is op 3 November 1945 toegemaak, maar Lugmagstasie Bloemspruit is op 1 Julie 1946 geheraktiveer en het ’n tuiste aan die Mosquito-vliegtuie van 60 Eskader en die Ventura-vliegtuie van 24 Eskader gebied. Nadat beide eenhede toegemaak is, het Bloemspruit net een De Havilland Devon vir trasportdoeleindes en twee Harvards vir meteorologiese vlugte gehad., met loodse vol gestoorde Venturas.
=== Nuusbrokkies uit die geskiedenis van LMB Bloemspruit ===
* Die burgermageenheid 8 Eskader is op 1 Januarie 1951 met Harvards uit die burgermagelement van 24 Eskader by Bloemspruit gevorm. Die eenheid het in 1973 van Harvards na Impala Mk I’s oorgeskakel en het Impala Mk II’s in 1975 begin gebruik.
* Die Meermotorige Omskakelingseenheid (toegerus met Dakotas) is in Julie 1968 by Bloemfontein gevestig, maar die titel van die eenheid is op 1 Januarie 1973 na 86 Gevorderde Vliegskool verander.
* Vlugte van 15, 16 en 17 Eskader het in die 1970’s vir verskillende tydperke Super Frelons en Alouette III’s gebruik.
* Nommer 87 Gevorderde Vliegskool (met Alouette III’s) het in Januarie 1978 van Ysterplaat na Bloemspruit verhuis en is later 87 Helikoptervliegskool herdoop. Die eenheid bedryf Alouette III-, BK117- en Oryx-helikopters.
* Die vastevlerk-eenhede, naamlik 8 Eskader en 86 Meermotorige Vliegskool, het intussen vertrek en is toegemaak.
* ’n Ander eenheid, naamlik 16 Eskader, is in 1999 by Bloemspruit hervorm en bedryf die Rooivalk-helikopter.
* Lugmagbasis Bloemspruit het in die vroeë-2000’s die volgende eenhede beheer: 16 Eskader, 87 Helikoptervliegskool, 106 Vrywilligerlugeskader, 107 Vrywilligerslugeskader (by Kimberley), 506 Eskader (beskerming), 6 Vliegtuigdienseenheid en die Voorste Lugbehevelspos by Lohatla.
AANTEKENING
Die gedeelte oor die geskiedenis hierbo is op 'n Dave Becker-artikel gegrond.<ref>{{Verwys vaktydskrif|titel=AFB Bloemspruit|van=Becker|voornaam=Dave|vaktydskrif=SA Flyer|volume=Oktober 2003|bladsye=72 en 73}}</ref>
== Die logo en leuse van LMB Bloemspruit ==
== Infrastruktuur en ligging van Lugmagbasis Bloemspruit ==
== Eenhede by Bloemspruit gebaseer ==
* In die 1970’s is vlugte van 15, 16 en 17 Eskader vanaf Bloemspruit bedryf. Hulle het Super Frelons en Alouette III’s gebruik.
* In die 1970’s, 1980’s en 1990’s was 8 Eskader en 86 Gevorderde Vliegskool/Meermotorige Vliegskool by Bloemspruit gebaseer. Die oorsprong van 87 Helikoptervliegskool kan na Februarie 1968 teruggevoer word.
* B-vlug van 15 Eskader was by Lugmagstasie Bloemspruit gebaseer. Nommer 16 Eskader was van Julie 1972 tot Junie 1973 by Lugmagstasie Bloemspruit gebaseer en is vanaf Oktober 1999 by LMB Bloemspruit gestasioneer.
* In die jaar 2000 het 16 Eskader, 87 Helikoptervliegskool en 106 en 107 Vrywilligerlugeskader/Lugmagreserwe-eskader (laasgenoemde by Kimberley gebaseer), 6 Vliegtuigdienseenheid en die Voorste Lugbevelspos by Lohatla onder die beheer van LMB Bloemspruit geval.
=== 8 Eskader ===
Nommer 8 Eskader was van Julie 1959 tot Januarie 1999 by Bloemspruit gebaseer. ’n Opedag is op 20 September 1975 by LMB Bloemspruit gehou. ’n Lugskou het op 22 Julie 1989 by Lugmagbasis Bloemspruit plaasgevind en ’n basisbesoek is op 15 Mei 1992 aan Bloemspruit gebring. Vliegtuie wat op 22 Julie 1989 op LMB Bloemspruit gesien is, het die Atlas Impala Mk II-straalvliegtuie met die reeksnommers 1028 en 1084 ingesluit. Atlas Impala Mk II reeksnommers 1060 en 1084 is op 15 Mei 1992 by LMB Bloemspruit gesien. Daar was oefenwapens onder die vlerk van die vliegtuig met die reeksnommer 1084. (Sien die foto’s.)
==== Vliegtuie van 8 Eskader op 13 Mei 1995 gesien ====
==== Vliegtuie van 8 Eskader op 16 Julie 1997 by Bloemspruit ====
Vliegtuie van 8 Eskader is op 16 Julie 1997 in verskillende kleurskemas by Bloemspruit gemerk. Nie een van die geïllustreerde vliegtuie het ’n eenheidswapen nie. (Sien die foto’s.)
=== 86 Meermotorige Vliegskool ===
Die eenheid het oorspronklik as die Meermotorige Omskakelingsvlug van 44 Eskader bekend gestaan, maar is as die Meermotorige Omskakelingseenheid hernoem. Die Meermotorige Omskakelingsvlug/Meermotorige Omskakelingseenheid was van Januarie 1968 tot Julie 1968 by Swartkop gebaseer en die Meermotorige Omskakelingseenheid was van Julie 1968 tot Desember 1972 by Bloemspruit gebaseer. Laasgenoemde eenheid is in Januarie 1973 as 86 Gevorderde Vliegskool hernoem, wat op sy beurt 86 Meermotorige Vliegskool (MMVS) hernoem is. Die leuse van 86 MMVS is ''Docemus Volatum'' en dit beteken “ons leer (mense) vlieg”. Nommer 86 Gevorderde Vliegskool/Meermotorige Vliegskool was van Januarie 1973 tot Desember 1997 by Bloemspruit gebaseer, waarna die eenheid deur 44 Eskader geabsorbeer is.
Vliegtuie van 86 Gevorderde Vliegskool en 86 Meermotorige Vliegskool is op 20 September 1975, 22 Julie 1989 en 15 Mei 1992 by LMB Bloemspruit gesien. Vliegtuie van 86 Gevorderde Vliegskool is op 20 September 1975 met die rooi kenteken van die eenheid waargeneem. Vliegtuie van 86 Meermotorige Vliegskool is op 22 Julie 1989 met die volle reeksnommer asook Springbokkastele gesien. Op 15 Mei 1992 is die vliegtuie van 86 Meermotorige Vliegskool met groen individuele nommers op die stertvin gemerk. Dit was benewens die reeksnommer (net die laaste twee syfers) klein op die agterste deel van die romp. (Sien die foto’s.)
==== CASA-vliegtuie van 86 Meermotorige Vliegskool ====
CASA 212-200 en 212-300 Aviocar-vliegtuie asook ’n CN-235M is van die Transkei, Bophuthatswana, Venda en Ciskei geërf (die TBVC-state). Hierdie vliegtuie is eers deur 86 Meermotorige Vliegskool en later deur 44 Eskader bedryf en het in die Suid-Afrikaanse Lugmag die reeksnommers 8010, 8011, 8020, 8021 en 8026 gekry. Die skroefvliegtuie is aan die begin in hulle TBVC-state-kleurskemas (met SALM-merke) gesien en word in die volgende foto’s op 16 Julie 1997 by LMB Bloemspruit uitgebeeld. Die 86 Meermotorige Vliegskool-wapen was onder die stuurkajuit en die 1994- nasionale vlag agter die stuurkajuit.<ref>{{Verwys boek|titel=85 Years of South African Air Force : 1920 – 2005|van=Brent|voornaam=Winston|jaar=2005|uitgewer=Freeworld Publications BK|isbn=0-958-4388-9-7}}</ref> <ref>{{Verwys boek|titel=75 Years on Wings of Eagles|van=Becker|voornaam=Dave|jaar=1995|uitgewer=Colorgraphic|isbn=0 947478 47 7}}</ref>
=== 16 Eskader ===
Nommer 16 Eskader is op 28 Oktober 1999 by LMB Bloemspruit geheraktiveer nadat 12 Atlas Rooivalk-multimissie-slagveldondersteuningshelikopters bestel is.
=== 87 Helikoptervliegskool ===
Nommer 87 Helikoptervliegskool was oorspronklik as die Helikopteromskakelingseenheid bekend, wat later as 87 Gevorderde Vliegskool en nog later as 87 Helikoptervliegskool hernoem is. Nommer 87 Gevorderde Vliegskool/ 87 Helikoptervliegskool is sedert Januarie 1978 by Bloemspruit gebaseer. Helikopters van 87 Helikoptervliegskool is op 15 Mei 1992 met eenheidswapens gesien (sien die foto’s).
== Opedag by Lugmagbasis Bloemspruit op 20 September 1975 ==
Drie Mirage-vliegtuie van 2 Eskader by LMB Waterkloof word op 20 September 1975 by Bloemspruit uitgebeeld. Let op die verskillende neusprofiele en die verskil in die sitplekrangskikking trussen die verskillende modelle.
== SALM 75-lugskou by LMB Bloemspruit op 13 Mei 1995 ==
== Oefening Shared Accord 2013-soldate 23 Julie 2013 ==
Shared Accord 2013 was ’n gesamentlike opleidingsoefening tussen die VSA se weermag en die Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag.<ref>{{Verwys web|titel=U.S., South African militaries celebrate completion of successful bilateral exercise|url=https://www.army.mil/article/109020/u_s_south_african_militaries_celebrate_completion_of_successful_bilateral_exercise|webwerf=U.S. Army|uitgewer=U.S. Army|besoekdatum=15 November 2026}}</ref> <ref>{{Verwys web|titel=U.S. Army Africa exercise Shared Accord 13 kicks off this week|url=https://www.army.mil/article/107855/u_s_army_africa_exercise_shared_accord_13_kicks_off_this_week|webwerf=U.S. Army|uitgewer=U.S. Army|besoekdatum=15 November 2026}}</ref>
== Aantekeninge ==
Die bewoording van die byskrif vir die wapen van Lugmagbasis Bloemspruit is van die amptelike webtuiste van die Suid-Afrikaanse Lugmag gekry.<ref>{{Verwys web|titel=Air Force Base Bloemspruit|url=http://www.af.mil.za/Pages/BasesUnits/AFB-Bloemspruit.aspx|webwerf=Amptelike webtuiste van die Suid-Afrikaanse Lugmag|uitgewer=Suid-Afrikaanse Lugmag|besoekdatum=17 November 2026}}</ref>
Die ander inligting oor die verskillende eenhede is op bladsy 73 van die Becker-artikel en bladsye 112,162, 174, 175, 407, 408 en 409 van ''Squadrons'' gegrond.<ref>{{Verwys vaktydskrif|titel=AFB Bloemspruit|van=Becker|voornaam=Dave|vaktydskrif=SA Flyer|volume=Oktober 2003|bladsye=73}}</ref> <ref>{{Verwys boek|titel=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft : 1920 – 2005|van=McLean|voornaam=Steven|jaar=2005|uitgewer=Steven McLean|isbn=0-9584929-4-8}}</ref>
== Eksterne skakels ==
*[http://www.af.mil.za/bases/afb_bloemspruit/ Webtuiste van LMB Bloemspruit]
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{SALM-navigasie}}
{{Gesagsrekords}}
{{Lugvaart-saadjie}}
{{en-vertaal|Air Force Base Bloemspruit}}
{{DEFAULTSORT:Bloemspruit}}
[[Kategorie:Lughawens in Suid-Afrika]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]]
[[Kategorie:Geboue en strukture in Bloemfontein]]
lu7pxhpxz60b008n41zfe1p36a2w0i3
Oeigoere
0
93473
3373564
3299592
2026-11-18T02:47:26Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373564
wikitext
text/x-wiki
: ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Oeigoers]].''
{{Etniese groep
| beeld = [[Lêer:Uyghur man kashkar.jpg|300px]]
| onderskrif = Jong Oeigoere in Xinjiang
| groep = Oeigoere
| bevolking = ca. 20 miljoen
| plek = {{vlagland|Volksrepubliek China}} 10–15 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |title=About Uyghurs |url=http://uyghuramerican.org/about-uyghurs |website=uyghuramerican.org |publisher=Uyghur American Association |accessdate=26 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417065742/https://uyghuramerican.org/about-uyghurs |archive-date=17 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Kasakstan}} 223 100<br />
{{vlagland|Oesbekistan}} 55 220<br />
{{vlagland|Saoedi-Arabië}} ~50 000<ref>{{en}} {{cite web |title=Nitaqat rules for Palestinians and Turkistanis eased |url=http://www.arabnews.com/saudi-arabia/nitaqat-rules-palestinians-and-turkistanis-eased |website=arabnews.com |publisher=Sadui Labor Ministry |date=6 Maart 2013 |accessdate=18 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519073201/https://www.arabnews.com/saudi-arabia/nitaqat-rules-palestinians-and-turkistanis-eased |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Kirgisië}} 49 000<br />
{{vlagland|Turkye}} 45 800<br />
{{vlagland|Rusland}} 3 696<ref>{{ru}} {{cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |title=Перепись населения России 2010 года |accessdate=3 Maart 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519073322/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Oekraïne}} 197<ref>{{uk}} {{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/select_5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20&n_page=5|title=Розподіл населення за національністю та рідною мовою – УКРАЇНА|accessdate=18 April 2016}}</ref>
| taal = [[Oeigoers]]
| geloof = Hoofsaaklik [[Soenni]]tiese [[Islam]]
| verwante = Ander [[Turkiese volke]] soos [[Azerbeidjanners]], [[Basjkiriërs]], [[Gagaoesiërs]], [[Karakalpakke]], [[Kasakke]], [[Kirgisiërs]], [[Oesbeke]], [[Tartare]], [[Tsjoewasjiërs]], [[Turke]] en [[Turkmene]]
}}
Die '''Oeigoere''' ([[Oeigoers]]: ئۇيغۇر, Уйғур, ''Uyghur'',<ref>{{en}} {{cite web | title=A Little Primer of Xinjiang Proper Nouns | last=Mair | first=Victor | work=Language Log | accessdate=18 April 2016 | date=13 Julie 2009 | url=http://languagelog.ldc.upenn.edu/nll/?p=1576}}</ref> [ʔʊjˈʁʊː]; [[Chinees]]: 维吾尔族, [[Pinyin]]: ''Wéiwúěr zú'') is 'n [[Turkiese volke|Turkiese]] [[etniese groep]] inheems aan [[Sentraal-Asië]]. Hulle woon hoofsaaklik in [[Xinjiang]], 'n "outonome" provinsie van die [[Volksrepubliek China]]. Hulle is aan ander Turkiese volke soos [[Azerbeidjanners]], [[Kasakke]], [[Kirgisiërs]], [[Oesbeke]], [[Turke]] en [[Turkmene]] verwant. Daar word derhalwe soms na die gebied as Oos-Turkestan, Oos-Turkmenistan of Oeigoeristan verwys.
[[Lêer:Kokbayraq flag.svg|duimnael|links|[[Vlag van Oos-Turkestan]] en die Oeigoere, ''Kök Bayraq'' ("blou banier")]]
[[Lêer:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|duimnael|links|Verspreiding van etniese groepe in Xinjiang, Volksrepubliek China]]
[[Lêer:Map of language areas of Xinjiang.png|duimnael|links|Verspreiding van [[taalfamilie]]s in Xinjiang, Volksrepubliek China]]
[[Lêer:Uyghur Kids.jpg|duimnael|links|Oeigoeriese kinders in die historiese middestad van Hotan]]
Wêreldwyd leef omtrent 20 miljoen Oeigoere, waarvan tussen 10 en 15 miljoen in Xinjiang. In die Volksrepubliek China behoort die Oeigoere tot een van die 56 amptelik erkende etniese groepe ("nasionaliteite"). Hulle leef veral in die Wes-Chinese outonome gewes van [[Xinjiang]] saam met ander verwante etniese groepe soos Kasakke, Oesbeke en Kirgisiërs. Oeigoere is naas [[Han-Chinese]], [[Zhuang]], [[Hui-Chinese]] en [[Mantsjoes]] die vyfde grootste etniese groep in die Volksrepubliek China. Nes Hui-Chinese is Oeigoere een van die grootste groep [[Moslem]]s in die Volksrepubliek China.
Massale immigrasie van etniese [[Han-Chinese]] is egter besig om die inheemse bevolking te verdring en hulle kultuur te vernietig.<ref>{{af}} {{cite web|url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1996/06/05/2/17.html|title=Beijing vrees onrus onder minderhede|publisher=[[Die Burger]]|date=5 Junie 1996}}</ref>
Daar is [[diaspora]]gemeenskappe van Oeigoere in [[Pakistan]], [[Kasakstan]], [[Kirgisië]], [[Mongolië]], [[Oesbekistan]], [[Duitsland]], die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Turkye]]; asook 'n kleiner een in Taoyuan in die [[Hunan]]-provinsie van China.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.people.cn/english/200012/28/eng20001228_59085.html |title=Ethnic Uygurs in Hunan Live in Harmony with Han Chinese |publisher=People's Daily |date=29 Desember 2000 |accessdate=18 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191026010327/http://en.people.cn/english/200012/28/eng20001228_59085.html |archive-date=26 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Oeigoerse woonbuurte kan in die groot Chinese stede soos [[Beijing]] en [[Sjanghai]] gevind word.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://acc6.its.brooklyn.cuny.edu/~phalsall/texts/chinethn.html |title=Chinese Cultural Studies: Ethnography of China |accessdate=18 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101915/http://acc6.its.brooklyn.cuny.edu/~phalsall/texts/chinethn.html |archive-date=11 Oktober 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar is ook klein, maar aktiewe Oeigoerse gemeenskappe in die [[Verenigde State van Amerika]], veral in [[Los Angeles]], [[San Francisco]], [[New York]] en [[Washington, D.C.]]; sowel as [[Toronto]] en [[Vancouver]] in [[Kanada]].
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn|Uyghur people}}
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Uighur|title=Uighur|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=25 Januarie 2019}}
* {{en}} [http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-2-uygur.htm ''The Uygur ethnic minority'' – Chinese regeringswebwerf]
* {{zh}} [http://www.360doc.com/content/12/0813/22/276037_230028707.shtml Verspreiding van etniese groepe in China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101193742/http://www.360doc.com/content/12/0813/22/276037_230028707.shtml |date= 1 Januarie 2016 }}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Etniese groepe in die Volksrepubliek China]]
[[Kategorie:Turkiese volke]]
[[Kategorie:Xinjiang]]
oovkvnqueles9u7a7isz4omza3bzihh
Metapedia
0
100409
3373525
3300495
2026-11-17T21:55:02Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373525
wikitext
text/x-wiki
{{Weesbladsy}}
{{Infoboks webwerf
| naam = Metapedia
| logo = Metapedia logo.png
| skermkiekie =
| tipe = [[Wiki]]
| taal = Veeltalig
| registrasie =
| eienaar = NFSE Media AB, [[Linköping]], [[Swede]]
| outeur =
| opgerig = [[26 Oktober]] [[2006]]
| status = Aktief
| url = metapedia.org
}}
'''Metapedia''' is 'n veeltalige, ver-regse, elektroniese, [[wiki]]-tipe [[ensiklopedie]] wat beweer dat dit op kultuur, kuns, wetenskap, filosofie en politiek fokus. Dit bevat wit nasionalistiese, [[Neo-Nazi]],<ref name="'n Plek vir haat">{{cite book | title=A Space for Hate: The White Power Movement's Adaptation Into Cyberspace | url=https://archive.org/details/spaceforhatewhit0000klei | author=Adam G. Klein | year=Junie 2010 | pages=[https://archive.org/details/spaceforhatewhit0000klei/page/93 93], 104–105 | isbn=978-1-936117-07-9}}</ref> en ver-regse standpunte.<ref name="register">{{cite web |last=Haines |first=Lester |title=Conservapedia too pinko? Try Metapedia – Aryans battle 'Cultural Marxism' |work=Theregister.co.uk |publisher=Situation Publishing |access-date=9 Maart 2011 |date=23 Julie 2007 |url=http://www.theregister.co.uk/2007/07/23/metapedia/print.html |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113032709/https://www.webcitation.org/5x2qV5zmM |archive-date=13 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |last=Schweyer |first=Cléo |title=L'extrême droite s'offre une seconde jeunesse sur le web |work=cafebabel.fr |publisher=Babel International |access-date=9 Maart 2011 |date=15 Julie 2009 |url=http://www.cafebabel.fr/article/30692/extreme-droit-fn-politique-europe-parti.html |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317001138/http://www.cafebabel.fr/article/30692/extreme-droit-fn-politique-europe-parti.html |archive-date=17 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="report08">[http://www.mik.nrw.de/uploads/media/Verfassungsschutzbericht_2008.pdf "Metapedia" als nationales Pendant zu "Wikipedia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015021547/http://www.mik.nrw.de/uploads/media/Verfassungsschutzbericht_2008.pdf |date=15 Oktober 2013 }} (i.e "Metapedia" as 'n nasionalistiese eweknie tot "Wikipedia") van: "Report by the NRW Office for the Protection of the Constitution for the year 2008" deur die Departement van binnelandse sake van [[Noordryn-Wesfale]]. pp. 59f. {{de}}</ref>
== Geskiedenis ==
Die Sweedse Metapedia is op [[26 Oktober]] [[2006]] deur [[Anders Lagerström]] begin.<ref>[http://www.corren.se/nyheter/linkoping/nazistsida-blir-fall-for-jk-4185002.aspx "Nazistsida blir fall för JK"]</ref> Die Engelse weergawe is in 2007, en die Nederlandse weergawe in 2011 van stapel gestuur.
== Taaluitgawes ==
Sedert [[3 Desember]] 2006 word Metapedia in verskeie tale bedryf. Daar is sedert 4 Junie 2015 reeds sestien taaluitgawes met meer as 200 artikels. Van die taaluitgawes met die meeste artikels sluit in:
# Hongaarse Metapedia (147 649)
# Duitse Metapedia (53 246)
# Engelse Metapedia (13 832)
# Sweedse Metapedia (10 233)
# Spaanse Metapedia (8 985)
# Estniese Metapedia (2 671)
# Kroatiese Metapedia (2 524)
# Roemeense Metapedia (2 392)
# Franse Metapedia (1 859)
# Portugese Metapedia (1 609)
# Slowaakse Metapedia (935)
# Griekse Metapedia (850)
# Tsjeggiese Metapedia (671)
# Noors (Bokmål) Metapedia (600)
# Nederlandse Metapedia (407)
# Deense Metapedia (243)
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* metapedia.org - Metapedia se tuisblad
{{Saadjie}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Ensiklopedieë]]
[[Kategorie:Kultuur in Swede]]
[[Kategorie:MediaWiki]]
30mey1b6jgbth1ndx7ie3iae0bi9u7q
Moskee
0
101350
3373421
3373420
2026-11-17T12:17:48Z
BurgertB
2401
Moesliem, Koeraan
3373421
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Grey Street Masjid (Grey &Queen Street)-20140223.jpg|duimnael|[[Juma Masjid-moskee]] in [[Durban]]]]
[[Lêer:Exterior of Sultan Ahmed I Mosque in Istanbul, Turkey 002.jpg|duimnael|Die [[Ottomaanse Ryk|Ottomaanse]] [[Sultan Ahmet-moskee]] in [[Istanboel]]]]
[[Lêer:Mihrab-minbar an-nasir mohammed.jpg|duimnael|Kansel (minbar) in die An-Nasir-Muhammad-moskee in [[Kaïro]]]]
[[Lêer:Mosque Port Fuad Egypt.jpg|duimnael|Moskee in Port Fuad met twee [[minaret]]te]]
[[Lêer:Mehrab majed-e-jomeh yazd femmes en priere cor.jpg|duimnael|Die gebedsnis (mihrab) van die Vrydagmoskee van [[Yazd]] in [[Iran]]]]
[[Lêer:Great Mosque of Kairouan Panorama - Grande Mosquée de Kairouan Panorama.jpg|duimnael|Die Groot Moskee van Kairouan, die oudste moskee in [[Afrika]]]]
[[Lêer:Jama Masjid, Delhi.jpg|duimnael|Jama Masjid, [[Indië]] se grootste moskee, is tydens die [[Mogolryk]] opgerig]]
’n '''Moskee''' ([[Arabies]]: مسجد, ''masjid'', [masdʒid]; letterlik: "plek van rituele neerlegging"; [[Persies]]: مسجد; ''masjid'', meervoud: مساجد; ''masājid''; [[Turks]]: ''cami'') dien as ’n aanbiddingsplek vir [[Moesliem]]s, die aanhangers van [[Islam]]. Verder dien dit as 'n plek waar politieke, regtelike en lewenspraktiese onderrig binne die Islam plaasvind, asook ’n sosiale ontmoetingsplek. Die huis van [[Mohammed]] in [[Medina]] word as die eerste moskee beskou. In [[Afrikaans]] staan dit bekend as 'n '''masdjied''' of '''masiet''', afgelei van Arabies en Persies.
Hoewel daaglikse gebede op enige plek kan plaasvind, word ’n gebed binne 'n moskee as besonder verdienstelik beskou omdat dit die verbintenis met die Islamitiese gemeenskap bevestig. Volgens verskeie [[Hadit]]-versamelings is ’n gebed binne die gemeenskap 25 keer meer werd as ’n gebed tuis. Net die [[Vrydaggebed]] is definitief aan die moskee gekoppel. Sonder die voltrekking daarvan in die moskee is dit nie geldig nie.
Die Islamitiese aanbidding word deur ’n [[imam]] gelei, wat die [[Koeraan]] bestudeer het, terwyl die [[muezzin]] deur sy roep die gelowiges aan die vyf daaglikse gebede herinner. Die moskee beskik oor ’n [[mihrab]] (gebedsnis) wat in [[Mekka]] se rigting wys.
Daar word onderskei tussen eenvoudige moskees, wat deur persone geskenk is, en Vrydagsmoskees, wat deur die staat onderhou word en waar die weeklikse Vrydaggebid plaasvind.
Die gewoonte van die [[Moesliem]] om hom in 'n knielende houding op die grond te werp, is kenmerkend van die gebedsritueel ([[salaah]]). Daar word vyf keer per dag tot [[Allah]] (die Allerhoogste) gebid en elke Vrydagmiddag word 'n verpligte gemeenskaplike salaah in die moskee opgesê, 'n geleentheid wat ook 'n preek insluit. Elke stad of stadswyk het ’n spesiale moskee vir die byeenkoms, en hoewel die Moesliem op ander dae tuis of by sy werk kan bid, is die Vrydaggebed ’n bewys van ware toegewydheid. Die muezzin (aankondiger) kondig vyf maal per dag 'n salaah uit die toring ([[minaret]]) bo-op die moskee aan. Diegene wat op sy luide gebedsroep (adhan) ag slaan en na die moskee gaan om te bid, begin met 'n rituele reiniging deur die hande, voete en gesig in 'n syvertrek, wat van ’n groot aantal wasskottels voorsien is, te was.
Elke moskee behoort oor voldoende sanitêre geriewe te beskik. Die aanbiddingsruimte is 'n reghoekige vertrek met matte of tapyte en mag nie met skoene binnegegaan word nie. Benewens enkele lampe en soms ook 'n aantal pilare wat tot teenaan die plafon strek, is die ruimte leeg, met geen beelde of afbeeldings van lewende wesens nie. Die nis ([[mihrab]]) waar die gebedsleier (imaam) staan, asook die kroonlyste op die binne- en buitemure, is dikwels ryklik versier, laasgenoemde veral met tekste uit die Koeraan.
Die nis of mihrab is in die middel van een van die mure wat die gebedsrigting ([[kiebla]]), naamlik die [[Kaäba]] in Mekka, aandui. Dit word hoofsaaklik in groot stedelike moskees aangetref en is meestal met pleisterwerk, houtsneewerk of teëls met geometriese patrone of plantmotiewe versier. Dikwels is daar een of meer pilare aan weerskante van die mihrab. Daar bestaan onsekerheid oor die oorsprong van die mihrab, maar dit is waarskynlik in 712 deur kalief Al Walied I in die moskee van [[Medina]] in [[Saoedi-Arabië]] ingestel. Die kalief of sy plaasvervanger was sowel prediker as gebedsleier.
Die djami- of Vrydagmoskee het 'n kansel (minbar), wat die eerste keer in 642 in die moskee van Amr in Al Foestat (tans [[Kaïro]]) gebruik is. Dit bestaan uit 'n houttrap in die vorm van 'n driehoek en staan dwars teen die muur regs van die mihrab. Die preek word deur die chatib, wat op een van die onderste trappe staan, gelei. 'n Traliehek (maksoera) is later as 'n afskorting tussen die prediker en sy gemeente bygevoeg. Die maksoera kan ook van hout gemaak wees en is soms naby die mihrab geplaas sodat belangrike aanbidders daaragter kan kniel.
FVroue bid in 'n afsonderlike vergaderplek en daar is afsonderlike ruimtes vir godsdiensonderrig en bestudering van die Koer\an en Islamitiese reg. Tradisioneel het die moskee ’n sosiale, politieke, militêre en opvoedkundige funksie gehad en is Islamitiese leerstellings ten opsigte van tradisie, die reg en die filologie daar onderrig.
Die eerste moskees is as vergaderplekke, geregshowe en bestuursentra gebruik, maar namate die bestuursfunksie daarvan losgemaak is, het die moskee uitsluitlik 'n heilige plek geword. In die [[Middeleeue]] is biblioteke en skole dikwels teenaan die moskees gebou, byvoorbeeld die beroemde sentrum van die Islamwetenskap, die Al Azhar-moskee (973) in Kaïro. Die eerste moskee, die in Medina, was niks anders nie as die reghoekige binneplein van die profeet Mohammed se huis, en was die prototipe waaruit die latere moskees ontwikkel het.
Aanvanklik is oop stukke grond vir aanbidding afgebaken en later is die oop binneplein (sahn) met 'n muur rondom en 'n afdak aan die kieblakant gebruik om aanbidders teen [[reën]] en die [[son]] te beskerm. 'n Suilegang (Iiwanat) wat die binneplein omring, is mettertyd bygevoeg. In omstreeks 700 is 'n minaret tot die moskee toegevoeg, wat aanvanklik bloot ’n hoë struktuur van enige vorm was en later tot verskeie soorte torings ontwikkel het.
Nadat die [[Arabiere]] die Christelike [[Kerk (gebou)|kerke]] oorgeneem het en op grond van die gewoonte om moskees by die grafte van Islamitiese heiliges op te rig (kenmerkend van laasgenoemde was die koepel), het die moskee al hoe meer 'n suiwer geestelike instelling geword. Van die beroemdste moskees is die Kaäba in Mekka ([[Al-Masdjid al-Haram]]), wat die pelgrimsentrum van Moesliems dwarsoor die wêreld is, die moskee van Medina, waar Mohammed begrawe is, en die [[Al-Aqsa-moskee]] in [[Jerusalem]].
Laasgenoemde word beskou as die plek van waar Mohammed na die hemel opgevaar het en staan op die ruïnes van die oudste Joodse tempel. Om aan een salaah in die Al-Aqsa-moskee deel te neem, is na bewering ewe goed as 1000 keer se aanbidding elders. Mohammed het daarenteen beweer dat die hele wêreld 'n moskee is. In Wes-Europese lande, wat betreklik baie gasarbeiders uit Moesliemlande huisves, is daar veral in groot stede moskees, meestal sonder die uiterlike kenmerke van koepels en minarette, aangesien hulle hoofsaaklik uit kerke in moskees omgeskep is.
== Heilige moskeë ==
In Islam word drie moskeë as heilig erken, hulle is:
{| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:left;"
! class="unsortable" |Beeld
!Naam
!Stad
!Land
!Aantal minarette
! class="unsortable" |Opmerking
|-
|[[Lêer:Kaaba mirror edit jj.jpg|100x100px]]
|[[Al-Masdjid al-Haram]] (''Die Heilige Moskee'')
|[[Mekka]]
|{{vlagland|Saoedi-Arabië}}
|9
|Binne-in die Al-Masdjid al-Haram lê die [[Kaäba]].
|-
|[[Lêer:Madeena masjid nabavi 12122008230.jpg|100x100px]]
|[[Al-Masdjid an-Nabawi]] (''Die Moskee van die Profeet'')
|[[Medina]]
|{{vlagland|Saoedi-Arabië}}
|10
|Plek van [[Mohammed]] se graf.
|-
|[[Lêer:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 2010-09-21 06-38-12.JPG|100x100px]]
|[[Al-Aqsa-moskee]] (''Die Verste Moskee'')
|[[Jerusalem]] (Ou Stad)
|{{vlagland|Staat Palestina}}
|4
|Naby die Al-Aqsa-moskee lê die [[Rotskoepel]].
|}
== Sien ook ==
* [[Kerk (gebou)]], Christelike eweknie
* [[Sinagoge]], Joodse eweknie
* [[Tempel]], eweknie van ander godsdienste
== Bronne ==
* ''[[Wêreldspektrum]]'', 1982, {{ISBN|0-908409-60-5}}, volume 19, bl. 174
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn|Mosques}}
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/mosque|title=Mosque|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=24 Mei 2021}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Moskees| ]]
bhqo3fpap1e236axvqk5aejt153ytuj
3373448
3373421
2026-11-17T13:31:56Z
BurgertB
2401
Paar goed
3373448
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Grey Street Masjid (Grey &Queen Street)-20140223.jpg|duimnael|[[Juma Masjid-moskee]] in [[Durban]].]]
[[Lêer:Exterior of Sultan Ahmed I Mosque in Istanbul, Turkey 002.jpg|duimnael|Die [[Ottomaanse Ryk|Ottomaanse]] [[Sultan Ahmet-moskee]] in [[Istanboel]].]]
[[Lêer:Mihrab-minbar an-nasir mohammed.jpg|duimnael|Kansel ([[minbar]]) in die An-Nasir-Muhammad-moskee in [[Kaïro]].]]
[[Lêer:Mosque Port Fuad Egypt.jpg|duimnael|Moskee in Port Fuad met twee [[minaret]]te]].
[[Lêer:Mehrab majed-e-jomeh yazd femmes en priere cor.jpg|duimnael|Die gebedsnis ([[mihrab]]) van die Vrydagmoskee van [[Yazd]] in [[Iran]].]]
[[Lêer:Great Mosque of Kairouan Panorama - Grande Mosquée de Kairouan Panorama.jpg|duimnael|Die Groot Moskee van Kairouan, die oudste moskee in [[Afrika]]]]
[[Lêer:Jama Masjid, Delhi.jpg|duimnael|Jama Masjid, [[Indië]] se grootste moskee, is tydens die [[Mogolryk]] opgerig.]]
’n '''Moskee''' ([[Arabies]]: مسجد, ''masjid'', [masdʒid]; letterlik: "plek van rituele neerlegging"; [[Persies]]: مسجد; ''masjid''; [[Turks]]: ''cami'') dien as ’n aanbiddingsplek vir [[Moslem|Moesliems]], die aanhangers van [[Islam]]. Verder dien dit as 'n plek waar politieke, regtelike en lewenspraktiese onderrig binne die Islam plaasvind, asook ’n sosiale ontmoetingsplek. Die huis van [[Mohammed]] in [[Medina]] word as die eerste moskee beskou. In [[Afrikaans]] staan dit bekend as 'n '''masdjied''' of '''masiet''', afgelei van Arabies en Persies.
Hoewel daaglikse gebede op enige plek mag plaasvind, word ’n gebed binne 'n moskee as besonder verdienstelik beskou omdat dit die verbintenis met die Islamitiese gemeenskap bevestig. Volgens verskeie [[Hadit]]-versamelings is ’n gebed binne die gemeenskap 25 keer meer werd as ’n gebed tuis. Net die [[Vrydaggebed]] is definitief aan die moskee gekoppel. Sonder die voltrekking daarvan in die moskee is dit nie geldig nie.
Die Islamitiese aanbidding word deur ’n [[imaam]] gelei, wat die [[Koeraan]] bestudeer het, terwyl die [[muezzin]] deur sy roep die gelowiges aan die vyf daaglikse gebede herinner. Die moskee beskik oor ’n [[mihrab]] (gebedsnis) wat in [[Mekka]] se rigting wys. Daar word onderskei tussen eenvoudige moskees, wat deur persone geskenk is, en Vrydagsmoskees, wat deur die staat onderhou word en waar die weeklikse Vrydaggebid plaasvind.
Die gewoonte van Moesliems om hulle in 'n knielende houding op die grond te werp, is kenmerkend van die gebedsritueel ([[salaah]]). Daar word vyf keer per dag tot [[Allah]] (die Allerhoogste) gebid en elke Vrydagmiddag word 'n verpligte gemeenskaplike salaah in die moskee gedoen, 'n geleentheid wat ook 'n preek insluit. Elke stad of stadswyk het ’n spesiale moskee vir die byeenkoms, en hoewel Moesliems op ander dae tuis of by hulle werk mag bid, is die Vrydaggebed ’n bewys van ware toegewydheid. Die muezzin kondig vyf maal per dag 'n salaah uit die [[minaret]] bo-op die moskee aan. Diegene wat op sy luide gebedsroep ag slaan en na die moskee gaan om te bid begin met 'n rituele reiniging deur die hande, voete en gesig in 'n syvertrek met ’n groot aantal wasskottels te was. Elke moskee behoort oor voldoende sanitêre geriewe te beskik.
Die aanbiddingsruimte is 'n reghoekige vertrek met matte of tapyte en mag nie met skoene binnegegaan word nie. Benewens enkele lampe en soms ook 'n aantal pilare wat tot teenaan die plafon strek, is die ruimte leeg, sonder beelde of afbeeldings van lewende wesens. Die nis ([[mihrab]]) waar die gebedsleier (imaam) staan, asook die kroonlyste op die binne- en buitemure, is dikwels ryklik versier, laasgenoemde veral met tekste uit die Koeraan. Die mihrab is in die middel van een van die mure wat die gebedsrigting ([[kiebla]]), naamlik die [[Kaäba]] in [[Mekka]], [[Saoedi-Arabië]], aandui. Dit word hoofsaaklik in groot stedelike moskees aangetref en is meestal met pleisterwerk, houtsneewerk of teëls met geometriese patrone of plantmotiewe versier. Dikwels is daar een of meer pilare aan weerskante van die mihrab. Daar bestaan onsekerheid oor die oorsprong van die mihrab, maar dit is waarskynlik in 712 deur kalief Al Walied I in die moskee van [[Medina]] ingestel. Die kalief of sy plaasvervanger was sowel prediker as gebedsleier.
Die djami- of Vrydagmoskee het 'n kansel ([[minbar]]), wat die eerste keer in 642 in die moskee van Amr in Al Foestat (tans [[Kaïro]]) gebruik is. Dit bestaan uit 'n houttrap in die vorm van 'n driehoek en staan dwars teen die muur regs van die mihrab. Die preek word deur die chatib, wat op een van die onderste trappe staan, gelei. 'n Traliehek (maksoera) is later as 'n afskorting tussen die prediker en sy gemeente bygevoeg. Die maksoera kan ook van hout gemaak wees en is soms naby die mihrab geplaas sodat belangrike aanbidders daaragter kan kniel. Vroue bid in 'n afsonderlike vergaderplek en daar is afsonderlike ruimtes vir godsdiensonderrig en die bestudering van die Koeraan en Islamitiese reg. Tradisioneel het die moskee ’n sosiale, politieke, militêre en opvoedkundige funksie gehad en is Islamitiese leerstellings oor tradisie, die reg en die filologie daar onderrig.
Die eerste moskees is as vergaderplekke, geregshowe en bestuursentra gebruik, maar namate die bestuursfunksie daarvan losgemaak is, het die moskee uitsluitlik 'n heilige plek geword. In die [[Middeleeue]] is biblioteke en skole dikwels teenaan die moskees gebou, byvoorbeeld die beroemde sentrum van die Islamwetenskap, die Al Azhar-moskee in Kaïro. Die eerste moskee, die een in Medina, was niks anders nie as die reghoekige binneplein van die profeet Mohammed se huis. Dit was die prototipe waaruit latere moskees ontwikkel het. Aanvanklik is oop stukke grond vir aanbidding afgebaken en later is die oop binneplein met 'n muur rondom en 'n afdak aan die kieblakant gebruik om aanbidders teen [[reën]] en die [[son]] te beskerm. 'n Suilegang, wat die binneplein omring, is mettertyd bygevoeg. In omstreeks 700 is 'n [[minaret]] tot die moskee toegevoeg. Dit was aanvanklik bloot ’n hoë struktuur van enige vorm en het later tot verskeie soorte torings ontwikkel.
Nadat die [[Arabiere]] die Christelike [[Kerk (gebou)|kerke]] oorgeneem het en op grond van die gewoonte om moskees by die grafte van Islamitiese heiliges op te rig (kenmerkend van laasgenoemde was die koepel), het die moskee al hoe meer 'n suiwer geestelike instelling geword. Van die beroemdste moskees is die Kaäba in Mekka ([[Al-Masdjid al-Haram]]), wat die pelgrimsentrum van Moesliems dwarsoor die wêreld is, die moskee van Medina, waar Mohammed begrawe is, en die [[Al-Aqsa-moskee]] in [[Jerusalem]]. Laasgenoemde word beskou as die plek van waar Mohammed na die hemel opgevaar het en staan op die ruïnes van die oudste Joodse tempel. Om aan een salaah in die Al-Aqsa-moskee deel te neem, is na bewering ewe goed as 1 000 keer se aanbidding elders. Mohammed het daarenteen beweer dat die hele wêreld 'n moskee is. In [[Wes-Europa|Wes-Europese lande]], wat betreklik baie gasarbeiders uit Moesliemlande huisves, is daar veral in groot stede moskees, meestal sonder die uiterlike kenmerke van koepels en minarette, aangesien hulle hoofsaaklik uit kerke in moskees omgkep is.
== Heilige moskees ==
In Islam word drie moskees as heilig erken, hulle is:
{| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:left;"
! class="unsortable" |Beeld
!Naam
!Stad
!Land
!Aantal minarette
! class="unsortable" |Opmerking
|-
|[[Lêer:Kaaba mirror edit jj.jpg|100x100px]]
|[[Al-Masdjid al-Haram]] (''Die Heilige Moskee'')
|[[Mekka]]
|{{vlagland|Saoedi-Arabië}}
|9
|Binne-in die Al-Masdjid al-Haram lê die [[Kaäba]].
|-
|[[Lêer:Madeena masjid nabavi 12122008230.jpg|100x100px]]
|[[Al-Masdjid an-Nabawi]] (''Die Moskee van die Profeet'')
|[[Medina]]
|{{vlagland|Saoedi-Arabië}}
|10
|Plek van [[Mohammed]] se graf.
|-
|[[Lêer:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 2010-09-21 06-38-12.JPG|100x100px]]
|[[Al-Aqsa-moskee]] (''Die Verste Moskee'')
|[[Jerusalem]] (Ou Stad)
|{{vlagland|Staat Palestina}}
|4
|Naby die Al-Aqsa-moskee lê die [[Rotskoepel]].
|}
== Sien ook ==
* [[Kerk (gebou)]], Christelike eweknie
* [[Sinagoge]], Joodse eweknie
* [[Tempel]], eweknie van ander godsdienste
== Bronne ==
* ''[[Wêreldspektrum]]'', 1982, {{ISBN|0-908409-60-5}}, volume 19, bl. 174
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn|Mosques}}
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/mosque|title=Mosque|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=24 Mei 2021}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Moskees| ]]
lotvzp5egc9jgpd3zdf8gldb88fpfm6
3373464
3373448
2026-11-17T15:22:26Z
BurgertB
2401
3373464
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Grey Street Masjid (Grey &Queen Street)-20140223.jpg|duimnael|[[Juma Masjid-moskee]] in [[Durban]].]]
[[Lêer:Exterior of Sultan Ahmed I Mosque in Istanbul, Turkey 002.jpg|duimnael|Die [[Ottomaanse Ryk|Ottomaanse]] [[Sultan Ahmet-moskee]] in [[Istanboel]].]]
[[Lêer:Mihrab-minbar an-nasir mohammed.jpg|duimnael|Kansel ([[minbar]]) in die An-Nasir-Muhammad-moskee in [[Kaïro]].]]
[[Lêer:Mosque Port Fuad Egypt.jpg|duimnael|Moskee in Port Fuad met twee [[minaret]]te]].
[[Lêer:Mehrab majed-e-jomeh yazd femmes en priere cor.jpg|duimnael|Die gebedsnis ([[mihrab]]) van die Vrydagmoskee van [[Yazd]] in [[Iran]].]]
[[Lêer:Great Mosque of Kairouan Panorama - Grande Mosquée de Kairouan Panorama.jpg|duimnael|Die Groot Moskee van Kairouan, die oudste moskee in [[Afrika]]]]
[[Lêer:Jama Masjid, Delhi.jpg|duimnael|Jama Masjid, [[Indië]] se grootste moskee, is tydens die [[Mogolryk]] opgerig.]]
’n '''Moskee''' ([[Arabies]]: مسجد, ''masjid'', [masdʒid]; letterlik: "plek van rituele neerlegging"; [[Persies]]: مسجد; ''masjid''; [[Turks]]: ''cami'') dien as ’n aanbiddingsplek vir [[Moslem|Moesliems]], die aanhangers van [[Islam]]. Verder dien dit as 'n plek waar politieke, regtelike en lewenspraktiese onderrig binne die Islam plaasvind, asook ’n sosiale ontmoetingsplek. Die huis van [[Mohammed]] in [[Medina]] word as die eerste moskee beskou. In [[Afrikaans]] staan dit bekend as 'n '''masdjied''' of '''masiet''', afgelei van Arabies en Persies.
Hoewel daaglikse gebede op enige plek mag plaasvind, word ’n gebed binne 'n moskee as besonder verdienstelik beskou omdat dit die verbintenis met die Islamitiese gemeenskap bevestig. Volgens verskeie [[Hadit]]-versamelings is ’n gebed binne die gemeenskap 25 keer meer werd as ’n gebed tuis. Net die [[Vrydaggebed]] is definitief aan die moskee gekoppel. Sonder die voltrekking daarvan in die moskee is dit nie geldig nie.
Die Islamitiese aanbidding word deur ’n [[imaam]] gelei, wat die [[Koeraan]] bestudeer het, terwyl die [[muezzin]] deur sy roep die gelowiges aan die vyf daaglikse gebede herinner. Die moskee beskik oor ’n [[mihrab]] (gebedsnis) wat in [[Mekka]] se rigting wys. Daar word onderskei tussen eenvoudige moskees, wat deur persone geskenk is, en Vrydagsmoskees, wat deur die staat onderhou word en waar die weeklikse Vrydaggebid plaasvind.
Die gewoonte van Moesliems om hulle in 'n knielende houding op die grond te werp, is kenmerkend van die gebedsritueel ([[salaah]]). Daar word vyf keer per dag tot [[Allah]] (die Allerhoogste) gebid en elke Vrydagmiddag word 'n verpligte gemeenskaplike salaah in die moskee gedoen, 'n geleentheid wat ook 'n preek insluit. Elke stad of stadswyk het ’n spesiale moskee vir die byeenkoms, en hoewel Moesliems op ander dae tuis of by hulle werk mag bid, is die Vrydaggebed ’n bewys van ware toegewydheid. Die muezzin kondig vyf maal per dag 'n salaah uit die [[minaret]] bo-op die moskee aan. Diegene wat op sy luide gebedsroep ag slaan en na die moskee gaan om te bid begin met 'n rituele reiniging deur die hande, voete en gesig in 'n syvertrek met ’n groot aantal wasskottels te was. Elke moskee behoort oor voldoende sanitêre geriewe te beskik.
Die aanbiddingsruimte is 'n reghoekige vertrek met matte of tapyte en mag nie met skoene binnegegaan word nie. Benewens enkele lampe en soms ook 'n aantal pilare wat tot teenaan die plafon strek, is die ruimte leeg, sonder beelde of afbeeldings van lewende wesens. Die nis ([[mihrab]]) waar die gebedsleier (imaam) staan, asook die kroonlyste op die binne- en buitemure, is dikwels ryklik versier, laasgenoemde veral met tekste uit die Koeraan. Die mihrab is in die middel van een van die mure wat die gebedsrigting ([[kiebla]]), naamlik die [[Kaäba]] in [[Mekka]], [[Saoedi-Arabië]], aandui. Dit word hoofsaaklik in groot stedelike moskees aangetref en is meestal met pleisterwerk, houtsneewerk of teëls met geometriese patrone of plantmotiewe versier. Dikwels is daar een of meer pilare aan weerskante van die mihrab. Daar bestaan onsekerheid oor die oorsprong van die mihrab, maar dit is waarskynlik in 712 deur kalief Al Walied I in die moskee van [[Medina]] ingestel. Die kalief of sy plaasvervanger was sowel prediker as gebedsleier.
Die djami- of Vrydagmoskee het 'n kansel ([[minbar]]), wat die eerste keer in 642 in die moskee van Amr in Al Foestat (tans [[Kaïro]]) gebruik is. Dit bestaan uit 'n houttrap in die vorm van 'n driehoek en staan dwars teen die muur regs van die mihrab. Die preek word deur die chatib, wat op een van die onderste trappe staan, gelei. 'n Traliehek (maksoera) is later as 'n afskorting tussen die prediker en sy gemeente bygevoeg. Die maksoera kan ook van hout gemaak wees en is soms naby die mihrab geplaas sodat belangrike aanbidders daaragter kan kniel. Vroue bid in 'n afsonderlike vergaderplek en daar is afsonderlike ruimtes vir godsdiensonderrig en die bestudering van die Koeraan en Islamitiese reg. Tradisioneel het die moskee ’n sosiale, politieke, militêre en opvoedkundige funksie gehad en is Islamitiese leerstellings oor tradisie, die reg en die filologie daar onderrig.
Die eerste moskees is as vergaderplekke, geregshowe en bestuursentra gebruik, maar namate die bestuursfunksie daarvan losgemaak is, het die moskee uitsluitlik 'n heilige plek geword. In die [[Middeleeue]] is biblioteke en skole dikwels teenaan die moskees gebou, byvoorbeeld die beroemde sentrum van die Islamwetenskap, die Al Azhar-moskee in Kaïro. Die eerste moskee, die een in Medina, was niks anders nie as die reghoekige binneplein van die profeet Mohammed se huis. Dit was die prototipe waaruit latere moskees ontwikkel het. Aanvanklik is oop stukke grond vir aanbidding afgebaken en later is die oop binneplein met 'n muur rondom en 'n afdak aan die kieblakant gebruik om aanbidders teen [[reën]] en die [[son]] te beskerm. 'n Suilegang, wat die binneplein omring, is mettertyd bygevoeg. In omstreeks 700 is 'n [[minaret]] tot die moskee toegevoeg. Dit was aanvanklik bloot ’n hoë struktuur van enige vorm en het later tot verskeie soorte torings ontwikkel.
Nadat die [[Arabiere]] die Christelike [[Kerk (gebou)|kerke]] oorgeneem het en op grond van die gewoonte om moskees by die grafte van Islamitiese heiliges op te rig (kenmerkend van laasgenoemde was die koepel), het die moskee al hoe meer 'n suiwer geestelike instelling geword. Van die beroemdste moskees is die Kaäba in Mekka ([[Al-Masdjid al-Haram]]), wat die pelgrimsentrum van Moesliems dwarsoor die wêreld is, die moskee van Medina, waar Mohammed begrawe is, en die [[Al-Aqsa-moskee]] in [[Jerusalem]]. Laasgenoemde word beskou as die plek van waar Mohammed na die hemel opgevaar het en staan op die ruïnes van die oudste Joodse tempel. Om aan een salaah in die Al-Aqsa-moskee deel te neem, is na bewering ewe goed as 1 000 keer se aanbidding elders. Mohammed het daarenteen beweer dat die hele wêreld 'n moskee is. In [[Wes-Europa|Wes-Europese lande]], wat betreklik baie gasarbeiders uit Moesliemlande huisves, is daar veral in groot stede moskees, meestal sonder die uiterlike kenmerke van koepels en minarette, aangesien hulle hoofsaaklik uit kerke in moskees omskep is.
== Heilige moskees ==
In Islam word drie moskees as heilig erken, hulle is:
{| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:left;"
! class="unsortable" |Beeld
!Naam
!Stad
!Land
!Aantal minarette
! class="unsortable" |Opmerking
|-
|[[Lêer:Kaaba mirror edit jj.jpg|100x100px]]
|[[Al-Masdjid al-Haram]] (''Die Heilige Moskee'')
|[[Mekka]]
|{{vlagland|Saoedi-Arabië}}
|9
|Binne-in die Al-Masdjid al-Haram lê die [[Kaäba]].
|-
|[[Lêer:Madeena masjid nabavi 12122008230.jpg|100x100px]]
|[[Al-Masdjid an-Nabawi]] (''Die Moskee van die Profeet'')
|[[Medina]]
|{{vlagland|Saoedi-Arabië}}
|10
|Plek van [[Mohammed]] se graf.
|-
|[[Lêer:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 2010-09-21 06-38-12.JPG|100x100px]]
|[[Al-Aqsa-moskee]] (''Die Verste Moskee'')
|[[Jerusalem]] (Ou Stad)
|{{vlagland|Staat Palestina}}
|4
|Naby die Al-Aqsa-moskee lê die [[Rotskoepel]].
|}
== Sien ook ==
* [[Kerk (gebou)]], Christelike eweknie
* [[Sinagoge]], Joodse eweknie
* [[Tempel]], eweknie van ander godsdienste
== Bronne ==
* ''[[Wêreldspektrum]]'', 1982, {{ISBN|0-908409-60-5}}, volume 19, bl. 174
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn|Mosques}}
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/mosque|title=Mosque|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=24 Mei 2021}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Moskees| ]]
1tqq6jtbzosv6hvup1xvtmmx85w9lvu
Russell Crowe
0
107357
3373634
3301391
2026-11-18T10:06:17Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373634
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Akteur
| Naam = Russell Crowe
| Beeld = RussellCroweOct05.jpg
| Beeldbeskrywing =
| Beeldonderskrif = Crowe in 2005.
| Geboortenaam = Russell Ira Crowe
| Alias =
| Geboortedatum = {{GDEO|1964|4|7}}
| Geboorteplek = [[Wellington]]
| Nasionaliteit = [[Nieu-Seeland]]
| Sterftedatum =
| Sterfteplek =
| Ouers =
| Lewensmaat = Danielle Spencer
| Kinders = 2
| Skool =
| Universiteit =
| Beroep =
| Aktiewe jare = 1985-tans
| Noemenswaardige rolprente =
| Webwerf =
| imdb = 0000128
| Toekennings =
}}
'''Russell Ira Crowe''' (gebore op [[7 April]] [[1964]]) is ’n akteur, [[rolprent]]vervaardiger en [[Musiek|musikant]]. Hoewel hy ’n [[Nieu-Seeland]]se burger is, het hy die grootste deel van sy lewe in [[Australië]] gewoon en beskou hy homself as ’n Australiër.<ref name="Roach">{{cite news |last=Roach |first=Vicki |title=Oscar-winner Russell Crowe denied Australian citizenship |url=http://www.couriermail.com.au/entertainment/oscarwinner-russell-crowe-denied-australian-citizenship/story-fnic6ynx-1226670247991 |access-date=26 Junie 2013 |newspaper=Courier Mail |date=26 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815062942/http://www.couriermail.com.au/entertainment/oscarwinner-russell-crowe-denied-australian-citizenship/story-fnic6ynx-1226670247991 |archive-date=2016-08-15 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Hy het internasionaal bekend geraak vir sy rol as die [[Romeinse Ryk|Romeinse]] generaal Maximus Decimus Meridius in die historiese 2000-prent ''[[Gladiator]]'', waarvoor hy ’n [[Oscar]] vir beste akteur en nog drie pryse gewen en tien ander benoemings gekry het.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref>
== Loopbaan ==
Crowe het sy vermaakloopbaan in die vroeë 1980's in Nieu-Seeland as ’n musikant, met die naam '''Russ Le Roq''', begin. Hy het verskeie enkelspelers uitgereik, onder meer "I Just Want To Be Like [[Marlon Brando]]", "Pier 13", "Shattered Glass".<ref>Ewbank/Hildred: Russell Crowe – The Biography, Carlton Publishing, London, 2001, page 23</ref> Hy was in 1984 die bestuurder van ’n [[Auckland]]se musiekvenue met die naam "The Venue".
In Australië het hy in verskeie toneelstukke opgetree, asook in die [[televisie]]reeks ''Neighbours''. In 1990 het hy in die Australiese prente ''The Crossing'' en ''Blood Oath'' gespeel. In 1992 was hy in die fliek ''Romper Stomper'', waarvoor hy die Australiese Rolprentinstituut se prys vir beste akteur gewen het.
Hierna het Crowe op Amerikaanse prente gekonsentreer. In 1999 was hy in die prent ''The Insider'' in die rol van Jeffrey Wigand, ’n fluitjieblaser by ’n tabakmaatskappy. Daarvoor het hy vyf pryse as beste akteur gewen en nog sewe benoemings gekry. Ook vir sy rol as die wiskundige en [[Nobelprys]]wenner John F. Nash in die 2001-prent ''[[A Beautiful Mind]]'' het hy verskeie pryse gewen, onder meer ’n [[Bafta]], [[Golden Globe]] en Screen Actors Guild Award vir beste akteur.
Sy ander prente sluit in ''Virtuosity'' (1995), ''L.A. Confidential'' (1997), ''Proof of Life'' (2000), ''Cinderella Man'' (2005), ''American Gangster'' (2007), ''Robin Hood'' (2010), ''Les Misérables'' (2012) en ''Noah'' (2014). Benewens sy verskeie pryse en talle benoemings, het hy ’n ster op die [[Hollywood Walk of Fame]].
== Filmografie ==
[[Lêer:Russell Crowe 2012.jpg|duimnael|Russell Crowe in 2012]]
* ''Blood Oath'' (1990)
* ''The Crossing'' (1990)
* ''Proof'' (1991)
* ''Spotswood'' (1992)
* ''Romper Stomper'' (1992)
* ''Hammers over the Anvil'' (1993)
* ''Love in Limbo'' (1993)
* ''The Silver Brumby'' (1993)
* ''For the Moment'' (1993)
* ''The Sum of Us'' (1994)
* ''Rough Magic'' (1995)
* ''Virtuosity'' (1995)
* ''The Quick and the Dead'' (1995)
* ''No Way Back'' (1995)
* ''Heaven's Burning'' (1997)
* ''Breaking Up'' (1997)
* ''L.A. Confidential'' (1997)
* ''The Insider'' (1999)
* ''Mystery, Alaska'' (1999)
* ''Proof of Life'' (2000)
* ''[[Gladiator]]'' (2000)
* ''[[A Beautiful Mind]]'' (2001)
* ''Master and Commander: The Far Side of the World'' (2003)
* ''Cinderella Man'' (2005)
* ''[[A Good Year]]'' (2006)
* ''3:10 to Yuma'' (2007)
* ''American Gangster'' (2007)
* ''Body of Lies'' (2008)
* ''Tenderness'' (2009)
* ''State of Play'' (2009)
* ''Robin Hood'' (2010)
* ''The Next Three Days'' (2010)
* ''The Man with the Iron Fists'' (2012)
* ''Les Misérables'' (2012)
* ''Man of Steel'' (2013)
* ''Noah'' (2014)
* ''The Water Diviner'' (2014)
* ''Fathers and Daughters'' (2015)
* ''The Nice Guys'' (2016)
* ''The Mummy'' (2017)
* ''Boy Erased'' (2018)
* ''True History of the Kelly Gang'' (2019)
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons category|Russell Crowe}}
{{Wikiquote}}
* {{IMDb name|128}}
* {{Twitter|russellcrowe}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Crowe, Russell}}
[[Kategorie:Geboortes in 1964]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Australiese manlike akteurs van die 20ste eeu]]
[[Kategorie:Australiese manlike akteurs van die 21ste eeu]]
[[Kategorie:Nieu-Seelandse manlike akteurs van die 20ste eeu]]
[[Kategorie:Nieu-Seelandse manlike akteurs van die 21ste eeu]]
gfqi0y2839x5qw3c88ir6xcan2p0voq
Oesbeke
0
108291
3373565
3360696
2026-11-18T02:49:02Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373565
wikitext
text/x-wiki
: ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Oesbekies]].''
{{Etniese groep
| beeld = [[Lêer:Uzbek people2.jpg|300px]]
| onderskrif =
| groep = Oesbeke
| bevolking = ca. 30 miljoen
| plek = {{vlagland|Oesbekistan}} ~24 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html |title=Population: 28,661,637 (July 2013 est.) [Uzbeks = 80%] |publisher=The World Factbook |work=[[Central Intelligence Agency]] (CIA) |accessdate=10 Junie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430081626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html |archive-date=30 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Afghanistan}} 2,8 miljoen<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af®ionCode=sas&#af|title=Afghan Population: 31,108,077 (July 2013 est.) [Uzbeks = 9%]|publisher=The World Factbook|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 Junie 2013|archive-date= 7 Junie 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170607234625/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af®ionCode=sas&#af|url-status=dead}}</ref><br />
{{vlagland|Tadjikistan}} 1,2 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html |title=Population: 7,910,041 (July 2013 est.) [Uzbeks = 15.3%] |publisher=The World Factbook |work=Central Intelligence Agency (CIA) |accessdate=10 Junie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519084310/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Kirgisië}} 980 000<ref>{{en}} [https://www.cia.gov/library/publications/the-worldfactbook/geos/kg.html#People CIA World Factbook – Kyrgyzstan]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br />
{{vlagland|Rusland}} 499 862<ref name="Russia Census 2002">{{ru}} [http://www.perepis2010.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 Russia Census 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906073144/http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11 |date= 6 September 2018 }}</ref><br />
{{vlagland|Kasakstan}} 490 000<ref>{{en}} [http://www.stat.kz/news/Pages/pr_04_02_10.aspx Ethnic groups in Kazakhstan, official estimation 2010-01-01 based on National Census 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100208073821/http://www.stat.kz/news/Pages/pr_04_02_10.aspx |date=2010-02-08 }}</ref><br />
{{vlagland|Saoedi-Arabië}} 300 000<ref name="Russia Census 2002" /><br />
{{vlagland|Turkmenistan}} 260 000<ref>{{en}} [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html#People CIA World Factbook – Turkmenistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612214157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html#People |date=12 Junie 2007 }}</ref><br />
{{vlagland|Australië}} 80 000<br />
{{vlagland|Pakistan}} 70 133<ref>{{en}} Rhoda Margesson (January 26, 2007). [https://fas.org/sgp/crs/row/RL33851.pdf "Afghan Refugees: Current Status and Future Prospects" bl. 7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924135236/http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL33851.pdf |date=24 September 2015 }}. Report RL33851, Congressional Research Service.</ref><br />
{{vlagland|Turkye}} 45 000<ref>{{tr}} {{cite web |url=http://evrenpasakoyu.wordpress.com |title=Evrenpaşa Köyü – Güney Türkistan'dan Anadoluya Urfa Ceylanpınar Özbek Türkleri |publisher=Evrenpasakoyu.wordpress.com |accessdate=12 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419133622/https://evrenpasakoyu.wordpress.com/ |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />
{{vlagland|Oekraïne}} 22 400<ref>{{en}} [http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=6 State Statistics Committee of Ukraine: The distribution of the population by nationality and mother tongue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201192304/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=6 |date= 1 Desember 2008 }}</ref><br />
{{vlagland|Verenigde State}} 15 960<br />
{{vlagland|China}} 14 800<ref>{{en}} [http://www.paulnoll.com/China/Minorities/min-Uzbek.html Chinese Nationalities (Uzbek Minority) (Ozbek) -- Minorities by Descending Populations]</ref><br />
{{vlagland|Mongolië}} 560<ref>{{en}} Census of Mongolia, slide# 23. http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131025083636/http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf |date=25 Oktober 2013 }}</ref>
| taal = [[Oesbekies]]
| geloof = Hoofsaaklik [[Islam]] ([[Soenni]]ete of Kulturele Islam),<ref>{{en}} "Chapter 1: Religious Affiliation". The World’s Muslims: Unity and Diversity. Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 9 Augustus 2012.</ref> minderhede van ongebondes. Histories [[Tengriisme]]
| verwante = Ander [[Turkiese volke]] soos [[Azerbeidjanners]], [[Basjkiriërs]], [[Gagaoesiërs]], [[Karakalpakke]], [[Kasakke]], [[Kirgisiërs]], [[Oeigoere]], [[Tartare]], [[Tsjoewasjiërs]], [[Turke]] en [[Turkmene]]
}}
Die '''Oesbeke''' ([[Oesbekies]]e enkelvoud: ''Oʻzbek'', Ўзбек, اوزبیک; meervoud: ''Oʻzbeklar'', Ўзбеклар) vorm die grootste [[Turkiese volke|Turkiese]] [[etniese groep]] in [[Sentraal-Asië]] en die tweede grootste naas die [[Turke]]. Hulle vorm die titulêre [[nasie]] van [[Oesbekistan]], waar hulle sowat 80% van dié land se bevolking uitmaak, en praat Oesbekies, 'n [[Turkiese tale|Turkiese taal]], as [[moedertaal]].
[[Lêer:Central Asia Ethnic en.svg|duimnael|links|Etniese kaart van [[Sentraal-Asië]]]]
[[Lêer:Uzbek people (4956184285).jpg|duimnael|links|Ou Oesbekse in Oesbekistan]]
[[Lêer:Uzbek in traditional costume.jpg|duimnael|links|'n Oesbek in tradisionele klere, 1840's]]
Naas Oesbeke leef nog klein minderhede soos [[Russe]] (5,5%), [[Tadjiks (volk)|Tadjiks]] (5%), [[Kasakke]] (3%), Karakalpakke (2,5%), [[Tartare]] (1,5%) en ander (7%) in Oesbekistan. Oesbekiese minderhede leef in lande soos [[Afghanistan]] (9%), [[Tadjikistan]] (14%), [[Kirgisië]] (14%), [[Rusland]], [[Kasakstan]] (2,5%), [[Saoedi-Arabië]], [[Turkmenistan]] (6%), [[Pakistan]], [[Turkye]] en die [[Volksrepubliek China]].
Wêreldwyd leef omtrent 30 miljoen Oesbeke, waarvan sowat 24 miljoen in Oesbekistan, 2,8 miljoen in Afghanistan, 1,2 miljoen in Tadjikistan en byna 1 miljoen in Kirgisië. In die Volksrepubliek China behoort die Oesbeke tot een van die 56 amptelik erkende etniese groepe ("nasionaliteite"). Hulle leef veral in die Wes-Chinese outonome gewes van [[Xinjiang]] saam met ander verwante etniese groepe soos [[Oeigoere]], Kasakke en [[Kirgisiërs]].
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn|Uzbeks}}
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Uzbek-people|title=Uzbek|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=25 Januarie 2019}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Etniese groepe in Afghanistan]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Kirgisië]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Noord-Amerika]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Oesbekistan]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Oseanië]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Tadjikistan]]
[[Kategorie:Turkiese volke]]
sd9g6y46lg5y1n2uht3at846hd6cmad
Mongole
0
108585
3373536
3360369
2026-11-17T23:00:02Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373536
wikitext
text/x-wiki
: ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep in Oos-Asië. Vir die taal, sien [[Mongools]], en vir die taalfamilie, sien [[Mongoolse tale]].''
{{Etniese groep
| beeld = <div style="white-space:nowrap;">
[[Lêer:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|x60px]][[Lêer:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|x60px]][[Lêer:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg|x60px]][[Lêer:YesheDorje.jpg|x60px]][[Lêer:Sukhbaatar.jpg|x60px]]<br />[[Lêer:Subudei.jpg|x60px]][[Lêer:Bjambyn Rintschen.jpg|x60px]][[Lêer:Hulagu Khan.jpg|x60px]][[Lêer:Tsedenbal BundesArchiv.jpg|x60px]][[Lêer:Sükhbaataryn Yanjmaa.jpg|x60px]][[Lêer:Sumo May09 Asashoryu.jpg|x60px]][[Lêer:Hakuho 2012 January.JPG|x60px]]
</div>
| onderskrif =
| groep = Mongole
| bevolking = ca. 10 miljoen
| plek = {{vlag|Volksrepubliek China}} 5 981 840<br />
{{vlagland|Mongolië}} 2 921 287<ref>{{cite web|url=http://www.nso.mn/ |title=Монголын үндэсний статистикийн хороо |publisher=National Statistical Office of Mongolia |accessdate=14 November 2013}}</ref><br />
{{vlagland|Rusland}} 647 417<br />
{{vlagland|Suid-Korea}} 34 000<ref>{{en}} {{citation |url=http://english.chosun.com/w21data/html/news/200804/200804240009.html |title='Korean Dream' fills Korean classrooms in Mongolia |periodical=The Chosun Ilbo |date=24 April 2008 |accessdate=6 Februarie 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/20080923234831/http://english.chosun.com:80/w21data/html/news/200804/200804240009.html |archivedate=23 September 2008 |argief-url=https://web.archive.org/web/20080923234831/http://english.chosun.com/w21data/html/news/200804/200804240009.html |argiefdatum=23 September 2008 |besoekdatum= 6 Februarie 2009 }}</ref><br />
{{vlagland|Verenigde State}} 15 000–18 000<ref>{{en}} {{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/02/AR2006070200875.html|title=Mongolians Meld Old, New In Making Arlington Home|work=The Washington Post|last=Bahrampour|first=Tara|date=3 Julie 2006|accessdate=5 September 2007}}</ref><br />
{{vlagland|Kirgisië}} 12 000<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.president.mn/eng/newsCenter/viewNews.php?newsId=697|title=President of Mongoli Received the Kalmyk Citizens of the Kyrgyz|date=8 April 2012|accessdate=15 Maart 2016}}</ref><br />
{{vlagland|Tsjeggië}} 7 515<ref>{{en}} {{citation|periodical=Mongolia Web|title=Latest numbers show 7,500 Mongolians working in Czech Republic|date=19 Februarie 2008|accessdate=4 Oktober 2008|url=http://www.mongolia-web.com/content/view/1630/2/|argief-url=https://web.archive.org/web/20170630063142/http://www.mongolia-web.com/content/view/1630/2/|argiefdatum=30 Junie 2017|besoekdatum= 4 Oktober 2008|url-status=dead}}</ref><br />
{{vlagland|Japan}} 5 401<ref name="toollogo2010.mn">{{en}} [http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Mongolia National Census 2010 Provision Results. National Statistical Office of Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131025083636/http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf |date=25 Oktober 2013 }}</ref><br />
{{vlagland|Kanada}} 5 350<ref>{{en}} [http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=All&B1=All&Custom=&TABID=1 NHS Profile, Canada, 2011]</ref><br />
{{vlagland|Duitsland}} 3 852<ref name="toollogo2010.mn" /><br />
{{vlagland|Verenigde State}} 3 701<ref name="toollogo2010.mn" /><br />
{{vlagland|Frankryk}} 2 859<ref name="toollogo2010.mn" /><br />
{{vlagland|Turkye}} 2 645<ref name="toollogo2010.mn" /><br />
{{vlagland|Kasakstan}} 2 523<ref name="toollogo2010.mn" /><br />
{{vlagland|Oostenryk}} 1 955<ref>{{de}} {{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|title=Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland|date=3 Julie 2014|accessdate=21 Augustus 2014|publisher=Statistik Austria}}</ref><br />
{{vlagland|Maleisië}} 1 500<ref name="toollogo2010.mn" />
| taal = [[Mongools]]
| geloof = Oorwegend [[Tibettaanse Boeddhisme]], agtergrond van [[Sjamanisme]]<ref>{{en}} {{cite book | last1 = National Bureau of Statistics of the People's Republic of China | authorlink1 = National Bureau of Statistics of the People's Republic of China | title = Tabulation of the 2010 Population Census of the People's Republic of China | publisher = China Statistics Press | date = April 2012 | url = http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/indexch.htm | accessdate = 19 Februarie 2013 | isbn = 978-7-5037-6507-0}}</ref><ref>{{en}} [http://www.travelchinaguide.com/intro/nationality/mongolian/ China Mongolian, Mongol Ethnic Minority, Mongols History, Food]</ref><ref>{{en}} [http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-2-mongolian.htm China.org.cn – The Mongolian ethnic minority]</ref><ref>{{en}} [http://www.china.org.cn/english/features/EthnicGroups/136937.htm China.org.cn – The Mongolian Ethnic Group]</ref><br />Minderhede van [[Islam|Soennitiese Islam]], [[Oosters-Ortodokse Kerk]] en [[Protestantisme]].
| verwante = Proto-Mongole, Kitan, Boerjate, Kalmikiërs
}}
Die '''Mongole''' ([[Mongools]]: Монголчууд, [[Lêer:Monggol.svg|17px]], ''Mongolchuud'', [ˈmɔŋ.ɢɔɮ.t͡ʃʊːt]) is 'n [[nasie]] en [[etniese groep]] inheems aan [[Mongolië]] en die [[Volksrepubliek China|Chinese]] outonome gewes van [[Binne-Mongolië]]. Hulle vorm die titulêre nasie van Mongolië en praat Mongools as [[moedertaal]].
[[Lêer:Mongols-map.png|duimnael|links|Gebiede met 'n belangrike Mongoolse bevolking (in rooi). Die oranje lyn toon die grootste uitbreiding van die [[Mongoolse Ryk]] in die laat 13de eeu]]
Wêreldwyd leef omtrent 10 miljoen Mongole, waarvan sowat 6 miljoen in China en sowat 3 miljoen in Mongolië. Daarbenewens leef Mongole veral in die [[Republieke van Rusland|Russiese republieke]] van [[Boerjatië]] en [[Kalmikië]], waar hulle [[Mongoolse tale]] soos [[Boerjaties]] en [[Kalmikies]] praat.
In die Volksrepubliek China behoort die Mongole tot een van die 56 amptelik-erkende etniese groepe ("nasionaliteite"). Hulle leef veral in die Noord-Chinese outonome gewes van Binne-Mongolië aan die grens met Mongolië en 'n kleiner minderheid in die outonome gewes van [[Xinjiang]].
Die Mongoolse stamme is in 1206 eeu deur [[Djengis Khan]] verenig en aansluitend het hy die [[Mongoolse Ryk]] gestig en begin uitbrei.<ref>{{en}} {{cite web | title = Mongolia: Ethnography of Mongolia | url = http://www.britannica.com/eb/article-27420/Mongolia#394579.hook | publisher = [[Encyclopædia Britannica]] | accessdate = 22 Julie 2007}}</ref> Die ryk het onder [[Ögedei Khan]] na [[Sentraal-Europa]] en [[Oos-Asië]] uitgebrei en onder [[Koeblai Khan]] sy grootste uitbreiding bereik. In 1294 is die ryk in vier verskillende khanate verdeel en nadat al die vier ryke ontbind is, het die meeste Mongole na Mongolië teruggekeer. Net in sommige dele van China en Rusland het belangrike groepe van Mongole soos die Boerjate en die Kalmikiërs agtergebly.
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn|Mongols}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Etniese groepe in Europa]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Noord-Amerika]]
[[Kategorie:Etniese groepe in Rusland]]
[[Kategorie:Etniese groepe in die Volksrepubliek China]]
[[Kategorie:Mongole| ]]
2qgy0uvjn02cna5z7y1qk6knpq58gyi
Ruqaiya Sultan Begum
0
109218
3373489
2956586
2026-11-17T19:11:17Z
Reli.htrefhj
218356
/* */
3373489
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Monarg
|naam = Ruqaiya Sultan Begum
|titel = Keiserin van die [[Mogolryk]]
|beeld =
|byskrif =
|dinastie = Timoeriede
|bewind = [[11 Februarie]] [[1556]] – [[27 Oktober]] [[1605]]
|kroning =
|inhuldiging =
|volle naam =
|andertitels =
|geboortedatum = [[1542]]
|geboorteplek = [[Afghanistan]]
|doop =
|sterftedatum = [[19 Januarie]] [[1626]] (op 84)<ref>{{en}} {{cite book|last=[[Gulbadan Begum]], Annette Susannah Beveridge|title=Humayun Nama|year=1902|publisher=Sang-e-Meel Publications|page=274}}</ref>
|sterfteplek = [[Agra]], [[Mogolryk]]
|begraweplek = Tuine van Babur
|begrafnisdatum =
|voorganger =
|erfgenaam =
|opvolgertipe =
|opvolger =
|koninklikelofsang =
|koninklikeleuse =
|koningin =
|gade = [[Akbar die Grote]]
|gadebewind =
|gadevan =
|eggenoot =
|eggenoot 1 =
|eggenoot 2 =
|eggenoot 3 =
|eggenoot 4 =
|eggenoot 5 =
|nakomelinge =
|kinders =
|vader = Hindal Mirza
|moeder = Sultanam Begum
}}
'''Ruqaiya Sultan Begum''' ([[Persies]]/[[Oerdoe]]: {{nastaliq| رقیه سلطان بیگم}}; ook gespel as '''Ruqayya''', '''Ruqayyah''', 1542 - 19 Januarie 1626) was keiserin van die [[Mogolryk]]. Sy was die eerste vrou van keiser [[Akbar die Grote]].<ref>{{cite book|last=Burke|first=S. M.|title=Akbar, the greatest Mogul|year=1989|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers|pages=142}}</ref><ref>{{cite book|last=Lal|first=Ruby|title=Domesticity and power in the early Mughal world|url=https://archive.org/details/domesticitypower0000ruby|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850223|page=[https://archive.org/details/domesticitypower0000ruby/page/205 205]}}</ref><ref name=jah>{{cite book|last=Emperor Jahangir|title=The Jahangirnama : memoirs of Jahangir, Emperor of India|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha|year=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=0195127188|pages=[https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/437 437]|last2=ed. Thackston, annot. |first2= Wheeler M.}}</ref> Sy was ook die langsdienende Mogolkeiserin as gevolg van haar ampstermyn van meer as 49 jaar.
== Lewensgeskiedenis ==
Sy is gebore as 'n Mogolprinses (''Shahzadi'') en was die enigste dogter van die Mogolprins Hindal Mirza. Sy was ook die kleindogter van Keiser [[Babur]], die stigter van die Mogolryk en die eerste Mogolkeiser, asook die niggie van die tweede Mogolkeiser, [[Humayun]].
Sy het 'n deurslaggewende rol gespeel in die onderhandeling van 'n skikking tussen haar man en haar stiefseun, [[Jahangir]], omdat die vader-seun verhouding in die vroeë 17de eeu suur geword het. Dié skikking het uiteindelik gelei tot Jahangir se toetreding na die troon.<ref name="Faruqui4">{{cite book|last=Faruqui|first=Munis D.|title=Princes of the Mughal Empire, 1504-1719|year=2012|url=https://archive.org/details/princesofmughale0000faru|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107022171|page=[https://archive.org/details/princesofmughale0000faru/page/148 148]}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
[[Kategorie:Geboortes in 1542]]
[[Kategorie:Indiese monarge]]
[[Kategorie:Mense in die 16de eeu]]
[[Kategorie:Mense in die 17de eeu]]
[[Kategorie:Sterftes in 1626]]
gzk89lcdslws6a5b09ja131ak50lg34
Mariam-uz-Zamani
0
109224
3373487
2958641
2026-11-17T19:08:17Z
Reli.htrefhj
218356
/* */
3373487
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Monarg
|naam = Mariam-uz-Zamani
|titel = Keiserin van die [[Mogolryk]]
|beeld = [[Lêer:Jodha (Harka) Bai, Mariam-uz-Zamani.png|250px]]
|byskrif = Portret van Mariam-uz-Zamani Begum
|dinastie = Kachwahas van Amer
|bewind = [[6 Februarie]] [[1562]] – [[27 Oktober]] [[1605]]
|kroning =
|inhuldiging =
|volle naam =
|andertitels =
|geboortedatum = {{Geboortedatum|1542|10|1}}
|geboorteplek = Amer, [[Mogolryk]]
|doop =
|sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1542|10|1|1623|5|19}}<ref name="royalark.net">{{cite web |url=http://www.royalark.net/India4/delhi4.htm |title=Timurid Dynasty GENEALOGY delhi4 |author=Christopher Buyers |publisher=Royalark.net |access-date=6 Oktober 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003234228/http://www.royalark.net/India4/delhi4.htm |archive-date= 3 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite book|last=Jahangirnama|title = The Tūzuk-i-Jahāngīrī, Volume 2| year=1909 |publisher=Royal Asiatic Society, London|page=261|editor=Alexander Rogers and Henry Beveridge}}</ref>
|sterfteplek = [[Agra]], Mogolryk<ref>{{en}} {{cite book|last=Jahangir|title=The Tūzuk-i-Jahāngīrī, Volume 2| year=1909 |publisher=Royal Asiatic Society, London|page=261|editor=Rogers en Beveridge}}</ref>
|begraweplek = Graf van Mariam-uz-Zamani, Sikandra, Agra<ref name="royalark.net"/>
|begrafnisdatum =
|voorganger = Bega Begum
|erfgenaam =
|opvolgertipe =
|opvolger = Nur Jahan
|koninklikelofsang =
|koninklikeleuse =
|koningin =
|gade = [[Akbar die Grote]]
|gadebewind =
|gadevan =
|eggenoot =
|eggenoot 1 =
|eggenoot 2 =
|eggenoot 3 =
|eggenoot 4 =
|eggenoot 5 =
|nakomelinge =
|kinders = Hassan, Hussain, Jahangir, Daniyal
|vader = Raja Bharmal
|moeder = Rani Sa Manvati Sahiba
}}
[[Lêer:Mariam's Tomb, Sikandra, Agra.JPG|duimnael|links|Mausoleum van Mariam-uz-Zamani, Sikandra Agra]]
[[Lêer:Maryam Zamani Mosque.JPG|duimnael|links|Die Mariam-uz-Zamani-moskee]]
'''Mariam-uz-Zamani Begum''' ([[Persies]]/[[Oerdoe]]: {{nastaliq|مریم ازامانی بیگم }}, letterlik: "Maria van die Era"), '''Heer Kunwari''', '''Hira Kunwari''' of '''Harka Bai''', ([[1 Oktober]] [[1542]] - [[19 Mei]] [[1623]]) was keiserin van die [[Mogolryk]]. Sy was die eerste Hoof Rajput vrou van keiser [[Akbar die Grote]], en die moeder van die volgende Mogolkeiser, [[Jahangir]] sowel as die grootmoeder van die Mogolkeiser [[Sjah Jahan]].<ref name = Eraly1>{{cite book| last = Eraly| first = Abraham| title = Emperors of the Peacock Throne, The Saga of the Great Mughals| url = https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral| publisher = Penguin Books India| year = 2000| ISBN = 0141001437}}</ref><ref name="Lal 2005 170">{{cite book|last=Lal|first=Ruby|title=Domesticity and power in the early Mughal world|url=https://archive.org/details/domesticitypower0000ruby|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850223|page=[https://archive.org/details/domesticitypower0000ruby/page/170 170]}}</ref><ref name=Metcalf1>{{cite book|last=Metcalf |first=Barbara, Thomas|title=A Concise History of Modern India|url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000metc_s2n2 |year=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86362-9|page=[https://archive.org/details/concisehistoryof0000metc_s2n2/page/17 17]}}</ref><ref name="delhi5">{{cite web |url=http://www.royalark.net/India4/delhi5.htm |title=Timurid Dynasty GENEALOGY delhi5 |author=Christopher Buyers |publisher=Royalark.net |access-date=6 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027165229/http://www.royalark.net/India4/delhi5.htm |archive-date=27 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
Tydens die bewind van die Mogolkeiser [[Akbar die Grote]] en ook tydens haar seun keiser Jahangir se regering word Mariam-uz-Zamani dikwels as die '''Koningin Moeder van Hindustan''' aangehaal.<ref>{{cite book|last=Milford |first=Humphrey |title=Early Travels In India By William Foster, |year=1921|publisher=Oxford University Press|page=203}}</ref><ref>{{cite book|last=Ahmed|first=Nazeer|title=Islam in Global History: Volume Two|year=2000|publisher=Xlibris Corporation|isbn=0-7388-5965-6|page=51}}</ref> Sy was die langsdienende Hindoeïstiese Mogolkeiserin met 'n ampstermyn van 6 Februarie 1562 tot 27 Oktober 1605, meer as 43 jaar.
Haar huwelik met Akbar het tot 'n geleidelike verskuiwing in die Mogolse godsdienstige en sosiale beleid gelei.<ref>{{cite book|last=Giri |first=S.Satyanand |title=Akbar|year=2009|publisher=Trafford Publishing, Victoria, B.C., Canada|isbn=978-1-4269-1561-1|page=117}}</ref> Akbar se huwelik met Rajkumari Heer Kunwari was 'n baie belangrike gebeurtenis in die Mogolgeskiedenis. Sy word allerweë beskou in die moderne Indiese historiografie as 'n voorbeeld van Akbar en die Mogolse verdraagsaamheid van godsdienstige verskille en hul inklusiewe beleide binne 'n groeiende multi-etniese en multi-denominasionele ryk.<ref>{{cite book|last=Smith|first=B.G.|title=The Oxford Encyclopedia of Women in World History: 4 Volume Set|year=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-019-514890-9|page=656}}</ref>
== Familie ==
Heer Kunwari (ook bekend as Harka bai) is as 'n Rajputprinses (Rajkumari) gebore en was die oudste dogter van Raja Bharmal,<ref name="2008_Rediff_Really_Exist7">{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2008/feb/06jodha.htm |title=Did Jodhabai really exist? |author=Syed Firdaus Ashraf |publisher=Rediff.com |date=5 Februarie 2008 |access-date=15 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417063637/https://www.rediff.com/movies/2008/feb/06jodha.htm |archive-date=17 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name = Smith1>{{cite book| last = Smith| first = Vincent Arthur| title = Akbar the Great Mogul| url = https://archive.org/details/akbargreatmogul100smituoft| publisher = Oxford, Clarendon Press| year = 1917| ISBN = 0895634716| page = [https://archive.org/details/akbargreatmogul100smituoft/page/60 58]}}</ref><ref name = Eraly2>{{cite book| last = Eraly| first = Abraham| title = Emperors of the Peacock Throne, The Saga of the Great Mughals| url = https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral| publisher = Penguin Books India| year = 2000| ISBN = 0141001437| page = [https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral/page/136 136]}}</ref><ref name=Metcalf>{{cite book|last=Metcalf|first=Barbara, Thomas|title=A Concise History of Modern India|url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000metc_s2n2|year=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86362-9|page=[https://archive.org/details/concisehistoryof0000metc_s2n2/page/17 17]}}</ref> van Amer (hedendaagse [[Jaipur]]). Sy was die kleindogter van Raja Prithvi Singh van Amer. Rajkumari Heer Kunwari was ook die suster van Raja Bhagwan Das van Amer, en die tante van Raja Man Singh ek van Amer,<ref name = Smith2>{{cite book| last = Smith| first = Vincent Arthur| title = Akbar the Great Mughal | publisher = Oxford, Clarendon Press| year = 1917| ISBN = 0895634716| page = 58}}</ref> wat later een van die nege juwele (Navaratnas) in die hof van Akbar geword het.
== Religie ==
Akbar het Hindoeïstiese neigings ontwikkel en hy het sy Hindoevrou toegelaat om gebruiklike Hindoerituele in die Mogolse koninklike paleis uit te voer.<ref name="Eraly5">{{cite book| last = Eraly| first = Abraham| title = Emperors of the Peacock Throne, The Saga of the Great Mughals| url = https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral| publisher = Penguin Books India| year = 2000| ISBN = 0141001437| page = [https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral/page/136 136]}}</ref><ref name = Agrawal>{{cite book| last = Agrawal| first = Ashvini| title = Studies in Mughal History| publisher = Motilal Banarsidass Publications| year = 1983| ISBN = 9788120823266| page = 126}}</ref> In teenstelling met die gewone praktyk van die sultans, Akbar het sy vrou toegelaat om 'n Hindoe te bly en 'n Hindoetempel in die koninklike paleis te handhaaf. Hy het selfs in die Puja's (Hindoe-gebede) van sy vrou deelgeneem.<ref name = Eraly5>{{cite book| last = Eraly| first = Abraham| title = Emperors of the Peacock Throne, The Saga of the Great Mughals| url = https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral| publisher = Penguin Books India| year = 2000| ISBN = 0141001437| page = [https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral/page/136 136]}}</ref> Mariam-uz-Zamani was 'n aanhanger van die Hindoegod [[Krishna]] en haar paleis was versier met skilderye van Krishna.
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn}}
[[Kategorie:Geboortes in 1542]]
[[Kategorie:Indiese monarge]]
[[Kategorie:Sterftes in 1623]]
h1ma8ani4hta02577eh6yq6uqhpqhzr
3373490
3373487
2026-11-17T19:15:06Z
Reli.htrefhj
218356
3373490
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Monarg
|naam = Mariam-uz-Zamani
|titel = Keiserin van die [[Mogolryk]]
|beeld = [[Lêer:Jodha (Harka) Bai, Mariam-uz-Zamani.png|250px]]
|byskrif = Portret van Mariam-uz-Zamani Begum
|dinastie = Kachwahas van Amer
|bewind = [[6 Februarie]] [[1562]] – [[27 Oktober]] [[1605]]
|kroning =
|inhuldiging =
|volle naam =
|andertitels =
|geboortedatum = {{Geboortedatum|1542|10|1}}
|geboorteplek = Amer, [[Mogolryk]]
|doop =
|sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1542|10|1|1623|5|19}}<ref name="royalark.net">{{cite web |url=http://www.royalark.net/India4/delhi4.htm |title=Timurid Dynasty GENEALOGY delhi4 |author=Christopher Buyers |publisher=Royalark.net |access-date=6 Oktober 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003234228/http://www.royalark.net/India4/delhi4.htm |archive-date= 3 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite book|last=Jahangirnama|title = The Tūzuk-i-Jahāngīrī, Volume 2| year=1909 |publisher=Royal Asiatic Society, London|page=261|editor=Alexander Rogers and Henry Beveridge}}</ref>
|sterfteplek = [[Agra]], Mogolryk<ref>{{en}} {{cite book|last=Jahangir|title=The Tūzuk-i-Jahāngīrī, Volume 2| year=1909 |publisher=Royal Asiatic Society, London|page=261|editor=Rogers en Beveridge}}</ref>
|begraweplek = Graf van Mariam-uz-Zamani, Sikandra, Agra<ref name="royalark.net"/>
|begrafnisdatum =
|voorganger = Bega Begum
|erfgenaam =
|opvolgertipe =
|opvolger = Nur Jahan
|koninklikelofsang =
|koninklikeleuse =
|koningin =
|gade = [[Akbar die Grote]]
|gadebewind =
|gadevan =
|eggenoot =
|eggenoot 1 =
|eggenoot 2 =
|eggenoot 3 =
|eggenoot 4 =
|eggenoot 5 =
|nakomelinge =
|kinders = Fatima Banu Begum<br />Hassan Mirza<br />Hussain Mirza<br />Abbas Mirza<br />[[Jahangir]]<br />[[Daniyal Mirza]]<br />Firuza Sultan Begum
|vader = Raja Bharmal
|moeder = Rani Sa Manvati Sahiba
}}
[[Lêer:Mariam's Tomb, Sikandra, Agra.JPG|duimnael|links|Mausoleum van Mariam-uz-Zamani, Sikandra Agra]]
[[Lêer:Maryam Zamani Mosque.JPG|duimnael|links|Die Mariam-uz-Zamani-moskee]]
'''Mariam-uz-Zamani Begum''' ([[Persies]]/[[Oerdoe]]: {{nastaliq|مريمالزمانی بیگم }}, letterlik: "Maria van die Era"), '''Heer Kunwari''', '''Hira Kunwari''' of '''Harka Bai''', ([[1 Oktober]] [[1542]] - [[19 Mei]] [[1623]]) was keiserin van die [[Mogolryk]]. Sy was die eerste Hoof Rajput vrou van keiser [[Akbar die Grote]], en die moeder van die volgende Mogolkeiser, [[Jahangir]] sowel as die grootmoeder van die Mogolkeiser [[Sjah Jahan]].<ref name = Eraly1>{{cite book| last = Eraly| first = Abraham| title = Emperors of the Peacock Throne, The Saga of the Great Mughals| url = https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral| publisher = Penguin Books India| year = 2000| ISBN = 0141001437}}</ref><ref name="Lal 2005 170">{{cite book|last=Lal|first=Ruby|title=Domesticity and power in the early Mughal world|url=https://archive.org/details/domesticitypower0000ruby|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850223|page=[https://archive.org/details/domesticitypower0000ruby/page/170 170]}}</ref><ref name=Metcalf1>{{cite book|last=Metcalf |first=Barbara, Thomas|title=A Concise History of Modern India|url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000metc_s2n2 |year=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86362-9|page=[https://archive.org/details/concisehistoryof0000metc_s2n2/page/17 17]}}</ref><ref name="delhi5">{{cite web |url=http://www.royalark.net/India4/delhi5.htm |title=Timurid Dynasty GENEALOGY delhi5 |author=Christopher Buyers |publisher=Royalark.net |access-date=6 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027165229/http://www.royalark.net/India4/delhi5.htm |archive-date=27 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
Tydens die bewind van die Mogolkeiser [[Akbar die Grote]] en ook tydens haar seun keiser Jahangir se regering word Mariam-uz-Zamani dikwels as die '''Koningin Moeder van Hindustan''' aangehaal.<ref>{{cite book|last=Milford |first=Humphrey |title=Early Travels In India By William Foster, |year=1921|publisher=Oxford University Press|page=203}}</ref><ref>{{cite book|last=Ahmed|first=Nazeer|title=Islam in Global History: Volume Two|year=2000|publisher=Xlibris Corporation|isbn=0-7388-5965-6|page=51}}</ref> Sy was die langsdienende Hindoeïstiese Mogolkeiserin met 'n ampstermyn van 6 Februarie 1562 tot 27 Oktober 1605, meer as 43 jaar.
Haar huwelik met Akbar het tot 'n geleidelike verskuiwing in die Mogolse godsdienstige en sosiale beleid gelei.<ref>{{cite book|last=Giri |first=S.Satyanand |title=Akbar|year=2009|publisher=Trafford Publishing, Victoria, B.C., Canada|isbn=978-1-4269-1561-1|page=117}}</ref> Akbar se huwelik met Rajkumari Heer Kunwari was 'n baie belangrike gebeurtenis in die Mogolgeskiedenis. Sy word allerweë beskou in die moderne Indiese historiografie as 'n voorbeeld van Akbar en die Mogolse verdraagsaamheid van godsdienstige verskille en hul inklusiewe beleide binne 'n groeiende multi-etniese en multi-denominasionele ryk.<ref>{{cite book|last=Smith|first=B.G.|title=The Oxford Encyclopedia of Women in World History: 4 Volume Set|year=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-019-514890-9|page=656}}</ref>
== Familie ==
Heer Kunwari (ook bekend as Harka bai) is as 'n Rajputprinses (Rajkumari) gebore en was die oudste dogter van Raja Bharmal,<ref name="2008_Rediff_Really_Exist7">{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2008/feb/06jodha.htm |title=Did Jodhabai really exist? |author=Syed Firdaus Ashraf |publisher=Rediff.com |date=5 Februarie 2008 |access-date=15 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417063637/https://www.rediff.com/movies/2008/feb/06jodha.htm |archive-date=17 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name = Smith1>{{cite book| last = Smith| first = Vincent Arthur| title = Akbar the Great Mogul| url = https://archive.org/details/akbargreatmogul100smituoft| publisher = Oxford, Clarendon Press| year = 1917| ISBN = 0895634716| page = [https://archive.org/details/akbargreatmogul100smituoft/page/60 58]}}</ref><ref name = Eraly2>{{cite book| last = Eraly| first = Abraham| title = Emperors of the Peacock Throne, The Saga of the Great Mughals| url = https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral| publisher = Penguin Books India| year = 2000| ISBN = 0141001437| page = [https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral/page/136 136]}}</ref><ref name=Metcalf>{{cite book|last=Metcalf|first=Barbara, Thomas|title=A Concise History of Modern India|url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000metc_s2n2|year=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86362-9|page=[https://archive.org/details/concisehistoryof0000metc_s2n2/page/17 17]}}</ref> van Amer (hedendaagse [[Jaipur]]). Sy was die kleindogter van Raja Prithvi Singh van Amer. Rajkumari Heer Kunwari was ook die suster van Raja Bhagwan Das van Amer, en die tante van Raja Man Singh ek van Amer,<ref name = Smith2>{{cite book| last = Smith| first = Vincent Arthur| title = Akbar the Great Mughal | publisher = Oxford, Clarendon Press| year = 1917| ISBN = 0895634716| page = 58}}</ref> wat later een van die nege juwele (Navaratnas) in die hof van Akbar geword het.
== Religie ==
Akbar het Hindoeïstiese neigings ontwikkel en hy het sy Hindoevrou toegelaat om gebruiklike Hindoerituele in die Mogolse koninklike paleis uit te voer.<ref name="Eraly5">{{cite book| last = Eraly| first = Abraham| title = Emperors of the Peacock Throne, The Saga of the Great Mughals| url = https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral| publisher = Penguin Books India| year = 2000| ISBN = 0141001437| page = [https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral/page/136 136]}}</ref><ref name = Agrawal>{{cite book| last = Agrawal| first = Ashvini| title = Studies in Mughal History| publisher = Motilal Banarsidass Publications| year = 1983| ISBN = 9788120823266| page = 126}}</ref> In teenstelling met die gewone praktyk van die sultans, Akbar het sy vrou toegelaat om 'n Hindoe te bly en 'n Hindoetempel in die koninklike paleis te handhaaf. Hy het selfs in die Puja's (Hindoe-gebede) van sy vrou deelgeneem.<ref name = Eraly5>{{cite book| last = Eraly| first = Abraham| title = Emperors of the Peacock Throne, The Saga of the Great Mughals| url = https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral| publisher = Penguin Books India| year = 2000| ISBN = 0141001437| page = [https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral/page/136 136]}}</ref> Mariam-uz-Zamani was 'n aanhanger van die Hindoegod [[Krishna]] en haar paleis was versier met skilderye van Krishna.
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn}}
[[Kategorie:Geboortes in 1542]]
[[Kategorie:Indiese monarge]]
[[Kategorie:Sterftes in 1623]]
puyt9g181h3yp0sszjnfytj8ddsittf
NCIS
0
112107
3373566
3362149
2026-11-18T03:04:05Z
Stephan1000000
111471
513
3373566
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Televisiereeks
| reeksnaam = NCIS
| beeld = [[Lêer:NCIS (TV series) logo 2.jpg]]
| onderskrif =
| reeksnaam_2 =
| genre = Aksie<ref>{{cite web |title=About |url=http://www.cbs.com/shows/ncis/about/ |publisher=CBS |access-date=9 Julie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200426150038/https://www.cbs.com/shows/ncis/about/ |archive-date=26 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />drama<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.thefutoncritic.com/showatch.aspx?id=ncis&view=listings|title=Shows A-Z – ncis on cbs|work=the Futon Critic|accessdate=9 Julie 2016|publisher=Futon Media}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
| formaat =
| skepper = Donald P. Bellisario<br />Don McGill
| ontwikkelaar =
| skrywer =
| regisseur =
| kreatiewe regisseur =
| aanbieder =
| rolverdeling = [[Mark Harmon]]<br />[[Sasha Alexander]]<br />[[Michael Weatherly]]<br />[[Pauley Perrette]]<br />[[David McCallum]]<br />[[Sean Murray (akteur)|Sean Murray]]<br />[[Cote de Pablo|Coté de Pablo]]<br />[[Lauren Holly]]<br />[[Rocky Carroll]]<br />[[Brian Dietzen]]<br />[[Emily Wickersham]]
| beoordelaars =
| stemme =
| verteller =
| temamusiekkomponis = Numeriklab
| openingstema = ''NCIS Theme''
| afsluitingstema = ''NCIS Theme''
| komponis = Joseph Conlan<br />Brian Kirk
| oorsprongsland = {{vlagland|Verenigde State}}
| taal = [[Engels]]
| aantal_seisoene = 24
| aantal_episodes = 513
| episodelys =
| uitvoerende_vervaardiger = Donald P. Bellisario<br />Gary Glasberg<br />Shane Brennan <small>(2007–15)</small><br />Chas. Floyd Johnson<br />Mark Horowitz<br />Mark Harmon<br />Frank Cardea<br />George Schenck
| vervaardiger = David Bellisario<br />Avery C. Drewe
| redigeerder =
| lokasie =
| kinematografie = Billy Webb
| kamera =
| looptydperk = 42–44 minute
| maatskappy = Belisarius Productions<br />Paramount Network Television (2003–06)<br />CBS Paramount Network Television (2006–09)<br />CBS Television Studios (2009–present)
| verspreider = CBS Television Distribution
| netwerk = CBS
| beeldformaat = 480i (SDTV)<br />1080i (HDTV)
| klankformaat = Dolby Digital 5.1 stereo met klankbeskrywings op sekondêre klank (SAP op analoog)
| eerste_lopie = 23 September 2003 – ''hede''
| eerste_uitsending =
| laaste_uitsending =
| status =
| voorafgegaan_deur = JAG
| opgevolg_deur = NCIS: Los Angeles
| verwant = ''JAG''<br />''NCIS: Los Angeles''<br />''NCIS: New Orleans''
| webwerf = http://www.cbs.com/shows/ncis/
| produksiewebwerf =
}}
[[Lêer:Mark Harmon 1 edit1.jpg|duimnael|links|upright|[[Mark Harmon]]]]
[[Lêer:Michael Weatherly (19 September 2008) 7.jpg|duimnael|links|upright|[[Michael Weatherly]]]]
[[Lêer:Pauley Perrette (18 October 2009).jpg|duimnael|links|upright|[[Pauley Perrette]]]]
'''''NCIS''''' is 'n Amerikaanse misdaad- en dramareeks. Hierdie TV-reeks volg die doen en late van die Amerikaanse Vlootspeurdiens (''Naval Criminal Investigative Service''), 'n regeringsorganisasie wat kriminele aktiwiteite rakende die [[Amerikaanse Vloot]] ondersoek. Die storie is deur Donald Bellisario geskryf en deur [[CBS]] vervaardig. Dit is deur 'n reeks genaamd JAG voorafgegaan en is later met ''NCIS: Los Angeles'' opgevolg.
In episode 22 van seisoen 10 word genoem dat [[Afrikaans]] 'n amptelike taal van [[Suid-Afrika]] is. Een van die karakters, Duckie, verklaar dat hy by die [[Universiteit van Pretoria]] gedoseer het, waar die studente hom prof. Eend gedoop het. Toe hy vir 'n Afrikaanse amptenaar "baie dankie" sê, interpreteer sy kollega dit as "''buy a donkey''". 'n Leidraad in 'n ondersoek, "See Reisiger 19", word met behulp van 'n vertaalprogram van Afrikaans in [[Engels]] as "''Sea Voyager''" vertaal, die naam van 'n vragskip wat na [[Kaapstad]] onderweg was, en waarop die laaste tonele van die episode afspeel.
== Rolverdeling ==
* [[Mark Harmon]] as Leroy Jethro Gibbs (spesiale agent en spanleier)
* [[Michael Weatherly]] as Antony DiNozzo (spesiale agent)
* [[Sasha Alexander]] as Caitlin "Kate" Todd (spesiale agent)
* [[Cote de Pablo]] as Ziva David (aanvanklik 'n [[Mossad]]-verbindingsoffisier, later 'n spesiale agent)
* [[Sean Murray (akteur)|Sean Murray]] as Timothy "Tim" McGee (spesiale agent)
* [[David McCallum]] as Donald "Ducky" Mallard (patoloog)
* [[Pauley Perrette]] as Abigail "Abby" Sciuto (forensiese deskundige)
* [[Lauren Holly]] as Jenniffer "Jenny" Shepard (direkteur)
* [[Rocky Carroll]] as Leon Vance (direkteur)
* [[Brian Dietzen]] as Jimmy Palmer (Ducky se assistent)
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn|NCIS (TV series)}}
* [http://www.cbs.com/primetime/ncis/ Amptelike tuisblad]
* {{IMDb title|0364845}}
* {{AllMovie titel|295554}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Amerikaanse televisiereekse]]
lx6k2h7zxqgyll5t4c1tjjmlu1jrv45
Pieter Wenning
0
112284
3373485
3373392
2026-11-17T19:06:45Z
Taksen
71398
/* Jeug en opleiding */
3373485
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|220px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Wenning het in Nederland grootgeword en in 1905 met sy gesin na Suid-Afrika verhuis om by J.H. de Bussy se boekhandel in [[Pretoria]] te werk.<ref>[https://www.christies.com/en/lot/lot-5167288 ''Pieter Willem Frederik Wenning, Cottages at Claremont''], Christie's.</ref> In Pretoria het hy ook as beëdigde tolk gewerk.<ref name="LoesWenning">Loes Wenning, [https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2010-05-01/edition/null/page/24 “Heerke en Johannes Wenning, Leeuwarder heraldici van faam”], ''Leovardia'', Mei 2010, ble. 22–26.</ref> Hy het reeds in Nederland geskilder. In 1916 het [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsliefhebbers geld beskikbaar gestel sodat hy drie maande lank in die Kaap kon skilder.<ref>D.C. Boonzaaier, [https://www.dbnl.org/tekst/_nuw001192901_01/_nuw001192901_01_0062.php “Peter Wenning. Herinnerings van ’n intieme vriend”], ''Die Nuwe Brandwag'', 1929, ble. 226–228.</ref> Wenning het van sy skilderye weggegee aan mense wat sy werk waardeer het.
== Lewensloop ==
=== Jeug en opleiding ===
Pieter Willem Frederik Wenning is in [[Den Haag]] gebore as die oudste seun van Heerke Wenning en Elisabetha Neukirchen. Sy vader was daar hofleweransier aan prins Hendrik, ’n broer van koning Willem III. Toe Pieter vyf jaar oud was, het die gesin na [[Leeuwarden]] verhuis, waar hulle in die Westerstraat 12 gewoon het. Heerke het aanvanklik as tekenaar by die kadaster gewerk en later as skoolopsigter by die Rijks Hogere Burgerschool aan die Zaailand. Hy was ook ’n heraldikus. In 1897 het die provinsiale bestuur sy verslag oor die [[Friesland|Friese]] vlag aanvaar.<ref name="LoesWenning" />
: Pieter se oom Johannes Wenning het wapens vir J.B. Rietstap se ''Wapenboek van den Nederlandschen adel'' geteken.<ref>J.B. Rietstap, [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.782860370.html/wapenboek-van-den-nederlandschen-adel-met-genealogische-en-heraldische/ ''Wapenboek van den Nederlandschen adel met genealogische en heraldische aanteekeningen''], Groningen, J.B. Wolters, 1883. Die biblioteekkatalogus skryf die tekeninge aan J. Wenning Yz. toe.</ref> Johannes se seun [[:fy:Ype Wenning|Ype Wenning]] het ook ’n skilder geword.<ref name="LoesWenning" />
Pieter het die Rijks Hogere Burgerschool bygewoon waar sy vader gewerk het. Hy het in tale en tekenkuns uitgeblink. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het sy talent raakgesien en hom aan die werk van eietydse skilders bekendgestel. Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner het ’n blywende invloed op sy skilderkuns gehad.
=== Spoorwegloopbaan en huwelik ===
Ná skool het Wenning as klerk by die [[:nl:Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij|HIJSM]] in Amsterdam begin werk.<ref name=Harco>{{cite book|last=Wenning|first=Harco|title=My Father|year=1976|publisher=Howard Timmins|location=Cape Town|isbn=978-0-86978-131-9|url=https://openlibrary.org/works/OL6947025W/My_father}}</ref> Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom gou bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg. Vir sy werk het hy na [[Engeland]], [[Skotland]], [[Frankryk]], [[Switserland]] en [[Duitsland]] gereis. Hy het ook ’n administratiewe pos in Zaandam beklee en van sy skilderye in die portiershuisie by die stasie uitgestal en verkoop. In 1903 het hy uit solidariteit met spoorwegwerkers aan ’n [[:en:Railroad strikes of 1903 in the Netherlands|staking]] deelgeneem. Die spoorwegmaatskappy het hom daarna ontslaan.<ref>Stadsarchief Amsterdam, ''Overgenomen delen'', archief 5416, inventarisnr. 131.</ref>
In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
=== Pretoria en Johannesburg ===
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma [[HAUM|J.H. de Bussy en Kie.]], boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen.<ref name=Lippy>{{cite book|title=Wenning|year=1949|publisher=Unie-Volkspers, Beperk|location=Cape Town|url=https://openlibrary.org/works/OL16419899W/Wenning|author=Lipshitz, Lippy I.|author2=Boonzaier, Gregoire}}</ref> Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|220px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel Johannesburg impressions. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “Kunst in Zuid-Afrika”, in Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913), het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.
=== Die Kaapse jare ===
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|220px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
=== Laaste jare ===
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|220px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Verwysings ==
{{Reflist}}
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
6x2hh58v9mc0s5g6fnhdag75apr6m5x
3373486
3373485
2026-11-17T19:08:10Z
Taksen
71398
/* Spoorwegloopbaan en huwelik */lf, ~unlinked
3373486
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|220px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Wenning het in Nederland grootgeword en in 1905 met sy gesin na Suid-Afrika verhuis om by J.H. de Bussy se boekhandel in [[Pretoria]] te werk.<ref>[https://www.christies.com/en/lot/lot-5167288 ''Pieter Willem Frederik Wenning, Cottages at Claremont''], Christie's.</ref> In Pretoria het hy ook as beëdigde tolk gewerk.<ref name="LoesWenning">Loes Wenning, [https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2010-05-01/edition/null/page/24 “Heerke en Johannes Wenning, Leeuwarder heraldici van faam”], ''Leovardia'', Mei 2010, ble. 22–26.</ref> Hy het reeds in Nederland geskilder. In 1916 het [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsliefhebbers geld beskikbaar gestel sodat hy drie maande lank in die Kaap kon skilder.<ref>D.C. Boonzaaier, [https://www.dbnl.org/tekst/_nuw001192901_01/_nuw001192901_01_0062.php “Peter Wenning. Herinnerings van ’n intieme vriend”], ''Die Nuwe Brandwag'', 1929, ble. 226–228.</ref> Wenning het van sy skilderye weggegee aan mense wat sy werk waardeer het.
== Lewensloop ==
=== Jeug en opleiding ===
Pieter Willem Frederik Wenning is in [[Den Haag]] gebore as die oudste seun van Heerke Wenning en Elisabetha Neukirchen. Sy vader was daar hofleweransier aan prins Hendrik, ’n broer van koning Willem III. Toe Pieter vyf jaar oud was, het die gesin na [[Leeuwarden]] verhuis, waar hulle in die Westerstraat 12 gewoon het. Heerke het aanvanklik as tekenaar by die kadaster gewerk en later as skoolopsigter by die Rijks Hogere Burgerschool aan die Zaailand. Hy was ook ’n heraldikus. In 1897 het die provinsiale bestuur sy verslag oor die [[Friesland|Friese]] vlag aanvaar.<ref name="LoesWenning" />
: Pieter se oom Johannes Wenning het wapens vir J.B. Rietstap se ''Wapenboek van den Nederlandschen adel'' geteken.<ref>J.B. Rietstap, [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.782860370.html/wapenboek-van-den-nederlandschen-adel-met-genealogische-en-heraldische/ ''Wapenboek van den Nederlandschen adel met genealogische en heraldische aanteekeningen''], Groningen, J.B. Wolters, 1883. Die biblioteekkatalogus skryf die tekeninge aan J. Wenning Yz. toe.</ref> Johannes se seun [[:fy:Ype Wenning|Ype Wenning]] het ook ’n skilder geword.<ref name="LoesWenning" />
Pieter het die Rijks Hogere Burgerschool bygewoon waar sy vader gewerk het. Hy het in tale en tekenkuns uitgeblink. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het sy talent raakgesien en hom aan die werk van eietydse skilders bekendgestel. Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner het ’n blywende invloed op sy skilderkuns gehad.
=== Spoorwegloopbaan en huwelik ===
Ná skool het Wenning as klerk by die [[:nl:Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij|HIJSM]] in Amsterdam begin werk.<ref name=Harco>{{cite book|last=Wenning|first=Harco|title=My Father|year=1976|publisher=Howard Timmins|location=Cape Town|isbn=978-0-86978-131-9|url=https://openlibrary.org/works/OL6947025W/My_father}}</ref> Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom gou bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg. Vir sy werk het hy na Engeland, Skotland, Frankryk, Switserland en Duitsland gereis. Hy het ook ’n administratiewe pos in [[Zaandam]] beklee en van sy skilderye in die portiershuisie by die stasie uitgestal en verkoop. In 1903 het hy uit solidariteit met spoorwegwerkers aan ’n [[:en:Railroad strikes of 1903 in the Netherlands|staking]] deelgeneem. Die spoorwegmaatskappy het hom daarna ontslaan.<ref>Stadsarchief Amsterdam, ''Overgenomen delen'', archief 5416, inventarisnr. 131.</ref>
: In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
=== Pretoria en Johannesburg ===
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma [[HAUM|J.H. de Bussy en Kie.]], boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen.<ref name=Lippy>{{cite book|title=Wenning|year=1949|publisher=Unie-Volkspers, Beperk|location=Cape Town|url=https://openlibrary.org/works/OL16419899W/Wenning|author=Lipshitz, Lippy I.|author2=Boonzaier, Gregoire}}</ref> Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|220px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel Johannesburg impressions. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “Kunst in Zuid-Afrika”, in Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913), het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.
=== Die Kaapse jare ===
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|220px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
=== Laaste jare ===
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|220px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Verwysings ==
{{Reflist}}
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
sgf8izj4olwehyan6miviehx8qeu90u
3373488
3373486
2026-11-17T19:09:52Z
Taksen
71398
/* Spoorwegloopbaan en huwelik */
3373488
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|220px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Wenning het in Nederland grootgeword en in 1905 met sy gesin na Suid-Afrika verhuis om by J.H. de Bussy se boekhandel in [[Pretoria]] te werk.<ref>[https://www.christies.com/en/lot/lot-5167288 ''Pieter Willem Frederik Wenning, Cottages at Claremont''], Christie's.</ref> In Pretoria het hy ook as beëdigde tolk gewerk.<ref name="LoesWenning">Loes Wenning, [https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2010-05-01/edition/null/page/24 “Heerke en Johannes Wenning, Leeuwarder heraldici van faam”], ''Leovardia'', Mei 2010, ble. 22–26.</ref> Hy het reeds in Nederland geskilder. In 1916 het [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsliefhebbers geld beskikbaar gestel sodat hy drie maande lank in die Kaap kon skilder.<ref>D.C. Boonzaaier, [https://www.dbnl.org/tekst/_nuw001192901_01/_nuw001192901_01_0062.php “Peter Wenning. Herinnerings van ’n intieme vriend”], ''Die Nuwe Brandwag'', 1929, ble. 226–228.</ref> Wenning het van sy skilderye weggegee aan mense wat sy werk waardeer het.
== Lewensloop ==
=== Jeug en opleiding ===
Pieter Willem Frederik Wenning is in [[Den Haag]] gebore as die oudste seun van Heerke Wenning en Elisabetha Neukirchen. Sy vader was daar hofleweransier aan prins Hendrik, ’n broer van koning Willem III. Toe Pieter vyf jaar oud was, het die gesin na [[Leeuwarden]] verhuis, waar hulle in die Westerstraat 12 gewoon het. Heerke het aanvanklik as tekenaar by die kadaster gewerk en later as skoolopsigter by die Rijks Hogere Burgerschool aan die Zaailand. Hy was ook ’n heraldikus. In 1897 het die provinsiale bestuur sy verslag oor die [[Friesland|Friese]] vlag aanvaar.<ref name="LoesWenning" />
: Pieter se oom Johannes Wenning het wapens vir J.B. Rietstap se ''Wapenboek van den Nederlandschen adel'' geteken.<ref>J.B. Rietstap, [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.782860370.html/wapenboek-van-den-nederlandschen-adel-met-genealogische-en-heraldische/ ''Wapenboek van den Nederlandschen adel met genealogische en heraldische aanteekeningen''], Groningen, J.B. Wolters, 1883. Die biblioteekkatalogus skryf die tekeninge aan J. Wenning Yz. toe.</ref> Johannes se seun [[:fy:Ype Wenning|Ype Wenning]] het ook ’n skilder geword.<ref name="LoesWenning" />
Pieter het die Rijks Hogere Burgerschool bygewoon waar sy vader gewerk het. Hy het in tale en tekenkuns uitgeblink. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het sy talent raakgesien en hom aan die werk van eietydse skilders bekendgestel. Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner het ’n blywende invloed op sy skilderkuns gehad.
=== Spoorwegloopbaan en huwelik ===
Ná skool het Wenning as klerk by die [[:nl:Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij|HIJSM]] in Amsterdam begin werk.<ref name=Harco>{{cite book|last=Wenning|first=Harco|title=My Father|year=1976|publisher=Howard Timmins|location=Cape Town|isbn=978-0-86978-131-9|url=https://openlibrary.org/works/OL6947025W/My_father}}</ref> Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom gou bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg. Vir sy werk het hy na Engeland, Skotland, Frankryk, Switserland en Duitsland gereis. Hy het ook ’n administratiewe pos in Zaandam beklee en van sy skilderye in die portiershuisie by die stasie uitgestal en verkoop. In 1903 het hy uit solidariteit met spoorwegwerkers aan ’n [[:en:Railroad strikes of 1903 in the Netherlands|staking]] deelgeneem. Die spoorwegmaatskappy het hom daarna ontslaan.<ref>Stadsarchief Amsterdam, ''Overgenomen delen'', archief 5416, inventarisnr. 131.</ref>
: In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
=== Pretoria en Johannesburg ===
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma [[HAUM|J.H. de Bussy en Kie.]], boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen.<ref name=Lippy>{{cite book|title=Wenning|year=1949|publisher=Unie-Volkspers, Beperk|location=Cape Town|url=https://openlibrary.org/works/OL16419899W/Wenning|author=Lipshitz, Lippy I.|author2=Boonzaier, Gregoire}}</ref> Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|220px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel Johannesburg impressions. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “Kunst in Zuid-Afrika”, in Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913), het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.
=== Die Kaapse jare ===
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|220px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
=== Laaste jare ===
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|220px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Verwysings ==
{{Reflist}}
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
plfcm9zm7ygtkk1zwf2rrbfemnzm3e8
3373492
3373488
2026-11-17T19:21:29Z
Taksen
71398
/* Spoorwegloopbaan en huwelik */
3373492
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|220px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Wenning het in Nederland grootgeword en in 1905 met sy gesin na Suid-Afrika verhuis om by J.H. de Bussy se boekhandel in [[Pretoria]] te werk.<ref>[https://www.christies.com/en/lot/lot-5167288 ''Pieter Willem Frederik Wenning, Cottages at Claremont''], Christie's.</ref> In Pretoria het hy ook as beëdigde tolk gewerk.<ref name="LoesWenning">Loes Wenning, [https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2010-05-01/edition/null/page/24 “Heerke en Johannes Wenning, Leeuwarder heraldici van faam”], ''Leovardia'', Mei 2010, ble. 22–26.</ref> Hy het reeds in Nederland geskilder. In 1916 het [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsliefhebbers geld beskikbaar gestel sodat hy drie maande lank in die Kaap kon skilder.<ref>D.C. Boonzaaier, [https://www.dbnl.org/tekst/_nuw001192901_01/_nuw001192901_01_0062.php “Peter Wenning. Herinnerings van ’n intieme vriend”], ''Die Nuwe Brandwag'', 1929, ble. 226–228.</ref> Wenning het van sy skilderye weggegee aan mense wat sy werk waardeer het.
== Lewensloop ==
=== Jeug en opleiding ===
Pieter Willem Frederik Wenning is in [[Den Haag]] gebore as die oudste seun van Heerke Wenning en Elisabetha Neukirchen. Sy vader was daar hofleweransier aan prins Hendrik, ’n broer van koning Willem III. Toe Pieter vyf jaar oud was, het die gesin na [[Leeuwarden]] verhuis, waar hulle in die Westerstraat 12 gewoon het. Heerke het aanvanklik as tekenaar by die kadaster gewerk en later as skoolopsigter by die Rijks Hogere Burgerschool aan die Zaailand. Hy was ook ’n heraldikus. In 1897 het die provinsiale bestuur sy verslag oor die [[Friesland|Friese]] vlag aanvaar.<ref name="LoesWenning" />
: Pieter se oom Johannes Wenning het wapens vir J.B. Rietstap se ''Wapenboek van den Nederlandschen adel'' geteken.<ref>J.B. Rietstap, [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.782860370.html/wapenboek-van-den-nederlandschen-adel-met-genealogische-en-heraldische/ ''Wapenboek van den Nederlandschen adel met genealogische en heraldische aanteekeningen''], Groningen, J.B. Wolters, 1883. Die biblioteekkatalogus skryf die tekeninge aan J. Wenning Yz. toe.</ref> Johannes se seun [[:fy:Ype Wenning|Ype Wenning]] het ook ’n skilder geword.<ref name="LoesWenning" />
Pieter het die Rijks Hogere Burgerschool bygewoon waar sy vader gewerk het. Hy het in tale en tekenkuns uitgeblink. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het sy talent raakgesien en hom aan die werk van eietydse skilders bekendgestel. Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner het ’n blywende invloed op sy skilderkuns gehad.
=== Spoorwegloopbaan en huwelik ===
Ná skool het Wenning as klerk by die [[:nl:Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij|HIJSM]] in Amsterdam begin werk.<ref name=Harco>{{cite book|last=Wenning|first=Harco|title=My Father|year=1976|publisher=Howard Timmins|location=Cape Town|isbn=978-0-86978-131-9|url=https://openlibrary.org/works/OL6947025W/My_father}}</ref> Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom gou bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg. Vir sy werk het hy na Engeland, Skotland, Frankryk, Switserland en Duitsland gereis. Hy het ook ’n administratiewe pos in Zaandam beklee en van sy skilderye in die portiershuisie by die stasie uitgestal en verkoop.
: In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
In 1903 het hy uit solidariteit met spoorwegwerkers aan ’n [[:en:Railroad strikes of 1903 in the Netherlands|staking]] deelgeneem. Die spoorwegmaatskappy het hom daarna ontslaan.<ref>Stadsarchief Amsterdam, ''Overgenomen delen'', archief 5416, inventarisnr. 131.</ref>
=== Pretoria en Johannesburg ===
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma [[HAUM|J.H. de Bussy en Kie.]], boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen.<ref name=Lippy>{{cite book|title=Wenning|year=1949|publisher=Unie-Volkspers, Beperk|location=Cape Town|url=https://openlibrary.org/works/OL16419899W/Wenning|author=Lipshitz, Lippy I.|author2=Boonzaier, Gregoire}}</ref> Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|220px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel Johannesburg impressions. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “Kunst in Zuid-Afrika”, in Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913), het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.
=== Die Kaapse jare ===
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|220px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
=== Laaste jare ===
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|220px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Verwysings ==
{{Reflist}}
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
8xow25qqaxyhmjagco0mu60z4ugngnw
3373494
3373492
2026-11-17T19:28:18Z
Taksen
71398
/* Pretoria en Johannesburg */ ref
3373494
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|220px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Wenning het in Nederland grootgeword en in 1905 met sy gesin na Suid-Afrika verhuis om by J.H. de Bussy se boekhandel in [[Pretoria]] te werk.<ref>[https://www.christies.com/en/lot/lot-5167288 ''Pieter Willem Frederik Wenning, Cottages at Claremont''], Christie's.</ref> In Pretoria het hy ook as beëdigde tolk gewerk.<ref name="LoesWenning">Loes Wenning, [https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2010-05-01/edition/null/page/24 “Heerke en Johannes Wenning, Leeuwarder heraldici van faam”], ''Leovardia'', Mei 2010, ble. 22–26.</ref> Hy het reeds in Nederland geskilder. In 1916 het [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsliefhebbers geld beskikbaar gestel sodat hy drie maande lank in die Kaap kon skilder.<ref>D.C. Boonzaaier, [https://www.dbnl.org/tekst/_nuw001192901_01/_nuw001192901_01_0062.php “Peter Wenning. Herinnerings van ’n intieme vriend”], ''Die Nuwe Brandwag'', 1929, ble. 226–228.</ref> Wenning het van sy skilderye weggegee aan mense wat sy werk waardeer het.
== Lewensloop ==
=== Jeug en opleiding ===
Pieter Willem Frederik Wenning is in [[Den Haag]] gebore as die oudste seun van Heerke Wenning en Elisabetha Neukirchen. Sy vader was daar hofleweransier aan prins Hendrik, ’n broer van koning Willem III. Toe Pieter vyf jaar oud was, het die gesin na [[Leeuwarden]] verhuis, waar hulle in die Westerstraat 12 gewoon het. Heerke het aanvanklik as tekenaar by die kadaster gewerk en later as skoolopsigter by die Rijks Hogere Burgerschool aan die Zaailand. Hy was ook ’n heraldikus. In 1897 het die provinsiale bestuur sy verslag oor die [[Friesland|Friese]] vlag aanvaar.<ref name="LoesWenning" />
: Pieter se oom Johannes Wenning het wapens vir J.B. Rietstap se ''Wapenboek van den Nederlandschen adel'' geteken.<ref>J.B. Rietstap, [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.782860370.html/wapenboek-van-den-nederlandschen-adel-met-genealogische-en-heraldische/ ''Wapenboek van den Nederlandschen adel met genealogische en heraldische aanteekeningen''], Groningen, J.B. Wolters, 1883. Die biblioteekkatalogus skryf die tekeninge aan J. Wenning Yz. toe.</ref> Johannes se seun [[:fy:Ype Wenning|Ype Wenning]] het ook ’n skilder geword.<ref name="LoesWenning" />
Pieter het die Rijks Hogere Burgerschool bygewoon waar sy vader gewerk het. Hy het in tale en tekenkuns uitgeblink. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het sy talent raakgesien en hom aan die werk van eietydse skilders bekendgestel. Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner het ’n blywende invloed op sy skilderkuns gehad.
=== Spoorwegloopbaan en huwelik ===
Ná skool het Wenning as klerk by die [[:nl:Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij|HIJSM]] in Amsterdam begin werk.<ref name=Harco>{{cite book|last=Wenning|first=Harco|title=My Father|year=1976|publisher=Howard Timmins|location=Cape Town|isbn=978-0-86978-131-9|url=https://openlibrary.org/works/OL6947025W/My_father}}</ref> Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom gou bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg. Vir sy werk het hy na Engeland, Skotland, Frankryk, Switserland en Duitsland gereis. Hy het ook ’n administratiewe pos in Zaandam beklee en van sy skilderye in die portiershuisie by die stasie uitgestal en verkoop.
: In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
In 1903 het hy uit solidariteit met spoorwegwerkers aan ’n [[:en:Railroad strikes of 1903 in the Netherlands|staking]] deelgeneem. Die spoorwegmaatskappy het hom daarna ontslaan.<ref>Stadsarchief Amsterdam, ''Overgenomen delen'', archief 5416, inventarisnr. 131.</ref>
=== Pretoria en Johannesburg ===
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma [[HAUM|J.H. de Bussy en Kie.]], boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen.<ref name=Lippy>{{cite book|title=Wenning|year=1949|publisher=Unie-Volkspers, Beperk|location=Cape Town|url=https://openlibrary.org/works/OL16419899W/Wenning|author=Lipshitz, Lippy I.|author2=Boonzaier, Gregoire}}</ref> Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|220px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel ''Johannesburg impressions''. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “''Kunst in Zuid-Afrika''” het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.<ref>Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913)</ref>
=== Die Kaapse jare ===
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|220px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
=== Laaste jare ===
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|220px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Verwysings ==
{{Reflist}}
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
rfheg0vq2fj3318z2jlt7wwkb4yfz4o
3373597
3373494
2026-11-18T06:53:51Z
Taksen
71398
/* Jeug en opleiding */
3373597
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|220px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Wenning het in Nederland grootgeword en in 1905 met sy gesin na Suid-Afrika verhuis om by J.H. de Bussy se boekhandel in [[Pretoria]] te werk.<ref>[https://www.christies.com/en/lot/lot-5167288 ''Pieter Willem Frederik Wenning, Cottages at Claremont''], Christie's.</ref> In Pretoria het hy ook as beëdigde tolk gewerk.<ref name="LoesWenning">Loes Wenning, [https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2010-05-01/edition/null/page/24 “Heerke en Johannes Wenning, Leeuwarder heraldici van faam”], ''Leovardia'', Mei 2010, ble. 22–26.</ref> Hy het reeds in Nederland geskilder. In 1916 het [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsliefhebbers geld beskikbaar gestel sodat hy drie maande lank in die Kaap kon skilder.<ref>D.C. Boonzaaier, [https://www.dbnl.org/tekst/_nuw001192901_01/_nuw001192901_01_0062.php “Peter Wenning. Herinnerings van ’n intieme vriend”], ''Die Nuwe Brandwag'', 1929, ble. 226–228.</ref> Wenning het van sy skilderye weggegee aan mense wat sy werk waardeer het.
== Lewensloop ==
=== Jeug en opleiding ===
Pieter Willem Frederik Wenning is in [[Den Haag]] gebore as die oudste seun van Heerke Wenning en Elisabetha Neukirchen. Sy vader was daar hofleweransier aan prins Hendrik, ’n broer van koning Willem III. Toe Pieter vyf jaar oud was, het die gesin na [[Leeuwarden]] verhuis, waar hulle in die Westerstraat 12 gewoon het. Heerke het aanvanklik as tekenaar by die kadaster (akteskantoor) gewerk en later as skoolopsigter by die Rijks Hogere Burgerschool aan die Zaailand. Hy was ook ’n heraldikus. In 1897 het die provinsiale bestuur sy verslag oor die [[Friesland|Friese]] vlag aanvaar.<ref name="LoesWenning" />
: Pieter se oom Johannes Wenning het wapens vir J.B. Rietstap se ''Wapenboek van den Nederlandschen adel'' geteken.<ref>J.B. Rietstap, [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.782860370.html/wapenboek-van-den-nederlandschen-adel-met-genealogische-en-heraldische/ ''Wapenboek van den Nederlandschen adel met genealogische en heraldische aanteekeningen''], Groningen, J.B. Wolters, 1883. Die biblioteekkatalogus skryf die tekeninge aan J. Wenning Yz. toe.</ref> Johannes se seun [[:fy:Ype Wenning|Ype Wenning]] het ook ’n skilder geword.<ref name="LoesWenning" />
Pieter het die Rijks Hogere Burgerschool bygewoon waar sy vader gewerk het. Hy het in tale en tekenkuns uitgeblink. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het sy talent raakgesien en hom aan die werk van eietydse skilders bekendgestel. Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner het ’n blywende invloed op sy skilderkuns gehad.
=== Spoorwegloopbaan en huwelik ===
Ná skool het Wenning as klerk by die [[:nl:Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij|HIJSM]] in Amsterdam begin werk.<ref name=Harco>{{cite book|last=Wenning|first=Harco|title=My Father|year=1976|publisher=Howard Timmins|location=Cape Town|isbn=978-0-86978-131-9|url=https://openlibrary.org/works/OL6947025W/My_father}}</ref> Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom gou bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg. Vir sy werk het hy na Engeland, Skotland, Frankryk, Switserland en Duitsland gereis. Hy het ook ’n administratiewe pos in Zaandam beklee en van sy skilderye in die portiershuisie by die stasie uitgestal en verkoop.
: In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
In 1903 het hy uit solidariteit met spoorwegwerkers aan ’n [[:en:Railroad strikes of 1903 in the Netherlands|staking]] deelgeneem. Die spoorwegmaatskappy het hom daarna ontslaan.<ref>Stadsarchief Amsterdam, ''Overgenomen delen'', archief 5416, inventarisnr. 131.</ref>
=== Pretoria en Johannesburg ===
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma [[HAUM|J.H. de Bussy en Kie.]], boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen.<ref name=Lippy>{{cite book|title=Wenning|year=1949|publisher=Unie-Volkspers, Beperk|location=Cape Town|url=https://openlibrary.org/works/OL16419899W/Wenning|author=Lipshitz, Lippy I.|author2=Boonzaier, Gregoire}}</ref> Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|220px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel ''Johannesburg impressions''. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “''Kunst in Zuid-Afrika''” het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.<ref>Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913)</ref>
=== Die Kaapse jare ===
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|220px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
=== Laaste jare ===
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|220px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Verwysings ==
{{Reflist}}
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
n7i8w62ilq83zbo248d6rq3fie89s9i
3373635
3373597
2026-11-18T10:10:47Z
~2026-60919-00
218385
/* Jeug en opleiding */
3373635
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Pieter Willem Frederick Wenning
| beeld = Pieter Wenning - Oct 1919.png
| beeldonderskrif = Pieter Wenning – Okt. 1919
| geboortenaam = Pieter Willem Frederick Wenning
| geboortedatum = {{geboortedatum|1873|9|9}}
| geboorteplek = [[Den Haag]], Nederland
| sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1873|9|9|1921|1|24}}
| sterfplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika
| nasionaliteit = [[Nederlanders|Nederland]], Suid-Afrika
| bekend_vir = [[Skilderkuns]]
| movement = Kaapse Impressionisme
}}
[[Beeld:Pieter Wenning.jpg|duimnael|regs|220px|Wenning aan die werk.]]
'''Pieter Willem Frederik Wenning''' ([[Den Haag]], [[Nederland]], [[9 September]] [[1873]] – [[Pretoria]], [[Suid-Afrika]] [[24 Januarie]] [[1921]]) was 'n Suid-Afrikaanse kunstenaar en die vader van die Kaapse Impressionisme.
Wenning het in Nederland grootgeword en in 1905 met sy gesin na Suid-Afrika verhuis om by J.H. de Bussy se boekhandel in [[Pretoria]] te werk.<ref>[https://www.christies.com/en/lot/lot-5167288 ''Pieter Willem Frederik Wenning, Cottages at Claremont''], Christie's.</ref> In Pretoria het hy ook as beëdigde tolk gewerk.<ref name="LoesWenning">Loes Wenning, [https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2010-05-01/edition/null/page/24 “Heerke en Johannes Wenning, Leeuwarder heraldici van faam”], ''Leovardia'', Mei 2010, ble. 22–26.</ref> Hy het reeds in Nederland geskilder. In 1916 het [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsliefhebbers geld beskikbaar gestel sodat hy drie maande lank in die Kaap kon skilder.<ref>D.C. Boonzaaier, [https://www.dbnl.org/tekst/_nuw001192901_01/_nuw001192901_01_0062.php “Peter Wenning. Herinnerings van ’n intieme vriend”], ''Die Nuwe Brandwag'', 1929, ble. 226–228.</ref> Wenning het van sy skilderye weggegee aan mense wat sy werk waardeer het.
== Lewensloop ==
=== Jeug en opleiding ===
Pieter Willem Frederik Wenning is in [[Den Haag]] gebore as die oudste seun van Heerke Wenning en Elisabetha Neukirchen. Sy vader was daar hofleweransier aan prins Hendrik, ’n broer van koning Willem III. Toe Pieter vyf jaar oud was, het die gesin na [[Leeuwarden]] verhuis. Heerke het aanvanklik as tekenaar by die kadaster (akteskantoor) gewerk en later as skoolopsigter by die Rijks Hogere Burgerschool aan die Zaailand. Hy was ook ’n heraldikus. In 1897 het die provinsiale bestuur sy verslag oor die [[Friesland|Friese]] vlag aanvaar.<ref name="LoesWenning" />
: Pieter se oom Johannes Wenning het wapens vir J.B. Rietstap se ''Wapenboek van den Nederlandschen adel'' geteken.<ref>J.B. Rietstap, [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.782860370.html/wapenboek-van-den-nederlandschen-adel-met-genealogische-en-heraldische/ ''Wapenboek van den Nederlandschen adel met genealogische en heraldische aanteekeningen''], Groningen, J.B. Wolters, 1883. Die biblioteekkatalogus skryf die tekeninge aan J. Wenning Yz. toe.</ref> Johannes se seun [[:fy:Ype Wenning|Ype Wenning]] het ook ’n skilder geword.<ref name="LoesWenning" />
Pieter het die Rijks Hogere Burgerschool bygewoon waar sy vader gewerk het. Hy het in tale en tekenkuns uitgeblink. Sy kunsonderwyser, Bubberman, het sy talent raakgesien en hom aan die werk van eietydse skilders bekendgestel. Willem Maris, J.B. Jongkind, Anton Mauve en G.H. Breitner het ’n blywende invloed op sy skilderkuns gehad.
=== Spoorwegloopbaan en huwelik ===
Ná skool het Wenning as klerk by die [[:nl:Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij|HIJSM]] in Amsterdam begin werk.<ref name=Harco>{{cite book|last=Wenning|first=Harco|title=My Father|year=1976|publisher=Howard Timmins|location=Cape Town|isbn=978-0-86978-131-9|url=https://openlibrary.org/works/OL6947025W/My_father}}</ref> Sy kennis van Engels, Frans en Duits het hom gou bevordering tot buitelandse korrespondent in die klaringsafdeling besorg. Vir sy werk het hy na Engeland, Skotland, Frankryk, Switserland en Duitsland gereis. Hy het ook ’n administratiewe pos in Zaandam beklee en van sy skilderye in die portiershuisie by die stasie uitgestal en verkoop.
: In 1898 trou Wenning met Johanna Hillegonda Kramer-Bennink ([[3 Julie]] [[1866]] – Februarie 1919), 'n weduwee met twee kinders, en uit hierdie huwelik is twee seuns gebore: Harco Wenning (gebore [[22 November]] [[1899]]) en Siegfried Wenning (gebore [[2 Augustus]] [[1901]]).
In 1903 het hy uit solidariteit met spoorwegwerkers aan ’n [[:en:Railroad strikes of 1903 in the Netherlands|staking]] deelgeneem. Die spoorwegmaatskappy het hom daarna ontslaan.<ref>Stadsarchief Amsterdam, ''Overgenomen delen'', archief 5416, inventarisnr. 131.</ref>
=== Pretoria en Johannesburg ===
Op [[14 Junie]] [[1905]] het Wenning aansoek om 'n betrekking by die firma [[HAUM|J.H. de Bussy en Kie.]], boekhandelaars en uitgewers, se filiaal in [[Pretoria]] gedoen.<ref name=Lippy>{{cite book|title=Wenning|year=1949|publisher=Unie-Volkspers, Beperk|location=Cape Town|url=https://openlibrary.org/works/OL16419899W/Wenning|author=Lipshitz, Lippy I.|author2=Boonzaier, Gregoire}}</ref> Hy en sy gesin het in Junie 1905 met die Gaika in [[Durban]] aangekom met 'n brief van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] aan die goewerneur van Transvaal, wat hulle in staat gestel het om as immigrante in Pretoria te woon. In sy ledige uurtjies het Wenning steeds met skets en skilder voortgegaan en die tonele van ou Pretoria het hy met frisheid en spontaniteit uitgebeeld: huisies, "lokasie"-tonele, bome in die plantasies van Pretoria-Noord, agterbuurte en klein straatjies was sy geliefkoosde onderwerpe.
Danksy sy beskaafde, vriendelike geaardheid (hoewel hy ook besonder ingetoë en soms swygsaam was) het Wenning gemaklik 'n kringetjie intieme vriende om hom geskaar, mense wat hom ook aktief in sy kuns ondersteun en aangemoedig het. Wenning was lid van die Pretoriase tak van die Frieslandse Vereniging en later ook 'n tyd lank vertaler by die hooggeregshof. Hy het belanggestel in [[Esperanto]] en Japannees bestudeer vir sy besoek aan die Ooste waaroor hy jare lank droom. Die invloed van die kuns van China en Japan op Wenning se styl was groot. Met sy kennismaking met Boonzaier en sy mooi versameling Oosterse kunsstukke groei hierdie belangstelling sterk aan. Afgesien van die menigte stillewes wat Wenning in "Japannese styl" uitvoer (vergelyk die akwarel "Vaas met bloeisels" in die Pretoriase Kunsmuseum), kan die gebruik van oop vlakke in sy komposisie — waarteenoor die dele wat in fyn besonderhede geskilder is, mooi kontrasteer — hierop teruggevoer word. Ook sy gebruik om besondere teksture te verkry deur met ligte kleure oor swart of ander donker kleure te skilder, sluit hierby aan. Verder het die styl wat die Oosterse kuns by Wenning help vorm het, ook saamgeval met sy liefde vir die Europese impressionisme; en dit is bekend dat impressioniste soos Degas, Toulouse-Lautrec en Van Gogh sterk deur die Japanse kuns beïnvloed is.
Einde 1909 het Wenning reeds begin oorslaan van tekenkryt en waterverf na olie, 'n medium waarin hy sy grootste werke sou skilder en wat die mees geliefde vir hom sou bly. Wenning het sy lewe lank met geldelike probleme geworstel en dit was slegs met die hulp van sy vriende dat hy in staat gestel is om met sy kuns voort te gaan. Selfs nadat hy 'n mate van bekendheid verwerf het, is 54 van sy werke nog in September 1917 by Lezard in [[Johannesburg]] vir die geringe bedrag van £225 verkoop.
[[Beeld:The Individualists c1910.png|duimnael|220px|''The Individualists'', omstreeks 1910/'11, van links: Dr. Grünberger, Nina Murray, Marcele Piltan, Pierneef, mej. Harding van die Normaalkollege, Pieter Wenning en mev. Stent.]]
In 1911 het die firma J.H. de Bussy besluit om ook kunstenaarsmateriaal, etse en afdrukke (onder meer [[Japan]]nese houtdrukke) te verkoop, en Wenning staan in beheer van hierdie afdeling. In dieselfde jaar stig vooraanstaande kunstenaars van Pretoria 'n vereniging, The Individualists, waarvan onder andere [[Frans Oerder]], [[Pierneef|J.H. Pierneef]], [[Nina Murray]] en [[Erich Mayer]] lid was. Wenning is tot sekretaris daarvan benoem en het deelgeneem aan die groep se tentoonstellings.
In 1912 het Wenning se eie etspers uit die buiteland aanegkom en nadat hy in 1913 in die Johannesburgse tak van De Bussy gaan werk het, voltooi hy sy eerste bundel etse, getitel ''Johannesburg impressions''. In Julie van dié jaar het sy firma hom [[Kaapstad]] toe gestuur en gevolglik het sy eerste kennismaking met die Kaapse natuurskoon plaasgevind. In sy artikel “''Kunst in Zuid-Afrika''” het hy geskryf oor motiewe en kenmerke in die Suid-Afrikaanse skilderkuns van sy tyd en die leser 'n kykie in sy eie opvattings gegee.<ref>Neerlandia, Afrika-nommer (September, 1913)</ref>
=== Die Kaapse jare ===
[[Beeld:Pieter Wenning Mosque Malay Quarter.jpeg|regs|duimnael|220px|''Moskee, Maleierbuurt''.]]
[[Beeld:Pieter Wenning, Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek, 1919.jpg|220px|duimnael|''Vanaf Groveweg, Claremont, met Duiwelspiek'', olie op doek, 31,5 by 44,5 cm, 1919.]]
Toe sy hart bekommernis begin besorg, het Wenning en sy vrou in 1915 op aanbeveling van hul arts na Kaapstad vertrek. Wenning het die Kaap besonder liefgehad, heel waarskynlik omdat die nat winters met die weemoedige stemming en gedempte kleure daarvan die beste aansluit by die kuns wat hy as jong man in Nederland leer ken het, maar seker ook weens sy eie afkeer van die ruwe en oorweldigende elemente in die natuur. Ander dele van Suid-Afrika kon hy egter ewe goed weergee; dit is trouens verbasend hoe Wenning 'n ryk verskeidenheid stemminge op soms hoogs verrassende wyse kon uitbeeld en by geleentheid sy sombere palet vir helder kleure kon versaak. Hul verblyf daar was wel kort, maar in Maart 1916 skep [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] en ander kunsvriende vir Wenning die geleentheid om drie maande lank sonder geldelike sorge in die Kaap te skilder. Hierdie geleentheid het die keerpunt in sy kunsloopbaan gevorm, want dit was voortaan sy begeerte om hom heeltyds aan sy kuns te wy. Die kennismaking met Boonzaier, 'n buitengewone kultuurmens, wyd belese en in voeling met internasionale strominge op die gebied van die kuns en die filosofie, het vir Wenning besonder vrugbaar geword. Teen Julie 1916 het hy reeds sy eerste privaat tentoonstelling van 40 werke in Boonzaier se ateljee in [[Keeromstraat]] gehou en feitlik al die werke is verkoop. Boonzaier se groot versameling Oosterse kunsvoorwerpe het ook die invloed van die Oosterse kuns op Wenning verstrek.
Gedurende 1917 en 1918 het Wenning hoofsaaklik in die Kaap gewerk, maar ook na [[Lourenco Marques]], [[Durban]] en [[Zanzibar]] gereis. In 1902 het hy reeds in opdrag 'n borsbeeld van pres. [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]] vir die Transvaalsche Vereeniging in [[Amsterdam]] boetseer. Nou het hy 'n tweede amptelike opdrag uitgevoer deur 'n skildery van die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]] te skilder, wat later aan [[Rachel Isabella Steyn|mev. president M.T. Steyn]] geskenk is. In Julie 1917 het hy deelgeneem aan 'n groepstentoonstelling saam met [[Edward Roworth]], [[Hugo Naudé]] en [[Nita Spilhaus]]. In September het die verkoping van sy 54 werke by Lezard in Johannesburg plaas en in November 1918 het hy skilderye tentoongestel by Ashbey in Kaapstad. Wenning het altesaam tussen 300 en 400 olieverfskilderye voltooi, en na skatting net soveel etse en tekeninge – in potlood, kryt, soms met die toevoeging van waterverf. Die meeste hiervan is in die laaste vyf jaar van sy lewe uitgevoer.
=== Laaste jare ===
Sy vrou se dood in 1919 het Wenning nog meer tot homself laat inkeer. Hy het in die omgewing van [[Nelspruit]], [[Potgietersrus]], [[Nylstroom]] en [[Pietersburg]] gaan skilder. Toe hy in die herfs van 1919 terug is in die Kaap, het sy gesondheid vinnig verswak. In 1920 het hy wat feitlik sy laaste 20 skilderye was verkoop, vir £200 om daarmee sy lang beplande reis na die Ooste te onderneem, maar sy doel is verydel omdat hy nie skeepsgeleentheid kon kry nie. Op [[7 Januarie]] [[1921]] het hy in 'n uiters verswakte toestand in Pretoria teruggekeer, waar hy kort daarna in die Zuid-Afrikaansche Hospitaal oorlede is.
== Waardering ==
[[Beeld:Karikatuur van Pieter Wenning deur DC Boonzaier.jpg|duimnael|regs|220px|Karikatuur van Wenning deur sy vriend en weldoener, [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]].]]
Dr. C.A. Luckhoff skryf van Wenning in ''Die Suid-Afrikaanse Heldegalery'': “Een van die merkwaardigste van alle Suid-Afrikaanse kunstenaars was Pieter Wenning . . . Wenning het sy werk met die fyngevoeligheid van 'n digter en die erns van 'n denker en mistikus benader, en dit met geesdrif en 'n soort hoë avontuursdrang aangepak. Hy was ryk aan ideë, en sy kunstenaarsiel het altyd nuwe metodes nagestreef waarmee hy aan hierdie ideë uiting kon gee.
“Toe hy in Kaapstad aankom, was hy na gees en gemoed voorberei, ywerig in die kennis van sy potensiële kragte tot uitlewing, en oortuig van die juistheid van die pad wat hy moes bewandel. Hy het die dowwe paadjies van die stad uitgekies en hom na die klein straatjies en die woude van die Kaapse Skiereiland begeef, om aldaar sy besieling te vind.
“Sy eerste tekeninge gee 'n baie duidelike beeld van sy helder begrip, sy onderskeidings- en suggestievermoë en die wyse waarop hy sy afbeelding binne selfgepaalde perke kon hou. 'n Sekere verfyning is in die lyne van sy tekeninge waar te neem. Sy gevoel vind uiting in sy tekeninge soos ook in al sy werk – die tekenaarskap is nie alleen ongeëwenaard nie, maar lewer duidelike bewys van die stemminge wat met die afbeelding daarvan gepaard gaan. In sy wandelinge deur die bosse sou hy op 'n toneel afkom wat 'n bepaalde atmosfeer dra, en hierdie atmosfeer sou 'n intieme meegevoel en antwoord in hom uitlok. So 'n stemming sou hy dan in 'n skildery probeer weergee. Daar bestaan verskeie van hierdie werke – leersame voorbeelde van 'n voortreflike en buitengewone vertolking van natuurtoestand in nouste harmonie met die gees van die skilder.
“Weens die erns en sagtheid van sy gemoed het die nederige en melancholiese aspekte van die natuur hom diep getref. Fynheid van bou, 'n suiwere bekoorlikheid van vorm en lyn en prag van kleur het hom met blydskap vervul. Vir hom was die natuur magtig en groots van bou, maar nietemin vol geheimsinnigheid en suggestie in die somber tone en donker skaduwees, groot in die vertes en in die boog van die lug, en daarby oneindig bekoorlik in sy stemminge. Die natuur was 'n lewende gees, 'n toevlugsoord vir sy gees en 'n verwesenliking van sy verlange.
“Perspektief en stemming het hom altyd sterk aangetrek. Die opbou van sy komposisies is nooit swak of onbeholpe nie; inteendeel, altyd stewig. Daar is geen eentonigheid te bespeur nie, maar 'n volle mate van belangwekkendheid in elke skildery. Kleurritme en -skakering kom tot uiting in sy werke, maar so subtiel is die kleure, tone en kontraste saamgevleg, dat dit nie opvallend is nie, maai deur die harmonie van die skildery as geheel op die agtergrond gestel word.
“Min kunstenaars het soveel invloed op andere in Suid-Afrika uitgeoefen as Pieter Wenning. Sy werk is vol stemming en dikwels somberheid, en die elusiewe, mistieke kwaliteit van die skilderye van Japan is dikwels duidelik te bespeur in sy werke. Hy was die inluier van die egte impressionistiese beweging in die skilderkuns in Suid-Afrika, en daar kan met 'n mate van waarheid van 'n Wenning-kultus in Suid-Afrika gepraat word.”
== Galery ==
<gallery>
Pieter Wenning Buddha with two vases.jpeg|''Boeddha met twee vase'', olie op doek, 21,5 x 31,5 cm
Pieter Wenning Backyard, Malta Farm, Observatory.jpeg|''Agterplaas, Malta-plaas, Observatory'', olie op doek, 34 x 46 cm
Pieter Wenning Malay Quarter.jpg|''Maleierbuurt'', olie op doek, 36,5 cm x 46,5
Pieter Willem Frederick Wenning (1873-1921) The Bridge, Rondebosch.jpeg|''Die Brug, Rondebosch'', olie op doek, 27,5 cm x 37 cm
</gallery>
== Verwysings ==
{{Reflist}}
== Bronnelys ==
* ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967.
* Werth, A.J.: Die lewe en kuns van Pieter Wenning. Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, no. 4, Junie 1967.
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Wenning, Pieter}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Nederland]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1873]]
[[Kategorie:Sterftes in 1921]]
[[Kategorie:Impressionisme]]
nsc3hudec70xkkif1kqurxsnb40zan9
Mohammed se eerste openbaring
0
113978
3373534
2957328
2026-11-17T22:51:43Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373534
wikitext
text/x-wiki
{{Weesbladsy}}
'''Mohammed se eerste openbaring''' was volgens [[Islam]] toe die aartsengel [[Gabriël]] aan die profeet [[Mohammed]] verskyn het en ’n vers uit die [[Koran]] aan hom geopenbaar het. Dit het gebeur in ’n grot met die naam [[Hira]] op die berg [[Jabal an-Nour]], naby [[Mekka]].
Volgens die [[sira]], die biografie van Mohammed, het Gabriël aan hom verskyn en hom opdrag gegee om die eerste verse van [[soera]] 96 van die Koran te lees. Mohammed se ondervinding word in die Koran beskryf:
[[Beeld:Entrance of Hira cave.jpg|duimnael|Die ingang tot die Hira-grot.]]
{{Quote|''Dit is niks anders nie as ’n geopenbaarde openbaring – Een, Sterk in Mag, het hom onderrig, die Heer van Krag. Daarom het hy dan ook volmaaktheid bereik. En hy is in die hoogste punt van die horison; hy het nader en nader gereik; en hy was maar twee booglengtes verwyder, of selfs nog nader.''
– Koran, Soera 53:4–9}}
== Voor die openbaring ==
Mohammed is in [[Mekka]] gebore en grootgemaak. Teen die tyd dat hy byna 40 was, het hy baie ure alleen deurgebring deur te bid en oor die aspekte van die skepping na te dink.<ref name="Shibli1">Shibli Nomani. Sirat-un-Nabi. Vol. 1 Lahore</ref> Hy was bekommerd oor die "onkunde oor goddelike leiding", maatskaplike onrus, ongeregtigheid, diskriminasie (veral teen vroue), onmin tussen stamme en die uitbuiting deur stamowerhede wat in die voor-Islamitiese Arabië geheers het.<ref>{{cite book |last=Husayn Haykal |first=Muhammad |title=The Life of Muhammad |url=https://books.google.com/books?id=fOyO-TSo5nEC&pg=PA79 |year=2008 |publisher=Islamic Book Trust |location=Selangor |isbn=978-983-9154-17-7 |pages=79–80}}</ref> Die morele agteruitgang van sy medemens en sy eie soeke na ’n ware [[godsdiens]] het dit verder aangeblaas, met die gevolg dat hy hom van tyd tot tyd na die grot Hira naby Mekka teruggetrek het om te bepeins en na te dink.<ref>{{cite book |last= Bogle |first= Emory C. |title= Islam: Origin and Belief |url= https://archive.org/details/islam00emor |year=1998 |publisher=Texas University Press |location= |isbn=0-292-70862-9 |page=[https://archive.org/details/islam00emor/page/6 6]}}</ref>
Volgens die Islamitiese tradisie het Mohammed in dié tyd drome met spirituele betekenis begin kry wat bewaarheid is, en dit was die begin van sy goddelike openbaring.<ref name="Shibli1"/><ref name="MQIntro">{{cite book |chapter= vol 1 |title= Maariful Quran |chapter-url= http://www.islamibayanaat.com/MQ/English-MaarifulQuran-MuftiShafiUsmaniRA-Vol-1-IntroHistoryAndPage-0-28.pdf |access-date= 18 September 2016 |archive-date= 15 September 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120915231807/http://www.islamibayanaat.com/MQ/English-MaarifulQuran-MuftiShafiUsmaniRA-Vol-1-IntroHistoryAndPage-0-28.pdf |url-status= dead }}</ref>
== Die eerste openbaring ==
Volgens die Islamitiese tradisie het die aartsengel Gabriël op so ’n geleentheid in die jaar [[610|610 n.C.]] aan hom verskyn en gesê: "Lees." Daarop het hy geantwoord: "Ek kan nie lees nie." Gabriël het hom toe omhels. Dit het nog twee keer gebeur, waarna die [[engel]] hom beveel het om die volgende verse te lees:<ref name="Al-A'zami">Muhammad Mustafa Al-A'zami (2003), ''The History of The Qur'anic Text: From Revelation to Compilation: A Comparative Study with the Old and New Testaments'', ble. 25, 47–8. UK Islamic Academy. {{ISBN|978-1872531656}}.</ref><ref>Brown (2003), pp. 72–3</ref><ref>Sell (1913), p. 29.</ref><ref name=bukhari>{{Verwys web |titel=Bukhari vol. 1, boek 1, no. 3 |url=http://www.sahih-bukhari.com/Pages/Bukhari_1_01.php |argief-url=https://web.archive.org/web/20130802081010/http://www.sahih-bukhari.com/Pages/Bukhari_1_01.php |argiefdatum= 2 Augustus 2013 |besoekdatum=25 Augustus 2013 |url-status=dead}}</ref>
{{Quote|''Lees in die Naam van u Heer, die Skepper – wat die mens uit ’n bloeddruppel skep. Lees, want u Heer is die mees Eerbiedwaardige, wat deur middel van die pen onderrig, die mens leer wat hy nie geken het nie.''
– Koran, Soera 96:1–5}}
== Ná die openbaring ==
Verwonderd oor dié ondervinding het Mohammed huis toe gegaan, waar hy deur sy vrou [[Khadijah bint Khuwaylid|Khadijah]] vertroos is. Sy het hom na haar neef Waraqah ibn Nawfal geneem, wat vertroud was met Joodse en Christelike geskrifte. Nadat Mohammed vir hom vertel het wat gebeur het, het Waraqah hom volgens Islamitiese tradisie oortuig dat die openbaring van God was.<ref>{{cite encyclopedia |editor=Juan E. Campo |title=Encyclopedia of Islam |publisher=Facts on File |url=https://books.google.com/books?id=OZbyz_Hr-eIC&lpg=PP1&dq=isbn%3A1438126964&pg=PA492#v=onepage&q&f=false |year=2009 |isbn=978-0-8160-5454-1|page=492}}</ref> Waraqah het hom egter gewaarsku dat sy mense hom sou verdryf.
Later het ’n tweede openbaring gevolg. Mohammed het ’n stem uit die lug gehoor en Gabriël gesien waar hy "tussen die lug en die aarde" sit, en die openbaring is voortgesit met die eerste verse van soera 74.
Daar is twyfel oor die tydperk tussen die eerste en tweede openbaring. Volgens die profeet se vroegste biograaf, Ibn Ishaq, het drie jaar verloop van die eerste openbaring totdat Mohammed in die openbaar begin preek het. Bukhari meen soera 74 is die tweede openbaring, maar baie glo dit was soera 68.<ref>{{cite book|last=Bennett|first=Clinton|title=In search of Muhammad|url=https://archive.org/details/insearchofmuhamm00benn|year=1998|publisher=Cassell|isbn=0826435769|pages=[https://archive.org/details/insearchofmuhamm00benn/page/41 41]}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
*[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Muhammad's first revelation|Engelse Wikipedia]]
[[Kategorie:Islam]]
ec0u0sozlx57bopywlaf6t1pg2pfmw1
Bats
0
116942
3373493
2849940
2026-11-17T19:28:00Z
Sobaka
328
skakel
3373493
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Musikale kunstenaar
| naam = Bats
| beeld =
| beeldgrootte =
| dwarsformaat =
| beeldbeskrywing =
| beeldonderskrif =
| agtergrondkleur = groep
| geboortenaam =
| alias =
| geboortedatum =
| geboorteplek =
| oorsprong = [[Johannesburg]] ([[Suid-Afrika]])
| sterfdatum =
| sterfplek =
| genre = Pop
| beroep =
| instrument =
| jare_aktief = [[1964]] — hede
| etiket =
| assosiasies =
| webwerf =
| huidige_lede = Eddie Eckstein<br />Paul Ditchiield<br />Pete Clifford<br />Derek Gordon
| gewese_lede = Barry Jarman
}}
Die '''Bats'''<ref>Soms "The Bats", hoewel hulle meestal die benaming "Bats" op hulle albums gebruik.</ref> is ’n [[Suid-Afrika]]anse [[popmusiek|popgroep]] wat in 1964 deur [[Eddie Eckstein]], Paul Ditchiield, Pete Clifford en wyle Barry Jarman begin is.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> In 1966 haal hulle Radio Londen (BBC) se treffersparade met "''Listen to My Heart''".<ref>Billboard – 17 Dec 1966 – Page 55 "Decca is also releasing a single, "Listen to My Heart," by a South African group, the Bats."</ref><ref>History of contemporary music of South Africa Garth Chilvers, Tom Jasiukowicz – 1994- Part1 p7 " in 1968 Before The Bats formed, Eddie Eckstein played in Al Willcox's dance band, Paul Ditchfield was with The Vikings, Barry … Their single: Listen to My Heart was a hit on the Radio London charts.</ref><ref name="History">{{cite book | title=History of Contemporary Music of South Africa Part 1 | publisher=Toga Publishing |author1=Chivers, G |author2=Jasiukowicz, T | year=1994 | page= 7| isbn=0-620-18121-4}}</ref> In die 1970’s ontvang hulle ’n [[Sarie]]-toekenning vir liedjie van die jaar vir “''Who’s That Girl''". Die daaropvolgende dekade (1980's) was hulle treffers “''Vat Hom Dawie''” en “''Shabby Little Hut''”.
Die groep het in 2000, ná ’n blaaskans van byna 20 jaar, weer saam begin optree met Derek Gordon as die vierde lid.
== Diskografie ==
* ''All I Got'' (1964)
* ''A Shabby Little Hut'' (1965)
* ''That's How I Feel'' (1966)
* Weltevrede (1968)
* ''Turn You On'' (1969)
* ''Impi as Impi'' (1971)
* ''I Love My Wife'' (1976)
* ''The Return Of Fatman And Bobin'' (1977)
* ''Greatest Hits'' (1977)
* ''The Best Of The Bats'' (1996)
* ''Not Out'' (1999)
* ''The Heart And Soul Of The Bats'' (2001)
== Sien ook ==
* [[Lys van Suid-Afrikaanse musiekgroepe]]
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{YouTube|-dZa1Eb-M7c|Vat hom Dawie}}
* {{YouTube|dpqPuEarzE4|Weltevrede Stasie}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse musiekgroepe]]
5bclw6h41u34pcjv8jhmlbhukx13azy
3373568
3373493
2026-11-18T03:36:23Z
Sobaka
328
3373568
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Musikale kunstenaar
| naam = Bats
| beeld =
| beeldgrootte =
| dwarsformaat =
| beeldbeskrywing =
| beeldonderskrif =
| agtergrondkleur = groep
| geboortenaam =
| alias =
| geboortedatum =
| geboorteplek =
| oorsprong = [[Johannesburg]] ([[Suid-Afrika]])
| sterfdatum =
| sterfplek =
| genre = Pop
| beroep =
| instrument =
| jare_aktief = [[1964]] — hede
| etiket =
| assosiasies =
| webwerf =
| huidige_lede = Eddie Eckstein<br />Paul Ditchiield<br />Pete Clifford<br />Derek Gordon
| gewese_lede = Barry Jarman
}}
Die '''Bats'''<ref>Soms "The Bats", hoewel hulle meestal die benaming "Bats" op hulle albums gebruik.</ref> is ’n [[Suid-Afrika]]anse [[popmusiek|popgroep]] wat in 1964 deur [[Eddie Eckstein]], Paul Ditchiield, Pete Clifford en Barry Jarman begin is.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> In 1966 haal hulle Radio Londen (BBC) se treffersparade met "''Listen to My Heart''".<ref>Billboard – 17 Dec 1966 – Page 55 "Decca is also releasing a single, "Listen to My Heart," by a South African group, the Bats."</ref><ref>History of contemporary music of South Africa Garth Chilvers, Tom Jasiukowicz – 1994- Part1 p7 " in 1968 Before The Bats formed, Eddie Eckstein played in Al Willcox's dance band, Paul Ditchfield was with The Vikings, Barry … Their single: Listen to My Heart was a hit on the Radio London charts.</ref><ref name="History">{{cite book | title=History of Contemporary Music of South Africa Part 1 | publisher=Toga Publishing |author1=Chivers, G |author2=Jasiukowicz, T | year=1994 | page= 7| isbn=0-620-18121-4}}</ref> In die 1970’s ontvang hulle ’n [[Sarie]]-toekenning vir liedjie van die jaar vir “''Who’s That Girl''". Die daaropvolgende dekade (1980's) was hulle treffers “''Vat Hom Dawie''” en “''Shabby Little Hut''”.
Die groep het in 2000, ná ’n blaaskans van byna 20 jaar, weer saam begin optree met Derek Gordon as die vierde lid.
== Diskografie ==
* ''All I Got'' (1964)
* ''A Shabby Little Hut'' (1965)
* ''That's How I Feel'' (1966)
* Weltevrede (1968)
* ''Turn You On'' (1969)
* ''Impi as Impi'' (1971)
* ''I Love My Wife'' (1976)
* ''The Return Of Fatman And Bobin'' (1977)
* ''Greatest Hits'' (1977)
* ''The Best Of The Bats'' (1996)
* ''Not Out'' (1999)
* ''The Heart And Soul Of The Bats'' (2001)
== Sien ook ==
* [[Lys van Suid-Afrikaanse musiekgroepe]]
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{YouTube|-dZa1Eb-M7c|Vat hom Dawie}}
* {{YouTube|dpqPuEarzE4|Weltevrede Stasie}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse musiekgroepe]]
gjnni8zwwlag1if9eg3esbovetjewl0
3373569
3373568
2026-11-18T03:38:30Z
Sobaka
328
Opdateer
3373569
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Musikale kunstenaar
| naam = Bats
| beeld =
| beeldgrootte =
| dwarsformaat =
| beeldbeskrywing =
| beeldonderskrif =
| agtergrondkleur = groep
| geboortenaam =
| alias =
| geboortedatum =
| geboorteplek =
| oorsprong = [[Johannesburg]] ([[Suid-Afrika]])
| sterfdatum =
| sterfplek =
| genre = Pop
| beroep =
| instrument =
| jare_aktief = [[1964]] — 2026
| etiket =
| assosiasies =
| webwerf =
| huidige_lede = Eddie Eckstein<br />Paul Ditchiield<br />Pete Clifford<br />Derek Gordon
| gewese_lede = Barry Jarman
}}
Die '''Bats'''<ref>Soms "The Bats", hoewel hulle meestal die benaming "Bats" op hulle albums gebruik.</ref> is ’n [[Suid-Afrika]]anse [[popmusiek|popgroep]] wat in 1964 deur [[Eddie Eckstein]], Paul Ditchiield, Pete Clifford en Barry Jarman begin is.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> In 1966 haal hulle Radio Londen (BBC) se treffersparade met "''Listen to My Heart''".<ref>Billboard – 17 Dec 1966 – Page 55 "Decca is also releasing a single, "Listen to My Heart," by a South African group, the Bats."</ref><ref>History of contemporary music of South Africa Garth Chilvers, Tom Jasiukowicz – 1994- Part1 p7 " in 1968 Before The Bats formed, Eddie Eckstein played in Al Willcox's dance band, Paul Ditchfield was with The Vikings, Barry … Their single: Listen to My Heart was a hit on the Radio London charts.</ref><ref name="History">{{cite book | title=History of Contemporary Music of South Africa Part 1 | publisher=Toga Publishing |author1=Chivers, G |author2=Jasiukowicz, T | year=1994 | page= 7| isbn=0-620-18121-4}}</ref> In die 1970’s ontvang hulle ’n [[Sarie]]-toekenning vir liedjie van die jaar vir “''Who’s That Girl''". Die daaropvolgende dekade (1980's) was hulle treffers “''Vat Hom Dawie''” en “''Shabby Little Hut''”.
Die groep het in 2000, ná ’n blaaskans van byna 20 jaar, weer saam begin optree met Derek Gordon as die vierde lid.
== Diskografie ==
* ''All I Got'' (1964)
* ''A Shabby Little Hut'' (1965)
* ''That's How I Feel'' (1966)
* Weltevrede (1968)
* ''Turn You On'' (1969)
* ''Impi as Impi'' (1971)
* ''I Love My Wife'' (1976)
* ''The Return Of Fatman And Bobin'' (1977)
* ''Greatest Hits'' (1977)
* ''The Best Of The Bats'' (1996)
* ''Not Out'' (1999)
* ''The Heart And Soul Of The Bats'' (2001)
== Sien ook ==
* [[Lys van Suid-Afrikaanse musiekgroepe]]
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{YouTube|-dZa1Eb-M7c|Vat hom Dawie}}
* {{YouTube|dpqPuEarzE4|Weltevrede Stasie}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse musiekgroepe]]
q2u8c9xhko4lfpfhqfmr494vtsy0n3i
3373623
3373569
2026-11-18T09:01:25Z
Rooiratel
90342
3373623
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Musikale kunstenaar
| naam = Bats
| beeld =
| beeldgrootte =
| dwarsformaat =
| beeldbeskrywing =
| beeldonderskrif =
| agtergrondkleur = groep
| geboortenaam =
| alias =
| geboortedatum =
| geboorteplek =
| oorsprong = [[Johannesburg]] ([[Suid-Afrika]])
| sterfdatum =
| sterfplek =
| genre = Pop
| beroep =
| instrument =
| jare_aktief = [[1964]] — 2026
| etiket =
| assosiasies =
| webwerf =
| huidige_lede = Eddie Eckstein<br />Paul Ditchiield<br />Pete Clifford<br />Derek Gordon
| gewese_lede = Barry Jarman
}}
Die '''Bats'''<ref>Soms "The Bats", hoewel hulle meestal die benaming "Bats" op hulle albums gebruik.</ref> is ’n [[Suid-Afrika]]anse [[popmusiek|popgroep]] wat in 1964 deur [[Eddie Eckstein]], Paul Ditchiield, Pete Clifford en Barry Jarman begin is.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> In 1966 haal hulle Radio Londen (BBC) se treffersparade met "''Listen to My Heart''".<ref>Billboard – 17 Dec 1966 – Page 55 "Decca is also releasing a single, "Listen to My Heart," by a South African group, the Bats."</ref><ref>History of contemporary music of South Africa Garth Chilvers, Tom Jasiukowicz – 1994- Part1 p7 " in 1968 Before The Bats formed, Eddie Eckstein played in Al Willcox's dance band, Paul Ditchfield was with The Vikings, Barry … Their single: Listen to My Heart was a hit on the Radio London charts.</ref><ref name="History">{{cite book | title=History of Contemporary Music of South Africa Part 1 | publisher=Toga Publishing |author1=Chivers, G |author2=Jasiukowicz, T | year=1994 | page= 7| isbn=0-620-18121-4}}</ref> In die 1970’s ontvang hulle ’n [[Sarie]]-toekenning vir liedjie van die jaar vir “''Who’s That Girl''". Die daaropvolgende dekade (1980's) was hulle treffers “''Vat Hom Dawie''” en “''Shabby Little Hut''”.
Die groep het in 2000, ná ’n blaaskans van byna 20 jaar, weer saam begin optree met Derek Gordon as die vierde lid.
== Diskografie ==
* ''All I Got'' (1964)
* ''A Shabby Little Hut'' (1965)
* ''That's How I Feel'' (1966)
* Weltevrede (1968)
* ''Turn You On'' (1969)
* ''Impi as Impi'' (1971)
* ''I Love My Wife'' (1976)
* ''The Return Of Fatman And Bobin'' (1977)
* ''Greatest Hits'' (1977)
* ''The Best Of The Bats'' (1996)
* ''Not Out'' (1999)
* ''The Heart And Soul Of The Bats'' (2001)
== Sien ook ==
* [[Lys van Suid-Afrikaanse musiekgroepe]]
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{YouTube|-dZa1Eb-M7c|Vat hom Dawie}}
* {{YouTube|dpqPuEarzE4|Weltevrede Stasie}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse musiekgroepe]]
rlxe1t4gwogxl2qn1k72xsua5sxq2x3
Mynbedryf van Suid-Afrika
0
120566
3373541
3360408
2026-11-17T23:34:29Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373541
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:South Africa-Cullinan Premier Mine01.jpg|duimnael|250x250px|Die Premier-diamantmyn in [[Cullinan|Cullinan, Gauteng]], Suid-Afrika.]]
[[Lêer:Platinum Mining.jpg|duimnael|250px|'n Lugfoto van die Tweeriviere-platinummyn in [[Steelpoort]], [[Limpopo]], wat besit word deur sowel African Rainbow Minerals as Impala Platinum.]]
Die '''mynbedryf van Suid-Afrika''' was die vernaamste dryfkrag<ref>{{cite web |title=Mining and minerals in South Africa |url=http://www.southafrica.info/business/economy/sectors/mining.htm#.WDMgnNDF5DE |archive-url=https://web.archive.org/web/20161201180059/http://www.southafrica.info/business/economy/sectors/mining.htm#.WDMgnNDF5DE |archive-date=1 Desember 2016 |url-status=live |website=South Africa Inof |accessdate=21 November 2016}}</ref> agter die geskiedenis en ontwikkeling van [[Afrika]] se mees gevorderde en rykste ekonomie.<ref>{{Verwys web |url=http://www.economist.com/news/leaders/21600685-nigerias-suddenly-supersized-economy-indeed-wonder-so-are-its-still-huge |titel=Africa’s new Number One |webwerf=www.economist.com |argief-url=https://web.archive.org/web/20180309072857/http://www.economist.com/news/leaders/21600685-nigerias-suddenly-supersized-economy-indeed-wonder-so-are-its-still-huge |argiefdatum=9 Maart 2018 |url-status=lewendig}}</ref> Grootskaalse en winsgewende mynbou het begin met die ontdekking van [[diamant]]e op die oewer van die [[Oranjerivier]] in 1867 deur Erasmus Jacobs en die daaropvolgende ontdekking en ontginning van die Kimberley-pype 'n paar jaar later. Die goudstormlope van [[Pelgrimsrus]] en [[Barberton]] was voorlopers van die grootste ontdekking van almal, die Hoofrifgidslaag op Gerhardus Oosthuizen se plaas Langlaagte, Deel C, in 1886, die [[Witwatersrand]]-goudstormloop en die daaropvolgende ontwikkeling van die goudveld daar, die grootste van almal.
Diamant- en [[goud]]-produksie is nou veel laer as op hul hoogtepunte, hoewel Suid-Afrika steeds nr. 5 in goud is,<ref>{{Cite web |url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/gold/mcs-2013-gold.pdf |title=''U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries, January 2013'' |access-date=19 April 2017 |archive-date=27 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427103204/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/gold/mcs-2013-gold.pdf |url-status=dead}}</ref> maar Suid-Afrika bly 'n horing van oorvloed van minerale rykdom. Die land is die wêreld se grootste produsent<ref>{{Cite web |url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/mcs/ |title=''Mineral Commodity summaries'' |access-date=19 April 2017 |archive-date= 7 Desember 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171207190225/https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/mcs/ |url-status=dead }}</ref> van [[chroom]], [[mangaan]], [[platinum]], [[vanadium]] en [[vermikuliet]]. Hy is die naasgrootste produsent<ref>{{Cite web |url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/mcs/ |title=''Mineral Commodity Summaries'' |access-date=19 April 2017 |archive-date= 7 Desember 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171207190225/https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/mcs/ |url-status=dead }}</ref> van [[ilmeniet]], [[palladium]], [[rutiel]] en [[sirkonium]]. Hy is ook die wêreld se derde grootste steelkooluitvoerder.<ref name="platts.com">[http://www.platts.com/Coal/highlights/2006/coalp_ee_091106.xml ''South Africa's coal future looks bright''] {{Webargief |url=https://web.archive.org/web/20130329012315/http://www.platts.com/Coal/highlights/2006/coalp_ee_091106.xml |date=2013-03-29}}</ref> Suid-Afrika is ook 'n groot produsent van ystererts; in 2012 het hy [[Indië]] verbygegaan om die wêreld se derde grootste verskaffer van ystererts aan [[China]] te word, die wêreld se grootste verbruiker van ystererts.<ref>{{Citation |title=SA replaces India as China's No 3 iron-ore supplier |year=2013 |url=http://www.miningweekly.com/article/sa-replaces-india-as-chinas-no-3-iron-ore-supplier-2013-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912164445/http://www.miningweekly.com/article/sa-replaces-india-as-chinas-no-3-iron-ore-supplier-2013-01-21 |archive-date=12 September 2025 |url-status=live |publication-place=International |publisher=Mining Weekly}}</ref>
Weens 'n geskiedenis van korrupsie en wanadministrasie in die Suid-Afrikaanse mynsektor het Gwede Mantashe, die [[ANC]] se sekretaris-generaal, aan die begin van 2013 aangekondig dat mynmaatskappye wat onderduims is se lisensie opgeskort kan word.<ref>{{Citation |title=Mining licences can be revoked – Mantashe |year=2013 |url=http://www.miningweekly.com/article/mining-licences-can-be-revoked-mantashe-2013-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916095945/http://www.miningweekly.com/article/mining-licences-can-be-revoked-mantashe-2013-01-18 |archive-date=16 September 2025 |url-status=live |publication-place=International |publisher=Mining Weekly}}</ref>
== Geskiedenis ==
Die ontdekking van diamante en goud het 'n belangrike rol gespeel in die groei van die vroeë [[Suid-Afrika]]anse ekonomie. Duisende mense het hulle na [[Kimberley]] gehaas nadat diamante daar ontdek is om munt daaruit te slaan. Die Britte het later die streek [[Griekwaland-Wes]] geannekseer, 'n gebied wat die diamantvelde ingesluit het. In 1868 het die republiek probeer om areas na aan die pas ontdekte diamantvelde te annekseer, waarteen die nabygeleë Britse koloniale regering kapsie gemaak het. Hierdie anneksasies het later tot die [[Eerste Vryheidsoorlog]] van 1880–1881 gelei.<ref name="Duxbury">{{Cite book|last=Duxbury|year=1981|first=Geo.|title=David and Goliath: The First War of Independence, 1880–1881|publisher=South African National Museum of Military History|isbn=0-620-05012-8}}</ref>
Goud is ontdek in die gebied wat bekend gestaan het as die [[Witwatersrand]], wat gelei het tot wat later bekend sou staan as die Witwatersrand-goudstormloop van 1886. Soos die vroeëre diamantontdekkings het die goudstormloop veroorsaak dat duisende buitelanders na die area gestroom het. Dit het die politieke spanning in die area verhoog, wat uiteindelik bygedra het tot die [[Tweede Vryheidsoorlog]] in 1899. Die eienaarskap van die diamant- en goudmyne het in die hande geval van enkele entrepreneurs, meestal van Europese afkoms, wat bekend gestaan het as die [[Randlords|Randhere]]. Suid-Afrika en die wêreld se grootste diamantmynmaatskappy, [[De Beers]], is gestig deur baron [[Nathaniel Rothschild|Nathaniel Mayer Rothschild]] in 1887, en [[Cecil John Rhodes]] het in 1888 die stigtervoorsitter van die direksie geword. Cecil Rhodes se plek is later oorgeneem deur sir [[Ernest Oppenheimer]], medestigter van die [[Anglo American-korporasie|Anglo-American-korporasie]] saam met [[J.P. Morgan]].
Die goudmynbedryf het deur die grootste deel van die 20ste eeu aanhou groei en aansienlik bygedra tot die drievoudige vermeerdering van die ekonomiese waarde van die [[Unie van Suid-Afrika]], soos dit toe bekend gestaan het. Veral die inkomste van gouduitvoer het voldoende kapitaal verskaf om broodnodige masjinerie en petroleumprodukte te koop om 'n al groter wordende vervaardigingsbedryf te ondersteun.
In 2007 het Suid-Afrika se mynbedryf 493,000 werkers in diens gehad. Die bedryf verteenwoordig 18% van Suid-Afrika se [[bruto binnelandse produk]] van VSA$588 miljard.<ref>{{Webaanhaling|url=http://allafrica.com/stories/200711070356.html}}</ref><ref name="cia">{{Webaanhaling|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html}}</ref>
=== Steenkool ===
[[Lêer:S Africa Coal Production.png|duimnael|Suid-Afrika steenkoolproduksie (rooi) en uitvoer (swart).]]
Die [[Steenkool in Suid-Afrika|steenkoolbedryf]] het in 2019 altesaam 92 230 werknemers in diens gehad teenoor 86 647 in 2018.<ref name=":02">{{Cite web |url=https://miningafrica.net/natural-resources-africa/coal-mining-in-africa/ |title=argiefkopie |access-date= 4 Maart 2022 |archive-date= 4 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304133606/https://miningafrica.net/natural-resources-africa/coal-mining-in-africa/ |url-status=dead }}</ref> Dit verteenwoordig ongeveer een uit elke vyf mynwerkers in Suid-Afrika.<ref name=":02" />
Produksie van steenkool het in 2019 altesaam 258,9 miljoen ton beloop teenoor 253 miljoen ton in 2018.<ref name=":02" /> Totale verkope in 2019 was R139,3 miljard.<ref name=":02" /> Die steenkoolbedryf het in 2019 sowat R61 miljard aan die verkryging van goedere en dienste bestee, waarvan die meeste van plaaslike verskaffers was.<ref name=":02" />
=== Goud ===
[[Lêer:S Africa Gold Production.png|duimnael|Suid-Afrika ontgin goud produksie, 1940–2011]]
Suid-Afrikaanse goudmyne dra 4.3 persent by tot wêreldwye goudproduksie.<ref name=":2">Mineraleraad van Suid-Afrika. https://www.mineralscouncil.org.za/sa-mining/gold</ref> Ondanks ʼn skerp afname in goudproduksie in die land, bly die Witwatersrand-kom die wêreld se grootste goudhulpbron.
Gedurende 2019 is goudverkope van R72,5 miljard aangeteken, effe meer as 2018 se R70 miljard.<ref name=":2" />Volgens die Mineraleraad van Suid-Afrika, die bedryfsorganisasie vir alle mynbouprodusente, het die werkerskorps in goudmynbou van 100 180 in 2018 tot 95 130 in 2018 afgeneem.<ref name=":2" /> “Indiensneming in die goudsektor het sedert die 1980’s afgeneem,” sê die raad.
Terselfdertyd het produktiwiteit van arbeid begin daal en lone begin styg.<ref name=":2" /> Ondanks die daling in werkergetalle, het elke goudmynwerker tussen vyf en 19 afhanklikes.<ref name=":2" /> Aan die ander kant sorg elke goudmynwerker indirek vir twee werksgeleenthede elders.<ref name=":2" />
Die kwynende belang van Suid-Afrika as goudprodusent blyk ook uit die skerp afname in die getal genoteerde goudmyne op die Johannesburgse aandelebeurs. Dit is ironies, want die aandelebeurs is juis in 1887 gestig tydens die goudstormloop aan die Witwatersrand.<ref>Johannesburgse Aandelebeurs. https://www.jse.co.za/our-business/history-%26-company-overview {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220304100254/https://www.jse.co.za/our-business/history-%26-company-overview |date= 4 Maart 2022 }}</ref> In 1983 was daar minstens 58 genoteerde goudmynprodusente op die beurs.<ref>Gold Fever in South Africa. ''New York Times''. 12 Januarie 1983. <nowiki>https://www.nytimes.com/1983/01/12/business/gold-fever-in-south-africa.html</nowiki></ref> Op 1 Maart 1922 was daar sewe maatskappye oor.
In 1978 het goudproduksie 60 persent bygedra tot Suid-Afrika se totale mynbou-uitset.<ref>The Role of Gold in the Economy of Apartheid South Africa. UN Centre against Apartheid. 1981. <nowiki>http://psimg.jstor.org/fsi/img/pdf/t0/10.5555/al.sff.document.nuun1981_10_final.pdf</nowiki></ref> Teen 1819 het dit tot 11,5 persent teruggesak.<ref>Statistieke SA. ''Mining Industry, 2019''. 14 September 2021. <nowiki>http://www.statssa.gov.za/publications/Report-20-01-02/Report-20-01-022019.pdf</nowiki></ref>
Onder die land se goudmyne is twee van die diepste myne in die wêreld. Die Oos-Rand-myn in [[Boksburg]] is 3,585 meter diep. 'n Effens vlakker myn is TauTona in [[Carletonville]], hoewel daar planne is om aan 'n uitbreiding van die TauTona-myn te begin werk, wat die diepte tot 3,200 meters sal laat toeneem, wat die huidige rekord sal oortref.<ref name="jun08ext">{{cite news |title=TauTona to take ‘deepest mine’ accolade |first=Brindaveni |last=Naidoo |url=http://www.miningweekly.co.za/article.php?a_id=98516 |publisher=Creamer Media's Mining Weekly Online |date=15 Desember 2006 |access-date=28 November 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080308201748/http://www.miningweekly.co.za/article.php?a_id=98516 |archive-date=8 Maart 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Teen hierdie dieptes is die temperatuur van die rotse 60 °C.<ref>{{Webaanhaling|url=http://www.princeton.edu/pr/pwb/99/1213/microbe.shtml}}</ref>
Die goud in die Witwatersrand-kom-gebied is gestort in antieke rivierdeltas, nadat dit daarheen gespoel is van die omliggende goudryke groensteenstroke aan die noorde- en westekant. Rodium-osmium-isotoopstudies dui daarop dat die goud in dié minerale-neerslae gekom het van die ongewone drie miljard jaar oue pallium-inpersings, wat bekend staan as komatiites, wat in die groensteenstroke voorgekom het.<ref name="Kirk">Kirk, Jason; Joakin Ruiz;
John Chesley and Spencer Titley; ''The Origin of Gold in South Africa,'' American Scientist, Vol 91, Nov.</ref> Die [[Vredefortkoepel]] en die nabygeleë [[Bosveldstollingskompleks]] is albei sowat 'n miljard jaar jonger as die aanvaarde ouderdom van die goudneerslae.
=== Diamante ===
Sedert diamante in 1868 in Kimberley ontdek is, is Suid-Afrika 'n wêreldleier in diamantproduksie. Die vername bronne van diamante in die land, insluitend sewe groot diamantmyne oor die land heen, word deur die De Beers Consolidated Mines-maatskappy beheer. In 2003 het De Beers se bedrywighede vir 94% van die totale uitset van 11,900,000 karaat (2.38 ton) gesorg. Die syfer sluit sowel edelstene as [[nywerheidsdiamante]] in.<ref name="usgsdia">{{Webaanhaling|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2003/sfmyb03.pdf}} {{Kleiner|(211 [[Kibibyte|KiB]])}}</ref> Diamantproduksie het in 2005 tot meer as 15,8000,000 karaat (3.16 ton) gestyg.
=== Platinum en palladium ===
Suid-Afrika produseer meer platinum en soortgelyke metale as enige ander land. In 2005 is 78% van die wêreld se [[platinum]] in Suid-Afrika geproduseer, asook 39% van die wêreld se [[palladium]]. Meer as 163 000 kg platinum is in 2010 geproduseer, wat 'n uitvoerinkomste van VSA$3.82 miljard verdien het. Tans is [[Rusland]] en Suid-Afrika die grootste palladiumprodusente in die wêreld.<ref>{{Webaanhaling|url=http://www.statista.com/statistics/273647/global-mine-production-of-palladium/}}</ref>
=== Chroom ===
[[Chroom]] is nog 'n voorste produk van Suid-Afrika se mynbedryf. Die metaal, wat in vlekvrye staal en 'n verskeidenheid ander nywerheidstoepassings gebruik word, word op 10 terreine oor die land heen gemyn. Suid-Afrika se produksie van chroom was 100% van die wêreld se totale produksie in 2005, en het bestaan uit 7,490,000 metriese ton materiaal.
=== Uraan ===
Die ontginning van [[Uraan in Suid-Afrika|uraan]] in [[Suid-Afrika]] geskied hoofsaaklik as ʼn newe-proses van goud- en kopermynbou.<ref name=":03">Wêreld- Kernvereniging. 2022. <nowiki>https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-o-s/south-africa.aspx</nowiki></ref> As sodanig is die land nie ʼn groot produsent van die mineraal nie. In 2019 het Suid-Afrika 346 ton uraan geproduseer.<ref name=":03" />
=== Mangaan ===
[[Suid-Afrika]] beskik oor tussen 75% en 80% van die wêreld se geïdentifiseerde [[Mangaan|mangaanreserwes]] en ongeveer 24% van die wêreld se totale reserwes, wat hoofsaaklik in die Noord-Kaap gevind word.<ref name=":0">Van Zyl, H.J., Bam, W.G. & Steenkamp, J.D. ''Identifying barriers faced by key role players in the South African manganese industry'', SAIIE27 Proceedings, 2016, p.2661-3. <nowiki>https://www.mintek.co.za/Pyromet/Files/2016VanZyl.pdf</nowiki></ref> Daar is 22 mangaanmyne in Suid-Afrika, waarvan slegs vier op die Johannesburgse aandelebeurs genoteer is.<ref name=":1">{{Verwys web |url=https://www.miningweekly.com/article/south-africa-has-22-operating-manganese-mines-amaranthcx--2020-09-28 |titel=South Africa has 22 operating manganese mines |webwerf=www.miningweekly.com |argief-url=https://web.archive.org/web/20240723030924/https://www.miningweekly.com/article/south-africa-has-22-operating-manganese-mines-amaranthcx--2020-09-28 |argiefdatum=23 Julie 2024 |url-status=lewendig}}</ref> Die getal werkers in mangaanmyne neem stelselmatig toe. In 2012 het mangaanmyne 6 812 werkers in diens gehad en teen 2019 het dit tot 10 032 gegroei.<ref name=":4">Statistiek SA. ''Mining Industry, 2019''. <nowiki>http://www.statssa.gov.za/publications/Report-20-01-02/Report-20-01-022019.pdf</nowiki></ref> Die totale besteding deur hierdie myne binne die [[Ekonomie van Suid-Afrika|ekonomie]] het R22.6 miljard in 2019 beloop.<ref name=":4" />
=== Werksomstandighede ===
Die toestande op die meeste Suid-Afrikaanse myne is soortgelyk aan myne elders,<ref>{{cite news |title=Mining Conditions in South Africa – Mining in Africa |url=http://www.miningafrica.net/mining-news/mining-conditions-south-africa |work=Mining Africa |date=8 Januarie 2017 |access-date=30 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227233543/http://www.miningafrica.net/mining-news/mining-conditions-south-africa |archive-date=27 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> behalwe op die goudmyne waar die lae geotermiese gradiënt, met ander woorde die koers waarteen die temperatuur met diepte styg, wat dikwels so min is as 9 °C per kilometer diepte (vergeleke met 'n wêreldgemiddelde van sowat 25 °C/km)<ref>{{Cite web |url=http://www.eos.ubc.ca/courses/eosc221/meta/gradient.html |title=''Geothermal Gradient vs. '' |access-date=19 April 2017 |archive-date=16 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071116085428/http://www.eos.ubc.ca/courses/eosc221/meta/gradient.html |url-status=dead }}</ref> en dit, tesame met nou en onafgebroke ertsinhoud in harde rotse maak dit moontlik om op dieptes te myn wat nêrens anders in die wêreld moontlik is nie.
Silikastof is 'n altyd teenwoordige potensiële gevaar sodat alle boorstof en los klippe te alle tye nat gehou moet word om [[silikose]], 'n dodelike siekte wat die longe aanval, te verhoed. Omdat die ertsriwwe so nou is, is meganisasie nie moontlik nie en die werk is baie arbeidintensief. Die ventilasievereistes om werksomstandighede draaglik te maak is geweldig en in die goudmyne is die vars lug wat ingepomp word 6 kubieke meter per sekonde per 1,000 ton rots wat per maand gemyn word.<ref>{{Cite web |url=http://www.bullion.org.za/Departments/Economics/Economics.htm |title=Economics Dept ''The platinum supply equation – refrigeration key to ongoing supply levels '' |access-date=19 April 2017 |archive-date= 3 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603005202/http://www.bullion.org.za/Departments/Economics/Economics.htm |url-status=dead }}</ref>
Nog 'n ernstige probleem is hitte. In dieper myne is die verkoeling van die ingepompte lug dikwels nodig om werksomstandighede draaglik te hou. Die verkoeling gebruik baie energie.
Die Suid-Afrikaanse mynbedryf word dikwels gekritiseer vir sy swak veiligheidsrekord en hoë aantal sterftes, maar toestande verbeter. Die sterftes was 533 in 1995 en het gedaal tot 199 in 2006.<ref>{{Verwys web |titel=''S A Chamber of Mines Facts and Figures 2006 '' |url=http://www.bullion.org.za/Publications/Facts&Figures2006/F&F2006.pdf |argief-url=https://web.archive.org/web/20260108003528/http://www.bullion.org.za/Publications/Facts%26Figures2006/F%26F2006.pdf |argiefdatum= 8 Januarie 2026 |besoekdatum=19 April 2017 |url-status=dead}}</ref> Die algehele sterftekoers in 2006 was 0.43 per 1,000 per jaar. Vir goud was dit 0.71, vir platinum 0.24 en vir ander mynstowwe 0.35. (Ter vergelyking was dit 1.5 in die sestigjare.)
Mynveiligheid het in 2007 heelwat publisiteit gekry, veral nadat 3,200 werkers tydelik ondergronds vasgekeer is in die Elandskraalmyn nadat 'n saamgepersde lugpyp geskeer het weens roes binne-in, losgebreek en in die menshysingskag geval het. Die werkers is uiteindelik deur die rotshysingskag gered. Die voorval het die destydse president, [[Thabo Mbeki]], genoop om opdrag te gee vir 'n volledige ondersoek na die veiligheid in alle myne in bedryf.
=== Die Lonmin-staking van 2012 ===
Die [[Marikana-slagting|Lonmin staking]] het plaasgevind in die Marikana-gebied, naby [[Rustenburg]], [[Suid-Afrika]], by 'n myn wat besit word deur [[Lonmin]], een van die wêreld se vernaamste verskaffers van platinum en verwante metale. 'n Reeks gewelddadige konfrontasies tussen die mynwerkers en die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] het plaasgevind en het op 16 Augustus 2012 gelei tot die dood van 34 individue (30 was mynwerkers en 4 betogers), asook nog 78 mynwerkers wat beseer is. Dit was die dodelikste voorval van geweld tussen die polisie en burgerlikes sedert die [[Sharpeville-slagting]] van 1960.
In 2014 het werkers in die platinumbedryf 'n staking begin wat vyf maande geduur het. Dit was die langste staking in die geskiedenis van die Suid-Afrikaanse mynwese.<ref>{{Verwys web |url=http://www.sahistory.org.za/article/2014-south-african-platinum-strike-longest-wage-strike-south-africa |titel=2014 South African platinum strike: longest wage strike in South Africa |webwerf=www.sahistory.org.za |argief-url=https://web.archive.org/web/20261006075452/http://www.sahistory.org.za/article/2014-south-african-platinum-strike-longest-wage-strike-south-africa |argiefdatum=6 Oktober 2026 |url-status=lewendig}}</ref>
== Sien Ook ==
* [[Lys van myne in Suid-Afrika]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn|Mining in South Africa}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Mynbou in Suid-Afrika| ]]
ru87lqm6s3bgsv8bg6n69pf43tbtw6y
Vetplant
0
123489
3373461
3303923
2026-11-17T14:58:29Z
Oesjaar
7467
/* Verteenwoordigers */ Skakel
3373461
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Bauhin Jean aus Bericht Kranckheiten 1599.jpg|duimnael|Johann Bauhin|200px]]
'n '''Vetplant''' is 'n plant wat in staat daartoe is om vog in sy blare, stingels, stamme of wortels te stoor.
Vetplante of sukkulente kom dikwels in droë gebiede soos halfwoestyne voor, maar daar is tog 'n verskil met die regte [[xerofiet]]e en eremofiete wat suiwer woestynplante is. Suid-Afrika het die grootste verskeidenheid van hulle, veral in die [[Sukkulente Karoo]]. Hierdie [[ekostreek]] is na hulle genoem. Die vermoë om water te stoor word sukkulensie genoem en dit kan op verskillende maniere gebeur. Van die plante stoor dit net in dik vlesige blare. Ander plante met glad geen blare stoor dit in stingels of die stam, ensomeer. Mens kan van stamsukkulente, blaarsukkulente ensomeer praat, maar dikwels word die water in meer as een orgaan gestoor.
Die begrip "Succulentae" is eerste deur die Switserse [[plantkundige]] Johann Bauhin ingevoer in sy ''Historiae plantarum universalis'' wat in [[1619]], ná sy dood, verskyn het. Hy het [[Genus|genera]] soos ''Portulaca'', ''[[Aloe]]'' en ''Crassula'' in 'n 'takson' ''Succulentae'' geplaas. Hierdie plante is nogtans geensins verwant nie, en vandag word sy takson nie meer erken nie.<ref>''Advances in Botanical Research, Volume 55'' {{Outeur|Jean-Claude Kader, Michel Delseny}} Academic Press, 2010, {{ISBN|0-12-380869-3}}, {{ISBN|9780123808691}}</ref> Sukkulensie tree in der waarheid in 'n groot getal plantfamilies op. Plantfamilies wat sukkulensie vertoon is byvoorbeeld die [[vygies]], die [[Euphorbiaceae|nabome]] en die [[kaktus]]se.
[[Lêer:Conophytum minutum.jpg|links|duimnael|150px|''Conophytum minutum'' 'n vygie]]
Die terme "vetplant" of "sukkulent" word dikwels gebruik, hoewel 'n goeie definisie eintlik ontbreek. Dit is dalk beter oor "sukkulensie" te praat as 'n ''eienskap'' wat 'n plant in seker mate kan besit. Een van die probleme is dat sukkulente in verskillende biome en habitatte kan voorkom.
Hulle kan in droë streke soos die [[Karoo]] aangetref word, wat min maar wel reëlmatig reënkry, maar dikwels nie in regte woestyne waar reënval baie onreëlmatig is nie. Droër plekke in vogtiger streke of plekke met hoë soutgehaltes of selfs op bome in 'n reënwoud kan nogtans ook vetplante oplewer. Hulle kan dus byvoorbeeld [[xerofiet]]e, [[halofiet]]e of [[epifiet]]e wees en is nie kenmerkend aan een bepaalde [[bioom]] nie.
Daar is nogtans 'n taamlik algemene misvatting dat "xerofiet" en "sukkulent" sinonieme is. Vetplante is nie soos [[Xerofiet|xerofiete]] aan droogte self aangepas nie, maar aan ''tydelike'' droogte.<ref name="vW">Life Strategies of Succulents in Deserts: With Special Reference to the Namib Desert {{Outeur|Dieter J. von Willert}} CUP Archive, 1992, {{ISBN|0521244684}}, {{ISBN|978-0-521-24468-8}}</ref>
Von Willert probeer om 'n definisie te gee wat pleks van die verwantskap of die bioom op die [[fisiologie]] en anatomie van die plant gerig is:
{{cquote|'n '''Sukkulent''' is 'n plant wat tenminste een sukkulente weefsel bevat}}
{{cquote|'n '''Sukkulente weefsel''' is 'n lewende weefsel was -naas ander take- dien om altans tydelik bruikbare water te stoor wat die plant tydelik onafhanklik van 'n eksterne waterbron maak, wanneer die grondwatertoestande dusdanig verslegter dat die wortels nie langer die benodigde water aan die grond kan onttrek nie}}
In hierdie definisie word 'bruikbare' water onderskei van die totale waterinhoud van 'n plant omdat nie alle water beskikbaar vir die plant se ander weefsels is nie. Die definisie onderskei nogtans nie of die water herhaaldelik onttrek en weer gestoor kan word nie. [[Bladwisselend]]e plante se blare sterf wanneer die water onttrek word.<ref name="vW" />
Daar is metodes om te meet hoe sukkulent 'n plant is, soos die [[hidrouliese kapasitansie]] of die [[sukkulensie-indeks]].
== Fisiologiese eienskappe ==
Vetplante kan ekologies gesproke in twee groepe ingedeel word, naamlik xerofitiese sukkulente, wat in droë omgewings leef, en halofitiese sukkulente, wat in soutomgewings leef. Daar is ʼn groot anatomiese ooreenkoms tussen die twee soorte, maar die selle van die xerofitiese sukkulente het ʼn lae osmotiese potensiaal, terwyl die van die halofitiese sukkulente 'n hoë osmotiese potensiaal het. Die waterhoudende weefsel van vetplante bestaan gewoonlik uit parenchiemselle met groot vakuole.
Benewens water bevat hierdie selle heelwat suiker en organiese sure. By die halofitiese sukkulente word ook heelwat soute in die selsap aangetref. Die waterhoudende weefsels kan op verskillende plekke geleë wees. By plante van die genera ''Anabasis'', ''[[Kleinia]]'' en ook talle ander word hierdie weefsel in die bas aangetref, terwyl dit by 'n groot aantal kaktusse in die murg in die middel van die stingel aangetref word.
Tipiese xeromorfe (aangepas by droë omstandighede) eienskappe van vetplante is klein, skubvormige blare, wat soms tot dorings of hare gewysig is, die goed ontwikkelde vervoerweefsel van die oppervlakkige wortels, die relatief klein oppervlakte van die weefsels waarin transpirasie en [[fotosintese]] plaasvind, en die dik kutikule en ingesinkte huidmondjies van die [[epidermis]].
Die huidmondjies van baie vetplante gaan slegs in die nag oop sodat waterverlies deur transpirasie tot 'n minimum beperk word. By 'n aantal vetplante van die familie ''[[Cactaceae]]'' (kaktusse), die ''[[Crassulaceae]]'' (plakkies) en die ''[[Aizoaceae]]'' (vygies) is die proses van fotosintese effens gewysig as aanpassing by die droë omstandighede. By hierdie plante word stysel snags omgesit in organiese sure (malonsuur en isositroensuur), en tydens die proses word 'n hoeveelheid [[koolsuurgas]] (CO<sub>2</sub>) gebruik.
Bedags word hierdie sure afgebreek en die koolsuurgas wat vrykom, word vir normale fotosintese gebruik. Die plante bou dus snags wanneer die moontlikheid van [[transpirasie]] kleiner is - 'n voorraad koolsuurgas op wat bedags vir fotosintese gebruik word. Dit is dus nie nodig om die huidmondjies bedags oop te maak nie. Alle vetplante het baie son nodig om te groei en hulle groei oor die algemeen stadiger as ander plante. As vetplante in 'n vogtige omgewing geplant word, verloor hulle dikwels hul sukkulente eienskappe.
Vetplante word wêreldwyd in droë omgewings aangetref, meestal tussen ander plante met ander aanpassing vir die droë omstandighede. In sommige gebiede, soos sekere Mexikaanse woestyngebiede, bestaan die plantegroei egter byna geheel en al uit vetplante. 'n Groot aantal vetplante is gewilde sierplante wat veral as stokperdjie versamel word. Van sommige spesies (soos ''Agave americana'' van [[Mexiko]]) word ʼn alkoholiese drank berei. Slegs enkele spesies, soos die [[Carpobrotus edulis|Hottentotsvy]] (genus ''[[Carpobrotus]]''), wat in Suid-Afrika voorkom, is eetbaar.
== Verteenwoordigers ==
Al die [[Kaktus|kaktusse]] (familie ''Cactacea''), plakkieagtiges (''Crassulaceae'') en die meeste vygieagtiges (familie ''Aizoaceae'') is vetplante. Met uitsondering van die genus ''Rhipsalis'', wat in [[Afrika]] aangetref word, kom alle kaktusse in Amerika voor. 'n Geweldige verskeidenheid vorme word aangetref en byna almal is stingelsukkulente, met ander woorde die stingel dien as bergorgaan vir water en die blare is dikwels tot hare of dorings gereduseer. Een van die bekendste genera van die kaktusse is ''[[Opuntia]]'', die litjieskaktusse waarvan enkele spesies na ander wêrelddeleversprei het en in die droë dele van Suider-Afrika 'n ernstige probleem geword het.
Die [[Vygies|vygieagtiges]] (familie ''Aizoaceae'') is grotendeels tot die droë westelike dele van [[Suider-Afrika]] beperk, en ook die meeste plakkieagtiges (familie ''Crassulaceae'') word in Afrika aangetref. Verteenwoordigers van 'n aantal ander families soos die melkbosfamilie (''Asclepiadaceae'') en veral die naboomfamilie (familie ''[[Euphorbiaceae]]'') is ook vetplante.
== Voorkoms ==
[[Lêer:Rebutia flavistylus 1.jpg|duimnael|Die kaktus ''Rebutia flavistylus'']]
[[Lêer:Issoleie.jpg|duimnael|''Ranunculus glacialis'']]
Daar is ses soorte gebiede waar vetplante groei.
#Gebiede met droë tydperke wat nie te lank is nie en wat min vriesende temperature in die groeiseisoen het.Vetplante ontbreek byvoorbeeld in [[Sentraal-Asië|Sentraal Asië]], Oos-[[Siberië]] en [[Patagonië]] vanweë die aanhoudende koue
#Brakgronde. Dit kan aan die kus of die binneland wees. Halofiet-vetplante soos [[vygies]] het anderse aanpassings as ander vetplante
#Die hoë en sonnige krone van die [[tropiese reënwoud]]. Hierdie habitat kan wissel van droë na natte seisoene
#In gematigde streke: plekke waar yskoue water na die oppervlak kom. In die [[Alpe]] groei byvoorbeeld ''Saxifraga spp.'' op sulke plekke
#In gematigde streke: gronde wat maklik uitdroog, soos growwe sandgronde. Hier word byvoorbeel ''Spergula'', ''Sedum'' of ''Sempervivum'' aangetref
#Naby die sneeugrens in hoë gebergtes In die Alpe word byvoorbeeld ''Ranunculus glacialis'' aangetref. Die [[temperatuur]] speel hierin ook 'n belangrike rol omdat dit in die koue moeiliker is vir 'n plant om water op te neem. Dit verklaar ook waarom talle bladwisselende bome hul blare in die winter verloor.
== Hoe word water opgegaar? ==
‘n Groot deel van die [[weefsel]] van vetplante bestaan uit spesiale “waterselle", wat so baie water absorbeer dat hulle heeltemal opgeswel raak. Die water kan in die [[Blaar|blare]] opgegaar word, bv. by ons inheemse aalwyne en garingbome en ook by die meer bekende ''crassulas'' en ''[[lithops]]'' of beeskloutjies. Normaalweg is dit egter die stam van die plant wat as 'n opgaarplek gebruik word. Die kaktusse, turksvye en nabome in Suid-Afrika is voorbeelde van stamsukkulente.
Hulle het byna geen blare nie (hoewel hulle tog aanwesig kan wees by die jong plante), en as daar wel blare is, is dit in die vorm van dorings. Aangesien die plante moet fotosinteer om te leef, is die stamme aangepas om hierdie funksie uit te voer, en die groen kleur van die buitenste weefsel is die gevolg van die aanwesigheid van [[chlorofil]]. Aangesien dit ook vir hierdie plante nodig is om die verlies aan water deur transpirasie te voorkom, het die stamme 'n baie dik [[Opperhuid|epidermis]] (opperhuid) waarin die stomata (huidmondjies) op groot afstande van mekaar lê.
'n Ander faktor wat help om die verlies aan water te voorkom, is dat die totale [[oppervlakte]] van die stam wat aan die [[Aarde se atmosfeer|lug]] blootgestel is, baie kleiner is as die van die blare van 'n normale plant van vergelykbare grootte. Baie vetplante het ook 'n dik haargroei op die blare en stamme. Hierdie hare is in werklikheid droë, dooie weefsel; hul funksie is om 'n laag onbeweeglike lug in kontak met die plant te hou om sodoende te voorkom dat die plant water verloor, en ook as beskerming teen die [[Hitte-uitputting|hitte]] van die woestynson.
Die vetplante van die [[woestyn]] moet hulle ook beskerm teen diere, wat maar te graag hul dors sou wou les deur van hierdie sappige, groen plante te eet. Die meeste van hierdie plante het egter ʼn gedugte doringbeskerming wat baie doeltreffend is om hulle teen bokke en ander diere te beskerm. Die [[naboom]] van Afrika het ook nog 'n irriterende melk of sap wat dit oneetbaar maak.
== Verwante artikels ==
* [[Indringervetplante in Suid-Afrika]]
== Bronne ==
* KENNIS, 1980, {{ISBN|0798108258}}, volume 3, bl. 494, 495
* Peckover, Ralph: Vanishing treasure chest. In: Conserva. Departement van Omgewingsake. Deel 5, nr. 5, September 1990. ISSN 0258-3313
* [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409699}}, volume 28, bl. 144, 145
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{Commonskat-inlyn|Succulents}}
* {{Wikt-inlyn|vetplant}}
{{Gesagsrekords}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Plantkunde]]
[[Kategorie:Vetplante| ]]
8l6jvnstdr2neudaeao7i1nl63a7vgl
3373462
3373461
2026-11-17T15:01:07Z
Oesjaar
7467
/* Fisiologiese eienskappe */ Skakel
3373462
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Bauhin Jean aus Bericht Kranckheiten 1599.jpg|duimnael|Johann Bauhin|200px]]
'n '''Vetplant''' is 'n plant wat in staat daartoe is om vog in sy blare, stingels, stamme of wortels te stoor.
Vetplante of sukkulente kom dikwels in droë gebiede soos halfwoestyne voor, maar daar is tog 'n verskil met die regte [[xerofiet]]e en eremofiete wat suiwer woestynplante is. Suid-Afrika het die grootste verskeidenheid van hulle, veral in die [[Sukkulente Karoo]]. Hierdie [[ekostreek]] is na hulle genoem. Die vermoë om water te stoor word sukkulensie genoem en dit kan op verskillende maniere gebeur. Van die plante stoor dit net in dik vlesige blare. Ander plante met glad geen blare stoor dit in stingels of die stam, ensomeer. Mens kan van stamsukkulente, blaarsukkulente ensomeer praat, maar dikwels word die water in meer as een orgaan gestoor.
Die begrip "Succulentae" is eerste deur die Switserse [[plantkundige]] Johann Bauhin ingevoer in sy ''Historiae plantarum universalis'' wat in [[1619]], ná sy dood, verskyn het. Hy het [[Genus|genera]] soos ''Portulaca'', ''[[Aloe]]'' en ''Crassula'' in 'n 'takson' ''Succulentae'' geplaas. Hierdie plante is nogtans geensins verwant nie, en vandag word sy takson nie meer erken nie.<ref>''Advances in Botanical Research, Volume 55'' {{Outeur|Jean-Claude Kader, Michel Delseny}} Academic Press, 2010, {{ISBN|0-12-380869-3}}, {{ISBN|9780123808691}}</ref> Sukkulensie tree in der waarheid in 'n groot getal plantfamilies op. Plantfamilies wat sukkulensie vertoon is byvoorbeeld die [[vygies]], die [[Euphorbiaceae|nabome]] en die [[kaktus]]se.
[[Lêer:Conophytum minutum.jpg|links|duimnael|150px|''Conophytum minutum'' 'n vygie]]
Die terme "vetplant" of "sukkulent" word dikwels gebruik, hoewel 'n goeie definisie eintlik ontbreek. Dit is dalk beter oor "sukkulensie" te praat as 'n ''eienskap'' wat 'n plant in seker mate kan besit. Een van die probleme is dat sukkulente in verskillende biome en habitatte kan voorkom.
Hulle kan in droë streke soos die [[Karoo]] aangetref word, wat min maar wel reëlmatig reënkry, maar dikwels nie in regte woestyne waar reënval baie onreëlmatig is nie. Droër plekke in vogtiger streke of plekke met hoë soutgehaltes of selfs op bome in 'n reënwoud kan nogtans ook vetplante oplewer. Hulle kan dus byvoorbeeld [[xerofiet]]e, [[halofiet]]e of [[epifiet]]e wees en is nie kenmerkend aan een bepaalde [[bioom]] nie.
Daar is nogtans 'n taamlik algemene misvatting dat "xerofiet" en "sukkulent" sinonieme is. Vetplante is nie soos [[Xerofiet|xerofiete]] aan droogte self aangepas nie, maar aan ''tydelike'' droogte.<ref name="vW">Life Strategies of Succulents in Deserts: With Special Reference to the Namib Desert {{Outeur|Dieter J. von Willert}} CUP Archive, 1992, {{ISBN|0521244684}}, {{ISBN|978-0-521-24468-8}}</ref>
Von Willert probeer om 'n definisie te gee wat pleks van die verwantskap of die bioom op die [[fisiologie]] en anatomie van die plant gerig is:
{{cquote|'n '''Sukkulent''' is 'n plant wat tenminste een sukkulente weefsel bevat}}
{{cquote|'n '''Sukkulente weefsel''' is 'n lewende weefsel was -naas ander take- dien om altans tydelik bruikbare water te stoor wat die plant tydelik onafhanklik van 'n eksterne waterbron maak, wanneer die grondwatertoestande dusdanig verslegter dat die wortels nie langer die benodigde water aan die grond kan onttrek nie}}
In hierdie definisie word 'bruikbare' water onderskei van die totale waterinhoud van 'n plant omdat nie alle water beskikbaar vir die plant se ander weefsels is nie. Die definisie onderskei nogtans nie of die water herhaaldelik onttrek en weer gestoor kan word nie. [[Bladwisselend]]e plante se blare sterf wanneer die water onttrek word.<ref name="vW" />
Daar is metodes om te meet hoe sukkulent 'n plant is, soos die [[hidrouliese kapasitansie]] of die [[sukkulensie-indeks]].
== Fisiologiese eienskappe ==
Vetplante kan ekologies gesproke in twee groepe ingedeel word, naamlik xerofitiese sukkulente, wat in droë omgewings leef, en halofitiese sukkulente, wat in soutomgewings leef. Daar is ʼn groot anatomiese ooreenkoms tussen die twee soorte, maar die selle van die xerofitiese sukkulente het ʼn lae osmotiese potensiaal, terwyl die van die halofitiese sukkulente 'n hoë osmotiese potensiaal het. Die waterhoudende weefsel van vetplante bestaan gewoonlik uit parenchiemselle met groot vakuole.
Benewens water bevat hierdie selle heelwat suiker en organiese sure. By die halofitiese sukkulente word ook heelwat soute in die selsap aangetref. Die waterhoudende weefsels kan op verskillende plekke geleë wees. By plante van die genera ''Anabasis'', ''[[Kleinia]]'' en ook talle ander word hierdie weefsel in die bas aangetref, terwyl dit by 'n groot aantal kaktusse in die murg in die middel van die stingel aangetref word.
Tipiese xeromorfe (aangepas by droë omstandighede) eienskappe van vetplante is klein, skubvormige blare, wat soms tot dorings of hare gewysig is, die goed ontwikkelde vervoerweefsel van die oppervlakkige wortels, die relatief klein oppervlakte van die weefsels waarin transpirasie en [[fotosintese]] plaasvind, en die dik kutikule en ingesinkte huidmondjies van die [[epidermis]].
Die huidmondjies van baie vetplante gaan slegs in die nag oop sodat waterverlies deur transpirasie tot 'n minimum beperk word. By 'n aantal vetplante van die familie ''[[Cactaceae]]'' (kaktusse), die ''[[Crassulaceae]]'' (plakkies) en die ''[[Aizoaceae]]'' (vygies) is die proses van fotosintese effens gewysig as aanpassing by die droë omstandighede. By hierdie plante word stysel snags omgesit in organiese sure (malonsuur en isositroensuur), en tydens die proses word 'n hoeveelheid [[koolsuurgas]] (CO<sub>2</sub>) gebruik.
Bedags word hierdie sure afgebreek en die koolsuurgas wat vrykom, word vir normale fotosintese gebruik. Die plante bou dus snags wanneer die moontlikheid van [[transpirasie]] kleiner is - 'n voorraad koolsuurgas op wat bedags vir fotosintese gebruik word. Dit is dus nie nodig om die huidmondjies bedags oop te maak nie. Alle vetplante het baie son nodig om te groei en hulle groei oor die algemeen stadiger as ander plante. As vetplante in 'n vogtige omgewing geplant word, verloor hulle dikwels hul sukkulente eienskappe.
Vetplante word wêreldwyd in droë omgewings aangetref, meestal tussen ander plante met ander aanpassing vir die droë omstandighede. In sommige gebiede, soos sekere Mexikaanse woestyngebiede, bestaan die plantegroei egter byna geheel en al uit vetplante. 'n Groot aantal vetplante is gewilde sierplante wat veral as stokperdjie versamel word. Van sommige spesies (soos ''[[Agave americana]]'' van [[Mexiko]]) word ʼn alkoholiese drank berei. Slegs enkele spesies, soos die [[Carpobrotus edulis|Hottentotsvy]] (genus ''[[Carpobrotus]]''), wat in Suid-Afrika voorkom, is eetbaar.
== Verteenwoordigers ==
Al die [[Kaktus|kaktusse]] (familie ''Cactacea''), plakkieagtiges (''Crassulaceae'') en die meeste vygieagtiges (familie ''Aizoaceae'') is vetplante. Met uitsondering van die genus ''Rhipsalis'', wat in [[Afrika]] aangetref word, kom alle kaktusse in Amerika voor. 'n Geweldige verskeidenheid vorme word aangetref en byna almal is stingelsukkulente, met ander woorde die stingel dien as bergorgaan vir water en die blare is dikwels tot hare of dorings gereduseer. Een van die bekendste genera van die kaktusse is ''[[Opuntia]]'', die litjieskaktusse waarvan enkele spesies na ander wêrelddeleversprei het en in die droë dele van Suider-Afrika 'n ernstige probleem geword het.
Die [[Vygies|vygieagtiges]] (familie ''Aizoaceae'') is grotendeels tot die droë westelike dele van [[Suider-Afrika]] beperk, en ook die meeste plakkieagtiges (familie ''Crassulaceae'') word in Afrika aangetref. Verteenwoordigers van 'n aantal ander families soos die melkbosfamilie (''Asclepiadaceae'') en veral die naboomfamilie (familie ''[[Euphorbiaceae]]'') is ook vetplante.
== Voorkoms ==
[[Lêer:Rebutia flavistylus 1.jpg|duimnael|Die kaktus ''Rebutia flavistylus'']]
[[Lêer:Issoleie.jpg|duimnael|''Ranunculus glacialis'']]
Daar is ses soorte gebiede waar vetplante groei.
#Gebiede met droë tydperke wat nie te lank is nie en wat min vriesende temperature in die groeiseisoen het.Vetplante ontbreek byvoorbeeld in [[Sentraal-Asië|Sentraal Asië]], Oos-[[Siberië]] en [[Patagonië]] vanweë die aanhoudende koue
#Brakgronde. Dit kan aan die kus of die binneland wees. Halofiet-vetplante soos [[vygies]] het anderse aanpassings as ander vetplante
#Die hoë en sonnige krone van die [[tropiese reënwoud]]. Hierdie habitat kan wissel van droë na natte seisoene
#In gematigde streke: plekke waar yskoue water na die oppervlak kom. In die [[Alpe]] groei byvoorbeeld ''Saxifraga spp.'' op sulke plekke
#In gematigde streke: gronde wat maklik uitdroog, soos growwe sandgronde. Hier word byvoorbeel ''Spergula'', ''Sedum'' of ''Sempervivum'' aangetref
#Naby die sneeugrens in hoë gebergtes In die Alpe word byvoorbeeld ''Ranunculus glacialis'' aangetref. Die [[temperatuur]] speel hierin ook 'n belangrike rol omdat dit in die koue moeiliker is vir 'n plant om water op te neem. Dit verklaar ook waarom talle bladwisselende bome hul blare in die winter verloor.
== Hoe word water opgegaar? ==
‘n Groot deel van die [[weefsel]] van vetplante bestaan uit spesiale “waterselle", wat so baie water absorbeer dat hulle heeltemal opgeswel raak. Die water kan in die [[Blaar|blare]] opgegaar word, bv. by ons inheemse aalwyne en garingbome en ook by die meer bekende ''crassulas'' en ''[[lithops]]'' of beeskloutjies. Normaalweg is dit egter die stam van die plant wat as 'n opgaarplek gebruik word. Die kaktusse, turksvye en nabome in Suid-Afrika is voorbeelde van stamsukkulente.
Hulle het byna geen blare nie (hoewel hulle tog aanwesig kan wees by die jong plante), en as daar wel blare is, is dit in die vorm van dorings. Aangesien die plante moet fotosinteer om te leef, is die stamme aangepas om hierdie funksie uit te voer, en die groen kleur van die buitenste weefsel is die gevolg van die aanwesigheid van [[chlorofil]]. Aangesien dit ook vir hierdie plante nodig is om die verlies aan water deur transpirasie te voorkom, het die stamme 'n baie dik [[Opperhuid|epidermis]] (opperhuid) waarin die stomata (huidmondjies) op groot afstande van mekaar lê.
'n Ander faktor wat help om die verlies aan water te voorkom, is dat die totale [[oppervlakte]] van die stam wat aan die [[Aarde se atmosfeer|lug]] blootgestel is, baie kleiner is as die van die blare van 'n normale plant van vergelykbare grootte. Baie vetplante het ook 'n dik haargroei op die blare en stamme. Hierdie hare is in werklikheid droë, dooie weefsel; hul funksie is om 'n laag onbeweeglike lug in kontak met die plant te hou om sodoende te voorkom dat die plant water verloor, en ook as beskerming teen die [[Hitte-uitputting|hitte]] van die woestynson.
Die vetplante van die [[woestyn]] moet hulle ook beskerm teen diere, wat maar te graag hul dors sou wou les deur van hierdie sappige, groen plante te eet. Die meeste van hierdie plante het egter ʼn gedugte doringbeskerming wat baie doeltreffend is om hulle teen bokke en ander diere te beskerm. Die [[naboom]] van Afrika het ook nog 'n irriterende melk of sap wat dit oneetbaar maak.
== Verwante artikels ==
* [[Indringervetplante in Suid-Afrika]]
== Bronne ==
* KENNIS, 1980, {{ISBN|0798108258}}, volume 3, bl. 494, 495
* Peckover, Ralph: Vanishing treasure chest. In: Conserva. Departement van Omgewingsake. Deel 5, nr. 5, September 1990. ISSN 0258-3313
* [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409699}}, volume 28, bl. 144, 145
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{Commonskat-inlyn|Succulents}}
* {{Wikt-inlyn|vetplant}}
{{Gesagsrekords}}
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Plantkunde]]
[[Kategorie:Vetplante| ]]
196ryndal7wpij1jmsz6dyy1japou6f
Kategorie:E0₁-strukture
14
123851
3373547
1572393
2026-11-17T23:46:15Z
Jcwf
4
3373547
wikitext
text/x-wiki
{{Strukturbericht-kop
|beeld= BiOCl_layers.png
|kode=E0{{subb|1}}
|arge=[[matlockiet|PbFCl]]
|tipe=Matlockiet
|simm=tetragonaal
|ruimtegroep=P4/nmm
}}
[[Kategorie:Strukturberichtstrukture]]
gu3y7qd9f24hvmj8v9tukkhu89oh17d
3373548
3373547
2026-11-17T23:47:27Z
Jcwf
4
3373548
wikitext
text/x-wiki
{{Strukturbericht-kop
|beeld= BiOCl_layers.png
|kode=E0{{subb|1}}
|arge=[[lood(II)fluoriedchloried|PbFCl]]
|tipe=[[Matlockiet]]
|simm=tetragonaal
|ruimtegroep=P4/nmm
}}
[[Kategorie:Strukturberichtstrukture]]
78q2kfapndt5t41oc7luexjqyqdl26r
3373550
3373548
2026-11-18T00:04:29Z
Jcwf
4
3373550
wikitext
text/x-wiki
{{Strukturbericht-kop
|beeld= BiOCl_layers.png
|kode=E0{{subb|1}}
|arge=[[lood(II)fluoriedchloried|PbFCl]]
|tipe=[[Matlockiet]]
|simm=tetragonaal
|ruimtegroep=P4/nmm
|Schönfliess= D{{sub sup|7|4h}}
|Pearson = tP6
}}
[[Kategorie:Strukturberichtstrukture]]
4ilfbgtmnsqqlc4y39xjd2yr6r707jx
Mignon du Preez
0
124239
3373531
3368125
2026-11-17T22:33:54Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373531
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Krieketspeler
| naam = Mignon du Preez
| beeld = [[Lêer:2020 ICC W T20 WC E v SA 02-23 du Preez (01).jpg|240px]]
| byskrif = Mignon du Preez (regs) tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker 2020]]
| land = Suid-Afrika
| vollenaam = Mignon du Preez
| lewe = waar
| vroulik = waar
| geboortedag = 13
| geboortemaand = 6
| geboortejaar = 1989
| geboorteplek = [[Pretoria]]
| geboorteland = [[Suid-Afrika]]
| sterfdag =
| sterfmaand =
| sterfjaar =
| sterfplek =
| sterfland =
| bynaam =
| lengte =
| kolf = Regshandig
| boul =
| rol = Kolwer, [[paaltjiewagter]]
| familie =
| internasionaal = ja
| eentoets = true
| toetsdebuutdatum = 16 November
| toetsdebuutjaar = 2014
| toetsdebuutvir = Suid-Afrika
| toetsdebuutteen = Indië
| toetsno = 50
| laastetoetsdatum =
| laastetoetsjaar =
| laastetoetsvir =
| laastetoetsteen =
| toetshemp =
| edidebuutdatum = 22 Januarie
| edidebuutjaar = 2007
| edidebuutvir = Suid-Afrika
| edidebuutteen = Pakistan
| edino = 49
| laasteedidatum = 31 Maart
| laasteedijaar = 2022
| laasteedivir = Suid-Afrika
| laasteediteen = Engeland
| edihemp = 22
| T20Idebuutdatum = 10 Augustus
| T20Idebuutjaar = 2007
| T20Idebuutvir = Suid-Afrika
| T20Idebuutteen = Nieu-Seeland
| T20Ino = 4
| laasteT20Idatum = 4 Augustus
| laasteT20Ijaar = 2022
| laasteT20Ivir = Suid-Afrika
| laasteT20Iteen = Sri Lanka
| T20Ihemp = 17
| klub1 = Noordelikes
| jaar1 = 2003/4–2020/1
| klubnommer1 =
| klub2 = Melbourne Stars
| jaar2 = {{nowrap|2015/16–2020}}
| klub3 = Sussex
| jaar3 = 2017
| klub4 = Southern Vipers
| jaar4 = 2017–2018
| klub5 = Loughborough Lightning
| jaar5 = 2019
| klub6 = Manchester Originals
| jaar6 = 2021
| klub7 = Hobart Hurricanes
| jaar7 = 2021–2022
| klub8 = Trent Rockets
| jaar8 = 2022
| klub9 = Trinbago Knight Riders
| jaar9 = 2023–
| klub10 = Brisbane Heat
| jaar10 = 2023
| columns = 3
| column1 = [[Toetskrieket|Toetse]]
| column2 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]]
| column3 = [[Twintig20|T20I]]
| wedstryde1 = 1
| wedstryde2 = 146
| wedstryde3 = 108
| lopies1 = 119
| lopies2 = 3599
| lopies3 = 1750
| kolfgem1 = 59.50
| kolfgem2 = 33.32
| kolfgem3 = 21.60
| 100s/50s1 = 1/0
| 100s/50s2 = 2/17
| 100s/50s3 = 0/7
| hoogtelling1 = 102
| hoogtelling2 = 116*
| hoogtelling3 = 69
| aflewerings1 = 6
| aflewerings2 = 29
| aflewerings3 = 18
| paaltjies1 = 0
| paaltjies2 = 1
| paaltjies3 = 0
| boulgem1 = -
| boulgem2 = 31.00
| boulgem3 = -
| vyfin1 = -
| vyfin2 = -
| vyfin3 = -
| tienin1 = -
| tienin2 = n/a
| tienin3 = n/a
| besteboul1 = –
| besteboul2 = 1/9
| besteboul3 = -
| vang/stonk1 = -/–
| vang/stonk2 = 37/–
| vang/stonk3 = 25/–
| datum = 27 Maart
| jaar = 2022
| bron = https://www.cricinfo.com/cricketers/mignon-du-preez-54646 ESPNcricinfo
}}
'''Mignon du Preez''' (* 13 Junie 1989, [[Pretoria]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse voormalige [[krieket]]speler wat die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrikaanse vrouekrieketspan]] se [[Kaptein (sport)|kaptein]] was in al drie die krieketvorme: [[Toetskrieket|toets-]], [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]] en [[Twintig20|T20I-krieket]] van 2011 tot 2016. As 'n regterhandse kolwer en aflos-[[paaltjiewagter]] het du Preez in Januarie 2007 op die ouderdom van 17 haar debuut vir Proteas gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/cricketers/mignon-du-preez-54646 |title=Mignon du Preez |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy het onder meer tydens die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2009|2009]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2013|2013]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017|2017]] en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2022|2022]], asook die [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie in [[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2010|2010]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2012|2012]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2014|2014]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2018|2018]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]] vir Suid-Afrika gespeel.
Benewens die feit dat sy die Suid-Afrikaanse speler met die meeste wedstryde as kaptein was in beide EDI-<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/individual-most-matches-as-captain/south-africa-women-3379/women-s-one-day-internationals-9 |title=Most matches as captain for South Africa Women in WODIs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> en T20I-krieket,<ref>{{en}}{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/individual-most-matches-as-captain/south-africa-women-3379/women-s-twenty20-internationals-10 |title=Most matches as captain for South Africa Women in WT20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> was sy ook die voorste lopiemaker vir die Suid-Afrikaanse vroue in Twintig20<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/batting-most-runs-career/south-africa-women-3379/women-s-twenty20-internationals-10 |title=Most runs for South Africa Women in WT20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> en die naashoogste in EDI.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/batting-most-runs-career/south-africa-women-3379/women-s-one-day-internationals-9 |title=Most runs for South Africa Women in WODIs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref>
Op 21 Februarie 2016 het sy die eerste Suid-Afrikaanse vrou geword om 1 000 T20I-loopbaanlopies aan te teken, tydens 'n wedstryd teen [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engeland]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://cricket.co.za/news/11802/England-women-clinch-T20-series |title=England Women clinch T20 series |publisher=[[Krieket Suid-Afrika]] |accessdate=21 Februarie 2016 |archive-date= 2 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302173056/http://cricket.co.za/news/11802/England-women-clinch-T20-series |url-status=dead }}</ref> Op 21 Junie 2016 het sy besluit om die Suid-Afrikaanse vrouekapteinskap op te sê, nadat sy die span vir byna vyf jaar (van 2011 af) gelei het in een toets, 46 EDI- en 50 T20I-wedstryde.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://cricket.co.za/news/13323/Mignon-du-Preez-steps-down-as-Proteas-womens-captain-Womens-contracts-for-2016-2017-season-announced |title=Mignon du Preez steps down as Proteas women’s captain / Women’s contracts for 2016/2017 season announced |publisher=[[Krieket Suid-Afrika]] |date=21 Junie 2016 |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009130216/http://cricket.co.za/news/13323/Mignon-du-Preez-steps-down-as-Proteas-womens-captain-Womens-contracts-for-2016-2017-season-announced |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/54646.html?captain=1;class=9;filter=advanced;orderby=start;template=results;type=allround;view=match |title=Statistics / Statsguru / M du Preez / Women's One-Day Internationals |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref>
== Studie ==
Sy studeer vir 'n graad in bemarking by die [[Universiteit van Pretoria]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://iccwomensworldcup.yahoo.net/teams-and-players/player-profile/southafrica/mignon-du-preez.html |title=Mignon du Preez Player Profile |publisher=[[Vrouekrieketwêreldbeker]] |date=7 Oktober 2011 |accessdate=7 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007184132/http://iccwomensworldcup.yahoo.net/teams-and-players/player-profile/southafrica/mignon-du-preez.html |archive-date=7 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn}}
* {{en}} [http://cricketarchive.com/Archive/Players/62/62578/62578.html Mignon du Preez] by Cricket Archive
* {{en}} [https://www.cricinfo.com/cricketers/mignon-du-preez-54646 Mignon du Preez] by ESPNcricinfo
* {{en}} [http://www.wisdenindia.com/cricket-article/mignon-du-preez-forever-captain-fantastic/214150 Mignon du Preez – vir ewig Kaptein Fantasties] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170521070722/http://www.wisdenindia.com/cricket-article/mignon-du-preez-forever-captain-fantastic/214150 |date=21 Mei 2017 }} – profiel op ''Wisden India''
{{Navbox
|name = Proteas
|state = collapsed
|title = Proteaspanne gehaal
|list1 =
{{Proteas (2009 Vrouekrieketwêreldbeker)}}
{{Proteas (2009 T20I-vrouewêreldbeker)}}
{{Proteas (2010 T20I-vrouewêreldbeker)}}
{{Proteas (2012 T20I-vrouewêreldbeker)}}
{{Proteas (2013 Vrouekrieketwêreldbeker)}}
{{Proteas (2014 T20I-vrouewêreldbeker)}}
{{Proteas (2016 T20I-vrouewêreldbeker)}}
{{Proteas (2017 Vrouekrieketwêreldbeker)}}
{{Proteas (2018 T20I-vrouewêreldbeker)}}
{{Proteas (2020 T20I-vrouewêreldbeker)}}
{{Proteas (2022 Vrouekrieketwêreldbeker)}}
}}
{{en-vertaal|Mignon du Preez}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Du Preez, Mignon}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse vrouekrieketspelers]]
[[Kategorie:Geboortes in 1989]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]]
gd82q0qrn2c7ez9i972tfi4h8srqry3
Gebruikerbespreking:Rooiratel
3
124717
3373447
3284192
2026-11-17T13:31:24Z
PERLA.NEGRA
196780
/* HELLO */ nuwe afdeling
3373447
wikitext
text/x-wiki
{{argiefboks|8
| argief1 = [[/argief2018|2018]]
| argief2 = [[/argief2019|2019]]
| argief3 = [[/argief2020|2020]]
| argief4 = [[/argief2021|2021]]
| argief5 = [[/argief2022|2022]]
| argief6 = [[/argief2023|2023]]
| argief7 = [[/argief2024|2024]]
| argief8 = [[/argief2025|2025]]
}}
== Isis Fashion Awards en Septimius Awards ==
Hallo Rooiratel, Wikipedia-moderator Daniuu het Hoyanova op 1 April 2025 geblokkeer. Hierdie besluit is heeltemal korrek.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Overleg_gebruiker:Hoyanova
Omdat Hoyanova baie dinge verkeerd gedoen het en heeltemal wangedra het. Een van die dinge wat Hoyanova ook verkeerd gedoen het, was om hierdie bladsy te skep: https://nl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Checklijst_langdurig_structureel_vandalisme/Glenn_Roggeman_%26_Jan-Willem_Breure
Herstel asseblief die Isis Fashion Awards en Septimius Awards bladsye.
https://en.wikipedia.org/wiki/Septimius_Awards
https://en.wikipedia.org/wiki/Isis_Fashion_Awards
([[Gebruiker:Stangoringa|Stangoringa]] ([[Gebruikerbespreking:Stangoringa|kontak]]) 01:32, 30 Januarie 2026 (UTC))
:In my opinie behoort die artikels nie herskep te word nie, dit hoort nie in 'n ensiklopedie nie! Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 03:25, 30 Januarie 2026 (UTC)
::Hallo @[[Gebruiker:Stangoringa|Stangoringa]] ek het die "Septimius Awards" en "Isis Fashion Awards" bladsye weereens geskrap omdat volgens jou skakel oor die LTA ondersoek is albei "scam festivals" en hoort nie op Wikipedia nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:29, 3 Februarie 2026 (UTC)
== Kontakblad ==
Hi Rooiratel! Aan die regterkant is die kontakblad-skakel dood. Dit wys na https://af.wikipedia.org/wiki/Contact-url wat sê "Hierdie bladsy bestaan nie." Dit is geskrap. Kan jy help asb? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 16:35, 14 Februarie 2026 (UTC)
:Ek dink nie die bladsy het ooit op afwiki bestaan nie. As jy wil kan jy die enwiki bladsy vertaal [[:en:Wikipedia:Contact_us]] of gebruik as 'n basis vir 'n afwiki kontakbladsy. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 19:02, 15 Februarie 2026 (UTC)
::Eintlik sien ek daar is: [[Wikipedia:Kontak]]. Maar dit is nie gekoppel aan dieselfde wikidata item as die een op enwiki nie.
::Ek sal dit uitsorteer. (Ook die skakel wat na https://af.wikipedia.org/wiki/Contact-url wys, verander na die korrekte bladsy. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 19:05, 15 Februarie 2026 (UTC)
:::{{Uitgevoer}} dankie @[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]]. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 19:23, 15 Februarie 2026 (UTC)
:::: Wie gaan info-af-at-wikimedia.org antwoord? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:37, 15 Februarie 2026 (UTC)
:::::Baie dankie! Ek het die kat in die hoenderhok gelos en verdwyn toe! Ek was gister bietjie van die lug af. @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], hoe werk die Wiki stigting? Is Woordgenoot nog aktief? Groete. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 06:21, 16 Februarie 2026 (UTC)
::::::Geen idee nie. Miskien stuur die e-posadres 'n epos en sien of iemand dit antwoord. Dalk is daar so 'n e-posadres vir elke wiki wat deur wikimedia bestuur word. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 08:00, 16 Februarie 2026 (UTC)
== Krugerwildtuin ==
Hi Rooiratel.
Dankie vir jou werk aan die [[Krugerwildtuin]] se ruskampe. Ek het eers geskrik en gewonder waar is my kamplysies heen? Die sjabloon werk baie beter, nogmaals dankie. --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:52, 25 Februarie 2026 (UTC)
:Hi @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] geen problem. Bly dinge is nou makliker. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:01, 26 Februarie 2026 (UTC)
== You may be an eligible candidate for the U4C election ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Greetings,
The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.
This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.
The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.
In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:29, 28 April 2026 (UTC) </div>
<!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 -->
==OWID interactive graphs==
{{owidslider
|start = <!-- defaults to most recent -->
|list = Template:OWID/Wine production#gallery
|location = commons
|caption =
|title =
|language =
|file = [[File:Wine production, World, 2023 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|Wine production]]
|startingView = World
}}
Wondering if this is sufficient consensus to add OWID interactive graphs to AF WP?[https://af.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026#Interaktiewe_OWID-grafieke]
They are live in about 10 languages. [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:OWID#Steps_to_activate_in_a_WP Here are instructions to install] and they are fully translatable. Once we have them running here we can finish all the needed interface translation bits.
Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 14:11, 22 Julie 2026 (UTC)
:Hi Rooiratel. Ek het [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] by Wikimedia 2026 ontmoet. Hy het my vinnig die ''OWID interactive graphs''-funksie gewys, en ek is oortuig dat dit betekenisvolle waarde sal toevoeg tot ons Wikipedia. Ek steun dat dit by ons geïmplementeer word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:49, 22 Julie 2026 (UTC)
::Hi @[[Gebruiker:Doc James|Doc James]] the example looks really cool. I don't think there even needs to be consensus to add this to our wiki. If you are willing to do the work and add all the templates etc. then I will support you. Minor issues can be resolved as we go along. If there are any serious objections (which I can't understand why there would be) then worst case we roll back, but that is a highly unlikely scenario. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:33, 30 Julie 2026 (UTC)
:::We need a local interface admin to add the code [https://dag.wikipedia.org/wiki/MiidiyaWiki:Gadget-owidslider.js here] to [[MediaWiki:Gadget-owidslider.js]]
:::And then add <code>owidslider [ResourceLoader|default|categories=Pages using gadget owidslider]|owidslider.js|owidslider.css</code> to [[MediaWiki:Gadgets-definition]], which will create a [[mw:Template gadget]]:-) [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 19:10, 30 Julie 2026 (UTC)
::::Done, and done. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:52, 1 Augustus 2026 (UTC)
{{uitkeep}}
Excellent, can you translate this single SVG? https://svgtranslate.toolforge.org/File:Wine_production,_World,_1961.svg [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 20:48, 2 Augustus 2026 (UTC)
:Also am needing this translated after the af heading https://mdwiki.org/wiki/MediaWiki:Gadget-owidslider.js
:Can you log onto MDWiki and then I can give you editing abilities to update it... [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 20:57, 2 Augustus 2026 (UTC)
::That website does not really work for me. None of the CSS is loading, and it is impossible to navigate.
::My suggestion is to provide a list of the English text strings you want translated and give it to someone here to give you the translated Afrikaans text. Probably not me since language is not my area of expertise. Try @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]], @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], or @[[Gebruiker:Woordgenoot|Woordgenoot]]. Once you have the translated text, you can edit it on the mdwiki website, since you already have it working on your end. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:23, 4 Augustus 2026 (UTC)
:I've translated the .svg file. But I have never liked this svgtranslate tool. It is a cool idea, but it doesn't solve spacing issues. It has even now introduced a weird spacing issue between the "No data" and "0 t" text items for no reason. In my opinion svg files should always be manually translated, and depending on the translation, it might require the translated version to look drastically different to the original. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:19, 4 Augustus 2026 (UTC)
::Yes the SVG translation tool is not perfect. We can however look at improving it :-) [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:50, 4 Augustus 2026 (UTC)
Need this text translated (the bits between the 's)
<pre style="overflow: auto">
af: {
OWIDSliderFrameBack: 'Return to map',
OWIDSliderFrameBackDesktop: 'Return to article',
OWIDSliderFrameImageCredit: 'Media credits',
OWIDSliderFrameCopyLink: 'Copy Direct Link',
OWIDSliderSliderLabel: 'Select image',
OWIDSliderSelectRegion: 'Select region',
OWIDSliderPlayLabel: 'Show slideshow',
OWIDSliderShowRegionGraph: "Graph",
OWIDSliderShowRegionMap: "Map",
OWIDSliderShowRegionLine: "Line",
OWIDSliderLoading: 'Loading... $1%'
},
</pre>
[[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 13:00, 4 Augustus 2026 (UTC)
:Hi @[[Gebruiker:Doc James|Doc James]] I have been away for a while. I will look at this in the next few days. Ping me if I forget. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 14:46, 26 Augustus 2026 (UTC)
::Thanks :-) [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 23:19, 26 Augustus 2026 (UTC)
:::Hi RR, ek het die vertaling gedoen en reeds aan Doc James gestuur. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:24, 29 Augustus 2026 (UTC)
::::We are almost there. Just need to fix the world regions drop down, as these are not translated yet. [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 23:17, 29 Augustus 2026 (UTC)
== Afrikaanse Projekblad vir Wikimania 2026 terugvoer ==
Hi Rooiratel. Sal jy vir my 'n projek blad "Wikipedia:Terugvoer van Wikimania 2026" kan skep. Ek is nie seker hoe om dit te doen nie en wil nie per ongeluk 'n artikel in die hoof ensiklopedie self skep nie. Dankie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:40, 9 Augustus 2026 (UTC)
:Hi het toe reggekom, baie meer eenvoudig as wat ek gedink het. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:38, 15 Augustus 2026 (UTC)
::Hi Sobaka, bly jy het reg gekom! Jammer, ek was baie besig met die nie-virtuele wêreld! - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 14:47, 26 Augustus 2026 (UTC)
== Mylpale ==
Hallo. Help asb. Hoe het jy [https://af.wikipedia.org/wiki/Afrikaanse_Wikipedia#/media/L%C3%AAer:Mylpale.svg hierdie grafiek] gemaak? Ek moet iemand help met 'n kompetisie. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 10:36, 26 Oktober 2026 (UTC)
:Hallo @[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]]. Ek sien jy het die boodskap geskrap. Ek weet nie of jy toe reggekom het of nie. Maar om jou te antwoord, op die bladsy van die lêer is die python-kode wat ek gebruik het om die grafiek te skep. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:21, 26 Oktober 2026 (UTC)
::Baie dankie. Ek het reggekom met Wiki Stats. Die persoon vra nou of dit moontlik is om heelgetal artikels van 'n wiki te sien, minus aansture en besprekingsbladsye? Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 06:47, 27 Oktober 2026 (UTC)
:::Ja, sien [[Spesiaal:Statistiek]]. Die "Inhoudelike bladsye" is wat jy soek. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:11, 29 Oktober 2026 (UTC)
::::Baie dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 11:29, 29 Oktober 2026 (UTC)
== Gesagsbeheer ==
Hallo Rooiratel, ek hoop dit gaan goed. Ek het {{ss|Normdata}} na {{ss|Gesagsbeheer}} en {{ss|Normdata-identifiseerders}} na {{ss|Gesagslêers}} na aanleiding van die terminologie in die Afrikaanse literatuur. Sien ook [[gesagsbeheer]] en [[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman]]. Laat weet as ek 'n fout gemaak het. Ek weet nie of jy 'n robot gebruik om {{ss|Normdata}} by artikels te voeg nie, maar dalk wil jy dit wysig om die nuwe sjabloonnaam te gebruik. Die ou naam sal in elk geval aanhou werk, aangesien ek 'n aanstuur met die skuif agter gelaat het. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:12, 27 Oktober 2026 (UTC)
:Dankie @[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ek sal seker maak om die nuwe een te gebruik in die toekoms. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:12, 29 Oktober 2026 (UTC)
::@[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] net om te laat weet ek het {{ssk|Gesagsbeheer}} na {{ssk|Gesagsrekords}} geskuif, om dit onderskei van {{ssk|Gesagslêers}}, die navigasieboks vir die databasisse self. Ek dink die name van die sjablone behoort nou reg te wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:53, 5 November 2026 (UTC)
==Uitnodiging tot Wikiprojek Fisika==
{| style="border:1px solid #C0C090; background-color:#F8EABA;"
|-
| rowspan="2" style="vertical-align:middle;" |[[Lêer:CMS Higgs-event.jpg|80px]]
|-
| Dankie vir jou onlangse bydraes tot [[Fisika]]. Uit jou wysigings blyk dit dat die onderwerp jou interesseer: het jy al daaraan gedink om by [[Wikipedia:Wikiprojek Fisika|'''Wikiprojek Fisika''']] aan te sluit? Ons is 'n groep bydraers wat die gehalte van Wikipedia se inhoud oor fisika wil verbeter, van die klassieke meganika tot die deeltjies by CERN. As jy wil aansluit, skryf net jou naam op die [[Wikipedia:Wikiprojek Fisika/Lede|ledelys]]. Kyk ook na ons [[Wikipedia:Wikiprojek Fisika#Hoe kan jy help|lys van oop take]] vir idees oor waar om te begin.
As jy enige vrae het, vra gerus op die [[Wikipediabespreking:Wikiprojek Fisika|projek se besprekingsbladsy]]. Ons sien uit daarna om in die toekoms met jou saam te werk! – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:51, 2 November 2026 (UTC)
|}
== Wikidata ==
Hi Rooiratel,
Van [[Kobaltnitried]] kan ek geen wikidata-skakels vind nie. Kan jy dalk een skep?
:Dankie
[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 17:04, 2 November 2026 (UTC)
:Ek sal dit uitsorteer. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:52, 2 November 2026 (UTC)
::{{Uitgevoer}} - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:57, 2 November 2026 (UTC)
== HELLO ==
Dankie [[Gebruiker:PERLA.NEGRA|PERLA.NEGRA]] ([[Gebruikerbespreking:PERLA.NEGRA|kontak]]) 13:31, 17 November 2026 (UTC)
ctx27qj4mpcjwfkwl9ks2m0ozxzo027
Julius Otto Jeppe
0
126649
3373585
2835083
2026-11-18T06:03:20Z
Average Pennsylvanian
218371
image
3373585
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Julius Otto Jeppe, The Trans-Pacific Vol 4 Issue 2 - Feb 1921 pg 91.jpg|duimnael|Julius Otto Jeppe, 1921]]
'''Julius Otto Jeppe''' ([[Smithfield]], [[Oranje-Vrystaat]], [[22 September]] [[1855]] – [[Kaapstad]], [[18 Augustus]] [[1938]]) was ’n [[Suid-Afrika]]anse sakeman.
Jeppe, ’n seun van dr. [[Hermann Jeppe]] wat in armoede oorlede is in die distrik [[Prieska]], het sy opvoeding ontvang aan die [[SACS|Suid-Afrikaanse Kollegeskool]] in die Moederstad, waar hy sy grootvader aan moederskant, die bekende [[snuif]]handelaar [[Otto Landsberg]], in sy sakebelange opgevolg het.
Die [[Hoër Seunskool Jeppe]] in Johannesburg is na sy neef sir [[Julius Jeppe]] genoem en die voorstad [[Jeppestown]] na sy welgestelde familie aan die [[Witwatersrand|Rand]], onder wie sy neef [[Carl Jeppe|Carl]] en dié en sir Julius se vader, ook [[Julius Jeppe sr.|Julius]]. Nog ’n oom, [[Fred Jeppe]], was in sy leeftyd die mees vooraanstaande [[kartograaf]] in [[Transvaal]] en posmeester-generaal.
Sy vader was Transvaalse Volksraadslid en weesheer, maar in 1873 is beweer dat hy geld verduister het in sy hoedanigheid as lid van die kommissie van die weeskamer. Hoewel hy al sy eiendom, waaronder sy huis, aan die staat gegee het as vergoeding vir die geldelike verlies wat dit as gevolg van sy nalatige boekhouding moes lei, is hy nietemin begin 1874 uit sy amp as weesheer ontslaan en 'n strafgeding teen hom ingestel vir "landsdievery en bedrog". Hy het Transvaal as 'n verarmde man verlaat en in 1881, toe Julius reeds uit die huis was, in armoedige omstandighede met sy gesin geleef op 'n plaas naby Gong-Gong, die spoeldelwerye aan die [[Vaalrivier]] sowat 24 myl van [[Barkly-Wes]] af.
Jeppe het as konsul-generaal vir [[Griekeland]] (1895–1937), [[Denemarke]] (1897–1936), [[Japan]] (1910–'18) en [[Roemenië]] (1921–'26) gedien en was ’n baanbreker in die wolhandel tussen Suid-Afrika en Japan. Hy het etlike buitelandse eerbewyse ontvang.
== Bronne ==
* {{af}} Leverton, dr. B.J.T. in De Kock, prof. W.J. (tot 1970) en [[D.W. Krüger|Krüger, prof. D.W.]] (sedert 1971, hoofred.) . 1972. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]], deel II''. Kaapstad en Johannesburg: Tafelberg-Uitgewers.
* {{en}} Potgieter, D.J. (ed.) 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]'', volume 6. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou).
* {{en}} [https://www.geni.com/people/Herman-Carl-Frederik-Otto-Jeppe-SV-PROG/6000000020621014823 Sy genealogiese besonderhede op die webtuiste geni.com]. URL besoek op 3 November 2017.
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse diplomate]]
{{DEFAULTSORT:Jeppe, Julius Otto}}
8rnicbqscrxjyx9pnq4lq4qefys4upp
Hoërskool Bellville
0
126692
3373711
2494929
2026-11-18T11:30:14Z
~2026-60963-62
218387
/* */ MTBS is DTBS
3373711
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Skool
|naam = Hoërskool Bellville
|inheemse naam =
|beeld = Bellville1.jpg
|logo =
|onderskrif = Ingang van die Hoërskool Bellville
|leuse = ''Paratus Ad Omnia''<br />("Gereed vir alles")
|gestig = 25 Januarie 1937
|gesluit =
|tipe =
|hoof = Deon du Plessis
|adjunkhoof =
|stigter =
|personeel =
|leerlinge = 1 200
|grade = 8–12
|adres = 17 de la Haye-laan
|stad = Kaapstad
|provinsie = Wes-Kaap
|land = Suid-Afrika
|kleure = [[Vlootblou]], [[maroen]], [[goud (kleur)|goud]]
|koshuise =
|jaarboek =
|koerant = ''Sapiens''<br />''Paratus'' (podsending)
|webblad = {{URL|https://www.hsbellville.co.za}}
}}
Die '''Hoërskool Bellville''' is geleë in [[Bellville]], een van die [[Kaapstad]]metropool se noordelike voorstede en is op 25 Januarie 1937 gestig. Die skool is tans onder die leiding van mnr. Deon du Plessis, en is veral bekend vir sy wêreldklas-orkes en gemengde koor.
Dit is ook een van die vier DTBS-skole en ding mee teen onder meer die [[Hoërskool D.F. Malan]], nog ‘n skool in die noordelike voorstede, waar die Hoërskool Bellville die dominante krag in [[rugby]], landloop en [[netbal]] is, en die algehele voorloper in die jaarlikse interskolekompetisie.
== Kultuur ==
Die skool se koerant is ''Sapiens'' en sy podsending is ''Paratus''.
== Noemenswaardige alumni ==
* [[Dawie de Villiers]], [[Springbokke|Springbokskrumskakel]] en -kaptein, Minister van Handel en Nywerheid.<ref>{{cite web|url=https://www.sahistory.org.za/people/dawid-dawie-jacobus-de-villiers |title=Dawid (Dawie) Jacobus De Villiers Springbok rugby scrumhalf |access-date=28 April 2018}}</ref> († 2022)
* [[Gene Louw]], politikus en kabinetsminister. († 2015)<ref name=netwerk24 />
* [[Francois van Coke]], voorsanger in die orkesgroepe [[Fokofpolisiekar]] en die [[Van Coke Kartel]], asook solokunstenaar.
== Verwysings ==
{{Verwysings|verwysings=
<ref name=netwerk24>{{cite web |url=https://www.netwerk24.com/ZA/Tygerburger/Nuus/Gene-Louw-84-trap-diep-spore-20151020-2 |title=Gene Louw (84) trap diep spore |first=Esmé |last=Erasmus |work=[[Netwerk24]] |date=21 Oktober 2015 |access-date=6 Maart 2020 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20191008075730/https://www.netwerk24.com/ZA/Tygerburger/Nuus/Gene-Louw-84-trap-diep-spore-20151020-2 |archive-date=8 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
}}
== Eksterne skakels ==
* {{af}} {{en}} [http://www.hsbellville.co.za/ Amptelike webtuiste]
{{Saadjie}}
{{Koördinate|33|53|34|S|18|38|55|O|region:ZA_type:landmark|aansig=titel}}
[[Kategorie:Geboue en strukture in Kaapstad]]
[[Kategorie:Skole in die Wes-Kaap|Bellville]]
fwese964skupx8aipoxr62up5h28z59
Price-medalje
0
127364
3373600
3361182
2026-11-18T07:18:28Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373600
wikitext
text/x-wiki
{{Weesbladsy}}
Die '''Price-medalje''' is 'n [[medalje]] van die [[Royal Astronomical Society]], vir navorsing van uitstaande meriete in [[geofisika]], [[oseanografie]] of [[planetêre wetenskappe]].<ref name= RS>{{cite web |url=https://www.ras.org.uk/awards-and-grants/awards/2280-price-medal |title=RAS Awards, Medals & Prizes - Price Medal |publisher=Royal Astronomical Society |access-date=16 Maart 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170109061803/http://www.ras.org.uk/awards-and-grants/awards/2280-price-medal |archive-date=9 Januarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die medalje is vernoem na [[Albert Thomas Price]]. Dit is die eerste keer in [[1994]] toegeken en is aanvanklik elke drie jaar tegeken. In [[2005]] het dit verander na elke twee jaar, en vanaf [[2014]] word dit jaarliks toegeken.
== Price Medaliste ==
Onlangse wenners is:
* 1994 [[John Arthur Jacobs]]
* 1997 [[Catherine Constable]]
* 2000 [[Jean-Louis Le Mouël]]
* 2003 [[Y. Kaminde]]
* 2005 [[Gillian Foulger]]
* 2007 [[Andrew Jackson]]
* 2009 [[Malcolm Sambridge]]
* 2011 [[Roger Searle]]
* 2013 [[Kathryn Whaler]]<ref>{{cite web |title=2013 winners of the RAS awards, medals and prizes |url=http://www.ras.org.uk/news-and-press/224-news-2013/2211-2013-winners-of-the-ras-awards-medals-and-prizes |publisher=Royal Astronomical Society |date=10 Januarie 2013 |access-date=13 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171129093720/http://www.ras.org.uk/news-and-press/224-news-2013/2211-2013-winners-of-the-ras-awards-medals-and-prizes |archive-date=29 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
* 2014 [[Seth Stein]]
* 2015 [[John Brodholt]]<ref name="winners_2015">{{cite web |url=http://www.ras.org.uk/news-and-press/2552-2015-winners-of-the-ras-awards-medals-and-prizes |title=2015 winners of the RAS awards, medals and prizes |publisher=Royal Astronomical Society |date=9 Januarie 2015 |access-date=9 Januarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171129093716/http://www.ras.org.uk/news-and-press/2552-2015-winners-of-the-ras-awards-medals-and-prizes |archive-date=29 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
* 2016 [[John Tarduno]]<ref name="winner_2016">{{cite web |url=http://www.ras.org.uk/news-and-press/news-archive/264-news-2016/2760-ras-honours-leading-astronomers-and-geophysicists |title=RAS honours leading astronomers and geophysicist |publisher=RAS |date=8 Januarie 2015 |access-date=9 Januarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171129093704/http://www.ras.org.uk/news-and-press/news-archive/264-news-2016/2760-ras-honours-leading-astronomers-and-geophysicists |archive-date=29 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
[[Kategorie:Toekennings]]
78os1sqo7hl7du1i56gk1cw5zjrvz2z
Obelisk
0
127695
3373563
3360690
2026-11-18T02:43:30Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373563
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Louxor_obelisk_Paris_dsc00780.jpg|regs|duimnael|420x420px|Een van die twee Luxor obeliske, in die Place de la Concorde in [[Parys]]; 'n rooi graniet [[Monoliet|monolitiese]] kolom, 23 m hoog, insluitend die basis, wat meer as 250 ton weeg.]]
'n '''Obelisk''' (afgelei van die antieke Griekse ὀβελίσκος ''obeliskos'';<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=o)beli/skos ὀβελίσκος] in Liddell en Scott.</ref><ref>[https://www.etymonline.com/word/obelisk obelisk] in Online Etymology Dictionary.</ref> verkleinvorm van ὀβελός ''obelos'', "spit, spyker, spitspilaar"<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=o)belo/s οβελός] in Liddell en Scott.</ref>) is 'n lang, vierkantige, smal monument wat van onder af nouer loop totdat dit eindig in 'n piramidevormige punt, die sogenaamde pyramidion. Obeliske is oorspronklik deur die [[Antieke Egipte]]nare gebou; hulle naam daarvoor was ''tekhenu''. Die [[Antieke Griekeland|Grieke]] het die woord "obeliskos" gebruik om hulle te beskryf, en hierdie woord is oorgeneem in [[Latyn]] en uiteindelik die ander Europese tale.<ref>{{cite book|last=Baker|first=Rosalie F.|title=Ancient Egyptians: People of the Pyramids|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195122213|page=69|url=https://books.google.com/books?id=gw5prEJQq10C&pg=PA69&dq=%22Tekhenu+%22+egyptian&hl=en&sa=X&ei=FJAdU_iHNcPxhQeY9oGQDg&ved=0CEsQ6AEwBQ#v=onepage&q=%22Tekhenu%20%22%20egyptian&f=false|author2=Charles Baker|accessdate=10 March 2014}}</ref> Die antieke obeliske is [[Monoliet|monolities]]: hulle bestaan uit 'n enkele steen. Die meeste moderne obeliske bestaan egter uit meer as een steen, en sommige, soos die [[Washington-monument]], is geboue.
Die woord ''[[stele]]'' word oor die algemeen gebruik vir ander monumentale, regop stene met geskrifte of beeldhouwerk.
== Antieke obeliske ==
=== Egipties ===
[[Lêer:Pylons_and_obelisk_Luxor_temple.JPG|duimnael|Pilon van die Tempel van Luxor met die oorblywende van twee oorspronklike obeliske in die voorgrond. Die tweede is in die Place de la Concorde in Parys.]]
[[Lêer:Heliopolis200501.JPG|regs|duimnael|Obelisk van Farao Senusret I, Al-Maalla gebied van Al-Matariyyah distrik in die moderne Heliopolis.]]
Obeliske was prominent in die argitektuur van die [[antieke Egipte]]nare, wat hulle in pare by die ingang van [[Egiptiese tempel|tempels]] geplaas het. Die Griekse woord "obelisk" wat vandag gebruik word, kom kom uit die geskrifte van [[Herodotos|Herodotus]], die griekse reisiger, wat een van die eerste klassieke skrywers was om hierdie voorwerpe te beskryf. 'n Aantal antieke Egiptiese obeliske bestaan nou nog, asook die "Onvoltooide Obelisk" wat deels uitgekap in sy steengroef by [[Aswan]] staan. Hierdie obeliske is nou versprei regoor die wêreld, en minder as die helfte van hulle is steeds in Egipte.
Die oudste tempelobelisk wat nog in sy oorspronklike posisie staan is die 20,7 m hoë 120 ton rooi graniet obelisk van Senusret I van die [[12de Dinastie van Egipte|12de Dinastie]] by Al-Matariyyah in die moderne Heliopolis.<ref>{{cite web |url=http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OBELISK_Gr_b3EXivrcos_diminutiv.html |title=OBELISK (Gr. b/3EXivrc... – Online Information article about OBELISK (Gr. b/3EXivrc... |access-date=21 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720165515/http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OBELISK_Gr_b3EXivrcos_diminutiv.html |archive-date=20 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Die obelisk simboliseer die songod [[Ra]], en gedurende die kort godsdienstige hervorming van [[Achenaten|Akhenaten]] is dit gesien as 'n versteende straal van die [[Aten]], die sonskyf. Dit is ook geglo dat Ra binne die struktuur bestaan het.
[[Benben]] was die heuwel wat ontstaan het uit die oerwaters [[Noe|Nu]] waarop die skeppingsgod [[Atoem|Atum]] hom gevestig het, volgens die Heliopolitiese skeppingsmite van die Antieke Egiptiese godsdiens. Die Benben-steen (ook bekend as'n pyramidion) vorm die bopunt van die Egiptiese piramide. Dit is ook verwant aan die Obelisk.
Die New York Universiteit [[Egiptologie|Egiptoloog]] Patricia Blackwell Gary en ''Astronomy'' senior redakteur Richard Talcott voer die hipotese aan dat die vorms van die [[Antieke Egipte|antieke Egiptiese]] [[piramide]] en obelisk afgelei is van natuurlike verskynsels wat verband hou met die son, die songod [[Ra]] synde die oppergod van die Egiptenare.<ref>Patricia Blackwell Gary and Richard Talcott, "Stargazing in Ancient Egypt", ''Astronomy'', June 2006, pp. 62–67.</ref> Die [[piramide]] en obelisk sou daarvolgens geïnspireer wees deur die voorheen onderskatte astronomiese verskynsels wat verband hou met sonsopkoms en sonsondergang: die [[sodiaklig]] en "son pilare", onderskeidelik.
Die Antieke Romeine was sterk deur die obeliskvorm beïnvloed, tot dié mate dat daar nou meer as twee keer soveel obeliske in Rome staan as wat in Egipte oorbly. Almal het na die Romeinse tydperk geval, behalwe vir die Vatikaanobelisk, en is weer op verskillende plekke opgerig.
Die grootste en hoogste Egiptiese obelisk is die Lateraanse Obelisk in die stadplein by die westekant van die Lateraanse Basiliek in Rome, met 'n hoogte van 32,2 m en 'n gewig van 455 ton.<ref name="pbs.org">{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/egypt/raising/rome.html |title=NOVA Online | Mysteries of the Nile | A World of Obelisks: Rome |publisher=Pbs.org |access-date=14 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20000301131216/http://www.pbs.org/wgbh/nova/egypt/raising/rome.html |archive-date= 1 Maart 2000 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
Nie al die Egiptiese obeliske in die Romeinse Ryk is in Rome opgerig nie. [[Herodes die Grote]] het sy Roomse beskermhere nageboots deur 'n rooi graniet Egiptiese obelisk in die renbaan van sy nuwe stad Caesarea in die noorde van Judea op te rig. Hierdie een is ongeveer 12 m hoog en weeg ongeveer 100 ton.<ref>{{cite web |url=http://highskyblue.web.fc2.com/caesarea.htm |title=Caesarea Obelisk |publisher=Highskyblue.web.fc2.com |date=18 Junie 2001 |access-date=14 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213221841/http://highskyblue.web.fc2.com/caesarea.htm |archive-date=13 Desember 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is deur argeoloë ontdek, en is weer op sy oorspronklike plek opgerig.
In [[Konstantinopel]] in 390 NC het die Bisantynse [[Theodosius I|Keiser Theodosius]] 'n obelisk na die stad laat verskeep, en het dit in sy renbaan opgestel, waar dit die [[Kruistog]]te en die Seljuks oorleef het, en nou nog in die [[Hippodroom van Konstantinopel|Hippodroomplein]] in die moderne [[Istanboel|Istanbul]] staan. Dit was oorspronklik 29 m hoogen het 380 ton geweeg, maar sy onderste helfte, wat glo ook eens in Istanbul gestaan het, is nou verlore. Die oorblywende obelisk is 20 m hoog.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/egypt/raising/istanbul.html |title=NOVA Online | Mysteries of the Nile | A World of Obelisks: Istanbul |publisher=Pbs.org |access-date=14 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20000229232239/http://www.pbs.org/wgbh/nova/egypt/raising/istanbul.html |archive-date=29 Februarie 2000 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
Die mees bekende obelisk in rome is waarskynlik die 25 m hoë, 331 ton obelisk op Sint Pieter se Plein in Rome. Die obelisk het sedert 37 NC op die muur van die Sirkus van Nero gestaan, oorkant Sint Pieter se Basiliek:
: "Die ouer [[Plinius die ouere|Plinius]] in sy ''[[Natuurgeskiedenis (Plinius)|Natuurgeskiedenis]]'' verwys na die obelisk se vervoer uit Egipte na Rome op bevel van die Keiser Gaius (Caligula) as 'n uitstaande gebeurtenis. Die skip wat dit gedra het, het 'n groot mas van dennehout gehad, wat vier mans se arms nie kon omsingel nie. Een honderd en twintig koringmate lensies was nodig as ballas. Nadat sy doel vervul is, was die reuse skip nie meer nodig nie. Daarom is dit gevul met klippe en sement, en gesink om die fondasie van die voorste kaai van die nuwe hawe by Ostia ."<ref>James Lees-Milne, ''Saint Peter's'' (1967).</ref>
Die heroprigting van die obelisk het selfs vir [[Michelangelo]] as 'n onbegonne taak voorgekom, maar [[Pous Sixtus V|Sixtus V]] was vasbeslote om dit voor van Sint Pieter se basiliek op te rig, waarvan die middeskip nog gebou moes word. Hy het 'n volgrootte houtmodel binne enkele maande van sy verkiesing laat oprig. Domenico Fontana, die assistent van Giacomo Della Porta in die Basiliek se konstruksie, het die Pous 'n hout modelhyskraan en 'n swaar modelobelisk uit lood gegee, wat Sixtus self kon oplig deur 'n slingertjie met sy vinger te draai. Fontana het die opdrag vir die projek gekry.
Die obelisk, half-begrawe in die puin van die eeue, is eers op sy plek uitgegrawe. Dit het toe van 30 April tot 17 Mei 1586 geduur om dit op rollers tot by die Piazza te bring: die werk het byna 1000 mans, 140 karperde en 47 hyskrane geverg. Die heroprigting, op 14 September, die Fees van die Opheffing van die Kruis, is deur 'n groot skare toegeskou. Dit was 'n groot ingenieursprestasie, wat Fontana se reputasie gemaak het. Hy het die operasie in 'n boek beskryf wat met koperetswerke geïllustreer is: ''Della Trasportatione dell'Obelisco Vaticano et delle Fabriche di Nostro Signore Pappa Sisto V'' (1590).<ref>[http://purl.pt/6256/1/index.html Biblioteca Nacional Digital – Della trasportatione dell'obelisco Vaticano et delle fabriche di Nostro Signore Papa Sisto V, fatte dal caualier Domenico Fontana architetto di Sua Santita, In Roma, 1590]</ref><ref>{{Webaanhaling|url=http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchresult.cfm?parent_id=350916&word=|title=Della trasportatione dell'obelisco vaticano et delle fabriche di nostro signore papa Sisto V fatte dal cavallier Domenico Fontana, architetto di Sva Santita, libro primo. – NYPL Digital Collections|accessdate=21 August 2015}}</ref> Die boek self het 'n nuwe standaard in die kommunikasie van tegniese inligting gestel, en het daaropvolgende argitektoniese publikasies beïnvloed deur sy noukeurige akkuraatheid.<ref>{{cite web |url=http://www.martayanlan.com/cgi-bin/display.cgi/Books/5/28/25/606 |title=Martayan Lan Rare Books |access-date=21 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521220913/http://www.martayanlan.com/cgi-bin/display.cgi/Books/5/28/25/606 |archive-date=21 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Voordat dit weer opgerig is, is die onheil uit die obelisk gedryf. Dit word gesê dat Fontana spanne van aflosperde gehad het sodat, indien die onderneming sou misluk, hy sou kon ontsnap. Toe Carlo Maderno die Basiliek se skip gebou het, moes hy die as daarvan effens krom bou, om dit met die obelisk in lyn te kry.
Drie verder obeliske is opgerig in Rome onder Sixtus V: die een agter Santa Maria Maggiore (1587), die reuse obelisk op die Lateraanse Basiliek (1588), en die een op die Piazza del Popolo (1589).<ref>{{Webaanhaling|url=https://dx.doi.org/10.3931/e-rara-117|title=Della trasportatione dell'obel – Titelansicht – ETH-Bibliothek Zürich (NEBIS) – e-rara|accessdate=21 August 2015}}</ref>
'n Obelisk staan voor die kerk van Trinità dei Monti, bo-aan die Spaanse Trappe. Nog 'n obelisk in Rome bevat beeldhouwerk wat dit laat voorkom asof dit op die rug van 'n [[olifant]] gedra word. Rome het een van sy obeliske verloor: die Boboli obelisk wat die tempel van Isis versier het, en wat in die 16de eeu herontdek is. Die Medici het dit vir die Medici Villa geëis, maar in 1790 het hulle dit na die Boboli Tuine aan die Palazzo Pitti in [[Florence]] geskuif, en het 'n replika agtergelaat.
Verskeie ander Egiptiese obeliske is elder opgerig. Die bekendste voorbeelde buite Rome is die paar 21 m hoë, 187 ton obeliske in [[Londen]] en [[New York Stad]] wat as Cleopatra se Naalde bekend staan, en die 23 m 227 ton obelisk op die Place de la Concorde in Parys.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/egypt/raising/world.html |title=NOVA Online | Mysteries of the Nile | A World of Obelisks |publisher=Pbs.org |access-date=14 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20000706223634/http://www.pbs.org/wgbh/nova/egypt/raising/world.html |archive-date= 6 Julie 2000 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
[[Lêer:Obelisk5.jpg|regs|duimnael|Punt van Hatshepsut se gevalle obelisk, [[Karnak|Karnak Tempel Kompleks]], Luxor, [[Egipte]] ]]
Daar is antieke Egiptiese obeliske in die volgende plekke:
* Egipte – 8
** Farao [[Toetmoses I|Thutmosis I]], [[Karnak|Karnak Tempel]], Luxor
** Farao [[Ramses II]], Luxor Tempel
** Farao [[Hatsjepsoet|Hatshepsut]], Karnak Tempel, Luxor
** Farao Senusret I, Al-Masalla gebied van Al-Matariyyah distrik in Heliopolis, [[Kaïro]]
** Farao [[Ramses III]], Luxor Museum
** Farao Ramses II, Gezira Eiland, Kaïro, 20,4 m<ref>{{cite web |url=http://egipto.com/obeliscos/cairo2.html |title=History of the Egyptian Obelisks |access-date=21 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200303061112/https://www.egipto.com/obeliscos/cairo2.html |archive-date=3 Maart 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
** Farao Ramses II, [[Kaïro Internasionale Lughawe]], 17 m
** Farao Seti II, Karnak Tempel, Luxor,
* Frankryk – 1
** Farao Ramses II, Luxor Obelisk, in die Place de la Concorde, Parys
* Israel – 1
** Cesaréa obelisk
* Italië – 13 (insluitende die een in die [[Vatikaanstad]])
** Rome — 8 ''(sien [[List of obelisks in Rome|Lys van obeliske in Rome]])''
** Piazza del Duomo, Catania ([[Sisilië]])
** Benevento, twee obeliske
** Boboli Obelisk ([[Florence]])
** Urbino
* Pole – 1
** Ramses II, Poznań Argeologiese Museum, [[Poznań]] (geleen van Ägyptisches Museum und Papyrussammlung, Berlyn)<ref>{{cite web |url=http://www.muzarp.poznan.pl/en/exhibitions/permanent/obelisk-of-ramesses-ii-in-the-museums-courtyard/ |title=Obelisk of Ramesses II in the Museum’s courtyard |access-date=21 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223002104/https://www.muzarp.poznan.pl/en/exhibitions/permanent/obelisk-of-ramesses-ii-in-the-museums-courtyard/ |archive-date=23 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
* Turkye – 1
** Farao Tuthmosis III, die Obelisk van Theodosius in die [[Hippodroom van Konstantinopel|Hippodroom]], [[Istanboel|Istanbul]], saam met die Bisantynse Ommuurde Obelisk en die Slang Pilaar
* Verenigde Koninkryk – 4
** Farao Tuthmosis III, "Cleopatra se Naald", op Victoria Embankment, Londen
** Farao [[Amenhotep II]], in die Oostelike Museum, Universiteit van Durham
** Farao Ptolemeus IX, Philae obelisk, by Kingston Lacy, naby Wimborne Minster, [[Dorset]]
** Farao [[Nectanebo II]], [[Britse Museum]], Londen (paar van obeliske)
* Verenigde State Van Amerika – 1
** Farao Tuthmosis III, "Cleopatra se Naald", in die [[Central Park, Manhattan|Central Park]], [[New York (deelstaat)|New York]]
=== Assiries ===
Obeliskmonumente is ook bekend uit die [[Assirië|Assiriese]] beskawing, waar hulle opgerig is as openbare monumente om die prestasies van die Assiriese koning te herdenk.
Die [[Britse Museum]] beskik oor vier Assiriese obeliske:
Die Wit Obelisk van Ashurnasirpal I is ontdek deur Hormuzd Rassam in 1853 te [[Nineve|Ninevé]]. Die obelisk is opgerig deur óf Ashurnasirpal I (1050-1031 VC) óf Ashurnasirpal II (883-859 VC). Die obelisk dra 'n geskrif wat verwys na die koning se beslaglegging van goedere, mense en beeste, wat hy teruggebring het na die stad van Ashur. Die reliëfs van die Obelisk beeld tonele uit van militêre veldtogte, jag, oorwinningsfeeste en huldeblyk aan die koning.
Die Rassam Obelisk, vernoem na sy ontdekker Hormuzd Rassam, is gevind op die vesting van Nimrud (antieke Kalhu). Dit is opgerig deur Ashurnasirpal II, maar net fragmente bly oor. Die oorblywende dele van die reliëfs beeld tonele uit waar huldeblyk uit Sirië en die weste aan die koning oorgegee word.<ref>[https://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=366799&partId=1&searchText=Rassam+Obelisk&page=1 British Museum Collection]</ref>
Die Swart Obelisk is ontdek deur Sir Austen Henry Layard in 1846 op die vesting van Kalhu. Die obelisk is deur Shalmaneser III opgerig, en die reliëfs beeld tonele van huldeblyk sowel as die twee heersers, Jehu die Israelit en Sua die Gilsaneaan, wat gebare van onderwerping aan koning Shalmaneser maak. Die reliëfs op die obelisk gaan gepaard met epigrafe, en daarbenewens het die obelisk ook 'n langer inskripsie wat een van die laaste weergawes van Shalmaneser III se annale vaslê, naamlik die tydperk vanaf die begin van sy heerskappy tot sy 33ste jaar as koning.
Die Gebroe Obelisk is ook ontdek deur Rassam in Ninevé. Slegs die bopunt van hierdie [[monoliet]] is herbou in die Britse Museum. Die obelisk is die oudste bekende obelisk van Assirië, en dateer uit die 11de eeu VC.<ref>[https://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=277955&partId=1&searchText=Broken+Obelisk&page=1 British Museum Collection]</ref>
=== Axumiet (Ethiopië) ===
[[Lêer:Stela_aksum.jpg|duimnael|Koning Ezana se Stele in [[Aksum|Axum]].]]
'n Aantal obeliske is geskep deur die antieke Axumitiese Koninkryk wat in die noorde van die hedendaagse [[Ethiopië]] bestaan het. Een is die 21 m hoë stele van Koning Ezana, die laaste een wat opgerig is, en die enigste behoue Axumitiese obelisk. Die mees bekende Axumitiese obelisk is die 24 m hoë sogenaamde Obelisk van Axum. Dit is rondom die 4de eeu NC uitgesny, maar het met verloop van tyd neergestort en het in drie dele opgebreek. Dit is in 1935 in hierdie toestand deur Italiaanse soldate gevind, na die Tweede Italo-Abessiniese Oorlog. Dit is geplunder en in 1937 teruggeneem na Rome, waar dit in die Piazza di Porta Capena opgerig is. Italië het volgens 'n 1947 VN-ooreenkoms onderneem om die obelisk terug te bring, maar het eers in 1997 die ooreenkoms herbevestig, na jare van druk en verskeie omstrede skikkings. In 2003 het die italiaanse regering het die eerste stappe geneem om dit terug te bring, en in 2008 is dit uiteindelik weer in Ethiopië opgerig.
Die grootste bekende obelisk, die Groot Gedenksteen by [[Aksum|Axum]], het nie bly staan nie. Dit was oorspronklik 33 m hoog, het 'n basis van 3×2 m breed, en weeg 520 ton, en is dus een van die grootste enkele stene wat ooit in die menslike geskiedenis gewerk is; die grootste is óf by [[Baalbek]] óf die [[Ramesseum]]. Die obelisk het waarskynlik reeds tydens sy oprigting of kort daarna omgeval, en daardeur 'n groot deel van die massiewe grafkelder onder hom verwoes. Sulke obeliske word eintlik [[Stele|stelae]] genoem, of in die oorspronklike taal ''hawilt'' of ''hawilti'', aangesien hulle nie in 'n piramide eindig nie. Hulle is gebruik om grafte en ondergrondse begrafnis kamers te merk. Die grootste grafmerkers was vir die koninklike begrafniskamers, en is versier met multi-verdieping valse vensters en deure, terwyl die adel kleiner, minder versierde stelae gehad het. Alhoewel slegs 'n paar grotes nog staan, is daar honderde kleineres in sogenaamde "stele velde".
=== Antieke Rome ===
Die Romeine obeliske in 'n antieke Egiptiese styl laat bou. Voorbeelde sluit in:
* Arles, Frankryk —die Arles Obelisk, in die Place de la République, 'n 4de eeu obelisk van [[Antieke Rome|Romeinse]] oorsprong
* Benevento, Italië — Romeinse obeliske<ref>{{cite web |url=http://www.museodelsannio.com/museo/sezioni/iside/obelisco.htm |title=museodelsannio.com |access-date=21 Augustus 2015 |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410052517/http://www.museodelsannio.com/museo/sezioni/iside/obelisco.htm |archive-date=10 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>[http://highskyblue.web.fc2.com/benevento.htm Three Obelisks in Benevento]</ref>
* München — obelisk van Titus Sextius Africanus, [[:de:Staatliches Museum Ägyptischer Kunst|Staatliches Museum Ägyptischer Kuns]], Kunstareal, 1ste eeu NC, 5,8 m hoog
* Rome — vyf antieke Romeinse obeliske <span>Sien ''[[Lys van obeliske in Rome]].''</span>
=== Bisantyns ===
[[Lêer:Örme_dikilitaş.JPG|duimnael|Die Ommuurde Obelisk in [[Hippodroom van Konstantinopel|Sultan Park]]]]
* Ommuurde Obelisk, Hippodroom van Konstantinopel. Gebou deur [[Konstantyn VII van Bisantium|Konstantyn VII]] Porphyrogenitus (905-959) en oorspronklik bedek met vergulde brons plate.
=== Pre-Columbiaanse Amerikas ===
Die prehistoriese Tello Obelisk, gevind in 1919 by ''Chavín de Huantar'' in [[Peru]], is 'n monolitiese stele met obeliskagtige proporsies. Dit is uitgekap in 'n lae reliëfontwerp met Chavín simbole, soos bande van tande en dierkoppe. Dit was lank in die ''Museo Nacional de Arqueología, Antropología e Historia del Perú'' in [[Lima]], en is later geskuif na die ''Museo Nacional de Chavín'', wat in Julie 2008 geopen is. Die obelisk is vernoem na die argeoloog Julio C. Tello, wat dit ontdek het, en beskou was as die "vader van die Peruaanse argeologie." Hy was Amerika se eerste [[Indiane|inheemse]] argeoloog.<ref name="iowa">[http://www.uiowapress.org/books/2009-spring/burger.htm Richard L. Burger, Abstract of "The Life and Writings of Julio C. Tello"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919095610/http://www.uiowapress.org/books/2009-spring/burger.htm |date=19 September 2016 }}, University of Iowa Press, accessed 27 September 2010</ref>
== Moderne obeliske ==
(''In volgorde van datum'')
=== 17de eeu ===
{| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;"
! Obelisk naam
! class="unsortable" | Beeld
! Plek
! Land
! Voltooi
! Koördinate
! Notas
|-
| Fontaine des Quatre Dauphins
| [[Lêer:Fontaine-des-Quatre-Dauphins_in_Aix-en-Provence.JPG|162x162px]]
| [[Aix-en-Provence]]
| [[Frankryk]]
|1667
|{{Koördinate|43|31|35|N|5|26|44|E|type:landmark_region:FR|display=inline}}
|
|}
=== 18de eeu ===
{| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 34px;"
! Obelisk naam
! class="unsortable" | Beeld
! Plek
! Land
! Hoogte [m]
! Voltooi
! Koördinate
! Notes
|-
| Markplein obelisk
| [[Lêer:The_obelisk,_Ripon_market_place_(geograph_4950159).jpg|133x133px]]
| Ripon
|[[Verenigde Koninkryk]]
| 24
| 1702
|
|Die eerste volskaalse Obelisk in Brittanje.{{Sfn|Barnes|2004}}
|-
| Stillorgan Obelisk
| [[Lêer:Stillorgan_Obelisk_Tower.jpg|133x133px]]
| Stillorgan, [[Dublin]]
| [[Ierland]]
| 30
|1727
|
|
|-
| St Luke Kerk
| [[Lêer:Finsbury_st_lukes_1.jpg|133x133px]]
| [[Londen|London]]
| Verenigde Koninkryk
|
|''circa'' 1727–33
|
|Spits deur Nicholas Hawksmoor
|-
| Boyne Obelisk
| [[Lêer:Square_obelisk_by_footbridge_with_iron_railing_over_wide_stream,_woods_in_background,_Drogheda,_Co._Meath_cleaned_up_version.jpg|100x100px]]
| naby [[Drogheda]], County Louth
| Ierland
| 53
|1736
|
|Ter Herdenking van [[Willem III van Engeland]] se oorwinning by die Slag van die Boyne in 1690 (Verwoes in 1923: slegs die basis bly agter).
|-
| Conolly's Folly
| [[Lêer:Conollys_Folly_-_the_obelisk.jpg|149x149px]]
| Celbridge, [[Graafskap Kildare|County Kildare]]
| Ierland
|
|1740
|
|
|-
| Killiney Hill Obelisk
|
| [[Killiney]], County Dublin
| Ierland
|
|1742
|
|
|-
| Mamhead obelisk
| [[Lêer:Obelisk,_Mamhead_-_geograph.org.uk_-_814943.jpg|133x133px]]
| Mamhead
| Verenigde Koninkryk
| 30
| 1742–1745
|
|'n Skeepsvaarthulpmiddel.<ref>Fewins, Clive, ''[http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_19970119/ai_n9643803 And so to the tower, via the medieval treacle mines]''{{Dooie skakel}} in ''The Independent'' dated 19 January 1997, at findarticles.com, accessed 19 July 2008</ref>
|-
| General Wolfe se Obelisk
| [[Lêer:Stowe,_Wolfe's_Obelisk_-_geograph.org.uk_-_152791.jpg|133x133px]]
| Stowe Skool, [[Buckinghamshire]]
|Verenigde Koninkryk <br />
|
|1754
|
|
|-
| Montreal Park Obelisk
|
|Riverhead, Sevenoaks, Kent
|Verenigde Koninkryk
|
|1761
|
|Lord Jeffery Amherst's Obelisk.<ref>{{Webaanhaling|url=http://risk.english-heritage.org.uk/default.aspx?id=1132&rt=1&pn=93&st=a&ctype=all&crit=|title=English Heritage | English Heritage|publisher=Risk.english-heritage.org.uk|accessdate=14 June 2013}}</ref>
|-
|Kagul Obelisk
| [[Lêer:Kagul_obelisk.jpg|133x133px]]
| [[Tsarskoje Selo|Tsarskoe Selo]]
| Rusland
|
|1772
|
|
|-
|Chesma Obelisk
| [[Lêer:Gatchina._Chesmensky_obelisk._2010_(2).jpg|100x100px]]
| Gatsjina
| Rusland
|
|1775
|
|
|-
|Villa Medici
| [[Lêer:Giardini_di_villa_medici,_piazzale,_fontana_con_copia_obelisco_di_boboli_(un_tempo_qui).JPG|118x118px]]
| [[Rome]]
| [[Italië]]
|
|1790
|
|'n 19e-Eeuse kopie van die Egiptiese obelisk wat na die Bobolituine in Florence geskuif is
|-
|Obelisk Fontein
| [[Lêer:Restored_Obelisk_Fountain_on_James_street_in_Dublin_1790.jpg|150x150px]]
| James St., [[Dublin]]
| Ierland
|
|1790
|
|
|-
|Constable Obelisk
| [[Lêer:Gatchina_obelisk.JPG|133x133px]]
| [[Gatsjina-paleis]]
| Rusland
|
|1793
|
|
|-
|Moore-Vallotton insidentmerker
|
| Wexford
| Ierland
|
|1793
|
|<ref>History of County Wexford: The Penal Laws & the 18th century</ref>
|-
|Rumyantsev Obelisk
| [[Lêer:Rumyantsev_skver.jpg|100x100px]]
| [[Sint Petersburg|St Petersburg]]
| [[Rusland]]
|
|1799
|
|
|-
|Obelisk te Slottsbacken
| [[Lêer:Obelisken.jpg|150x150px]]
| [[Stockholm]]
| [[Swede]]
|
|1800
|
|
|}
=== 19de eeu ===
{| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 491px;"
! Naam
! class="unsortable" | Beeld
! Plek
! Land
! Voltooi
! Koördinate
! Notas
|-
| Nelson memorial
|
|Springfield Park [[Liverpool]], England
|Verenigde Koninkryk
|''circa'' 1805
|
|
|-
| St. Emmeram se Paleis Obelisk
| [[Lêer:Obelisk_Emmeramsplatz_Regensburg-1.JPG|158x158px]]
| [[Regensburg]], [[Beiere|Bavaria]]
| Duitsland
|''circa'' 1810
|
|
|-
| Constitution Obelisk
|
|[[St. Augustine, Florida]]
|VSA
|1814
|
|Ter Herdenking van die Spaanse Grondwet van 1812
|-
| Brightling Needle
|
| Brightling, [[Oos-Sussex|East Sussex]] || Verenigde Koninkryk
|''circa'' 1815
|
|<ref>{{cite web |url=http://www.geograph.org.uk/photo/64068 |last=Richardson |first=Janet |title=The Obelisk (Brightling Needle) |publisher=Geograph, Britain and Ireland |access-date=21 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417195828/https://www.geograph.org.uk/photo/64068 |archive-date=17 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
| Patriots' Grave, Old Burying Ground
| [[Lêer:Patriots'_Grave,_Old_Burying_Ground,_Arlington,_Massachusetts.JPG|133x133px]]
| Arlington, Massachusetts
|VSA
|1818
|<span class="plainlinks nourlexpansion">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Obelisk¶ms=42_24_58_N_71_09_31_W_type:landmark_region:US-MA <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Kaarte, lugfotos en ander data vir die ligging"><span class="latitude">42°24′58″N</span> <span class="longitude">71°09′31″W</span></span></span><span class="geo-multi-punct"> / </span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Kaarte, lugfotos en ander data vir die ligging">42.41611°N 71.15861°W</span> / <span class="geo">42.41611; -71.15861</span></span>]</span>
|
|-
| [[George IV van die Verenigde Koninkryk|George IV]] Monument
| [[Lêer:Dun_laoghaire_obelisk.jpg|100x100px]]
| [[Dún Laoghaire]], County Dublin
| Ierland
|1823
|
|
|-
| Blantyre Monument
| [[Lêer:Monument_near_Bishopton_-_geograph.org.uk_-_448575.jpg|133x133px]]
| Erskine, Renfrewshire
| Verenigde Koninkryk
| ''circa'' 1825
|
|<ref>{{Webaanhaling|url=http://canmore.rcahms.gov.uk/en/site/219026/details/erskine+house+blantyre+monument/|title=Site Record for Erskine House & Blantyre Monument|publisher=Canmore.rcahms.gov.uk|accessdate=2014-07-18}}</ref>
|-
| Captain Cook se Monument
|
| Easby Moor, Great Ayton, [[Noord-Yorkshire|North Yorkshire]] || Verenigde Koninkryk
|1827
|
|<ref>{{Cite web |url=http://www.hambleton.gov.uk/local_guide/display.htm?pk_localguide=37 |title=Captain Cook's Monument |access-date=17 November 2017 |archive-date=19 Januarie 2008 |archive-url=https://archive.is/20080119113037/http://www.hambleton.gov.uk/local_guide/display.htm?pk_localguide=37 |url-status=dead }}</ref>
|-
| Groton Monument
| [[Lêer:GrotonMemorial.jpg|133x133px]]
| Fort Griswold, Groton, Connecticut
| VSA
| 1830
| {{Koördinate|41|21|18|N|72|4|46|W|type:landmark_region:US-CT|display=inline}}
|<ref>{{Cite book|last=Caulkins |year=2010|first= Francis|url=https://books.google.com/books?id=Qy5ZXp__MuUC&pg=PA58&dq=Groton+Monument&hl=en&sa=X&ei=gpVDU_ilHIvQsQSEtIHQBw&ved=0CDkQ6AEwAA#v=onepage&q=Groton%20Monument&f=false|title=The Stone Records of Groton|publisher=Applewood Books}}</ref>
|-
| Bunker Hill Monument
| [[Lêer:Bunker_hill_2009.JPG|149x149px]]
| Charlestown, Massachusetts
| VSA
| 1827-43
| {{Koördinate|42|22|35|N|71|03|41|W|type:landmark_region:US-MA|display=inline}}
|<ref>{{Webaanhaling|url=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=65&ResourceType=Structure|title=Bunker Hill Monument|publisher=National Park Service|accessdate=2009-06-30}}</ref>
|-
| Spencer Monument
| [[Lêer:Ponsonby_Obelisk.jpeg|100x100px]]
| Blata l-Bajda
| [[Malta]]
| 1831
{{small|(relocated 1893)}}
|{{Koördinate|35|53|17|N|14|29|53|E|type:landmark_region:MA|display=inline}}
|<ref>{{cite web |url=http://www.waymarking.com/waymarks/WMCBBH_Spencer_Monument_Blata_l_Bajda_Malta/ |title=Spencer Monument – Blata l-Bajda, Malta |publisher=Waymarking.com |access-date=7 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180808105911/http://www.waymarking.com/waymarks/WMCBBH_Spencer_Monument_Blata_l_Bajda_Malta/ |archive-date=8 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
| Thomas Jefferson Obelisk, Monticello
|
|Charlottesville, Virginia
|VSA
|1833
|{{Koördinate|38|00|37|N|78|27|08|W|type:landmark_region:US-VI|display=inline}}
|Deur sy familie opgerig. Jefferson se wil was dat slegs drie prestasies daarop aangeteken moes word: Outeur van die Onafhanklikheidsverklaring, outeur van die Virginia Wet op Godsdiensvryheid, en vader van die Universiteit van Virginia.<ref>{{cite web |url=http://www.monticello.org/site/research-and-collections/jeffersons-gravestone |title=Jefferson's Gravestone |access-date=21 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504164624/https://www.monticello.org/site/research-and-collections/jeffersons-gravestone |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
| Obelisk van Leeue, Copou Park
| [[Lêer:Obeliscul_Leilor_din_Iaşi.jpg|133x133px]]
| Iași
| [[Roemenië]]
|1834
|{{Koördinate|47.17851|27.56691|type:landmark_region:RO|display=inline}}
|<ref>{{Cite book|last=McAdam|first=Marika|date=2013|chapter=Iasi|title=Southeastern Europe|url=https://archive.org/details/southeasterneuro0000mcad|format=|publisher=[[Lonely Planet]]}}</ref>
|-
| Villa Torlonia
| [[Lêer:Obelisco.JPG|133x133px]]
| [[Rome]]
| Italië
| 1842
|{{Koördinate|41|54|50|N|12|30|43|E|type:landmark_region:IT|display=inline}}
|Twee obeliske
|-
| Reggio Emilia obelisk
| [[Lêer:Tempio_della_Beata_Vergine_della_Ghiara.JPG|100x100px]]
| Reggio Emilia, [[Emilia-Romagna]]
| Italië
| 1842
|{{Koördinate|44|42|0|N|10|38|0|E|type:landmark_region:IT|display=inline}}
|Herdenk die huwelik van of Francis V, Hertog van Modena aan prinses Adelgunde van Beyere
|-
| Rutherford Monument
|
|Anwoth, [[Skotland|Scotland]]
|Verenigde Koninkryk
|1842
|
|Monument vir Samuel Rutherford
|-
| Politieke Martelaarsmonument
| [[Lêer:Martyrs_Monument,_Calton_Hill.jpg|133x133px]]
| Calton Hill, Edinburgh, Scotland
| Verenigde Koninkryk
| 1844
| {{Koördinate|55|57|12|N|3|11|9|W|type:landmark_region:GB|display=inline}}
|<ref>{{cite web |url=http://data.historic-scotland.gov.uk/pls/htmldb/f?p=2200:15:0::::BUILDING,HL:27920,old%20calton |title=REGENT ROAD, CALTON OLD BURIAL GROUND AND MONUMENTS, INCLUDING SCREEN WALLS TO WATERLOO PLACE (Ref:27920) |access-date=22 September 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020225912/http://data.historic-scotland.gov.uk/pls/htmldb/f?p=2200:15:0::::BUILDING,HL:27920,old%20calton |archive-date=20 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
|-
| Lansdowne Monument
| [[Lêer:The_Lansdowne_Monument_-_geograph.org.uk_-_220145.jpg|137x137px]]
| Wiltshire, England
| Verenigde Koninkryk
|1845
|{{Koördinate|51.4228|-1.9327|type:landmark_region:GB|display=inline}}
|Opgerig deur die 3de Marquess van Lansdowne ter herdenking aan Sir William Petty.<ref>[http://www.geograph.org.uk/photo/220145 The Lansdowne Monument near to Cherhill, Wiltshire, Great Britain] at geograph.org.uk, accessed 18 July 2008</ref>
|-
| The Obelisk
| [[Lêer:Obelisk_-_Macquarie_Pier_-_Newcastle_NSW_(5619925515).jpg|100x100px]]
| Newcastle, New South Wales
|[[Australië]]
|1850
|
|
|-
| Wellington Monument
| [[Lêer:Wellington_Monument,_Somerset.jpg|154x154px]]
| Wellington, Somerset
| Verenigde Koninkryk
| 1854
| {{Koördinate|50.9480|N|3.2293|W|type:landmark_region:GB|display=inline}}
|
|-
| Stoodley Pike Monument
| [[Lêer:Stoodley_Pike_2.jpg|100x100px]]
| Todmorden, West Yorkshire
| Verenigde Koninkryk
| 1856
| {{Koördinate|53|42|51|N|2|2|33|W|type:landmark_region:GB|display=inline}}
|<ref>{{Cite book|last=Richards |year=2013|first= Robin|url=https://books.google.com/books?id=IrlMBgAAQBAJ|title=LE-JOG-ed: A mid-lifer’s trek from Land’s End to John O’Groats|publisher=Troubador Publishing|pages=[https://books.google.com/books?id=IrlMBgAAQBAJ&pg=PA138 138–139]|isbn=978-1-78306-935-4}}</ref>
|-
| Hyde Park Obelisk
| [[Lêer:Hyde_Park_Obelisk_1.jpg|133x133px]]
| Sydney, New South Wales
| Australië
| 1857
| <span class="plainlinks nourlexpansion">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Obelisk¶ms=33_52_29_S_151_12_36_E_type:landmark_region:AU-NSW <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Kaarte, lugfotos en ander data vir die ligging"><span class="latitude">33°52′29″S</span> <span class="longitude">151°12′36″O</span></span></span><span class="geo-multi-punct"> / </span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Kaarte, lugfotos en ander data vir die ligging">33.87472°S 151.21000°O</span> / <span class="geo">-33.87472; 151.21000</span></span>]</span>
|<ref>{{cite web |url=http://www.environment.nsw.gov.au/heritageapp/ViewHeritageItemDetails.aspx?id=5053881 |date=30 November 2001 |title=Sewer Vent |publisher=Office of Environment & Heritage, [[Government of New South Wales]] |access-date=27 Desember 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190115191229/https://www.environment.nsw.gov.au/heritageapp/ViewHeritageItemDetails.aspx?ID=5053881 |archive-date=15 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
| Herndon Monument
| [[Lêer:Herndon_Monument.jpg|133x133px]]
| Annapolis, Maryland
| VSA
|1860
|{{Koördinate|38.9823|N|76.4859|W|type:landmark_region:GB|display=inline}}
|Opgerig deur die US Naval Academy ter herdenking aan William Lewis Herndon.
|-
| Obelisk te Fontenoy
| [[Lêer:Fontenoy_obelisk_IMG_2132.jpg|133x133px]]
| Fontenoy, Bourgogne-Franche-Comté
| [[Frankryk]]
|1860
|
|
|-
| Wellington Monument
| [[Lêer:Ireland_-_Dublin_-_Phoenix_Park_-_Wellington_Monument.jpg|107x107px]]
| Phoenix Park, [[Dublin]]
| Ierland
|1861
|
|Hoogste in Europa
|-
| Prince of Wales' Obelisk
| [[Lêer:Port_Elizabeth_Obelisk_at_Bayworld.JPG|100x100px]]
| Port Elizabeth
|[[Suid-Afrika]]
|
|
|Bestem vir ene George Kemp maar opgerig ter herdenking aan die huwelik van Albert Edward, Prins van Wallis en Alexandra van Denemarke in 1861. Oorspronklik op die Markplein, nou voor die Bayworld Museumkompleks.
|-
| Lincoln se graf
| [[Lêer:Abraham_Lincoln_Tomb_Springfield_Illiois.jpg|133x133px]]
| Springfield, Illinois
| VSA
|1865
| {{Koördinate|39|49|24|N|89|39|21|W|type:landmark_region:US-IL|display=inline}}
|<ref>{{Webaanhaling|url=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=219&ResourceType=Structure|title=Lincoln Tomb|publisher=National Park Service|accessdate=2007-10-11}}</ref>
|-
| Nicholson se Obelisk
| [[Lêer:Nicholsons_Monument.jpg|100x100px]]
| Margalla heuwels, Rawalpindi–Islamabad
| [[Pakistan]]
|1868
|
|<ref>{{cite web |url=http://www.azkhan.de/MyWebalbums_PhotosPakistan_NicholsonObelisk.htm |title=Brigadier-General John Nicholson's Obelisk |access-date=16 Januarie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118053258/http://www.azkhan.de/MyWebalbums_PhotosPakistan_NicholsonObelisk.htm |archive-date=18 Januarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
| Captain Cook Obelisk
| [[Lêer:Kurnell.JPG|100x100px]]
| Kurnell, New South Wales
| Australië
|1870
|{{Koördinate|34.004667|S|151.217556|E|type:landmark_region:AU-NSW|display=inline}}
|<ref>{{cite web |url=http://monumentaustralia.org.au/themes/landscape/discovery/display/21766-captain-cook%60s-landing-site |title=Captain Cook`s Landing Site |access-date=16 Januarie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101194333/http://monumentaustralia.org.au/themes/landscape/discovery/display/21766-captain-cook%60s-landing-site |archive-date=1 Januarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
|-
| Dauphin County Veteran's Memorial Obelisk
|
| Harrisburg, Pennsylvania|| VSA
|1876
|{{Koördinate|40.26304|-76.88681|type:landmark_globe:earth_region:US-PA|display=inline}}
|<ref>[http://www.milvet.state.pa.us/DMVA/1509.htm Dauphin County Department of Military & Veterans' Affairs]{{Dooie skakel}}</ref>
|-
| [[Washington-monument]]
| [[Lêer:Washington_Monument_Top.jpg|150x150px]]
| Washington DC
| VSA
|1884
| {{Koördinate|38|53|22|N|77|2|7|W|type:landmark_region:US-DC|display=inline}}
|
|-
| Oriskany Battlefield monument
| [[Lêer:OriskanyBattlefield_monument_December2007.jpg|149x149px]]
| Rome, New York
|VSA
|1884
|{{Koördinate|43|10|7|N|75|22|8|W|type:landmark_region:US-NY|display=inline}}
|
|-
| Monument to the Restorers
| [[Lêer:Lisboa_-_Monumento_aos_Restauradores.jpg|149x149px]]
| Restauradores Square, Lisbon
| [[Portugal]]
|1886
|{{Koördinate|38|42|57|N|9|8|30|W|type:landmark_region:PO|display=inline}}
|Opgerig ter viering van die oorwinning in die Portuguese Restorasieoorlog (1640–1668).
|-
| Bennington oorlogmonument
| [[Lêer:CW_memorial_Bennington_VT.jpg|149x149px]]
| Bennington, Vermont
| VSA
|1889
| {{Koördinate|42|53|21|N|73|12|57|W|type:landmark_region:US-VT|display=inline}}
|<ref>{{Cite web |url=http://historicsites.vermont.gov/directory/bennington |title=Vermont Historic Sites: Bennington Battle Monument |access-date=17 November 2017 |archive-date=16 Januarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170116061913/http://historicsites.vermont.gov/directory/bennington |url-status=dead }}</ref>
|-
| Monolith "The Obelisk"
| [[Lêer:Villalar_de_los_Comuneros_Monumento_a_los_comuneros.JPG|133x133px]]
| Villalar de los Comuneros, Castile and León
| [[Spanje]]
|1889
|{{Koördinate|41|33|0|N|5|8|0|W|type:landmark_region:ES|display=inline}}
|
|-
| Dalhousie Obelisk
| [[Lêer:Dalhousie_Obelisk_2,_Jan_06.JPG|133x133px]]
| Raffles Place, Central Area
| [[Singapoer]]
|1891
|{{Koördinate|1|17|15|N|103|51|8|E|type:landmark_region:|display=inline}}
|<ref>National Heritage Board (2002), ''Singapore's 100 Historic Places'', Archipelago Press, [[Spesiaal:Boekbronne/981-4068-23-3|ISBN 981-4068-23-3]]</ref>
|-
| The Obelisk, Penn State University
| [[Lêer:Penn_state_oblisk.jpg|133x133px]]
| University Park, Pennsylvania
|VSA
|1896
|
|
|-
| Confederate War Memorial
| [[Lêer:Monument1.JPG|133x133px]]
| Dallas, Texas
|VSA
|1896
|{{Koördinate|32|46|32|N|96|47|59|W|type:landmark_region:US-TX|display=inline}}
|<ref>http://www.dallasnews.com/s/dws/spe/2002/hiddenhistory/1850-1875/070002dnhhpioneer.442cf291.html</ref>
|}
=== 20ste eeu ===
{| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 1478px;"
! Naam
! class="unsortable" | Beeld
! Plek
! Land
! Hoogte [m]
! Voltooi
! Koördinate
! Notas
|-
| William Dudley Chipley gedenkteken
| [[Lêer:Wmdudleychipleyobelisk.jpg|133x133px]]
| Plaza Ferdinand VII, [[Pensacola]], [[Florida]]
|VSA
|
|1901
|{{Koördinate|30|26|N|87|12|W|region:US-FL_type:landmark|display=inline}}
|
|-
| Sergeant Floyd Monument
| [[Lêer:Sergeant_Floyd_Monument,_sunset.jpg|133x133px]]
| Sioux City, [[Iowa]]
|VSA
|
| 1901
|{{Koördinate|42|27|45|N|96|22|39|W|region:US-IO_type:landmark|display=inline}}
|<ref>{{Webaanhaling|url=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=227&ResourceType=Structure|title=Sergeant Floyd Monument|publisher=National Park Service|accessdate=2007-10-08}}</ref>
|-
| [[Joseph Smith Birthplace Memorial]]
| [[Lêer:JosephSmithBirthplace.JPG|133x133px]]
| South Royalton, [[Vermont]]
| VSA
| 15
| 1905
| {{Koördinate|43.823473|-72.47308|region:US-VT_type:landmark|display=inline}}
|<ref>{{Cite journal|last=Erekson|first=Keith A.|year=2005|url=http://vermonthistory.org/journal/73/04_Erekson.pdf|title=The Joseph Smith Memorial Monument and Royalton’s 'Mormon Affair': Religion, Community, Memory, and Politics in Progressive Vermont|journal=Vermont History|volume=73|pages=117–51}}</ref>{{rp|118}}
|-
| McKinley Monument
| [[Lêer:McKinley_Monument.jpg|100x100px]]
| Niagara Square, [[Buffalo, New York|Buffalo]], [[New York (deelstaat)|New York]]
| VSA
| 29
| 1907
| {{Koördinate|42|53|11|N|78|52|41|W|type:landmark_region:US-NY|display=inline}}
|<ref>{{Cite book|last=Kowsky |year=1981|first= Francis R.|chapter=McKinley Monument|title=Buffalo architecture : a guide|url=https://archive.org/details/buffaloarchitect0000unse |publisher=MIT Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-262-02172-2}}</ref>
|-
| The Veterans' Monument
|
|Elizabethton, [[Tennessee]]
| VSA
|
|1904
|
|Ter nagedagtenis aan veterane van die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] uit Carter County, Tennessee.
|-
|Finn's Point National Cemetery
|
|Pennsville Township, New Jersey
|VSA
| 26
|1910
|
|Opgerig deur die regering van die VSA ter nagedagtenis aan soldate van die Gekonfedereerde state wat daar begrawe is.
|-
| Coronation Memorial
| [[Lêer:The_Obelsik_marking_the_Durbar_of_King_George_V_at_Coronation_Park,_Delhi.2JPG.jpg|119x119px]]
| Coronation Park, [[Delhi]]
| India
|
|
|
|Om die stigting van Nieu-Delhi in 1911 te herdenk; gevolg deur ander obeliske rondom die Rashtrapati Bhavan
|-
| Victory Memorial
| [[Lêer:Fort_Recovery_obelisk.jpg|134x134px]]
| Fort Recovery, [[Ohio]]
| VSA
| 31
|1913
|
|
|-
| Rizal Monument
| [[Lêer:Statue_of_Dr._Jose_Rizal_at_the_Luneta_Park,_Philippines.png|156x156px]]
| Luneta Park, [[Manila]]
|[[Filippyne]]
| 12,7
|1913
|<span class="plainlinks nourlexpansion">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Obelisk¶ms=14.581669_N_120.976694_E_region:PH_type:landmark <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Kaarte, lugfotos en ander data vir die ligging"><span class="latitude">14°34′54″N</span> <span class="longitude">120°58′36″O</span></span></span><span class="geo-multi-punct"> / </span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Kaarte, lugfotos en ander data vir die ligging">14.581669°N 120.976694°O</span> / <span class="geo">14.581669; 120.976694</span></span>]</span>
|Ter nagedagtenis aan die tereggestelde Filippynse nasionalis, [[José Rizal]].
|-
| [[Nasionale Vrouemonument]]
| [[Lêer:9_2_302_0045-Women's_Monument_Bloemfontein-s.jpg|100x100px]]
| [[Bloemfontein]]
|[[Suid-Afrika]]
|
|1913
|{{Koördinate|29.1416|S|26.2083|E|source:wikidata_type:landmark_region:SA|display=inline}}
|<ref>{{Webaanhaling|url=http://196.35.231.29/sahra/HeritageSitesDetail.aspx?id=27292|title=The Women's Monument entry in the South African Heritage Resources Agency (SAHRA) Registry of Gazetted Sites, Objects and Shipwrecks|accessdate=2013-01-25}}</ref>
|-
| Ozark Trail
| [[Lêer:Obelisk_commemorating_Ozark_Trail_in_Farwell,_Texas.JPG|134x134px]]
| Verskeie plekke insluitend Stroud, Oklahoma, Farwell, Dimmitt, Wellington, and Tulia, Texas
|VSA
|
|1913
|
|Voorheen 'n reeks van 21 obeliske
|-
| PAX Memorial
|
|Walmer, [[Port Elizabeth]]||Suid-Afrika
|6
|1919
|
|'n Eerstewêreldoorlog gedenkteken vir gevalle soldate.<ref>{{cite web |url=http://allatsea.co.za/blog/the-pax-memorial-in-walmer-port-elizabeth/ |last=Walker |first= D. R. |date=26 Januarie 2014 |title=The PAX Memorial in Walmer, Port Elizabeth |access-date=19 Januarie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809111428/http://allatsea.co.za/blog/the-pax-memorial-in-walmer-port-elizabeth/ |archive-date=9 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
| Flagler Monument
|
| Flagler Monument Island, Miami Beach, Florida
| VSA
|34
|1920
| {{Koördinate|25|47|7|N|80|9|10|W|type:landmark_region:US-FL|display=inline}}
|<ref>{{Webaanhaling|url=http://www.miamibeachfl.gov/newcity/depts/arce/art_public/Flagler%20Monument%20History.pdf|author=The City of Miami Beach|last=The City of Miami Beach|title=Flagler Monument History|publisher=The City of Miami Beach|accessdate=2006-06-13}}</ref>
|-
| Southport War Memorial
| [[Lêer:Obelisk,_Lord_Street,_Southport_(2).JPG|133x133px]]
| London Square, Southport, [[Lancashire]], England
| style="" |Verenigde Koninkryk<br />
|20.6
|1923
|
|
|-
| Veterans Memorial Plaza
| [[Lêer:Indiana_World_War_Memorial_Plaza,_Indianápolis,_Estados_Unidos,_2012-10-22,_DD_01.jpg|132x132px]]
| Indiana World War Memorial Plaza, Indianapolis, Indiana
| VSA
|30
|1923
| {{Koördinate|39|46|25|N|86|9|25|W|type:landmark_region:US-IN|display=inline}}
|<ref>{{Webaanhaling|url=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=2069&ResourceType=District|title=Indiana World War Memorial Plaza Historic District|publisher=[[National Park Service]]|accessdate=24 August 2008}}</ref>
|-
| Jefferson Davis Monument
| [[Lêer:JeffDavisMemorial.jpg|208x208px]]
| Fairview, Kentucky
| VSA
|107
|1924
|
|Op die geboorteplek van die president van die Gekonfedereerde State van Amerika
|-
| Boer War Monument
|
| King's Domain, Melbourne, Victoria || Australia
|23
|1924
|
|
|-
| Camp Merritt Memorial Monument
| [[Lêer:Camp_Merritt_Memorial_Monument.jpg|150x150px]]
| Cresskill, New Jersey
| VSA
|20
|1924
|
|
|-
| Hobart Cenotaph
| [[Lêer:Hobart-War-Memorial-Cenotaph-2008.jpg|150x150px]]
| Queens Domain, Hobart, Tasmania
| Australië
|
|1925
|{{Koördinate|42|52|39|S|147|20|10|E|type:landmark_region:AU-TA|display=inline}}
|Eerste wêreldoorlog gedenkteken<ref>{{Cite journal|last=Howard |first=Howard, A|title=Forgotten Landscape: Soldiers Memorial Avenue|journal=THRA Papers and Proceedings|volume=52|pages=95–106}}</ref>
|-
| Foshay Tower
|
|Minneapolis, Minnesota
| VSA
|
|1929
|
|Gebaseer op die Washington Monument.
|-
| Prague Kasteel Obelisk<br />
(of Monoliet van Mrákotín)
| [[Lêer:Prague_Castle,_Obelisk_2.JPG|133x133px]]
| Prague Castle, Prague
|[[Tsjeggië]]
| 15,4
|1930
|{{Koördinate|50|5|25|N|14|24|1|E|type:landmark_region:CZ|display=inline}}
|
|-
| Obelisk van Montevideo<br />
(of ''Obelisco a los Constituyentes de 1830'')
| [[Lêer:Obelisco_a_los_constituyentes.jpg|134x134px]]
| Parque Batlle, Montevideo
| [[Uruguay]]
| 40
|1930
|{{Koördinate|34.8975|S|56.1644|W|source:kolossus-ptwiki_type:landmark_region:UR|display=inline}}
|<ref>{{Webaanhaling|url=http://www.montevideo.gub.uy/ciudad/arquitectura/estatuas-y-monumentos/obelisco-los-constituyentes|title=Archived copy|accessdate=2010-11-14}}</ref>
|-
| High Point Monument
| [[Lêer:High_Point_Monument_from_below.jpg|147x147px]]
| High Point, Montague, New Jersey
| VSA
| 67
|1930
| {{Koördinate|41|19|15|N|74|39|42|W|region:US-NJ_type:landmark|display=inline}}
|Op New Jersey se hoogste punt bo seevlak.
|-
| Foro Italico
| [[Lêer:Le_Foro_Italico_(Rome)_(5906477156).jpg|165x165px]]
| Lungotevere Maresciallo Diaz, [[Rome]]
| Italië
|
|1932
|{{Koördinate|41|55|55|N|12|27|32|E|region:IT_type:landmark|display=inline}}
|Ter ere van [[Benito Mussolini]].
|-
| Paterson Monument
| [[Lêer:Paterson_Monument.jpg|133x133px]]
| Windmill Point, George Town, Tasmania
|Australië<br />
|
|1935
|{{Koördinate|41|06|34|S|146|49|01|E|type:landmark_region:AU-TA|display=inline}}
|Ter viering van die 1804 landing van William Paterson (verkenner).<ref>{{Webaanhaling|url=http://trove.nla.gov.au/work/192132474?q&versionId=210041531|title=National Library of Australia - Trove Photograph - unveiling of monument to Lieutenant-Colonel William Paterson, George Town}}</ref>
|-
| Obelisk of Buenos Aires
| [[Lêer:Obelisco_2.JPG|133x133px]]
| San Nicolás, Buenos Aires
| [[Argentinië]]
| 71,5
|1936
|{{Koördinate|34|36|13|S|58|22|54|W|type:landmark_region:AG|display=inline}}
|
|-
| Trujillo Obelisk
| [[Lêer:Obelisco_Santo_Domingo.jpg|100x100px]]
| Santo Domingo
|[[Dominikaanse Republiek]]
|42
|1937
|
|
|-
| War Memorial
| [[Lêer:Floriana_War_memorial.jpeg|100x100px]]
| Floriana
| [[Malta]]
|
|1938
|{{Koördinate|35|53|37|N|14|30|29|E|region:MA_type:landmark|display=inline}}
|<ref>{{Webaanhaling|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20120623/environment/The-War-Memorial.425521/|date=23 June 2012|title=The War Memorial|publisher=Times of Malta|accessdate=7 July 2013}}</ref>
|-
| San Jacinto Monument
| [[Lêer:San_Jacinto_Monument.jpg|141x141px]]
| La Porte, Texas
| VSA
| 173
|1939
|<span class="plainlinks nourlexpansion">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Obelisk¶ms=29.7499_N_-95.0807_O_region:US-TX_type:landmark <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Kaarte, lugfotos en ander data vir die ligging"><span class="latitude">29°45′00″N</span> <span class="longitude">95°04′51″W</span></span></span><span class="geo-multi-punct"> / </span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Kaarte, lugfotos en ander data vir die ligging">29.7499°N 95.0807°W</span> / <span class="geo">29.7499; -95.0807</span></span>]</span>
|<ref>[http://www.sanjacinto-museum.org/About_Us/Media_Kit/Fact_Sheet/ San Jacinto Monument Fact Sheet]</ref>{{#tag:ref|Measured in 1991 from its footing to the top of its beacon. The footing is {{Omreken|1.41|vt|m|abbr=on}} below the top of the roadway pavement and the top of the beacon is {{Omreken|3.61|vt|m}} above the top of the star.<ref>Paul Gervais Bell Jr., [http://texashistory.unt.edu/ark:/67531/metapth101220/m1/40/ "Monumental Myths"], ''Southwestern Historical Quarterly'' 103 (1999–2000) page before 1–14, p. 14.</ref>|group=note}}
|-
| Trylon and Perisphere
| [[Lêer:1939fairhelicline.jpg|137x137px]]
| 1939 New York World's Fair, Flushing, [[New York (deelstaat)|New York]]
| VSA
| 190
| 1939
| {{Koördinate|40.7463|-73.8451|type:landmark_region:US-NY|display=inline}}
|Nie 'n ware obelisk nie - 'n Art Deco variant.
|-
| ''Maungakiekie'' Obelisk
| [[Lêer:Onetreehill_monument01.jpg|148x148px]]
| One Tree Hill, Auckland
| [[Nieu-Seeland]]
|
|1940
|{{Koördinate|36|54|0|S|174|46|59|E|type:landmark_region:NZ|display=inline}}
|<ref name="Cite news">{{Cite news|last=Na'aman |first=Ayelet|title=7 fascinating memorials |work=Ynetnews |accessdate=2009-04-28 |date=2009-04-28 |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3707888,00.html}}</ref>
|-
| Victory Monument
| [[Lêer:VictoryMonument_-_contrast.JPG|127x127px]]
| Bangkok
| [[Thailand]]
|
|1941
|{{Koördinate|13|45|53|N|100|32|19|E|type:landmark_region:TH-10|display=inline}}
|Ter viering van die oorwinning deur die Thai in die Franse-Thai oorlog, 'n kort konflik tussen die Franse koloniale owerhede in Indosjina.
|-
| Plaza Francia Obelisk
| [[Lêer:Plaza_Francia.jpg|100x100px]]
| Altamira, Caracas
| [[Venezuela]]
|
|1944
|{{Koördinate|10|29|47|N|66|50|56|W|type:landmark_region:VZ|display=inline}}
|
|-
| Banská Bystrica Obelisk
| [[Lêer:Banská_Bystrica_NamSNP_9238.JPG|150x150px]]
| Banská Bystrica
| [[Slowakye]]
|
|1945
|
|Ter herdenking aan die soldate van die Rooi Leer en die Romeense leer wat gesneuwel het tydens die oorname van die dorp.
|-
| Cenotaph on Leinster Lawn
| [[Lêer:Cenetaphleinsterlawn2012.jpg|133x133px]]
| Leinster House, [[Dublin]]
| [[Ierland]]
| 18
|1950
| {{Koördinate|53.34055|N|6.254021|W|type:landmark_region:IR|display=inline}}
|Ter nagedagtenis aan Arthur Griffith, Michael Collins en Kevin O'Higgins;<ref>{{Cite book|last=Griffin|year=2000|first=David J.|title=Leinster House 1744 – 2000 An Architectural History|publisher=The Irish Architectural Archive in association with The Office of Public Works|location=Dublin, Ireland}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archiseek.com/2013/1951-cenotaph-leinster-house-dublin/ |title=1923 – Cenotaph, Leinster House, Dublin |publisher=Archiseek |access-date=23 Januarie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809143616/http://archiseek.com/2013/1951-cenotaph-leinster-house-dublin/ |archive-date=9 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
| Israel War of Independence Memorial
| [[Lêer:Meron_181.jpg|150x150px]]
| Safed
| [[Israel]]
|
|
|{{Koördinate|32|57|57|N|35|29|54|E|type:landmark_region:IS|display=inline}}
|
|-
| Obelisk of São Paulo
| [[Lêer:Obelisk_of_Sao_Paulo.jpg|133x133px]]
| São Paulo
|[[Brasilië]]
|72
|1954
| {{Koördinate|23|35|5|S|46|39|17|W|type:landmark_region:BR|display=inline}}
|<ref>[http://www.prefeitura.sp.gov.br/portal/a_cidade/noticias/index.php?p=10689 Obelisco do Ibirapuera: Prefeitura e Estado unidos em prol do restauro] (pt)</ref>
|-
| Monument to the abolition of slavery<br />(''Monumento a la abolición de la esclavitud'')
| [[Lêer:Abolition Park in Barrio Cuarto, Ponce, Puerto Rico (IMG 2972).jpg|137x137px]]
| Abolition Park, Ponce
| [[Puerto Rico]]
| 30
|1956
| {{Koördinate|18|00|21|N|66|36|46|W|type:landmark_region:PR|display=inline}}
|<ref>[http://www.visitaaponce.com/docs/SP/INFO%20DE%20PONCE-%20ESTUDIANTES.pdf ''Ponce: Informacion para estudiantes.''] {{Webarchive|date=25 April 2012|url=https://web.archive.org/web/20120425051315/http://www.visitaaponce.com/docs/SP/INFO%20DE%20PONCE-%20ESTUDIANTES.pdf}} Government of the Autonomous Municipality of Ponce. Ponce, Puerto Rico. Retrieved 24 April 2013.</ref>
|-
| Obelisk of La Paz
| [[Lêer:Obelisco3LaPaz.JPG|178x178px]]
| La Paz
| [[Bolivië]]
|
|
|{{Koördinate|16|29|55|S|68|08|06|W|type:landmark_region:BO|display=inline}}
|
|-
| Demidovsky Pillar
| [[Lêer:Barnaul_-_Demidov_Square.jpg|100x100px]]
|Tsentralny City District, Barnaul, Altai Krai
|Rusland
| 14
|
|{{Koördinate|53|20|N|83|45|E|type:landmark_region:RU|display=inline}}
|
|-
| Victory Obelisk<br />(''Poklonnaya Hill Obelisk'')
|
| Poklonnaya Hill, Moscow
| Rusland
| 142
|
|{{Koördinate|55|43|54|N|37|30|24|E|region:RU_type:landmark_source:ruwiki|display=inline}}
|<ref>{{cite web |url=http://www.moscow-russia-insiders-guide.com/park-pobedy.html |date=2017 |title=Park Pobedy - a beautiful Victory memorial |access-date=17 Januarie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323220435/http://www.moscow-russia-insiders-guide.com/park-pobedy.html |archive-date=23 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
|-
| Bayonet-Obelisk of the War Memorial
|
| Brest Fortress, Brest
| [[Wit-Rusland]]
| 100
|1971
| {{Koördinate|52.082961|N|23.654251|E|region:BL_type:landmark|display=inline}}
|<ref>{{Webaanhaling|url=http://www.brest-fortress.by/en/memorialnyj-kompleks/126-bayonet-obelisk.html|date=2013|title=The Bayonet-Obelisk|accessdate=19 January 2017}}</ref>
|-
| Trinity Nuclear Test Site Obelisk
| [[Lêer:Trinity_Site_Obelisk_National_Historic_Landmark.jpg|100x100px]]
| Jornada del Muerto, Socorro, New Mexico
| VSA
| 3,7
|
|
|Die plek waar die eerste atoombom ontplof het.<ref>{{cite web |url=http://www.atomicarchive.com/History/trinity/g6_p1.shtml |title=Trinity Site Monument |publisher=[[National Science Digital Library]] |access-date=24 Augustus 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929101250/http://www.atomicarchive.com/History/trinity/g6_p1.shtml |archive-date=29 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
|-
| Pirulito da Praça Sete
| [[Lêer:PraçaSeteBHMG.jpg|133x133px]]
| Belo Horizonte, Minas Gerais
|Brasilië
|
|
|
|
|-
| Oregon Trail
| [[Lêer:BoiseOregonTrailMonument.jpg|133x133px]]
| Boise, Idaho
|VSA
|
|
|
|21 obeliske merk die spoor.<ref>{{cite web |url=http://www.boiseartsandhistory.org/history/resources/oregon-trail-monuments/ |title=Oregon Trail Monuments – Boise Arts & History |publisher=Boiseartsandhistory.org |access-date=20 Julie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415190958/http://www.boiseartsandhistory.org/history/resources/oregon-trail-monuments/ |archive-date=15 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.boiseartsandhistory.org/history/tours-maps/oregon-trail-monuments/ |title=Oregon Trail Monuments |publisher=Boise City Department of Arts & History |access-date=2 Maart 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515205820/http://www.boiseartsandhistory.org/history/tours-maps/oregon-trail-monuments/ |archive-date=15 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
|-
| Islamic Summit Minar
| [[Lêer:Islamic_Summit_Minar_Charing_Cross.jpg|100x100px]]
| Lahore, Punjab
| [[Pakistan]]
| 47
|1974
|
|An obelisk-vormige struktuur ter viering van die Islamic Conference.
|-
| Luxor Hotel
| [[Lêer:Luxor_hotel_(Las_Vegas)_obelisc.JPG|100x100px]]
| Las Vegas, Nevada
|VSA
|
|
|
|
|-
| Monumen Nasional
|
| Merdeka Square, Jakarta
| [[Indonesië]]
|
|1975
|
|Simboliseer Indonesië se onafhanklikheidstryd
|-
| Juche Tower
| [[Lêer:Tower_of_Juche_Idea,_Pyongyang,_North_Korea_(2909246855).jpg|133x133px]]
| Pyongyang
| [[Noord-Korea]]
| 170
|1982
|{{Koördinate|39|1|4|N|125|45|48|E|type:landmark|display=inline}}
|
|-
| 1948 Arab-Israeli War Memorial
| [[Lêer:Ashdod-Ad-Halom-83.jpg|100x100px]]
| Ad Halom, Ashdod
| Israel
|
|
|{{Koördinate|31|46|0|N|34|39|58|E|type:landmark_region:IS|display=inline}}
|Ter nagedagtenis aan Egipte se gevalle soldate.<ref name="Cite news"/>
|-
| Avis Obelisk
|
|Avis Farms Office Park, Pittsfield Township, Michigan
|VSA
| align="center" |
|1998
|{{Koördinate|42|13|21|N|83|42|52|W|type:landmark_region:US-MI|display=inline}}
|
|-
| Bahá'í House of Worship
| [[Lêer:Haifa_site_future_Baha'i_House_of_Worship.jpg|150x150px]]
| Bahá'í World Centre buildings, Mount Carmel, Haifa
| Israel
|
|1971
|
|Die setel van die opkomende Bahá'í Godsdienshuis.
|-
| Onafhanklikheidsmonument Obelisk
| [[Lêer:Myanmar-Yangon-Independence_Monument_in_Mahabandoola_park.jpg|150x150px]]
| Maha Bandula Park, Yangon
| [[Mianmar]]
|
|
|
|<ref>{{Cite book|last=Seekins|first=Donald M.|date=2014|title=State and Society in Modern Rangoon|publisher=Routledge|pages=36, 73|isbn=9781317601548}}</ref>
|}
=== 21ste eeu ===
{| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;"
! Naam
! Beeld
! Plek
! Land
! Hoogte [m]
! Voltooi
! Koördinate
! Notas
|-
| Capas National Shrine
|
| Tarlac province
| [[Filippyne|Philippines]]
| 70
|2003
| {{Koördinate|15.34891|N|120.545246|E|region:PH_type:landmark|display=inline}}
|
|-
| Kolonna Eterna
| [[Lêer:Kolonna_Eterna,_San_Gwann..jpeg|158x158px]]
| San Gwann
| [[Malta]]
| 6
|2003
| {{Koördinate|35|54|35|N|14|28|36|E|region:MA_type:landmark|display=inline}}
|Egyptian obelisk by Paul Vella Critien<ref name="guillaimier">{{Cite book|last=Guillaumier|first=Alfie|date=2005|title=Bliet u Rħula Maltin|language=mt|publisher=Klabb Kotba Maltin|location=[[Santa Venera]]|page=737|isbn=99932-39-40-2}}</ref>
|-
| Colonna Mediterranea
| [[Lêer:Colonna_Mediterranea.jpeg|134x134px]]
| Luqa
| [[Malta]]
| 3
|2006
| {{Koördinate|35|51|38|N|14|29|3|E|region:MA_type:landmark|display=inline}}
|Abstract art by Paul Vella Critien<ref>Borg Cardona, Ben (2010), [http://www.abc.net.au/news/2010-04-13/cars-pass-by-colonna-mediterranea-a-sculpture-by/394884 "Cars pass by Colonna Mediterranea, a sculpture by Malta artist Paul Vella Critien"], abc.net.au.</ref>
|-
| Plaza Salcedo Obelisk
| [[Lêer:Plaza_Salcedo_in_Vigan_City.JPG|100x100px]]
| Vigan, Ilocos Sur
| [[Filippyne|Philippines]]
|
|
|{{Koördinate|17|34|N|120|23|E|region:PH_type:landmark|display=inline}}
|
|-
| ''Obelisco Novecento''
|
|[[Rome]]
| [[Italië|Italy]]
|
|2004
|
|Beeldhouwerk deur Arnaldo Pomodoro
|-
| ''Cyclisk''
|
|Santa Rosa, California ||United States
| 20
|
|
|Uit 350 fietse gemaak
|-
| ''Särkynyt lyhty''
|
| Tornio, [[Lapland (Finland)|Lapland]]
| [[Finland]]
|9
|
|
|Uit vlekvrye staal
|}
== Sien ook ==
* [[Egiptiese obeliske]]
== Verwysings ==
{{reflist|33em}}
== Nota's ==
{{reflist|group=note}}{{1911}}
== Verdere leesstof ==
* Curran, Brian A., Anthony Grafton, Pamela O. Long, and Benjamin Weiss. ''Obelisk: A History''. Cambridge, MA: MIT Press, 2009. [[Spesiaal:Boekbronne/978-0-262-51270-1|ISBN 978-0-262-51270-1]].
<div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title">ISBN</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">1</span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;">978-0-262-51270-1</div></div></div></div>
* Chaney, Edward, "Roma Britannica and the Cultural Memory of Egypt: Lord Arundel and the Obelisk of Domitian", in ''Roma Britannica: Art Patronage and Cultural Exchange in Eighteenth-Century Rome'', eds. D. Marshall, K. Wolfe and S. Russell, British School at Rome, 2011, pp. 147–70.
* Iversen, Erik, ''Obelisks in exile''. Copenhagen, Vol. 1 1968, Vol. 2 1972
* Wirsching, Armin, ''Obelisken transportieren und aufrichten in Aegypten und in Rom''. Norderstedt: Books on Demand 2007 (3rd ed. 2013), [[Spesiaal:Boekbronne/978-3-8334-8513-8|ISBN 978-3-8334-8513-8]]
<div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title">ISBN</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">1</span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;">978-3-8334-8513-8</div></div></div></div>
== Eksterne skakels ==
* {{Wikt-inlyn|obelisk}}
* [http://highskyblue.web.fc2.com/obelisk.htm Obelisk of the World] (Shoji Okamoto)
* [http://egipto.com/obeliscos/obeliskindex.html History of the Egyptian obelisks]
* [https://www.webcitation.org/query?url=http://www.geocities.com/mp_pollett/roma-co1.htm&date=2009-10-26+02:18:29 Obelisks in Rome] (Andrea Pollett)
* [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Lazio/Roma/Rome/_Texts/PLATOP*/obelisci.html Obelisks of Rome] (series of articles in Platner's Topographical Dictionary of Ancient Rome)
* [http://www.memo.fr/LieuAVisiter.asp?ID=VIS_FRA_ARL_036 History of the obelisk of Arles] (in French)
* [http://www.octavo.com/editions/ftaobc/index.html Octavo Edition of Domenico Fontana's book] depicting how he erected the Vatican obelisk in 1586.
* [http://news.nationalgeographic.com/news/2001/06/0628_caltechobelisk.html National Geographic: "Researchers Lift Obelisk With Kite to Test Theory on Ancient Pyramids"]
* [http://cdm.reed.edu/ara-pacis/altar/related-material/obelisk-1/ Obelisk of Psametik II from Heliopolis, removed and reerected by Augustus in the northern Campus Martius, Rome]
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Gedenknaalde]]
1bdw2rz3eqidipfzlqytvla5s7fv9nm
Lugvaartuig
0
140597
3373438
3360915
2026-11-17T13:12:26Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373438
wikitext
text/x-wiki
{{Databoks}}
[[Lêer:Collection_of_military_aircraft.jpg|duimnael|regs|[[NASA]] toets lugvaartuie]]
[[Lêer:Mi-8_(RA-24477)_Helicopter_in_SPB.jpg|duimnael|regs|Die Mil Mi-8 is die mees vervaardigde helikopter in die geskiedenis]]
'n '''Lugvaartuig''' is 'n [[voertuig]] wat deur die [[Aarde se atmosfeer|atmosfeer van die aarde]] of deur enige atmosfeer kan beweeg.<ref name ="dictionary" /> Dit oorkom die [[swaartekrag]] met statiese stukrag, oftewel [[dryfvermoë]], met die dinamiese [[stukrag]] van 'n [[vlerkprofiel]], of in enkele gevalle met die dryfkrag van sy enjins.<ref name ="dictionary" /> Tipiese voorbeelde van lugvaartuie sluit in [[Vliegtuig|vliegtuie]], [[Hommeltuig|hommeltuie]], rotorvliegtuie (waaronder [[Helikopter|helikopters]]), [[Lugskip|lugskepe]], [[Sweeftuig|sweeftuie]] en [[Warmlugballon|warmlugballonne]].<ref name ="wingsoverkansas" />
Die menslike bedryf rondom lugvaartuie staan as [[lugvaart]] bekend, en die wetenskap van die ontwerp en bou van lugvaartuie as [[lugvaartkunde]]. 'n Bemande lugvaartuig word deur 'n [[vlieënier]] aan boord gevlieg, terwyl 'n onbemande lugvaartuig op 'n afstand of outonoom deur [[Rekenaar|rekenaars]] aan boord beheer kan word. Lugvaartuie word volgens verskillende maatstawwe ingedeel, onder meer die manier waarop hulle stukrag kry, hul aandrywing en hul gebruik.
== Geskiedenis ==
[[Lêer:Aviation (Nouveaau Larousse,c. 1900) DSCN2832.jpg|duimnael|alt='n Illustrasie van verskeie vliegmasjienprototipes en -ontwerpe uit die 19de eeu.|Lugvaart in die 19de eeu]]
Die geskiedenis van die lugvaart strek oor meer as twee millennia, van die vroegste uitvindings soos vlieërs en pogings om van torings af te spring tot [[Supersoniese snelheid|supersoniese]] en hipersoniese vlug in aangedrewe straalvliegtuie wat swaarder as lug is. Vlieërvlug in [[China]], wat etlike honderde jare v.C. dateer, word as die vroegste voorbeeld van mensgemaakte vlug beskou.<ref name ="britannica-vlieer" /> In die 15de eeu het [[Leonardo da Vinci]] ontwerpe vir vliegmasjiene gemaak wat lugvaartkundige begrippe ingesluit het, maar die beperkings van die kennis van sy tyd het dit onwerkbaar gemaak.<ref name ="davinci" />
Teen die einde van die 18de eeu het die [[Montgolfier-broers]] die warmlugballon uitgevind, wat kort daarna tot bemande vlugte gelei het. Omtrent dieselfde tyd het die ontdekking van [[waterstof]]gas tot die uitvinding van die waterstofballon gelei.<ref name ="crouch" /> Verskillende teorieë in die [[meganika]] uit dieselfde tydperk, soos vloeidinamika en [[Newton se bewegingswette]], het tot die ontwikkeling van die moderne [[aërodinamika]] gelei, veral deur George Cayley.
In die 19de eeu, en veral in die tweede helfte daarvan, het eksperimente met sweeftuie die grondslag gelê om die dinamika van lugvaartuie met vlerke te verstaan, veral deur Cayley, [[Otto Lilienthal]] en [[Octave Chanute]]. Teen die begin van die 20ste eeu het vooruitgang in enjintegnologie en aërodinamika beheerde, aangedrewe, bemande vlug swaarder as lug vir die eerste keer moontlik gemaak. In 1903 het die [[Wright-broers]], ná hul baanbrekersnavorsing en eksperimente met vlerkontwerp en vliegtuigbeheer, al die nodige elemente saamgevoeg om die eerste vliegtuig te bou en te vlieg.<ref name ="bbc-eeue" /> Die basiese samestelling met sy kenmerkende kruisvormige stert is teen 1909 gevestig, waarna ontwerp en werkverrigting vinnig verbeter het met die hulp van kragtiger enjins.
Die eerste vaartuie van die lug was die starre, stuurbare ballonne wat [[Ferdinand von Zeppelin]] ontwikkel het en wat met lugskepe sinoniem geword het. Hulle het langafstandvlug tot in die 1930's oorheers, toe groot [[Vliegboot|vliegbote]] vir transoseaniese roetes gewild geraak het. Ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] is die vliegbote op hul beurt deur vliegtuie vervang wat van die land af werk en wat eers deur beter skroefenjins en daarna deur [[Straalmotor|straalmotors]] veel groter vermoëns gekry het. Die straalmotor het sowel burgerlike lugreise as [[Militêre vliegtuig|militêre lugvaart]] omvorm.
In die tweede helfte van die 20ste eeu het die ontwikkeling van digitale elektronika groot vooruitgang in vluginstrumentasie en in elektroniese vlugbeheerstelsels, bekend as vlieg-per-draad, meegebring.<ref name ="columbia" /> In die 21ste eeu is onbemande hommeltuie wyd vir militêre, kommersiële en ontspanningsdoeleindes gebruik. Met gerekenariseerde beheerstelsels het ontwerpe wat inherent onstabiel is, soos vlieënde vlerke, ook haalbaar geword.
== Indeling ==
=== Ligter as lug ===
[[Lêer:Colorado Springs Hot Air Balloon Competition.jpg|duimnael|Warmlugballonne]]
[[Lêer:USS Akron (ZRS-4) in flight over Manhattan, circa 1931-1933.jpg|duimnael|Die lugskip USS ''Akron'' oor Manhattan in die 1930's]]
Lugvaartuie wat ligter as lug is, ook ''aërostate'' genoem, gebruik dryfvermoë om in die lug te sweef, min of meer soos skepe op water dryf. Hulle word deur een of meer groot selle of kappe gekenmerk wat met 'n gas gevul is wat minder [[digtheid|dig]] as die omringende lug is, soos [[helium]], waterstof of warm lug. Ander gasse wat ligter as lug is, werk teoreties ook, maar sulke gasse moet daarby veilig vir menslike gebruik wees, dus nie brandbaar of giftig nie.<ref name ="hysgas" />
Klein warmlugballonne, bekend as hemellanterns, is reeds voor die 3de eeu v.C. in antieke China uitgevind en hoofsaaklik by kulturele feeste gebruik, hoewel hulle ook militêre doeleindes gehad het.<ref name ="hemellanterns" /> Saam met vlieërs was hulle die twee vorms van onbemande lugvaartuie wat in China ontstaan het.<ref name ="vlieers-china" /> Vlieërs is ook in die weermag gebruik, maar anders as hemellanterns word hul vlug deur die verskil in lugdruk onder en bo die vlieër veroorsaak.<ref name ="vlieer-lugdruk" />
=== Swaarder as lug ===
Lugvaartuie wat swaarder as lug is, ook ''aërodiene'' genoem, is digter as lug en moet daarom een of ander manier vind om genoeg stukrag te kry om hul gewig te oorkom. Dinamiese stukrag kan op twee maniere voortgebring word: aërodinamiese stukrag deurdat lug verby 'n vlerkprofiel vloei, waaraan die naam ''aërodien'' sy ontstaan het, of aangedrewe stukrag in die vorm van reaksiekrag uit die dryfkrag van enjins wat na onder gerig is.<ref name ="aerokragte" /><ref name ="vuurpylbeginsels" />
Aërodinamiese stukrag met vlerke is die algemeenste en kan op twee maniere verkry word. Vastevlerkvliegtuie, waaronder vliegtuie en sweeftuie, laat lug verby die [[Vlerk (lugvaart)|vlerke]] vloei deurdat die hele lugvaartuig vorentoe deur die lug beweeg, terwyl rotorvliegtuie, soos helikopters en outogiro's, dit vermag deur lang, beweeglike vlerke vinnig om 'n mas te laat draai.<ref name ="rotorvliegtuie" /><ref name ="aerokragte" /> Die samestelling van verskeie rotorblaaie op een mas staan as 'n rotor bekend.
==== Vastevlerkvliegtuie ====
[[Lêer:Van's RV-6 wingtips.jpg|duimnael|'n Tipiese tuisgeboude vastevlerkvliegtuig vir algemene lugvaart, 'n Van's RV-6]]
Sweeftuie was een van die eerste vorms van die vastevlerkvliegtuig en is 'n besondere soort lugvaartuig wat geen enjin nodig het nie.<ref name ="nasa-sweeftuie" /> George Cayley was die eerste mens wat 'n sweeftuig gebou het wat 'n persoon kon dra, en hy was ook die eerste om die vier groot aërodinamiese kragte te ontdek.<ref name ="cayley" /> Die eerste aangedrewe vliegtuig is deur Wilbur en Orville Wright uitgevind.<ref name ="nasa-wie" />
==== Rotorvliegtuie ====
'n Rotorvliegtuig is 'n lugvaartuig swaarder as lug met roterende vlerke wat om 'n vertikale mas draai om stukrag voort te bring. Die [[Internasionale Burgerlugvaartorganisasie]] (ICAO) omskryf 'n rotorvliegtuig as een wat "in vlug deur die reaksies van die lug op een of meer rotors ondersteun word".<ref name ="icao-bylae7" />
Rotorvliegtuie sluit in die algemeen lugvaartuie in waar een of meer rotors deur die hele vlug stukrag verskaf, soos helikopters, outogiro's en girodines. Saamgestelde rotorvliegtuie vul die rotor met bykomende dryfenjins, skroewe of statiese stukragoppervlakke aan. Sommige soorte, soos helikopters, kan vertikaal opstyg en land. 'n Lugvaartuig wat rotorstukrag vir vertikale vlug gebruik maar in horisontale vlug uitsluitlik na vastevlerkstukrag oorskakel, is nie 'n rotorvliegtuig nie, maar 'n omskakelvliegtuig.
==== Ander maniere om stukrag te verkry ====
'n Hefliggaam is 'n lugvaartuig wat stukrag deur die vorm van sy romp eerder as deur vlerke of rotors voortbring. NASA het hefliggame in die 1960's en 1970's vir die eerste keer eksperimenteel gebruik, maar die gedagte het in die 1950's ontstaan.<ref name ="hefliggame" />
'n Lugvaartuig wat aangedrewe stukrag gebruik, kan vertikaal opstyg en land. Sulke lugvaartuie moet van vertikale na sywaartse beweging oorskakel, wat as die gevaarlikste fase van 'n vlug beskou word.<ref name ="aangedrewe-stukrag" /> Soorte aangedrewe stukrag sluit onder meer vertikaal opstygende straalvliegtuie, soos die Harrier-sprongstraler, en kantelrotors, soos die Bell Boeing V-22 Osprey, in.<ref name ="harrier" /><ref name ="v22" />
'n Ornitopter is 'n lugvaartuig wat stukrag deur die beweging van sy vlerke voortbring, soos 'n voël vlieg.<ref name ="ornitopter" />
== Bou en stelsels ==
Die hoofdele van 'n lugvaartuig word in die algemeen in drie kategorieë verdeel: die struktuur of lugraam, die aandrywingstelsel of kragbron as die lugvaartuig aangedrewe is, en die [[avionika]].<ref name ="asa-woordeboek" />
=== Lugraam ===
Die lugraam bestaan uit die hoofdraende elemente van die lugvaartuig, die toebehore daarvan en die vlugbeheerstelsels.<ref name ="asa-woordeboek" /> 'n Lugvaartuig wat ligter as lug is, maak op dryfvermoë staat om in die lug te bly, want die digtheid van die lugvaartuig as geheel is laer as dié van die omringende lug. Die hoofbestanddeel is een of meer gaskapsules van ligte materiaal wat 'n gas bevat wat minder dig as lug is, en wat 'n groot volume lug verplaas om genoeg opwaartse krag te lewer om sy eie [[gewig]] te oorkom.<ref name ="chambers" /> Loonvrag, oftewel passasiers en vrag, word dan aan aangehegte onderdele gedra, soos 'n mandjie, 'n gondel, 'n kajuit of verskillende hegpunte. By lugskepe, wat teen die wind moet kan vlieg, word die gaskapsules dikwels deur 'n stewiger buitenste omhulsel of 'n lugraam beskerm, met bykomende gassakke, ballonette genoem, om die dryfvermoë te help reël.
'n Lugvaartuig wat swaarder as lug is, maak op aërodinamiese stukrag staat, oftewel op die opwaartse krag wat die lugstroom voortbring. Vliegtuie gebruik vlerke, of vlerkprofiele, om die lugstroom so te rig dat dit stukrag lewer. Vlerke word meestal met 'n binneraamwerk van hout of metaal gebou waaroor 'n vel gespan word.<ref name ="faa-konstruksie" /> Rotorvliegtuie gebruik 'n rotor wat soos 'n roterende vlerk optree en hulle in staat stel om op een plek te sweef. Wanneer sulke lugvaartuie loonvrag dra, word dit gewoonlik binne die romp vervoer, maar vrag kan ook buite die lugvaartuig of binne die vlerk vasgemaak word. Anders as lugvaartuie ligter as lug, wat hul hoogte deur hul gewig te verander beheer, gebruik dié swaarder as lug vlugbeheeroppervlakke om hoogte te beheer, of verhoog of verlaag die stukrag op hul vlerk deur hul spoed aan te pas.<ref name ="faa-aerodinamika" /> Aangesien hulle gewoonlik vinniger as lugvaartuie ligter as lug beweeg, het die meeste 'n starre struktuur wat uit 'n raam met 'n vel daaroor bestaan.
=== Aandrywing ===
Die bron van dryfkrag vir 'n lugvaartuig word gewoonlik die kragbron genoem en behels die [[Motor|enjin]], die skroef of rotor indien daar een is, straalmondstukke en dryfkragomkeerders indien daar sulkes is, en die toebehore wat vir die werking van die enjin nodig is, soos die aansitter, die ontstekingstelsel, die inlaat- en uitlaatstelsel, die brandstofstelsel, die smeerstelsel, die enjinverkoelingstelsel en die enjinbeheerstelsels.<ref name ="asa-woordeboek" />
==== Onaangedrewe lugvaartuie ====
[[Lêer:PH-1274 Rolladen-Schneider LS-4b.JPG|duimnael|'n Sweeftuig, 'n Rolladen-Schneider LS4]]
Onaangedrewe lugvaartuie se kenmerk is dat hulle nie self dryfkrag deur enjins kan lewer nie, wat beteken dat hulle vir volgehoue vlug van die omgewing afhanklik is. Sweeftuie buit byvoorbeeld hul aërodinamiese eienskappe uit om groot afstande af te lê. Tegnieke soos termiese sirkeling, waar 'n sweeftuig in warm lug invlieg wat dit laat styg, verleng die vlugtyd.<ref name ="sweeftuigbeginsels" />
Omdat daar geen enjin is nie, is hulp met die aanvanklike dryfkrag gewoonlik nodig om vlug te verseker. 'n Algemene manier om 'n sweeftuig te lanseer, is lugsleep, waar 'n ander lugvaartuig die sweeftuig tot 'n hoogte sleep waarvandaan volgehoue vlug moontlik is.<ref name ="sweeftuiglansering" /> Die stuur van 'n sweeftuig is ook rudimentêr: ingewikkelder sweeftuie het gewoonlik stuurstokke, terwyl eenvoudiger lugvaartuie soos hangsweeftuie op die vlieënier se liggaamlike koördinasie staatmaak om die massamiddelpunt te verskuif.<ref name ="sweeftuigstuur" />
==== Aangedrewe lugvaartuie ====
[[Lêer:Lockheed Martin F-22A Raptor JSOH.jpg|duimnael|'n Lockheed Martin F-22A Raptor-straalvliegtuig]]
'n Aangedrewe lugvaartuig het 'n bron van meganiese krag wat dryfkrag lewer. Dit is gewoonlik 'n enjin, soos in die geval van vliegtuie.<ref name ="nasa-straalmotor" /> Aangedrewe lugvaartuie word tipies deur [[Binnebrandenjin|binnebrandenjins]], hetsy suierenjins of [[Turbine|turbines]], aangedryf wat [[fossielbrandstof|fossielbrandstowwe]] verbrand, meestal [[petrol]] of straalbrandstof.<ref name ="nasa-binnebrand" /> 'n Baie klein aantal word deur [[Vuurpyl|vuurpylkrag]], ramstraalaandrywing of [[Elektriese motor|elektriese motors]] aangedryf, of deur binnebrandenjins van ander soorte of met ander brandstowwe.<ref name ="nasa-elektries" /> 'n Paar het, vir kort vlugte, op menslike spierkrag gewerk, soos die Gossamer Condor.<ref name ="bryan" /><ref name ="mensaangedrewe" />
Skroefvliegtuie maak, soos die naam aandui, op skroewe staat om dryfkrag te lewer. Teenoor enjins met skroewe kan straalmotors veel groter dryfkrag en hoër spoed lewer, en bo omtrent 12 000 m ook groter doeltreffendheid.<ref name ="nasa-ch10" />
Hoewel sommige rotorvliegtuie, soos rotorvlieërs, onaangedrewe kan wees, word die meeste deur suierenjins of turboskroefenjins aangedryf. Sommige rotorvliegtuie, waaronder outogiro's en girodines, word deur 'n gewone skroef of straalmotor voortgedryf terwyl die rotor onaangedrewe is, maar die meeste moderne rotorvliegtuie het 'n aangedrewe rotor wat hulle in staat stel om op een plek te sweef.<ref name ="faa-helikopter" />
=== Avionika ===
Die avionika bestaan uit alle elektroniese vlugbeheerstelsels en verwante toerusting, waaronder elektroniese instrumentasie in die [[stuurkajuit]], navigasie, [[radar]], monitering en kommunikasiestelsels.<ref name ="asa-woordeboek" /><ref name ="janes-woordeboek" />
== Vlugeienskappe ==
=== Vlugperke ===
Die vlugperke van 'n lugvaartuig is sy goedgekeurde ontwerpvermoëns wat betref lugsnelheid, lasfaktor en [[hoogte]].<ref name ="ecfr-vlugperke" /><ref name ="lasfaktor" />
=== Bereik ===
[[Lêer:Boeing 777-200LR banking over mountain.jpg|duimnael|Die [[Boeing 777]]-200LR is die passasiersvliegtuig met die grootste bereik en kan meer as halfpad om die wêreld vlieg.]]
Die maksimum totale bereik is die grootste afstand wat 'n lugvaartuig tussen opstyging en landing kan vlieg. Die bereik van 'n aangedrewe lugvaartuig word deur die energiebergingsvermoë van sy brandstof beperk, hetsy chemies of elektries, en daarby deur perke op gewig en volume.<ref name ="wragg-bereik" /> Die bereik van 'n onaangedrewe lugvaartuig hang van faktore soos die oorlandspoed en die omgewingstoestande af. Die bereik kan as die oorlandse grondsnelheid vermenigvuldig met die maksimum tyd in die lug beskou word. Die brandstoftydperk van 'n aangedrewe lugvaartuig word deur die beskikbare brandstof, met inagneming van die vereiste reserwebrandstof, en deur die tempo van verbruik bepaal. Die [[Airbus A350|Airbus A350-900ULR]] is een van die passasiersvliegtuie met die grootste bereik en kan 18 000 km sonder tussenlanding vlieg.<ref name ="airbus-a350" />
Sommige lugvaartuie kan energie in die lug uit die omgewing opneem, byvoorbeeld deur [[sonkrag]] in te samel of deur stygende lugstrome, of deur in die lug brandstof in te neem. Sulke lugvaartuie kan teoreties 'n onbeperkte bereik hê.
Die oorplasingsbereik is die grootste bereik wat 'n lugvaartuig op 'n oorplasingsvlug kan behaal. Dit beteken gewoonlik 'n maksimum brandstoflading, soms met bykomende brandstoftenks, en die minimum toerusting, en verwys na die vervoer van lugvaartuie sonder passasiers of vrag. Die gevegsradius is 'n verwante maat wat op die grootste afstand berus wat 'n oorlogsvliegtuig van sy operasionele basis af kan aflê om 'n doel te bereik en met minimale reserwes na sy oorspronklike vliegveld terug te keer.
=== Vlugdinamika ===
Vlugdinamika is die wetenskap van die oriëntasie en beheer van lugvaartuie in drie dimensies. Die drie kritieke parameters daarvan is die rotasiehoeke in drie dimensies om die [[massamiddelpunt]] van die vaartuig, bekend as helling, rol en gier. Gesamentlik staan hulle as die houding van die lugvaartuig bekend, in normale vlug hoofsaaklik relatief tot die atmosferiese raamwerk, maar ook relatief tot die terrein gedurende opstyging of landing, of wanneer daar laag gevlieg word. Die begrip houding is nie tot vastevlerkvliegtuie beperk nie en strek ook tot rotorvliegtuie soos helikopters en tot lugskepe, waar die vlugdinamika waarmee die houding bepaal en beheer word, heeltemal anders is.
Beheerstelsels verstel die oriëntasie van 'n vaartuig om sy massamiddelpunt. 'n Beheerstelsel sluit vlugbeheeroppervlakke in wat, wanneer hulle uitgeslaan word, 'n moment om die massamiddelpunt skep wat die lugvaartuig in helling, rol en gier laat draai. 'n Hellingmoment kom byvoorbeeld van 'n krag wat op 'n afstand voor of agter die massamiddelpunt uitgeoefen word, wat die lugvaartuig se neus laat lig of sak.
'n Vastevlerkvliegtuig vermeerder of verminder die stukrag wat die vlerke lewer wanneer dit sy neus lig of laat sak, deurdat die aanvalshoek groter of kleiner word. Die rolhoek staan op 'n vastevlerkvliegtuig ook as die kantelhoek bekend, en die vliegtuig "kantel" gewoonlik om die horisontale rigting van vlug te verander. 'n Lugvaartuig is van neus tot stert vaartbelyn om [[sleurkrag]] te verminder, wat dit voordelig maak om die syglyhoek naby nul te hou. 'n Lugvaartuig kan egter doelbewus laat sygly word om die sleurkrag en die daaltempo tydens landing te vergroot, om sy koers tydens 'n landing in 'n systroomwind dieselfde as die aanloopbaan se koers te hou, en tydens vlug met asimmetriese krag.<ref name ="dtic" />
==== Stabiliteit ====
[[Lêer:Aircraft tail.JPG|duimnael|Die stertvlakke van 'n [[Boeing 747]]-200]]
'n Vaste vlerk is tipies onstabiel in helling, rol en gier. Die hellings- en gierstabiliteit van gewone vastevlerkontwerpe vereis horisontale en vertikale stabiliseerders,<ref name ="asa-woordeboek" /><ref name ="groundup" /> wat soos die vere aan 'n pyl optree.<ref name ="lugredery-handboek" /> Dié stabiliserende oppervlakke laat die aërodinamiese kragte in ewewig kom en stabiliseer die vlugdinamika van helling en gier.<ref name ="asa-woordeboek" /><ref name ="groundup" />
==== Beheer ====
Op 'n vastevlerkvliegtuig het elke as sy eie vlugbeheeroppervlak. [[Rolroer|Rolroere]], skarnieroppervlakke wat gewoonlik aan die agterkant van die vlerk sit, kan die stukrag aan die een kant van die vlerk verhoog of verlaag, wat die lugvaartuig na die een kant laat kantel. [[Hoogteroer|Hoogteroere]], gewoonlik in die horisontale stabiliseerder, word gebruik om die stukrag wat die stert lewer te verhoog of te verlaag, wat die lugvaartuig se neus laat lig of sak en op sy beurt die stukrag van die vlerk beïnvloed.<ref name ="faa-beheer" /> Wanneer die rolroere egter gebruik word om 'n lugvaartuig na links te laat draai, moet die regterrolroer na onder kantel, wat meer sleurkrag as die linkerrolroer skep en die lugvaartuig na regs laat gier. Om dié krag teen te werk, het die meeste vastevlerkvliegtuie 'n rigtingroer op die vertikale stabiliseerder wat die lugstroom na die stert links of regs kan aflei om die gier van die lugvaartuig te beheer.<ref name ="faa-beheer" />
In rotorvliegtuie word beheer hoofsaaklik deur die sikliese kantel van die rotor se blaaie verkry, wat die aanvalshoek van die blaaie aan die een kant vergroot en dié aan die ander kant verklein.<ref name ="faa-rotor" /> Net soos die rigtingroer op 'n vastevlerkvliegtuig, sit daar op 'n rotorvliegtuig met 'n aangedrewe rotor 'n stertrotor wat die rotasiedryfkrag van die rotor teenwerk en die lugvaartuig in vorentoe vlug laat draai.<ref name ="faa-rotor" /> Rotorvliegtuie met onaangedrewe rotors, soos outogiro's, gebruik 'n rigtingroer vir gier.
== Uiterstes van grootte en spoed ==
=== Grootte ===
Die grootste lugvaartuig volgens afmetings en volume was in 2016 die Britse Airlander 10, 'n hibriede lugskip met sowel helikopter- as vastevlerkeienskappe. Dit is 92 m lank, kan na berigte spoede tot 148 km/h haal en kan twee weke lank met 'n loonvrag van tot 10 000 kg in die lug bly.<ref name ="telegraph" /><ref name ="cnn-ongeluk" />
Die grootste lugvaartuig volgens gewig en die grootste gewone vastevlerkvliegtuig wat ooit gebou is, was in 2016 steeds die [[Antonof An-225|Antonof An-225 ''Mrija'']]. Dié ses-enjin-vragvliegtuig van die 1980's, in die [[Sowjetunie]] se Oekraïense SSR gebou, was 84 m lank met 'n vlerkspan van 88 m. Dit hou die wêreldrekord vir loonvrag nadat dit 194 517 kg goedere vervoer het, en het vragte van 100 t kommersieel gedra. Met 'n maksimum gelaaide gewig van 550 tot 700 t was dit ook die swaarste lugvaartuig wat tot op daardie stadium gebou is, en dit kon teen 800 km/h kruis.<ref name ="grootste-aero" /><ref name ="chronicle" /> Die vliegtuig is tydens die oorlog tussen Rusland en [[Oekraïne]] verwoes.<ref name ="cnbc-an225" />
Die grootste militêre vliegtuie is die Oekraïense Antonov An-124 ''Ruslan'', die wêreld se tweede grootste vliegtuig, wat ook as burgerlike vragvliegtuig gebruik word,<ref name ="nasa-tweede" /> en die Amerikaanse [[Lockheed C-5 Galaxy]], wat gelaai meer as 380 t weeg.<ref name ="grootste-aero" /><ref name ="nasa-wyeromp" /> Die agt-enjin-[[Hughes H-4 Hercules]] met suierenjins en skroewe, 'n Amerikaanse houtvliegboot vir vervoer uit die Tweede Wêreldoorlog met 'n groter vlerkspan (94 m) as enige huidige lugvaartuig en 'n sterthoogte gelyk aan dié van die hoogste, die [[Airbus A380|Airbus A380-800]] op 24,1 m, het in die laat 1940's net een kort sprong gemaak en nooit buite grondeffek gevlieg nie.<ref name ="grootste-aero" />
Die grootste burgerlike vliegtuie, buiten die bogenoemde An-225 en An-124, is die [[Airbus Beluga]]-vragvliegtuig wat van die [[Airbus A300]]-passasiersvliegtuig afgelei is, die [[Boeing 747 Dreamlifter|Boeing Dreamlifter]]-vragvliegtuig wat van die Boeing 747 afgelei is, en die dubbeldek-Airbus A380, die wêreld se grootste passasiersvliegtuig.<ref name ="grootste-aero" /><ref name ="nyt-airbus" /> In die 1960's was die Boeing 747-200B die swaarste lugvaartuig wat ooit gebou is, met 'n maksimum gewig van meer as 400 t.<ref name ="nasa-wyeromp" />
=== Spoed ===
Die vinnigste vastevlerkvliegtuig en vinnigste sweeftuig is die [[Pendeltuig]], wat teen bykans [[Mach-getal|Mach]] 25, of 28 000 km/h, die atmosfeer weer binnegegaan het.<ref name ="nasa-spoedgebiede" />
Die vinnigste aangetekende vlug van 'n aangedrewe lugvaartuig, en daarmee ook van een wat lug inasem, was dié van die NASA X-43A ''Pegasus'', 'n eksperimentele navorsingslugvaartuig met 'n hefliggaam wat deur 'n straalmotor met supersoniese verbranding aangedryf is, teen Mach 9,68 of 10 870 km/h op 16 November 2004.<ref name ="guinness-x43" />
Voor die X-43A was die vinnigste aangetekende vlug van 'n aangedrewe vliegtuig, en steeds die rekord vir die vinnigste bemande aangedrewe vliegtuig, dié van die [[North American X-15]], 'n vuurpylaangedrewe vliegtuig, teen Mach 6,7 of 7 274 km/h op 3 Oktober 1967.<ref name ="guinness-bemand" />
Die vinnigste bemande aangedrewe vliegtuig wat lug inasem, is die Lockheed SR-71 Blackbird, 'n Amerikaanse verkenningstraalvliegtuig met vaste vlerke, wat op 28 Julie 1976 3 529,56 km/h behaal het.<ref name ="fai-sr71" />
== Omgewingsimpak ==
Vliegtuigenjins lewer gasse, geraas en deeltjies uit die verbranding van fossielbrandstowwe, wat kommer oor hul wêreldwye gevolge en oor die plaaslike luggehalte wek.<ref name ="icao-uitlaatgasse" />
Straalpassasiersvliegtuie dra tot [[klimaatsverandering]] by deur [[koolstofdioksied]], die bes verstane [[kweekhuisgas]], uit te stoot: in 2018 het wêreldwye kommersiële lugvaart 2,4% van die koolstofdioksieduitstoot veroorsaak.<ref name ="icct" /> Teen 2020 was die lugvaart se uitstoot 70% hoër as in 2005, en dit kan teen 2050 met 300% groei.<ref name ="ek-lugvaart" /> Beter brandstofverbruik, geoptimeerde vlugroetes en [[lugverkeerbeheer]], en die verhandeling van uitstootregte en koolstofverrekening kan die bedryf se omgewingsvoetspoor verklein.<ref name ="ek-lugvaart" />
== Gebruike ==
=== Militêre lugvaartuie ===
[[Lêer:Color Photographed B-17E in Flight.jpg|duimnael|'n [[Boeing B-17 Flying Fortress|Boeing B-17E]] in vlug]]
'n Militêre lugvaartuig is enige lugvaartuig wat deur 'n wettige of opstandige gewapende mag van enige aard bedryf word.<ref name ="gunston" /> Militêre lugvaartuie is óf gevegs- óf nie-gevegslugvaartuie. Gevegslugvaartuie is ontwerp om vyandelike toerusting met hul eie wapens te vernietig en word tipies net deur weermagte ontwikkel en aangeskaf.<ref name ="gunston" /> Nie-gevegslugvaartuie, soos vervoervliegtuie en brandstoftenkvliegtuie, is nie primêr vir geveg ontwerp nie, maar kan wapens vir selfverdediging dra. Hulle werk hoofsaaklik in steunrolle en kan deur weermagte of deur burgerlike organisasies ontwikkel word.
=== Burgerlike lugvaartuie ===
[[Lêer:Continental 737-824 landing at KSAN.jpg|duimnael|'n [[Boeing 737]]-800 van United Airlines land in November 2010 op die internasionale lughawe van San Diego, 'n voorbeeld van 'n kommersiële lugvaartdiens.]]
Burgerlike lugvaart is een van die twee hoofkategorieë van vlieg en verteenwoordig alle lugvaart wat nie militêr of staatsgebonde is nie, sowel privaat as kommersieel. Die meeste lande ter wêreld is lede van die Internasionale Burgerlugvaartorganisasie, waardeur hulle gemeenskaplike standaarde en aanbevole praktyke vir burgerlike lugvaart gesamentlik bepaal.
Burgerlike lugvaart bestaan uit drie hoofkategorieë: kommersiële lugvervoer, waaronder geskeduleerde en ongeskeduleerde passasiers- en [[Lugvrag|vragvlugte]]; lugwerk, waar 'n lugvaartuig vir gespesialiseerde dienste soos [[landbou]], [[fotografie]], opmeting en soek-en-reddingswerk gebruik word; en algemene lugvaart, wat al die ander burgerlike vlugte insluit, privaat of kommersieel.<ref name ="icao-bylae6" /> Hoewel geskeduleerde lugvervoer wat passasiersgetalle betref die groter bedryf is, is algemene lugvaart groter wat die aantal vlugte betref.<ref name ="ntsb" />
Sommige lande tref ook 'n regulatoriese onderskeid op grond daarvan of lugvaartuie vir huur gevlieg word. Kommersiële lugvaart sluit die meeste of al die vlieg in wat vir huur gedoen word, veral geskeduleerde dienste van [[Lugredery|lugrederye]], terwyl private lugvaart vlieëniers insluit wat vir hul eie doeleindes vlieg, soos ontspanning of sakevergaderings, sonder enige vergoeding. Alle geskeduleerde lugvervoer is kommersieel, maar algemene lugvaart kan óf kommersieel óf privaat wees. Normaalweg moet die vlieënier, die lugvaartuig en die operateur al drie deur afsonderlike kommersiële lisensies, registrasies en bedryfsertifikate gemagtig word om kommersiële bedrywighede te verrig.
=== Eksperimentele lugvaartuie ===
'n Eksperimentele lugvaartuig is 'n lugvaartuig wat bedoel is om nuwe lugruimtetegnologie en ontwerpbegrippe te toets. Die term navorsingslugvaartuig verwys daarteenoor in die algemeen na lugvaartuie wat aangepas is om wetenskaplike studies soos weernavorsing of geofisiese opmeting te doen, soos 'n navorsingsvaartuig op see.<ref name ="noaa" /> In Australië, die Verenigde State en sommige ander lande het die term "eksperimentele lugvaartuig" ook 'n bepaalde regsbetekenis. Dit dui dan gewoonlik op 'n lugvaartuig wat met 'n eksperimentele sertifikaat gevlieg word.<ref name ="14cfr" />
=== Modelvliegtuie ===
Modelvliegtuie is tipies kleinskaalse replikas van werklike lugvaartuie, of nuwe ontwerpe wat kleiner as die meeste passasiersvliegtuie gebou word. Statiese modelvliegtuie, wat nie kan vlieg nie, word gewoonlik nie as lugvaartuie beskou nie, maar kan gebruik word om aspekte van 'n vlieënde lugvaartuig, soos sy aërodinamika, te toets. Vlieënde modelle word gewoonlik deur elektriese motors of verbrandingsenjins aangedryf, of is sweeftuie, maar daar is baie ander maniere van aandrywing, soos opgewonde rekke en klein straalmotors. Die meeste vlieënde modelvliegtuie word met 'n radio beheer, vlieg vry, of word deur drade beheer wat die vlieënier vashou.
== Verwysings ==
{{Verwysings|verwysings=
<ref name ="dictionary">{{en}}[http://www.dictionary.com/browse/aircraft dictionary.com:aircraft]</ref>
<ref name ="wingsoverkansas">{{en}}[https://wingsoverkansas.com/features/a1037/ wingsoverkansas.com:Different Kinds & Types of Aircraft] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180628182611/https://wingsoverkansas.com/features/a1037/ |date=28 Junie 2018 }}</ref>
<ref name ="britannica-vlieer">{{Verwys web |titel=Kite |werk=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/kite-aeronautics |besoekdatum=5 Desember 2024 |taal=en}}</ref>
<ref name ="davinci">{{Verwys vaktydskrif |van=Botelho Parra |voornaam=Rogerio |datum=14 September 2018 |titel=Leonardo da Vinci Interdisciplinarity |url=https://www.icas.org/icas_archive/ICAS2018/data/papers/ICAS2018_0301_paper.pdf |vaktydskrif=31st Congress of the International Council of the Aeronautical Sciences |volume=1 |nommer=1 |bladsy=10 |taal=en}}</ref>
<ref name ="crouch">{{Verwys boek |van=Crouch |voornaam=Tom |titel=Wings: A History of Aviation from Kites to the Space Age |uitgewer=W.W. Norton & Co |datum=2004 |plek=New York |isbn=0-393-32620-9 |taal=en}}</ref>
<ref name ="bbc-eeue">{{Verwys nuus |titel=Flying through the ages |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1998/11/98/great_balloon_challenge/299568.stm |werk=BBC News |besoekdatum=18 Oktober 2024 |taal=en}}</ref>
<ref name ="columbia">{{Verwys ensiklopedie |ensiklopedie=Columbia Electronic Encyclopedia |uitgawe=6 |titel=Aviation |hoofstuk=The Era of Mass Commercial Aviation |bladsye=1-2 |uitgewer=Columbia University Press |datum=1 Maart 2021 |taal=en}}</ref>
<ref name ="hysgas">{{Verwys web |titel=What Is a Lifting Gas? |url=https://www.naa.edu/lifting-gas/ |webwerf=National Aviation Academy |datum=12 Januarie 2022 |besoekdatum=26 April 2025 |taal=en}}</ref>
<ref name ="hemellanterns">{{Verwys web |titel=The Fascinating History of Hot Air Balloons: From Ancient Sky Lanterns to Modern Marvels |url=https://www.historytools.org/stories/the-fascinating-history-of-hot-air-balloons-from-ancient-sky-lanterns-to-modern-marvels |werk=History Tools |datum=26 Mei 2024 |besoekdatum=26 April 2025 |argief-url=https://web.archive.org/web/20250515073130/https://www.historytools.org/stories/the-fascinating-history-of-hot-air-balloons-from-ancient-sky-lanterns-to-modern-marvels |argiefdatum=15 Mei 2025 |url-status=dood |taal=en}}</ref>
<ref name ="vlieers-china">{{Verwys web |outeur=MAK |titel=The Origin of Kites in Ancient China |url=https://cskites.com/blog/the-origin-of-kites-in-ancient-china/ |webwerf=CS Kites |datum=22 Januarie 2025 |besoekdatum=26 April 2025 |argief-url=https://web.archive.org/web/20250515082241/https://cskites.com/blog/the-origin-of-kites-in-ancient-china/ |argiefdatum=15 Mei 2025 |url-status=dood |taal=en}}</ref>
<ref name ="vlieer-lugdruk">{{Verwys web |outeur=Ashish |titel=Why Is It Difficult To Fly Kites On Non-Windy Days? |url=https://www.scienceabc.com/pure-sciences/physics-kite-flying-how-to-make-aerodynamic-structure.html |webwerf=ScienceABC |datum=2 Augustus 2016 |besoekdatum=26 April 2025 |taal=en}}</ref>
<ref name ="aerokragte">{{Verwys web |outeur=Laurent |titel=Understanding the Aerodynamic Forces in Flight |url=https://www.studyflight.com/understanding-the-aerodynamic-forces-in-flight/ |webwerf=Study flight |datum=15 November 2023 |besoekdatum=26 April 2025 |taal=en}}</ref>
<ref name ="vuurpylbeginsels">{{Verwys web |titel=Rocket Principles |url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/rocket/TRCRocket/rocket_principles.html |webwerf=NASA |datum=13 Mei 2021 |besoekdatum=26 April 2025 |taal=en}}</ref>
<ref name ="rotorvliegtuie">{{Verwys web |titel=2.1.2: Rotorcraft |url=https://eng.libretexts.org/Bookshelves/Aerospace_Engineering/Fundamentals_of_Aerospace_Engineering_(Arnedo)/02:_Generalities/2.01:_Classification_of_aerospace_vehicles/2.1.02:_Rotorcraft |webwerf=Engineering LibreTexts |datum=20 Desember 2021 |besoekdatum=26 April 2025 |taal=en}}</ref>
<ref name ="nasa-sweeftuie">{{Verwys web |titel=Gliders |url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/gliders/ |werk=NASA Glenn Research Center |argief-url=https://web.archive.org/web/20250308232351/https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/gliders/ |argiefdatum=8 Maart 2025 |besoekdatum=26 April 2025 |taal=en}}</ref>
<ref name ="cayley">{{Verwys web |titel=The Pioneers: An Anthology: Sir George Cayley Bt. (1773-1857) |url=https://ctie.monash.edu.au/hargrave/cayley.html |webwerf=ctie.monash.edu.au |argief-url=https://web.archive.org/web/20180128034900/https://ctie.monash.edu.au/hargrave/cayley.html |argiefdatum=28 Januarie 2018 |besoekdatum=26 April 2025 |taal=en}}</ref>
<ref name ="nasa-wie">{{Verwys web |titel=Who Invented the Airplane? (Grades K-4) |url=https://www.nasa.gov/learning-resources/for-kids-and-students/who-invented-the-airplane-grades-k-4/ |webwerf=NASA |datum=1 Desember 2003 |besoekdatum=26 April 2025 |taal=en}}</ref>
<ref name ="icao-bylae7">{{en}} Internasionale Burgerlugvaartorganisasie, ''Annex 7'', besoek op 30 September 2009.</ref>
<ref name ="hefliggame">{{Verwys web |titel=Lifting Bodies |url=https://www.nasa.gov/aeronautics/aircraft/lifting-bodies/ |webwerf=NASA |datum=28 Februarie 2014 |besoekdatum=27 April 2025 |taal=en}}</ref>
<ref name ="aangedrewe-stukrag">{{Verwys web |titel=Powered-Lift Aircraft |url=https://skybrary.aero/articles/powered-lift-aircraft |webwerf=SKYbrary |besoekdatum=27 April 2025 |taal=en}}</ref>
<ref name ="harrier">{{Verwys web |van=Siminski |voornaam=Jacek |titel=Harrier: The Story Of The "Jump Jet" That Helped Margaret Thatcher Win The Falklands War |url=https://theaviationist.com/2013/04/11/harrier-story/ |webwerf=The Aviationist |datum=11 April 2013 |besoekdatum=27 April 2025 |taal=en}}</ref>
<ref name ="v22">{{Verwys web |titel=V-22 Osprey |url=https://www.aviation.marines.mil/About/Aircraft/Tilt-Rotor/pubDate/20250423/ |webwerf=Marines |besoekdatum=27 April 2025 |argief-url=https://web.archive.org/web/20260526215920/https://www.aviation.marines.mil/About/Aircraft/Tilt-Rotor/pubDate/20250423/ |argiefdatum=26 Mei 2026 |url-status=dood |taal=en}}</ref>
<ref name ="ornitopter">{{Verwys nuus |titel="World's first" ornithopter takes flight |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-11410410 |werk=BBC News |datum=24 September 2010 |besoekdatum=27 April 2025 |taal=en}}</ref>
<ref name ="janes-woordeboek">{{Verwys boek |redakteur=Gunston, Bill |titel=Jane's Aerospace Dictionary |uitgewer=Jane's |datum=1980 |plek=Londen |taal=en}}</ref>
<ref name ="chambers">{{Verwys boek |url=https://books.google.com/books?id=pz2ORay2HWoC |titel=The Chambers Dictionary |van=Chambers |voornaam=Allied |datum=1998 |uitgewer=Allied Publishers |isbn=9788186062258 |bladsy=541 |aanhaling=the gas-bag of a balloon or airship |taal=en}}</ref>
<ref name ="faa-konstruksie">{{en}} [https://www.faa.gov/sites/faa.gov/files/05_phak_ch3_0.pdf Federal Aviation Administration, ''Pilot's Handbook of Aeronautical Knowledge'', hoofstuk 3: Aircraft Construction], bl. 4, 5, 9.</ref>
<ref name ="faa-aerodinamika">{{en}} [https://www.faa.gov/sites/faa.gov/files/07_phak_ch5_0.pdf Federal Aviation Administration, ''Pilot's Handbook of Aeronautical Knowledge'', hoofstuk 5: Aerodynamics], bl. 2, 3.</ref>
<ref name ="sweeftuigbeginsels">{{Verwys web |titel=Understanding the Principles of Glider Flight |url=https://physicscore.com/articles/principles-of-glider-flight/ |besoekdatum=27 April 2025 |taal=en}}</ref>
<ref name ="sweeftuiglansering">{{Verwys web |titel=How Gliders Fly |url=https://www.beverley-soaring.org.au/about-gliding/how-gliders-fly/ |webwerf=Beverley Soaring Society |besoekdatum=27 April 2025 |taal=en |argief-url=https://web.archive.org/web/20250428022901/https://www.beverley-soaring.org.au/about-gliding/how-gliders-fly/ |argiefdatum=28 April 2025 |url-status=dead}}</ref>
<ref name ="sweeftuigstuur">{{Verwys web |titel=Can you steer a glider? |url=https://enviroliteracy.org/can-you-steer-a-glider/ |webwerf=The Environmental Literacy Council |datum=21 April 2025 |besoekdatum=27 April 2025 |taal=en}}</ref>
<ref name ="nasa-straalmotor">{{Verwys web |titel=How does a jet engine work? |url=https://www.grc.nasa.gov/www/k-12/UEET/StudentSite/engines.html |webwerf=NASA |datum=13 Mei 2021 |besoekdatum=27 April 2025 |taal=en}}</ref>
<ref name ="mensaangedrewe">{{Verwys web |van=Paleja |voornaam=Ameya |titel=Human-powered aircraft: A plane with "impossible engineering" and no engine |url=https://interestingengineering.com/innovation/lazarus-human-powered-aircraft |webwerf=Interesting Engineering |besoekdatum=27 April 2025 |taal=en}}</ref>
<ref name ="nasa-binnebrand">{{Verwys web |titel=Internal Combustion Engine |url=https://www.grc.nasa.gov/www/k-12/airplane/icengine.html |webwerf=NASA Glenn Research Center |besoekdatum=12 September 2022 |taal=en}}</ref>
<ref name ="nasa-elektries">{{Verwys web |titel=Electrified Aircraft Propulsion |url=https://www1.grc.nasa.gov/aeronautics/eap/ |webwerf=NASA Glenn Research Center |besoekdatum=12 September 2022 |taal=en}}</ref>
<ref name ="bryan">{{Verwys boek |van=Bryan |voornaam=C.D.B. |titel=The National Air and Space Museum |uitgewer=Abrams |datum=1984 |plek=New York |taal=en}}</ref>
<ref name ="nasa-ch10">{{Verwys web |titel=Quest for Performance: The Evolution of Modern Aircraft, hoofstuk 10-3 |url=http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-3.htm |uitgewer=NASA |besoekdatum=26 Maart 2010 |argief-url=https://web.archive.org/web/20100914184628/http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-3.htm |argiefdatum=14 September 2010 |taal=en}}</ref>
<ref name ="faa-helikopter">{{en}} [https://www.faa.gov/sites/faa.gov/files/regulations_policies/handbooks_manuals/aviation/helicopter_flying_handbook/hfh_ch02.pdf Federal Aviation Administration, ''Helicopter Flying Handbook'': Aerodynamics], bl. 15, 18.</ref>
<ref name ="ecfr-vlugperke">{{Verwys web |titel=eCFR: Code of Federal Regulations, 14 CFR 23.335 |url=http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?type=simple;c=ecfr;cc=ecfr;region=DIV1;q1=23.335;rgn=div8;view=text;idno=14 |besoekdatum=1 April 2015 |argief-url=https://web.archive.org/web/20120402202400/http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?type=simple%3Bc%3Decfr%3Bcc%3Decfr%3Bregion%3DDIV1%3Bq1%3D23.335%3Brgn%3Ddiv8%3Bview%3Dtext%3Bidno%3D14 |argiefdatum=2 April 2012 |url-status=dood |taal=en}}</ref>
<ref name ="lasfaktor">{{Verwys web |titel=Load factor |url=http://www.access.gpo.gov/ecfr/graphics/pdfs/ec28se91.001.pdf |argief-url=https://web.archive.org/web/20100601204507/http://www.access.gpo.gov/ecfr/graphics/pdfs/ec28se91.001.pdf |argiefdatum=1 Junie 2010 |formaat=PDF |taal=en}}</ref>
<ref name ="wragg-bereik">{{Verwys boek |van=Wragg |voornaam=David W. |titel=A Dictionary of Aviation |uitgawe=1 |uitgewer=Osprey |datum=1973 |bladsy=221 |isbn=9780850451634 |taal=en}}</ref>
<ref name ="airbus-a350">{{Verwys web |titel=Airbus A350 Family Facts and Figures, April 2024 |url=https://www.airbus.com/sites/g/files/jlcbta136/files/2024-04/Airbus-A350-Family-Facts-and-Figures%20April-2024.pdf |webwerf=airbus.com |uitgewer=Airbus |datum=2024 |formaat=PDF |besoekdatum=18 Junie 2024 |taal=en}}</ref>
<ref name ="dtic">{{Verwys boek |outeur=Defense Technical Information Center |url=https://archive.org/details/DTIC_ADA124610 |titel=Fixed Wing Stability and Control Theory and Flight Test Techniques |datum=1 November 1981 |bladsy=V-5 |taal=en}}</ref>
<ref name ="asa-woordeboek">{{Verwys boek |van=Crane |voornaam=Dale |titel=Dictionary of Aeronautical Terms |uitgawe=3 |uitgewer=Aviation Supplies & Academics |plek=Newcastle, Washington |datum=1997 |isbn=1-56027-287-2 |taal=en}}</ref>
<ref name ="groundup">{{Verwys boek |titel=From the Ground Up |uitgawe=27 |uitgewer=Aviation Publishers Co. Limited |bladsy=10 |isbn=0-9690054-9-0 |taal=en}}</ref>
<ref name ="lugredery-handboek">{{Verwys web |titel=Airline Handbook, hoofstuk 5: How Aircraft Fly |url=http://www.airlines.org/ATAResources/Handbook/Pages/AirlineHandbookChapter5HowAircraftFly.aspx |uitgewer=Air Transport Association |argief-url=https://web.archive.org/web/20100620150339/http://airlines.org/ATAResources/Handbook/Pages/AirlineHandbookChapter5HowAircraftFly.aspx |argiefdatum=20 Junie 2010 |url-status=dood |taal=en}}</ref>
<ref name ="faa-beheer">{{en}} [https://www.faa.gov/sites/faa.gov/files/08_phak_ch6.pdf Federal Aviation Administration, ''Pilot's Handbook of Aeronautical Knowledge'', hoofstuk 6: Flight Controls], bl. 3, 5, 8.</ref>
<ref name ="faa-rotor">{{en}} [https://www.faa.gov/sites/faa.gov/files/regulations_policies/handbooks_manuals/aviation/faa-h-8083-21.pdf Federal Aviation Administration, ''Rotorcraft Flying Handbook''], bl. 13, 35.</ref>
<ref name ="telegraph">{{Verwys nuus |titel=World's largest aircraft the Airlander takes first flight |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/08/17/worlds-largest-aircraft-the-airlander-takes-first-flight/ |koerant=The Daily Telegraph |plek=Londen |datum=16 Augustus 2016 |besoekdatum=22 November 2016 |argief-url=https://web.archive.org/web/20161122224818/http://www.telegraph.co.uk/news/2016/08/17/worlds-largest-aircraft-the-airlander-takes-first-flight/ |argiefdatum=22 November 2016 |taal=en}}</ref>
<ref name ="cnn-ongeluk">{{Verwys nuus |van=Kottasova |voornaam=Ivana |titel=The world's largest aircraft crashes after 2nd test flight |url=https://money.cnn.com/2016/08/24/technology/worlds-largest-aircraft-crash-airlander-10/ |werk=CNN Tech |datum=24 Augustus 2016 |besoekdatum=22 November 2016 |argief-url=https://web.archive.org/web/20161122224325/https://money.cnn.com/2016/08/24/technology/worlds-largest-aircraft-crash-airlander-10/ |argiefdatum=22 November 2016 |taal=en}}</ref>
<ref name ="grootste-aero">{{Verwys web |titel=Ask Us: Largest Plane in the World |url=http://www.aerospaceweb.org/question/design/q0188.shtml |webwerf=Aerospaceweb.org |besoekdatum=22 November 2016 |taal=en}}</ref>
<ref name ="chronicle">{{Verwys nuus |van=Rumbaugh |voornaam=Andrea |titel=World's biggest airplane lands at Bush airport |url=http://www.chron.com/business/article/World-s-largest-airplane-lands-at-Bush-airport-10622046.php |koerant=Houston Chronicle |datum=18 November 2016 |argief-url=https://web.archive.org/web/20161123052928/http://www.chron.com/business/article/World-s-largest-airplane-lands-at-Bush-airport-10622046.php |argiefdatum=23 November 2016 |taal=en}}</ref>
<ref name ="cnbc-an225">{{Verwys web |van=Shead |voornaam=Sam |titel=Photos show world's largest cargo plane destroyed in Ukraine |url=https://www.cnbc.com/2022/04/04/antonov-an-225-wreckage-worlds-largest-plane-destroyed-in-ukraine.html |webwerf=CNBC |datum=4 April 2022 |besoekdatum=25 Januarie 2023 |taal=en}}</ref>
<ref name ="nasa-tweede">{{Verwys web |titel=World's Second Largest Aircraft |url=https://www.nasa.gov/centers/glenn/multimedia/imagegallery/image_feature_028_Antonov.html |uitgewer=NASA |datum=28 Julie 2013 |besoekdatum=22 November 2016 |argief-url=https://web.archive.org/web/20161122222701/https://www.nasa.gov/centers/glenn/multimedia/imagegallery/image_feature_028_Antonov.html |argiefdatum=22 November 2016 |taal=en}}</ref>
<ref name ="nasa-wyeromp">{{Verwys web |van=Loftin |voornaam=Laurence K. |titel=Wide-Body Transports |werk=Quest for Performance: The Evolution of Modern Aircraft, NASA SP-468 |url=https://history.nasa.gov/SP-468/ch13-5.htm |uitgewer=NASA |datum=1985 |besoekdatum=22 November 2016 |argief-url=https://web.archive.org/web/20130607034616/http://history.nasa.gov/SP-468/ch13-5.htm |argiefdatum=7 Junie 2013 |taal=en}}</ref>
<ref name ="nyt-airbus">{{Verwys nuus |titel=Airbus reviews A380 schedule |url=https://www.nytimes.com/2008/04/29/business/worldbusiness/29iht-airbus.4.12438349.html |koerant=The New York Times |datum=29 April 2008 |besoekdatum=22 November 2016 |argief-url=https://web.archive.org/web/20170202002211/http://www.nytimes.com/2008/04/29/business/worldbusiness/29iht-airbus.4.12438349.html |argiefdatum=2 Februarie 2017 |taal=en}}</ref>
<ref name ="nasa-spoedgebiede">{{Verwys web |redakteur=Benson, Tom |titel=Speed Regimes: Hypersonic Re-Entry |url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/BGH/hihyper.html |uitgewer=NASA Glenn Research Center |argief-url=https://web.archive.org/web/20161123052843/https://www.grc.nasa.gov/WWW/BGH/hihyper.html |argiefdatum=23 November 2016 |taal=en}}</ref>
<ref name ="guinness-x43">{{Verwys web |titel=Fastest aircraft, air-breathing engine: X-43 |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/fastest-aircraft-air-breathing-engine |werk=Guinness World Records |datum=16 November 2004 |taal=en}}</ref>
<ref name ="guinness-bemand">{{Verwys web |titel=Fastest speed in a non-spacecraft aircraft |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/78491-fastest-aircraft-rocket-powered |werk=Guinness World Records |datum=3 Oktober 1967 |taal=en}}</ref>
<ref name ="fai-sr71">{{Verwys web |titel=Current record, Powered Aeroplanes, Absolute, Speed |url=https://www.fai.org/record/8879 |uitgewer=Fédération Aéronautique Internationale |datum=28 Julie 1976 |taal=en}} {{Dooie skakel|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
<ref name ="icao-uitlaatgasse">{{Verwys web |titel=Aircraft Engine Emissions |url=https://www.icao.int/environmental-protection/pages/aircraft-engine-emissions.aspx |uitgewer=Internasionale Burgerlugvaartorganisasie |besoekdatum=23 Oktober 2020 |argief-url=https://web.archive.org/web/20190727040541/https://www.icao.int/environmental-protection/Pages/aircraft-engine-emissions.aspx |argiefdatum=27 Julie 2019 |taal=en}}</ref>
<ref name ="icct">{{Verwys web |outeur=Graver, Brandon |outeur2=Zhang, Kevin |outeur3=Rutherford, Dan |titel=CO2 emissions from commercial aviation, 2018 |url=https://theicct.org/sites/default/files/publications/ICCT_CO2-commercl-aviation-2018_20190918.pdf |uitgewer=International Council on Clean Transportation |datum=September 2019 |formaat=PDF |besoekdatum=10 Januarie 2020 |argief-url=https://web.archive.org/web/20191120065456/https://theicct.org/sites/default/files/publications/ICCT_CO2-commercl-aviation-2018_20190918.pdf |argiefdatum=20 November 2019 |taal=en}}</ref>
<ref name ="ek-lugvaart">{{Verwys web |titel=Reducing emissions from aviation |url=https://ec.europa.eu/clima/policies/transport/aviation_en |webwerf=Climate Action |uitgewer=Europese Kommissie |datum=23 November 2016 |besoekdatum=1 Junie 2019 |argief-url=https://web.archive.org/web/20180622053225/https://ec.europa.eu/clima/policies/transport/aviation_en |argiefdatum=22 Junie 2018 |taal=en}}</ref>
<ref name ="gunston">{{Verwys boek |van=Gunston |voornaam=Bill |titel=Jane's Aerospace Dictionary |datum=1987 |uitgewer=Jane's Publishing Company Limited |plek=Londen |bladsy=274 |isbn=978-0-7106-0365-4 |taal=en}}</ref>
<ref name ="icao-bylae6">{{Verwys boek |titel=Annex 6, Operation of Aircraft Part I, International Commercial Air Transport: Aeroplanes |hoofstuk=1. Definitions |hoofstuk-url=https://www.verifavia.com/bases/ressource_pdf/299/icao-annex-6-part-i.pdf |uitgawe=9 |datum=Julie 2010 |uitgewer=Internasionale Burgerlugvaartorganisasie |bladsye=1, 3, 5 |isbn=9789292315368 |besoekdatum=17 Maart 2019 |argief-url=https://web.archive.org/web/20230318231957/https://www.verifavia.com/bases/ressource_pdf/299/icao-annex-6-part-i.pdf |argiefdatum=18 Maart 2023 |taal=en}}</ref>
<ref name ="ntsb">{{Verwys web |titel=Aviation Accident Statistics |url=https://www.ntsb.gov/aviation/Table1.htm |uitgewer=National Transportation Safety Board |besoekdatum=16 Augustus 2009 |argief-url=https://web.archive.org/web/20090901224856/https://www.ntsb.gov/aviation/Table1.htm |argiefdatum=1 September 2009 |taal=en}}</ref>
<ref name ="noaa">{{Verwys web |titel=NOAA research aircraft |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd/about_hrd/aircraft.html |webwerf=National Oceanic and Atmospheric Administration |besoekdatum=29 September 2024 |taal=en}}</ref>
<ref name ="14cfr">{{Verwys web |titel=14 CFR 21.175 |url=http://rgl.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library/rgFAR.nsf/0/71F1608EE6AAF580862576E4005B24C6?OpenDocument |uitgewer=Federal Aviation Administration |besoekdatum=12 Januarie 2018 |argief-url=https://web.archive.org/web/20180912092021/http://rgl.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library/rgFAR.nsf/0/71F1608EE6AAF580862576E4005B24C6?OpenDocument |argiefdatum=12 September 2018 |taal=en}}</ref>
}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn|Aircraft}}
* {{af}} [http://b.org.za/fly/Lugvaartterme.pdf Lugvaartterme]
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Lugvaart]]
bv6m3gtljbc639emfxwtnst4ek16be1
Polaris Australis
0
200550
3373591
3361146
2026-11-18T06:38:42Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373591
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas ster
| naam= Polaris Australis
{{Rooi sirkel
| x = 89
| y = 123
}}
| beeld= Octans IAU.svg
| onderskrif= Die ligging van Polaris Australis (in die rooi sirkel).
| sterrebeeld= [[Oktant (sterrebeeld)|Oktant]]
| bayernaam= Sigma Octantis
| spektraaltipe= F0 III<ref name=Malaroda1975/>
| soort= [[Reusester]] <br>[[Sirkumpolêre ster]]
| RK= {{RK|21|08|46.83929}}<ref name=vanLeeuwen2007/>
| Dek= {{Dek|-88|57|23.3966}}<ref name="vanLeeuwen2007"/>
| magnitude=
| skynmagnitude= 5,47<ref name=Johnson1966/>
| absolute magnitude= {{Val|0.86|0.09}}<ref name=Antonello1997/>
| B-V = +0,26<ref name=Johnson1966/>
| U-B = +0,13<ref name=Johnson1966/>
| massa= 1,59<ref name=David2015/>
| radius=
| ligsterkte= 38<ref name=McDonald2012/>
| ouderdom= 912 miljoen<ref name=David2015/>
| temperatuur= {{Val|7415|252}}<ref name=David2015/>
| afstand= Sowat 281
| veranderlik= [[Veranderlike ster#Cepheïede en Cepheïed-agtige veranderlikes|Delta Scuti]]<ref name=Rodriguez2000/>
| veelvoudig=
| planete=
| name= Polaris Australis, σ Oct, FK5 923, HD 177482, HIP 104382, HR 7228, SAO 258857<ref name=SIMBAD/>
}}
'''Polaris Australis''' (ook bekend as '''Sigma Octantis''' of '''σ Oct''') is die naaste [[ster]] aan die suidelike [[hemelpool]] wat met die blote oog sigbaar is en die naaste aan ’n [[poolster]] in die [[Suidelike Halfrond]]. Dit is ’n enkelster<ref name=Eggleton2008/> in die [[Sirkumpolêre ster|sirkumpolêre sterrebeeld]] [[Oktant (sterrebeeld)|Oktant]]. Dit is sowat 281 [[ligjare]] van die [[Aarde]] af en is ’n [[reusester]] van [[spektraaltipe]] F0 III.<ref name=Malaroda1975/> Dit is ’n Delta Scuti- [[veranderlike ster]] – sy gemiddelde [[skynbare magnitude]] van 5,47<ref name=Johnson1966/> verander elke 2,33 uur met sowat 0,03 magnitudes.<ref name=Rodriguez2000/>
== Naam ==
"Sigma Octantis" is die ster se [[Bayer-naam]]. As die Suidelike Halfrond se poolster is dit ook bekend as "Polaris Australis", ’n naam wat in die 1700's die eerste keer gebruik is.<ref name=Kaler2006/> Die [[Internasionale Astronomiese Unie]] (IAU) het in 2016 ’n werkgroep vir stername (WGSN) georganiseer<ref name="WGSN">{{cite web |url=https://www.iau.org/science/scientific_bodies/working_groups/280/ |title=IAU Working Group on Star Names (WGSN) |access-date=22 Mei 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610172014/https://www.iau.org/science/scientific_bodies/working_groups/280/ |archive-date=10 Junie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> om eiename vir sterre te standaardiseer en katalogiseer. Die WGSN het die naam "Polaris Australis" op 5 September 2017 goedgekeur en dit is nou ingesluit op die IAU se goedgekeurde lys van stername.<ref name="IAU-LSN">{{cite web |url=https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/ |title=Naming Stars |publisher=IAU.org |access-date=16 Desember 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215221140/https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/ |archive-date=15 Desember 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit is die suidelikste ster met ’n eienaam.
== Suidelike poolster ==
[[Beeld:Octans trapezoid.GIF|duimnael|links|Die suidelike hemelpool. Die [[trapesium]]vormige [[asterisme]] in die middel sluit Sigma Octantis in.]]
Polaris Australis is die naaste aan ’n suidelike poolster, maar weens sy klein skynbare magnitude van 5,47 is dit op ’n donker nag net-net met die blote oog sigbaar. Dit maak die ster onbruikbaar vir [[navigasie]], veral in vergelyking met die helder Noordster, [[Polaris]].<ref>{{cite web |url=http://jumk.de/astronomie/special-stars/sigma-octantis.shtml |title=Sigma Octantis |publisher=Jumk.De |date=26 Julie 2013 |access-date=26 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130321080909/http://jumk.de/astronomie/special-stars/sigma-octantis.shtml |archive-date=21 Maart 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
As gevolg hiervan word die suidelike [[sterrebeeld]] die [[Suiderkruis]] meestal verkies om die posisie van die suidelike hemelpool te bepaal.<ref>{{cite web |url=http://www.csiro.au/helix/sciencemail/activities/crux.html |title=Finding South |publisher=CSIRO |date=26 Julie 2013 |access-date=26 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130814041220/http://www.csiro.au/helix/sciencemail/activities/crux.html |archive-date=14 Augustus 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Vir ’n waarnemer in die Suidelike Halfrond lyk dit of Polaris Australis byna nie beweeg nie, terwyl al die ander sterre daarom draai. Dit is meer as ’n graad weg van die ware suidelike hemelpool, wat al hoe verder daarvan wegbeweeg vanweë die Aarde se [[aksiale presessie]].
As Polaris Australis se posisie eers bepaal is, óf met die sterre van die Oktant óf met die Suiderkruis, kan dit positief geverifieer word deur ’n [[asterisme]]: Sigma, Chi, Tau en Upsilon Octantis is almal sterre met ’n magnitude van sowat 5,6, en hulle het die kenmerkende vorm van ’n [[trapesium]].
== In die kultuur ==
Polaris Australis is die dofste ster wat op ’n nasionale [[vlag]] verteenwoordig word. Dit verskyn op die [[vlag van Brasilië]] en simboliseer die [[Federale Distrik (Brasilië)|Brasiliaanse Federale Distrik]].<ref name=FOTW/>
== Verwysings ==
{{Verwysings|30em|verwysings=
<ref name=vanLeeuwen2007>{{citation
| title=Validation of the new Hipparcos reduction
| last1=van Leeuwen | first1=F.
| journal=Astronomy and Astrophysics
| volume=474 | issue=2 | pages=653–664 | date=2007
| arxiv=0708.1752 | bibcode=2007A&A...474..653V
| doi=10.1051/0004-6361:20078357 | postscript=. }}</ref>
<ref name=Kaler2006>{{citation |title=The Hundred Greatest Stars |first1=James B. |last1=Kaler |postscript=. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2006 |isbn=0387216251 |page=171 |url=https://books.google.com/books?id=jmoQBwAAQBAJ&pg=PA171 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306124713/https://books.google.com/books?id=jmoQBwAAQBAJ&pg=PA171 |archive-date=6 Maart 2023 |url-status=live}}</ref>
<ref name=Antonello1997>{{citation
| title=Luminosity and related parameters of δ Scuti stars from HIPPARCOS parallaxes. General properties of luminosity
| last1=Antonello | first1=E. | last2=Mantegazza | first2=L.
| journal=Astronomy and Astrophysics
| volume=327 | pages=240–244 | date=November 1997
| bibcode=1997A&A...327..240A | postscript=. }}</ref>
<ref name=Eggleton2008>{{citation
| last1=Eggleton | first1=P. P. | last2=Tokovinin | first2=A. A.
| title=A catalogue of multiplicity among bright stellar systems
| journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society
| volume=389 | issue=2 | pages=869–879 | date=September 2008
| doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13596.x | bibcode=2008MNRAS.389..869E
| arxiv=0806.2878 | postscript=. }}</ref>
<ref name=McDonald2012>{{citation
| display-authors=1 | last1=McDonald | first1=I.
| last2=Zijlstra | first2=A. A. | last3=Boyer | first3=M. L.
| title=Fundamental parameters and infrared excesses of Hipparcos stars
| journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society
| volume=427 | pages=343 | year=2012 | postscript=.
| doi=10.1111/j.1365-2966.2012.21873.x | bibcode=2012MNRAS.427..343M |arxiv = 1208.2037 }}</ref>
<ref name=David2015>{{citation
| last1=David | first1=Trevor J. | last2=Hillenbrand | first2=Lynne A.
| title=The Ages of Early-Type Stars: Strömgren Photometric Methods Calibrated, Validated, Tested, and Applied to Hosts and Prospective Hosts of Directly Imaged Exoplanets
| journal=The Astrophysical Journal
| volume=804 | issue=2 | pages=146 | year=2015
| bibcode=2015ApJ...804..146D | doi=10.1088/0004-637X/804/2/146
| arxiv=1501.03154 | postscript=. }}</ref>
<ref name=Malaroda1975>{{citation
| last=Malaroda | first=S.
| title=Study of the F-type stars. I. MK spectral types
| journal=Astronomical Journal | postscript=.
| volume=80 | pages=637–641 |date=Augustus 1975
| doi=10.1086/111786 | bibcode=1975AJ.....80..637M }}</ref>
<ref name=Rodriguez2000>{{citation
| display-authors=1 | last1=Rodríguez | first1=E.
| last2=López-González | first2=M. J. | last3=López de Coca | first3=P.
| title=A revised catalogue of δ Sct stars | postscript=.
| journal=Astronomy and Astrophysics Supplement
| volume=144 | pages=469–474 | date=Junie 2000
| doi=10.1051/aas:2000221 | bibcode=2000A&AS..144..469R }}</ref>
<ref name=Johnson1966>{{citation | display-authors=1
| last1=Johnson | first1=H. L. | last2=Iriarte | first2=B.
| last3=Mitchell | first3=R. I. | last4=Wisniewskj | first4=W. Z.
| title=UBVRIJKL photometry of the bright stars
| journal=Communications of the Lunar and Planetary Laboratory
| volume=4 | issue=99 | year=1966
| bibcode=1966CoLPL...4...99J | postscript=. }}</ref>
<ref name=FOTW>{{cite web |title=Astronomy of the Brazilian Flag |url=https://flagspot.net/flags/br_astro.html |publisher=FOTW Flags Of The World website |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170430153209/https://flagspot.net/flags/br_astro.html |archive-date=30 April 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name=SIMBAD>[http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=HD+177482]. Besoek op 10 September 2018</ref>
}}
== Eksterne skakels ==
* {{WikiSky}}
*[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Sigma Octantis|Engelse Wikipedia]]
[[Kategorie:Bayer-voorwerpe]]
[[Kategorie:Sterre met eiename]]
[[Kategorie:Veranderlike sterre]]
[[Kategorie:Oktant (sterrebeeld)]]
[[Kategorie:F-tipe reusesterre]]
tcpgxh7jqny3t904c3r9b0k6ee8do3o
Lys van die hoogste geboue in Suid-Afrika
0
230385
3373449
3360125
2026-11-17T13:35:07Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 2 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373449
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Johannesburg CBD.jpg|regs|duimnael|[[Johannesburg]], die ekonomiese hoofstad van Suid-Afrika.]]
[[Lêer:Cape Town N2.jpg|regs|duimnael|[[Kaapstad]], die oudste stad in Suid-Afrika en 'n belangrike ekonomiese sentrum.]]
[[Lêer:Skyline-of-pretoria.jpg|regs|duimnael|[[Pretoria]], uitvoerende hoofstad van Suid-Afrika.]]
[[Lêer:VWestDurban.jpg|regs|duimnael|[[Durban]], 'n belangrike ekonomiese sentrum van Suid-Afrika.]]
[[Suid-Afrika]] is die mees strukturele en ekonomies ontwikkelde land op die [[Afrika]]-kontinent. As sodanig, het die groot stede 'n konstruksie ontploffing beleef wat die meeste ander stede van soortgelyke grootte in Afrika nie ervaar het nie. Gevorderde ontwikkeling is opvallend gelokaliseer rondom vyf gebiede: [[Kaapstad]], [[Gqeberha]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] en [[Pretoria]]/[[Johannesburg]]. Buite hierdie vyf ekonomiese sentrums, is ontwikkeling marginaal en armoede is nog steeds algemeen ten spyte van die regering se opheffingspogings. Gevolglik is die oorgrote meerderheid van Suid-Afrikaners arm. Die sleutel marginale gebiede ervaar egter vinnige groei. Hierdie gebiede sluit die [[Tuinroete]] ([[Mosselbaai]] tot [[Plettenbergbaai]]), die [[Rustenburg]] area, [[Nelspruit]] area, die Kaapse Weskus, en die KwaZulu-Natalse noordkus in.
== Hoogste geboue ==
[[Lêer:Southern Life Center, Johannesburg, South Africa.jpg|regs|duimnael|Die Southern Life Sentrum in Johannesburg.]]
[[Lêer:Nelson Mandela Square at night-001.jpg|duimnael|Michelangelo-toring]]
[[Lêer:Sandton.jpg|duimnael|Sandton]]
[[Lêer:SandtonGP-skyline.jpg|duimnael|Sandton stadsprofiel]]
Hierdie lys rangskik Suid-Afrikaanse geboue wat ten minste 100 m hoog is. Dit word gebaseer op die standaard hoogtemeting. Dit sluit torings en argitektoniese besonderhede in.
{| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 33px;"
!Naam
!Hoogte<br />(argitektonies)
!Vloere
!Gebou
!Stad
! class="unsortable" |Notas
|-
|[[Die Leonardo (Sandton)|Die Leonardo]]
|style="text-align:center;"| 234m
|style="text-align:center;"| 55
|2019
|Johannesburg
|Die hoogste gebou in Suid-Afrika en vierde hoogste op die Afrikakontinent.
|-
|[[Carlton-sentrum]]
| style="text-align:center;" |223m
| style="text-align:center;" |50
|1973
|[[Johannesburg]]
|Was die hoogste gebou in Suid-Afrika en op die Afrikakontinent tot 2019.<br />
|-
|[[Ponte-toringgebou]]
| style="text-align:center;" |173m
| style="text-align:center;" |54
|1975
|Johannesburg
|
|-
|[[Marble Towers]]
| style="text-align:center;" |152m
| style="text-align:center;" |32
|1973
|Johannesburg
|-
|[[Pearl Dawn]]
| style="text-align:center;" |152m
| style="text-align:center;" |31
|2010
|Durban
|<ref>[http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=221181emporis.com- Pearl Dawn, Durban]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hoogste gebou buite die middestad besigheidsarea en hoogste in Durban. Deel van die Pêrels van Umhlanga Onwikkeling.
|-
|[[Suid-Afrikaanse Reserwebank]]
| style="text-align:center;" |150m
| style="text-align:center;" |38
|1988
|[[Pretoria]]
|<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=southafricanreservebankbuilding-pretoria-southafrica |title=South African Reserve Bank Building, Pretoria – 103551 – EMPORIS |first=Emporis |last=GmbH |website=www.emporis.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20070324101347/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=southafricanreservebankbuilding-pretoria-southafrica |archive-date=24 Maart 2007 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=2 Januarie 2019 }}</ref> Hoogste gebou in Pretoria
|-
|88 on Field
| style="text-align:center;" |146m
| style="text-align:center;" |26
|1985
|Durban
|<ref>[http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=88onfield-durban-southafricaemporis.com-88onField 88 on Field]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hoogste gebou in Durban-sentraal.
|-
|Sandton City Office Tower
| style="text-align:center;" |141m
| style="text-align:center;" |22
|1973
|Sandton
|Uitgestrek in 2014.
|-
|Michelangelo Towers
| style="text-align:center;" |140m
| style="text-align:center;" |34
|2005
|Sandton
|Die hoogste hotel in Suid-Afrika.
|-
|ABSA-toring
| style="text-align:center;" |140m
| style="text-align:center;" |32
|1970
|Johannesburg
|-
|KwaDukuza eGoli Hotel Tower 1
| style="text-align:center;" |140m
| style="text-align:center;" |40
|1970
|Johannesburg
|<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=kwadukuzaegolihoteltower1-johannesburg-southafrica |title=Kwa Dukuza Egoli Hotel Tower 1, Johannesburg – 103523 – EMPORIS |first=Emporis |last=GmbH |website=www.emporis.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210190740/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=kwadukuzaegolihoteltower1-johannesburg-southafrica |archive-date=10 Februarie 2007 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=2 Januarie 2019 }}</ref> Gesluit vanaf 1998 tot verdere kennisgewing.
|-
|Trust Bank-gebou
| style="text-align:center;" |140m
| style="text-align:center;" |31
|1970
|Johannesburg
|<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=trustbankbuilding-johannesburg-southafrica|title=Trust Bank Building, Johannesburg – 103536 – EMPORIS|first=Emporis|last=GmbH|date=|website=www.emporis.com}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|-
|[[Portside Tower]]
| align="center" |139m
| align="center" |32
|2014
|Kaapstad
|<ref>{{cite web |url=http://www.iolproperty.co.za/roller/news/entry/cape_town_s_tallest_building |title=Cape Town's tallest building officially unveiled: Property News from IOLProperty |website=www.iolproperty.co.za |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709163924/http://www.iolproperty.co.za/roller/news/entry/cape_town_s_tallest_building |archive-date=9 Julie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://portside.co.za/building|title=Portside Tower - The Building|date=|website=portside.co.za|access-date= 2 Januarie 2019|archive-date=19 Oktober 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019044228/http://portside.co.za/building|url-status=dead}}</ref>Hoogste gebou in Kaapstad.
|-
|[[Standard Bank-sentrum]]
| style="text-align:center;" |139m
| style="text-align:center;" |34
|1968
|Johannesburg
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=5286 |title=Standard Bank Centre, Johannesburg – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090152/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=5286 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|Southern Life-sentrum
| style="text-align:center;" |138m
| style="text-align:center;" |30
|1973
|Johannesburg
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6786 |title=Southern Life Centre, Johannesburg – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141124/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6786 |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|Monte Blanc
| style="text-align:center;" |133m
| style="text-align:center;" |40
|1985
|Durban
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7477 |title=Monte Blanc, Durban – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090154/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7477 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|ABSA-toring Pretoria
| style="text-align:center;" |132m
| style="text-align:center;" |38
|1976
|Pretoria
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=8742 |title=ABSA Tower, Pretoria – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090147/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=8742 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|Old Mutual-sentrum
| style="text-align:center;" |130m
| style="text-align:center;" |33
|1995
|Durban
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6144 |title=Old Mutual Centre, Durban – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141029/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6144 |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|UCS Building
| style="text-align:center;" |128m
| style="text-align:center;" |29
|1976
|Johannesburg
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=9340 |title=UCS Building, Johannesburg – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090156/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=9340 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|1 Thibault Square
| style="text-align:center;" |127m
| style="text-align:center;" |31
|1972
|Kaapstad
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6547 |title=BP Centre, Cape Town – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009092546/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6547 |archive-date=9 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|The Spinnaker
| style="text-align:center;" |124m
| style="text-align:center;" |27
|2007
|Durban
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=39718 |title=The Spinnaker, Durban – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090159/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=39718 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|Kine Centre
| style="text-align:center;" |123m
| style="text-align:center;" |27
|1974
|Johannesburg
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=9341 |title=Kine Centre, Johannesburg – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090140/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=9341 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|Embassy Building
| style="text-align:center;" |120m
| style="text-align:center;" |28
|1991
|Durban
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7478 |title=Embassy Building, Durban – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090200/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7478 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|Metlife Centre
| style="text-align:center;" |119m
| style="text-align:center;" |28
|1993
|[[Kaapstad]]
|<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=metlifecentre-capetown-southafrica|title=Metlife Centre, Cape Town – 103483 – EMPORIS|first=Emporis|last=GmbH|date=|website=www.emporis.com}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|-
|Atterbury House
| style="text-align:center;" |119m
| style="text-align:center;" |29
|1976
|[[Kaapstad]]
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7455 |title=Shell House, Cape Town – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090145/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7455 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|Carlton Hotel
| style="text-align:center;" |119m
| style="text-align:center;" |30
|1973
|Johannesburg
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7474 |title=Carlton Centre Hotel, Johannesburg – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090239/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7474 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Gesluit vanaf 1997 tot verdere kennisgewing.
|-
|Pearl Breeze
| style="text-align:center;" |118m
| style="text-align:center;" |25
|2010
|Durban
|-
|Southern Sun Garden Court Marine Parade
| style="text-align:center;" |118m
| style="text-align:center;" |28
|1985
|Durban
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6798 |title=Holiday Inn Durban – Marine Parade, Durban – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090157/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6798 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|Southern Sun Garden Court North Beach
| style="text-align:center;" |118m
| style="text-align:center;" |33
|1978
|Durban
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6795 |title=Holiday Inn Garden Court North Beach, Durban – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090303/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6795 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|ABSA-sentrum Kaapstad
| style="text-align:center;" |117m
| style="text-align:center;" |34
|1970
|Kaapstad
|<ref name="skyscraperpage.com">{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7469 |title=ABSA Centre Cape Town, Cape Town – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090214/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7469 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|[[Radiopark]]
| style="text-align:center;" |117m
| style="text-align:center;" |30
|1962
|Johannesburg
|-
|Civitasgebou
| style="text-align:center;" |112m
| style="text-align:center;" |31
|1973
|Pretoria
|
|-
|320 West Street
| style="text-align:center;" |111m
| style="text-align:center;" |30
|1973
|Durban
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=8622 |title=320 West Street, Durban – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090215/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=8622 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|Poyntons-sentrum
| style="text-align:center;" |110m
| style="text-align:center;" |30
|1968
|Pretoria
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=8743 |title=Poyntons Centre, Pretoria – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090136/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=8743 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|Schlesinger-gebou
| style="text-align:center;" |110m
| style="text-align:center;" |21
|1965
|Johannesburg
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=9343 |title=Schlesinger Building, Johannesburg – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405151433/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=9343 |archive-date=5 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
|-
|Golden Acre
| style="text-align:center;" |110m
| style="text-align:center;" |28
|1979
|Kaapstad
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=1345 |title=Golden Acre, Cape Town – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090237/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=1345 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|Protea Hotel Landmark Lodge
| style="text-align:center;" |110m
| style="text-align:center;" |31
|1976
|Durban
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7479 |title=Protea Hotel Landmark Lodge, Durban – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090138/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7479 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|The Palace
| style="text-align:center;" |110m
| style="text-align:center;" |26
|1986
|Durban
|<ref name="skyscraperpage.com1">{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7480 |title=The Parade, Durban – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090144/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7480 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
|-
|Landbou-uniegebou
| style="text-align:center;" |110m
| style="text-align:center;" |30
|1968
|Pretoria
|
|-
|John Ross House
| style="text-align:center;" |109m
| style="text-align:center;" |33
|1973
|Durban
|-
|Durban Bay House
| style="text-align:center;" |106m
| style="text-align:center;" |32
|1986
|Durban
|-
|Southern Sun Cape Sun
| style="text-align:center;" |105m
| style="text-align:center;" |32
|1982
|Kaapstad
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=5781 |title=Holiday Inn Cape Town, Cape Town – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090202/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=5781 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|Highpoint Hillbrow
| style="text-align:center;" |105m
| style="text-align:center;" |25
|1972
|Johannesburg
|<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=9344 |title=Highpoint Hillbrow, Johannesburg – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090219/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=9344 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
|-
|Radisson Blu Hotel & Residence
| style="text-align:center;" |104m
| style="text-align:center;" |26
|1993
|Kaapstad
|-
|Maluti
| style="text-align:center;" |104m
| style="text-align:center;" |33
|1984
|Durban
|-
|Transnet Tower
| style="text-align:center;" |103m
| style="text-align:center;" |27
|1973
|Durban
|-
|Pearl Sky
| style="text-align:center;" |102m
| style="text-align:center;" |31
|2010
|[[Durban]]
|-
|101 Victoria Embankment
| style="text-align:center;" |102m
| style="text-align:center;" |38
|1981
|Durban
|-
|Servamus House
| style="text-align:center;" |102m
| style="text-align:center;" |25
|1973
|Durban
|-
|Saambou-gebou
| style="text-align:center;" |102m
| style="text-align:center;" |30
|1951
|Pretoria
|-
|Wes-Kaapse Provinsiale Administrasiegebou
| style="text-align:center;" |101m
| style="text-align:center;" |26
|1976
|Kaapstad
|-
|Loch Logan Park
| style="text-align:center;" |100m
| style="text-align:center;" |20
|1983
|Bloemfontein
|-
|Bowmans Gilfillan Building
| style="text-align:center;" |100m
| style="text-align:center;" |18
|2017
|Sandton
|}
== Stede met die meeste wolkekrabbers ==
Hierdie tabel toon Suid-Afrikaanse stede met ten minste een voltooide wolkekrabber van meer as 100 meter in hoogte.
{| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;"
!Rang
!Stad
!≥100 m
!≥150 m
!≥200 m
!≥250 m
!Totale
|-
|1
|Durban
|18
|1
|–
|–
|19
|-
|2
|Johannesburg
|13
|2
|2
|–
|17
|-
|3
|Kaapstad
|10
|–
|–
|–
|10
|-
|4
|Pretoria
|6
|1
|–
|–
|7
|-
|5
|Sandton
|2
|–
|1
|–
|3
|-
|6
|Bloemfontein
|2
|–
|–
|–
|2
|}
== Noemenswaardige geboue in Johannesburg ==
[[Johannesburg]] beskik oor 'n verskeidenheid van kommersiële en residensiële [[gebou]]e, so daar is ook 'n paar moderne geboue soos die KwaDukuza eGoli Hotel en die Trust Bank-Gebou. Die Johannesburg-Pretoria gekombineerde metropolitaanse gebied het die digste konsentrasie van wolkekrabbers op die kontinent en een van die digste ter wêreld. '''[[Carlton-sentrum]]''' is 'n wolkekrabber en winkelsentrum geleë in die middestad van Johannesburg, Suid-Afrika. Teen 223 meter, was dit die hoogste gebou in Afrika en ongeveer die helfte van die hoogte van die Willis Toring (die voormalige Sears-Toring) in Chicago. Toe dit oorspronklik voltooi is was dit die hoogste gebou in die suidelike halfrond. Die Carlton-sentrum het 50 vloere, en is 223 m lank, sowat 40 m te kort om deel van die wêreld se top 100 wolkekrabbers te wees. Die fondasies van die twee geboue in die kompleks is 3.5 m in deursnee en is 20 m verleng na die rotsbodem toe, 30 m onder die straatvlak. Die gebou bestaan uit beide kantore en winkels, en beslaan meer as 46 persent van die oppervlakte onder die grondvlak. 'n Uitsigarea op die 50ste verdieping bied 'n uitsig van Johannesburg en Pretoria. Die gebou word deur [[Transnet]] besit.
'''Ponte City''' is 'n wolkekrabber in die [[Hillbrow]]-woonbuurt van Johannesburg, Suid-Afrika. Dit is in 1975 gebou tot 'n hoogte van 173 m, wat dit die hoogste residensiële gebou in Afrika maak. Die 54-verdiepinggebou is silindries, met 'n oop middel sodat bykomende lig in die woonstelle kan kom. Die middelruimte is bekend as "die kern" en styg bo 'n ongelyke rotsvloer uit. Ponte City was 'n uiters aantreklike adres as gevolg van sy uitsig oor die hele Johannesburg en omgewing. Die advertensieteken op die bokant van die gebou is die hoogste en grootste teken in die suidelike halfrond. Dit adverteer die Suid-Afrikaanse selfoonmaatskappy [[Vodacom]].
'''Marmer Towers''' is 'n wolkekrabber in die sentrale sakegebied van Johannesburg, Suid-Afrika. Dit is in 1973 gebou en is 32 verdiepings hoog. Die gebou het ook 'n agtverdieping parkeergarage. Dit het die grootste elektroniese teken in die Suidelike Halfrond, met 'n grootte van 44 x 32 x 12 meter. Dit is gemaak van 'n mengsel van beton en marmer. Die belangrikste gebruik van die gebou is vir kommersiële kantore.
'''KwaDukuza eGoli Hotel''' is 'n wolkekrabber in die sentrale sakegebied van Johannesburg, Suid-Afrika. Die kompleks is gebou in 1970 oorspronklik as "Die Tollman Towers" (wat besit is deur díe prominente Suid-Afrikaanse familie). Dit bestaan uit twee aparte torings, waarvan een 40 verdiepings het en die ander 22 en dit is verbind deur 'n vier-verdieping podium met 'n swembad dek en 'n atletiekbaan. Die gebou was vir baie jare leeg omdat die hotel, Die Johannesburg Sun, verskuif het na Sandton. Die gebou is toe omgeskakel in 'n Holiday Inn, wat ook vinnig gefaal het. Die nuwe KwaDukuza eGoli Hotel is geopen in 2001, toe dit 3000 polisiebeamptes vir die wêreldberaad op volhoubare ontwikkeling gehuisves het. Op daardie stadium het dit aan Merk Whitehead van Whitehead Ondernemings behoort, maar die hotel het ook toegemaak. Die gebou is gesluit tot verdere kennisgewing.
'''Sandton City''' is 'n winkelsentrum geleë in Sandton, Johannesburg, wat gebou is as pionier-sentrum in 1973. Die toring is gebou as deel van 'n besigheidspark vir die middestad van Sandton, 'n voorstad van Johannesburg. Liberty Properties het in 2008 aangekondig dat Sandton City 'n bedrag van R1,77 miljard sou ontvang om dit op te gradeer. Liberty Properties [[hoof- uitvoerende beampte]] Samuel Ogbo het 'n visie van die kompleks gesien as Suid-Afrika se eie Wall Street. Die herontwikkeling sou die konstruksie van 'n 60-verdieping kantoortoring insluit, 'n nuwe kleinhandel- en kantoorruimte asook residensiële woonstelle. Die uitbreiding sou strek oor 30 000 vierkante meter en die totale kompleks sal 'n bruto verhuurbare gebied van 158 000 vierkante meter hê.
'''Trust Bank-gebou''' is 'n wolkekrabber in die sentrale sakegebied van Johannesburg, Suid-Afrika. Dit is in 1970 tot 'n hoogte van 140 meter gebou. Die gebou was die hoofkantoor van die voormalige Trust Bank van Suid-Afrika, en het een van die grootste bankkelders in Suid-Afrika. Die gebou is in Februarie 2003 verkoop vir R 6,4 miljoen (VS$ 640 000), wat kan veroorsaak dat die naam verander word na dié van die nuwe huurder.
'''Diagonal Straat 11''' is 'n wolkekrabber in Johannesburg, Suid-Afrika. Dit is in 1984 tot 'n hoogte van 80 meter gebou. Dit is ontwerp om soos 'n diamant te lyk wat die verskillende dele van die sentrale sakegebied op elke hoek van die gebou reflekteer.
[[Lêer:Johannesburg CBD.jpg|senter|duimnael|500x500px|Panoramies Die sentrale sake gebied van [[Johannesburg]].]]
== Tydlyn van die hoogste geboue in Suid-Afrika ==
'n Tydlyn van die hoogste geboue bo 100 m. Al die geboue is ingesluit, maar enige gesloopte of vernietige geboue word uitgelaat.
{| class="wikitable" style="margin-bottom: 34px;"
!Naam
!Stad
!Jare as hoogste
!Meter
!Voet
!Vloere
!Foto
|-
|[[Die Leonardo (Sandton)|Die Leonardo]]
|Johannesburg
|2019 – hede
|234
|
|55
|[[Lêer:The Leonardo - Under Construction.jpg|raamloos|75px]]
|-
|[[Carlton-sentrum]]
|Johannesburg
|1973–2019
|223
|732
|50
|[[Lêer:Carlton Centre 2.jpg|raamloos|98x98px]]
|-
|[[Marble Towers|Marmer Torings]]
|Johannesburg
|1973-1973
|152
|499
|32
|[[Lêer:Johannesburg view topofCC 03.jpg|raamloos|74x74px]]
|-
|KwaDukuza eGoli Hotel Toring 1
|Johannesburg
| rowspan="2" |1970–1973
|140
|460
|40
|[[Lêer:Johannesburg view topofCC 03.jpg|raamloos|75x75px]]
|-
|Trust Bank-gebou
|Johannesburg
|140
|460
|31
|[[Lêer:Downtown Joburg.jpg|raamloos|74x74px]]
|-
|[[Standard Bank-sentrum]]
|Johannesburg
|1968–1970
|139
|456
|34
|[[Lêer:JHFMARS Standard Bank Centre, cnr Fox, Hollard, Main and Simmonds str Johannesburg St no 1116010 - Copy.jpg|raamloos|115x115px]]
|-
|[[Radiopark]]
|Johannesburg
|1962–1968
|117
|384
|30
|-
|Saambou-gebou
|Pretoria
|1961–1962
|102
|335
|30
|[[Lêer:Prétoria-skyline.jpg|raamloos|98x98px]]
|}
== Hoogste voltooi, onder konstruksie, goedgekeurde en beplande ==
Hierdie is 'n lys van wolkekrabbers wat voltooi is, In aanbou is, goedgekeur of beplan word in Suid-Afrika, maar is teen Maart 2018 nog nie voltooi nie.
<big>'''In aanbou, goedgekeur of beplan'''</big>
{| class="wikitable sortable"
!Naam
! style="width:75px;" |Hoogte<br /><small>m </small>
!Verdiepings
!Jaar
!Stad
!Status
|-
|W Hotel & wonings
|145 m
|36
|2024/2025
|Kaapstad
|Beplan
|-
|zero2one
|142 m
|46
|2020
|Kaapstad
|Beplan
|-
|The Vogue
|138 m
|38
|2020
|Kaapstad
|Beplan
|-
|Northern Lights
|132 m
|38
|2020
|Sandton
|Beplan
|-
|16 on Bree
|131 m
|36
|2020
|Kaapstad
|Voltooi
|-
|Oceans Umhlanga Toring 1
|125 m
|30
|2019
|Umhlanga
|In aanbou
|-
|Oceans Umhlanga Toring 2
|125 m
|30
|2019
|Umhlanga
|In aanbou
|-
|The Modern
|~120 m
|32
|2021
|Kaapstad
|Beplan
|-
|Radisson Blu Hotel
|122 m
|25
|2019
|Umhlanga
|In aanbou
|-
|Umhlanga Arch
|
|28
|2020
|Umhlanga
|Voltooi
|-
|The Rubik
|89 m
|27
|2023
|Kaapstad
|In aanbou
|-
|Menlyn Link
|
|26
|2023
|Pretoria
|Beplan
|-
|Harbour Arch #1
|
|23
|2023
|Kaapstad
|In aanbou
|-
|Harbour Arch #2
|
|23
|nie bekend
|Kaapstad
|Beplan
|-
|Hilton Garden Inn
|
|23
|2020
|Umhlanga
|In aanbou
|}
== Hoogste geboue wat gevisualiseer is wat nie gekanselleer is nie ==
Hierdie is 'n lys van geboue wat meer as 100 m hoog is en nog nie gekanselleer is nie.
{| class="wikitable" style="margin-bottom: 33px;"
!Naam
!Hoogte
!Vloere
!Jaar
!Stad
|-
|Durban Iconic Tower
|370 m
|88
|TBA
|Durban
|}
== Sien ook ==
* Lys van die hoogste geboue en strukture in Suid-Afrika
* Lys van die hoogste strukture in Suid-Afrika
* Lys van die hoogste geboue in Kaapstad
* Lys van die hoogste strukture in die wêreld deur die land
* Lys van Wêreld-erfenisterreine in Afrika
* Lys van die hoogste geboue in Afrika
* Lys van die hoogste geboue in die Filippyne
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
[[Kategorie:Wolkekrabbers in Suid-Afrika]]
1je9aoz1clszokzlbxnfhbj4gbj3jwe
Paweł Adamowicz
0
231508
3373583
3361067
2026-11-18T05:18:05Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373583
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Ampsbekleër 2
|name=Paweł Adamowicz
|image=File:Paweł Adamowicz - Prezydent Gdańska.jpg
|office=Burgemeester van Gdańsk
|term_start=26 Oktober 1998
|term_end=14 Januarie 2019
|predecessor=[[Tomasz Posadzki]]
|successor=[[Aleksandra Dulkiewicz]] {{small|(waarnemende)}}
|birth_name=Paweł Bogdan Adamowicz
|birth_date={{birth date|1965|11|2|df=y}}
|birth_place=[[Gdańsk]], [[Pole]]
|death_date={{Death date and age|1965|11|2|2019|01|14|df=y}}
|death_place=[[Gdańsk]], [[Pole]]
|death_cause=[[Sluipmoord]]
|party=Burgerplatform
|spouse=Magdalene Abramska (g. 1999)
|children=2
}}
'''Paweł Bogdan Adamowicz''' ([[2 November]] [[1965]] - [[14 Januarie]] [[2019]]) was 'n [[Pole|Poolse]] politikus en prokureur wat as burgemeester van [[Gdańsk]], [[Woiwodskap Pommere]], gedien het van 1998 tot sy moord in 2019.
== Lewe en loopbaan ==
Adamowicz is in Gdańsk gebore in 'n middelklas familie. Sy ouers Ryszard en Teresa was Poolse ekonome, wat in 1946 na Pole van [[Vilnius]], [[Litause Sosialistiese Sowjetrepubliek|Litaus SSR]], hervestig.<ref name="rp.pl_190119663" /> Hy het reg studeer aan die [[Universiteit van Gdańsk]], waar hy ook 'n prominente studentebewegingslid geword het. Hy was een van die organiseerders van die 1988-staking en het die hoof van die stakingskomitee geword.<ref name="isbn_978-83-88490-45-3" /> Tussen 1990 en 1993 het hy as vise-rektor vir studentesake by sy alma mater gedien.<ref name="adamowicz" /><ref name="europe.uli" />
In 1990 is Adamowicz verkies tot 'n lid van die stadsraad in Gdańsk, en het as voorsitter gedien van 1994 in sy tweede kwartaal, en het hierdie pos tot 1998 gehou toe hy die burgemeester van Gdańsk verkies is.<ref name="europe.uli" /> Op 10 November 2002 is hy weer verkies met 72% van die stemme.<ref name="wyborcza_1899607" />
Hy is toegeken met die ''Pro Ecclesia et Pontifice'' Goue Kruis deur [[Pous Johannes Paulus II]], en met die Kruis van Verdienste in 2003 deur die president [[Aleksander Kwaśniewski]].<ref name="gdansk.pl" /> In 2014 het hy ook die ontvanger van die Kruis van Vryheid en Solidariteit geword om sy bydraes namens die Poolse demokrasie te eer.<ref name=" legacy" />
In 2018 het hy ere-beskermheerskap oor die 4de Gdańsk Gay Pride Parade waarin hy persoonlik deelgeneem het.<ref name="wyborcza_2" />
In November 2018 het Adamowicz as onafhanklike vir die kantoor van burgemeester van Gdańsk geloop, en is vir 'n sesde termyn herverkies, terwyl hy deur die Civic Platform onderskryf word en 'n vokale kritikus van die regerende ''Law and Justice party'' bly. Die term was veronderstel om tot 2023 te hou.<ref name="bbc_46864280" />
== Sluipmoord ==
Op 13 Januarie 2019 is Adamowicz in die hart gesteek op die verhoog by die Groot Orkes van Kersfees-liefdadigheids gebeurtenis in [[Gdańsk]] en is in 'n kritieke toestand hospitaal toe geneem, waar hy vir vyf uur chirurgie ondergaan vir wonde aan sy hart en interne organe.<ref name="wyborcza_1" /> Hy het die volgende dag gesterf.<ref name="uk.reuters" /><ref name="theguardian" /> Die moordenaar is op die toneel in hegtenis geneem. 'n Gdańsk-polisiewoordvoerder het gesê die aangehoudende man was 'n 27-jarige wat in die stad gewoon het, naamlik Stefan Wilmont volgens die aanklaer se kantoor van Gdańsk.<ref name="wiadomosci" /> 'n Polisiewoordvoerder verklaar dat die man 'n "lang kriminele geskiedenis het.", insluitend bankroof en 'n aanval op 'n polisiebeampte.<ref name="bbc_46867286" /> Nadat hy die burgemeester gesteek het, het hy die mikrofoon aangegryp en beweer hy is verkeerdelik gevange geneem deur die vorige regering van die Burgersentrum (PO) en gemartel.<ref name="rte.ie" /><ref name="theguardian" /> Die aanranding is op video vasgelê.<ref name="yt_xu8wwpZGX0" />
=== Reaksies ===
Op Maandag 14 Januarie het duisende nagwake in Pole bygewoon om hul respek aan Adamowicz te betaal. President [[Andrzej Duda]] beskryf die aanval as "kwaad, moeilik om te verbeel", en verklaar dat die dag van Adamowicz se begrafnis as 'n dag van nasionale rou waargeneem sal word. Die minister van binnelandse sake, Joachim Brudziński, het die aanval as " 'n daad van onverklaarbare barbaarsheid" beskryf. Op [[Twitter]] het die EU-raadslid, [[Donald Tusk]], gesê: "Paweł Adamowicz, burgemeester van Gdańsk, 'n man van Solidariteit en vryheid, 'n Europese, my goeie vriend, is vermoor. Mag hy in vrede rus. " <ref name="bbc_46867286" />
== Geselekteerde toekennings ==
* Pro Ecclesia et Pontifice Goue Kruis (Vatikaan, 2001) <ref name="gdansk.pl" />
* Kruis van verdienste (Pole) (2003) <ref name="gdansk.pl" />
* Knight's Cross of the Order of Polonia Restituta (Pole, 2010)<ref name="prawo.sejm.gov.pl" />
* Ridder van die [[Erelegioen]] (Frankryk, 2012) <ref name="gdansk.naszemiasto.pl" />
* Orde van die Kruis van Terra Mariana (Estland, 2014)<ref name="president.ee" />
* Kruis van Vryheid en Solidariteit (Pole, 2014) <ref name="legacy" />
== Verwysings ==
{{Verwysings|verwysings=
<ref name="rp.pl_190119663">{{cite news |title=Prezydent Gdańska Paweł Adamowicz nie żyje |url=https://www.rp.pl/Polityka/190119663-Prezydent-Gdanska-Pawel-Adamowicz-nie-zyje.html |work=[[Rzeczpospolita (newspaper)]]|author=Wiktor Ferfecki |date=14 Januarie 2019 |access-date=14 Januarie 2019 |language=pl |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226043559/https://www.rp.pl/Polityka/190119663-Prezydent-Gdanska-Pawel-Adamowicz-nie-zyje.html |archive-date=26 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="isbn_978-83-88490-45-3">{{cite book |title=Solidarność podziemna 1981-1989 |last=Friszke |first=Andrzej |authorlink = Andrzej Friszke |year=2006 |publisher=Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk |isbn=978-83-88490-45-3 |page=261 }}</ref>
<ref name="adamowicz">{{Webaanhaling|url=http://adamowicz.pl/o-mnie/|title=Paweł Adamowicz życiorys dzieci rodzina - prezydent kadencja}}</ref>
<ref name="wyborcza_1899607">{{cite news |title=Padły bastiony Sojuszu |url=http://szukaj.wyborcza.pl/archiwum/1,0,1899607.html |work=[[Gazeta Wyborcza]] |date=12 November 2002 |access-date=5 November 2009 |format=fee required |language=pl |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229091831/http://szukaj.wyborcza.pl/Archiwum/1,0,1899607.html |archive-date=29 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="wyborcza_2">{{cite news |url=https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35612,23376498,26-maja-ulicami-gdanska-przejdzie-marsz-rownosci.html |title=26 maja ulicami Gdańska przejdzie Marsz Równości |access-date=17 November 2018 |language=pl |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803083039/https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35612,23376498,26-maja-ulicami-gdanska-przejdzie-marsz-rownosci.html |archive-date=3 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="bbc_46864280">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46864280 |title=Who was Pawel Adamowicz? |date=14 Januarie 2019 |access-date=14 Januarie 2019 |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725061322/https://www.bbc.com/news/world-europe-46864280 |archive-date=25 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="wyborcza_1">{{cite web |url=http://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35612,24359848,atak-na-prezydenta-adamowicza-zostal-zraniony-nozem.html?disableRedirects=true |title=Wyborcza.pl |access-date=13 Januarie 2019 |language=pl |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326182014/https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35612,24359848,atak-na-prezydenta-adamowicza-zostal-zraniony-nozem.html?disableRedirects=true |archive-date=26 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="uk.reuters">{{cite news |last=Plucinska |first=Joanna |url=https://uk.reuters.com/article/uk-poland-stabbing/mayor-of-gdansk-dies-after-stabbing-doctors-statement-idUKKCN1P81HF |title=Mayor of Gdansk dies after stabbing - doctor's statement |date=14 Januarie 2019 |agency=Reuters |access-date=14 Januarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915204504/https://uk.reuters.com/article/uk-poland-stabbing/mayor-of-gdansk-dies-after-stabbing-doctors-statement-idUKKCN1P81HF |archive-date=15 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="wiadomosci">{{cite news |last=Pietrzak |first=Karolina |url=https://wiadomosci.wp.pl/stefan-w-uslyszal-zarzuty-nozownik-odpowie-za-zabojstwo-pawla-adamowicza-6338431012656769a |title=Stefan W. usłyszał zarzuty. Nożownik odpowie za zabójstwo Pawła Adamowicza |work=wiadomosci |access-date=14 Januarie 2019 |language=pl |archive-url=https://web.archive.org/web/20200109183759/https://wiadomosci.wp.pl/stefan-w-uslyszal-zarzuty-nozownik-odpowie-za-zabojstwo-pawla-adamowicza-6338431012656769a |archive-date=9 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="rte.ie">{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/world/2019/0114/1023138-pawel-adamowicz |title=Polish mayor dies after being stabbed at charity event |work=RTÉ |date=14 Januarie 2019 |access-date=14 Januarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110012116/https://www.rte.ie/news/world/2019/0114/1023138-pawel-adamowicz/ |archive-date=10 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="theguardian">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2019/jan/14/gdansk-residents-donate-blood-stabbed-mayor-pawel-adamowicz |title=Mayor of Polish city dies after stabbing at charity event |last=Davies |first=Christian |date=14 Januarie 2019 |work=The Guardian |access-date=14 Januarie 2019 |issn=0261-3077 |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309192833/https://www.theguardian.com/world/2019/jan/14/gdansk-residents-donate-blood-stabbed-mayor-pawel-adamowicz |archive-date=9 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="yt_xu8wwpZGX0">{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=_xu8wwpZGX0 |title=Atak nożownika w Gdańsku |access-date=14 Januarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190115094651/https://www.youtube.com/watch?v=_xu8wwpZGX0 |archive-date=15 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="president.ee">{{cite news |url=https://www.president.ee/et/vabariik/teenetemargid/kavaler/19066/pawel-bogdan-adamowicz |title=Teenetemärkide kavalerid |access-date=2 November 2018 |language=et |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326182027/https://www.president.ee/et/vabariik/teenetemargid/kavaler/19066/pawel-bogdan-adamowicz |archive-date=26 Maart 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="gdansk.naszemiasto.pl">{{cite news |url=https://gdansk.naszemiasto.pl/artykul/pawel-adamowicz-kawalerem-orderu-legii-honorowej-zdjecia,1555083,artgal,t,id,tm.html |title=Paweł Adamowicz Kawalerem Orderu Legii Honorowej |access-date=2 November 2018 |language=pl |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401192128/http://gdansk.naszemiasto.pl/artykul/pawel-adamowicz-kawalerem-orderu-legii-honorowej-zdjecia,1555083,artgal,t,id,tm.html |archive-date=1 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="prawo.sejm.gov.pl">{{cite news |url=https://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP20100981144 |title=M.P. 2010 nr 98 poz. 1144 |access-date=2 November 2018 |language=pl |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326182025/http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP20100981144 |archive-date=26 Maart 2020 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref>
<ref name="europe.uli">{{Webaanhaling|url=https://europe.uli.org/wp-content/uploads/sites/127/ULI-Documents/Belg-2017-programme-final.pdf|title=ULI Belgium Annual Conference|last=|first=|date=16 May 2017}}</ref>
<ref name="bbc_46867286">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46867286 |title=Stabbed Polish mayor dies in hospital |date=14 Januarie 2019 |access-date=14 Januarie 2019 |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304065222/https://www.bbc.com/news/world-europe-46867286 |archive-date=4 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="gdansk.pl">{{cite web |url=https://www.gdansk.pl/en/authorities |title=Gdańsk - the official site of the city |date=5 Desember 2018 |language=pl |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528055706/https://www.gdansk.pl/en/authorities |archive-date=28 Mei 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="legacy">{{cite web |url=http://www.legacy.com/news/celebrity-deaths/notable-deaths/article/pawel-adamowicz-1965-2019 |title=Notable Deaths - The mayor of Gdansk, Poland, has been assassinated at a charity event |date=14 Januarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031182444/http://www.legacy.com/news/celebrity-deaths/notable-deaths/article/pawel-adamowicz-1965-2019 |archive-date=31 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=15 Januarie 2019 }}</ref>
}}
== Eksterne skakels ==
* [https://web.archive.org/web/20021011170019/http://www.adamowicz.gdansk.pl/ Geargiveerde amptelike webwerf] {{Pl}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Adamowicz, Pawel}}
[[Kategorie:Poolse burgemeesters]]
[[Kategorie:Gdansk]]
[[Kategorie:Sluipmoord]]
[[Kategorie:Geboortes in 1965]]
[[Kategorie:Sterftes in 2019]]
dxs1f552yew6x9235m2d8obdglpsn7v
Imaam
0
247200
3373422
3321936
2026-11-17T12:19:31Z
BurgertB
2401
BurgertB het bladsy [[Imam]] na [[Imaam]] oor 'n aanstuur geskuif: Beter titel
3321936
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Asif muharram 1795 1.jpg|duimnael|'n Imam lees [[Koran]]verse na die Isja' (naggebede) in die [[Mogolryk]], 1795]]
[[Lêer:Карло Боссоли. Татарская школа для детей.jpg|duimnael|''[[Krim-Tatare|Krim-Tataarse]] imams gee onderrig in die Koran'', litografie deur Carlo Bossoli, 1856]]
[[Lêer:Prayer in Cairo 1865.jpg|duimnael|''Biddende [[Moslem]]s in [[Kaïro]]'', skildery deur Jean-Léon Gérôme, 1865]]
'''Imam''' ([[Arabies]]: إمام, ''imām''; meervoud: أئمة, ''aʼimmah'') of '''imaam''' is 'n Arabiese term met verskeie betekenisse. In die [[Koran]] verwys dié term na 'n "model", "leiding" of "leier". In die tradisionele [[Islam]]itiese staatsteorie van die [[Sjia]] verwys die term na die [[godsdiens]]tig-politieke leier (as 'n geestelike hoof) van die Islamitiese gemeenskap en opvolger van die profeet [[Mohammed]] (''Ahl al-Bayt''). Daarbenewens word die gebedleier tydens die [[Vrydaggebed]] in die [[moskee]] (as 'n priester of hoof van die kultus) imam genoem, veral onder [[Soenni]]tiese [[Moslem]]s. Laastens word die term as 'n eretitel vir belangrike Islamitiese geleerdes en persone gebruik.
In die Soennitiese tradisie word elke dag se vyf [[Salat]]gebede, wat op elke plek verrig kan word, deur 'n imam gelei. Indien twee of meer mense 'n gebed verrig, word die teks en bewegings deur die imam voorgegee en die ander gelowiges volg sy voorbeeld. Vir die Vrydaggebed, wat net in 'n moskee kan plaasvind, word 'n imam benoem, wat dié gebed sal lei.
Volgens die Twaalfer-Sjiisme en die Ismailisme het [[Allah]] twaalf imams as perfekte voorbeelde vir die gelowiges gekies wat die hele mensdom in alle aspekte van die lewe sal lei. Die laaste en twaalfde imam is die verborge Mohammed al-Mahdi wat saam met [[Jesus in Islam|Isa]] ([[Jesus van Nasaret]]) sal terugkeer om die aarde van die [[Antichris]] (''al-Masih ad-Dadjdjal'') te bevry.<ref>{{en}} {{cite encyclopedia|title=Īsā|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|publisher=Brill Online|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/isa-COM_0378|accessdate=6 Junie 2016|last=Anawati|first=G.C.|date=6 Junie 2016|origyear=2012|editor=P. Bearman |editor2=Th. Bianquis |editor3=C.E. Bosworth |editor4=E. van Donzel |editor5=W.P. Heinrichs|edition=2de|isbn=9789004161214}}</ref>
== Sien ook ==
* [[Pastoor]], Christelike eweknie
* [[Priester]], eweknie van verskeie godsdienste
* [[Rabbyn]], Joodse eweknie
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Verdere leesstof ==
* {{de}} Bert Fragner: Artikel "Imam" in: Klaus Kreiser, Rotraud Wielandt: ''Lexikon der Islamischen Welt.'' Heeltemal hersiene nuwe uitgawe. Stuttgart 1992.
* {{en}} Imtiyaz Yusuf: Artikel "Imam" in John L. Esposito (ed.): ''The Oxford Encyclopedia of the Islamic World.'' 6 Boekdele. Oxford 2009. Band II, bl. 531–535.
* {{en}} W. Madelung: Artikel "Imāma" in: The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Band III, bl. 1163–1169.
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn|Imams}}
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/imam|title=Imam|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=15 Maart 2019}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Islamitiese begrippe]]
[[Kategorie:Islamitiese leiers| ]]
[[Kategorie:Koran]]
[[Kategorie:Titels]]
[[Kategorie:Arabiese woorde]]
kv3tsi8qei83timkl03ygdjg9rvk8dx
3373430
3373422
2026-11-17T12:33:57Z
BurgertB
2401
Paar goed
3373430
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Asif muharram 1795 1.jpg|duimnael|'n Imaam lees [[Koeraan]]verse ná die naggebedein die [[Mogolryk]], 1795]]
[[Lêer:Карло Боссоли. Татарская школа для детей.jpg|duimnael|''[[Krim-Tatare|Krim-Tataarse]] imaams gee onderrig in die Keoraan'', litografie deur Carlo Bossoli, 1856]]
[[Lêer:Prayer in Cairo 1865.jpg|duimnael|''Biddende [[Moesliem]]s in [[Kaïro]]'', skildery deur Jean-Léon Gérôme, 1865]]
'''Imaam''' ([[Arabies]]: إمام, ''imām''; meervoud: أئمة, ''aʼimmah'') of '''imam''' is 'n Arabiese term met verskeie betekenisse. In die [[Koeraan]] verwys dié term na 'n "model", "leiding" of "leier". In die tradisionele [[Islam]]itiese staatsteorie van die [[Sjia]] verwys die term na die [[godsdiens]]tig-politieke leier (as 'n geestelike hoof) van die Islamitiese gemeenskap en opvolger van die profeet [[Mohammed]]. Daarbenewens word die gebedsleier tydens die [[Vrydaggebed]] in die [[moskee]] (as 'n priester of hoof van die kultus) imaam genoem, veral onder [[Soenni]]tiese [[Moslem]]s. Laastens word die term as 'n eretitel vir belangrike Islamitiese geleerdes en ander persone gebruik.
In die Soennitiese tradisie word elke dag se vyf [[Salaah]]gebede, wat op enige plek gedoen mag word, deur 'n imaam gelei. Indien twee of meer mense 'n gebed doen, word die teks en bewegings deur die imaam voorgegee en die ander gelowiges volg sy voorbeeld. Vir die Vrydaggebed, wat net in 'n moskee mag plaasvind, word 'n imaam benoem wat dié gebed sal lei.
Volgens die Twaalfer-Sjiisme en die Ismailisme het [[Allah]] twaalf imaams as perfekte voorbeelde vir die gelowiges gekies wat die hele mensdom in alle aspekte van die lewe sal lei. Die laaste en twaalfde imaam is die verborge Mohammed al-Mahdi wat saam met [[Jesus in Islam|Isa]] ([[Jesus van Nasaret]]) sal terugkeer om die aarde van die [[Antichris]] (''al-Masih ad-Dadjdjal'') te bevry.<ref>{{en}} {{cite encyclopedia|title=Īsā|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|publisher=Brill Online|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/isa-COM_0378|accessdate=6 Junie 2016|last=Anawati|first=G.C.|date=6 Junie 2016|origyear=2012|editor=P. Bearman |editor2=Th. Bianquis |editor3=C.E. Bosworth |editor4=E. van Donzel |editor5=W.P. Heinrichs|edition=2de|isbn=9789004161214}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Verdere leesstof ==
* {{de}} Bert Fragner: Artikel "Imam" in: Klaus Kreiser, Rotraud Wielandt: ''Lexikon der Islamischen Welt.'' Heeltemal hersiene nuwe uitgawe. Stuttgart 1992.
* {{en}} Imtiyaz Yusuf: Artikel "Imam" in John L. Esposito (ed.): ''The Oxford Encyclopedia of the Islamic World.'' 6 Boekdele. Oxford 2009. Band II, bl. 531–535.
* {{en}} W. Madelung: Artikel "Imāma" in: The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Band III, bl. 1163–1169.
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn|Imams}}
* {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/imam|title=Imam|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=15 Maart 2019}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Islamitiese begrippe]]
[[Kategorie:Islamitiese leiers| ]]
[[Kategorie:Koran]]
[[Kategorie:Titels]]
[[Kategorie:Arabiese woorde]]
a0cr0fe3bfr4sv9a5y7k6uz5nm95apf
Bespreking:Imaam
1
247814
3373424
1959181
2026-11-17T12:19:31Z
BurgertB
2401
BurgertB het bladsy [[Bespreking:Imam]] na [[Bespreking:Imaam]] geskuif: Beter titel
1959181
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Patricia Vinnicombe
0
250227
3373582
3361048
2026-11-18T05:02:15Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373582
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Wetenskaplike
| naam = Patricia Joan "Pat" Vinnicombe
| beeld =
| breedte = <!-- Vul net 220 in, nie 220px -->
| beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks -->
| beeldonderskrif =
| geboortenaam =
| geboortedatum = {{Geboortedatum|1932|03|17}}
| geboorteplek = Kaapse Provinsie
| sterftedatum = {{SDEO|1932|03|17|2003|03|30}}
| sterfteplek = Karratha, Wes-Australië
| plek van graf =
| blyplek =
| burgerskap =
| nasionaliteit =
| vakgebied = [[Argeoloog]]<br/>arbeidsterapeut
| werkplek = Wes-Australiese Museum
| alma mater = [[Universiteit van die Witwatersrand]]<ref name="WITS"/><br/>Clare Hall, Cambridge
| doktorale promotor =
| akademiese adviseurs =
| doktorale studente =
| ander studente =
| bekend vir = Identifisering van rotskuns
| beïnvloed deur =
| invloed op = David Lewis-Williams
| toekennings =
| handtekening =
| webblad =
| voetnotas =
}}
'''Patricia Joan Vinnicombe''' (1932 - 2003) was 'n Suid-Afrikaanse [[argeoloog]] en kunstenaar, bekend vir die identifisering en kopiëring van [[Boesman]] [[rotskuns]] in die valleie en voetheuwels van die [[Drakensberge]].<ref name="trowelblaze"/> Haar werk het die studie van rotskuns omskep in 'n wetenskap. Sy was ook aktief in die behoud van die [[Australië|Australie]]se inboorlinge se rotskuns in Wes-Australië.<ref name="Natal"/>
== Vroeë lewe en loopbaan ==
Vinnicombe is in die Mount Currie-distrik, [[Griekwaland-Oos]] gebore en het op die plaas West Ilsey in die [[Underberg]]-distrik groot geword, omring deur die rotskuns van die [[Drakensberge]].<ref name="ARDA"/> Sy het haar eerste afskrifte van hierdie skilderye gemaak teen die ouderdom van 13. Sy het skoolgegaan in Underberg en [[Pietermaritzburg]].<ref name="Natal"/>
[[Lêer:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG | duimnael|links | Rotskuns van 'n eland]]
Sy het aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] (Wits) studeer en gekwalifiseer as 'n arbeidsterapeut in 1954 en later in [[Londen]] as 'n arbeidsterapeut gewerk.<ref name="ARDA"/> Maar kontak met die [[Anatomie|paleoanatomiste]] [[Raymond Dart]] en [[Phillip Tobias]] by WITS het haar gelei om te konsentreer op die studie van rotskuns in die Drakensbergstreek.<ref name="Natal"/> Sy het basiese rotskunsnatrekings-tegnieke by WITS geleer en het haar eie tegniek ontwikkel deur gebruik te maak van [[poliëtileen]] en [[Waterverfskilderkuns|waterverf]] [[tempera]] wat met 'n skoonmaakmiddel as fikseermiddel gemeng is.<ref name="ARDA"/><ref name="Deacon"/>
Gedurende die tyd toe sy in Londen as terapeut was, het sy ook haar natrekwerk by die Imperial Instituut uitgestal. Die positiewe reaksie op die uitstalling het haar gelei om 'n meer noukeurige metode te skep om die skilderye te kopieer wat op 23 eienskappe gebaseer was. Die geloofwaardigheid van Vinnicombe se metode het haar die geleentheid gebied om terug te keer na Suid-Afrika en rotskuns in die Drakensberge op te spoor.<ref name="ARDA"/><ref name="Deacon"/>
[[Lêer:South Africa-Mpumalanga-Pinnacle001.jpg| duimnael|Die Drakensberge naby Graskop in Mpumalanga]]
== Die Drakensberge ==
Vinnicombe het in 1958 'n noukeurige opname in die Drakensberge onderneem om al die rotskuns daarin aan te teken. Hierdie navorsing is geborg deur die [[Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing]] en is onder toesig van B.D. Malan, sekretaris van die [[Suid-Afrikaanse Erfenishulpbronagentskap|Historiese Monumentekommissie]], onderneem. Hulle het 'n program van numeriese analise ontwerp wat met [[ponskaart]]e uitgevoer kon word.<ref name="Deacon"/><ref name="HSRC"/>
[[Lêer:Blue-punch-card-front-horiz.png|duimnael|links|Ponskaart]]
Sy het haar man, Patrick Carter, tydens haar werk in die Drakensberge ontmoet. Hy was 'n [[argeoloog]] wat in Lesotho en KwaZulu-Natal uitgrawenswerk gedoen het. Hulle het in 1961 getrou en daarna teruggekeer na [[Cambridge]], Engeland. Hier is Vinnicombe 'n navorsingsgenootskap toegeken aan Clare Hall. Dit het haar toegelaat om die data wat sy in die Drakensberg versamel het, te analiseer.<ref name="ARDA"/><ref name="Deacon"/>
Sy was diep beïnvloed deur antropologiese teorie en aangemoedig deur die [[Antropologie|antropoloë]] Edmund Leach en [[Isaac Schapera]], sowel as die argeoloog Peter Ucko. Dit het haar gelei om rekords van die Boesman se geskiedenis, lewe en geloof te ondersoek. Gedurende hierdie tyd het sy nou saamgewerk met John Wright en in kontak gebly het met David Lewis-Williams. Sy het ook die Natalse Argief in Pietermaritzburg, die Natalse Samelewingsbiblioteek, die [[Killie Campbell-Africana-biblioteek]] en die Natalse Museum geraadpleeg om meer inligting oor die geskiedenis en agtergrond van die Boesmans te verkry.<ref name="Natal"/>
[[Lêer:Bushman-family.jpg| duimnael|regs | Boesman-familie]]
In 1967 het die Suid-Afrikaanse Argeologiese Bulletin haar metodologie gepubliseer en die Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Wetenskap het 'n paar voorlopige resultate uit die 8,478 beelde wat sy aangeteken het gepubliseer. Die studie het aangedui dat kuns uit verskillende streke met numeriese tegnieke vergelyk kon word. Hierdie idee sou uiteindelik die studie van Suid-Afrikaanse rotskuns omskep in 'n wetenskaplike veld.<ref name="ARDA"/><ref name="Deacon"/>
In 1972 het sy haar artikel ''Myth, motive and selection in Southern African Rock Art'' (Mite, motief en seleksie in Suider-Afrikaanse rotskuns) gepubliseer waarin sy Boesman-etnografie en rotskuns gekombineer het met besondere klem op beelde van die eland, die mees algemene beeld in Boesman-rotskuns.<ref name="ARDA"/>
In 1976 het sy die boek ''People of the Eland: rock paintings of the Drakensburg Bushmen as a reflection of their life and thought'' (Mense van die Eland ': rotskuns van die Drakensburgse Boesmans as 'n weerspieëling van hul lewe en gedagtes) gepubliseer. Die Universiteit van Natal het die boek uitgegee en die Universiteit van Cambridge het haar in die selfde jaar 'n PhD toegeken.<ref name="ARDA"/> Ten tye van Vinnicombe se dood was die boek nog steeds 'n veelgebruikte verwysingsboek.<ref name="Natal"/>
Vinnicombe en Carter het met tye in [[Ghana]], [[Tanzanië]], [[Ethiopië]] en [[Egipte]] gewerk. Vinnicombe het gehelp met die dokumentering van plekke aangedui deur [[Unesco|UNESCO]] wat later deur die vulling van die [[Aswandam]] in Egipte oorstroom is. In 1974 het Carter en Vinnicombe na rotskuns terreine in die Hadar en Dire Dawa provinsies van Ethiopië gesoek.<ref name="ARDA"/>
[[Lêer : Burrup rock art.JPG | duimnael|links | Australiese inboorlinge se rotssnywerk in Burrup Penninsula, Australië]]
== Regte, grondeise en welstand ==
In 1978 het Vinnicombe met haar seun na [[Australië]] geëmigreer waar sy in diens gestel was aan die "Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies" (AIA) in [[Canberra]] en die "National Parks and Wildlife Service (New South Wales)". Sy het ook tyd in [[Sydney]] deurgebring waar sy inheemse plekke in die "North Hawkesbury Archaeological Project" ondersoek het, voor die bou van 'n dam in die omgewing. Die projek het geëindig in 1980 maar Vinnicombe se verslag oor hierdie werk, getiteld ''Predeliction and Prediction: a study of Aboriginal sites in the Gosford-Wyong region'', was nooit gepubliseer nie.<ref name="Natal"/>
Vinnicombe het die data van die Noord Hawkesbury-projek gebruik om verskeie eienskappe van inheemse rotsskuilings te bepaal. Hierdie inligting is dan toegepas op rotsskuilings in die "Mangrove Creek Dam" gebied voor die dam se voltooiing om te bepaal of hulle ooit bewoon was. Die navorsing was dan uitgebrei buite rotsskuilings en het gelei tot 'n konsep genaamd ''Potential Archaeological Deposits'' (potensiële argeologieseplekke). Die plekke het die eienskappe van plekke wat voorheen bewoon was en kon argeologiese artefakte bevat. In gebiede waar hierdie plekke bedreig is, kon hulle geïdentifiseer word en toets uitgrawings gemaak word. Dit het die opsporing van argeologiese terreine gefasiliteer, voordat hulle deur konstruksiewerk ontdek was en moontlik beskadig was.<ref name="Academ"/>
Vanaf 1980 het sy as navorsingsbeampte in die departement van aboriginale plekke by die Wes-Australiese Museum in [[Perth]] gewerk en was hoofsaaklik besig met Australiese-inheemse regte, grondeise en welvaart. Sy het beweer dat dit makliker was om inheemsekuns te interpreteer, aangesien sy die inheemse mense kon vra wat die bedoeling van die skilders was.<ref name="Natal"/><ref name="ARDA"/>
In die 1990's het Vinnicombe betrokke geraak by 'n omgewingsbewaaringsveldtog in die Murujuga, Burrup-skiereiland van Wes-Australië, waar inheemse rotssnywerk bedreig was deur chemiese vrystellings uit die gasindustrie wat daar geleë was.<ref name="Natal"/> In 1997 het sy afgetree, maar het haar werk voortgesit met 'n toekenning van die AIA as 'n erelid van die Wes-Australiese Museum. Een van haar navorsingsvelde was Wes-Australiese Bardi-Jawi-dansborde.<ref name="ARDA"/><ref name="Academ"/>
Vinnicombe het in 2001 en 2002 vir 3-maandlange tydperke na Suid-Afrika teruggekeer om by die Rotskunsnavorsingsinstituut van die Universiteit van die Witwatersrand te werk. Sy het in hierdie tydperk die rotskunsnatrekings wat sy in die 1950's en 1960's gemaak het, gekatalogiseer met behulp van haar assistent, J. Olofsson.<ref name="Olof"/> Hierdie werk is befonds deur die "Swan fund" (swanfonds) van die [[Universiteit van Oxford]].<ref name="Natal"/> Dit was verwag dat sy weer in Mei 2003 terug na Suid-Afrika sou reis, maar sy het op 30 Maart 2003 skielik gesterf in Karratha, Wes-Australië.<ref name="Natal"/><ref name="ARDA"/><ref name="Deacon"/> Sy was op 'n veldrit saam met 'n kollega uit Suid-Afrika, Warren Fish. Hulle het ondersoek ingestel na moontlike skade aan inheemse kuns veroorsaak deur nywerheidsemissies, soos wat hulle in die 1990's gedoen het.<ref name="Natal"/>
== Verwysings ==
{{Verwysings|verwysings=
<ref name="WITS">{{cite web |title=Patricia Joan Vinnicombe : Biography |url=https://www.wits.ac.za/rockart/collections/patricia-joan-vinnicombe/ |website=WITS.ac.za |publisher=University of the Witwatersrand |access-date=4 Maart 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418152201/https://www.wits.ac.za/rockart/collections/patricia-joan-vinnicombe/ |archive-date=18 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="trowelblaze">{{cite web |last1=King |first1=Rachel |title=Patricia Vinnicombe: Trowelblazer of the Drakensberg Mountains |url=http://trowelblazers.com/patricia-vinnicombe-trowelblazer-of-the-drakensberg-mountains/ |website=TrowelBlazer |access-date=4 Maart 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514123526/https://trowelblazers.com/patricia-vinnicombe-trowelblazer-of-the-drakensberg-mountains/ |archive-date=14 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
<ref name="Natal">{{en}}{{cite journal |last=Ward |first=Val |title=Obituaries: Patricia Vinnicombe (1932–2003) |journal=The Natal Society Foundation |date=2003 |volume=20 |issue=33 |url=http://natalia.org.za/Files/33/Natalia%20v33%20ObitsVinnicombe.pdf |accessdate=4 Maart 2019 |archive-date=15 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715050806/http://natalia.org.za/Files/33/Natalia%20v33%20ObitsVinnicombe.pdf |url-status=dead }}</ref>
<ref name="ARDA">{{cite web |title=Vinnicombe, Patricia |url=http://www.sarada.co.za/#/library/Vinnicombe/collections/PJV |website=The African Rock Art Digital Archive |access-date=4 Maart 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121211042/http://sarada.co.za/#/library/Vinnicombe/collections/PJV |archive-date=21 November 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
<ref name="Deacon">{{en}}{{cite journal |last1=Deacon |first1=Janette |title=Dr Patricia Joan Vinnicombe, 1932-2003 |journal=The African Archaeological Review |date=2003 |volume=20 |issue=4 |pages=223-229 |url=https://www.jstor.org/stable/25130782 |accessdate=4 Maart 2019 |publisher=Springer |location=Retrieved from http://www.jstor.org/stable/25130782}}</ref>
<ref name="HSRC">{{cite web |title=Patricia Joan Vinnicombe |url=http://www.hsrc.ac.za/en/hsrc-in-the-news/general/patricia-vinnicombe |website=Human Sciences Research Council |publisher=wits.ac.za |access-date=4 Maart 2019 |date=4 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910092740/http://www.hsrc.ac.za/en/hsrc-in-the-news/general/patricia-vinnicombe |archive-date=10 September 2017 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
<ref name="Academ">{{cite web |last1=Veth |first1=Peter |title=Patricia Vinnecombe {{!}} Peter Veth - Academia.edu |url=https://www.academia.edu/2695212/Patricia_Vinnicombe |website=Academia.edu |accessdate=5 Maart 2019 |date=2003 |format=PDF |archive-date=18 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418152143/https://www.academia.edu/2695212/Patricia_Vinnicombe |url-status=dead }}</ref>
<ref name="Olof">{{Cite journal |last=Olofsson|first=J.|title=The Vinnicombe Project: A Bird's Eye View |journal=The Digging Stick |date=2003 |volume=20 |issue=1}}</ref>
}}
{{DEFAULTSORT:Vinnicombe, Patrivcia}}
[[Kategorie:Geboortes in 1932]]
[[Kategorie:Sterftes in 2003]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse wetenskaplikes]]
l18iizehwyyy6xs514icryfanavubzv
Lucinda Backwell
0
250710
3373435
3322893
2026-11-17T13:03:34Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373435
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Wetenskaplike
| naam = Lucinda Backwell
| beeld = Lucinda Backwell (cropped).jpg
| breedte = <!-- Vul net 220 in, nie 220px -->
| beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks -->
| beeldonderskrif =
| geboortenaam =
| geboortedatum = 1966
| geboorteplek =
| sterftedatum =
| sterfteplek =
| plek van graf =
| blyplek =
| burgerskap =
| nasionaliteit =
| vakgebied = [[Argeologie]]<br/>[[Paleo-antropologie]]<br/>etno-argeologie
| werkplek = [[Universiteit van die Witwatersrand]]
| alma mater = PhD, Msc [[Universiteit van die Witwatersrand]]<br/>Universiteit van Bordeaux
| doktorale promotor = Lee Berger<br/>Francesco d'Errico
| akademiese adviseurs =
| doktorale studente =
| ander studente =
| bekend vir =
| beïnvloed deur =
| invloed op =
| toekennings =
| handtekening =
| webblad = [http://www.lucindabackwell.com www.lucindabackwell.com]
| voetnotas =
}}
'''Lucinda Backwell''' (1966-) is 'n argeoloog en lid van die Akademie vir Wetenskap van Suid-Afrika.<ref name="Akademie"/> In 2000 het sy haar MSc in [[Paleo-antropologie]] (''cum laude'') aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] se Mediese Skool behaal. Haar PhD in Paleo-antropologie is in 2004 toegeken, en sy was die eerste Suid-Afrikaanse vrou wat 'n PhD in Paleo-antropologie aan 'n plaaslike instelling behaal het.<ref name="WitsBio"/>
[[Lêer:Tsumkwe.jpg | duimnael|Lucinda Backwell (links agter) en Francesco d'Errico (Universiteit van Bordeaux) (tweede regs) met vriende Mansweta Heinrich (forefront) en Xoa//’an /ai!ae van Tsumkwe, Namibië]]
In 2011 is sy bevorder tot Senior Navorser aan die Universiteit van die Witwatersrand se [[Bernard Price]] Instituut for Paleontologiese Navorsing,<ref name="Wits"/> waar sy inleidende kursusse oor [[menslike evolusie]] en tafonomie gelewer het. Sy het ook nagraadse studente geleer oor verskeie onderwerpe, insluitend fossiel versamlings in die [[Wieg van die Mensdom]].<ref name="SAHRA"/> In 2017 het sy geëmigreer na Argentinië en begin werk met die ''Instituto Superior de Estudios Sociales'',<ref name="ISES"/> (CONICET)<ref name="CONICET"/> Argentinië. Sy is 40 keer gepubliseer en is betrokke by 11 dokumentêre programme. Haar navorsingsbelange sluit in tafonomie, argeologie, paleontologie en etno-argeologie.
== Navorsingsbelange ==
*[[Gewerweldes|Gewerwelde diere]] se tafonomie en die [[fossiel]]rekord
[[Lêer:Taphonomy of eland.jpg| duimnael|Tafonomiese studie van 'n elandkarkas, Vrystaat, Suid-Afrika.]]
* Vroeë [[Hominidae|Hominiede]] se kulturele- en gedragsevolusie
* Opsporing van die opkoms van moderne menslike gedrag
* Korrelerende [[argeologie]], [[paleontologie]] en [[klimaatsverandering]]
* Ethno-argeologie onder Kalahari [[Boesman|San-mense]]
* Oorsprong(e) van ritueel lykshuis- en begrafnispraktyke
[[Lêer:San butchering experiment.jpg |duimnael|Eksperimentele slagting van 'n groot soogdier met gebruik van klipgereedskap, Kacgae , Botswana.]]
== Belangrikste spesialiseringsrigtings ==
* Oorsprong en evolusie van beengereedskaptegnologie
[[Lêer:Bone points.jpg | duimnael|Boog- en beenpyleksperiment, Tsumkwe , Namibië.]]
* Mikroskopiese analise van beenoppervlakmodifikasies
* San-mense se materiële kultuur, verlede en hede
== Huidige navorsing ==
[[Lêer:Border cave excavations.jpg|duimnael|Opgrawings by "Border-grot" wat stratigrafie aan die noordekant toon]]
* "Border-grot", 'n midde-[[Steentydperk]] terrein opgrawing en analise in KwaZulu-Natal.
* Besig om 'n boek te skry met 'n digitale-argief van 'n eeue-oue versameling van tradisionele Boesmankultuur en 'n film van Kalahari Boesmanouderlinge wat in hul eie woorde items beskryf en die gebruik van dié items aantoon, wat nou in [[MuseuMAfricA]] vertoon word.
* Eksperimentele tafonomie: deurlopende verandering van been deur [[ongewerweldes]] in Suid-Afrika.
* Eksperimentele tafonomie: verfyning van die funksionele interpretasie van vroeë hominiede se beengereedskap: nuwe eksperimente en tekstuurontledings.
* Sydelings studies van moderne soogdierkarkas verandering, skeiding, verspreiding en begrawing in 'n dorre-grasland omgewing in Suid-Afrika.
* Beskrywing van die midde-Steentydperk beenartefakte van "Sibudu-grot", Suid-Afrika .<ref name="Haaretz"/>
[[Lêer:ELSA poster.jpg|duimnael|Vroeë Later-Steentydperk lae by "Border-grot"]]
* [[Holoseen]] lykshuispraktyk in Noordwes Argentinië.
[[Lêer:Museum Africa (4612452184).jpg| duimnael|MuseuMAfricA, Johannesburg]]
== Boeke ==
d’Errico, F. & Backwell, L.R. (Eds) 2005. ''"From Tools to Symbols. From Early Hominids to Modern Humans"''. Proceedings of a conference in honour of Professor [[Phillip Tobias]]. Wits University Press.<ref name="WitsPress"/>
== Navorsingsverslae ==
Backwell, L.R. 2008. Report on 2005 – 2007 excavations at Wonderkrater, a late Quaternary spring and peat mound site in Limpopo Province, South Africa. Submitted to South African Heritage Resources Agency (SAHRA).
Backwell, L.R. 2008. Report on 2005 – 2007 excavations at Heelbo I, a large mammal mass death assemblage in Free State Province, South Africa. Submitted to South African Heritage Resources Agency (SAHRA).
== Proefskrif en verhandeling ==
Backwell, L.R. 2004. '''Early Hominid Bone Tool Industries'''. PhD. submitted by publications. ''University of the Witwatersrand'' and ''University of Bordeaux I''.
Backwell, L.R. 2000. '''A Critical Assessment of Southern African “Early Hominid Bone Tools”'''. Unpublished MSc. ''University of the Witwatersrand''.
== Dokumentêre ==
* 2014 YouTube dokumentêre die [https://www.youtube.com/watch?v=Cc3VGa-FcFk Boesman se volstruislokval]
* 2013 '' 'n Sjaman se reis. Die laaste ouderlinge [Le voyage de Kgonta Bo, le chaman]''.<ref name="Shaman"/> Dokumentêre film vervaardig deur MC4, met die deelname van France Télévisions en Planète Thalassa vir Frankryk 5 Televisie.
* 2012 Boesmankultuur PNAS [http://www.youtube.com/watch?v=UIClywV2Brk podgooi op YouTube].
* 2008 Departement van Wetenskap en Tegnologie: Vordering van Wetenskap, Menslike Oorsprong Onderwys (SABC 1)
* 2003 Afrika-oplossings ([http://www.sabc3.co.za/sabc/home/sabc3 SABC 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331081345/http://www.sabc3.co.za/sabc/home/sabc3 |date=31 Maart 2019 }})
[[Lêer:Cradle of Humankind.jpg | duimnael|Wieg van die mensdom uitstalling]]
* 2001 Technologic ([http://guide.dstv.com/ Summit TV, DStv kl. 412])
* 2001 Odyssey van die mensdom op Zweites Deutsches Fernsehen.
== Toekennings / erkenning ==
* "Beste 1ste Lektor" deur Wits Universiteit Skool vir Geologiese Geologiese Studentevereniging. (2014)
* Tydskrif vir Argeologiese Wetenskap: Top aangehaalde artikel 2007-2011. (2012)
* NNS-gradering: C1 (geldig 2012 - 2017). (2011)
* Bevorder tot Senior Navorser. (2011)
* Gekies "Beste Lektor vir 1ste jaar", deur Wits Geologiese Studentevereniging. (2010)
* Gekies "Koelste Lesings vir 1ste jaar", deur Wits Geologiese Studentevereniging. (2010)
* Gekies "Beste 1ste-jaar Lektor", deur Wits Geologiese Studentevereniging. (2009)
* FEI-prys (Lewenswetenskappe) vir die beste referaat oor elektronmikroskopie wat in 'n internasionale tydskrif gepubliseer is.(2009)
* "Science Direct" 6de mees gedrukte papier in die eerste kwartaal vir "Journal of Archeological Science". (2009)
* Top 100 Wetenskapstories, Discover Magazine. (2008)
* Sertifikaat van Waardering, Lewenswetenskappe Opvoeders, Onderrig en Leer Dienste, Departement van Onderwys, KwaZulu-Natal (2008)
* Eerste Suid-Afrikaanse vrou om 'n PhD te behall in Paleoantropologie aan 'n plaaslike instelling. (2004)
* Universiteit Nagraadse Plaaslike Merietestudie. (2003)
* Universiteitsraad Nagraadse Beurse. (2002)
* Universiteit Nagraadse Merietetoekenning. (2002)
* S2A3-medalje.: Mees vooraanstaande Meestersgraad in die Fakulteit Natuurwetenskappe vir 2000. (2001)
* Top 100 Wetenskapstories "Discover Magazine": "Getuienis van termietvoeding deur Swartkrans vroeë hominiede". Verrigtinge van die Nasionale Akademie van Wetenskappe. (2001)
* Universiteitsraad Nagraadse Beurse. (2001)
* Nagraadse Merietetoekenning. (2001)
* MSc. in Paleoantropologie (''cum laude''), Universiteit van die Witwatersrand Mediese Skool. (2000)
* Nagraadse Plaaslike Merietestudie. (2000)
* Universiteit Nagraadse Merietetoekenning. (2000)
* Kategorie A-toekenning vir 2000. (200)
* "Lystrosaurus Shield": Beste studentepapier wat tydens die 11de Tweejaarlikse Konferensie van die Paleontologiese Vereniging van Suidelike Afrika aangebied word.
== Verwysings ==
{{verwysings| verwysings=
<ref name="Akademie">
{{en}}{{cite web|url=https://www.assaf.org.za/index.php/about-assaf/members|title=Members|website=www.assaf.org.za|publisher=Akademie vir Wetenskap van Suid-Afrika|accessdate=6 Februarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206172019/https://www.assaf.org.za/index.php/about-assaf/members|archive-date= 6 Desember 2021|url-status=dead}}</ref>
<ref name="WitsBio">{{en}}{{cite web |title=Staff Profile - Lucinda Backwell |url=https://www.wits.ac.za/staff/academic-a-z-listing/b/lucindabackwellwitsacza/ |publisher=Universiteit van die Witwatersrand |accessdate=6 Februarie 2019 |archive-date= 4 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404175254/https://www.wits.ac.za/staff/academic-a-z-listing/b/lucindabackwellwitsacza/ |url-status=dead }}</ref>
<ref name="Wits">
{{en}}{{cite web|url=https://www.wits.ac.za/esi/staff/|title=Staff - Wits University|website=www.wits.ac.za|publisher=Universiteit van die Witwatersrand|accessdate=6 Februarie 2019}}
</ref>
<ref name="SAHRA">{{en}}{{cite web |title=Lucinda Ruth Backwell |url=https://sahris.sahra.org.za/people/lucinda-ruth-backwell |publisher=Suid-Afrikaanse Erfenishulpbronne-agentskap |accessdate=6 Februarie 2019 |archive-date= 9 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124405/https://sahris.sahra.org.za/people/lucinda-ruth-backwell |url-status=dead }}</ref>
<ref name="ISES">{{en}}{{cite web |title=Final Permit Report on Archaeological excavations conducted at Border cave 2015-2018 |url=https://www.sahra.org.za/.../Cover%20letter%20Final%20Report%20Backwell.pdf |website=SAHRA.ORG |accessdate=8 Februarie 2019 |format=PDF |date=18 Augustus 2018 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
<ref name="CONICET">
{{cite web |title=CONICET {{!}} Buscador de Institutos y Recursos Humanos {{!}} datos académicos: Backwell Lucinda Ruth |url=https://www.conicet.gov.ar/new_scp/detalle.php?id=53914&datos_academicos=yes |website=conicet.gov.ar |publisher=Consejo Nacional de Investigaciones Científicas y Técnicas |accessdate=8 February 2019 |language=Argentinian}}
</ref>
<ref name="Haaretz">{{en}}{{cite web |author1=Ruth Schuster |title=Earliest Bone Arrowhead, 61,700 Years Old, Found in South Africa |url=https://www.haaretz.com/archaeology/MAGAZINE-earliest-bone-arrowhead-61-700-years-old-found-in-south-africa-1.6029711 |website=Haaretz.com |accessdate=6 Februarie 2019 |date=25 April 2018 |archive-date= 9 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209123943/https://www.haaretz.com/archaeology/MAGAZINE-earliest-bone-arrowhead-61-700-years-old-found-in-south-africa-1.6029711 |url-status=dead }}</ref>
<ref name="WitsPress">{{en}}{{cite web |title=From Tools to Symbols |url=http://witspress.co.za/catalogue/from-tools-to-symbols/ |publisher=Universiteit van die Witwatersrandpers |accessdate=6 Februarie 2019 |archive-date= 9 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209125350/http://witspress.co.za/catalogue/from-tools-to-symbols/ |url-status=dead }}</ref>
<ref name="Shaman">{{fr}}{{cite web |author1=Kate Thompson-Gorry |title=Le Voyage de Kgonta Bo, le chaman |url=http://www.film-documentaire.fr/4DACTION/w_fiche_film/42027_1 |website=Film documentaire |accessdate=6 Februarie 2019 |date=2013 |archive-date= 9 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209180104/http://www.film-documentaire.fr/4DACTION/w_fiche_film/42027_1 |url-status=dead }}</ref>
}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Backwell, Lucinda}}
[[Kategorie:Geboortes in 1966]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse wetenskaplikes]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Argeoloë]]
22ro2gaqu3h9h83gz6ec4aep8cadmq0
Salvatore Accardo
0
252216
3373641
3323778
2026-11-18T10:47:41Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373641
wikitext
text/x-wiki
[[File:Salvatore Accardo.jpg|thumb|300px|Salvatore Accardo speel gedurende sy prysgewing geleentheid van "Premio Leonardo" en "Qualità Italia", Palazzo del Quirinale, [[Rome]] (Italië), 21/9/2000]]
'''Salvatore Accardo''' ({{IPA-it|salvaˈtoːre akˈkardo}}; <small>[[OMRI|Ridder van die Groot Kruis]]<ref>{{Verwys web |url=http://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/14655 |titel=ACCARDO Maestro Salvatore |uitgewer=www.quirinale.it |datum=29 Oktober 1982 |besoekdatum=20 November 2018 |taal=it |argief-url=https://web.archive.org/web/20200526151924/https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/14655 |argiefdatum=26 Mei 2020 |url-status=lewendig |datumformaat=dmj-alles}}</ref></small> gebore op [[26 September]] [[1941]] in [[Turyn]], noord-[[Italië]]) is 'n [[Italiaans]]e [[violis]] en dirigent wat bekend is vir sy interpretasies van die werke van [[Niccolò Paganini]].
Accardo het in die 1950's viool gestudeer in die suid-Italiaanse stad [[Napels]]. Hy het op dertienjarige leeftyd sy eerste professionele opvoering gegee met die speel van Paganini se ''Capricci''. In 1958 het Accardo die eerste pryswenner van die Paganini Vioolkompetisie in [[Genua]] geword.
Hy het Paganini se ''24 Caprices'' (her-opgeneem in 1999) vir solo viool opgeneem en was die eerste violis om al ses van Paganini se vioolkonserte op te neem. Hy beskik oor 'n uitgebreide platelys van amper vyftig opnames op Philips, ''[[Deutsche Grammophon]]'', [[EMI]], Sony Klassiek, Foné, Dynamic, en Warner-Fonit. Van noemenswaardige belang is dat hy 'n plaat van klassieke en kontemporêre werke in 1995 opgeneem het op Paganini se [[Il Cannone Guarnerius|Guarneri del Gesù 1742]] viool, ''Il Cannone''. Accardo het in 1992 die ''Accardo Kwartet'' gestig en was een van die stigterslede van die ''Walter Stauffer Akademie'' in 1986. Hy het die ''Settimane Musicali Internazionali'' in Napels gestig sowel as die Cremona Strykinstrument-fees in 1971.
In 1996 was hy aan die hoof van die herstigting van die ''Orchestra da Camera Italiana'' (O.C.I.), wat sy lede verkry uit die beste leerlinge van die ''Walter Stauffer Akademie''. Die mees bekendste leerlinge is Alessio Bidoli en Anastasiya Petryshak. Hy het die musiek van [[Niccolò Paganini]] opgevoer vir die klankbaan van die 1989 rolprent ''Kinski Paganini''. In die 1970s was hy die leier van die gevierde Italiaanse Kamerorkes" I Musici" (1972-1977). Nadat hy afgestudeer het by die ''Accademia Musicale Chigiana'' in [[Sienna]], het hy vanaf 1973 tot 1980 daar onderrig gegee. In 2004 het hy teruggekeer na [[Sienna]], en gee hy nou weereens onderrig by die ''Accademia Musicale Chigiana''.
Accardo besit een [[Stradivarius]] viool, die "Hart ex Francescatti" (1727) en het die ''"Firebird ex [[Exuperius|Saint-Exupéry]]"'' (1718) gehad.
[[File:Salvatore_Accardo_1968_dedicated_photo_on_first_of_his_three_Southern_Africa_tours.jpeg|thumb|right|Salvatore Accardo 1968, foto gewy aan die eerste van drie bekroonde Suider-Afrikaanse toere wat deur Hans Adler georganiseer is. [http://classicalmusicianstoza.blogspot.ca/2014/06/salvatore-accardo-italian-violinist.html] ]]
== Eerbewyse ==
* {{ Flag |Italië}}: Grande Ufficiale dell'Ordine al merito della Repubblica italiana (June 1965)<ref>[http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=258335 Sito web del Quirinale: dettaglio decorato.]</ref>
* {{ Flag |Italië}}: Cavaliere di Gran Croce dell'Ordine al merito della Repubblica italiana (Oct 1982)<ref>[http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=14655 Sito web del Quirinale: dettaglio decorato.]</ref>
* {{Flag|Monaco}}: Kommandeur van die [[Orde van Kulturele Verdienstelikheid(Monaco)]] (November 1999)<ref>[http://www.legimonaco.mc/Dataweb/jourmon.nsf/966e69337756d51ac12568c40037f872/bc72c48b62b4b92fc125683900365472!OpenDocument Sovereign Ordonnance n° 14.274 of 18 Nov. 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729152555/https://www.legimonaco.mc/Dataweb/jourmon.nsf/966e69337756d51ac12568c40037f872/bc72c48b62b4b92fc125683900365472!OpenDocument |date=29 Julie 2020 }} : promotions or nominations</ref>
== Platelys==
* [[Diabolus in Musica, Accardo interpreta Paganini]] 1996
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20080415064626/http://www.festivalmozartrovereto.com/deu/artisti04/accardo.htm Bykomende biografiese inligting]
* [https://web.archive.org/web/20070319224334/http://www.sonybmgmasterworks.com/artists/salvatoreaccardo/ Diskografie by SonyBMG Masterworks]
* Salvatore Accardo - [http://eng.chigiana.it/salvatore-accardo/ Accademia Musicale Chigiana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420102936/http://eng.chigiana.it/salvatore-accardo/ |date=20 April 2019 }}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Accardo, Salvatore}}
[[Kategorie:Italiaanse dirigente]]
[[Kategorie:Italiaanse violiste]]
[[Kategorie:Geboortes in 1941]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
d9mfdz0wbh4cimc4dd33ff9ilf7fklz
Oneindigheid
0
258829
3373567
3373298
2026-11-18T03:11:52Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373567
wikitext
text/x-wiki
[[Beeld:Infinite.svg|thumb|200px|Die simbool vir oneindigheid.]]
'''Oneindigheid''' ([[simbool]]: {{math|∞|size=150%}}) is ’n begrip wat iets sonder grense of iets groters as enige [[natuurlike getal]] beskryf. Dit staan teenoor [[eindigheid]], iets wat wel 'n einde of grense het.
[[Filosoof|Filosowe]] spekuleer al sedert die [[Antieke Griekeland|antieke Grieke]] oor die aard van oneindigheid. Met die koms van die oneindigheidsimbool en die [[Calculus|infinitesimaalrekening]] in die 17de eeu het wiskundiges met oneindige reekse begin werk, maar dit het lank onduidelik gebly of oneindigheid as 'n getal of 'n grootheid beskou kan word.<ref name="Allen">{{Cite book |last=Allen |first=G Donald|date=2003|chapter=3 The Emergence of Calculus |title=The History of Infinity |url=https://www.math.tamu.edu/~dallen/masters/infinity/infinity.pdf |access-date=15 November 2019 |publisher=Texas A&M University Department of Mathematics|page=7 |archive-date=1 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801202539/https://www.math.tamu.edu/~dallen/masters/infinity/infinity.pdf |url-status=dead}}</ref> [[Georg Cantor]] het aan die einde van die 19de eeu [[oneindige versameling]]s en [[Transfiniete getal|oneindige getalle]] voorgestel en studeer, en getoon dat hulle verskillende groottes kan hê;<ref name="Allen" /><ref>{{cite book
|title=The Princeton Companion to Mathematics
|first1=Timothy
|last1=Gowers
|first2=June
|last2=Barrow-Green
|first3=Imre
|last3=Leader
|publisher=Princeton University Press
|year=2008
|isbn=978-0-691-11880-2
|page=616
|url=https://books.google.com/books?id=LmEZMyinoecC
|url-status=live
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603163923/https://books.google.com/books?id=LmEZMyinoecC
|archivedate=2016-06-03
|df=
}} [https://books.google.com/books?id=LmEZMyinoecC&pg=PA616 Extract of page 616] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160501221357/https://books.google.com/books?id=LmEZMyinoecC&pg=PA616 |date=2016-05-01 }}
</ref> so is die getal punte op 'n lyn groter as die getal [[heelgetal]]le.<ref>{{Harvnb|Maddox|2002|loc=pp. 113-117}}</ref> Oneindigheid is nou ’n noodsaaklike deel van die grondbeginsels van [[wiskunde]]: die oneindigheidsaksioma van die Zermelo-Fraenkel-versamelingsleer, waarop die meeste van die moderne wiskunde gebou kan word, waarborg dat oneindige versamelings bestaan.<ref name="Allen" /> Die begrip oneindigheid word ook in [[fisika]] en ander wetenskappe gebruik, en in die [[kosmologie]] is dit 'n oop vraag of die [[heelal]] ruimtelik oneindig is.
== Geskiedenis ==
Antieke kulture het verskillende opvattings oor die aard van oneindigheid gehad. Die antieke Indiërs en Grieke het oneindigheid nie soos die moderne wiskunde formeel gedefinieer nie, maar dit as 'n filosofiese begrip benader.
=== Antieke Griekeland ===
Die vroegste opgetekende idee van oneindigheid in Griekeland is moontlik dié van [[Anaximander]] (omstreeks 610 tot omstreeks 546 v.C.), 'n voorsokratiese filosoof. Hy het die woord ''apeiron'' gebruik, wat "onbegrens" of "onbepaald" beteken en moontlik met "oneindig" vertaal kan word.<ref name="Allen" /><ref>{{Harvnb|Wallace|2004|p=44}}</ref>
[[Aristoteles]] (350 v.C.) het ''potensiële oneindigheid'' van ''aktuele oneindigheid'' onderskei. Laasgenoemde het hy weens die paradokse wat dit skynbaar oplewer, vir onmoontlik gehou.<ref>{{cite book |author=Aristotle |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/physics.3.iii.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20261101004258/http://classics.mit.edu/Aristotle/physics.3.iii.html |archive-date=1 November 2026 |url-status=live |translator-last1=Hardie |translator-first1=R. P. |translator-last2=Gaye |translator-first2=R. K. |at=Book 3, Chapters 5-8 |title=Physics |publisher=The Internet Classics Archive}}</ref> Daar is aangevoer dat die [[Hellenistiese tydperk|Hellenistiese]] Grieke in ooreenstemming met dié siening 'n "afsku van die oneindige" gehad het.<ref>{{cite book |author=Goodman |first=Nicolas D. |title=Constructive Mathematics |chapter=Reflections on Bishop's philosophy of mathematics |year=1981 |editor1-last=Richman |editor1-first=F. |series=Lecture Notes in Mathematics |publisher=Springer |volume=873|pages=135-145 |doi=10.1007/BFb0090732 |isbn=978-3-540-10850-4}}</ref><ref>{{Harvnb|Maor|1991|p=3}}</ref> Dit sou byvoorbeeld verklaar waarom [[Euklides]] (omstreeks 300 v.C.) nie gesê het dat daar oneindig veel [[priemgetal]]le is nie, maar wel dat "priemgetalle meer is as enige gegewe menigte priemgetalle".<ref>{{Cite journal |last=Sarton |first=George |date=Maart 1928 |title=''The Thirteen Books of Euclid's Elements''. Thomas L. Heath, Heiberg |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/346308 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318113323/https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/346308 |archive-date=18 Maart 2025 |url-status=live |journal=Isis |volume=10 |issue=1 |pages=60-62 |doi=10.1086/346308 |issn=0021-1753 |via=The University of Chicago Press Journals |url-access=subscription}}</ref> Ander meen weer dat Euklides met sy bewys dat daar oneindig veel priemgetalle is, "die eerste was wat die afsku van die oneindige oorkom het".<ref>{{Cite book |last=Hutten |first=Ernest Hirschlaff |url=https://archive.org/details/originsofscience0000hutt_n9u7 |title=The origins of science; an inquiry into the foundations of Western thought |date=1962 |publisher=London, Allen and Unwin |others=Internet Archive |pages=1-241 |language=en |access-date=9 Januarie 2020}}</ref>
'n Soortgelyke meningsverskil bestaan oor Euklides se parallelpostulaat, wat soms so vertaal word:
{{Blockquote|As 'n reguit lyn wat oor twee [ander] reguit lyne val, aan dieselfde kant [van homself] binnehoeke maak [waarvan die som] kleiner as twee regte hoeke is, sal die twee [ander] reguit lyne, wanneer hulle tot in die oneindige verleng word, mekaar aan dié kant [van die oorspronklike reguit lyn] ontmoet waar [die som van die binnehoeke] kleiner as twee regte hoeke is.<ref>{{cite book |author=Euclid |orig-year=c. 300 BC |translator-last1=Fitzpatrick |translator-first1=Richard |title=Euclid's Elements of Geometry |url=http://farside.ph.utexas.edu/Books/Euclid/Elements.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20261019191416/http://farside.ph.utexas.edu/Books/Euclid/Elements.pdf |archive-date=19 Oktober 2026 |url-status=live |year=2008 |isbn=978-0-6151-7984-1 |page=6 (Book I, Postulate 5) |publisher=Lulu.com}}</ref>}}
Ander vertalers verkies "die twee reguit lyne, indien onbepaald verleng ...",<ref>{{cite book |last1=Heath |first1=Sir Thomas Little |last2=Heiberg |first2=Johan Ludvig |title=The Thirteen Books of Euclid's Elements |volume=v. 1 |publisher=The University Press |year=1908 |url=https://books.google.com/books?id=dkk6AQAAMAAJ&q=right+angles+infinite&pg=PR8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607111155/https://books.google.com/books?id=dkk6AQAAMAAJ&q=right+angles+infinite&pg=PR8 |archive-date=7 Junie 2023 |url-status=live |page=212}}</ref> en vermy so die implikasie dat Euklides met die begrip oneindigheid gemaklik was. Daar is ook aangevoer dat 'n besinning oor oneindigheid, eerder as 'n afsku daarvan, aan die hele vroeë Griekse filosofie ten grondslag gelê het, en dat Aristoteles se "potensiële oneindigheid" 'n afwyking van die algemene neiging van dié tyd was.<ref>{{cite book|last=Drozdek|first=Adam|title=''In the Beginning Was the'' Apeiron'': Infinity in Greek Philosophy''|year=2008|isbn=978-3-515-09258-6|publisher=Franz Steiner Verlag|location=Stuttgart, Germany}}</ref>
=== Zenon: Achilles en die skilpad ===
{{Hoofartikel|Zenon se paradokse}}
[[Zenon van Elea]] (omstreeks 490-430 v.C.) was ’n [[Grieke|Griekse]] filosoof van Suid-[[Italië]] wat baie [[Zenon se paradokse|paradokse]] voorgestel het wat op oneindigheid betrekking het. Self het hy geen standpunt oor die oneindige ingeneem nie, maar sy paradokse, veral dié van Achilles en die skilpad, was belangrike bydraes omdat hulle die tekortkominge van die gangbare opvattings blootgelê het.<ref>{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/paradox-zeno/ |title=Zeno's Paradoxes |date=15 Oktober 2010 |website=Stanford University |access-date=3 April 2017}}</ref> [[Bertrand Russell]] het hulle "onmeetlik subtiel en diepsinnig" genoem.<ref>{{Harvnb|Russell|1996|p=347}}</ref>
[[Achilles]] hardloop teen 'n skilpad en gee dit 'n voorsprong. Teen die tyd dat Achilles die skilpad se beginpunt bereik, het die skilpad al verder gekruip; teen die tyd dat hy dáár kom, is die skilpad weer 'n entjie verder, en dit herhaal hom eindeloos. Skynbaar haal Achilles die skilpad dus nooit in nie, want hoeveel stappe hy ook al voltooi, die skilpad is hom altyd 'n entjie voor.
Eers in 1821 het [[Augustin Louis Cauchy|Augustin-Louis Cauchy]] 'n bevredigende definisie van 'n [[limiet]] gegee, saam met 'n bewys dat vir {{math|0 < ''x'' < 1}}:<ref>{{cite book |last=Cauchy |first=Augustin-Louis |access-date=12 Oktober 2019 |title=Cours d'Analyse de l'École Royale Polytechnique |year=1821 |publisher=Libraires du Roi & de la Bibliothèque du Roi |url=https://books.google.com/books?id=UrT0KsbDmDwC&pg=PA1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006211558/https://books.google.com/books?id=UrT0KsbDmDwC&pg=PA1 |archive-date=6 Oktober 2021 |url-status=live |page=124}}</ref>
<math display="block">a+ax+ax^2+ax^3+ax^4+ax^5+\cdots=\frac{a}{1-x}.</math>
Gestel Achilles hardloop teen 10 m/s, die skilpad kruip teen 0,1 m/s en dit het 'n voorsprong van 100 m. Die duur van die jaagtog volg dan Cauchy se patroon met {{math|1=''a'' = 10 sekondes}} en {{math|1=''x'' = 0,01}}. Achilles haal die skilpad wel in, en dit neem hom
:<math>10+0{,}1+0{,}001+0{,}00001+\cdots=\frac{10}{1-0{,}01}=\frac{10}{0{,}99}=10{,}10101\ldots\text{ sekondes}.</math>
=== Antieke Indië ===
Die [[Jainisme|Jain]]-wiskundige teks ''Surya Prajnapti'' (4de of 3de eeu v.C.) deel alle getalle in drie versamelings in: telbaar, ontelbaar en oneindig. Elkeen hiervan word weer in drie ordes onderverdeel:<ref>{{cite book|author=Ian Stewart|title=Infinity: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=iewwDgAAQBAJ&pg=PA117|year=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-875523-4|page=117|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403200429/https://books.google.com/books?id=iewwDgAAQBAJ&pg=PA117|archive-date=3 April 2017}}</ref>
* telbaar: laagste, middelste en hoogste;
* ontelbaar: byna ontelbaar, waarlik ontelbaar en ontelbaar ontelbaar;
* oneindig: byna oneindig, waarlik oneindig en oneindig oneindig.
=== 17de eeu ===
In die 17de eeu het Europese wiskundiges stelselmatig met oneindige getalle en oneindige uitdrukkings begin werk. John Wallis het in 1655 in sy ''De sectionibus conicis'' die eerste keer die notasie <math>\infty</math> vir so 'n getal gebruik,<ref>{{citation
| last = Scott
| first = Joseph Frederick
| edition = 2
| isbn = 978-0-8284-0314-6
| page = 24
| publisher = American Mathematical Society
| title = The mathematical work of John Wallis, D.D., F.R.S., (1616-1703)
| url = https://books.google.com/books?id=XX9PKytw8g8C&pg=PA24
| year = 1981
| url-status=live
| archive-url = https://web.archive.org/web/20160509151853/https://books.google.com/books?id=XX9PKytw8g8C&pg=PA24
| archive-date = 2016-05-09
}}</ref><ref>{{citation
| last = Martin-Löf | first = Per
| contribution = Mathematics of infinity
| doi = 10.1007/3-540-52335-9_54
| location = Berlin
| pages = 146-197
| publisher = Springer
| series = Lecture Notes in Computer Science
| title = COLOG-88 (Tallinn, 1988)
| volume = 417
| year = 1990| isbn = 978-3-540-52335-2}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=OQZxHpG2y3UC&q=infinity |archive-url=https://web.archive.org/web/20251005014950/https://books.google.com/books?id=OQZxHpG2y3UC&q=infinity |archive-date=5 Oktober 2025 |url-status=live |title=A History of Mathematical Notations |last=Cajori |first=Florian |publisher=Cosimo, Inc. |year=2007 |isbn=9781602066854 |volume=1 |pages=214 |language=en}}</ref> en dit in oppervlakteberekenings benut deur die gebied in infinitesimale strokies met 'n breedte in die orde van <math>\tfrac{1}{\infty}</math> te verdeel.<ref>{{Harvnb|Cajori|1993|loc=Sec. 421, Vol. II, p. 44}}</ref> In ''Arithmetica infinitorum'' (1656)<ref>{{Cite web |title=Arithmetica Infinitorum |url=https://archive.org/details/ArithmeticaInfinitorum/page/n5/mode/2up}}</ref> dui hy oneindige reekse, oneindige produkte en oneindige kettingbreuke egter aan deur 'n paar terme of faktore neer te skryf en dan "&c." by te voeg, soos in "1, 6, 12, 18, 24, &c."<ref>{{Harvnb|Cajori|1993|loc=Sec. 435, Vol. II, p. 58}}</ref>
[[Isaac Newton]] het in 1699 in sy werk ''De analysi per aequationes numero terminorum infinitas'' oor vergelykings met 'n oneindige getal terme geskryf.<ref>{{cite book |title=Landmark Writings in Western Mathematics 1640-1940 |first1=Ivor |last1=Grattan-Guinness |publisher=Elsevier |year=2005 |isbn=978-0-08-045744-4 |page=62 |url=https://books.google.com/books?id=UdGBy8iLpocC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603085825/https://books.google.com/books?id=UdGBy8iLpocC |archive-date=2016-06-03}} [https://books.google.com/books?id=UdGBy8iLpocC&pg=PA62 Uittreksel van p. 62]</ref>
== Simbool ==
Die oneindigheidsimbool <math>\infty</math>, soms die [[lemniskaat]] genoem, is 'n wiskundige simbool wat die begrip oneindigheid voorstel. Dit is in [[Unicode]] as U+221E (&#8734;)<ref>{{Cite web |url=https://www.compart.com/en/unicode/U+221E |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115214058/https://www.compart.com/en/unicode/U+221E |archive-date=15 November 2019 |url-status=dead |title=Unicode Character "∞" (U+221E) |last=AG |first=Compart |website=Compart.com |language=en |access-date=15 November 2019}}</ref> en in LaTeX as <code>\infty</code> gekodeer.<ref>{{Cite web |url=https://oeis.org/wiki/List_of_LaTeX_mathematical_symbols |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115214100/https://oeis.org/wiki/List_of_LaTeX_mathematical_symbols |archive-date=15 November 2019 |url-status=live |title=List of LaTeX mathematical symbols - OeisWiki |website=oeis.org |access-date=15 November 2019}}</ref>
Sedert sy invoering word die simbool ook buite die wiskunde gebruik, in die moderne mistiek<ref>{{citation|title=Dreams, Illusion, and Other Realities|first=Wendy Doniger|last=O'Flaherty|publisher=University of Chicago Press|year=1986|isbn=978-0-226-61855-5|page=243|url=https://books.google.com/books?id=vhNNrX3bmo4C&pg=PA243|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629143323/https://books.google.com/books?id=vhNNrX3bmo4C&pg=PA243|archive-date=2016-06-29}}</ref> en as letterkundige simbool.<ref>{{citation|title=Nabokov: The Mystery of Literary Structures|first=Leona|last=Toker|publisher=Cornell University Press|year=1989|isbn=978-0-8014-2211-9|page=159|url=https://books.google.com/books?id=Jud1q_NrqpcC&pg=PA159|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509095701/https://books.google.com/books?id=Jud1q_NrqpcC&pg=PA159|archive-date=2016-05-09}}</ref>
== Calculus ==
[[Gottfried Wilhelm Leibniz]], een van die grondleggers van die infinitesimaalrekening, het breedvoerig oor oneindige getalle en hul gebruik in die wiskunde gespekuleer. Vir Leibniz was infinitesimale sowel as oneindige groothede ideale entiteite, nie van dieselfde aard as meetbare groothede nie, maar met dieselfde eienskappe volgens die wet van kontinuïteit.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/continuity/ |title=Continuity and Infinitesimals |last=Bell |first=John Lane |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref><ref name="Jesseph">{{cite journal |last=Jesseph |first=Douglas Michael |date=1 Mei 1998 |title=Leibniz on the Foundations of the Calculus: The Question of the Reality of Infinitesimal Magnitudes |url=http://muse.jhu.edu/journals/perspectives_on_science/v006/6.1jesseph.html |url-status=dead |journal=Perspectives on Science |volume=6 |issue=1&2 |pages=6-40 |doi=10.1162/posc_a_00543 |s2cid=118227996 |issn=1063-6145 |oclc=42413222 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411071216/http://muse.jhu.edu/journals/perspectives_on_science/v006/6.1jesseph.html |archive-date=11 April 2016 |access-date=1 November 2019 |via=Project MUSE}}</ref> Ook wiskundiges soos l'Hôpital en Johann Bernoulli het met oneindig klein groothede gewerk.<ref name="Jesseph" />
=== Reële analise ===
In die reële analise dui die simbool <math>\infty</math>, "oneindig" genoem, 'n onbegrensde limiet aan.<ref>{{Harvnb|Taylor|1955|loc=p. 63}}</ref> Dit is self nie 'n [[reële getal]] nie. Die notasie <math>x \rightarrow \infty</math> beteken dat ''<math>x</math>'' onbegrens toeneem, en <math>x \to -\infty</math> dat ''<math>x</math>'' onbegrens afneem. As <math>f(t)\ge 0</math> byvoorbeeld vir elke ''<math>t</math>'' geld, dan beteken<ref>Hierdie gebruike van oneindigheid vir integrale en reekse kom in enige standaardhandboek oor calculus voor, soos {{Harvnb|Swokowski|1983|pp=468-510}}.</ref>
* <math>\int_{a}^{b} f(t)\, dt = \infty</math> dat <math>f(t)</math> nie 'n eindige oppervlakte van <math>a</math> tot <math>b</math> begrens nie;
* <math>\int_{-\infty}^{\infty} f(t)\, dt = \infty</math> dat die oppervlakte onder <math>f(t)</math> oneindig is;
* <math>\int_{-\infty}^{\infty} f(t)\, dt = a</math> dat die totale oppervlakte onder <math>f(t)</math> eindig en gelyk aan <math>a</math> is.
Oneindigheid word ook gebruik om oneindige reekse te beskryf:
* <math>\sum_{i=0}^{\infty} f(i) = a</math> beteken dat die som van die oneindige reeks na 'n reële waarde <math>a</math> konvergeer;
* <math>\sum_{i=0}^{\infty} f(i) = \infty</math> beteken dat die som van die reeks na oneindig divergeer, in die sin dat die parsiële somme onbegrens toeneem.<ref>{{Cite web |url=http://mathonline.wikidot.com/properly-divergent-sequences |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116001157/http://mathonline.wikidot.com/properly-divergent-sequences |archive-date=16 November 2019 |url-status=live |title=Properly Divergent Sequences - Mathonline |website=mathonline.wikidot.com |access-date=15 November 2019}}</ref>
Behalwe om 'n limiet te definieer, kan oneindigheid ook as 'n waarde in die uitgebreide reëlegetallestelsel dien. Punte met die name <math>+\infty</math> en <math>-\infty</math> kan by die topologiese ruimte van die reële getalle gevoeg word, wat die tweepunt-kompaktifikasie van die reële getalle oplewer. As algebraïese eienskappe daarby gevoeg word, kry 'n mens die uitgebreide reële getalle.<ref>{{citation
| last1 = Aliprantis
| first1 = Charalambos D.
| last2 = Burkinshaw
| first2 = Owen
| edition = 3rd
| isbn = 978-0-12-050257-8
| location = San Diego, CA
| page = 29
| publisher = Academic Press, Inc.
| title = Principles of Real Analysis
| url = https://books.google.com/books?id=m40ivUwAonUC&pg=PA29
| year = 1998
| url-status=live
| archive-url = https://web.archive.org/web/20150515120230/https://books.google.com/books?id=m40ivUwAonUC&pg=PA29
| archive-date = 2015-05-15
}}</ref> 'n Mens kan <math>+\infty</math> en <math>-\infty</math> ook as dieselfde punt behandel, wat die eenpunt-kompaktifikasie van die reële getalle gee: die reële projektiewe lyn.<ref>{{Harvnb|Gemignani|1990|loc=p. 177}}</ref> Die projektiewe meetkunde werk eweneens met 'n lyn in die oneindige in die platvlakmeetkunde, 'n vlak in die oneindige in die driedimensionele ruimte en 'n hipervlak in die oneindige vir hoër dimensies, wat elk uit punte in die oneindige bestaan.<ref>{{citation|first1=Albrecht|last1=Beutelspacher|first2=Ute|last2=Rosenbaum|title=Projective Geometry / from foundations to applications|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-48364-3|page=27}}</ref>
=== Komplekse analise ===
[[Lêer:Riemann sphere1.svg|duimnael|250px|Deur stereografiese projeksie kan die komplekse vlak om 'n sfeer "gedraai" word, met die boonste punt van die sfeer wat met oneindigheid ooreenstem. Dit word die Riemann-sfeer genoem.]]
In die komplekse analise dui die simbool <math>\infty</math> 'n limiet sonder teken aan. Die uitdrukking <math>x \rightarrow \infty</math> beteken dat die grootte <math>|x|</math> van ''<math>x</math>'' bo enige gegewe waarde uitstyg. 'n Punt met die naam <math>\infty</math> kan by die komplekse vlak as topologiese ruimte gevoeg word, wat die eenpunt-kompaktifikasie van die komplekse vlak oplewer. Die ruimte wat so ontstaan, is 'n eendimensionele komplekse menigvuldigheid of Riemann-oppervlak, wat die uitgebreide komplekse vlak of die Riemann-sfeer genoem word.<ref>{{Cite book |title=Complex Analysis: An Invitation : a Concise Introduction to Complex Function Theory |first1=Murali |last1=Rao |first2=Henrik |last2=Stetkær |publisher=World Scientific |year=1991 |isbn=9789810203757 |page=113 |url=https://books.google.com/books?id=wdTntZ_N0tYC&pg=PA113 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122183241/https://books.google.com/books?id=wdTntZ_N0tYC&pg=PA113 |archive-date=22 November 2025 |url-status=live}}</ref>
=== Nie-standaardanalise ===
[[Lêer:Números hiperreales.png|duimnael|450px|Infinitesimale (ε) en oneindighede (ω) op die hiperreële getallelyn (1/ε = ω/1)]]
Newton en Leibniz se oorspronklike formulering van die infinitesimaalrekening het infinitesimale groothede gebruik. In die tweede helfte van die 20ste eeu is getoon dat dié benadering met behulp van verskeie logiese stelsels, onder meer gladde infinitesimale analise en nie-standaardanalise, 'n streng grondslag kan kry. In laasgenoemde is infinitesimale omkeerbaar, en hul omgekeerdes is oneindige getalle. Die oneindighede in dié sin is deel van die liggaam van hiperreële getalle; anders as by Cantor se transfiniete getalle is hulle nie aan mekaar gelyk nie. As H byvoorbeeld in dié sin 'n oneindige getal is, is H + H = 2H en H + 1 verskillende oneindige getalle. Dié benadering tot die calculus word volledig deur {{Harvtxt|Keisler|1986}} uitgewerk.
== Versamelingsleer ==
[[Lêer:Infinity paradoxon - one-to-one correspondence between infinite set and proper subset.gif|duimnael|Een-tot-een-ooreenkoms tussen 'n oneindige versameling en 'n egte deelversameling daarvan]]
'n Ander vorm van oneindigheid is die ordinale en kardinale oneindighede van die versamelingsleer, 'n stelsel van transfiniete getalle wat Georg Cantor eerste ontwikkel het. Hierin is alef-nul (ℵ<sub>0</sub>), die kardinaliteit van die versameling natuurlike getalle, die eerste transfiniete kardinaalgetal. Dié moderne wiskundige opvatting van die kwantitatiewe oneindige het aan die einde van die 19de eeu uit die werk van Cantor, [[Gottlob Frege]], Richard Dedekind en ander ontstaan, gebaseer op die idee van versamelings.<ref name="Allen" />
Dedekind het in wese die een-tot-een-ooreenkoms as maatstaf aanvaar om die grootte van versamelings te vergelyk, en die siening van [[Galileo Galilei|Galileo]] (wat van Euklides afkomstig is) verwerp dat die geheel nie so groot soos die deel kan wees nie. 'n Oneindige versameling kan eenvoudig gedefinieer word as een wat ewe groot is as ten minste een van sy egte deelversamelings. Die diagram hierby gee 'n voorbeeld: as lyne as oneindige versamelings punte beskou word, kan die linkerhelfte van die onderste blou lyn een-tot-een (groen) op die boonste blou lyn afgebeeld word, en dié weer (rooi) op die hele onderste blou lyn. Die hele onderste lyn en sy linkerhelfte het dus dieselfde kardinaliteit, oftewel "grootte".<ref>{{cite book |title=Classical and Nonclassical Logics: An Introduction to the Mathematics of Propositions |author1=Eric Schechter |edition=illustrated |publisher=Princeton University Press |year=2005 |isbn=978-0-691-12279-3 |page=118 |url=https://books.google.com/books?id=70W4Q-kzdicC |archive-url=https://web.archive.org/web/20251116073316/https://books.google.com/books?id=70W4Q-kzdicC |archive-date=16 November 2025 |url-status=live}} [https://books.google.com/books?id=70W4Q-kzdicC&pg=PA118 Uittreksel van bladsy 118]</ref>
Cantor het twee soorte oneindige getalle gedefinieer: ordinaalgetalle, wat welgeordende versamelings kenmerk, en kardinaalgetalle, wat die grootte van versamelings aandui. 'n Versameling wat ewe groot is as die positiewe heelgetalle, is aftelbaar oneindig; een wat te groot is om een-tot-een met die positiewe heelgetalle in verband gebring te word, is ''ontelbaar''. Cantor se stelling bewys verder dat daar geen grootste kardinaalgetal bestaan nie: vir elke oneindige versameling is daar 'n groter een. Cantor het verklaar dat die versameling van alle versamelings 'n onvergrootbare absolute oneindigheid het, wat hy met God gelykgestel het.<ref>{{cite book |author=Abhijit Dasgupta |title=Set Theory: With an Introduction to Real Point Sets |publisher=Springer Science & Business Media |year=2013 |isbn=978-1-4614-8854-5 |pages=362-363}}</ref><ref>{{Cite journal | author=Ignacio Jané | title=The role of the absolute infinite in Cantor's conception of set | url=https://archive.org/details/sim_erkenntnis_1995-05_42_3/page/375 | journal=Erkenntnis | jstor=20012628 | volume=42 | issue=3 |date=Mei 1995 | pages=375-402 | doi=10.1007/BF01129011 | s2cid=122487235 | quote=Cantor (1) took the absolute to be a manifestation of God [...] When the absolute is first introduced in Grundlagen, it is linked to God. "the true infinite or absolute, which is in God, admits no kind of determination" (Cantor 1883b, p. 175) This is not an incidental remark, for Cantor is very explicit and insistent about the relation between the absolute and God.}}</ref> Hoewel Cantor se sienings aanvanklik omstrede was, het hulle die oorhand gekry, en die moderne wiskunde aanvaar aktuele oneindigheid as deel van 'n konsekwente en samehangende teorie.<ref>{{cite book |author1=A.W. Moore |url=https://books.google.com/books?id=z-UJhZmQnhAC |archive-url=https://web.archive.org/web/20251116093137/https://books.google.com/books?id=z-UJhZmQnhAC |archive-date=16 November 2025 |url-status=live |title=The Infinite |publisher=Routledge |year=2012 |isbn=978-1-134-91213-1 |edition=2nd, revised |page=xiv}} [https://books.google.com/books?id=z-UJhZmQnhAC&pg=PR14 Uittreksel van bladsy xiv]</ref>
Sedert Cantor is die teorie van ordinaal- en kardinaalgetalle verder ontwikkel, en groot aftelbare ordinaalgetalle en groot kardinaalgetalle is 'n onderwerp van navorsing in die [[wiskundige logika]].<ref>{{Cite web |last=Hamkins |first=Joel David |date=4 Januarie 2012 |title=Climb into Cantor's attic |url=https://jdh.hamkins.org/climb-into-cantors-attic/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260114233459/https://jdh.hamkins.org/climb-into-cantors-attic/ |archive-date=14 Januarie 2026 |url-status=live |access-date=20 Januarie 2026 |website=Joel David Hamkins |language=en-US}}</ref>
=== Kardinaliteit van die kontinuum ===
Een van Cantor se belangrikste resultate was dat die kardinaliteit van die kontinuum <math>\mathbf c</math> groter is as dié van die natuurlike getalle <math>{\aleph_0}</math>; daar is met ander woorde meer reële getalle {{math|'''R'''}} as natuurlike getalle {{math|'''N'''}}. Cantor het naamlik getoon dat <math>\mathbf{c}=2^{\aleph_0}>{\aleph_0}</math>.<ref>{{Cite journal |last=Dauben |first=Joseph |title=Georg Cantor and the Battle for Transfinite Set Theory |url=http://acmsonline.org/home2/wp-content/uploads/2016/05/Dauben-Cantor.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427194946/http://acmsonline.org/home2/wp-content/uploads/2016/05/Dauben-Cantor.pdf |archive-date=27 April 2026 |url-status=dead |journal=9th ACMS Conference Proceedings |year=1993 |page=4}}</ref>
Die kontinuumhipotese stel dat daar geen kardinaalgetal tussen die kardinaliteit van die reële getalle en dié van die natuurlike getalle is nie (<math>\mathbf{c}=\aleph_1=\beth_1</math>). Dié hipotese kan binne die algemeen aanvaarde Zermelo-Fraenkel-versamelingsleer nie bewys of weerlê word nie, selfs as die keusaksioma aanvaar word.<ref>{{Harvnb|Cohen|1963|p=1143}}</ref>
[[Lêer:Peanocurve.svg|duimnael|Die eerste drie stappe van 'n fraktale konstruksie waarvan die limiet 'n ruimtevullende kromme is. Dit toon dat daar ewe veel punte op 'n eendimensionele lyn as in 'n tweedimensionele vierkant is.]]
Met kardinaalrekenkunde kan getoon word dat 'n reële getallelyn net soveel punte bevat as enige segment van dié lyn, en ook net soveel as 'n vlak en selfs enige eindigdimensionele ruimte.<ref>{{cite book |title=Set Theory |author1=Felix Hausdorff |publisher=American Mathematical Soc. |year=2021 |isbn=978-1-4704-6494-3 |page=44 |url=https://books.google.com/books?id=TFA_EAAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251005015022/https://books.google.com/books?id=TFA_EAAAQBAJ |archive-date=5 Oktober 2025 |url-status=live}} [https://books.google.com/books?id=TFA_EAAAQBAJ&pg=PA44 Uittreksel van bladsy 44]</ref> Die eerste resultaat blyk byvoorbeeld uit die [[tangens]]funksie, wat 'n een-tot-een-ooreenkoms tussen die interval ({{math|−{{Vbreuk|π|2}}, {{Vbreuk|π|2}}}}) en {{math|'''R'''}} gee. Die tweede het Cantor in 1878 bewys, maar dit het eers in 1890 aanskoulik geword toe Giuseppe Peano die ruimtevullende krommes ingevoer het: krommes wat genoeg draai en kronkel om die hele vierkant, [[kubus]], hiperkubus of eindigdimensionele ruimte te vul. Met dié krommes kan 'n een-tot-een-ooreenkoms tussen die punte op een sy van 'n vierkant en die punte in die vierkant gedefinieer word.<ref>{{Harvnb|Sagan|1994|pp=10-12}}</ref>
== Meetkunde ==
[[Lêer:SierpinskiTriangle.svg|duimnael|Die Sierpiński-driehoek bevat oneindig veel (verkleinde) kopieë van homself.]]
Die struktuur van 'n fraktaal herhaal homself in elke vergroting. Fraktale behou hul struktuur, hoe ver hulle ook al vergroot word, en word nooit "glad" nie; hulle het oneindige omtrekke en kan 'n oneindige of eindige oppervlakte hê. Een so 'n fraktale kromme met 'n oneindige omtrek en 'n eindige oppervlakte is die Koch-sneeuvlok.<ref>{{cite book |title=Fractals, Graphics, and Mathematics Education |author1=Michael Frame |author2=Benoit Mandelbrot |edition=illustrated |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |isbn=978-0-88385-169-2 |page=36 |url=https://books.google.com/books?id=Wz7iCaiB2C0C |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115070523/https://books.google.com/books?id=Wz7iCaiB2C0C |archive-date=15 November 2025 |url-status=live}} [https://books.google.com/books?id=Wz7iCaiB2C0C&pg=PA36 Uittreksel van bladsy 36]</ref>
== Finitisme ==
Leopold Kronecker was in die 1870's en 1880's skepties oor die begrip oneindigheid en oor die manier waarop sy kollegas dit gebruik het. Uit dié skeptisisme het die wiskundige filosofie van die finitisme gegroei, 'n uiterste vorm van die filosofiese en wiskundige skole van die konstruktivisme en die intuïsionisme.<ref>{{Harvnb|Kline|1972|pp=1197-1198}}</ref>
== Logika ==
In die [[logika]] is 'n argument van oneindige regressie "'n kenmerkend filosofiese soort argument wat wil toon dat 'n tesis gebrekkig is omdat dit 'n oneindige reeks voortbring, terwyl (vorm A) so 'n reeks nie bestaan nie, of (vorm B) die tesis, sou so 'n reeks wel bestaan, nie die rol (byvoorbeeld van regverdiging) sou vervul wat dit veronderstel is om te speel nie".<ref>''Cambridge Dictionary of Philosophy'', tweede uitgawe, p. 429</ref>
== Toepassings ==
=== Fisika ===
In die fisika word benaderings van reële getalle vir kontinue metings gebruik, en natuurlike getalle vir diskrete metings (tellings). Begrippe soos 'n oneindige vlakgolf bestaan, maar daar is geen eksperimentele manier om so iets voort te bring nie.<ref>[http://www.doriclenses.com/administrer/upload/pdf/NOT_AXI_ENG_070212_doricl97_doricle_kvgwQP.pdf Doric Lenses] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130124011604/http://www.doriclenses.com/administrer/upload/pdf/NOT_AXI_ENG_070212_doricl97_doricle_kvgwQP.pdf |date=2013-01-24}}, Application Note, Axicons, 2. Intensity Distribution. Besoek op 7 April 2014.</ref>
=== Kosmologie ===
Die eerste gepubliseerde voorstel dat die heelal oneindig is, het in 1576 van Thomas Digges gekom.<ref>John Gribbin (2009), ''In Search of the Multiverse: Parallel Worlds, Hidden Dimensions, and the Ultimate Quest for the Frontiers of Reality'', {{ISBN|978-0-470-61352-8}}. p. 88</ref> Agt jaar later, in 1584, het die Italiaanse filosoof en sterrekundige [[Giordano Bruno]] in ''Oor die oneindige heelal en wêrelde'' 'n onbegrensde heelal voorgestel: "Ontelbare sonne bestaan; ontelbare aardes draai om dié sonne soos die sewe planete om ons son draai. Lewende wesens bewoon dié wêrelde."<ref>{{cite book |title=Alien Life Imagined: Communicating the Science and Culture of Astrobiology |edition=illustrated |first1=Mark |last1=Brake |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-0-521-49129-7 |page=63 |url=https://books.google.com/books?id=sWGqzfL0snEC&pg=PA63 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251116024930/https://books.google.com/books?id=sWGqzfL0snEC&pg=PA63 |archive-date=16 November 2025 |url-status=live}}</ref>
Kosmoloë probeer al lank vasstel of oneindigheid in die fisiese heelal bestaan: Is daar oneindig veel sterre? Het die heelal 'n oneindige volume? Strek die ruimte eindeloos ver? Dit is steeds 'n oop vraag in die kosmologie. Of iets oneindig is, is logies 'n ander vraag as of dit grense het. Die tweedimensionele oppervlak van die [[Aarde]] is byvoorbeeld eindig, maar het geen rand nie: wie in 'n reguit lyn langs die aarde se kromming reis, kom uiteindelik weer presies by sy beginpunt uit. Die heelal kan, ten minste in beginsel, 'n soortgelyke [[topologie]] hê, sodat 'n mens na 'n lang genoeg reis in 'n reguit lyn deur die heelal by jou beginpunt sou terugkom.<ref>{{cite book |title=In Quest of the Universe |edition=illustrated |first1=Theo |last1=Koupelis |first2=Karl F. |last2=Kuhn |publisher=Jones & Bartlett Learning |year=2007 |isbn=978-0-7637-4387-1 |page=553 |url=https://books.google.com/books?id=6rTttN4ZdyoC |archive-url=https://web.archive.org/web/20260110024258/https://books.google.com/books?id=6rTttN4ZdyoC |archive-date=10 Januarie 2026 |url-status=live}} [https://books.google.com/books?id=6rTttN4ZdyoC&pg=PA553 Uittreksel van p. 553]</ref>
Die kromming van die heelal kan aan die hand van multipoolmomente in die spektrum van die kosmiese mikrogolfagtergrondstraling gemeet word. Die ontleding van die stralingspatrone wat die ruimtetuig WMAP opgeteken het, dui daarop dat die heelal 'n plat topologie het, wat met 'n oneindige fisiese heelal strook.<ref>{{cite web |title=Will the Universe expand forever? |url=http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_shape.html |publisher=NASA |date=24 Januarie 2014 |access-date=16 Maart 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150307175428/http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_shape.html |archive-date=7 Maart 2015}}</ref><ref>{{cite web| title=Our universe is Flat| url=http://www.symmetrymagazine.org/article/april-2015/our-flat-universe?email_issue=725| publisher=FermiLab/SLAC| date=7 April 2015| url-status=live| archive-url=https://web.archive.org/web/20150410200411/http://www.symmetrymagazine.org/article/april-2015/our-flat-universe?email_issue=725| archive-date=10 April 2015}}</ref><ref>{{cite journal|title=Unexpected connections|author=Marcus Y. Yoo|journal=Engineering & Science|volume=LXXIV1|date=2011|page=30}}</ref> Die heelal kan egter eindig wees, selfs al is sy kromming plat. Tweedimensionele voorbeelde maak dit maklik om te verstaan, soos videospeletjies waarin voorwerpe wat by die een kant van die skerm verdwyn, aan die ander kant weer verskyn: die topologie van sulke speletjies is [[torus|torusvormig]] en die meetkunde plat. Vir die driedimensionele ruimte bestaan daar ook baie moontlikhede wat begrens en plat is.<ref>{{cite book|last=Weeks|first=Jeffrey|title=The Shape of Space|year=2001|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8247-0709-5|url-access=registration|url=https://archive.org/details/shapeofspace0000week}}</ref>
Die begrip oneindigheid strek ook tot die hipotese van die [[multiversum]], wat volgens astrofisici soos [[Michio Kaku]] veronderstel dat daar oneindig veel en oneindig verskillende heelalle is.<ref>Kaku, M. (2006). Parallel worlds. Knopf Doubleday Publishing Group.</ref> Sikliese modelle veronderstel weer 'n oneindige getal [[Oerknal]]le, met 'n oneindige verskeidenheid heelalle ná elke oerknal in 'n oneindige siklus.<ref>{{cite news |last1=McKee |first1=Maggie |title=Ingenious: Paul J. Steinhardt – The Princeton physicist on what's wrong with inflation theory and his view of the Big Bang |url=http://nautil.us/issue/17/big-bangs/ingenious-paul-j-steinhardt |archive-url=https://web.archive.org/web/20170429023642/http://nautil.us/issue/17/big-bangs/ingenious-paul-j-steinhardt |archive-date=29 April 2017 |url-status=dead |access-date=31 Maart 2017 |work=Nautilus |issue=17 |publisher=NautilusThink Inc. |date=25 September 2014}}</ref>
=== Rekenaarwetenskap ===
Die IEEE 754-standaard vir dryfpuntgetalle spesifiseer 'n positiewe en 'n negatiewe oneindigheidswaarde, asook onbepaalde waardes. Dié word gedefinieer as die resultaat van oorloop, deling deur nul en ander uitsonderlike bewerkings.<ref>{{Cite web |title=Infinity and NaN (The GNU C Library) |url=https://www.gnu.org/software/libc/manual/html_node/Infinity-and-NaN.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323162454/https://www.gnu.org/software/libc/manual/html_node/Infinity-and-NaN.html |archive-date=23 Maart 2021 |url-status=dead |access-date=15 Maart 2021 |website=www.gnu.org}}</ref> Sommige [[programmeertaal|programmeertale]], soos [[Java (programmeertaal)|Java]]<ref>{{cite book|last=Gosling|first=James |display-authors=etal |title=The Java Language Specification|publisher=Oracle America, Inc.|location=California|date=27 Julie 2012|edition=Java SE 7|chapter=4.2.3.|access-date=6 September 2012|chapter-url=http://docs.oracle.com/javase/specs/jls/se7/html/jls-4.html#jls-4.2.3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609071157/http://docs.oracle.com/javase/specs/jls/se7/html/jls-4.html#jls-4.2.3|archive-date=9 Junie 2012}}</ref> en J,<ref>{{cite book |last=Stokes |first=Roger |title=Learning J |date=Julie 2012 |chapter=19.2.1 |chapter-url=http://www.rogerstokes.free-online.co.uk/19.htm#10 |access-date=6 September 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325064205/http://www.rogerstokes.free-online.co.uk/19.htm#10 |archive-date=25 Maart 2012}}</ref> gee die programmeerder direkte toegang tot die positiewe en negatiewe oneindigheidswaardes as konstantes van die taal.
=== Kuns en spele ===
[[Perspektief]] in die kuns maak gebruik van verdwynpunte, wat rofweg met die wiskundige punte in die oneindige ooreenstem en op 'n oneindige afstand van die toeskouer lê. Dit stel kunstenaars in staat om ruimte, afstande en vorms realisties uit te beeld.<ref>{{cite book |title=Mathematics for the Nonmathematician |author1=Morris Kline |edition=illustrated, unabridged, reprinted |publisher=Courier Corporation |year=1985 |isbn=978-0-486-24823-3 |page=229 |url=https://books.google.com/books?id=gXSMukf1aFIC |archive-url=https://web.archive.org/web/20251117190513/https://books.google.com/books?id=gXSMukf1aFIC |archive-date=17 November 2025 |url-status=live}} [https://books.google.com/books?id=gXSMukf1aFIC&pg=PA229 Uittreksel van bladsy 229, afdeling 10-7]</ref> Die kunstenaar [[M.C. Escher]] is veral bekend vir sy gebruik van oneindigheid in sy werk, op dié en ander maniere.<ref>{{cite journal |last1=Schattschneider |first1=Doris |volume=57 |issue=6 |pages=706-718 |journal=Notices of the AMS |title=The Mathematical Side of M. C. Escher |url=https://www.ams.org/notices/201006/rtx100600706p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20251116170123/https://www.ams.org/notices/201006/rtx100600706p.pdf |archive-date=16 November 2025 |url-status=live |date=2010}}</ref>
Variante van [[skaak]] wat op 'n onbegrensde bord gespeel word, staan as oneindige skaak bekend.<ref>[http://www.chessvariants.com/boardrules.dir/infinite.html Infinite chess at the Chess Variant Pages] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402082426/http://www.chessvariants.com/boardrules.dir/infinite.html |date=2017-04-02}} An infinite chess scheme.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=PN-I6u-AxMg "Infinite Chess, PBS Infinite Series"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170407211614/https://www.youtube.com/watch?v=PN-I6u-AxMg |date=2017-04-07}} PBS Infinite Series, met akademiese bronne deur J. Hamkins: {{cite arXiv |eprint=1302.4377 |last1=Evans |first1=C.D.A |title=Transfinite game values in infinite chess |author2=Joel David Hamkins |class=math.LO |year=2013}} en {{cite arXiv |eprint=1510.08155 |last1=Evans |first1=C.D.A |title=A position in infinite chess with game value $ω^4$ |author2=Joel David Hamkins |author3=Norman Lewis Perlmutter |class=math.LO |year=2015}}.</ref>
Die [[kognitiewe wetenskap|kognitiewe wetenskaplike]] George Lakoff beskou die begrip oneindigheid in die wiskunde en die wetenskappe as 'n metafoor. Dié siening berus op die basiese metafoor van oneindigheid, gedefinieer as die eindeloos stygende ry <1, 2, 3, …>.<ref>{{Cite web |url=http://www.se.rit.edu/~yasmine/assets/papers/Embodied%20math.pdf |title=Review of "Where Mathematics comes from: How the Embodied Mind Brings Mathematics Into Being" By George Lakoff and Rafael E. Nunez|first1=Yasmine Nader|last1=Elglaly|first2=Francis |last2=Quek|work=CHI 2009 |access-date=25 Maart 2021 |archive-date=26 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226004335/http://www.se.rit.edu/~yasmine/assets/papers/Embodied%20math.pdf |url-status=dead}}</ref>
== Sien ook ==
* [[Joel David Hamkins]]
* [[Magsverheffing]]
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
=== Bibliografie ===
{{Refbegin}}
* {{citation|first=Florian|last=Cajori|title=A History of Mathematical Notations (Two Volumes Bound as One)|year=1993|orig-year=1928 & 1929|publisher=Dover|isbn=978-0-486-67766-8|url=https://archive.org/details/historyofmathema00cajo_0}}
* {{Citation |last=Cohen |first=Paul |title=The Independence of the Continuum Hypothesis |doi=10.1073/pnas.50.6.1143 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=50 |issue=6 |pages=1143-1148 |year=1963 |pmid=16578557 |pmc=221287 |bibcode=1963PNAS...50.1143C |doi-access=free}}
* {{citation|first=Michael C.|last=Gemignani|title=Elementary Topology|edition=2nd|publisher=Dover|year=1990|isbn=978-0-486-66522-1}}
* {{citation |first=H. Jerome |last=Keisler |title=Elementary Calculus: An Approach Using Infinitesimals |edition=2nd |year=1986 |url=http://www.math.wisc.edu/~keisler/calc.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210328204845/http://www.math.wisc.edu/~keisler/calc.html |archive-date=28 Maart 2021 |url-status=live}}
* {{citation |title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times |last=Kline |first=Morris |year=1972 |publisher=Oxford University Press |location=New York|isbn=978-0-19-506135-2 |pages=1197-1198}}
* {{citation|first=Randall B.|last=Maddox|title=Mathematical Thinking and Writing: A Transition to Abstract Mathematics|publisher=Academic Press|year=2002|isbn=978-0-12-464976-7}}
* {{citation |first=Eli |last=Maor |title=To Infinity and Beyond |publisher=Princeton University Press |year=1991 |isbn=978-0-691-02511-7 |url=https://books.google.com/books?id=lXjF7JnHQoIC&q=To+Infinity+and+beyond |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114213356/https://books.google.com/books?id=lXjF7JnHQoIC&q=To+Infinity+and+beyond |archive-date=14 November 2025 |url-status=live}}
* {{citation |title=The Principles of Mathematics |last=Russell |first=Bertrand |year=1996 |orig-year=1903 |publisher=Norton |location=New York|isbn=978-0-393-31404-5 |oclc=247299160}}
* {{citation |first=Hans |last=Sagan |title=Space-Filling Curves |publisher=Springer |year=1994 |isbn=978-1-4612-0871-6}}
* {{citation|first=Earl W.|last=Swokowski|title=Calculus with Analytic Geometry|edition=Alternate|year=1983|publisher=Prindle, Weber & Schmidt|isbn=978-0-87150-341-1|url=https://archive.org/details/calculuswithanal00swok}}
* {{citation|first=Angus E.|last=Taylor|title=Advanced Calculus|year=1955|publisher=Blaisdell Publishing Company}}
* {{citation |first=David Foster |last=Wallace |title=Everything and More: A Compact History of Infinity |publisher=Norton, W.W. & Company, Inc. |year=2004 |isbn=978-0-393-32629-1}}
{{Refend}}
==Eksterne skakels==
*[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Infinity|Engelse Wikipedia]]
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Logika]]
[[Kategorie:Wiskunde]]
[[Kategorie:Wetenskapsfilosofie]]
3phi5xcssz3lx48r6c3jdtqb6i1em6d
Wolodimir Zelenski
0
267604
3373441
3372495
2026-11-17T13:15:46Z
Rooiratel
90342
/* Presidentskap */ Interne skakel
3373441
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Ampsbekleër
| naam = Wolodimir Zelenski<br /><small>Володимир Зеленський</small>
| beeld = Volodymyr Zelensky 2022 official portrait (cropped).jpg
| beeldonderskrif = Amptelike portret, 2022
| orde = 6de President van Oekraïne
| termynaanvang = [[20 Mei]] [[2019]]
| termyneinde =
| voorganger = [[Petro Porosjenko]]
| opvolger =
| geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag -->
| geboortejaar = 1978
| geboortemaand = 1
| geboortedag = 25
| geboorteplek = Kriwi Rih, [[Sowjetunie]] <br />(tans [[Oekraïne]])
| sterftedatum =
| sterfteplek =
| party = Sloeha Narodoe - [[Dienaar van die Volk]]
| orde2 =
| termynaanvang2 =
| termyneinde2 =
| monarg2 =
| eersteminister2 =
| voorganger2 =
| opvolger2 =
| orde3 =
| termynaanvang3 =
| termyneinde3 =
| vise3 =
| voorganger3 =
| opvolger3 =
| orde4 =
| termynaanvang4 =
| termyneinde4 =
| eersteminister4 =
| vise4 =
| voorganger4 =
| opvolger4 =
| orde5 =
| termynaanvang5 =
| termyneinde5 =
| eersteminister5 =
| vise5 =
| voorganger5 =
| opvolger5 =
| orde6 =
| termynaanvang6 =
| termyneinde6 =
| eersteminister6 =
| vise6 =
| voorganger6 =
| opvolger6 =
| orde7 =
| termynaanvang7 =
| termyneinde7 =
| vise7 =
| voorganger7 =
| opvolger7 =
| eggenoot = Olena Zelenska (∞ 2003)
| kinders = 2
| alma_mater = Nasionale Ekonomiese Universiteit van Kijif (departement in Kriwi Rih)
| religie =
| handtekening = Autograph-VolodymyrZelensky.svg
}}
'''Wolodimir Oleksandrowitsj Zelenski''' ([[Oekraïens]]: Володи́мир Олекса́ндрович Зеле́нський;<ref group="nota">Zelenski se van het nie 'n vasgestelde [[Latynse alfabet|Latynse]] spelling nie en word in verskillende tale op verskillende maniere [[Transliterasie|getranslitereer]], soos ''Volodymyr Zelensky'' of ''Volodymyr Zelenskyy'' in [[Engels]].</ref> gebore [[25 Januarie]] [[1978]] in Kriwi Rih) beklee sedert 20 Mei 2019 die amp van [[President van Oekraïne|Oekraïense president]]. Hy is 'n voormalige [[akteur]] en [[komediant]].<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://thejewishnews.com/2022/02/28/volodymyr-zelensky-was-a-jewish-comedian-now-the-worlds-eyes-are-on-him/|title=Volodymyr Zelensky Was a Jewish Comedian. Now the World’s Eyes Are on Him — Detroit Jewish News|first=Jewish Telegraphic|last=Agency}}</ref>
Zelenski het as 'n [[Russies]]sprekende [[Jood]] grootgeword in Kriwi Rih, 'n groot stad in die [[Dnipropetrofsk-oblast]] in Sentraal-Oekraïne. Hy het 'n graad in die regte verwerf en later 'n loopbaan in die media- en rolprentbedryf gevolg as akteur, draaiboekskrywer, televisieaanbieder en rolprentvervaardiger. In 2003 het hy die rolprentateljee Студія Квартал-95 (''Stoedija Kwartal-95'') gestig, wat rolprente, strokiesprente en TV-programme vervaardig. Daaronder was die TV-reeks ''[[Dienaar van die Volk (TV-reeks)|Dienaar van die Volk]]'', waarin Zelenski die rol van die Oekraïense president vertolk. Die reeks is van 2015 tot 2019 uitgesaai en was uiters gewild. Werknemers by Kwartal-95 het in Maart 2018 'n [[politieke party]] met dieselfde naam as die TV-reeks gestig.
Zelenski het sy kandidaatskap in die Oekraïense presidentsverkiesing van 2019 op die aand van 31 Desember 2018 aangekondig, op dieselfde tyd as die nuwejaarstoespraak van die destydse president, [[Petro Porosjenko]]. Hy was 'n politieke buiteperd, maar het reeds in meningspeilings een van die voorlopers in die verkiesing geword. Hy het die verkiesing met 73,23% van die stemme in die tweede ronde gewen, en daarmee het hy Porosjenko geklop. Hy het sy veldtog gevoer as 'n persoon teen die establishment en teen korrupsie.
As president was Zelenski 'n voorstander van [[e-regering]] en eenheid tussen die [[Oekraïens]]- en [[Russies]]sprekende dele van die land se bevolking.<ref name="Hosa_2019">{{Cite report |last1=Hosa |first1=Joanna |last2=Wilson |first2=Andrew |date=25 September 2019 |title=Zelensky Unchained: What Ukraine's New Political Order Means For Its Future |url=https://ecfr.eu/publication/zelensky_unchained_what_ukraines_new_political_order_means_for_its_future/ |publisher=European Council on Foreign Relations |jstor=resrep21659 |jstor-access=free |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309194934/https://ecfr.eu/publication/zelensky_unchained_what_ukraines_new_political_order_means_for_its_future/ |archive-date=9 March 2022 |access-date=10 February 2022 |url-status=live }}</ref>{{rp|page=11-13}} Sy kommunikasiestyl is om [[sosiale media]], veral [[Instagram]], baie te gebruik.{{r|Hosa_2019|p=7-10}} Sy party het kort ná sy beëdiging as president 'n groot oorwinning in die parlementêre verkiesing van 2019 behaal.
Tydens sy presidensiële veldtog het Zelenski beloof om die uitgerekte konflik tussen die Oekraïne en [[Rusland]] te beëindig en het hy probeer om 'n dialoog met die Russiese president, [[Wladimir Poetin]], aan te knoop.<ref name="Chatham_Lutsevych">{{Cite news |last=Lutsevych |first=Orysia |date=16 November 2021 |title=Ukraine still backs Zelenskyy despite slow progress |language=en |publisher=Chatham House |url=https://www.chathamhouse.org/2021/11/ukraine-still-backs-zelenskyy-despite-slow-progress |url-status=live |access-date=19 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117160555/https://www.chathamhouse.org/2021/11/ukraine-still-backs-zelenskyy-despite-slow-progress |archive-date=17 November 2021}}</ref> Toenemende spanning met Rusland het egter in 2021 sy administrasie in die gesig gestaar, en dit het gelei tot die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in Oekraïne in 2022]]. Zelenski se strategie gedurende die opbou van Russiese aggressie was om die Oekraïense bevolking te kalmeer en die internasionale gemeenskp te verseker dat Oekraïne nie wraak sal neem nie.<ref>{{cite web |title=Conflict in Ukraine |url=https://cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-ukraine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223002332/https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-ukraine |archive-date=23 February 2022 |access-date=23 February 2022 |publisher=Global Conflict Tracker |language=en}}</ref>
Ná die begin van die inval het Zelenski die [[krygswet]] in die hele Oekraïne afgekondig en 'n algemene mobilisasie van die weermag aangekondig. Hy is internasionaal wyd geprys vir sy leierskap in die krisis en beskryf as 'n simbool van die Oekraïense weerstand.<ref name="ledw">{{cite web |last1=Ledwidge |first1=Frank |title=Ukraine war: what are Russia's strategic aims and how effectively are they achieving them? |url=https://theconversation.com/ukraine-war-what-are-russias-strategic-aims-and-how-effectively-are-they-achieving-them-178243 |website=The Conversation |access-date=3 March 2022 |language=en |date=3 March 2022 |archive-date=4 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304221517/https://theconversation.com/ukraine-war-what-are-russias-strategic-aims-and-how-effectively-are-they-achieving-them-178243 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=The courage of Ukraine's unlikely wartime leader |url=https://www.ft.com/content/3e637a26-b608-4f45-9501-bd64753480c9 |access-date=15 March 2022 |work=Financial Times |date=15 March 2022 |archive-date=17 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220317173401/https://www.ft.com/content/3e637a26-b608-4f45-9501-bd64753480c9 |url-status=live }}</ref>
Zelenski is in 2022 aangewys as die tydskrif [[Time (tydskrif)|Time]] se Persoon van die Jaar, en volgens meningspeilings was hy Oekraïne se beste president nog.<ref>{{Cite web|date=2020-05-18|title=Українці визначилися з "найкращим президентом" в історії країни - Рейтинг|url=https://ua-news.liga.net/politics/news/ukraintsi-viznachilisya-z-naykraschim-prezidentom-v-istorii-kraini---reyting|access-date=2020-08-10|publisher=LIGA|language=ru|archive-date=2020-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528143416/https://ua-news.liga.net/politics/news/ukraintsi-viznachilisya-z-naykraschim-prezidentom-v-istorii-kraini---reyting|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |script-title=uk:Як змінювався рівень довіри та підтримки Зеленського та його попередників (оновлено) |url=https://www.slovoidilo.ua/2021/10/27/infografika/polityka/prezydentski-rejtynhy-yak-zminyuvavsya-riven-doviry-zelenskoho-ta-joho-poperednykiv |access-date=2022-05-11 |website=Слово і Діло |language=uk}}</ref>
== Vroeë lewe ==
Zelenski is op 25 Januarie 1978 gebore in Kriwi Rih, wat toe in die [[Oekraïense SSR]] geleë was.<ref>{{cite web |title=ethnic Ukrainian father's farer's medal certificate |url=http://podvignaroda.ru/filter/filterimage?path=VS/245/033-0690155-1047%2b011-1046/00000509.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611065402/http://podvignaroda.ru/filter/filterimage?path=VS%2F245%2F033-0690155-1047%2B011-1046%2F00000509.jpg |archive-date=11 June 2020 |access-date=12 October 2019 |language=ru}}</ref><ref name="LIGAZelenskybio">{{cite web |url=https://file.liga.net/persons/vladimir-zelenskii |script-title=ru:Зеленский Владимир {{!}} Руководитель проекта "Квартал-95" |trans-title=Zelensky Vladimir {{!}} Project manager "Kvartal-95" |date=5 June 2018 |website=Ligamedia |language=ru |access-date=10 March 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102050545/https://file.liga.net/persons/vladimir-zelenskii |archive-date=2 January 2019 }}</ref> Sy vader, Oleksandr Zelenski, is 'n professor en rekenaarwetenskaplike en die hoof van die departement kibernetika en rekenaarhardeware aan die Kriwi Rih-staatsuniversiteit van ekonomie en tegnologie; sy moeder, Rimma Zelenska, was 'n ingenieur.<ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=28 September 2017 |script-title=uk:ВОЛОДИМИР ЗЕЛЕНСЬКИЙ РОЗКАЗАВ ПРО СТОСУНКИ З БАТЬКАМИ |trans-title=Volodymyr Zelenskyi Spoke about His Relationship with His Parents |url=https://tsn.ua/video/video-novini/volodimir-zelenskiy-rozkazav-pro-stosunki-z-batkami.html |url-status=live |script-work=uk:один плюс один |trans-work=1+1 (TV channel) |language=uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107072239/https://tsn.ua/video/video-novini/volodimir-zelenskiy-rozkazav-pro-stosunki-z-batkami.html |archive-date=7 January 2019 |access-date=11 March 2022 }}</ref>
Voordat hy laerskool toe is, het Zelenski vier jaar lank in die Mongoolse stad [[Erdenet]] gewoon waar sy vader gewerk het.<ref name="LIGAZelenskybio" /> Sy spreektaal as kind was [[Russies]].<ref>{{Cite web |last=Talmazan |first=Yuliya |date=27 February 2022 |title=3 years ago Zelenskyy was a TV comedian. Now he's standing up to Putin's army. |url=https://www.cnbc.com/2022/02/27/3-years-ago-zelenskyy-was-a-tv-comedian-now-hes-standing-up-to-putins-army.html |access-date=3 March 2022 |publisher=CNBC |language=en |archive-date=28 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228121811/https://www.cnbc.com/2022/02/27/3-years-ago-zelenskyy-was-a-tv-comedian-now-hes-standing-up-to-putins-army.html |url-status=live }}</ref><ref name="DetroitJewishNews_20220228">{{cite news |author=<!--not stated--> |date=28 February 2022 |title=Volodymyr Zelensky Was a Jewish Comedian. Now the World's Eyes Are on Him. |url=https://thejewishnews.com/2022/02/28/volodymyr-zelensky-was-a-jewish-comedian-now-the-worlds-eyes-are-on-him/ |url-status=live |work=The Jewish News |language=en-US |issn=|lccn=sn94088996 |mr=|oclc=32399051 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308151233/https://thejewishnews.com/2022/02/28/volodymyr-zelensky-was-a-jewish-comedian-now-the-worlds-eyes-are-on-him/ |archive-date=8 March 2022 |access-date=10 March 2022 }}</ref> Hy het later 'n regsgraad aan die Kriwi Rih- ekonomiese instituut verwerf, maar nooit in die regsveld gewerk nie.<ref name="LIGAZelenskybio" /><ref name="0396374-zelenskiy">{{cite web |language=uk |url=https://www.unian.ua/m/politics/10396374-zelenskiy-zayaviv-pro-rishennya-yti-u-prezidenti-video.html |trans-title=Zelensky announced his decision to go to the presidency (video) |script-title=uk:Зеленський заявив про рішення йти у президенти (відео) |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327203902/https://www.unian.ua/elections/10396374-zelenskiy-zayaviv-pro-rishennya-yti-u-prezidenti-video.html |archive-date=27 March 2020 |publisher=UNIAN |date=1 January 2019 }}</ref>
== Vermaakloopbaan ==
Op 17-jarige ouderdom het Zelenski aangesluit by 'n plaaslike span wat in die Russiese komedieliga KWN meegeding het.<ref>{{YouTube|muaQpnYf-7s|КВН 95 квартал – Человек рожденный в танце}}</ref> Hy is gou genooi om by die verenigde Oekraïense span aan te sluit wat die liga in 1997 gewen het.<ref name="LIGAZelenskybio" /><ref name="kvart">{{cite web |url=http://kvartal95.com/en/actors/vladimir/ |title=Vladimir Zelenskiy |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331072643/http://kvartal95.com/en/actors/vladimir/ |archive-date=31 March 2019 |publisher=Kvartal 95 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kvn.ru/teams/124 |title=Запорожье - Кривой Рог - Транзит |trans-title= Zaporizhia-Kryvyi Rih-Transit |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407105357/http://kvn.ru/teams/124 |archive-date=7 April 2019 |publisher=[[KVN]] |language=ru }}</ref> In dié jaar het hy ook Kwartal 95 gestig en gelei, wat later die komediespan Kwartal 95 geword het. Van 1998 tot 2003 het Kwartal 95 aan die KWN-liga deelgeneem en baie in [[Moskou]] en die [[Gemenebes van Onafhanklike State|oudrepublieke van die Sowjetunie]] getoer.<ref name="LIGAZelenskybio" /><ref name="kvart" /> In 2003 het Kwartal 95 TV-programme vir die Oekraïense TV-kanaal 1+1 begin vervaardig, en in 2005 het die span na die TV-kanaal Inter geskuif.<ref name="LIGAZelenskybio" />
[[Beeld:Зеленский.jpg|thumb|links|260px|Zelenski in 2009 in [[Praag]].]]
In 2008 het hy gespeel in die rolprent ''Liefde in die Groot Stad'' en sy opvolg, ''Liefde in die Groot Stad 2''.<ref name="LIGAZelenskybio" /> Daarna het rolle gevolg in ''Kantoorromanse. Ons Tyd'' (2011) en ''Rzhevsky Versus Napoleon'' (2012).<ref name="LIGAZelenskybio" /> ''Liefde in die Groot Stad 3'' is in Januarie 2014 uitgereik.<ref name="LIGAZelenskybio" /> Zelenski het ook die hoofrol gespeel die 2012-prent ''8 Eerste Afsprake'' en in 'n opvolg in 2015 en 2016.<ref name="LIGAZelenskybio" /> Hy het ook stemwerk gedoen.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/stage/shortcuts/2019/apr/02/volodymyr-zelenskiy-how-funny-comedian-ukraine-president |title=How funny is the comedian who may be Ukraine's next president? |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301174248/https://www.theguardian.com/stage/shortcuts/2019/apr/02/volodymyr-zelenskiy-how-funny-comedian-ukraine-president |archive-date=1 March 2022 |first=Viv |last=Groskop |newspaper=[[The Guardian]] |date=2 April 2019 |access-date=28 February 2022 }}</ref>
Zelenski was van 2010 tot 2012 'n raadslid en die algemene vervaardiger van die TV-kanaal Inter.<ref name="0396374-zelenskiy" /> In Augustus 2014 het hy kritiek gelewer op die plan van die Oekraïense departement van kultuur om Russiese kunstenaars uit Oekraïne te verban.<ref name="sevas.com358742" /> Sedert 2015 het Oekraïne Russiese kunstenaars, media en kuns verbied om Oekraïne binne te gaan.<ref name="Zelensky33863697">{{cite news |author=<!--not stated--> |date=11 August 2015 |title=Ukraine bans 38 Russian 'hate' books amid culture war |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-33863697 |url-status=live |work=BBC News |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302135846/https://www.bbc.com/news/world-europe-33863697 |archive-date=2 March 2022 |access-date=10 March 2022 }}</ref>
[[Beeld:KVARTAL 95 Vadim Chuprina.jpg|thumb|230px|Kwartal 95 tree in 2018 op.]]
Nadat die Oekraïense media berig het Zelenski se Kwartal 95 het geld aan die Oekraïense weermag geskenk tydens die [[Russiese oorlog teen Oekraïne]], het sommige Russiese politici en kunstenaars hulle daarvoor bewywer om sy werk in Rusland te verbied.<ref name="Zelensky1509516953">{{cite news |url-status=live |language=ru |url=https://ria.ru/20171124/1509516953.html |title=Актер Зеленский раскритиковал СБУ из-за запрета сериала "Сваты" |trans-title=Actor Zelensky criticized the SBU because of the ban on the series "Matchmakers" |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102134251/https://ria.ru/20171124/1509516953.html |archive-date=2 January 2019 |work=RIA Novosti |date=24 November 2017}}</ref><ref>{{cite news |language=ru |url=https://www.kp.ru/daily/26338.4/3221306/ |url-status=live |title=СК проверит, финансировал ли Зеленский украинскую армию |trans-title=SC will check whether Zelensky financed the Ukrainian army |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206163035/http://m.kp.ru/daily/26338.4/3221306/ |archive-date=6 February 2016 |work=Komsomolskaya Pravda |date=5 February 2015 |access-date=18 March 2022 }}</ref> Zelenski het weer daarna die departement van kultuur se plan om Russiese kunstenaars te verbied gekritiseer.<ref name="sevas.com358742">{{cite web|url=http://news.sevas.com/world/zelenskij_o_zaprete_vezda_rossijskih_artistov_v_ukrainu |url-status=live |language=RU|title=Зеленский намерен требовать отставки Минкультуры Украины|trans-title=Zelensky intended to demand the resignation of the Ministry of Culture |date=9 August 2014|website=sevas.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190221181839/http://news.sevas.com/world/zelenskij_o_zaprete_vezda_rossijskih_artistov_v_ukrainu |accessdate=21 February 2019|archive-date=21 February 2019 |first=Ольга |last=Сурикова }}</ref>
In 2015 het Zelenski die ster geword van die TV-reeks ''[[Dienaar van die Volk (TV-reeks)|Dienaar van die Volk]]'', waarin hy die rol van die Oekraïense president vertolk.<ref name="0396374-zelenskiy" /> In die reeks is Zelenski se karakter 'n geskiedenisonderwyser in sy 30's wat die Oekraïense presidentsverkiesing wen nadat 'n video gewys het hoe hy teen regeringskorrupsie uitvaar. Die komediereeks ''Swati'' ("Skoonfamilie"), waarin Zelenski verskyn, is in 2017 in Oekraïne verbied,<ref>{{Cite news |date=22 April 2019 |title=Volodymyr Zelensky in major lead in Ukraine presidential election runoff: Biography, quotes |publisher=Ukrainian Independent Information Agency (UNIAN) |url=https://www.unian.info/politics/10526682-volodymyr-zelensky-in-major-lead-in-ukraine-presidential-election-runoff-biography-quotes.html |url-status=live |access-date=30 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930151936/https://www.unian.info/politics/10526682-volodymyr-zelensky-in-major-lead-in-ukraine-presidential-election-runoff-biography-quotes.html |archive-date=30 September 2019}}</ref> maaar is in Maart 2019 weer toegelaat.<ref>{{cite web |title=Суд скасував заборону на серіал "Свати" |url=http://www.pravda.com.ua/news/2019/03/27/7210352/ |trans-title=The court lifted the ban on the TV series "Svaty" |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429115028/https://www.pravda.com.ua/news/2019/03/27/7210352/ |archive-date=29 April 2020 |access-date=9 December 2019 |website=Українська правда}}</ref>
Zelenski het hoofsaaklik in Russiese produksies gewerk. Sy eerste rol in Oekraïens was in die romantiese komedie ''Ek, Jy, Hy, Sy'',<ref>{{cite web |language=uk |archive-date=19 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171219200639/https://zaxid.net/kvartal_95_znime_svoyu_pershu_ukrayinomovnu_komediyu_z_nasteyu_kamenskih_u_golovniy_roli_n1429170 |url=https://zaxid.net/kvartal_95_znime_svoyu_pershu_ukrayinomovnu_komediyu_z_nasteyu_kamenskih_u_golovniy_roli_n1429170 |title='Kvartal 95' will take off its first Ukrainian-language comedy with Nastya Kamensky in the lead role |date=20 June 2017 |access-date=4 April 2019 }}</ref> wat in Desember 2018 in Oekraïne begin wys het.<ref>{{cite web |title=Я, Ти, Вiн, Вона (2018) – Release Info |trans-title=I, You, He, She (2018) – Release Info |url=https://www.imdb.com/title/tt9037222/releaseinfo?ref_=tt_dt_dt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715133130/https://www.imdb.com/title/tt9037222/releaseinfo?ref_=tt_dt_dt |archive-date=15 July 2020 |access-date=4 April 2019 |publisher=[[IMDb]]}}</ref>
== Presidentsveldtog van 2019 ==
In Maart 2018 het lede van Zelenski se vervaardigingsmaatskappy Kwartal 95 'n nuwe [[politieke party]] geregistreer met die naam [[Dienaar van die Volk]] – die naam van die TV-reeks waarin Zelenski oor die afgelope drie jaar opgetree het.<ref name="SPppno31217bb">{{Cite news |date=3 December 2017 |title=Lawyer Zelenskyy has registered a new political party "Servant of the people" |language=uk |publisher=UNIAN |url=https://www.unian.ua/m/politics/2276034-yurist-zelenskogo-zareestruvav-novu-politichnu-partiyu-sluga-narodu.html |access-date=1 January 2019 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118204157/https://www.unian.ua/politics/2276034-yurist-zelenskogo-zareestruvav-novu-politichnu-partiyu-sluga-narodu.html |url-status=live }}</ref><ref name="up7196270Z">{{Cite news |date=25 October 2018 |title=The boundary of a joke. How Zelensky prepares for the election |language=uk |work=Ukrayinska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/articles/2018/10/25/7196270/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208184955/https://www.pravda.com.ua/articles/2018/10/25/7196270/ |archive-date=8 February 2019}}</ref> Zelenski het enige onmiddellike planne om die politiek te betree ontken en gesê hy het die naam net geregistreer om te voorkom dat ander dit gebruik.<ref name=":6" /> Daar is egter oor die algemeen gegis dat hy hom as presidentskandidaat beskikbaar sou stel. Hy was in Oktober 2018 reeds 'n voorloper in meningspeilings: drie maande voor sy aankondiging dat hy as kandidaat gaan staan en ses maande voor die verkiesing.<ref>{{Cite web |date=29 October 2018 |title=How Ukraine's Presidential Race Is Shaping Up |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/how-ukraine-s-presidential-race-is-shaping-up/ |access-date=6 March 2022 |publisher=Atlantic Council |language=en-US |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309095817/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/how-ukraine-s-presidential-race-is-shaping-up/ |url-status=live }}</ref><ref name="up7196270Z" />
Ná maande van dubbelsinnige verklarings<ref name=":6">{{cite news |url=https://www.dw.com/en/could-a-rock-star-become-ukraines-next-president/a-45203158 |title=Could a rock star become Ukraine's next president? |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102051105/https://m.dw.com/en/could-a-rock-star-become-ukraines-next-president/a-45203158 |archive-date=2 January 2019 |publisher=Deutsche Welle |date=24 August 2018 |first=Nick |last=Connolly |url-status=live }}</ref><ref name="up7196270Z" /> het Zelenski op 31 Desember 2018 – vier maande voor die verkiesing – aangekondig hy gaan staan. Sy aankondiging is op die nuwejaarsprogram van die TV-kanaal 1+1 gedoen<ref name="ReutersScrutiny">{{cite web |date=1 April 2019 |title=Comedian faces scrutiny over oligarch ties in Ukraine presidential race |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-election-zelenskiy-oligarch-idUSKCN1RD30L |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412150840/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-election-zelenskiy-oligarch-idUSKCN1RD30L |archive-date=12 April 2019 |access-date=23 April 2019 |publisher=Reuters}}</ref> en het die kalklig gesteel van die nuwejaarsboodskap van die destydse president Porosjenko op dieselfde kanaal.<ref name="ReutersScrutiny" /> Zelenski het gesê dit was onbedoeld en het dit aan 'n tegniese haakplek toegeskryf.<ref>{{cite web |title=Volodymyr Zelensky: April 1 – an awesome day for a clown to win |url=http://www.pravda.com.ua/articles/2019/01/21/7204341/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331000557/https://www.pravda.com.ua/articles/2019/01/21/7204341/ |archive-date=31 March 2019 |access-date=26 April 2019 |website=Українська правда |language=uk}}</ref>
[[Beeld:Debates of Petro Poroshenko and Vladimir Zelensky (2019-04-19) 02.jpg|thumb|260px|Zelenski en die destydse president van Oekraïne, [[Petro Porosjenko]], in April 2019.]]
Zelenski se presidentsveldtog teen Porosjenko was feitlik heeltemal virtueel.<ref name="zelensky-190416154745843" /><ref>{{cite web |last=Karatnycky |first=Adrian |title=The World Just Witnessed the First Entirely Virtual Presidential Campaign |url=https://www.politico.com/magazine/story/2019/04/24/ukraine-president-virtual-campaign-226711 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425131841/https://www.politico.com/magazine/story/2019/04/24/ukraine-president-virtual-campaign-226711 |archive-date=25 April 2019 |access-date=26 April 2019 |website=Politico Magazine |date=24 April 2019 |language=en}}</ref> Hy het nie 'n gedetailleerde beleidsplan uitgereik nie<ref name="47654242 UkraineKvartal 95" /> en hy het min met die hoofstroommedia gepraat;<ref name="zelensky-190416154745843" /> tot op 18 April 2019 het hy nie onderhoude toegestaan nie.<ref name="7212658/ Zelensky">{{cite news |language=uk |url=https://www.pravda.com.ua/articles/2019/04/19/7212658/ |title=Zelensky's team. Who are these people |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418215323/https://www.pravda.com.ua/articles/2019/04/19/7212658/ |archive-date=18 April 2019 |work=Ukrayinska Pravda |date=19 April 2019 }}</ref> Hy het eerder sosiale media en [[YouTube]]-videogrepe gebruik.<ref name="zelensky-190416154745843" /> In die plek van tradisionele veldtogbyeenkomste, het hy met Kwartal 95 skerpskertsery-roetines deur die hele Oekraïne gehou.<ref>{{Cite web |last=Miller |first=Christopher |date=8 February 2019 |title=Crowdsourcer In Chief: Ukrainian Funnyman Takes Unorthodox Path To Top Of Presidential Pack |url=https://www.rferl.org/a/crowdsourcer-in-chief-ukrainian-funnyman-takes-unorthodox-path-to-top-of-presidential-pack/29796662.html |access-date=6 March 2022 |publisher=RadioFreeEurope/RadioLiberty |language=en |archive-date=6 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306152456/https://www.rferl.org/a/crowdsourcer-in-chief-ukrainian-funnyman-takes-unorthodox-path-to-top-of-presidential-pack/29796662.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Melkozerova |first=Veronika |date=4 March 2019 |title='Servant of the People' leads Ukraine's presidential race |url=https://www.codastory.com/disinformation/servant-of-the-people-leads-ukraines-presidential-race/ |access-date=6 March 2022 |website=Coda Story |language=en-US |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309123754/https://www.codastory.com/disinformation/servant-of-the-people-leads-ukraines-presidential-race/ |url-status=live }}</ref> Hy het gesê hy is teen die establishment en teen korrupsie, hoewel hy nie gewoonlik as 'n [[Populisme|populis]] beskryf is nie.<ref name="47654242 UkraineKvartal 95">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-47654242 |url-status=live |title=Ukraine election: Why comic Zelenskiy is real threat to Poroshenko |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327163040/https://www.bbc.com/news/world-europe-47654242 |archive-date=27 March 2019 |publisher=BBC News |date=27 March 2019 }}</ref> Volgens hom wou hy vertroue in politici herstel, "professionele, ordentlike mense aan die mag bring" en "die toon en gehalte van die politieke establishment verander".<ref name="SPppno31217bb" /><ref name="up7196270Z" /><ref name="lection2019555634">{{cite web |date=26 December 2018 |title=Zelensky: Party "Servant of the people" goes into politics |url=https://ua.interfax.com.ua/news/election2019/555634.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055829/https://ua.interfax.com.ua/news/election2019/555634.html |archive-date=3 January 2019 |website=Interfax-Ukraine |language=uk}}</ref>
Op 16 April 2019, 'n paar dae voor die verkiesing, het 20 Oekraïense nuusmedia 'n broep op Zelenski gedoen "om op te hou om joernaliste te vermy".<ref name="zelensky-190416154745843">{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/4/16/ukraine-media-demands-access-to-runoff-frontrunner-zelenskyy |title=Ukraine media demands access to runoff frontrunner Zelensky |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417125245/https://www.aljazeera.com/news/2019/04/ukraine-media-demands-access-frontrunner-volodymyr-zelensky-190416154745843.html |archive-date=17 April 2019 |publisher=Al Jazeera |date=16 April 2019 |first=Tamila |last=Varshalomidze }}</ref> Zelenski het gesê hy kruip nie weg vir joernaliste nie, maar hy wou nie deelneem aan geselsprogramme waar "mense van die ou mag" net "openbare betrekkinge doen" nie, en dat hy nie tyd het om alle versoeke om onderhoude toe te staan nie.<ref>{{cite news |language=uk |url=https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/18/7212668/ |script-title=uk:Зеленський відповів на "кота в мішку" і розповів про стратегію |trans-title=Zelensky responded to the "cat in the bag" and told about the strategy |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418203412/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/18/7212668/ |archive-date=18 April 2019 |url-status=live |work=Ukrayinska Pravda |date=18 April 2019 |access-date=18 March 2022 }}</ref>
Voor die verkiesing het Zelenski 'n span voorgestel wat die voormalige minister van finansies, Oleksandr Daniljoek, ingesluit het.<ref>{{cite news |last=Bociurkiw |first=Michael |date=30 March 2019 |title=Why Ukraine might elect a comedian |url=https://www.cnn.com/2019/03/30/opinions/why-ukraine-might-elect-a-comedian-bociurkiw/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330210909/https://www.cnn.com/2019/03/30/opinions/why-ukraine-might-elect-a-comedian-bociurkiw/index.html |archive-date=30 March 2019 |access-date=30 March 2019 |publisher=CNN}}</ref><ref name="7212658/ Zelensky" /> Tydens die veldtog is kommer uitgespreek oor sy bande met die oligarg Ihor Kolomoiski,<ref>{{cite web |last=Maheshwari |first=Vijai |date=17 April 2019 |title=The comedian and the oligarch |url=https://www.politico.eu/article/volodomyr-zelenskiy-ihor-kolomoisky-the-comedian-and-the-oligarch-ukraine-presidential-election/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422164306/https://www.politico.eu/article/volodomyr-zelenskiy-ihor-kolomoisky-the-comedian-and-the-oligarch-ukraine-presidential-election/ |archive-date=22 April 2019 |access-date=22 April 2019 |website=Politico Europe}}</ref> 'n biljoenêrsakeman wat in 2010 die Mediagroep 1+1 oorgeneem het. Die groep het agt TV-kanale en het die reeks ''Dienaar van die Volk'', met Zelenski, van 2015 tot 2019 uitgesaai.
Zelenski het die eerste ronde van die verkiesing op 31 Maart 2019 duidelik gewen.<ref name="CVKResults1stRound">{{cite web |title=Central Election Commission of Ukraine – Ukrainian Presidential Election 2019 (first round) |url=https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp300pt001f01=719.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423213729/https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp300pt001f01=719.html |archive-date=23 April 2019 |website=cvk.gov.ua |publisher=Central Election Commission of Ukraine}}</ref> In die tweede ronde, op 21 April 2019, het hy 73 persent van die stemme gekry teenoor Porosjenko se 25 persent, en is hy tot president verkies.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-48007487 |title=Ukraine election: Comedian Zelensky wins presidency by landslide |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421173305/https://www.bbc.com/news/world-europe-48007487 |archive-date=21 April 2019 |url-status=live |publisher=BBC News |date=22 April 2019 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://ukr.vote/en/elections/7/ukraine |title=Election of President of Ukraine 2019 Repeat voting |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813163554/https://ukr.vote/en/elections/7/ukraine |archive-date=13 August 2021 |website=UKR.VOTE }}</ref>
==Presidentskap==
[[Beeld:Volodymyr Zelensky Official portrait.jpg|thumb|200px|Zelenski se amptelike portret ná sy verkiesing.]]
Zelenski is op 20 Mei 2019 as president beëdig.<ref>{{cite news |title=Ukraine's New President Vows To Dissolve Parliament As PM, Other Key Officials Resign |url=https://www.rferl.org/a/29951792.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190520043757/https://www.rferl.org/a/29951792.html |archive-date=20 May 2019 |access-date=20 May 2019 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=20 May 2019 }}</ref> Hy is die land se eerste Joodse president; met [[Wolodimir Groisman]] as premier, het Oekraïne die eerste land benewens [[Israel]] geword met 'n Joodse staatshoof én regeringshoof.<ref name=nyt1>{{Cite news |last=Higgins |first=Andrew |date=24 April 2019 |title=Ukraine's Newly Elected President Is Jewish. So Is Its Prime Minister. Not All Jews There Are Pleased. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/04/24/world/europe/volodomyr-zelensky-ukraine-jewish-president.html |url-status=live |access-date=25 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425012514/https://www.nytimes.com/2019/04/24/world/europe/volodomyr-zelensky-ukraine-jewish-president.html |archive-date=25 April 2019 |issn=0362-4331}}</ref>
As president is Zelenski 'n voorstander van e-regering en eenheid tussen die [[Oekraïens]]- en Russiessprekende deel van die land se bevolking.<ref>{{Cite report |last=Hosa |first=Joanna |year=2019 |title=Zelensky Unchained: What Ukraine's New Political Order Means For Its Future |publisher=ECRF |pages=11–13 |jstor=resrep21659}}</ref> Hy gebruik die sosiale media baie in sy kommunikasie, veral [[Instagram]].<ref>{{Cite report |last=Hosa |first=Joanna |year=2019 |title=Zelensky Unchained: What Ukraine's New Political Order Means For Its Future |publisher=ECRF |pages=7–10 |jstor=resrep21659}}</ref> Tydens sy bewind het Zelenski toesig gehou oor die opheffing van wetlike immuniteit vir lede van die parlement, die Werchowna Rada,<ref>{{Cite news |date=19 December 2019 |title=Ukraine Lifts Prosecutorial Immunity For Members Of Parliament |language=en |work=RadioFreeEurope/RadioLiberty |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-lifts-prosecutorial-immunity-for-members-of-parliament/30333220.html |url-status=live |access-date=19 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219204142/https://www.rferl.org/a/ukraine-lifts-prosecutorial-immunity-for-members-of-parliament/30333220.html |archive-date=19 February 2022}}</ref> die land se reaksie op die [[Covid-19-pandemie]] en die daaropvolgende ekonomiese [[resessie]] en 'n proses om [[korrupsie]] by die horings te pak.<ref>{{Cite news |last=Peleschuk |first=Dan |date=15 April 2021 |title=Ukraine's anti-corruption effort struggles, but soldiers on |language=en |work=Eurasianet |url=https://eurasianet.org/ukraines-anti-corruption-effort-struggles-but-soldiers-on |url-status=live |access-date=19 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219195636/https://eurasianet.org/ukraines-anti-corruption-effort-struggles-but-soldiers-on |archive-date=19 February 2022}}</ref><ref>{{Cite news |last=Wilson |first=Andrew |date=6 July 2021 |title=Faltering fightback: Zelensky's piecemeal campaign against Ukraine's oligarchs – European Council on Foreign Relations |work=ECFR |url=https://ecfr.eu/publication/faltering-fightback-zelenskys-piecemeal-campaign-against-ukraines-oligarchs/ |access-date=19 February 2022 |archive-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226073518/https://ecfr.eu/publication/faltering-fightback-zelenskys-piecemeal-campaign-against-ukraines-oligarchs/ |url-status=live }}</ref>
[[Beeld:Volodymyr Zelensky, Prince William and Kate Middleton (2020-10-07) 03.jpg|thumb|260px|links|Zelenski en sy vrou, Olena Zelenska, by die [[Prins William, Hertog van Cambridge|Hertog]] en [[Catherine, Hertogin van Cambridge|Hertogin van Cambridge]] tydens 'n besoek aan [[Brittanje]] in Oktober 2020.]]
Kritici beweer Zelenski het, nadat hy die mag van die Oekraïense [[Oligargie|oligarge]] weggeneem het, probeer om mag te sentraliseer en sy persoonlike posisie te versterk.<ref>{{Cite news |last1=Hall |first1=Ben |last2=Olearchyk |first2=Roman |last3=Seddon |first3=Max |date=21 October 2019 |title=Ukraine: why Volodymyr Zelensky is pursuing a disruptive agenda |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/a99bceb2-ef59-11e9-bfa4-b25f11f42901 |url-status=live |access-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220151416/https://www.ft.com/content/a99bceb2-ef59-11e9-bfa4-b25f11f42901 |archive-date=20 February 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220304-zelensky-invokes-judaism-to-rally-support-for-ukrainian-cause|title=Zelensky invokes Judaism to rally support for Ukrainian cause|date=4 March 2022|website=France 24}}</ref>
Zelenski het in sy presidensiële veldtog belowe om sy land se uitgerekte konflik met [[Rusland]] te beëindig en pogings aan te wend om met dié land se president [[Wladimir Poetin]] 'n dialoog te voer.<ref name="Chatham_Lutsevych"/> 'n Toename in die spanning tussen die twee lande het sy administrasie in 2021 in die gesig gestaar, en dit het gelei tot die [[Russiese inval van 2022 in Oekraïne]]. Zelenski se strategie tydens die Russiese militêre opbou was om die Oekraïense bevolking gerus te stel en die internasionale gemeenskap te belowe dat Oekraïne nie wraak soek nie.<ref>{{cite web |title=Conflict in Ukraine |url=https://cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-ukraine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223002332/https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-ukraine |archive-date=23 February 2022 |access-date=23 February 2022 |website=Global Conflict Tracker |language=en}}</ref> Hy het hom aanvanklik gedistansieer van waarskuwings van 'n dreigende oorlog, terwyl hy by [[Navo]] veiligheidswaarborge en militêre steun gevra het om die bedreiging die hoof te bied.<ref name="Fr24_Seibt">{{Cite news |last=Seibt |first=Sébastian |date=18 February 2022 |title=Military tactics: Zelensky plays both sides in Ukrainian crisis |language=en |work=France 24 |url=https://www.france24.com/en/europe/20220218-military-tactics-zelensky-plays-both-sides-in-ukrainian-crisis |url-status=live |access-date=19 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218235849/https://www.france24.com/en/europe/20220218-military-tactics-zelensky-plays-both-sides-in-ukrainian-crisis |archive-date=18 February 2022}}</ref>
Ná die begin van die inval het Zelenski krygswet in Oekraïne afgekondig, asook 'n algemene mobilisasie van die weermag. Hy het internasionaal agting verdien vir sy hantering van die krisis en is beskryf as 'n simbool van Oekraïense weerstand.<ref name="ledw" />
==Spesie na Zelenski genoem==
''Ausichicrinites zelenskyyi'', 'n uitgestorwe spesie [[haarster]]re wat op 20 Julie 2022 deur 'n groep Poolse [[Paleontologie|paleontoloë]] beskryf is, is na Zelenski genoem vanweë "sy moed en dapperheid in die verdediging van 'n vrye Oekraïne".<ref>{{Cite journal |last1=Salamon |first1=Mariusz A. |last2=Jain |first2=Sreepat |last3=Brachaniec |first3=Tomasz |last4=Duda |first4=Piotr |last5=Płachno |first5=Bartosz J. |last6=Gorzelak |first6=Przemysław |title=Ausichicrinites zelenskyyi gen. et sp. nov., a first nearly complete feather star (Crinoidea) from the Upper Jurassic of Africa |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=7 |pages=220345 |doi=10.1098/rsos.220345 |bibcode=2022RSOS....920345S }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bressan |first=David |title=Fossil Named After Ukraine's President Zelenskyy |url=https://www.forbes.com/sites/davidbressan/2022/07/20/fossil-named-after-ukraines-president-zelenskyy/ |access-date=2022-07-28 |website=Forbes |language=en}}</ref>
==Notas==
{{Reflist|group=nota}}
==Verwysings==
{{Verwysings|3}}
==Skakels==
{{CommonsKategorie-inlyn|Volodymyr Zelenskyy}}
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Volodymyr Zelenskyy}}
{{Presidente van Oekraïne}}
{{Time-persone van die jaar}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Zelenski, Wolodimir}}
[[Kategorie:Oekraïense Jode]]
[[Kategorie:Presidente van Oekraïne]]
[[Kategorie:Oekraïense skrywers]]
[[Kategorie:Akteurs]]
[[Kategorie:Draaiboekskrywers]]
[[Kategorie:Komediante]]
[[Kategorie:Rolprentvervaardigers]]
[[Kategorie:Televisieaanbieders]]
[[Kategorie:Geboortes in 1978]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
npyd9fkgusq2jalv8eud4prnrovdo4o
Liu Cixin
0
282628
3373429
3332381
2026-11-17T12:29:26Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373429
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Liu Cixin<br />刘慈欣
| bynaam =
| beeld = Geek Bar Tor authors event - Cixin Liu (18397919319).jpg
| beeldbeskrywing =
| onderskrif =
| geboortenaam =
| geboortedatum = [[23 Junie]] [[1963]]
| geboorteplek = Yangquan, [[Shanxi]], [[Volksrepubliek van China]]
| sterfdatum =
| sterfteplek =
| ouers =
| titel =
| nasionaliteit = Chinees
| beroep = Skrywer
| ander =
| bekend = [[Wetenskapfiksie]]
| salaris =
| termyn =
| voorganger =
| opvolger =
| eerbewyse =
| party =
| religie =
| huweliksmaat =
| kinders =
| webblad =
| handtekening =
}}
'''Liu Cixin''' (vereenvoudigde [[Chinees]]: 刘慈欣; tradisioneel Chinees: 劉慈欣; [[pinyin]]: ''Liú Cíxīn''; gebore op [[23 Junie]] [[1963]])<ref>[http://www.isfdb.org/cgi-bin/ea.cgi?208409 Summary Bibliography: Cixin Liu]</ref> is 'n Chinese [[wetenskapfiksie]]skrywer.<ref>[http://www.chinadaily.com.cn/cndy/2010-12/17/content_11715438.htm What lies beyond]By Chitralekha Basu and Guo Shuhan, ''China Daily'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304071223/http://www.chinadaily.com.cn/cndy/2010-12/17/content_11715438.htm |date= 4 Maart 2016 }}</ref> Hy het nege keer die Galaxy-toekenning (China se mees gesogte toekenning vir literêre wetenskapfiksie) gewen, en was ook 'n wenner gewees van die 2015 Hugo-toekenning (vir die ''[[The Three-Body Problem (roman)|The Three-Body Problem]])'' en die Locus-toekenning vir 2017 (vir ''Death's End''), asook 'n benoemde vir die Nebula-toekenning.<ref>{{Cite web |url=http://www.gov.cn/english/2010-08/09/content_1674007.htm |title=Awards for Chinese-language science fictions announced |access-date= 8 Desember 2019 |archive-date= 3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303211539/http://www.gov.cn/english/2010-08/09/content_1674007.htm |url-status=dead }}</ref> In [[Engels]]e vertalings van sy werke word sy naam in die vorm ''Cixin Liu'' gegee.
== Lewe en loopbaan ==
Liu Cixin is op 23 Junie 1963 in Yangquan, [[Shanxi]], gebore. Liu se ouers het in 'n myn in Shanxi gewerk. Weens die geweld van die [[Kulturele Rewolusie]] is hy gestuur om in sy voorvaderlike tuiste in Luoshan County, [[Henan]], te gaan woon.<ref>Three Body Problem: Author's postscript to the American Edition</ref>
Liu studeer in 1988 aan die Noord-Chinese Universiteit van Waterbewaring en Elektriese Krag. Hy werk daarna as 'n [[rekenaaringenieur]] by 'n [[kragsentrale]] in die Shanxi-provinsie.<ref>[https://www.lrb.co.uk/v40/n03/nick-richardson/even-what-doesnt-happen-is-epic Even what doesn’t happen is epic]</ref>
== Skryfwerk ==
Liu noem die Britse skrywers [[George Orwell]] en [[Arthur C. Clarke]] as belangrike literêre invloede.<ref>{{cite news |last1=Misra |first1=Ria |title=This Is What It's Like To Write Science Fiction Novels In China |url=https://io9.gizmodo.com/this-is-what-its-like-to-write-science-fiction-novels-i-1679541435 |work=io9 |publisher=Gizmodo |date=14 Januarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208144339/https://io9.gizmodo.com/this-is-what-its-like-to-write-science-fiction-novels-i-1679541435 |archive-date=8 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy is as die eerste kuberpoenouteur (''cyberpunk'') van China bestempel nadat sy roman, ''China 2185'', in 1989 gepubliseer is.<ref>{{cite web |url=https://www.franceculture.fr/emissions/la-methode-scientifique/le-corps-cybernetique-quand-la-sf-sincarne |title=Le corps cybernétique : quand la SF s'incarne |last=Martin |first=Nicolas |date=2 November 2018 |website=France Culture |access-date=14 Desember 2018 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208144447/https://www.franceculture.fr/emissions/la-methode-scientifique/le-corps-cybernetique-quand-la-sf-sincarne |archive-date=8 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Liu se beroemdste werk, ''The Three-Body Problem'', is in 2007 gepubliseer (dit is die eerste roman in die ''Remembrance of Earth's Past''-trilogie). Die Amerikaanse skrywer Ken Liu se vertaling van 2014 (gepubliseer deur Tor Books) het die 2015 Hugo-prys vir beste roman gewen.<ref>{{cite web |title=2015 Hugo Awards |url=http://www.thehugoawards.org/hugo-history/2015-hugo-awards/ |website=The Hugo Awards |date=31 Maart 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509050008/http://www.thehugoawards.org/hugo-history/2015-hugo-awards/ |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Liu Cixin het dus die eerste skrywer uit [[Asië]] geword wat die beste roman gewen het.<ref>{{cite news |last1=Chen |first1=Andrea |title=Out of this world: Chinese sci-fi author Liu Cixin is Asia's first writer to win Hugo award for best novel |url=https://www.scmp.com/news/china/society/article/1851952/out-world-chinese-sci-fi-author-liu-cixin-asias-first-writer-win |access-date=27 Augustus 2015 |work=South China Morning Post |date=24 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330093452/https://www.scmp.com/news/china/society/article/1851952/out-world-chinese-sci-fi-author-liu-cixin-asias-first-writer-win |archive-date=30 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Duitse vertaling (wat enkele gedeeltes van die oorspronklike teks bevat wat nie in die Engelse vertaling ingesluit is nie), is in 2016 gevolg.<ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=1 September 2015 |title=Deutsche Übersetzung von "The Three-Body Problem" könnte nächsten Herbst erscheinen |url=http://german.china.org.cn/culture/txt/2015-09/01/content_36468945.htm |publisher=China Internet Information Center |access-date=8 Maart 2017 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20180308180308/http://german.china.org.cn/culture/txt/2015-09/01/content_36468945.htm |archive-date= 8 Maart 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Ken Liu het ook die derde volume van die ''Remembrance of Earth's Past''-reeks, ''Death's End'', in 2016 vertaal.<ref>{{cite web |url=https://lareviewofbooks.org/article/quiet-too-quiet/ |title=Quiet, Too Quiet |last=Canavan |first=Gerry |website=Los Angeles Review of Books |access-date=9 Julie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102093641/https://lareviewofbooks.org/article/quiet-too-quiet/ |archive-date=2 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''Death's End'' was 'n Hugo-toekenning vir beste finalis vir 2017 en het 'n Locus-prys vir 2017 vir beste wetenskapfiksie-roman gewen.
'n Film aanpassing van ''The Three-Body Problem'' is uitgestel.<ref name="entgroup">{{cite news |url=http://english.entgroup.cn/news_detail.aspx?id=5822 |title=Premiere of Film based on Acclaimed Sci-fi Novel 'The Three-Body Problem' Pushed Back until 2017 |date=23 Junie 2016 |access-date=24 Junie 2015 |publisher=EntGroup |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417045914/http://english.entgroup.cn/news_detail.aspx?id=5822 |archive-date=17 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Maart 2018 is daar gerugte dat Amazon onderhandel oor die regte vir die projek.<ref>{{cite news |last1=Desta |first1=Yohana |title=Amazon’s Reportedly Dropping $1 Billion for a TV Show to Rival Game of Thrones |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2018/03/amazon-billion-the-three-body-problem |work=Vanity Fair |publisher=Condé Nast |date=27 Maart 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180328142124/https://www.vanityfair.com/hollywood/2018/03/amazon-billion-the-three-body-problem |archive-date=28 Maart 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=rights>{{cite web |url=http://www.china.org.cn/arts/2018-03/23/content_50741719.htm |title=Rights holder won't give up 'Three-Body' series |first=Jing |last=Zhou |website=www.china.org.cn |date=23 Maart 2018 |access-date=19 Junie 2018 |language=az |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208144422/http://www.china.org.cn/arts/2018-03/23/content_50741719.htm |archive-date=8 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> YooZoo Pictures het egter 'n verklaring vrygestel in reaksie waarin hy sê dat dit die 'enigste eienaar van die regte vir aanpassings van films en TV-reekse' is.<ref name=rights/> Alhoewel dit oorspronklik in 2017 vrygestel sou word, is 'die projek' onbepaald uitgestel vanweë die interne skommelling van die onderneming en die gerugte 'slegte kwaliteit' van die eerste snit van die film. In Junie 2019 is berig dat daar met 'n geanimeerde aanpassing begin is.<ref>{{cite web |url=https://www.theverge.com/2019/6/21/18700675/chinese-science-fiction-three-body-problem-tv-series-cixin-liu |title=An animated adaptation of Chinese sci-fi novel The Three-Body Problem is in development |last=Liptak |first=Andrew |date=21 Junie 2019 |website=The Verge |access-date=9 Julie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729154038/https://www.theverge.com/2019/6/21/18700675/chinese-science-fiction-three-body-problem-tv-series-cixin-liu |archive-date=29 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Die film aanpassing van sy kortverhaal ''The Wandering Earth'' is op 5 Februarie 2019 in China vrygestel,<ref>{{cite news |url=https://gbtimes.com/film-based-on-three-body-problem-writers-sci-fi-story-set-for-february-release-in-china |website=gbtimes.com |title=Film based on Three-Body Problem writer's sci-fi story set for February release in China |first1=Asa |last1=Butcher |date=26 Oktober 2018 |access-date=18 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426094635/https://gbtimes.com/film-based-on-three-body-problem-writers-sci-fi-story-set-for-february-release-in-china |archive-date=26 April 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> wat binne 2 weke die naasgrootste rolprent by die Chinese loket geword het.<ref>{{cite news |last1=Linder |first1=Alex |title=The Wandering Earth is now the second-highest grossing movie in Chinese history |url=https://shanghai.ist/2019/02/18/the-wandering-earth-is-now-the-second-highest-grossing-movie-in-chinese-history/ |access-date=18 Februarie 2019 |work=Shanghaiist |date=18 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227220245/http://shanghai.ist/2019/02/18/the-wandering-earth-is-now-the-second-highest-grossing-movie-in-chinese-history/ |archive-date=27 Februarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>
== Persoonlike lewe ==
Liu is getroud en het 'n dogter. Sy vrou en dogter het byna nooit sy werke gelees nie.<ref>{{cite web |title=刘慈欣:《三体》的成功只是特例 |url=http://news.ifeng.com/a/20150830/44547811_0.shtml |website=news.ifeng.com |access-date=11 Julie 2017 |language=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530103545/http://news.ifeng.com/a/20150830/44547811_0.shtml |archive-date=30 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
== Politieke sienings ==
Liu se politieke sienings is nou in lyn met die Chinese regering. In sy onderhoud met ''The New Yorker'' in 2019, het hy 'standvastige en onomwonde' steun uitgespreek vir beleid soos Xinjiang-heropvoedingskampe en [[eenkindbeleid]].<ref>{{cite magazine | last = Fan| first = Jiayang| date = 17 Junie 2019 | title = Liu Cixin’s War of the Worlds | url = https://www.newyorker.com/magazine/2019/06/24/liu-cixins-war-of-the-worlds | magazine = The New Yorker | access-date= 27 November 2019}}</ref>
==Bibliografie==
===Romans===
* ''China 2185'' (中国2185) (1989)
* ''The Devil's Bricks'' (魔鬼积木) (2002)
* ''Supernova Era'' (超新星纪元) (2003)
* ''Ball Lightning'' (球状闪电) (2004)
* The ''Remembrance of Earth's Past'' trilogy (published in English by Tor Books):
** ''The Three-Body Problem'' (三体) (2007)
** ''The Dark Forest'' (黑暗森林) (2008)
** ''Death's End'' (死神永生) (2010)
===Korter fiksie werke===
'''1999'''
* ''The Whale's song'' (鲸歌) (''Science Fiction World'' )
* ''With Her Eyes'' (带上她的眼睛) (''Science Fiction World'' )
* 微观尽头(''Science Fiction World'' )
* 宇宙坍缩(''Science Fiction World'' )
'''2000'''
* ''Inferno'' (地火)(''Science Fiction World'' )
* ''The Wandering Earth'' (流浪地球) (''Science Fiction World'' )
'''2001'''
* ''The Rural Teacher'' (乡村教师) (''Science Fiction World'' )
* ''Full Spectrum Barrage Jamming'' (全频带阻塞干扰) (''Science Fiction World'' )
* ''The Micro-Age'' (微纪元) (''Science Fiction World]'' )
* 混沌蝴蝶(科幻大王)
'''2002'''
* ''Devourer'' (吞食者) (''Science Fiction World'' )
* ''Sea of Dreams'' (梦之海) (''Science Fiction World'' )
* ''Sun of China'' (中国太阳) (''Science Fiction World'' )
* 天使时代 (''Science Fiction World'' )
* 朝闻道(''Science Fiction World'' )
* 西洋
'''2003'''
* ''The Glory and the Dream'' (光荣与梦想)(''Science Fiction World'' )
* ''The Poetry Cloud'' (诗云) (''Science Fiction World'' )
* ''The Longest Fall'' (地球大炮) (''Science Fiction World'' )
* 思想者(''Science Fiction World'' )
* 文明的反向扩张(''Science Fiction World'' )
'''2004'''
* ''Of Ants and Dinosaurs'' (白垩纪往事)
* ''The Mirror'' (镜子) (''Science Fiction World'' )
* 圆圆的肥皂泡
'''2005'''
* ''The Wages of Humanity'' (赡养人类) (''Science Fiction World'' )
* ''Taking Care of God'' (赡养上帝) (''Science Fiction World'' )
* 欢乐颂 (九州幻想)
'''2006'''
* ''Mountain'' (山) (''Science Fiction World'' )
'''2010'''
* ''Curse 5.0'' (太原之恋) (九州幻想)
* 2018年4月1日
'''2011'''
* 烧火工(guokr.com)
'''2014'''
* ''The Circle'' (圆) (''Carbide Tipped Pens: Seventeen Tales of Hard Science Fiction'')
'''2016'''
* ''Weight Of Memories'' (人生)
'''2018'''
* ''Fields of Gold'' (黄金原野)(''Twelve Tomorrows'' )
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Eksterne skakels ==
*{{Commons-kategorie inlyn|Liu Cixin}}
{{en-vertaal|Liu Cixin}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Chinese skrywers]]
[[Kategorie:Geboortes in 1963]]
03kqzu8genvxd1mwn4mnvwzosvidwmi
Gebruiker:GerardM/Members of the Academy of Science of South Africa
2
285789
3373573
3362162
2026-11-18T04:42:20Z
ListeriaBot
118572
Wikidata list updated [V2]
3373573
wikitext
text/x-wiki
[https://tools.wmflabs.org/reasonator/?q=Q75746002 Members of the Academy of Science of South Africa]
{{Wikidata list
|sparql=
SELECT
DISTINCT ?item
(COUNT(DISTINCT ?publications) AS ?count)
(REPLACE(STR(?item), ".*Q", "Q") AS ?qid)
(CONCAT( "[[toolforge:scholia/author/", ?qid , "{{!}}", ENCODE_FOR_URI(?count), "]]") AS ?scholia)
WHERE {
?item wdt:P166 wd:Q75746002 .
OPTIONAL { ?publications wdt:P50 ?item }
}
GROUP BY ?item
|section=
|sort=P166/Q75746002/P585
|sort_order=desc
|columns=label:Article,P106,P496,P1960,P214,P166/Q75746002/P585:Date conferred,P18:Image,?scholia:Publications
|thumb=128
|min_section=2
}}
{| class='wikitable sortable'
! Article
! beroep
! ORCID-ID
! Google Scholar author ID
! VIAF ID
! Date conferred
! Image
! Publications
|-
| ''[[:d:Q80104858|Alan Weinberg]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80104858|0]]
|-
| ''[[:d:Q79384070|Jaco Pienaar]]''
| [[sielkundige]]
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79384070|0]]
|-
| ''[[:d:Q79384214|Stuart Piketh]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79384214|0]]
|-
| ''[[:d:Q80105423|Mark Charles Wentzel]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80105423|0]]
|-
| ''[[:d:Q76934542|John Anthony Higgins]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76934542|0]]
|-
| ''[[:d:Q4706174|Alan Bernstein]]''
| ''[[:d:Q12119633|immunoloog]]''
| [https://orcid.org/0009-0007-9027-1558 0009-0007-9027-1558]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/16993076 16993076]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q4706174|0]]
|-
| ''[[:d:Q22006961|Valerie Mizrahi]]''
| ''[[:d:Q864503|bioloog]]''<br/>''[[:d:Q15839206|molecular biologist]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4824-9115 0000-0003-4824-9115]
| [https://scholar.google.com/citations?user=apDyKMgAAAAJ apDyKMgAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/8150380426913370197 8150380426913370197]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q22006961|0]]
|-
| ''[[:d:Q76935971|Michael Johan Richard Hoch]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76935971|0]]
|-
| [[Wilmot James]]
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/112347314 112347314]
|
| [[Lêer:Wilmot James, South African academic.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q8022831|0]]
|-
| ''[[:d:Q79963775|Petro Terblanche]]''
| ''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''<br/>''[[:d:Q864835|biotegnoloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2789-6794 0000-0003-2789-6794]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/75975312 75975312]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79963775|0]]
|-
| ''[[:d:Q39885100|Aletta E. Schutte]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9217-4937 0000-0001-9217-4937]
| [https://scholar.google.com/citations?user=f1oels0AAAAJ f1oels0AAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q39885100|0]]
|-
| ''[[:d:Q76938511|Sarah Howie]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76938511|0]]
|-
| ''[[:d:Q76941005|Henk Huismans]]''
| ''[[:d:Q15634281|virologist]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76941005|0]]
|-
| ''[[:d:Q76941326|Brian John Huntley]]''
|
|
|
|
|
| [[Lêer:Brian John Huntley.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q76941326|0]]
|-
| ''[[:d:Q76941472|Gregory Dudley Hussey]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76941472|0]]
|-
| ''[[:d:Q70021562|Michael Chapman]]''
| ''[[:d:Q17167049|literary scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1299-8336 0000-0002-1299-8336]
| [https://scholar.google.com/citations?user=B3nhLTsAAAAJ B3nhLTsAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/285056306 285056306]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70021562|0]]
|-
| ''[[:d:Q61083095|Yahya E Choonara]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3889-1529 0000-0002-3889-1529]
| [https://scholar.google.com/citations?user=CjSwcTAAAAAJ CjSwcTAAAAAJ]
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q61083095|0]]
|-
| ''[[:d:Q79969535|Mark Tomlinson]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79969535|0]]
|-
| ''[[:d:Q38304462|Robert P. Millar]]''
| ''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''<br/>''[[:d:Q350979|soöloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-3606-2708 0000-0003-3606-2708]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/94387090 94387090]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q38304462|0]]
|-
| ''[[:d:Q63391384|Ernesta M Meintjes]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0781-3632 0000-0002-0781-3632]
| [https://scholar.google.com/citations?user=xl9IO9oAAAAJ xl9IO9oAAAAJ]
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q63391384|0]]
|-
| ''[[:d:Q63391519|Sunil D. Maharaj]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1967-2849 0000-0002-1967-2849]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q63391519|0]]
|-
| ''[[:d:Q2695985|Francis Wilson]]''
| [[ekonoom]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[skrywer]]<br/>''[[:d:Q1227195|Master's Degree in Economics]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/110483305 110483305]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q2695985|0]]
|-
| ''[[:d:Q43496916|Michael J. Samways]]''
| ''[[:d:Q3055126|entomoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4237-6025 0000-0003-4237-6025]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/94489949 94489949]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q43496916|1]]
|-
| ''[[:d:Q75935333|Ralph Adendorff]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75935333|0]]
|-
| ''[[:d:Q75935715|Jimi Adesina]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0002-6991-9934 0000-0002-6991-9934]
| [https://scholar.google.com/citations?user=ZJPKVjYAAAAJ ZJPKVjYAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75935715|0]]
|-
| ''[[:d:Q79396179|Laurence Piper]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79396179|0]]
|-
| ''[[:d:Q79396382|Chris Pistorius]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79396382|0]]
|-
| ''[[:d:Q57915745|Thaddeus Metz]]''
| ''[[:d:Q4964182|filosoof]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9861-2408 0000-0001-9861-2408]
| [https://scholar.google.com/citations?user=-iAbDVQAAAAJ -iAbDVQAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/293090676 293090676]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57915745|0]]
|-
| ''[[:d:Q69449514|Mary Scholes]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q60244908|plant physiologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5762-9537 0000-0001-5762-9537]
| [https://scholar.google.com/citations?user=qNlkIIMAAAAJ qNlkIIMAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/177145857889223021078 177145857889223021078]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69449514|0]]
|-
| ''[[:d:Q79397317|Zacharias Andries Pretorius]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79397317|0]]
|-
| ''[[:d:Q71756807|Pieter Streicher Steyn]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71756807|0]]
|-
| ''[[:d:Q42778663|Robert J. Scholes]]''
| ''[[:d:Q15839134|ecologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[Plantkundige|botanis]]
| [https://orcid.org/0000-0001-5537-6935 0000-0001-5537-6935]
| [https://scholar.google.com/citations?user=WR7VpKUAAAAJ WR7VpKUAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/71468733 71468733]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42778663|0]]
|-
| ''[[:d:Q71036026|Mohamed Iqbal Parker]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71036026|0]]
|-
| ''[[:d:Q30668464|Marie-Louise Newell]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1074-7699 0000-0002-1074-7699]
| [https://scholar.google.com/citations?user=ah5tHvAAAAAJ ah5tHvAAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/27240622 27240622]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q30668464|0]]
|-
| ''[[:d:Q27929667|Keyan G. Tomaselli]]''
| [[skrywer]]<br/>[[historikus]]<br/>''[[:d:Q112240529|communication teacher]]''<br/>''[[:d:Q1414443|filmmaker]]''<br/>''[[:d:Q119439006|periodical editor]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2995-0726 0000-0002-2995-0726]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/50433739 50433739]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q27929667|0]]
|-
| ''[[:d:Q20721396|Anna-Lise Williamson]]''
| ''[[:d:Q15634281|virologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5467-1200 0000-0002-5467-1200]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20721396|0]]
|-
| ''[[:d:Q76082950|Paul Andries Brink]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76082950|0]]
|-
| ''[[:d:Q58640036|Umezuruike Linus Opara]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8056-7215 0000-0001-8056-7215]
| [https://scholar.google.com/citations?user=eNlSO_oAAAAJ eNlSO_oAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q58640036|9]]
|-
| ''[[:d:Q39754563|Tania S. Douglas]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2024-4179 0000-0003-2024-4179]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q39754563|0]]
|-
| ''[[:d:Q79401740|Bernard Alexander Prior]]''
| ''[[:d:Q3779582|mikrobioloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5628-1188 0000-0001-5628-1188]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79401740|0]]
|-
| ''[[:d:Q79401813|Hugh Wynford Pritchard]]''
|
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=8bTVuI8AAAAJ 8bTVuI8AAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79401813|0]]
|-
| ''[[:d:Q44080605|Arvin Bhana]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[sielkundige]]
| [https://orcid.org/0000-0003-4235-0108 0000-0003-4235-0108]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Ip41gNgAAAAJ Ip41gNgAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/100813167 100813167]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q44080605|0]]
|-
| ''[[:d:Q57920963|Montaz Ali]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0864-8146 0000-0003-0864-8146]
| [https://scholar.google.com/citations?user=h_T_9pgAAAAJ h_T_9pgAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57920963|0]]
|-
| ''[[:d:Q70607931|Nicholas Biekpe]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70607931|0]]
|-
| ''[[:d:Q79402317|Otto Walter Prozesky]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79402317|0]]
|-
| ''[[:d:Q43071830|Pascal O Bessong]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0561-272X 0000-0003-0561-272X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=4FXKRpYAAAAJ 4FXKRpYAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q43071830|0]]
|-
| ''[[:d:Q42784019|Kevin J. Naidoo]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9898-3708 0000-0002-9898-3708]
| [https://scholar.google.com/citations?user=sGaDPpQAAAAJ sGaDPpQAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/65994373 65994373]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42784019|0]]
|-
| ''[[:d:Q71041558|Nigel Charles Bennett]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71041558|0]]
|-
| ''[[:d:Q58066291|Harald Winkler]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[ekonoom]]
| [https://orcid.org/0000-0002-5826-4071 0000-0002-5826-4071]
| [https://scholar.google.com/citations?user=dSxrBsMAAAAJ dSxrBsMAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/292276827 292276827]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q58066291|0]]
|-
| ''[[:d:Q79837146|Dirk Smit]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79837146|0]]
|-
| ''[[:d:Q6742987|Malegapuru William Makgoba]]''
| [[dokter]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/78414868 78414868]
|
| [[Lêer:MakgobaHillLecture.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q6742987|0]]
|-
| ''[[:d:Q79837241|Marius Smuts]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79837241|0]]
|-
| ''[[:d:Q76955252|Nelson Ijumba]]''
| ''[[:d:Q1326886|electrical engineer]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6194-7084 0000-0002-6194-7084]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76955252|0]]
|-
| ''[[:d:Q79839311|Hendrik Christoffel Snyman]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79839311|0]]
|-
| ''[[:d:Q42067412|Helena Kuivaniemi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5753-8766 0000-0001-5753-8766]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/6862149108608968780000 6862149108608968780000]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42067412|0]]
|-
| ''[[:d:Q6745901|Mamokgethi Phakeng]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8911-0403 0000-0002-8911-0403]
| [https://scholar.google.com/citations?user=NVTI58wAAAAJ NVTI58wAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/21621571 21621571]
|
| [[Lêer:Mamokgethi Phakeng - Kgethi.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q6745901|0]]
|-
| ''[[:d:Q60377213|Louis J. Kotzé]]''
| [[regsgeleerde]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5820-168X 0000-0001-5820-168X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=_awP9R0AAAAJ _awP9R0AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/100343038 100343038]
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q60377213|0]]
|-
| ''[[:d:Q48699455|Ruksana Osman]]''
| ''[[:d:Q1231865|pedagoog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0779-470X 0000-0002-0779-470X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=U29GvYcAAAAJ U29GvYcAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/305368366 305368366]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q48699455|0]]
|-
| ''[[:d:Q79407673|Douglas Eric Rawlings]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79407673|0]]
|-
| ''[[:d:Q42212089|Laetitia Rispel]]''
| [[Openbare gesondheid]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7806-6331 0000-0001-7806-6331]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/11877401 11877401]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42212089|0]]
|-
| [[Heather J. Zar]]
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9046-759X 0000-0002-9046-759X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=zBfcLygAAAAJ zBfcLygAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/15152023633803310918 15152023633803310918]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42212160|1]]
|-
| ''[[:d:Q76959045|David Steve Jacobs]]''
| ''[[:d:Q16831394|mammalogist]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76959045|0]]
|-
| ''[[:d:Q70615870|Evance Kalula]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0003-2299-3093 0000-0003-2299-3093]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70615870|0]]
|-
| ''[[:d:Q24049150|Adrian Paterson]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q81096|ingenieur]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-3427-4096 0000-0003-3427-4096]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q24049150|0]]
|-
| ''[[:d:Q26211942|Catherine Odora Hoppers]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5324-7371 0000-0001-5324-7371]
| [https://scholar.google.com/citations?user=qWEKG-QAAAAJ qWEKG-QAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/23844553 23844553]
|
| [[Lêer:Catherine Odora-Hoppers in 2015 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q26211942|0]]
|-
| ''[[:d:Q28086200|Geoff Garrett]]''
|
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/52270408 52270408]
|
| [[Lêer:Geoff Garrett CS6 270116-lg.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q28086200|0]]
|-
| ''[[:d:Q80420066|David Randle Woods]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80420066|0]]
|-
| ''[[:d:Q79122775|Jo MF Noero]]''
| ''[[:d:Q42973|argitek]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79122775|0]]
|-
| ''[[:d:Q80420322|Laurence Stuart Wright]]''
| ''[[:d:Q6673651|literary scholar]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2988-3399 0000-0003-2988-3399]
| [https://scholar.google.com/citations?user=pSphLh0AAAAJ pSphLh0AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/299549856 299549856]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80420322|0]]
|-
| ''[[:d:Q80420515|Xiaohua Xia]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80420515|0]]
|-
| ''[[:d:Q29961035|Rangan Gupta]]''
| [[ekonoom]]
| [https://orcid.org/0000-0001-5002-3428 0000-0001-5002-3428]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/311484094 311484094]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q29961035|0]]
|-
| ''[[:d:Q76960486|Hilary Janks]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0002-9992-9623 0000-0002-9992-9623]
| [https://scholar.google.com/citations?user=TG7MIK0AAAAJ TG7MIK0AAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76960486|0]]
|-
| ''[[:d:Q76960646|HCJ Janse van Rensburg]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76960646|0]]
|-
| ''[[:d:Q79123203|Odireleng Martin Ntwaeaborwa]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79123203|0]]
|-
| ''[[:d:Q80420751|Hong-Kun Xu]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80420751|0]]
|-
| ''[[:d:Q5019897|Calie Pistorius]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
|
| [[Lêer:Calie Pistorius.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q5019897|0]]
|-
| ''[[:d:Q76528517|Petra Engelbrecht]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76528517|0]]
|-
| [[Jonathan Jansen]]
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/21339000 21339000]
|
| [[Lêer:Jonathan Jansen at Cornerstone 2017.png|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q76961155|0]]
|-
| ''[[:d:Q76528891|Patrick George Eriksson]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76528891|0]]
|-
| ''[[:d:Q56489486|William Froneman]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[Outeur (skrywer)|outeur]]
| [https://orcid.org/0000-0003-0615-1355 0000-0003-0615-1355]
| [https://scholar.google.com/citations?user=G5tEQu4AAAAJ G5tEQu4AAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56489486|0]]
|-
| ''[[:d:Q79845832|Cristina Trois]]''
| ''[[:d:Q19377727|environmental engineer]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2094-2241 0000-0003-2094-2241]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Ny2OS24AAAAJ Ny2OS24AAAAJ]
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79845832|0]]
|-
| ''[[:d:Q76529981|Theunis Erasmus]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76529981|0]]
|-
| ''[[:d:Q76529997|Arthur George Every]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76529997|0]]
|-
| ''[[:d:Q58220468|Francesco Petruccione]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''<br/>''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8604-0913 0000-0002-8604-0913]
| [https://scholar.google.com/citations?user=chM4fT4AAAAJ chM4fT4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/51907883 51907883]
|
| [[Lêer:Francesco Petruccione blazer.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q58220468|1]]
|-
| ''[[:d:Q696676|Arnold van Zyl]]''
| ''[[:d:Q81096|ingenieur]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/557157771966848930006 557157771966848930006]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q696676|0]]
|-
| ''[[:d:Q61104159|Duncan Mitchell]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8989-4773 0000-0001-8989-4773]
| [https://scholar.google.com/citations?user=NdpBRSMAAAAJ NdpBRSMAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q61104159|0]]
|-
| ''[[:d:Q79846316|Moses Basitere]]''
|
|
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79846316|0]]
|-
| ''[[:d:Q76530761|Jill Margaret Farrant]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76530761|0]]
|-
| ''[[:d:Q76530985|Aslam Fataar]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0002-6880-9223 0000-0002-6880-9223]
| [https://scholar.google.com/citations?user=QWbmGwsAAAAJ QWbmGwsAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/286300254 286300254]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/69149196257874790519 69149196257874790519]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/81162842482573042867 81162842482573042867]
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76530985|0]]
|-
| ''[[:d:Q55195820|Christopher D. McQuaid]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3473-8308 0000-0002-3473-8308]
| [https://scholar.google.com/citations?user=uNl9g6wAAAAJ uNl9g6wAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q55195820|0]]
|-
| ''[[:d:Q75957491|Peter Alexander]]''
| ''[[:d:Q2306091|sosioloog]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75957491|0]]
|-
| ''[[:d:Q30111631|Keertan Dheda]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q24017632|pulmonologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7709-5341 0000-0001-7709-5341]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/22153893603102290470 22153893603102290470]
| 2019
| [[Lêer:Professor Keertan Dheda.png|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q30111631|0]]
|-
| ''[[:d:Q71776876|Muchie Mammo]]''
| ''[[:d:Q105572010|political economist]]''<br/>''[[:d:Q18805|natuurkundige]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4831-3113 0000-0003-4831-3113]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/4877592 4877592]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71776876|0]]
|-
| ''[[:d:Q75959277|Christopher Charles Appleton]]''
| ''[[:d:Q12773412|parasitologist]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75959277|0]]
|-
| ''[[:d:Q42656226|Lyn-Marie Birkholtz]]''
| ''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5888-2905 0000-0001-5888-2905]
| [https://scholar.google.com/citations?user=9M4eZYMAAAAJ 9M4eZYMAAAAJ]
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42656226|0]]
|-
| ''[[:d:Q75959947|Reinhard Richard Arndt]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/218352847 218352847]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75959947|0]]
|-
| ''[[:d:Q56497085|Alan Christoffels]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0420-2916 0000-0002-0420-2916]
| [https://scholar.google.com/citations?user=0S4EdhcAAAAJ 0S4EdhcAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56497085|1]]
|-
| ''[[:d:Q61110697|Jonathan Blackburn]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8988-9595 0000-0001-8988-9595]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q61110697|0]]
|-
| ''[[:d:Q75960209|Lewis David Ashwal]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7277-9007 0000-0001-7277-9007]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/2552235 2552235]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75960209|1]]
|-
| ''[[:d:Q56065756|Shabir A. Madhi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-7629-0636 0000-0002-7629-0636]
| [https://scholar.google.com/citations?user=ok2EswEAAAAJ ok2EswEAAAAJ]
|
|
| [[Lêer:Shabir Madhi for Fundación Civio.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q56065756|0]]
|-
| [[David Glasser]]
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9510-722X 0000-0001-9510-722X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=G8kEvt8AAAAJ G8kEvt8AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/121088199 121088199]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q61993822|0]]
|-
| ''[[:d:Q61993821|Diane Hildebrandt]]''
| ''[[:d:Q7888586|chemical engineer]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7873-8855 0000-0001-7873-8855]
| [https://scholar.google.com/citations?user=2SQ-120AAAAJ 2SQ-120AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/34119349 34119349]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q61993821|0]]
|-
| ''[[:d:Q76410934|Van Zyl de Villiers]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76410934|0]]
|-
| ''[[:d:Q78573579|Charles Ngwena]]''
|
|
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78573579|0]]
|-
| ''[[:d:Q48731884|Cherryl Walker]]''
| ''[[:d:Q2306091|sosioloog]]''<br/>''[[:d:Q4773904|antropoloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2523-6653 0000-0003-2523-6653]
| [https://scholar.google.com/citations?user=9-exP7QAAAAJ 9-exP7QAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/100272850 100272850]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q48731884|0]]
|-
| ''[[:d:Q78575075|Penelope Moore]]''
|
|
|
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78575075|0]]
|-
| ''[[:d:Q71655038|Thomas Eugene Cloete]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71655038|0]]
|-
| ''[[:d:Q57093942|Markus Boettcher]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q752129|astrophysicist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8434-5692 0000-0002-8434-5692]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/77042729 77042729]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57093942|0]]
|-
| ''[[:d:Q55364145|Charlie M. Shackleton]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q16529590|environmental scientist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8489-6136 0000-0002-8489-6136]
| [https://scholar.google.com/citations?user=rpaBdSkAAAAJ rpaBdSkAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/173716516 173716516]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q55364145|0]]
|-
| ''[[:d:Q78575532|Vishnu Padayachee]]''
| [[ekonoom]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[Outeur (skrywer)|outeur]]
| [https://orcid.org/0000-0002-8725-3670 0000-0002-8725-3670]
| [https://scholar.google.com/citations?user=itj6ex4AAAAJ itj6ex4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/35903953 35903953]
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78575532|0]]
|-
| ''[[:d:Q78431390|Delia Marshall]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/3146574859938150080 3146574859938150080]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78431390|0]]
|-
| ''[[:d:Q78575739|Bhekizizwe Peterson]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q28389|draaiboekskrywer]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7919-0967 0000-0001-7919-0967]
|
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78575739|0]]
|-
| ''[[:d:Q78575915|Imraan Valodia]]''
| [[ekonoom]]
| [https://orcid.org/0000-0002-5607-6595 0000-0002-5607-6595]
| [https://scholar.google.com/citations?user=0X5dgFYAAAAJ 0X5dgFYAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/46474023 46474023]
| 2017
| [[Lêer:Imraan Valodia UKZN - Informality and Urbanization (10070549606).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q78575915|0]]
|-
| ''[[:d:Q30423489|Robert J. Wilkinson]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q432386|preacher]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2753-1800 0000-0002-2753-1800]
| [https://scholar.google.com/citations?user=SqwGUN0AAAAJ SqwGUN0AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/1106802 1106802]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q30423489|0]]
|-
| ''[[:d:Q21341400|Maureen Coetzee]]''
| ''[[:d:Q3055126|entomoloog]]''<br/>''[[:d:Q107292086|medical entomologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2019-866X 0000-0003-2019-866X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=jbWH4QUAAAAJ jbWH4QUAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q21341400|0]]
|-
| ''[[:d:Q55510058|Keymanthri Moodley]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q4964182|filosoof]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-3404-4901 0000-0003-3404-4901]
| [https://scholar.google.com/citations?user=ZzF97IsAAAAJ ZzF97IsAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/165745949 165745949]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q55510058|0]]
|-
| [[Wim de Villiers]]
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q61132838|0]]
|-
| ''[[:d:Q56807736|Colleen T. Downs]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8334-1510 0000-0001-8334-1510]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56807736|0]]
|-
| ''[[:d:Q76126642|Duncan Brown]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76126642|0]]
|-
| ''[[:d:Q76127082|Martin Bucher]]''
|
|
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76127082|0]]
|-
| ''[[:d:Q49168166|Terence J. Robinson]]''
| ''[[:d:Q350979|soöloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4298-4891 0000-0002-4298-4891]
| [https://scholar.google.com/citations?user=LLaJvSEAAAAJ LLaJvSEAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q49168166|0]]
|-
| ''[[:d:Q64882689|Voster Muchenje]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7817-763X 0000-0001-7817-763X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=uNm2MyUAAAAJ uNm2MyUAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q64882689|0]]
|-
| ''[[:d:Q78434764|David Mason]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78434764|0]]
|-
| ''[[:d:Q79443968|Sekhar Ray]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79443968|0]]
|-
| ''[[:d:Q67189799|Anthony Jide Afolayan]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9111-6695 0000-0002-9111-6695]
| [https://scholar.google.com/citations?user=5V_WJskAAAAJ 5V_WJskAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q67189799|1]]
|-
| ''[[:d:Q78435102|Judith Masters]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78435102|0]]
|-
| ''[[:d:Q60991028|George Ekama]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q81096|ingenieur]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=PWje2ogAAAAJ PWje2ogAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/311249909 311249909]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q60991028|0]]
|-
| ''[[:d:Q71371411|Bernard Lategan]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71371411|0]]
|-
| ''[[:d:Q76850626|Mellony Graven]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0002-8021-3959 0000-0002-8021-3959]
| [https://scholar.google.com/citations?user=TS__mHkAAAAJ TS__mHkAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76850626|0]]
|-
| ''[[:d:Q76850682|Diane Grayson]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0002-5363-9372 0000-0002-5363-9372]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76850682|0]]
|-
| ''[[:d:Q76850749|Gideon Petrus Greyvenstein]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76850749|0]]
|-
| ''[[:d:Q76418250|David Dewar]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76418250|0]]
|-
| ''[[:d:Q76850794|Nicolaas Johannes Grové]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76850794|0]]
|-
| ''[[:d:Q76850844|Bao-Zhu Guo]]''
| [[wiskundige]]
| [https://orcid.org/0000-0001-9078-0001 0000-0001-9078-0001]
| [https://scholar.google.com/citations?user=2ME1DSkAAAAJ 2ME1DSkAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/164215793 164215793]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76850844|0]]
|-
| ''[[:d:Q28698134|George M. Branch]]''
| ''[[:d:Q5137366|cnidariologist]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-3597-5150 0000-0003-3597-5150]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q28698134|0]]
|-
| ''[[:d:Q76418424|Maarten de Wit]]''
| ''[[:d:Q520549|geoloog]]''<br/>''[[:d:Q13416354|mineralogist]]''<br/>''[[:d:Q11424604|aardwetenskaplike]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9494-3207 0000-0002-9494-3207]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/93284350 93284350]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76418424|0]]
|-
| ''[[:d:Q61857345|Marco A.G. Andreoli]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6688-2208 0000-0002-6688-2208]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q61857345|0]]
|-
| ''[[:d:Q76274578|Nithaya Chetty]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0002-9934-0528 0000-0002-9934-0528]
| [https://scholar.google.com/citations?user=3rl0mMwAAAAJ 3rl0mMwAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76274578|0]]
|-
| ''[[:d:Q76419491|Jan-Hendrik S. Hofmeyr]]''
| ''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1542-459X 0000-0002-1542-459X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=it1CMIkAAAAJ it1CMIkAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76419491|0]]
|-
| ''[[:d:Q77717266|Michael Charles Kew]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q77717266|0]]
|-
| ''[[:d:Q77717994|Ayesha Kharsany]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7457-0194 0000-0001-7457-0194]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Q7JcV_sAAAAJ Q7JcV_sAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q77717994|0]]
|-
| ''[[:d:Q75988391|Ann Bernstein]]''
| ''[[:d:Q137549240|development economist]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75988391|0]]
|-
| ''[[:d:Q80169885|Marié Philliphina Wissing]]''
| [[sielkundige]]
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80169885|0]]
|-
| ''[[:d:Q75989011|Krish Bharuth-Ram]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75989011|0]]
|-
| ''[[:d:Q11256815|David Mark Richardson]]''
| ''[[:d:Q15839134|ecologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9574-8297 0000-0001-9574-8297]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Rdfu4uoAAAAJ Rdfu4uoAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/85249968 85249968]
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q11256815|5]]
|-
| ''[[:d:Q79305934|Nicky Gopalan Padayachee]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79305934|0]]
|-
| ''[[:d:Q75990323|Ramesh Bharuthram]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75990323|0]]
|-
| ''[[:d:Q77720360|Rifka Kfir]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q77720360|0]]
|-
| ''[[:d:Q79306387|Norman Pammenter]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79306387|0]]
|-
| ''[[:d:Q79739137|Vikash Sewram]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79739137|0]]
|-
| ''[[:d:Q77720857|Chaudry Khalique]]''
| [[wiskundige]]
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q77720857|0]]
|-
| ''[[:d:Q43697544|Anthony I. Okoh]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9770-085X 0000-0002-9770-085X]
|
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q43697544|0]]
|-
| ''[[:d:Q42544531|Roseanne Diab]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3564-8320 0000-0002-3564-8320]
| [https://scholar.google.com/citations?user=RAEK2eEAAAAJ RAEK2eEAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/55645762 55645762]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42544531|0]]
|-
| ''[[:d:Q42544590|Daniela Cristina Stefan]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q1919436|kinderarts]]''<br/>''[[:d:Q16062369|oncologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5740-1209 0000-0001-5740-1209]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42544590|0]]
|-
| ''[[:d:Q42544598|Deborah Posel]]''
| ''[[:d:Q2306091|sosioloog]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=sznyWqoAAAAJ sznyWqoAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/93681997 93681997]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42544598|0]]
|-
| ''[[:d:Q42544603|Dhayendre Moodley]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1849-9631 0000-0003-1849-9631]
| [https://scholar.google.com/citations?user=C3rHZvsAAAAJ C3rHZvsAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42544603|0]]
|-
| ''[[:d:Q79307973|Hugh Patterton]]''
| ''[[:d:Q2904006|bioinformatician]]''<br/>''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79307973|0]]
|-
| [[Irma Eloff]]
| ''[[:d:Q723682|dean]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8306-3979 0000-0001-8306-3979]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Owgdy3QAAAAJ Owgdy3QAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/56298317 56298317]
|
| [[Lêer:Irma Eloff, Pretoria.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q42544654|0]]
|-
| ''[[:d:Q42544660|Jeanetta du Plessis]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0474-9409 0000-0003-0474-9409]
| [https://scholar.google.com/citations?user=kCdAQHgAAAAJ kCdAQHgAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42544660|0]]
|-
| ''[[:d:Q42544677|Liesel Ebersöhn]]''
| ''[[:d:Q864835|biotegnoloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2616-4973 0000-0002-2616-4973]
| [https://scholar.google.com/citations?user=xeQhZZ0AAAAJ xeQhZZ0AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/286769038 286769038]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42544677|0]]
|-
| [[Lucinda Backwell]]
| [[argeoloog]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5816-3353 0000-0001-5816-3353]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Y17Xc5gAAAAJ Y17Xc5gAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/24351965 24351965]
|
| [[Lêer:Lucinda Backwell (cropped).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q42544684|0]]
|-
| ''[[:d:Q42544789|Rachel Chikwamba]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2827-0734 0000-0003-2827-0734]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42544789|0]]
|-
| ''[[:d:Q42544799|Zodwa Dlamini]]''
| ''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8012-3646 0000-0002-8012-3646]
| [https://scholar.google.com/citations?user=nrCvvAQAAAAJ nrCvvAQAAAAJ]
|
|
| [[Lêer:4 Zodwa Sobukwe with Dinilesizwe.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q42544799|0]]
|-
| ''[[:d:Q42544878|Minrie Greeff]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0921-8463 0000-0003-0921-8463]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42544878|0]]
|-
| ''[[:d:Q42544965|Angela Mathee]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42544965|0]]
|-
| ''[[:d:Q42544994|Anna Kramvis]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6006-3765 0000-0001-6006-3765]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42544994|0]]
|-
| ''[[:d:Q76857461|Ariff Ahmed Hafejee]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76857461|0]]
|-
| ''[[:d:Q42545058|Nancy Phaswana-Mafuya]]''
| ''[[:d:Q12765408|epidemioloog]]''<br/>''[[:d:Q24017732|public health scientist]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9387-0432 0000-0001-9387-0432]
| [https://scholar.google.com/citations?user=NnJPZuQAAAAJ NnJPZuQAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/169009503 169009503]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42545058|0]]
|-
| ''[[:d:Q76857552|Fritz JW Hahne]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76857552|0]]
|-
| ''[[:d:Q37643854|Gregory L. Blatch]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0778-8577 0000-0003-0778-8577]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/272043681 272043681]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q37643854|0]]
|-
| ''[[:d:Q78155721|Loren Landau]]''
| ''[[:d:Q1238570|political scientist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0198-4748 0000-0002-0198-4748]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Hw4YkqoAAAAJ Hw4YkqoAAAAJ]
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78155721|0]]
|-
| ''[[:d:Q2611579|Alan Whiteside]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[skrywer]]
| [https://orcid.org/0000-0003-1157-968X 0000-0003-1157-968X]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/17511182 17511182]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q2611579|0]]
|-
| ''[[:d:Q75994202|William Bishai]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8734-4118 0000-0002-8734-4118]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/48099989 48099989]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75994202|0]]
|-
| ''[[:d:Q79742931|John Francis Sharpey-Schafer]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79742931|0]]
|-
| ''[[:d:Q78158001|Virna Leaner]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78158001|0]]
|-
| ''[[:d:Q55523379|Robert Morrell]]''
| [[historikus]]
| [https://orcid.org/0000-0002-6096-486X 0000-0002-6096-486X]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/3152154075987911860009 3152154075987911860009]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q55523379|0]]
|-
| ''[[:d:Q450598|Lee Berger]]''
| ''[[:d:Q21272406|palaeoantropoloog]]''<br/>''[[:d:Q4773904|antropoloog]]''<br/>''[[:d:Q205375|uitvinder]]''<br/>[[argeoloog]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[Australopithecus africanus]]
| [https://orcid.org/0000-0002-0367-7629 0000-0002-0367-7629]
| [https://scholar.google.com/citations?user=PpW_J88AAAAJ PpW_J88AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/6169562 6169562]
|
| [[Lêer:Lee Berger image 2006.JPG|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q450598|9]]
|-
| ''[[:d:Q76428197|Leon Milner Theodore Dicks]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76428197|0]]
|-
| ''[[:d:Q76428240|Thulani H Dlamini]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76428240|0]]
|-
| ''[[:d:Q78446682|Robert Mattes]]''
| ''[[:d:Q1238570|political scientist]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0567-9385 0000-0003-0567-9385]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/19992713 19992713]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78446682|0]]
|-
| ''[[:d:Q76716731|Thomas Ford]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8896-794X 0000-0002-8896-794X]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76716731|0]]
|-
| ''[[:d:Q76716997|Richard Francis Fuggle]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76716997|0]]
|-
| ''[[:d:Q79744635|W. R. Siegfried]]''
| ''[[:d:Q15839134|ecologist]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79744635|0]]
|-
| ''[[:d:Q76717085|Christoph Friedrich Garbers]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76717085|0]]
|-
| ''[[:d:Q58119538|Kobus Maree]]''
| ''[[:d:Q5341297|educational psychologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[sielkundige]]
| [https://orcid.org/0000-0002-9492-8445 0000-0002-9492-8445]
| [https://scholar.google.com/citations?user=JRlauxMAAAAJ JRlauxMAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/4592006 4592006]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q58119538|0]]
|-
| ''[[:d:Q79745070|Silvester Ron Simango]]''
| ''[[:d:Q14467526|taalkundige]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5694-7146 0000-0001-5694-7146]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79745070|0]]
|-
| ''[[:d:Q79745330|Ruth Simbao]]''
| ''[[:d:Q1792450|art historian]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9640-7491 0000-0002-9640-7491]
| [https://scholar.google.com/citations?user=aT42_WMAAAAJ aT42_WMAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/73694792 73694792]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79745330|0]]
|-
| [[Herman Wasserman]]
| [[skrywer]]
| [https://orcid.org/0000-0002-2553-1989 0000-0002-2553-1989]
| [https://scholar.google.com/citations?user=tVMVK2MAAAAJ tVMVK2MAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/32307710 32307710]
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q31736746|0]]
|-
| ''[[:d:Q78159581|Lesley Le Grange]]''
| ''[[:d:Q1231865|pedagoog]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-7096-3609 0000-0002-7096-3609]
| [https://scholar.google.com/citations?user=4zXjLu4AAAAJ 4zXjLu4AAAAJ]
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78159581|0]]
|-
| ''[[:d:Q78159586|Alison Lewis]]''
| ''[[:d:Q7888586|chemical engineer]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=yaaQvscAAAAJ yaaQvscAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/41609069 41609069]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78159586|0]]
|-
| ''[[:d:Q78159593|Attie Johannes Ligthelm]]''
| ''[[:d:Q27349|dentist]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78159593|0]]
|-
| ''[[:d:Q78159599|Elsabé Loots]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0003-4518-1688 0000-0003-4518-1688]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78159599|0]]
|-
| ''[[:d:Q76141294|James Bull]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76141294|0]]
|-
| ''[[:d:Q76141448|Renier Adriaan Burger]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76141448|0]]
|-
| ''[[:d:Q79601606|Linda Marlene Richter]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79601606|0]]
|-
| ''[[:d:Q76141655|Stephanie Gail Burton]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76141655|0]]
|-
| ''[[:d:Q76141946|Faizal Bux]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76141946|0]]
|-
| ''[[:d:Q79746428|Ratnamala Singh]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79746428|0]]
|-
| ''[[:d:Q70376235|Carolyn Williamson]]''
| ''[[:d:Q15634281|virologist]]''<br/>''[[:d:Q3779582|mikrobioloog]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=3pcRNQYAAAAJ 3pcRNQYAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70376235|0]]
|-
| ''[[:d:Q76864546|Raymond Haines]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76864546|0]]
|-
| ''[[:d:Q54086671|Norman Owen-Smith]]''
| ''[[:d:Q15839134|ecologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8429-1201 0000-0001-8429-1201]
| [https://scholar.google.com/citations?user=BoSadf0AAAAJ BoSadf0AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/29615824 29615824]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/496166656941922710006 496166656941922710006]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q54086671|2]]
|-
| ''[[:d:Q78451629|Thoko V Mayekiso]]''
| [[sielkundige]]<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78451629|0]]
|-
| ''[[:d:Q70378516|Crain Arthur Soudien]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q1231865|pedagoog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9934-6532 0000-0002-9934-6532]
| [https://scholar.google.com/citations?user=i8djXlYAAAAJ i8djXlYAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/61677562 61677562]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70378516|3]]
|-
| ''[[:d:Q5213742|Dan J. Stein]]''
| [[psigiater]]<br/>[[professor]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[dokter]]
| [https://orcid.org/0000-0001-7218-7810 0000-0001-7218-7810]
| [https://scholar.google.com/citations?user=LOHkEw8AAAAJ LOHkEw8AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/39468370 39468370]
|
| [[Lêer:Dan-Stein-20130904.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q5213742|29]]
|-
| [[Quarraisha Abdool-Karim]]
| ''[[:d:Q12765408|epidemioloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0985-477X 0000-0002-0985-477X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=ARaZ9-MAAAAJ ARaZ9-MAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/24336962 24336962]
|
| [[Lêer:Quarraisha Abdool Karim.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q17612495|1]]
|-
| ''[[:d:Q79461535|Thomas Rehle]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q60739955|healthcare scientist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7437-4345 0000-0001-7437-4345]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/48869538 48869538]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79461535|0]]
|-
| ''[[:d:Q21505541|Himansu Baijnath]]''
| [[Plantkundige|botanis]]
| [https://orcid.org/0000-0001-6594-3876 0000-0001-6594-3876]
|
|
|
| [[Lêer:Himansu Baijnath.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q21505541|0]]
|-
| ''[[:d:Q56394925|Nesri Padayatchi]]''
| ''[[:d:Q10334684|public health physician]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2543-9071 0000-0003-2543-9071]
| [https://scholar.google.com/citations?user=OINblGUAAAAJ OINblGUAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56394925|0]]
|-
| ''[[:d:Q39527283|Sabiha Yusuf Essack]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-3357-2761 0000-0003-3357-2761]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q39527283|0]]
|-
| ''[[:d:Q78453566|Anthony David Mbewu]]''
| ''[[:d:Q3264451|cardiologist]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78453566|0]]
|-
| [[Johannes van Staden]]
| [[Plantkundige|botanis]]<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0515-1281 0000-0003-0515-1281]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/562159234013403370477 562159234013403370477]
|
| [[Lêer:Prof johannes van staden-1595341335.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q2043552|0]]
|-
| ''[[:d:Q41113731|Wolfgang Preiser]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0254-7910 0000-0002-0254-7910]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q41113731|1]]
|-
| ''[[:d:Q76003072|Nigel Tempest Bishop]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=m8CpFJkAAAAJ m8CpFJkAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76003072|0]]
|-
| ''[[:d:Q55098484|Graeme Meintjes]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1196-4414 0000-0003-1196-4414]
| [https://scholar.google.com/citations?user=fFi4xj4AAAAJ fFi4xj4AAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q55098484|0]]
|-
| ''[[:d:Q55820267|Keith Breckenridge]]''
| ''[[:d:Q15319501|social scientist]]''<br/>[[historikus]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5023-6837 0000-0001-5023-6837]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/295702208 295702208]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q55820267|1]]
|-
| ''[[:d:Q76004979|David Block]]''
| ''[[:d:Q11063|astronomer]]''<br/>[[wiskundige]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/309720300 309720300]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/88042470 88042470]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76004979|0]]
|-
| ''[[:d:Q76005296|Juanita Bornman]]''
|
|
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76005296|0]]
|-
| ''[[:d:Q78456602|Veronica McKay]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78456602|0]]
|-
| ''[[:d:Q41693545|Murray Leibbrandt]]''
| [[ekonoom]]<br/>''[[:d:Q85863506|researcher]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0829-8844 0000-0003-0829-8844]
| [https://scholar.google.com/citations?user=4_jykaYAAAAJ 4_jykaYAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/33108449 33108449]
|
| [[Lêer:Murray Leibbrandt.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q41693545|0]]
|-
| ''[[:d:Q76006138|Liesbeth Botha]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76006138|0]]
|-
| ''[[:d:Q76006290|Rudie Botha]]''
| ''[[:d:Q14467526|taalkundige]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76006290|0]]
|-
| ''[[:d:Q71104683|Willem Albert Hanekom]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6788-1645 0000-0002-6788-1645]
| [https://scholar.google.com/citations?user=GNFho0kAAAAJ GNFho0kAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71104683|0]]
|-
| ''[[:d:Q76006527|André Boraine]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0003-4115-4287 0000-0003-4115-4287]
| [https://scholar.google.com/citations?user=N0F7S9EAAAAJ N0F7S9EAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76006527|0]]
|-
| ''[[:d:Q79322762|Robert Clive Pattinson]]''
| ''[[:d:Q2640827|gynecologist]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79322762|0]]
|-
| ''[[:d:Q79322932|Michael Pepper]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79322932|0]]
|-
| ''[[:d:Q91001469|Vasu Reddy]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q2306091|sosioloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6004-2320 0000-0002-6004-2320]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/96897750 96897750]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q91001469|0]]
|-
| ''[[:d:Q76007840|Sonja Bosch]]''
| ''[[:d:Q14467526|taalkundige]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76007840|0]]
|-
| ''[[:d:Q79756318|Ann Skelton]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q40348|prokureur]]''<br/>[[regsgeleerde]]
| [https://orcid.org/0000-0003-4320-8904 0000-0003-4320-8904]
| [https://scholar.google.com/citations?user=fIJ4Hs4AAAAJ fIJ4Hs4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/117145542414196640961 117145542414196640961]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/261974215 261974215]
| 2019
| [[Lêer:Ann Skelton 2023 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q79756318|0]]
|-
| ''[[:d:Q76008824|Paul Bowen]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76008824|0]]
|-
| ''[[:d:Q79757375|Beric William Skews]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79757375|0]]
|-
| ''[[:d:Q76008996|Daniel Bradlow]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0002-1518-1815 0000-0002-1518-1815]
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76008996|0]]
|-
| ''[[:d:Q76874208|Lawrence Hamilton]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76874208|0]]
|-
| ''[[:d:Q72116776|Igle Gledhill]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6171-0290 0000-0001-6171-0290]
| [https://scholar.google.com/citations?user=vKA1b3YAAAAJ vKA1b3YAAAAJ]
|
|
| [[Lêer:Igle Gledhill 2.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q72116776|1]]
|-
| ''[[:d:Q78748626|Alphose Zingoni]]''
| ''[[:d:Q81096|ingenieur]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/216080706 216080706]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/31487334 31487334]
|
| [[Lêer:AlphoseZingoni-Profile.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q78748626|0]]
|-
| ''[[:d:Q78460617|Lirieka Meintjes-Van der Walt]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78460617|0]]
|-
| ''[[:d:Q78460819|Barry Vincent Mendelow]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78460819|0]]
|-
| ''[[:d:Q53808040|Michael T Davies-Coleman]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5344-894X 0000-0001-5344-894X]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/85647578 85647578]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q53808040|0]]
|-
| ''[[:d:Q78317156|Mzamo P Mangaliso]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78317156|0]]
|-
| ''[[:d:Q79614716|Christian Rogerson]]''
| ''[[:d:Q11630517|tourism scholar]]''<br/>''[[:d:Q901402|geograaf]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1306-8867 0000-0003-1306-8867]
| [https://scholar.google.com/citations?user=froNhxcAAAAJ froNhxcAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/27171337 27171337]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79614716|0]]
|-
| ''[[:d:Q15459092|Charles K. Brain]]''
| [[paleontoloog]]<br/>''[[:d:Q141763254|taphonomist]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/30825610 30825610]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q15459092|1]]
|-
| ''[[:d:Q57412559|Harold Annegarn]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6653-4679 0000-0001-6653-4679]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57412559|0]]
|-
| ''[[:d:Q26704364|Saurabh Sinha]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4634-3925 0000-0003-4634-3925]
| [https://scholar.google.com/citations?user=kxJhswgAAAAJ kxJhswgAAAAJ]
|
| 2019
| [[Lêer:Prof Saurabh Sinha.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q26704364|9]]
|-
| ''[[:d:Q79615179|Andreas Roodt]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-7349-6436 0000-0002-7349-6436]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79615179|0]]
|-
| ''[[:d:Q79327087|Francis Petersen]]''
| ''[[:d:Q81096|ingenieur]]''<br/>''[[:d:Q21281706|academic administrator]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4464-2315 0000-0003-4464-2315]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79327087|0]]
|-
| ''[[:d:Q55539279|Jacobus N. Eloff]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1494-9842 0000-0003-1494-9842]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/63822206 63822206]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q55539279|0]]
|-
| ''[[:d:Q61162044|Tahir S Pillay]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9982-9710 0000-0002-9982-9710]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q61162044|0]]
|-
| ''[[:d:Q79615924|Neil Roos]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8457-2150 0000-0001-8457-2150]
| [https://scholar.google.com/citations?user=jg18U6UAAAAJ jg18U6UAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79615924|0]]
|-
| ''[[:d:Q76300027|Margaret Chitiga-Mabugu]]''
|
|
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76300027|0]]
|-
| ''[[:d:Q90572902|Julian D May]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2334-8053 0000-0003-2334-8053]
| [https://scholar.google.com/citations?user=aS-ifvEAAAAJ aS-ifvEAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/34020082 34020082]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q90572902|0]]
|-
| ''[[:d:Q76300183|Walter T Claassen]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76300183|0]]
|-
| ''[[:d:Q42420373|Guy F. Midgley]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8264-0869 0000-0001-8264-0869]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/53146094231500331476 53146094231500331476]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42420373|0]]
|-
| ''[[:d:Q79616313|Cornelia Roux]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79616313|0]]
|-
| ''[[:d:Q78607257|Letlhokwa Mpedi]]''
|
|
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78607257|0]]
|-
| ''[[:d:Q78607481|Renosi Mokate]]''
| [[ekonoom]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/2027459 2027459]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78607481|0]]
|-
| ''[[:d:Q76301029|Peter Eiddon Cleaton-Jones]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/273754832 273754832]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76301029|0]]
|-
| ''[[:d:Q78463759|Rajend Mesthrie]]''
| ''[[:d:Q14467526|taalkundige]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6338-6076 0000-0001-6338-6076]
| [https://scholar.google.com/citations?user=nO9azssAAAAJ nO9azssAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/79341 79341]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78463759|1]]
|-
| ''[[:d:Q43142591|Eno E. Ebenso]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q593644|chemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0411-9258 0000-0002-0411-9258]
| [https://scholar.google.com/citations?user=bljjT44AAAAJ bljjT44AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/517162664578255002986 517162664578255002986]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q43142591|0]]
|-
| [[Bernie Fanaroff]]
| ''[[:d:Q11063|astronomer]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q18201824|0]]
|-
| ''[[:d:Q60732379|Ivan Turok]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[professor]]<br/>[[ekonoom]]
| [https://orcid.org/0000-0001-5520-2492 0000-0001-5520-2492]
| [https://scholar.google.com/citations?user=bPUWRDsAAAAJ bPUWRDsAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/239721967 239721967]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/27376645 27376645]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q60732379|0]]
|-
| ''[[:d:Q69526864|Lise Korsten]]''
| ''[[:d:Q3746192|phytopathologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0232-7659 0000-0003-0232-7659]
| [https://scholar.google.com/citations?user=N5Xy6m4AAAAJ N5Xy6m4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/6903149296167980670000 6903149296167980670000]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69526864|0]]
|-
| ''[[:d:Q37377512|Taryn Young]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2406-081X 0000-0003-2406-081X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=0cVz1SgAAAAJ 0cVz1SgAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q37377512|0]]
|-
| ''[[:d:Q78610632|Ebrahim Momoniat]]''
| [[wiskundige]]
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78610632|0]]
|-
| ''[[:d:Q17627256|Daniel Ncayiyana]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q21002422|obstetrician-gynecologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6016-8057 0000-0001-6016-8057]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q17627256|0]]
|-
| ''[[:d:Q102110912|Peter Dankelmann]]''
| [[wiskundige]]
| [https://orcid.org/0000-0003-4376-7546 0000-0003-4376-7546]
| [https://scholar.google.com/citations?user=jmeHpKUAAAAJ jmeHpKUAAAAJ]
|
| 2007
|
| [[toolforge:scholia/author/Q102110912|0]]
|-
| ''[[:d:Q58283307|Dorrit Posel]]''
| [[ekonoom]]
| [https://orcid.org/0000-0002-3343-875X 0000-0002-3343-875X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=KmbPFYQAAAAJ KmbPFYQAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/284141636 284141636]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q58283307|0]]
|-
| ''[[:d:Q79620488|Justus Christiaan Roux]]''
| ''[[:d:Q14467526|taalkundige]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6913-3686 0000-0001-6913-3686]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Jn8soLsAAAAJ Jn8soLsAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79620488|0]]
|-
| ''[[:d:Q19646258|Lenore Manderson]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q4773904|antropoloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-7883-1790 0000-0002-7883-1790]
| [https://scholar.google.com/citations?user=DZ3P2ZMAAAAJ DZ3P2ZMAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/51717767 51717767]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q19646258|0]]
|-
| ''[[:d:Q78467666|Joseph Philip Michael]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78467666|0]]
|-
| ''[[:d:Q80053570|Fiona Tregenna]]''
| [[ekonoom]]
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=Qu0QFrYAAAAJ Qu0QFrYAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80053570|0]]
|-
| ''[[:d:Q45452887|Clive M. Gray]]''
| ''[[:d:Q12119633|immunoloog]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9293-901X 0000-0002-9293-901X]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q45452887|0]]
|-
| ''[[:d:Q78467894|John Robert Midgley]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78467894|0]]
|-
| ''[[:d:Q80053967|Peter Doughtrey Tyson]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80053967|0]]
|-
| ''[[:d:Q1769780|Wiseman Nkuhlu]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/21865680 21865680]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q1769780|0]]
|-
| ''[[:d:Q20656400|Hoosen Coovadia]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q134284649|anti-apartheidsaktivis]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20656400|0]]
|-
| ''[[:d:Q70827557|Simon Henry Connell]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6000-7245 0000-0001-6000-7245]
| [https://scholar.google.com/citations?user=pVS2ZiMAAAAJ pVS2ZiMAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70827557|0]]
|-
| ''[[:d:Q79622145|Heinz Rüther]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79622145|0]]
|-
| [[Gita Ramjee]]
| ''[[:d:Q15634281|virologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1524-6778 0000-0003-1524-6778]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42571276|0]]
|-
| ''[[:d:Q23540990|Carolyn Hamilton]]''
| [[historikus]]<br/>''[[:d:Q4773904|antropoloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1291-4603 0000-0003-1291-4603]
| [https://scholar.google.com/citations?user=PYTy1KEAAAAJ PYTy1KEAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/5146242 5146242]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q23540990|2]]
|-
| ''[[:d:Q42571456|Heidi L. Hudson]]''
| ''[[:d:Q24017732|public health scientist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3274-2215 0000-0002-3274-2215]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/2917149068487565730007 2917149068487565730007]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42571456|0]]
|-
| ''[[:d:Q42571461|Heidi van Rooyen]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6502-6098 0000-0002-6502-6098]
| [https://scholar.google.com/citations?user=6RpKYP0AAAAJ 6RpKYP0AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/309894208 309894208]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42571461|0]]
|-
| ''[[:d:Q42571640|Jane Carruthers]]''
| [[historikus]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8210-4599 0000-0001-8210-4599]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/4128165628894642480006 4128165628894642480006]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/48310877 48310877]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42571640|0]]
|-
| ''[[:d:Q42571644|Jeanet Conradie]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8120-6830 0000-0002-8120-6830]
| [https://scholar.google.com/citations?user=hDqy53AAAAAJ hDqy53AAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42571644|2]]
|-
| ''[[:d:Q42571652|Jenny Hoobler]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7725-6889 0000-0001-7725-6889]
| [https://scholar.google.com/citations?user=ntCB6dEAAAAJ ntCB6dEAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42571652|0]]
|-
| ''[[:d:Q80055925|Annél van Aswegen]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80055925|0]]
|-
| [[Mamphela Ramphele]]
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>[[skrywer]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/51848589 51848589]
|
| [[Lêer:Mamphela Ramphele, 2013 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q2637050|0]]
|-
| ''[[:d:Q80056419|Hennie van Coller]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80056419|0]]
|-
| ''[[:d:Q42572405|Marion Bamford]]''
| ''[[:d:Q30059961|paleobotanist]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0667-130X 0000-0003-0667-130X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=WT8NxO0AAAAJ WT8NxO0AAAAJ]
|
|
| [[Lêer:Prof. Marion Bamford.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q42572405|0]]
|-
| ''[[:d:Q42572409|Maryke Labuschagne]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0593-2678 0000-0003-0593-2678]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42572409|1]]
|-
| ''[[:d:Q80056637|Jan Horn van Heerden]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80056637|0]]
|-
| ''[[:d:Q42572458|Nicola Illing]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42572458|0]]
|-
| ''[[:d:Q76596628|Rosalie Finlayson]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76596628|0]]
|-
| ''[[:d:Q76596720|Peter Folb]]''
| ''[[:d:Q2114605|Farmakoloog]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76596720|0]]
|-
| ''[[:d:Q76164426|Jennifer Case]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76164426|0]]
|-
| ''[[:d:Q42572827|Priscilla Baker]]''
| ''[[:d:Q43668003|analytical chemist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8878-2670 0000-0002-8878-2670]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42572827|0]]
|-
| ''[[:d:Q42572832|Priscilla Reddy]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0432-9060 0000-0002-0432-9060]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42572832|0]]
|-
| ''[[:d:Q42572977|Sarah Nuttall]]''
| ''[[:d:Q2248623|scholar]]''<br/>''[[:d:Q1607826|redakteur]]''<br/>[[Outeur (skrywer)|outeur]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q17167049|literary scholar]]''<br/>''[[:d:Q19829999|cultural studies scholar]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/51871249 51871249]
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42572977|1]]
|-
| ''[[:d:Q42572989|Sharon Fonn]]''
| [[Openbare gesondheid]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6115-8707 0000-0001-6115-8707]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/53842901 53842901]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42572989|0]]
|-
| ''[[:d:Q42573017|Sharon Prince]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6975-5255 0000-0002-6975-5255]
| [https://scholar.google.com/citations?user=vX0OqFcAAAAJ vX0OqFcAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42573017|0]]
|-
| ''[[:d:Q42573059|Soraya Seedat]]''
| [[psigiater]]<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5118-786X 0000-0002-5118-786X]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42573059|2]]
|-
| ''[[:d:Q42573056|Sheona Shackleton]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6133-9070 0000-0002-6133-9070]
| [https://scholar.google.com/citations?user=yYKI71sAAAAJ yYKI71sAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/170915649 170915649]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42573056|0]]
|-
| ''[[:d:Q42573200|Tamara Shefer]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1201-8043 0000-0002-1201-8043]
| [https://scholar.google.com/citations?user=r4CTJqAAAAAJ r4CTJqAAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/78535658 78535658]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42573200|0]]
|-
| ''[[:d:Q42573246|Uma Dhupelia-Mesthrie]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42573246|0]]
|-
| ''[[:d:Q42573244|Theresa Coetzer]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0706-3808 0000-0003-0706-3808]
| [https://scholar.google.com/citations?user=f8CmCSsAAAAJ f8CmCSsAAAAJ]
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42573244|0]]
|-
| ''[[:d:Q42573294|Olive Shisana]]''
| ''[[:d:Q24017732|public health scientist]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7566-9145 0000-0001-7566-9145]
| [https://scholar.google.com/citations?user=aVpgLdQAAAAJ aVpgLdQAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/64244770 64244770]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42573294|0]]
|-
| ''[[:d:Q37383962|Winston Hide]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8621-3271 0000-0002-8621-3271]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q37383962|0]]
|-
| ''[[:d:Q36519401|Bernard Slippers]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[Plantkundige|botanis]]
| [https://orcid.org/0000-0003-1491-3858 0000-0003-1491-3858]
| [https://scholar.google.com/citations?user=047C24MAAAAJ 047C24MAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/232260155 232260155]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q36519401|0]]
|-
| ''[[:d:Q47765603|Maano Ramutsindela]]''
| ''[[:d:Q901402|geograaf]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0918-5892 0000-0003-0918-5892]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/107045455 107045455]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q47765603|0]]
|-
| ''[[:d:Q79771790|Robert Slotow]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79771790|0]]
|-
| ''[[:d:Q76167707|Philip Allan Charles]]''
| ''[[:d:Q11063|astronomer]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4672-7278 0000-0002-4672-7278]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76167707|0]]
|-
| ''[[:d:Q76168295|Michael Cherry]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76168295|0]]
|-
| [[Cheryl de la Rey]]
| [[sielkundige]]
|
|
|
|
| [[Lêer:Cheryl de la Rey.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q5092799|0]]
|-
| ''[[:d:Q39693728|Charles Parry]]''
| [[psigiater]]
| [https://orcid.org/0000-0001-9787-2785 0000-0001-9787-2785]
| [https://scholar.google.com/citations?user=QFNlScYAAAAJ QFNlScYAAAAJ]
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q39693728|0]]
|-
| ''[[:d:Q54254936|Kelly Chibale]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4541-646X 0000-0002-4541-646X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=BAk6GbcAAAAJ BAk6GbcAAAAJ]
|
|
| [[Lêer:2025UniLeiden450-4.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q54254936|0]]
|-
| ''[[:d:Q56850219|Suprakas Sinha Ray]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q593644|chemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0007-2595 0000-0002-0007-2595]
| [https://scholar.google.com/citations?user=NlGhT4oAAAAJ NlGhT4oAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/249814531 249814531]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56850219|0]]
|-
| ''[[:d:Q56850306|Andrew Forbes]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q169470|fisikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2552-5586 0000-0003-2552-5586]
| [https://scholar.google.com/citations?user=t6ab-m0AAAAJ t6ab-m0AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/172612019 172612019]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56850306|0]]
|-
| ''[[:d:Q71267784|Deresh Ramjugernath]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-3447-7846 0000-0003-3447-7846]
| [https://scholar.google.com/citations?user=1AIPLBYAAAAJ 1AIPLBYAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/109148449566415690155 109148449566415690155]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71267784|0]]
|-
| ''[[:d:Q76602323|Charles Fombad]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76602323|0]]
|-
| ''[[:d:Q42145855|Jane Catherine Ngila]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0121-4567 0000-0002-0121-4567]
| [https://scholar.google.com/citations?user=NNc4NEYAAAAJ NNc4NEYAAAAJ]
|
|
| [[Lêer:Jane Catherine Ngila World Intellectual Property Day 2023 "Women in Science – Shaping the Future" Roundtable (52853221649).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q42145855|0]]
|-
| ''[[:d:Q57283872|Rachel Wynberg]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2984-9759 0000-0002-2984-9759]
| [https://scholar.google.com/citations?user=2srilzIAAAAJ 2srilzIAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/221289195 221289195]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57283872|0]]
|-
| ''[[:d:Q42146216|Miriam Adhikari]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[dokter]]<br/>''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42146216|0]]
|-
| ''[[:d:Q72855367|Khotso David Kenneth Mokhele]]''
| ''[[:d:Q43845|sakepersoon]]''<br/>''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72855367|0]]
|-
| ''[[:d:Q78910667|Jan Neels]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78910667|0]]
|-
| ''[[:d:Q48923762|Rashid Hassan]]''
| [[ekonoom]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5287-9617 0000-0001-5287-9617]
| [https://scholar.google.com/citations?user=B9BihLsAAAAJ B9BihLsAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/74908770 74908770]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q48923762|0]]
|-
| ''[[:d:Q78479038|Philemon Mphathi Mjwara]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0002-3651-2089 0000-0002-3651-2089]
|
|
|
| [[Lêer:9th BRICS STI Senior Officials Meeting (48756384933).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q78479038|0]]
|-
| ''[[:d:Q7403839|Saleem Badat]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/272819134 272819134]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q7403839|0]]
|-
| ''[[:d:Q42293328|Patricia Ann Whitelock]]''
| ''[[:d:Q752129|astrophysicist]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4678-4432 0000-0002-4678-4432]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/24755014 24755014]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42293328|1]]
|-
| ''[[:d:Q60170766|Robert de Mello Koch]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8129-6242 0000-0001-8129-6242]
| [https://scholar.google.com/citations?user=N6pVIQoAAAAJ N6pVIQoAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q60170766|0]]
|-
| [[Achille Mbembe]]
| ''[[:d:Q4964182|filosoof]]''<br/>''[[:d:Q15980158|non-fiction writer]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q1238570|political scientist]]''<br/>[[historikus]]<br/>''[[:d:Q1371925|announcer]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0006-3194 0000-0003-0006-3194]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/112932779 112932779]
|
| [[Lêer:Achille Mbembe 2.JPG|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q340234|7]]
|-
| ''[[:d:Q7837812|Trefor Jenkins]]''
| ''[[:d:Q3126128|genetikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/46916068 46916068]
|
| [[Lêer:Trefor Jenkins00.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q7837812|0]]
|-
| ''[[:d:Q56999820|Olubukola O Babalola]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[lektor]]<br/>''[[:d:Q15253558|aktivis]]''<br/>''[[:d:Q17989045|vice president]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4344-1909 0000-0003-4344-1909]
| [https://scholar.google.com/citations?user=rmHHG2UAAAAJ rmHHG2UAAAAJ]
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56999820|2]]
|-
| ''[[:d:Q76462978|Kathy Driver]]''
| [[wiskundige]]
| [https://orcid.org/0000-0001-9349-9661 0000-0001-9349-9661]
| [https://scholar.google.com/citations?user=lnfKLxEAAAAJ lnfKLxEAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/281923889 281923889]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76462978|0]]
|-
| ''[[:d:Q76463215|Themba Dube]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2702-2192 0000-0002-2702-2192]
| [https://scholar.google.com/citations?user=J2W53J8AAAAJ J2W53J8AAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76463215|0]]
|-
| ''[[:d:Q76463296|Norman Duncan]]''
| [[sielkundige]]
| [https://orcid.org/0000-0002-9395-4457 0000-0002-9395-4457]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76463296|0]]
|-
| ''[[:d:Q76463715|Lourens Marthinus du Plessis]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76463715|0]]
|-
| ''[[:d:Q68246057|Kieka Mynhardt]]''
| [[wiskundige]]
| [https://orcid.org/0000-0001-6981-676X 0000-0001-6981-676X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=J81e5Q8AAAAJ J81e5Q8AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/317148208 317148208]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q68246057|0]]
|-
| ''[[:d:Q76463789|Willemien du Plessis]]''
| ''[[:d:Q16012028|legal scholar]]''<br/>[[regsgeleerde]]
| [https://orcid.org/0000-0002-0907-5063 0000-0002-0907-5063]
| [https://scholar.google.com/citations?user=GhA8G1sAAAAJ GhA8G1sAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/68191705 68191705]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76463789|0]]
|-
| ''[[:d:Q71850422|James Darkwa]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71850422|0]]
|-
| ''[[:d:Q76464637|Anton Eberhard]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76464637|0]]
|-
| ''[[:d:Q71274564|Fazal Mahmood Mahomed]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71274564|0]]
|-
| [[Lyn Wadley]]
| [[argeoloog]]
| [https://orcid.org/0000-0003-0053-0813 0000-0003-0053-0813]
| [https://scholar.google.com/citations?user=bK8F68UAAAAJ bK8F68UAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/59117828 59117828]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q19661724|2]]
|-
| ''[[:d:Q78916493|Sabelo J. Ndlovu-Gatsheni]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[historikus]]<br/>''[[:d:Q4964182|filosoof]]''<br/>''[[:d:Q1238570|political scientist]]''<br/>''[[:d:Q1371378|ethnologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5477-607X 0000-0002-5477-607X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=K_TTLasAAAAJ K_TTLasAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/22108228 22108228]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78916493|2]]
|-
| ''[[:d:Q57002842|Andre Strydom]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2117-5921 0000-0002-2117-5921]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57002842|0]]
|-
| ''[[:d:Q70122331|Paramu Mafongoya]]''
| ''[[:d:Q1781198|agronoom]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2918-7767 0000-0002-2918-7767]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Jam6-qsAAAAJ Jam6-qsAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/13524668 13524668]
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70122331|0]]
|-
| ''[[:d:Q39271355|Brian Harvey]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9864-7894 0000-0002-9864-7894]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q39271355|0]]
|-
| ''[[:d:Q39271374|Rajkumar Ramesar]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5688-1634 0000-0001-5688-1634]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q39271374|9]]
|-
| ''[[:d:Q78629970|Vincent Clifford Moran]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78629970|0]]
|-
| ''[[:d:Q58158094|Garth Stevens]]''
| ''[[:d:Q1113899|clinical psychologist]]''<br/>''[[:d:Q462390|dosent]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4285-0471 0000-0002-4285-0471]
| [https://scholar.google.com/citations?user=grAIOY0AAAAJ grAIOY0AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/32321807 32321807]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q58158094|0]]
|-
| ''[[:d:Q57869901|Gary Stevens]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1593-9419 0000-0003-1593-9419]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57869901|0]]
|-
| ''[[:d:Q78630482|Alan G Morris]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78630482|0]]
|-
| ''[[:d:Q78630729|Johann Mouton]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=hs9R5SIAAAAJ hs9R5SIAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78630729|0]]
|-
| ''[[:d:Q78630987|Jeffrey Mphahlele]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78630987|0]]
|-
| ''[[:d:Q43165660|Edward Rybicki]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8024-9911 0000-0001-8024-9911]
| [https://scholar.google.com/citations?user=VHZLh3EAAAAJ VHZLh3EAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/8027168049010038410006 8027168049010038410006]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q43165660|0]]
|-
| ''[[:d:Q78198987|Christopher Cuthber Posela Madiba]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78198987|0]]
|-
| ''[[:d:Q78199182|Nomathemba Virginia Magi]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78199182|0]]
|-
| ''[[:d:Q78200124|Duma Enoch Malaza]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78200124|0]]
|-
| ''[[:d:Q78200511|Johannes Albertus Geldenhuys Malherbe]]''
| ''[[:d:Q1327130|electronics technician]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78200511|0]]
|-
| ''[[:d:Q61046047|Pragasen Pillay]]''
| ''[[:d:Q81096|ingenieur]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=4pcRZs0AAAAJ 4pcRZs0AAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q61046047|0]]
|-
| ''[[:d:Q41583107|Mohamed Seedat]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9018-3370 0000-0001-9018-3370]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q41583107|0]]
|-
| ''[[:d:Q61046054|Wieland Gevers]]''
| ''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1138-2625 0000-0003-1138-2625]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q61046054|0]]
|-
| ''[[:d:Q61046057|Sibusiso Sibisi]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q61046057|0]]
|-
| ''[[:d:Q43024855|Don Cowan]]''
| ''[[:d:Q3779582|mikrobioloog]]''<br/>''[[:d:Q15839134|ecologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8059-861X 0000-0001-8059-861X]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/5256169639277196580003 5256169639277196580003]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q43024855|2]]
|-
| [[Chris Brink]]
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/62228603 62228603]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q4819906|0]]
|-
| ''[[:d:Q47205984|Antoinette Lombard]]''
| ''[[:d:Q7019111|maatskaplike werker]]''<br/>''[[:d:Q8142883|criminologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1380-2435 0000-0003-1380-2435]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q47205984|0]]
|-
| [[Loyiso Nongxa]]
| [[wiskundige]]
| [https://orcid.org/0000-0002-7069-8833 0000-0002-7069-8833]
| [https://scholar.google.com/citations?user=1slz3CoAAAAJ 1slz3CoAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q6694525|0]]
|-
| ''[[:d:Q28320142|Charles Shey Wiysonge]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1273-4779 0000-0002-1273-4779]
| [https://scholar.google.com/citations?user=QXIHmpMAAAAJ QXIHmpMAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q28320142|1]]
|-
| ''[[:d:Q78635852|Bangilizwe Mqeke]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78635852|0]]
|-
| ''[[:d:Q56722047|Albert T Modi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6887-1721 0000-0002-6887-1721]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/313495373 313495373]
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56722047|0]]
|-
| ''[[:d:Q57010385|Charles Feldman]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6881-8314 0000-0002-6881-8314]
| [https://scholar.google.com/citations?user=RMrGGTEAAAAJ RMrGGTEAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57010385|0]]
|-
| ''[[:d:Q78636399|Abraham Muasya]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78636399|0]]
|-
| ''[[:d:Q78636572|John Cantius Mubangizi]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0002-1408-268X 0000-0002-1408-268X]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78636572|0]]
|-
| ''[[:d:Q7849622|Tshilidzi Marwala]]''
| ''[[:d:Q81096|ingenieur]]''<br/>[[Rekenaaringenieur|rekenaar wetenskaplike]]<br/>''[[:d:Q1906857|mechanical engineer]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7372-5510 0000-0001-7372-5510]
| [https://scholar.google.com/citations?user=BTVVLk0AAAAJ BTVVLk0AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/6459149068376565730001 6459149068376565730001]
|
| [[Lêer:Tshilidzi Marwala 20230801.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q7849622|0]]
|-
| ''[[:d:Q80079312|Willem Francois Petrus van Heerden]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80079312|0]]
|-
| ''[[:d:Q78638269|Johan Pieter Muller]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0001-5777-7089 0000-0001-5777-7089]
| [https://scholar.google.com/citations?user=4LqP-O0AAAAJ 4LqP-O0AAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78638269|0]]
|-
| ''[[:d:Q80079982|Paul David van Helden]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80079982|0]]
|-
| ''[[:d:Q5111630|Christof Heyns]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[regsgeleerde]]
| [https://orcid.org/0000-0001-7650-1993 0000-0001-7650-1993]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/71553415 71553415]
|
| [[Lêer:UNSR Christof Heyns speaks at the Member States briefing on the project to develop recommendations for managing peaceful protests (cropped).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q5111630|1]]
|-
| [[Adam Habib]]
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q222344|kinematograaf]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/270259342 270259342]
|
| [[Lêer:Dr. Adam Habib, University of Natal.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q4679172|0]]
|-
| ''[[:d:Q80080147|Albert van Jaarsveld]]''
|
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=_gctYysAAAAJ _gctYysAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80080147|0]]
|-
| ''[[:d:Q80080649|Anton Albert van Niekerk]]''
| ''[[:d:Q4964182|filosoof]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80080649|0]]
|-
| ''[[:d:Q69988844|Jean M.S. Lubuma]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69988844|0]]
|-
| ''[[:d:Q53697704|Mike M Sathekge]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2806-0625 0000-0002-2806-0625]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/3495158005997502100008 3495158005997502100008]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q53697704|0]]
|-
| ''[[:d:Q78639158|David Mycock]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78639158|0]]
|-
| ''[[:d:Q46200956|Bhekie B. Mamba]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2534-2579 0000-0003-2534-2579]
| [https://scholar.google.com/citations?user=LrpKtfgAAAAJ LrpKtfgAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q46200956|0]]
|-
| ''[[:d:Q80081069|Frederik van Niekerk]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80081069|0]]
|-
| ''[[:d:Q7563912|Sospeter Muhongo]]''
| ''[[:d:Q520549|geoloog]]''<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>[[minister]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/306102304 306102304]
|
| [[Lêer:Sospeter Muhongo IAEA.png|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q7563912|0]]
|-
| ''[[:d:Q36687101|Teresa A. Coutinho]]''
| [[Plantkundige|botanis]]<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q3746192|phytopathologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3227-4343 0000-0002-3227-4343]
| [https://scholar.google.com/citations?user=bsBzdrYAAAAJ bsBzdrYAAAAJ]
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q36687101|0]]
|-
| ''[[:d:Q79649912|Roelf Feenstra Sandenbergh]]''
| ''[[:d:Q27947380|metallurgical engineer]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0594-5954 0000-0003-0594-5954]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79649912|0]]
|-
| ''[[:d:Q59610311|Shireen Hassim]]''
| ''[[:d:Q15319501|social scientist]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/10088136 10088136]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q59610311|0]]
|-
| ''[[:d:Q80082536|Brian W. Van Wilgen]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q15839134|ecologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1536-7521 0000-0002-1536-7521]
| [https://scholar.google.com/citations?user=5FfLX_4AAAAJ 5FfLX_4AAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80082536|1]]
|-
| ''[[:d:Q56150824|Carolus Johannes Reinecke]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/306172207 306172207]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56150824|0]]
|-
| ''[[:d:Q79075772|Phuthi E Ngoepe]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79075772|0]]
|-
| ''[[:d:Q79076052|Ojelanki Ngwenyama]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79076052|0]]
|-
| ''[[:d:Q79652950|Mamadou Sango]]''
| [[wiskundige]]
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79652950|0]]
|-
| ''[[:d:Q46205941|Leslie Swartz]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[sielkundige]]
| [https://orcid.org/0000-0003-1741-5897 0000-0003-1741-5897]
| [https://scholar.google.com/citations?user=tZXC_70AAAAJ tZXC_70AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/164943892 164943892]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q46205941|0]]
|-
| ''[[:d:Q62064990|Brij Maharaj]]''
| ''[[:d:Q901402|geograaf]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1266-2231 0000-0003-1266-2231]
| [https://scholar.google.com/citations?user=lZG7jMoAAAAJ lZG7jMoAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/38813774 38813774]
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q62064990|0]]
|-
| ''[[:d:Q79654039|Christopher Saunders]]''
| [[historikus]]
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79654039|0]]
|-
| ''[[:d:Q5262482|Derek Yach]]''
| ''[[:d:Q43845|sakepersoon]]''<br/>''[[:d:Q24017732|public health scientist]]''<br/>''[[:d:Q12765408|epidemioloog]]''<br/>[[skrywer]]
| [https://orcid.org/0000-0003-1424-1457 0000-0003-1424-1457]
| [https://scholar.google.com/citations?user=9Yk8-oEAAAAJ 9Yk8-oEAAAAJ]<br/>[https://scholar.google.com/citations?user=VXtuEqAAAAAJ VXtuEqAAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/18783190 18783190]
|
| [[Lêer:Derek yach.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q5262482|0]]
|-
| ''[[:d:Q79654325|Maria Schoeman]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79654325|0]]
|-
| ''[[:d:Q80087071|Jacobus Daniel van Wyk]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80087071|0]]
|-
| ''[[:d:Q80087693|Christopher Vaughan]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80087693|0]]
|-
| ''[[:d:Q80087808|Daniel Verwoerd]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80087808|0]]
|-
| ''[[:d:Q80087885|Zeblon Zenzele Vilakaz]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80087885|0]]
|-
| ''[[:d:Q80088005|Karel Viljoen]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80088005|0]]
|-
| ''[[:d:Q80088190|Frans Viljoen]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80088190|0]]
|-
| [[Brenda Wingfield]]
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q3126128|genetikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6189-1519 0000-0002-6189-1519]
| [https://scholar.google.com/citations?user=9tCXKQ0AAAAJ 9tCXKQ0AAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q29052586|1]]
|-
| ''[[:d:Q79944675|Bohua Sun]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79944675|0]]
|-
| ''[[:d:Q41596279|Johan van Zyl]]''
| ''[[:d:Q2462658|bestuurder]]''
|
|
|
|
| [[Lêer:Johan Van Zyl 1 (Toyota Motors Europe) at Toyota Press Conference IAA 2017 by Nicolas Völcker.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q41596279|0]]
|-
| ''[[:d:Q79945707|Hendrik Swart]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79945707|0]]
|-
| ''[[:d:Q45345034|Malose Jack Mphahlele]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6018-5671 0000-0002-6018-5671]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q45345034|0]]
|-
| ''[[:d:Q79945878|Christiaan F Swanepoel]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79945878|0]]
|-
| ''[[:d:Q79657655|Barry David Schoub]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79657655|0]]
|-
| ''[[:d:Q79946125|Frans Swanepoel]]''
| ''[[:d:Q107369298|sustainability scientist]]''<br/>''[[:d:Q15978655|konsultant]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9388-7274 0000-0002-9388-7274]
| [https://scholar.google.com/citations?user=NB7GntMAAAAJ NB7GntMAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79946125|0]]
|-
| ''[[:d:Q79946477|Gerald Edwin Swan]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79946477|0]]
|-
| ''[[:d:Q79946604|Edward Sturrock]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79946604|0]]
|-
| ''[[:d:Q80090874|Louise Viljoen]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80090874|0]]
|-
| ''[[:d:Q80091205|Sibusiso Vil-Nkomo]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80091205|0]]
|-
| ''[[:d:Q80091417|Daniel Visser]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80091417|0]]
|-
| ''[[:d:Q79947307|Rolf Heinrich Stumpf]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79947307|0]]
|-
| ''[[:d:Q80091519|Renuka Vithal]]''
| [[wiskundige]]
| [https://orcid.org/0000-0002-3395-7912 0000-0002-3395-7912]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/49547856 49547856]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80091519|0]]
|-
| ''[[:d:Q57889447|Shane A Norris]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7124-3788 0000-0001-7124-3788]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57889447|12]]
|-
| ''[[:d:Q70720643|Mike Wingfield]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q2487799|mikoloog]]''<br/>[[Plantkundige|botanis]]<br/>''[[:d:Q864503|bioloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9346-2009 0000-0001-9346-2009]
| [https://scholar.google.com/citations?user=wT4V7isAAAAJ wT4V7isAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/14989035 14989035]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/22155914471039401883 22155914471039401883]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70720643|0]]
|-
| ''[[:d:Q80091772|Wilma Viviers]]''
| [[ekonoom]]
| [https://orcid.org/0000-0001-7471-7862 0000-0001-7471-7862]
| [https://scholar.google.com/citations?user=WeN2tPYAAAAJ WeN2tPYAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80091772|0]]
|-
| [[Christopher Henshilwood]]
| [[argeoloog]]<br/>''[[:d:Q17488316|prehistorian]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2818-293X 0000-0002-2818-293X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=vYE3hmAAAAAJ vYE3hmAAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/14306558 14306558]
|
| [[Lêer:Csh Blombos 2017 v2.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q1086728|5]]
|-
| ''[[:d:Q57889897|Andre P Kengne]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5183-131X 0000-0002-5183-131X]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/310750363 310750363]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57889897|1]]
|-
| ''[[:d:Q56015824|Alfred Botha]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0988-647X 0000-0003-0988-647X]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56015824|0]]
|-
| ''[[:d:Q70721384|Jacek Banasiak]]''
| [[wiskundige]]
| [https://orcid.org/0000-0003-3381-0774 0000-0003-3381-0774]
| [https://scholar.google.com/citations?user=NNmEQjQAAAAJ NNmEQjQAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/51985030 51985030]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70721384|0]]
|-
| ''[[:d:Q1952473|Thumbi Ndung'u]]''
| ''[[:d:Q15634281|virologist]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2962-3992 0000-0003-2962-3992]
| [https://scholar.google.com/citations?user=bVCgcb8AAAAJ bVCgcb8AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/306421897 306421897]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q1952473|11]]
|-
| ''[[:d:Q57890766|Johann Kirsten]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0770-9648 0000-0003-0770-9648]
| [https://scholar.google.com/citations?user=onTpBZcAAAAJ onTpBZcAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/67650643 67650643]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57890766|0]]
|-
| ''[[:d:Q79660900|Roland Schulze]]''
| [[Hidroloog]]
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79660900|0]]
|-
| ''[[:d:Q42177417|Anna Coutsoudis]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42177417|0]]
|-
| ''[[:d:Q77643715|Neil Jarvis]]''
|
|
|
|
|
| [[Lêer:Neil Victor Jarvis (05610234) (51419910229).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q77643715|0]]
|-
| ''[[:d:Q77643802|Mohamed S Jeenah]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q77643802|0]]
|-
| ''[[:d:Q42178276|Renée Kraan-Korteweg]]''
| ''[[:d:Q11063|astronomer]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0202-6250 0000-0002-0202-6250]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/272584657 272584657]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42178276|1]]
|-
| ''[[:d:Q77644158|Branislav Jeremic]]''
|
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/3554314 3554314]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q77644158|0]]
|-
| ''[[:d:Q79950929|Christopher Stroud]]''
|
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/36109902 36109902]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79950929|1]]
|-
| ''[[:d:Q43188044|Willem Heber van Zyl]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8195-353X 0000-0001-8195-353X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=wbYsUOUAAAAJ wbYsUOUAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q43188044|0]]
|-
| ''[[:d:Q60055963|João P. Rodrigues]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1980-3845 0000-0002-1980-3845]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q60055963|0]]
|-
| ''[[:d:Q77644777|Eugene Llewellyn Julies]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q77644777|0]]
|-
| ''[[:d:Q42323167|Caroline Tiemessen]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q15634281|virologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0991-1690 0000-0002-0991-1690]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42323167|0]]
|-
| ''[[:d:Q91052641|John Parkington]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[argeoloog]]
| [https://orcid.org/0000-0001-6127-6826 0000-0001-6127-6826]
| [https://scholar.google.com/citations?user=tk-A4MsAAAAJ tk-A4MsAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/36952076 36952076]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q91052641|11]]
|-
| ''[[:d:Q77644853|Ashraf Kagee]]''
| [[sielkundige]]
| [https://orcid.org/0000-0003-1241-2566 0000-0003-1241-2566]
| [https://scholar.google.com/citations?user=fxS68wwAAAAJ fxS68wwAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q77644853|0]]
|-
| ''[[:d:Q79951611|Anton Ströh]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79951611|0]]
|-
| ''[[:d:Q79951700|Pieter Helenius Stoker]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79951700|0]]
|-
| ''[[:d:Q79951875|Nthoana Tau-Mzamane]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79951875|0]]
|-
| ''[[:d:Q77645289|Michael Kahn]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8673-0682 0000-0002-8673-0682]
| [https://scholar.google.com/citations?user=eW1eYqsAAAAJ eW1eYqsAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q77645289|0]]
|-
| ''[[:d:Q60633415|Leickness Chisamu Simbayi]]''
| [[sielkundige]]
| [https://orcid.org/0000-0001-6136-4092 0000-0001-6136-4092]
| [https://scholar.google.com/citations?user=8JN3wDIAAAAJ 8JN3wDIAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/10088158 10088158]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q60633415|0]]
|-
| ''[[:d:Q78222841|Tinyiko Maluleke]]''
| ''[[:d:Q1234713|teoloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4663-6093 0000-0002-4663-6093]
| [https://scholar.google.com/citations?user=PcJtw6QAAAAJ PcJtw6QAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78222841|0]]
|-
| ''[[:d:Q80097315|Sebastiaan von Solms]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80097315|0]]
|-
| ''[[:d:Q80097547|Hester Vorster]]''
| ''[[:d:Q2576499|voedingkundige]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/163644131 163644131]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80097547|0]]
|-
| ''[[:d:Q80097761|Yusef Waghid]]''
| ''[[:d:Q4964182|filosoof]]''<br/>''[[:d:Q1231865|pedagoog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2565-824X 0000-0003-2565-824X]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/45355860 45355860]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80097761|0]]
|-
| ''[[:d:Q76493965|Fred Ellery]]''
| ''[[:d:Q2560911|physical geographer]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=SLRs89YAAAAJ SLRs89YAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76493965|0]]
|-
| ''[[:d:Q79233222|Frederick Mark Orkin]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79233222|0]]
|-
| ''[[:d:Q56598884|Anastassios Pouris]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5367-2498 0000-0002-5367-2498]
| [https://scholar.google.com/citations?user=O0cg2GwAAAAJ O0cg2GwAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/73623450 73623450]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56598884|0]]
|-
| ''[[:d:Q77791882|Duard Godfried Kleyn]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q77791882|0]]
|-
| ''[[:d:Q42181924|Viness Pillay]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8119-3347 0000-0002-8119-3347]
| [https://scholar.google.com/citations?user=RSfUGncAAAAJ RSfUGncAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42181924|0]]
|-
| ''[[:d:Q76926947|Ronald Harley]]''
| ''[[:d:Q1326886|electrical engineer]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/192970031 192970031]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76926947|0]]
|-
| ''[[:d:Q57896557|Herculina S Kruger]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q111395776|nutritional scientist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5365-1777 0000-0002-5365-1777]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57896557|0]]
|-
| ''[[:d:Q77647971|Steven Karataglidis]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q77647971|0]]
|-
| ''[[:d:Q76927153|Susan Thérèse Largier Harrison]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76927153|0]]
|-
| ''[[:d:Q77792183|Hester Klopper]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9808-7586 0000-0001-9808-7586]
| [https://scholar.google.com/citations?user=d0wQfFsAAAAJ d0wQfFsAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/61195592 61195592]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q77792183|0]]
|-
| ''[[:d:Q76350522|John Darrell Comins]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76350522|0]]
|-
| ''[[:d:Q42182322|Jill Adler]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[wiskundige]]
| [https://orcid.org/0000-0002-4367-5732 0000-0002-4367-5732]
| [https://scholar.google.com/citations?user=sZL50Y8AAAAJ sZL50Y8AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/65809739 65809739]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42182322|0]]
|-
| ''[[:d:Q79089855|Mokubung Nkomo]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79089855|0]]
|-
| ''[[:d:Q59050386|Marissa Rollnick]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9543-8683 0000-0002-9543-8683]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/60684003 60684003]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q59050386|0]]
|-
| ''[[:d:Q51697828|Kathryn H. Myburgh]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4501-2120 0000-0003-4501-2120]
| [https://scholar.google.com/citations?user=DXNUiEEAAAAJ DXNUiEEAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/205963403 205963403]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q51697828|0]]
|-
| ''[[:d:Q1382575|Mark Solms]]''
| ''[[:d:Q3410028|psychoanalyst]]''<br/>[[psigiater]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[sielkundige]]<br/>''[[:d:Q6337803|neuroscientist]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4828-3882 0000-0003-4828-3882]
| [https://scholar.google.com/citations?user=vD4p8rQAAAAJ vD4p8rQAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/22297525 22297525]
|
| [[Lêer:Mark Solms 2008.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q1382575|0]]
|-
| [[Richard Goldstone]]
| [[regter]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q40348|prokureur]]''<br/>[[regsgeleerde]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/117719743 117719743]
|
| [[Lêer:Richard Goldstone.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q517589|0]]
|-
| ''[[:d:Q57897506|Jeremy Seekings]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q1238570|political scientist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8029-412X 0000-0002-8029-412X]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/39593744 39593744]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57897506|0]]
|-
| ''[[:d:Q80099721|Melanie Walker]]''
| ''[[:d:Q88011130|educational researcher]]''<br/>[[professor]]
| [https://orcid.org/0000-0002-7859-6380 0000-0002-7859-6380]
| [https://scholar.google.com/citations?user=VqfZMP4AAAAJ VqfZMP4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/29868729 29868729]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80099721|0]]
|-
| ''[[:d:Q76351351|Neville Raymond Comins]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76351351|0]]
|-
| ''[[:d:Q76351372|Ernst Conradie]]''
| ''[[:d:Q1234713|teoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0020-6952 0000-0002-0020-6952]
| [https://scholar.google.com/citations?user=38lWb7QAAAAJ 38lWb7QAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/232801939 232801939]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76351372|0]]
|-
| ''[[:d:Q80099861|Qing-Guo Wang]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[Rekenaaringenieur|rekenaar wetenskaplike]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3672-3716 0000-0002-3672-3716]
| [https://scholar.google.com/citations?user=joK9NAoAAAAJ joK9NAoAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/116302464 116302464]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80099861|0]]
|-
| ''[[:d:Q77793537|Horst Helmut Klump]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q77793537|0]]
|-
| ''[[:d:Q77793851|Klaus Koch]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-3845-4406 0000-0003-3845-4406]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q77793851|0]]
|-
| ''[[:d:Q76352178|Jacobus Conradie]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76352178|0]]
|-
| ''[[:d:Q76785769|Nicolaas Claudius Gey van Pittius]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76785769|0]]
|-
| ''[[:d:Q18685421|Anusuya Chinsamy-Turan]]''
| [[paleontoloog]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9786-5080 0000-0002-9786-5080]
| [https://scholar.google.com/citations?user=jYYbmqEAAAAJ jYYbmqEAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/27342603 27342603]
|
| [[Lêer:Anusuya Chinsamy-Turan, West Coast Fossil Park tour.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q18685421|0]]
|-
| ''[[:d:Q78660593|Vinasan Naidoo]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78660593|0]]
|-
| ''[[:d:Q77795657|Carolina Koornhof]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0002-8169-036X 0000-0002-8169-036X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=JbJV-JcAAAAJ JbJV-JcAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q77795657|0]]
|-
| ''[[:d:Q77796013|Girish J Kotwal]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0002-9925-3539 0000-0002-9925-3539]
| [https://scholar.google.com/citations?user=4UVt0yUAAAAJ 4UVt0yUAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q77796013|0]]
|-
| ''[[:d:Q76786831|Rob Gous]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76786831|0]]
|-
| ''[[:d:Q76787034|Amanda Gouws]]''
| ''[[:d:Q1238570|political scientist]]''<br/>[[skrywer]]
| [https://orcid.org/0000-0003-1260-3944 0000-0003-1260-3944]
| [https://scholar.google.com/citations?user=dxK0dqsAAAAJ dxK0dqsAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/2096165628883842480006 2096165628883842480006]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/44531414 44531414]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76787034|0]]
|-
| ''[[:d:Q76931424|Driekie Hay-Swemmer]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76931424|0]]
|-
| ''[[:d:Q78661696|Jean B Nachenga]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78661696|0]]
|-
| ''[[:d:Q61793884|John R. N. Taylor]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[professor]]
| [https://orcid.org/0000-0002-9714-2093 0000-0002-9714-2093]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/64230064 64230064]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q61793884|0]]
|-
| ''[[:d:Q76931737|Manfred Armin Hellberg]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76931737|0]]
|-
| ''[[:d:Q47809492|Crick Lund]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5159-8220 0000-0002-5159-8220]
| [https://scholar.google.com/citations?user=nf0cwG0AAAAJ nf0cwG0AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/282940674 282940674]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q47809492|0]]
|-
| ''[[:d:Q51846346|Renfrew Christie]]''
| ''[[:d:Q134284649|anti-apartheidsaktivis]]''<br/>''[[:d:Q20826540|geleerde]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/62928676 62928676]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q51846346|0]]
|-
| ''[[:d:Q76931931|Fred Thomas Hendricks]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76931931|0]]
|-
| ''[[:d:Q78662033|Gonasageran Naidoo]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78662033|0]]
|-
| ''[[:d:Q1675344|Pumla Gobodo-Madikizela]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[sielkundige]]<br/>[[skrywer]]
| [https://orcid.org/0000-0001-7008-9467 0000-0001-7008-9467]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/1150577 1150577]
|
| [[Lêer:Pumla Gobodo-Madikizela.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q1675344|1]]
|-
| ''[[:d:Q80104074|Paula Watt]]''
| ''[[:d:Q864503|bioloog]]''<br/>''[[:d:Q104154725|plant biotechnologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6253-1806 0000-0002-6253-1806]
| [https://scholar.google.com/citations?user=e4Lx7rIAAAAJ e4Lx7rIAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80104074|0]]
|-
| ''[[:d:Q80104194|Stefan Weiss]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q80104194|0]]
|-
| ''[[:d:Q1387629|George F. R. Ellis]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''<br/>[[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q15980158|non-fiction writer]]''<br/>''[[:d:Q11063|astronomer]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8484-0629 0000-0001-8484-0629]
| [https://scholar.google.com/citations?user=K2h8IqwAAAAJ K2h8IqwAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/109637661 109637661]
|
| [[Lêer:George Ellis 0040.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q1387629|4]]
|-
| ''[[:d:Q79095290|Stella M. Nkomo]]''
| [[professor]]<br/>''[[:d:Q108929301|scholar in residence]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79095290|0]]
|-
| ''[[:d:Q79383720|Samuel George Harker Philande]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79383720|0]]
|-
| ''[[:d:Q79095442|Dion Nkomo]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79095442|0]]
|-
| ''[[:d:Q76788759|Kesh Govinder]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76788759|0]]
|-
| ''[[:d:Q79383865|Ian Phimister]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79383865|0]]
|-
| ''[[:d:Q78663066|Luigi Renzo Nassimbeni]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78663066|0]]
|-
| ''[[:d:Q79383970|William Pick]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79383970|0]]
|-
| ''[[:d:Q79853945|Theodor John Stewart]]''
| ''[[:d:Q2732142|statistician]]''<br/>[[wiskundige]]
| [https://orcid.org/0000-0002-2107-5955 0000-0002-2107-5955]
| [https://scholar.google.com/citations?user=8wH5tTkAAAAJ 8wH5tTkAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/15146153191805252771 15146153191805252771]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79853945|0]]
|-
| ''[[:d:Q79133624|Cyril Thomas O’Connor]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0003-3049-1317 0000-0003-3049-1317]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79133624|0]]
|-
| ''[[:d:Q79134425|Chikwelu Larry Obi]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0002-0068-2035 0000-0002-0068-2035]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/49027514 49027514]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79134425|0]]
|-
| ''[[:d:Q43236424|Malcolm Collins]]''
| ''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''<br/>''[[:d:Q2055046|physiologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2564-0480 0000-0002-2564-0480]
| [https://scholar.google.com/citations?user=UJaoIYkAAAAJ UJaoIYkAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/90465309 90465309]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q43236424|0]]
|-
| ''[[:d:Q79134915|James Ogude]]''
| ''[[:d:Q6673651|literary scholar]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9734-7558 0000-0002-9734-7558]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/46091896 46091896]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79134915|0]]
|-
| ''[[:d:Q79135040|Antonel Olckers]]''
| ''[[:d:Q864835|biotegnoloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4974-5666 0000-0002-4974-5666]
| [https://scholar.google.com/citations?user=MqwGq6MAAAAJ MqwGq6MAAAAJ]
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79135040|0]]
|-
| ''[[:d:Q79135291|Douglas William Oliver]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79135291|0]]
|-
| ''[[:d:Q79135392|Gilbert Oke Martin Onwu]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79135392|0]]
|-
| ''[[:d:Q79136108|Philip Onyebujoh]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79136108|0]]
|-
| ''[[:d:Q75964658|Narend Baijnath]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75964658|0]]
|-
| ''[[:d:Q7339930|Rob Adam]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0730-2007 0000-0002-0730-2007]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q7339930|0]]
|-
| ''[[:d:Q2005877|Barney Pityana]]''
| ''[[:d:Q1234713|teoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q40348|prokureur]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4746-4622 0000-0003-4746-4622]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/19745919 19745919]
|
| [[Lêer:Barney Pityana.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q2005877|0]]
|-
| ''[[:d:Q75965202|Yunus Ballim]]''
| ''[[:d:Q13582652|civil engineer]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5764-7428 0000-0001-5764-7428]
| [https://scholar.google.com/citations?user=waHRcgYAAAAJ waHRcgYAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75965202|0]]
|-
| ''[[:d:Q57078993|Claude Carignan]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q11063|astronomer]]''<br/>''[[:d:Q752129|astrophysicist]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9089-6151 0000-0001-9089-6151]
| [https://scholar.google.com/citations?user=r2_oRUMAAAAJ r2_oRUMAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/232336283 232336283]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57078993|0]]
|-
| ''[[:d:Q20604661|Isabel Hofmeyr]]''
| [[skrywer]]<br/>[[professor]]<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=5Uy2EH4AAAAJ 5Uy2EH4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/80589607 80589607]
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20604661|0]]
|-
| ''[[:d:Q41076819|David Walwyn]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0545-0604 0000-0002-0545-0604]
| [https://scholar.google.com/citations?user=0VwjoFsAAAAJ 0VwjoFsAAAAJ]
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q41076819|0]]
|-
| ''[[:d:Q78416872|Chabani Manganyi]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78416872|0]]
|-
| ''[[:d:Q78416981|Vincent Maphai]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0002-6103-4189 0000-0002-6103-4189]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78416981|0]]
|-
| ''[[:d:Q78417090|Bice Martincigh]]''
|
|
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78417090|0]]
|-
| ''[[:d:Q78417226|Adrian David Marais]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78417226|0]]
|-
| ''[[:d:Q28822985|Helen Rees]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1442-6734 0000-0003-1442-6734]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Zoi9JkkAAAAJ Zoi9JkkAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/306342322 306342322]
|
| [[Lêer:AP 150814 013(1).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q28822985|0]]
|-
| ''[[:d:Q56936419|Sagadevan Govindasamy Mundree]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4119-9250 0000-0002-4119-9250]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56936419|0]]
|-
| [[Nicoli Nattrass]]
| [[ekonoom]]
| [https://orcid.org/0000-0002-8422-5631 0000-0002-8422-5631]
| [https://scholar.google.com/citations?user=XAekuekAAAAJ XAekuekAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/17279535 17279535]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q15127748|1]]
|-
| ''[[:d:Q32860776|Felix Dapare Dakora]]''
| [[Plantkundige|botanis]]
| [https://orcid.org/0000-0002-9070-6896 0000-0002-9070-6896]
| [https://scholar.google.com/citations?user=DW22bZEAAAAJ DW22bZEAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/9379653 9379653]
| 2005
|
| [[toolforge:scholia/author/Q32860776|0]]
|-
| ''[[:d:Q55207368|Vanessa Watson]]''
| ''[[:d:Q91400171|planning theorist]]''<br/>''[[:d:Q131062|stadsbeplanner]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9965-6891 0000-0001-9965-6891]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Cc-drkAAAAAJ Cc-drkAAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/109342570 109342570]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q55207368|0]]
|-
| ''[[:d:Q76400607|Mark Cotton]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76400607|0]]
|-
| ''[[:d:Q76544846|Stephanus Ferreira]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76544846|0]]
|-
| ''[[:d:Q76544856|Loretta Feris]]''
| ''[[:d:Q16012028|legal scholar]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3952-8991 0000-0002-3952-8991]
| [https://scholar.google.com/citations?user=ufwS2I4AAAAJ ufwS2I4AAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76544856|0]]
|-
| ''[[:d:Q41800121|Johannes Wolfgang Fedderke]]''
| [[ekonoom]]
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q41800121|0]]
|-
| ''[[:d:Q76401280|Robin Michael Crewe]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76401280|0]]
|-
| [[Glenda Gray]]
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q1919436|kinderarts]]''<br/>''[[:d:Q3779582|mikrobioloog]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9510-5774 0000-0002-9510-5774]<br/>[https://orcid.org/0000-0003-4649-1477 0000-0003-4649-1477]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/7933149919450906650009 7933149919450906650009]
|
| [[Lêer:Glenda Gray SA.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q17579989|0]]
|-
| ''[[:d:Q76545679|John Field]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76545679|0]]
|-
| ''[[:d:Q76401538|Dennis Martin Davis]]''
| [[regter]]
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76401538|0]]
|-
| ''[[:d:Q76401656|Christian Rudolph de Beer]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76401656|0]]
|-
| ''[[:d:Q76401845|Tilman Dedering]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76401845|0]]
|-
| ''[[:d:Q76401978|John Wesley de Gruchy]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76401978|0]]
|-
| ''[[:d:Q76546145|Brian Figaji]]''
| ''[[:d:Q81096|ingenieur]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2492-7017 0000-0002-2492-7017]
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76546145|0]]
|-
| ''[[:d:Q76402037|Deon de Beer]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76402037|0]]
|-
| ''[[:d:Q76402078|Cristiaan de Jager]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76402078|0]]
|-
| ''[[:d:Q76402308|Erika de Wet]]''
|
|
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76402308|0]]
|-
| ''[[:d:Q55209372|Christian Pirk]]''
| ''[[:d:Q3055126|entomoloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6821-7044 0000-0001-6821-7044]
| [https://scholar.google.com/citations?user=gmvFylEAAAAJ gmvFylEAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q55209372|1]]
|-
| ''[[:d:Q75969884|Ahmed C. Bawa]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5889-5295 0000-0002-5889-5295]
| [https://scholar.google.com/citations?user=pcgmSn4AAAAJ pcgmSn4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/249897491 249897491]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75969884|0]]
|-
| ''[[:d:Q7777608|Thebe Medupe]]''
| ''[[:d:Q11063|astronomer]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0413-6071 0000-0003-0413-6071]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/1693149198285874940007 1693149198285874940007]
|
| [[Lêer:Prof Thebe Medupe 330x220.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q7777608|0]]
|-
| ''[[:d:Q75970799|Solomon Benatar]]''
|
|
|
|
| 1997
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75970799|0]]
|-
| ''[[:d:Q22340726|Jennifer Thomson]]''
| ''[[:d:Q3779582|mikrobioloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2243-0357 0000-0002-2243-0357]
| [https://scholar.google.com/citations?user=TmyuyVYAAAAJ TmyuyVYAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/54380859 54380859]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q22340726|0]]
|-
| ''[[:d:Q60834357|Brian Warner]]''
| ''[[:d:Q11063|astronomer]]''<br/>[[skrywer]]<br/>''[[:d:Q16063546|historian of science]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/109805982 109805982]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q60834357|0]]
|-
| ''[[:d:Q39064731|Catriona Ida Macleod]]''
| [[sielkundige]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0992-3525 0000-0003-0992-3525]
| [https://scholar.google.com/citations?user=VC911HsAAAAJ VC911HsAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/107952396 107952396]
|
| [[Lêer:Catriona ida macleod 2024 2.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q39064731|0]]
|-
| ''[[:d:Q40651155|Bavesh D. Kana]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9713-3480 0000-0001-9713-3480]
| [https://scholar.google.com/citations?user=IEWP86MAAAAJ IEWP86MAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q40651155|0]]
|-
| ''[[:d:Q56798544|Karen J Hofman]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9512-7220 0000-0001-9512-7220]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/8276162669509255500005 8276162669509255500005]
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56798544|0]]
|-
| ''[[:d:Q60980171|Eric Bateman]]''
|
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=tlz4ljIAAAAJ tlz4ljIAAAAJ]
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q60980171|0]]
|-
| ''[[:d:Q20756981|Peter Vale]]''
| ''[[:d:Q1238570|political scientist]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0805-9325 0000-0003-0805-9325]
| [https://scholar.google.com/citations?user=-oLobmUAAAAJ -oLobmUAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/39521399 39521399]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20756981|0]]
|-
| ''[[:d:Q71649506|Francis B. Nyamnjoh]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q4773904|antropoloog]]''<br/>''[[:d:Q2306091|sosioloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4702-8874 0000-0002-4702-8874]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Ohr8cwUAAAAJ Ohr8cwUAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/1454149198360374940001 1454149198360374940001]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/19657109 19657109]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71649506|10]]
|-
| ''[[:d:Q77705176|Colin Kenyon]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q77705176|0]]
|-
| ''[[:d:Q75975187|G Michael Berger]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75975187|0]]
|-
| ''[[:d:Q71650707|Hendrik B. Geyer]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71650707|0]]
|-
| ''[[:d:Q5765350|Himla Soodyall]]''
| ''[[:d:Q3126128|genetikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/48984131 48984131]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q5765350|0]]
|-
| ''[[:d:Q76120757|Basil Brooke]]''
|
|
|
|
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q76120757|0]]
|-
| ''[[:d:Q64876396|Genevieve Langdon]]''
| ''[[:d:Q1906857|mechanical engineer]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0396-9787 0000-0002-0396-9787]
| [https://scholar.google.com/citations?user=VUJsNCAAAAAJ VUJsNCAAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/264171184898747771881 264171184898747771881]
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q64876396|0]]
|}
{{Wikidata list end}}
jx2ckzmsrxio5p23cehse7871hhh7f4
Gebruiker:GerardM/Fellows of the African Academy of Sciences
2
287201
3373574
3362164
2026-11-18T04:42:32Z
ListeriaBot
118572
Wikidata list updated [V2]
3373574
wikitext
text/x-wiki
[https://tools.wmflabs.org/reasonator/?q=Q63208574 Fellows of the African Academy of Sciences]
{{Wikidata list
|sparql=
SELECT
DISTINCT ?item
(COUNT(DISTINCT ?publications) AS ?count)
(REPLACE(STR(?item), ".*Q", "Q") AS ?qid)
(CONCAT( "[[toolforge:scholia/author/", ?qid , "|", ENCODE_FOR_URI(?count), "]] / ", "[[toolforge:scholia/author/", ?qid , "/missing{{!}}📖]]") AS ?scholia)
WHERE {
?item wdt:P166 wd:Q63208574 .
OPTIONAL { ?publications wdt:P50 ?item }
}
GROUP BY ?item|section=
|sort=P166/Q63208574/P585
|sort_order=desc
|columns=label:Article,P106,P496,P1960,P214,P166/Q63208574/P585:Date conferred,P18:Image,?scholia:Publications (known/missing)
|thumb=128
|min_section=2
}}
{| class='wikitable sortable'
! Article
! beroep
! ORCID-ID
! Google Scholar author ID
! VIAF ID
! Date conferred
! Image
! Publications (known/missing)
|-
| ''[[:d:Q86776456|Laila Mandi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[lektor]]
| [https://orcid.org/0000-0002-4874-8531 0000-0002-4874-8531]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q86776456|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q86776456/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69620911|Afwork Gebrekirstos]]''
| ''[[:d:Q112118046|dendrochronologist]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=etG2BlkAAAAJ etG2BlkAAAAJ]
|
| 2017
| [[Lêer:Aster Gebrekirstos on International Livestock Research Institute.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q69620911|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69620911/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q136804214|Robert Clement Abaidoo]]''
| ''[[:d:Q126368762|agricultural scientist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1235-2252 0000-0002-1235-2252]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q136804214|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136804214/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q136804230|Eric Garfunkel]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q136804230|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136804230/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q64863784|Kétévi Adiklè Assamagan]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q169470|fisikus]]''<br/>''[[:d:Q81096|ingenieur]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4826-2662 0000-0002-4826-2662]
| [https://scholar.google.com/citations?user=CAIzkM4AAAAJ CAIzkM4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/7912150325550710090000 7912150325550710090000]
| 2019
| [[Lêer:Assamagan's inspiration in chalk.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q64863784|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q64863784/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q136804979|Eyassu Seifu]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0700-4648 0000-0003-0700-4648]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q136804979|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136804979/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q136804985|Gulelat D. Haki]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-7147-3767 0000-0002-7147-3767]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q136804985|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136804985/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q136805000|Karimbhai Maredia]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8966-6674 0000-0001-8966-6674]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q136805000|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136805000/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q90670625|Violet Naanyu]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q15319501|social scientist]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0182-1719 0000-0003-0182-1719]
| [https://scholar.google.com/citations?user=h7R4n18AAAAJ h7R4n18AAAAJ]
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q90670625|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q90670625/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q136805035|George Armah]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q136805035|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136805035/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q59818338|Daniel O. Olago]]''
| ''[[:d:Q16335312|geochemist]]''<br/>''[[:d:Q1113838|klimatoloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6080-5802 0000-0001-6080-5802]
| [https://scholar.google.com/citations?user=OVcYkjsAAAAJ OVcYkjsAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/36271982 36271982]
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q59818338|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q59818338/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q36606980|Keto E. Mshigeni]]''
| [[Plantkundige|botanis]]<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/270041191 270041191]
| 1988
|
| [[toolforge:scholia/author/Q36606980|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q36606980/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q136805530|Wanangwa Paxie Chirwa]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-7544-973X 0000-0002-7544-973X]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q136805530|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136805530/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q136805547|Donald Rugira Kugonza]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4873-6637 0000-0002-4873-6637]
| [https://scholar.google.com/citations?user=8yxmUV4AAAAJ 8yxmUV4AAAAJ]
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q136805547|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136805547/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q136805575|Abidemi J. Akindele]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9007-0437 0000-0002-9007-0437]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q136805575|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136805575/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q136805659|Mona K. Marei]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9104-3767 0000-0001-9104-3767]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q136805659|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136805659/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q136805853|Silvanus Anika]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0009-0004-1953-5889 0009-0004-1953-5889]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q136805853|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136805853/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q28822985|Helen Rees]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1442-6734 0000-0003-1442-6734]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Zoi9JkkAAAAJ Zoi9JkkAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/306342322 306342322]
| 2023
| [[Lêer:AP 150814 013(1).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q28822985|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q28822985/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q4891228|Bereket Selassie]]''
| [[regsgeleerde]]<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[skrywer]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/51733223 51733223]
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q4891228|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q4891228/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q32860776|Felix Dapare Dakora]]''
| [[Plantkundige|botanis]]
| [https://orcid.org/0000-0002-9070-6896 0000-0002-9070-6896]
| [https://scholar.google.com/citations?user=DW22bZEAAAAJ DW22bZEAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/9379653 9379653]
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q32860776|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q32860776/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100188207|Ali Hadi]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=-8xAh5IAAAAJ -8xAh5IAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/51872077 51872077]
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q100188207|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q100188207/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q55207785|Mohamed-Slim Alouini]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q1326886|electrical engineer]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4827-1793 0000-0003-4827-1793]
| [https://scholar.google.com/citations?user=HqIyyXcAAAAJ HqIyyXcAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/68263440 68263440]
| 2018
| [[Lêer:ProfessorMohamedSlimAlouini.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q55207785|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q55207785/missing|📖]]
|-
| [[Glenda Gray]]
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q1919436|kinderarts]]''<br/>''[[:d:Q3779582|mikrobioloog]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9510-5774 0000-0002-9510-5774]<br/>[https://orcid.org/0000-0003-4649-1477 0000-0003-4649-1477]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/7933149919450906650009 7933149919450906650009]
| 2015
| [[Lêer:Glenda Gray SA.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q17579989|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q17579989/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70058215|Ekundayo E. Balogun]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2001
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70058215|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70058215/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q55209372|Christian Pirk]]''
| ''[[:d:Q3055126|entomoloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6821-7044 0000-0001-6821-7044]
| [https://scholar.google.com/citations?user=gmvFylEAAAAJ gmvFylEAAAAJ]
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q55209372|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q55209372/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q66310471|Balla D. Ngom]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2113-6057 0000-0003-2113-6057]
| [https://scholar.google.com/citations?user=2LdAXvwAAAAJ 2LdAXvwAAAAJ]
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q66310471|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q66310471/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72365884|Shabaan Khalil]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72365884|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72365884/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q60976859|Tito Fernandes]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6841-386X 0000-0002-6841-386X]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/99247123 99247123]
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q60976859|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q60976859/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q43099801|Daniel K. Masiga]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7513-0887 0000-0001-7513-0887]
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q43099801|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q43099801/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q133783051|John Stephen Balirwa]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/51320728 51320728]
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q133783051|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q133783051/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q50308829|Adolé Isabelle Glitho-Akueson]]''
| ''[[:d:Q864503|bioloog]]''<br/>[[lektor]]<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q3055126|entomoloog]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/207317995 207317995]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/9501701 9501701]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q50308829|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q50308829/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72367389|Salif E. Diop]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''
|
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72367389|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72367389/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72367795|Malik Maaza]]''
| ''[[:d:Q21329070|materials scientist]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=e6kaeYMAAAAJ e6kaeYMAAAAJ]
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72367795|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72367795/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q102067042|Pius Tshimankinda Mpiana]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8590-6017 0000-0002-8590-6017]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/169173484274547231581 169173484274547231581]
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q102067042|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q102067042/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71935566|Moustapha Bousmina]]''
| ''[[:d:Q1501800|director general]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71935566|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71935566/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72368401|Philip Okinda Owuor]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72368401|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72368401/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q2879326|Bahru Zewde]]''
| [[historikus]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/32079815 32079815]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q2879326|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q2879326/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q18161438|Salim Abdool Karim]]''
| ''[[:d:Q12765408|epidemioloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4986-2133 0000-0002-4986-2133]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Xh1qaJ4AAAAJ Xh1qaJ4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/273180719 273180719]
| 2011
| [[Lêer:Slim portrait 2020.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q18161438|2]] / [[toolforge:scholia/author/Q18161438/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71648650|Salim A. Messaoudi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71648650|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71648650/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71937445|Oluwole Daniel Makinde]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71937445|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71937445/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q89958961|Kenneth Ngure]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8062-0933 0000-0002-8062-0933]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q89958961|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q89958961/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71649506|Francis B. Nyamnjoh]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q4773904|antropoloog]]''<br/>''[[:d:Q2306091|sosioloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4702-8874 0000-0002-4702-8874]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Ohr8cwUAAAAJ Ohr8cwUAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/1454149198360374940001 1454149198360374940001]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/19657109 19657109]
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71649506|10]] / [[toolforge:scholia/author/Q71649506/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72370801|Toka Diagana]]''
| ''[[:d:Q102038373|applied mathematician]]''<br/>[[wiskundige]]
| [https://orcid.org/0000-0003-2589-2810 0000-0003-2589-2810]
| [https://scholar.google.com/citations?user=wCDdpqIAAAAJ wCDdpqIAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/316021122 316021122]
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72370801|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72370801/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q3169275|Jean-Pierre Ezin]]''
| [[wiskundige]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/66314389 66314389]
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q3169275|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q3169275/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72371351|Georges-Ivo E. Ekosse]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72371351|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72371351/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71650707|Hendrik B. Geyer]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71650707|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71650707/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q59684910|Mamoudou Sétamou]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4777-4826 0000-0002-4777-4826]
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q59684910|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q59684910/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71939470|Tsehaie Woldai]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71939470|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71939470/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71651436|Sami Ahmed Khalid]]''
| ''[[:d:Q114355509|pharmacognosist]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=vRcHHLwAAAAJ vRcHHLwAAAAJ]
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71651436|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71651436/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71651888|David Justin Bakibinga]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71651888|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71651888/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q39790371|Gordon S. Shephard]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1267-9036 0000-0002-1267-9036]
|
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q39790371|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q39790371/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q29266713|Jinde Cao]]''
| ''[[:d:Q81096|ingenieur]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-3133-7119 0000-0003-3133-7119]
| [https://scholar.google.com/citations?user=8_ffELYAAAAJ 8_ffELYAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/305757435 305757435]
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q29266713|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q29266713/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q56371767|Gilbert Kokwaro]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/187460259 187460259]
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56371767|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q56371767/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q5479986|Francis Allotey]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q169470|fisikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/21408100 21408100]
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q5479986|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q5479986/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q58967151|Hussein Shimelis]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[Plantkundige|botanis]]
| [https://orcid.org/0000-0003-2793-8392 0000-0003-2793-8392]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/5611165573930937800007 5611165573930937800007]
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q58967151|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q58967151/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75114791|Richard Adebayo Adegbola]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75114791|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75114791/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71654754|Andries Johannes van der Walt]]''
| ''[[:d:Q2325224|constitutional lawyer]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[regsgeleerde]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/58628637 58628637]
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71654754|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71654754/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71655038|Thomas Eugene Cloete]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71655038|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71655038/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72375958|Anthony Okon Nyong]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72375958|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72375958/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q66753472|Nelson Torto]]''
|
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=AsEAq6gAAAAJ AsEAq6gAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/206679357 206679357]
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q66753472|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q66753472/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72664550|Trebi Ollenu]]''
| ''[[:d:Q81096|ingenieur]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72664550|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72664550/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72664996|Mohammed Kamel Mahmoud]]''
| [[neurologie]]
|
|
|
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72664996|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72664996/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q64159003|Musa W. Dube]]''
| ''[[:d:Q1234713|teoloog]]''<br/>''[[:d:Q66780166|New Testament scholar]]''<br/>''[[:d:Q19829990|biblical scholar]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3073-6364 0000-0002-3073-6364]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/79179401 79179401]
| 2023
| [[Lêer:Prof. Musa Dube.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q64159003|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q64159003/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72665654|Anthony Youdeowei]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/18554459 18554459]
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72665654|2]] / [[toolforge:scholia/author/Q72665654/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72233334|Mohamed El-Fouly]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4179-1665 0000-0003-4179-1665]
|
|
| 1993
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72233334|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72233334/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q48012782|Mohamed H. Alkordi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1807-748X 0000-0003-1807-748X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=_OagxjgAAAAJ _OagxjgAAAAJ]
|
|
| [[Lêer:Alkordi Profile 2023.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q48012782|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q48012782/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72666358|Robert Butler]]''
|
|
|
|
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72666358|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72666358/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71945590|Rufus O. Adegboye]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1989
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71945590|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71945590/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71225040|Solomon Habtemariam]]''
| ''[[:d:Q2114605|Farmakoloog]]''<br/>''[[:d:Q864503|bioloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6743-2244 0000-0001-6743-2244]
| [https://scholar.google.com/citations?user=uzkjFrkAAAAJ uzkjFrkAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/10152986632412671612 10152986632412671612]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71225040|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71225040/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q90832458|Nelly Mugo]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2347-006X 0000-0002-2347-006X]
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q90832458|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q90832458/missing|📖]]
|-
| [[Ben-Erik van Wyk]]
| [[Plantkundige|botanis]]<br/>''[[:d:Q864503|bioloog]]''<br/>''[[:d:Q2083925|botanical collector]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0306-8193 0000-0003-0306-8193]
| [https://scholar.google.com/citations?user=fMI1OlIAAAAJ fMI1OlIAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/1092541 1092541]
| 2013
| [[Lêer:BenErikVanWykFotoThalerTamas.JPG|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q2024682|2]] / [[toolforge:scholia/author/Q2024682/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q50610797|Mohamed Farhat O. Hameed]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5677-7685 0000-0001-5677-7685]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q50610797|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q50610797/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71371411|Bernard Lategan]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71371411|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71371411/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71804243|Bede Okigbo]]''
| ''[[:d:Q1781198|agronoom]]''<br/>''[[:d:Q3746192|phytopathologist]]''<br/>''[[:d:Q7201517|plant geneticist]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/31022139 31022139]
| 1989
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71804243|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71804243/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69785950|Ambaliou Sanni]]''
|
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=emtItOoAAAAJ emtItOoAAAAJ]
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69785950|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69785950/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q2747148|Henri Hogbe Nlend]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>[[minister]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/27586482 27586482]
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q2747148|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q2747148/missing|📖]]
|-
| [[Thuli Madonsela]]
| ''[[:d:Q40348|prokureur]]''<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/309897588 309897588]
| 2019
| [[Lêer:Thuli Madonsela April 2014.png|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q16731804|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q16731804/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q34176386|Jacques Simpore]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0415-9161 0000-0002-0415-9161]
| [https://scholar.google.com/citations?user=IhV_bywAAAAJ IhV_bywAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/46206610 46206610]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q34176386|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q34176386/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72381742|Hassan M. Abdelaal]]''
| ''[[:d:Q2487799|mikoloog]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72381742|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72381742/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q89538169|Rufus O Akinyemi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5286-428X 0000-0001-5286-428X]
|
|
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q89538169|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q89538169/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71372771|Fayçal Djeffal]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=e6DPr20AAAAJ e6DPr20AAAAJ]
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71372771|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71372771/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q16732954|Peter Mugyenyi]]''
| [[dokter]]<br/>[[skrywer]]<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9183-9973 0000-0002-9183-9973]
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q16732954|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q16732954/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71661709|Yunus Daud Mgaya]]''
| ''[[:d:Q864503|bioloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9592-4913 0000-0002-9592-4913]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/26656867 26656867]
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71661709|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71661709/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q153540|Gebisa Ejeta]]''
| ''[[:d:Q3126128|genetikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1109-153X 0000-0002-1109-153X]
|
|
| 2013
| [[Lêer:Gebisa Ejeta (26420838105).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q153540|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q153540/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71806196|Abdel-Rhaman H. S. Salama]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1989
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71806196|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71806196/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q43549311|Olanike Adeyemo]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>[[Veearts]]
| [https://orcid.org/0000-0003-3404-5090 0000-0003-3404-5090]
| [https://scholar.google.com/citations?user=AbsyqJgAAAAJ AbsyqJgAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/305638553 305638553]
| 2012
| [[Lêer:Prof Olanike Adeyemo portrait .jpeg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q43549311|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q43549311/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71662525|Dominic W. Makawiti]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71662525|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71662525/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q43549557|Hubertine Rose Éholie]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q593644|chemikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/194119345 194119345]
| 1988
|
| [[toolforge:scholia/author/Q43549557|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q43549557/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q98190343|Segun Fatumo]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4525-3362 0000-0003-4525-3362]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q98190343|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q98190343/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q5345157|Edward S. Ayensu]]''
| [[ekonoom]]<br/>''[[:d:Q864503|bioloog]]''<br/>[[Plantkundige|botanis]]<br/>''[[:d:Q104188750|life scientist]]''<br/>''[[:d:Q1345663|development worker]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=sTCOg4EAAAAJ sTCOg4EAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/66555068 66555068]
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q5345157|3]] / [[toolforge:scholia/author/Q5345157/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q1452770|Ogunlade Davidson]]''
| ''[[:d:Q1113838|klimatoloog]]''<br/>''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/18584290 18584290]
| 1990
|
| [[toolforge:scholia/author/Q1452770|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q1452770/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q42252920|Collet Dandara]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5925-4895 0000-0002-5925-4895]
| [https://scholar.google.com/citations?user=tC8JRhYAAAAJ tC8JRhYAAAAJ]
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42252920|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q42252920/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q15725998|Francisca Nneka Okeke]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/182166797 182166797]
| 2013
| [[Lêer:Prof. Francisca Okeke.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q15725998|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q15725998/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q53498731|Amina Abubakar]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3686-7904 0000-0002-3686-7904]
| [https://scholar.google.com/citations?user=3M2KYN4AAAAJ 3M2KYN4AAAAJ]
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q53498731|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q53498731/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72385148|Khalil Ezzinbi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72385148|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72385148/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72385528|Eid Hassan Doha]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72385528|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72385528/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q79450846|Amos A. Fatokun]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5183-7589 0000-0001-5183-7589]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q79450846|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q79450846/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21062369|Isa Marte Hussaini]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q21062369|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q21062369/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q43697544|Anthony I. Okoh]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9770-085X 0000-0002-9770-085X]
|
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q43697544|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q43697544/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q46004572|Félix Malu wa Kalenga]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''<br/>''[[:d:Q81096|ingenieur]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/26011339 26011339]
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q46004572|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q46004572/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q42544531|Roseanne Diab]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3564-8320 0000-0002-3564-8320]
| [https://scholar.google.com/citations?user=RAEK2eEAAAAJ RAEK2eEAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/55645762 55645762]
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42544531|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q42544531/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q53934170|Mahamadou A. Thera]]''
| ''[[:d:Q12773412|parasitologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2679-035X 0000-0002-2679-035X]
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q53934170|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q53934170/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q111602308|Samuel B. Mukasa]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2198-1683 0000-0002-2198-1683]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/310550952 310550952]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/544159234424203371577 544159234424203371577]
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q111602308|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q111602308/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71811551|Oluwafeyisola Sylvester Adegoke]]''
| ''[[:d:Q520549|geoloog]]''<br/>[[paleontoloog]]<br/>''[[:d:Q30059961|paleobotanist]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/161366269 161366269]
| 1989
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71811551|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71811551/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q42545058|Nancy Phaswana-Mafuya]]''
| ''[[:d:Q12765408|epidemioloog]]''<br/>''[[:d:Q24017732|public health scientist]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9387-0432 0000-0001-9387-0432]
| [https://scholar.google.com/citations?user=NnJPZuQAAAAJ NnJPZuQAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/169009503 169009503]
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42545058|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q42545058/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71523375|Mohamed El-Amin Ahmed El-Tom]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q13423598|education expert]]''<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/109655915 109655915]
| 1986
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71523375|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71523375/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q37643684|Adrienne L. Edkins]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3615-6651 0000-0002-3615-6651]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/314901582 314901582]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q37643684|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q37643684/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72244805|Mouhamadour Bassir Diop]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72244805|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72244805/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q61144102|Victor O. Lasebikan]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5834-9190 0000-0001-5834-9190]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q61144102|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q61144102/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q50331388|Oluwatoyin Ogundipe]]''
| [[skrywer]]<br/>[[lektor]]<br/>[[Plantkundige|botanis]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q12416358|vice-chancellor]]''<br/>''[[:d:Q723682|dean]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/219152138567310980964 219152138567310980964]
| 2017
| [[Lêer:Prof Ogundipe.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q50331388|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q50331388/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q64748489|Donald E U Ekong]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/84158185823020062190 84158185823020062190]
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q64748489|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q64748489/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q43267916|Susan A. Bourne]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2491-2843 0000-0002-2491-2843]
| [https://scholar.google.com/citations?user=OlFQMW4AAAAJ OlFQMW4AAAAJ]
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q43267916|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q43267916/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q93006646|Yonghui Song]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4250-8382 0000-0003-4250-8382]
|
|
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q93006646|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q93006646/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72678715|Awadh S. Mawenya]]''
|
|
|
|
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72678715|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72678715/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69507042|Leslie Felicia Petrik]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q16529590|environmental scientist]]''<br/>''[[:d:Q593644|chemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2049-1551 0000-0002-2049-1551]
| [https://scholar.google.com/citations?user=ebwaE-kAAAAJ ebwaE-kAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/21941271 21941271]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69507042|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69507042/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q51629999|Ijeoma Uchegbu]]''
| ''[[:d:Q105570105|pharmaceutical scientist]]''<br/>''[[:d:Q15143191|wetenskapkommunikeerder]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9586-6867 0000-0001-9586-6867]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Fx0BrQwAAAAJ Fx0BrQwAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/56161724 56161724]
| 2019
| [[Lêer:Ijeoma Uchegbu at the Oxford Union Science Debate 2018.png|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q51629999|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q51629999/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72679187|Raoelina Andriambololona]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=rupM6_0AAAAJ rupM6_0AAAAJ]
|
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72679187|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72679187/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q43124716|Ikeoluwapo Ajayi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7719-8746 0000-0001-7719-8746]
|
|
| 2020
|
| [[toolforge:scholia/author/Q43124716|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q43124716/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q73256403|Isoken Igbinosa]]''
| ''[[:d:Q30093119|senior researcher]]''<br/>''[[:d:Q3779582|mikrobioloog]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4469-5695 0000-0003-4469-5695]
| [https://scholar.google.com/citations?user=VLWxZYMAAAAJ VLWxZYMAAAAJ]
|
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q73256403|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q73256403/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q53217125|Alfred Amambua-Ngwa]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4478-3601 0000-0003-4478-3601]
|
|
| 2023
| [[Lêer:Alfred Amambua-Ngwa.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q53217125|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q53217125/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72391850|Hippolyte L. Fofack]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[ekonoom]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/55384499 55384499]
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72391850|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72391850/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72392056|Mohamed Thameur Chaibi]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4086-6901 0000-0003-4086-6901]
| [https://scholar.google.com/citations?user=wUbMlDsAAAAJ wUbMlDsAAAAJ]
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72392056|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72392056/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72392237|Demel Teketay Fanta]]''
| ''[[:d:Q21244999|forestry scientist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6716-6975 0000-0002-6716-6975]
| [https://scholar.google.com/citations?user=itoxUrgAAAAJ itoxUrgAAAAJ]
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72392237|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72392237/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72392899|Gaston M. N'gurekata]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72392899|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72392899/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21933512|Friday Okonofua]]''
| ''[[:d:Q2640827|gynecologist]]''<br/>''[[:d:Q13638192|obstetrician]]''<br/>''[[:d:Q21281706|academic administrator]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8777-2606 0000-0002-8777-2606]
| [https://scholar.google.com/citations?user=lWa_57sAAAAJ lWa_57sAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/31975441 31975441]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/46200996 46200996]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q21933512|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q21933512/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72393574|Rajaona Andriamananjara]]''
| [[ekonoom]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/77907530 77907530]
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72393574|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72393574/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21934164|Babalola Chinedum Peace]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q12416358|vice-chancellor]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9173-8032 0000-0001-9173-8032]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Lvw32FsAAAAJ Lvw32FsAAAAJ]
|
| 2012
| [[Lêer:Professor Babalola Chinedum Peace.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q21934164|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q21934164/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72393916|George Albert Magoha]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72393916|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72393916/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q135685060|Bolanle Otegbayo]]''
| ''[[:d:Q12304425|food scientist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8672-1479 0000-0002-8672-1479]
| [https://scholar.google.com/citations?user=XC4aXDwAAAAJ XC4aXDwAAAAJ]
|
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q135685060|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q135685060/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72394455|Elly N. Sabiiti]]''
| ''[[:d:Q126368762|agricultural scientist]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72394455|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72394455/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70376235|Carolyn Williamson]]''
| ''[[:d:Q15634281|virologist]]''<br/>''[[:d:Q3779582|mikrobioloog]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=3pcRNQYAAAAJ 3pcRNQYAAAAJ]
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70376235|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70376235/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q454139|Meave Leakey]]''
| [[paleontoloog]]<br/>''[[:d:Q21272406|palaeoantropoloog]]''<br/>''[[:d:Q16063497|evolutionary biologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/17245618 17245618]
| 2012
| [[Lêer:Meave Leakey at Toulouse City Hall - 2014.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q454139|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q454139/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71530005|A. Lemma]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1986
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71530005|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71530005/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72395508|Stephen Gaya Agong]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/187713604 187713604]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/7154500130539091587 7154500130539091587]
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72395508|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72395508/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70377150|Lynn Morris]]''
| ''[[:d:Q15634281|virologist]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1836-8415 0000-0002-1836-8415]<br/>[https://orcid.org/0000-0003-3961-7828 0000-0003-3961-7828]
| [https://scholar.google.com/citations?user=atnn-0AAAAAJ atnn-0AAAAAJ]
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70377150|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70377150/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70377474|Alinah Kelo Segobye]]''
| [[argeoloog]]<br/>''[[:d:Q15253558|aktivis]]''<br/>''[[:d:Q1055894|deputy]]''<br/>[[president]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/274306537 274306537]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70377474|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70377474/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70954705|Stephen E. Mshana]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-7526-6271 0000-0002-7526-6271]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70954705|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70954705/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q115647655|Driss Bensari]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/2145910126827022051 2145910126827022051]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/22427215 22427215]
| 1987
|
| [[toolforge:scholia/author/Q115647655|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q115647655/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70378516|Crain Arthur Soudien]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q1231865|pedagoog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9934-6532 0000-0002-9934-6532]
| [https://scholar.google.com/citations?user=i8djXlYAAAAJ i8djXlYAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/61677562 61677562]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70378516|3]] / [[toolforge:scholia/author/Q70378516/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q5213742|Dan J. Stein]]''
| [[psigiater]]<br/>[[professor]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[dokter]]
| [https://orcid.org/0000-0001-7218-7810 0000-0001-7218-7810]
| [https://scholar.google.com/citations?user=LOHkEw8AAAAJ LOHkEw8AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/39468370 39468370]
| 2023
| [[Lêer:Dan-Stein-20130904.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q5213742|29]] / [[toolforge:scholia/author/Q5213742/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q89120726|Nagwa El-Badri]]''
| ''[[:d:Q4915128|biomedical scientist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1965-611X 0000-0002-1965-611X]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/1817148997631359870006 1817148997631359870006]
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q89120726|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q89120726/missing|📖]]
|-
| [[Quarraisha Abdool-Karim]]
| ''[[:d:Q12765408|epidemioloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0985-477X 0000-0002-0985-477X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=ARaZ9-MAAAAJ ARaZ9-MAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/24336962 24336962]
| 2011
| [[Lêer:Quarraisha Abdool Karim.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q17612495|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q17612495/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71388303|John Nkoma]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/22156312335502080256 22156312335502080256]
| 1986
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71388303|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71388303/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71100029|Ebenezer Farombi]]''
| ''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1602-394X 0000-0002-1602-394X]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/54152682509123311242 54152682509123311242]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71100029|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71100029/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q168517|Ismail Serageldin]]''
| ''[[:d:Q182436|librarian]]''<br/>[[ekonoom]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4090-4931 0000-0002-4090-4931]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/95308382 95308382]
| 2006
| [[Lêer:Ismaïl Serageldin, 2016 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q168517|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q168517/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72542074|Vincent P. K. Titanji]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''<br/>''[[:d:Q864835|biotegnoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7204-8562 0000-0001-7204-8562]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/14165809347258971900 14165809347258971900]
| 2005
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72542074|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72542074/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72542276|Abdelaziz Daoud]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=xpAeECIAAAAJ xpAeECIAAAAJ]
|
| 2005
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72542276|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72542276/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72542478|Shem Oyoo Wandiga]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2005
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72542478|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72542478/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q42411151|Tarek Sobh]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q81096|ingenieur]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7141-9990 0000-0001-7141-9990]
| [https://scholar.google.com/citations?user=nJtI9x0AAAAJ nJtI9x0AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/33866956 33866956]
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42411151|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q42411151/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72542674|Samuel Yeboah Mensah]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2004
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72542674|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72542674/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71533626|Ibrahim Abdel-Razag Eltayeb]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7909-1483 0000-0001-7909-1483]
| [https://scholar.google.com/citations?user=ycFW4t8AAAAJ ycFW4t8AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/85197286 85197286]
| 1986
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71533626|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71533626/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71533895|Mutuku J. Mutinga]]''
| ''[[:d:Q12773412|parasitologist]]''<br/>''[[:d:Q3055126|entomoloog]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/160042336 160042336]
| 1987
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71533895|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71533895/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69948069|Boitumelo Kgarebe]]''
| ''[[:d:Q43668003|analytical chemist]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69948069|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69948069/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71534114|Abdellattif Benachenhou]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1987
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71534114|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71534114/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q102386503|Charles Alexander Kenmogne Kamhoua]]''
| ''[[:d:Q1326886|electrical engineer]]''<br/>''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2169-5975 0000-0003-2169-5975]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/10152820090000680990 10152820090000680990]
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q102386503|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q102386503/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72543404|Joseph Otieno Malo]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2004
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72543404|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72543404/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q56973143|Sreekantha B Jonnalagadda]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6501-8875 0000-0001-6501-8875]
|
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56973143|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q56973143/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72543749|Geoffrey M. Maloiy]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2004
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72543749|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72543749/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q42412314|Iruka N. Okeke]]''
| ''[[:d:Q3779582|mikrobioloog]]''<br/>''[[:d:Q864503|bioloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1694-7587 0000-0002-1694-7587]
| [https://scholar.google.com/citations?user=KCc3tdAAAAAJ KCc3tdAAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/124748506 124748506]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42412314|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q42412314/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72544202|Guiguemde Robert Tinga]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2004
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72544202|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72544202/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69949205|Judy Omumbo]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bestuurder]]''<br/>''[[:d:Q12765408|epidemioloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9475-9346 0000-0002-9475-9346]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/297748857 297748857]
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69949205|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69949205/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72544386|El Hadji Ibrahima Diop]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2004
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72544386|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72544386/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q10263918|Daniel Bekoe]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''
|
|
|
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q10263918|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q10263918/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72545465|Shoukry Sayed Hassan]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2004
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72545465|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72545465/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q46307003|Baldwyn Torto]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5080-9903 0000-0002-5080-9903]
| [https://scholar.google.com/citations?user=-H_82mMAAAAJ -H_82mMAAAAJ]
|
| 2013
| [[Lêer:Baldwyn Torto.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q46307003|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q46307003/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71680967|Richard Tuyee Awuah]]''
| ''[[:d:Q3746192|phytopathologist]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71680967|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71680967/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71104683|Willem Albert Hanekom]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6788-1645 0000-0002-6788-1645]
| [https://scholar.google.com/citations?user=GNFho0kAAAAJ GNFho0kAAAAJ]
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71104683|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71104683/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72546417|Samuel Ochieng Akatch]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2004
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72546417|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72546417/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71105045|Kenneth Ikechukwu Ozoemena]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q21329070|materials scientist]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7107-7003 0000-0001-7107-7003]
| [https://scholar.google.com/citations?user=C_DBAdcAAAAJ C_DBAdcAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/92148449719715690983 92148449719715690983]
| 2015
| [[Lêer:Kenneth Ikechukwu Ozoemena1.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q71105045|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71105045/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q7959409|Wafaa El-Sadr]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q12765408|epidemioloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-3735-9781 0000-0003-3735-9781]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/16610624 16610624]
| 2018
| [[Lêer:Wafaa El-Sadr.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q7959409|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q7959409/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q4355545|Ali Mazrui]]''
| ''[[:d:Q16947320|geopolitical analyst]]''<br/>''[[:d:Q4964182|filosoof]]''<br/>[[skrywer]]<br/>''[[:d:Q15936497|Africanist]]''<br/>[[historikus]]<br/>[[professor]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/170748029 170748029]
| 1988
| [[Lêer:MazruiAlihs6283.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q4355545|4]] / [[toolforge:scholia/author/Q4355545/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70962238|Paco Sereme]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/313544860 313544860]
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70962238|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70962238/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q318960|Richard Leakey]]''
| ''[[:d:Q21272406|palaeoantropoloog]]''<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>''[[:d:Q16060693|conservationist]]''<br/>''[[:d:Q3578589|omgewingskundige]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q18814623|outobiograaf]]''<br/>[[paleontoloog]]<br/>''[[:d:Q4773904|antropoloog]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/99598525 99598525]
| 2019
| [[Lêer:Richard Leakey (1986).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q318960|2]] / [[toolforge:scholia/author/Q318960/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q22088836|Omowunmi Sadik]]''
| [[onderwyser]]<br/>''[[:d:Q205375|uitvinder]]''<br/>''[[:d:Q593644|chemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8514-0608 0000-0001-8514-0608]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/65232320 65232320]
| 2018
| [[Lêer:Omowunmi Sadik Speaker at Innovation Day 2010backlit.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q22088836|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q22088836/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72404892|Joseph Massaquoi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72404892|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72404892/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100229892|Ahmed Gomaa Ahmed Radwan]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q81096|ingenieur]]''<br/>[[professor]]
|
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q100229892|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q100229892/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72693657|Attia Ashour]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/119189351 119189351]
| 1985
| [[Lêer:Attia Ashour 1960.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q72693657|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q72693657/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72405451|Bhen Sikina Toguebaye]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[Plantkundige|botanis]]
|
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72405451|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72405451/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100230371|Mathew D. Esona]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4069-947X 0000-0003-4069-947X]
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q100230371|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q100230371/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71685030|Aggrey J. D. Ambali]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71685030|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71685030/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69666729|Eliane Ubalijoro]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[Algemene bestuur as sakefunksie in ondernemings]]
| [https://orcid.org/0000-0002-4575-9454 0000-0002-4575-9454]
|
|
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69666729|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69666729/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71396915|O. Williams]]''
|
|
|
|
| 1986
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71396915|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71396915/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71685304|Theonest K. Mutabingwa]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/288019197 288019197]
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71685304|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71685304/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71397225|Ahmed Hassanali]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/68460170 68460170]
| 1986
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71397225|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71397225/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72406627|Steven Odi-Owei]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2005
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72406627|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72406627/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q55539279|Jacobus N. Eloff]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1494-9842 0000-0003-1494-9842]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/63822206 63822206]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q55539279|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q55539279/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q3349810|Ogobara K. Doumbo]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q15401884|medical researcher]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8445-9641 0000-0001-8445-9641]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/208871310 208871310]
| 2016
| [[Lêer:Ogobara Doumbo, Réseau GABRIEL.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q3349810|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q3349810/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q42420373|Guy F. Midgley]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8264-0869 0000-0001-8264-0869]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/53146094231500331476 53146094231500331476]
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42420373|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q42420373/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71686881|John Ouma-Mugabe]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-7076-014X 0000-0002-7076-014X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=gFQYEK0AAAAJ gFQYEK0AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/63265255 63265255]
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71686881|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71686881/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q58134957|Makaiko Chithambo]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9720-2412 0000-0002-9720-2412]
|
|
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q58134957|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q58134957/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71542898|Christophe Bouramoue]]''
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/66513025 66513025]
| 1987
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71542898|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71542898/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q89996769|Sanjay Mathur]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2765-2693 0000-0003-2765-2693]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/36448767 36448767]
| 2023
| [[Lêer:Prof. Dr. Sanjay Mathur.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q89996769|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q89996769/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70966530|John Akintayo Adedoyin]]''
| ''[[:d:Q91006792|atmospheric physicist]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70966530|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70966530/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q22237142|Mary Chinery-Hesse]]''
| [[regter]]<br/>''[[:d:Q212238|civil servant]]''<br/>''[[:d:Q61061|chancellor]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2019
| [[Lêer:Chancellors office new.png|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q22237142|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q22237142/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71543347|Suzanne Urverg-Ratsimamanga]]''
| ''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''<br/>''[[:d:Q1706722|research fellow]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/19020784 19020784]
| 1987
| [[Lêer:Albert and Suzanne Ratsimamanga in China in 1972.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q71543347|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71543347/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q60731179|Mark Woolhouse]]''
| ''[[:d:Q12765408|epidemioloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-3765-8167 0000-0003-3765-8167]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/104638338 104638338]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/55979521 55979521]
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q60731179|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q60731179/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100233959|Grace Olusola Gbotosho]]''
| ''[[:d:Q2114605|Farmakoloog]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q100233959|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q100233959/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q62749815|Albertus Viljoen]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8949-7401 0000-0001-8949-7401]
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q62749815|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q62749815/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q61164129|Mohey M Elmazar]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5076-9817 0000-0002-5076-9817]
| [https://scholar.google.com/citations?user=A13929kAAAAJ A13929kAAAAJ]
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q61164129|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q61164129/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21517424|David Kenfack]]''
| [[Plantkundige|botanis]]<br/>''[[:d:Q2083925|botanical collector]]''<br/>''[[:d:Q98544732|wetenskaplike versamelaar]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8208-3388 0000-0001-8208-3388]
| [https://scholar.google.com/citations?user=rHikh2wAAAAJ rHikh2wAAAAJ]
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q21517424|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q21517424/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q6379652|Kawango Agot]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0475-6951 0000-0002-0475-6951]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/61206910 61206910]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q6379652|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q6379652/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q18201851|Romain Murenzi]]''
| ''[[:d:Q212238|civil servant]]''<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''
|
|
|
| 2011
|
| [[toolforge:scholia/author/Q18201851|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q18201851/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q115805249|Ashraf Mansour]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''
|
|
|
| 2014
| [[Lêer:Ashraf Mansour.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q115805249|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q115805249/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69526753|Alash'le Abimiku]]''
| ''[[:d:Q12765408|epidemioloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2213-0204 0000-0003-2213-0204]
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69526753|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69526753/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69526781|Margaret Okomo Adhiambo]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0415-8916 0000-0003-0415-8916]
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69526781|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69526781/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69526864|Lise Korsten]]''
| ''[[:d:Q3746192|phytopathologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0232-7659 0000-0003-0232-7659]
| [https://scholar.google.com/citations?user=N5Xy6m4AAAAJ N5Xy6m4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/6903149296167980670000 6903149296167980670000]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69526864|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69526864/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69526970|Chantal Yvette Zoungrana]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q4764960|animal nutritionist]]''
|
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69526970|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69526970/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75149847|Kayode Oyebode Adebowale]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q21281706|academic administrator]]''
|
|
|
| 2019
| [[Lêer:IMG-20230611-WA0020.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q75149847|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75149847/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71834136|Hassan Hassan]]''
|
|
|
|
| 1989
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71834136|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71834136/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q24690765|Papa Abdoulaye Seck]]''
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>[[minister]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/2609724 2609724]
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q24690765|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q24690765/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q57850372|Michele Zema]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6950-3122 0000-0001-6950-3122]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57850372|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q57850372/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72556051|Timothy Olurotimi Tayo]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 2001
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72556051|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72556051/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72700522|Samson Gombe]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 1985
| [[Lêer:Gombe.png|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q72700522|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72700522/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72556770|Paulus Pierre Gerdes]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''
|
|
|
| 2001
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72556770|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72556770/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q73133547|Christian Happi]]''
| ''[[:d:Q15839206|molecular biologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3056-6705 0000-0002-3056-6705]
|
|
| 2023
| [[Lêer:Christian Happi - 2021 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q73133547|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q73133547/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q65925115|Collins Ouma]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8205-8887 0000-0001-8205-8887]
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q65925115|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q65925115/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q45453026|Newton Kumwenda]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2622-4339 0000-0003-2622-4339]
|
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q45453026|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q45453026/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72556982|Mustapha Benmouna]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/166972430 166972430]
| 2001
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72556982|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72556982/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72557259|Mohamed T. El-Ashry]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/18651968 18651968]
| 2001
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72557259|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72557259/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q48336788|Tal-hatu Kolapo Hamzat]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q783906|neurologist]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q694748|physiotherapist]]''<br/>''[[:d:Q702269|professioneel]]''<br/>''[[:d:Q2994387|adviser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4558-7565 0000-0003-4558-7565]
| [https://scholar.google.com/citations?user=rjr_1G4AAAAJ rjr_1G4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/310715430 310715430]
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q48336788|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q48336788/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72557486|Julius Amioba Okojie]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2001
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72557486|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72557486/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20656400|Hoosen Coovadia]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q134284649|anti-apartheidsaktivis]]''
|
|
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20656400|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20656400/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70827557|Simon Henry Connell]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6000-7245 0000-0001-6000-7245]
| [https://scholar.google.com/citations?user=pVS2ZiMAAAAJ pVS2ZiMAAAAJ]
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70827557|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70827557/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72557853|Juma Shabani]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2001
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72557853|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72557853/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q44156522|Wilfred Fomban Mbacham]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3934-3233 0000-0002-3934-3233]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/122013263 122013263]
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q44156522|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q44156522/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72558052|Mohamed Dachraoui]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/203208984 203208984]
| 1999
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72558052|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72558052/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72558558|Nduka Okafor]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1999
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72558558|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72558558/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q185574|Adebayo Adedeji]]''
| ''[[:d:Q19822359|member of the Senate of Nigeria]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[ekonoom]]<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2399-9633 0000-0002-2399-9633]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/13108322 13108322]
| 1991
| [[Lêer:Adebayo Adedeji (1986).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q185574|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q185574/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71405575|Luna Kamau]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2186-0283 0000-0002-2186-0283]
| [https://scholar.google.com/citations?user=muBMcLuwd98C muBMcLuwd98C]
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71405575|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71405575/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71694307|Mahmoud Mamdani]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1988
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71694307|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71694307/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72559324|Emmanuel M.K.A. Edee]]''
| ''[[:d:Q14906342|biofisikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1999
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72559324|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72559324/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69675936|Rose Gana Fomban Leke]]''
| ''[[:d:Q12119633|immunoloog]]''<br/>''[[:d:Q12773412|parasitologist]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/122064414 122064414]
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69675936|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69675936/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q91445643|Emiru Birhane]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8644-5961 0000-0002-8644-5961]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q91445643|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q91445643/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71694570|Joseph I. Okogun]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1988
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71694570|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71694570/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72271279|Fredrick I. B. Kayanja]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1988
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72271279|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72271279/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q133255355|Amany Fekry]]''
| ''[[:d:Q16744668|physical chemist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9084-9275 0000-0001-9084-9275]
| [https://scholar.google.com/citations?user=tWfLr34AAAAJ tWfLr34AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/68170344568652342866 68170344568652342866]
| 2020
|
| [[toolforge:scholia/author/Q133255355|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q133255355/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71694808|Mohamed Hilmy Elnagdi]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7787-0870 0000-0001-7787-0870]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/316556642 316556642]
| 1988
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71694808|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71694808/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72271655|Mohmoud Hafez]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1988
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72271655|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72271655/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q42572827|Priscilla Baker]]''
| ''[[:d:Q43668003|analytical chemist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8878-2670 0000-0002-8878-2670]
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42572827|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q42572827/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71262696|Aberra Mogessie]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q13416354|mineralogist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q520549|geoloog]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/35647551 35647551]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71262696|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71262696/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q59296715|Yacob Mulugetta]]''
| ''[[:d:Q1113838|klimatoloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-3191-8896 0000-0003-3191-8896]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/270613561 270613561]
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q59296715|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q59296715/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70830404|Simeon Materechera]]''
| ''[[:d:Q12370538|soil scientist]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7440-6765 0000-0001-7440-6765]
| [https://scholar.google.com/citations?user=BFG0EWgAAAAJ BFG0EWgAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/104729116 104729116]
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70830404|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q70830404/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72705162|M. Saydil Toure]]''
|
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/290973541 290973541]
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72705162|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72705162/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q60018263|Chérif F. Matta]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8397-5353 0000-0001-8397-5353]
| [https://scholar.google.com/citations?user=dewOps8AAAAJ dewOps8AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/23310006 23310006]
| 2021
|
| [[toolforge:scholia/author/Q60018263|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q60018263/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72705784|Jerome Dinga-Reassi]]''
|
|
|
|
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72705784|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72705784/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q18209595|Oyewusi Ibidapo Obe]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>[[wiskundige]]
|
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q18209595|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q18209595/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q46611709|Namrita Lall]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q2114605|Farmakoloog]]''<br/>''[[:d:Q15816836|bacteriologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3242-3476 0000-0002-3242-3476]
| [https://scholar.google.com/citations?user=dXWjuV4AAAAJ dXWjuV4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/5151776719418010841 5151776719418010841]
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q46611709|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q46611709/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q42719502|Hussein I. El-Subbagh]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5891-9883 0000-0002-5891-9883]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42719502|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q42719502/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69679368|Isabella Akyinbah Quakyi]]''
| [[professor]]<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=9csuOUAAAAAJ 9csuOUAAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/317185589 317185589]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69679368|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69679368/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q60885159|Sassy Molyneux]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9522-416X 0000-0001-9522-416X]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/170999118 170999118]
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q60885159|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q60885159/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q66940683|Charles Wambebe]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q1627196|Pharmazeut]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-7231-1874 0000-0002-7231-1874]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/68669936 68669936]
|
|
| [[toolforge:scholia/author/Q66940683|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q66940683/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72588460|Mohamed Osman Khidir]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1990
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72588460|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72588460/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q50242187|Martin Mwangi Thuo]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-3448-8027 0000-0003-3448-8027]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q50242187|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q50242187/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q56441710|Tolu Oni]]''
| ''[[:d:Q24017732|public health scientist]]''<br/>''[[:d:Q12765408|epidemioloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4499-1910 0000-0003-4499-1910]
| [https://scholar.google.com/citations?user=oMBCh6QAAAAJ oMBCh6QAAAAJ]
|
| 2018
| [[Lêer:Tolu Oni at World Economic Forum.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q56441710|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q56441710/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q92052093|Fathiya Khamis]]''
| ''[[:d:Q15839206|molecular biologist]]''<br/>''[[:d:Q864503|bioloog]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q3055126|entomoloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9593-9525 0000-0002-9593-9525]
| [https://scholar.google.com/citations?user=c8zsN9oAAAAJ c8zsN9oAAAAJ]
|
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q92052093|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q92052093/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q102144105|Luc S Djogbenou]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q12773412|parasitologist]]''<br/>''[[:d:Q107292086|medical entomologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-7381-6321 0000-0002-7381-6321]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/214361553 214361553]
| 2020
|
| [[toolforge:scholia/author/Q102144105|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q102144105/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70426777|Jean Nachega]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2862-4443 0000-0002-2862-4443]
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70426777|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70426777/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q74175287|Christopher Magadza]]''
| ''[[:d:Q17269204|limnologist]]''<br/>[[digter]]
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=wCXwlXMAAAAJ wCXwlXMAAAAJ]
|
| 1985
| [[Lêer:Christopher Magadza.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q74175287|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q74175287/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72301483|Raphael Munavu]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=zhsL4tcAAAAJ zhsL4tcAAAAJ]
|
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72301483|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72301483/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q74176044|Moctar Toure]]''
|
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/106583276 106583276]
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q74176044|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q74176044/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q42314586|Nicola Mulder]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q15709480|computational biologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4905-0941 0000-0003-4905-0941]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/70810268 70810268]
| 2018
| [[Lêer:Nicola Mulder 2019.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q42314586|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q42314586/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q47504896|Blandina Theophil Mmbaga]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q1919436|kinderarts]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5550-1916 0000-0002-5550-1916]
| [https://scholar.google.com/citations?user=LaPZzyQAAAAJ LaPZzyQAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/304202652 304202652]
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q47504896|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q47504896/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q74176344|Victor Doulou]]''
|
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/45884414 45884414]
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q74176344|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q74176344/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71725525|Ermias Dagne]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71725525|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71725525/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70716519|Tumani Prince Corrah]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70716519|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70716519/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71725866|Hafida Merzouk]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5081-3358 0000-0001-5081-3358]
| [https://scholar.google.com/citations?user=4_tTZOoAAAAJ 4_tTZOoAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/449149719127711130009 449149719127711130009]
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71725866|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71725866/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70428930|Youba Sokona]]''
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6981-6401 0000-0001-6981-6401]
| [https://scholar.google.com/citations?user=6FYIdSQAAAAJ 6FYIdSQAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/115321035 115321035]
| 2018
| [[Lêer:Youba Sokona cropped.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q70428930|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70428930/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q74177459|Yahyia Abdel Mageed]]''
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''
|
|
|
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q74177459|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q74177459/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70717390|Olukayode Oladipo Amund]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=i3EyYBMAAAAJ i3EyYBMAAAAJ]
|
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70717390|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70717390/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70717704|Hilary Inyang]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0001-6721-1134 0000-0001-6721-1134]
| [https://scholar.google.com/citations?user=aCoXJPEAAAAJ aCoXJPEAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/85776830 85776830]
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70717704|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70717704/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72591994|Shem Arungu-Olende]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1990
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72591994|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72591994/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72592116|Eugene O Ogunba]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1990
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72592116|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72592116/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q74178446|Fred Wangati]]''
|
|
|
|
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q74178446|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q74178446/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72592578|Dharam Pal Ghai]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/7439507 7439507]
| 1990
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72592578|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72592578/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75043478|Matthew Olusoji Ilori]]''
| ''[[:d:Q414528|academician]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1675-0047 0000-0002-1675-0047]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Tf4RNV4AAAAJ Tf4RNV4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/30157412214616050053 30157412214616050053]
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75043478|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75043478/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71727708|Timothy U. Obi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71727708|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71727708/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69997799|Kamal Batanouny]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q15839134|ecologist]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/94817139 94817139]
| 2004
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69997799|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69997799/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72593060|Stephen M. Lawani]]''
|
|
|
|
| 1990
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72593060|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72593060/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q6707655|Lydia Makhubu]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/105941756 105941756]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/194098050 194098050]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/30911288 30911288]
| 1986
|
| [[toolforge:scholia/author/Q6707655|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q6707655/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q57888622|Charles Rotimi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[dokter]]<br/>''[[:d:Q593644|chemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5759-053X 0000-0001-5759-053X]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/24361648 24361648]
| 2018
| [[Lêer:Charles Rotimi in NHGRI's Oral History Collection.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q57888622|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q57888622/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71440897|Wentzel Christoffel Andreas Gelderblom]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71440897|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71440897/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q57889447|Shane A Norris]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7124-3788 0000-0001-7124-3788]
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57889447|12]] / [[toolforge:scholia/author/Q57889447/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70720643|Mike Wingfield]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q2487799|mikoloog]]''<br/>[[Plantkundige|botanis]]<br/>''[[:d:Q864503|bioloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9346-2009 0000-0001-9346-2009]
| [https://scholar.google.com/citations?user=wT4V7isAAAAJ wT4V7isAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/14989035 14989035]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/22155914471039401883 22155914471039401883]
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70720643|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70720643/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q7285945|Rajeev Kumar Varshney]]''
| ''[[:d:Q3126128|genetikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[Plantkundige|botanis]]
| [https://orcid.org/0000-0002-4562-9131 0000-0002-4562-9131]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Kdmxy8EAAAAJ Kdmxy8EAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/12590879 12590879]
| 2020
| [[Lêer:Rajeev kumar varshney (reupload).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q7285945|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q7285945/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70576616|Oluyede Ajayi]]''
|
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/8276263 8276263]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70576616|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70576616/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q58754845|Thomas Kariuki]]''
| ''[[:d:Q12119633|immunoloog]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/53407323 53407323]
| 2009
| [[Lêer:Thomas Kariuki.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q58754845|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q58754845/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70721384|Jacek Banasiak]]''
| [[wiskundige]]
| [https://orcid.org/0000-0003-3381-0774 0000-0003-3381-0774]
| [https://scholar.google.com/citations?user=NNmEQjQAAAAJ NNmEQjQAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/51985030 51985030]
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70721384|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70721384/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72595668|Crossley C. Mjojo]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1990
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72595668|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72595668/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q1952473|Thumbi Ndung'u]]''
| ''[[:d:Q15634281|virologist]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2962-3992 0000-0003-2962-3992]
| [https://scholar.google.com/citations?user=bVCgcb8AAAAJ bVCgcb8AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/306421897 306421897]
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q1952473|11]] / [[toolforge:scholia/author/Q1952473/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q16946442|Hamet Seydi]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/27146029650535822620 27146029650535822620]
| 1987
|
| [[toolforge:scholia/author/Q16946442|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q16946442/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q16946444|Hamidou Toure]]''
| [[wiskundige]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/198994396 198994396]
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q16946444|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q16946444/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q65964562|David Dodoo-Arhin]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9657-2489 0000-0002-9657-2489]
| [https://scholar.google.com/citations?user=L7KmQ14AAAAJ L7KmQ14AAAAJ]
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q65964562|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q65964562/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q57026179|Ali A Hebeish]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q593644|chemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-3387-5228 0000-0003-3387-5228]
| [https://scholar.google.com/citations?user=aLF_irsAAAAJ aLF_irsAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/113370541 113370541]
| 1988
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57026179|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q57026179/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70722412|Solomon Nwaka]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q15839206|molecular biologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7177-5290 0000-0001-7177-5290]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/1415163813714139110007 1415163813714139110007]
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70722412|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70722412/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q4693015|Agnes Binagwaho]]''
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>''[[:d:Q1919436|kinderarts]]''<br/>''[[:d:Q12416358|vice-chancellor]]''<br/>[[minister]]
| [https://orcid.org/0000-0002-6779-3151 0000-0002-6779-3151]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/277691947 277691947]
| 2017
| [[Lêer:Dr. Agnes-Binagwaho.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q4693015|2]] / [[toolforge:scholia/author/Q4693015/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70578789|Sam Kariuki]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70578789|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70578789/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q28913759|Abdoulaye A. Djimde]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0062-2283 0000-0003-0062-2283]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Bo9WHSAAAAAJ Bo9WHSAAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/35153061219519200437 35153061219519200437]
| 2016
| [[Lêer:Abdoulaye Djimde.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q28913759|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q28913759/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q28913762|Jean-Bosco Ouedraogo]]''
| ''[[:d:Q12773412|parasitologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0412-8733 0000-0003-0412-8733]
| [https://scholar.google.com/citations?user=J36LQBgAAAAJ J36LQBgAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/2333147665812160670008 2333147665812160670008]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q28913762|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q28913762/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q28913763|Alexis Nzila]]''
| ''[[:d:Q15401884|medical researcher]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0148-7063 0000-0002-0148-7063]
|
|
| 2009
| [[Lêer:Alexis Nzila.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q28913763|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q28913763/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q52701989|Robin M Crewe]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q3055126|entomoloog]]''<br/>''[[:d:Q864503|bioloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4398-8250 0000-0003-4398-8250]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/172379736 172379736]
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q52701989|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q52701989/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71444596|Ahmed Faheem Zobaa]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71444596|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71444596/missing|📖]]
|-
| [[Wole Soyinka]]
| ''[[:d:Q214917|dramaturg]]''<br/>[[digter]]<br/>''[[:d:Q333634|vertaler]]''<br/>''[[:d:Q6625963|romanskrywer]]''<br/>''[[:d:Q4964182|filosoof]]''<br/>''[[:d:Q11774202|essayist]]''<br/>[[professor]]<br/>[[skrywer]]<br/>''[[:d:Q140197632|satirical novelist]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/105939176 105939176]
| 1991
| [[Lêer:WoleSoyinka2015 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q41488|78]] / [[toolforge:scholia/author/Q41488/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q6712712|M. Jamal Deen]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''<br/>''[[:d:Q81096|ingenieur]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6390-0933 0000-0002-6390-0933]
| [https://scholar.google.com/citations?user=c8qsopcAAAAJ c8qsopcAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/55921219 55921219]
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q6712712|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q6712712/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q60489118|Elizabeth Bukusi]]''
| [[dokter]]
| [https://orcid.org/0000-0002-2031-2808 0000-0002-2031-2808]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/12079824 12079824]
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q60489118|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q60489118/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30069554|John G. Hildebrand]]''
| ''[[:d:Q6337803|neuroscientist]]''<br/>''[[:d:Q864503|bioloog]]''<br/>''[[:d:Q16831721|ethologist]]''<br/>''[[:d:Q2055046|physiologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q30069554|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q30069554/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q4695660|Ahmadou Lamine Ndiaye]]''
| [[Veearts]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
|
| 1999
|
| [[toolforge:scholia/author/Q4695660|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q4695660/missing|📖]]
|-
| [[Desmond Tutu]]
| ''[[:d:Q3409375|Anglican priest]]''<br/>''[[:d:Q1476215|menseregte-aktivis]]''<br/>''[[:d:Q15980158|non-fiction writer]]''<br/>''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]''<br/>''[[:d:Q49476|archbishop]]''<br/>''[[:d:Q11499147|politieke aktivis]]''<br/>''[[:d:Q134284649|anti-apartheidsaktivis]]''<br/>''[[:d:Q137178813|protestant clergyman]]''<br/>''[[:d:Q2259532|cleric]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/4942398 4942398]
| 1991
| [[Lêer:Archbishop-Tutu-medium.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q43033|9]] / [[toolforge:scholia/author/Q43033/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q87305323|Anis Allagui]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6044-9158 0000-0001-6044-9158]
|
|
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q87305323|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q87305323/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q89468685|Wael Mamdouh]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0642-1992 0000-0003-0642-1992]
|
|
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q89468685|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q89468685/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q83990352|A-S F Obada]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5862-7365 0000-0001-5862-7365]
|
|
| 2001
|
| [[toolforge:scholia/author/Q83990352|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q83990352/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72601343|Charles O. Nwachuku]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1990
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72601343|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72601343/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q124646921|Michael R. Templeton]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1097-4805 0000-0003-1097-4805]
| [https://scholar.google.com/citations?user=I8V8rv8AAAAJ I8V8rv8AAAAJ]
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q124646921|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q124646921/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q42181924|Viness Pillay]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8119-3347 0000-0002-8119-3347]
| [https://scholar.google.com/citations?user=RSfUGncAAAAJ RSfUGncAAAAJ]
|
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42181924|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q42181924/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72602116|Jacob Assam Ayuk-Takem]]''
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''
|
|
|
| 1990
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72602116|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72602116/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72602593|Thomas Silou]]''
| [[skrywer]]<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1990
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72602593|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72602593/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q47805453|Catherine Kyobutungi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q12765408|epidemioloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5344-5631 0000-0002-5344-5631]
| [https://scholar.google.com/citations?user=lFQmAFgAAAAJ lFQmAFgAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/15908070 15908070]
| 2018
| [[Lêer:Catherine Kyobutungi by Billy Miaron 3-4 view (sq cropped).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q47805453|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q47805453/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72602959|Stephen K. Chandiwana]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1990
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72602959|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72602959/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71882431|Collen Masimirembwa]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/306128234 306128234]
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71882431|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71882431/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72603817|Eugene Robert Terry]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/45631263 45631263]
| 1990
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72603817|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72603817/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q65683788|Thokozani Majozi]]''
| ''[[:d:Q71368126|process engineer]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0864-2393 0000-0003-0864-2393]
| [https://scholar.google.com/citations?user=hIbgAsMAAAAJ hIbgAsMAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/120534056 120534056]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q65683788|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q65683788/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q35985013|Sekazi Mtingwa]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q169470|fisikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/1754150688322812660002 1754150688322812660002]
| 2023
| [[Lêer:Sekazi Mtingwa at the 2012 Ford Fellows Conference.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q35985013|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q35985013/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70585898|Yinsuo Jia]]''
|
|
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70585898|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70585898/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q47807126|Eric Y. Tenkorang]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6127-3799 0000-0001-6127-3799]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/281743522 281743522]
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q47807126|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q47807126/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q57467135|Chedly Abdelly]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2249-1130 0000-0003-2249-1130]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/207239439 207239439]
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57467135|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q57467135/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q57899756|Eugenie Kayitesi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1808-763X 0000-0002-1808-763X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=HpMhv10AAAAJ HpMhv10AAAAJ]
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57899756|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q57899756/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72605787|Soodursun Jugessur]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1989
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72605787|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72605787/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q112541021|Pádraig Risteard Carmody]]''
| ''[[:d:Q901402|geograaf]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8699-703X 0000-0001-8699-703X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=ifK-1CIAAAAJ ifK-1CIAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/48865742 48865742]
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q112541021|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q112541021/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q88176339|Dora Mbanya]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q3144914|hematologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7705-8081 0000-0001-7705-8081]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/16145602337101360276 16145602337101360276]
| 2020
|
| [[toolforge:scholia/author/Q88176339|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q88176339/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72606039|Olusegun O. Dipeolu]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1989
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72606039|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72606039/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72606263|Samba Diallo]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1989
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72606263|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72606263/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72606389|Turner T. Isoun]]''
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>[[minister]]<br/>[[professor]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/31069080 31069080]
| 1989
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72606389|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72606389/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q89907168|Ibrahim M El-Sherbiny]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8179-437X 0000-0002-8179-437X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=YkQjnu4AAAAJ YkQjnu4AAAAJ]
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q89907168|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q89907168/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20562459|Samuel A. Ilori]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20562459|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20562459/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20562706|Shiferaw Berhanu]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/58501730 58501730]
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20562706|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q20562706/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72608303|E. Evans-Anfomie]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72608303|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72608303/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20563361|Timoleon Crepin Kofane]]''
| [[wiskundige]]
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=TH3a8EAAAAAJ TH3a8EAAAAAJ]
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20563361|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20563361/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q41900805|Oluwatoyin A. Odeku]]''
| [[apteker]]<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0732-1304 0000-0002-0732-1304]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Ti-T_nsAAAAJ Ti-T_nsAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/302282669 302282669]
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q41900805|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q41900805/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q38296739|Kunle Odunsi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=UvBdM1wAAAAJ UvBdM1wAAAAJ]
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q38296739|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q38296739/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q2831487|Albert Rakoto Ratsimamanga]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q193391|diplomaat]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/76379288 76379288]
| 1985
| [[Lêer:Ratsimamanga in China in 1972.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q2831487|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q2831487/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q60788253|Brian Arbic]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-7969-2294 0000-0002-7969-2294]
| [https://scholar.google.com/citations?user=vFR7XYIAAAAJ vFR7XYIAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/78165747135653931866 78165747135653931866]
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q60788253|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q60788253/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q22006961|Valerie Mizrahi]]''
| ''[[:d:Q864503|bioloog]]''<br/>''[[:d:Q15839206|molecular biologist]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4824-9115 0000-0003-4824-9115]
| [https://scholar.google.com/citations?user=apDyKMgAAAAJ apDyKMgAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/8150380426913370197 8150380426913370197]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q22006961|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q22006961/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30224837|Berhanu M. Abegaz]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
|
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q30224837|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q30224837/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30224861|Philippe Rasoanaivo]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q30224861|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q30224861/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30224885|Maurice Tchuenté]]''
| [[Rekenaaringenieur|rekenaar wetenskaplike]]<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>[[minister]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/35981192 35981192]
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q30224885|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q30224885/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30224903|Akissa Bahri]]''
| ''[[:d:Q10272925|agricultural engineer]]''<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=PDE-nSkAAAAJ PDE-nSkAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/34099834 34099834]
| 2006
| [[Lêer:Akissa Bahri - Sustainable Development Goal 6 - Panel 2018.png|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q30224903|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q30224903/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72611028|L. K. Shayo]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/33405541 33405541]
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72611028|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72611028/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30225478|Nabila Bouatia-Naji]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5424-2134 0000-0001-5424-2134]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/198851534 198851534]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q30225478|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q30225478/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q17106223|Godwin Obasi]]''
| [[meteoroloog]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/6745152381794201950007 6745152381794201950007]
| 1995
| [[Lêer:Godwin Olu Patrick Obasi.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q17106223|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q17106223/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72611823|Itai Chiri]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72611823|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72611823/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q56753367|Stella Ifeanyi Smith]]''
| ''[[:d:Q864835|biotegnoloog]]''<br/>''[[:d:Q15401884|medical researcher]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2163-1189 0000-0003-2163-1189]
| [https://scholar.google.com/citations?user=szjhfkcAAAAJ szjhfkcAAAAJ]
|
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56753367|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q56753367/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70593706|Effiom Edem Antia]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70593706|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70593706/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71842546|Hassan Mohamed Talaat]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71842546|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71842546/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71842769|Shaukat Abdulrazak]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71842769|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71842769/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70112908|Moffat Nyirenda]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2120-4806 0000-0003-2120-4806]
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70112908|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70112908/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q83809390|Abiodun Humphrey Adebayo]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q12416358|vice-chancellor]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5135-064X 0000-0001-5135-064X]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q83809390|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q83809390/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q54254936|Kelly Chibale]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4541-646X 0000-0002-4541-646X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=BAk6GbcAAAAJ BAk6GbcAAAAJ]
|
| 2018
| [[Lêer:2025UniLeiden450-4.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q54254936|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q54254936/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72276510|Paul Nchoji Nkwi]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q15936497|Africanist]]''<br/>''[[:d:Q2306091|sosioloog]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/93078774 93078774]
| 1988
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72276510|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q72276510/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71267784|Deresh Ramjugernath]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-3447-7846 0000-0003-3447-7846]
| [https://scholar.google.com/citations?user=1AIPLBYAAAAJ 1AIPLBYAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/109148449566415690155 109148449566415690155]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71267784|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71267784/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q90009912|Zouheir Sekkat]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q169470|fisikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2808-829X 0000-0002-2808-829X]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/56853523 56853523]
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q90009912|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q90009912/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q42145855|Jane Catherine Ngila]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0121-4567 0000-0002-0121-4567]
| [https://scholar.google.com/citations?user=NNc4NEYAAAAJ NNc4NEYAAAAJ]
|
| 2018
| [[Lêer:Jane Catherine Ngila World Intellectual Property Day 2023 "Women in Science – Shaping the Future" Roundtable (52853221649).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q42145855|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q42145855/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71845035|Burton L.M. Mwamila]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71845035|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71845035/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71845450|Barthelemy Nyasse]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71845450|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71845450/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q16628806|Dieudonné Gumedzoé]]''
| ''[[:d:Q1781198|agronoom]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/104642336 104642336]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/104745518 104745518]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/29151110619437060337 29151110619437060337]
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q16628806|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q16628806/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q40272844|Khaled Elleithy]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9239-5035 0000-0001-9239-5035]
| [https://scholar.google.com/citations?user=6I7zOqYAAAAJ 6I7zOqYAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/173154329 173154329]
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q40272844|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q40272844/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70116565|Yehia Bahei-El-Din]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9324-1011 0000-0001-9324-1011]
| [https://scholar.google.com/citations?user=3pg7TEkAAAAJ 3pg7TEkAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/40741460 40741460]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70116565|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70116565/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q48923762|Rashid Hassan]]''
| [[ekonoom]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5287-9617 0000-0001-5287-9617]
| [https://scholar.google.com/citations?user=B9BihLsAAAAJ B9BihLsAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/74908770 74908770]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q48923762|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q48923762/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q4664658|Abdallah Daar]]''
| ''[[:d:Q774306|chirurg]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/171083594 171083594]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q4664658|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q4664658/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71848113|Driss Aboutajdine]]''
| [[professor]]<br/>''[[:d:Q60461982|information engineer]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=34p8BGQAAAAJ 34p8BGQAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/91147663165260552855 91147663165260552855]
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71848113|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71848113/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q4664945|Abdi Ismail Samatar]]''
| ''[[:d:Q901402|geograaf]]''<br/>[[historikus]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/223814927 223814927]
| 2013
| [[Lêer:Professor Abdi Samatar.png|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q4664945|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q4664945/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69685837|Rosemary Chepkorir Sang]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q15634281|virologist]]''<br/>''[[:d:Q350979|soöloog]]''<br/>''[[:d:Q3055126|entomoloog]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q1113838|klimatoloog]]''
|
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69685837|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69685837/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71271725|Oliver Ibe]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q1326886|electrical engineer]]''<br/>''[[:d:Q81096|ingenieur]]''<br/>[[Rekenaaringenieur|rekenaar wetenskaplike]]
| [https://orcid.org/0000-0002-5755-1992 0000-0002-5755-1992]
| [https://scholar.google.com/citations?user=lM4TE0sAAAAJ lM4TE0sAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/54396218 54396218]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71271725|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71271725/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q63198293|Gisèle Mophou]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q102038373|applied mathematician]]''<br/>''[[:d:Q48999002|numerical analyst]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7949-8152 0000-0001-7949-8152]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/307501118 307501118]
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q63198293|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q63198293/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q59306043|Tumani Corrah]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''
|
|
|
| 2016
| [[Lêer:Professor Tumani Corrah CBE MRG.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q59306043|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q59306043/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q19947657|Rajaâ Cherkaoui El Moursli]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q16742096|nuclear physicist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5842-2818 0000-0002-5842-2818]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/55147266671935481200 55147266671935481200]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q19947657|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q19947657/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71993221|Demissie Habte]]''
| ''[[:d:Q1919436|kinderarts]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/51022274 51022274]
| 1988
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71993221|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71993221/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q56999820|Olubukola O Babalola]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[lektor]]<br/>''[[:d:Q15253558|aktivis]]''<br/>''[[:d:Q17989045|vice president]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4344-1909 0000-0003-4344-1909]
| [https://scholar.google.com/citations?user=rmHHG2UAAAAJ rmHHG2UAAAAJ]
|
| 2021
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56999820|2]] / [[toolforge:scholia/author/Q56999820/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q27445659|Francine Ntoumi]]''
| ''[[:d:Q12119633|immunoloog]]''<br/>''[[:d:Q12765408|epidemioloog]]''<br/>''[[:d:Q12773412|parasitologist]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q15839206|molecular biologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4748-050X 0000-0003-4748-050X]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/190588346 190588346]
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q27445659|2]] / [[toolforge:scholia/author/Q27445659/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71850422|James Darkwa]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71850422|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71850422/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72571286|Fredrick Owino]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1999
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72571286|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72571286/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q57000984|Fa-tang Li]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8777-090X 0000-0002-8777-090X]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57000984|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q57000984/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71273871|Peter Christophe Vale]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71273871|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71273871/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72571407|Ahmed Amin Hamza]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 1995
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72571407|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72571407/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70121060|Abdel Karim Koumare]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/4257307 4257307]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70121060|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70121060/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71274564|Fazal Mahmood Mahomed]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71274564|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71274564/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71419393|Odidi Charles Okidi]]''
| [[skrywer]]<br/>''[[:d:Q1607826|redakteur]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=c4yg2ZgAAAAJ c4yg2ZgAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/166891565 166891565]
| 1986
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71419393|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71419393/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71275420|Masresha Fetene]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=Lf4k8zAAAAAJ Lf4k8zAAAAAJ]
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71275420|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71275420/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q22113536|Sunday Ekesi]]''
| ''[[:d:Q3055126|entomoloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9787-1360 0000-0001-9787-1360]
|
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q22113536|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q22113536/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70122331|Paramu Mafongoya]]''
| ''[[:d:Q1781198|agronoom]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2918-7767 0000-0002-2918-7767]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Jam6-qsAAAAJ Jam6-qsAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/13524668 13524668]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70122331|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70122331/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q12887060|Aderemi Kuku]]''
| [[wiskundige]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/111184030 111184030]
| 1986
|
| [[toolforge:scholia/author/Q12887060|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q12887060/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q12887129|Aissa Wade]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8441-9663 0000-0002-8441-9663]
|
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q12887129|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q12887129/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71996907|Rashad Kebeasy]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1988
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71996907|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71996907/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71276260|Assan Jaye]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0003-0294-3179 0000-0003-0294-3179]
|
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71276260|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71276260/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q53687705|Abiy Yenesew]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1123-3200 0000-0002-1123-3200]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/145667460 145667460]
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q53687705|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q53687705/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q37829835|Brett Pletschke]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8117-1730 0000-0001-8117-1730]
| [https://scholar.google.com/citations?user=b9vzh4YAAAAJ b9vzh4YAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/41619427 41619427]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q37829835|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q37829835/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q59167174|David Mba]]''
| ''[[:d:Q81096|ingenieur]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7278-4623 0000-0001-7278-4623]
| [https://scholar.google.com/citations?user=V9tO4J8AAAAJ V9tO4J8AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/46290755 46290755]
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q59167174|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q59167174/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q56860561|Rasheed A. Adeleke]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8974-422X 0000-0002-8974-422X]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56860561|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q56860561/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q85982922|Lynn Zijenah]]''
| [[Outeur (skrywer)|outeur]]<br/>''[[:d:Q12119633|immunoloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0090-896X 0000-0003-0090-896X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=chwzRmIAAAAJ chwzRmIAAAAJ]
|
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q85982922|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q85982922/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q57869901|Gary Stevens]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1593-9419 0000-0003-1593-9419]
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57869901|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q57869901/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72431102|Joash Ronald Aluoch]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2005
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72431102|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72431102/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q56428259|Leena Tripathi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q100985908|plant molecular biologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5723-4981 0000-0001-5723-4981]
| [https://scholar.google.com/citations?user=WEKeiEYAAAAJ WEKeiEYAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/58505887 58505887]
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56428259|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q56428259/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q19664934|Abba Gumel]]''
| [[wiskundige]]
| [https://orcid.org/0000-0002-8413-1248 0000-0002-8413-1248]
| [https://scholar.google.com/citations?user=MpJ7daYAAAAJ MpJ7daYAAAAJ]<br/>[https://scholar.google.com/citations?user=nEZt41cAAAAJ nEZt41cAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/68352879 68352879]
| 2009
| [[Lêer:Gumel-May2022.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q19664934|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q19664934/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72431255|Ikenna Onyido]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2005
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72431255|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72431255/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q12889407|David Bekolle]]''
| [[wiskundige]]
|
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q12889407|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q12889407/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71999343|Gideon B. A. Okelo]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/6533462 6533462]
| 1988
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71999343|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71999343/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q12889841|Godwin Osakpemwoya Samuel Ekhaguere]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
|
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q12889841|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q12889841/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q62051812|Hichem Eleuch]]''
| ''[[:d:Q16745601|quantum physicist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4596-137X 0000-0002-4596-137X]<br/>[https://orcid.org/0000-0002-6836-114X 0000-0002-6836-114X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=xnUL1qYAAAAJ xnUL1qYAAAAJ]
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q62051812|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q62051812/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72576319|Laban Ayieko Ogallo]]''
| [[meteoroloog]]
|
|
|
| 1995
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72576319|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72576319/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20676572|Etim Moses Essien]]''
| ''[[:d:Q3144914|hematologist]]''
|
|
|
| 2005
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20676572|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20676572/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q781127|Augustin Banyaga]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q18663426|topologist]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/60823261 60823261]
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q781127|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q781127/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q12891811|James O. C. Ezeilo]]''
| [[wiskundige]]
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=JCLL7-sAAAAJ JCLL7-sAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/2919173973177923810006 2919173973177923810006]
| 1988
|
| [[toolforge:scholia/author/Q12891811|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q12891811/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72578352|John Ong'ayo Kokwaro]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1995
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72578352|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72578352/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72578525|Nayel Barakat]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1995
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72578525|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72578525/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71281142|Godfrey Banyuy Tangwa]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71281142|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71281142/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q65659104|Abdellatif Berbich]]''
| [[dokter]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/281847500 281847500]
| 1986
|
| [[toolforge:scholia/author/Q65659104|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q65659104/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q61046066|B. Daya Reddy]]''
| ''[[:d:Q81096|ingenieur]]''<br/>[[wiskundige]]
| [https://orcid.org/0000-0002-8250-4821 0000-0002-8250-4821]
| [https://scholar.google.com/citations?user=CWYli-kAAAAJ CWYli-kAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/108617120 108617120]
| 2006
| [[Lêer:Daya Reddy 2018.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q61046066|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q61046066/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20679495|Victor Adenuga Oyenuga]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/190682891 190682891]
| 1995
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20679495|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q20679495/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q5397944|Esi Awuah]]''
| ''[[:d:Q12416358|vice-chancellor]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/24126225 24126225]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q5397944|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q5397944/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q12894830|Mahouton Norbert Hounkonnou]]''
| [[wiskundige]]
| [https://orcid.org/0000-0002-6231-4975 0000-0002-6231-4975]
| [https://scholar.google.com/citations?user=xt6cFe0AAAAJ xt6cFe0AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/660152636065620050259 660152636065620050259]
| 2005
|
| [[toolforge:scholia/author/Q12894830|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q12894830/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q92620940|Willie T. Chinyamurindi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4139-4224 0000-0002-4139-4224]
|
|
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q92620940|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q92620940/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q89449484|Angela J Woodiwiss]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q2055046|physiologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2555-4125 0000-0003-2555-4125]
|
|
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q89449484|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q89449484/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q7849622|Tshilidzi Marwala]]''
| ''[[:d:Q81096|ingenieur]]''<br/>[[Rekenaaringenieur|rekenaar wetenskaplike]]<br/>''[[:d:Q1906857|mechanical engineer]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7372-5510 0000-0001-7372-5510]
| [https://scholar.google.com/citations?user=BTVVLk0AAAAJ BTVVLk0AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/6459149068376565730001 6459149068376565730001]
| 2012
| [[Lêer:Tshilidzi Marwala 20230801.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q7849622|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q7849622/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70707752|Justin Mbaya Kankwenda]]''
| [[ekonoom]]<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/17232463 17232463]
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70707752|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70707752/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q92621619|Saliou Niassy]]''
| ''[[:d:Q3055126|entomoloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1061-4041 0000-0003-1061-4041]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q92621619|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q92621619/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72005419|Najia Kbir-Ariguib]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/7435369 7435369]
| 1988
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72005419|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72005419/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72005621|Edemariam Tsega]]''
| [[dokter]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/60591861 60591861]
| 1988
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72005621|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72005621/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q98388757|Fabian I. Ezema]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4633-1417 0000-0002-4633-1417]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q98388757|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q98388757/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70708375|Kanigula Mubagwa]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q2055046|physiologist]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/192147223 192147223]
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70708375|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70708375/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72006112|Georges Nzongola-Ntalaja]]''
| ''[[:d:Q1238570|political scientist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q193391|diplomaat]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/22366073 22366073]
| 1988
| [[Lêer:Georges Nzongola-Ntalaja in 1967.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q72006112|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q72006112/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q3525519|Thomas Risley Odhiambo]]''
| ''[[:d:Q864503|bioloog]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/73933692 73933692]
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q3525519|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q3525519/missing|📖]]
|-
| [[Adam Habib]]
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q222344|kinematograaf]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/270259342 270259342]
| 2015
| [[Lêer:Dr. Adam Habib, University of Natal.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q4679172|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q4679172/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q41587032|Emmanuel I Iwuoha]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6102-0433 0000-0001-6102-0433]
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q41587032|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q41587032/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q5112093|Christopher Chetsanga]]''
| ''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''
|
|
|
| 1986
| [[Lêer:Christopher Chetsanga.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q5112093|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q5112093/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q61050066|Adel Belouchrani]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4579-7346 0000-0002-4579-7346]
| [https://scholar.google.com/citations?user=xMg-DccAAAAJ xMg-DccAAAAJ]
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q61050066|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q61050066/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69988844|Jean M.S. Lubuma]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69988844|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69988844/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72584189|Abdelkader Gaid]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1993
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72584189|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72584189/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21259711|Faith Osier]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q12119633|immunoloog]]''<br/>[[dokter]]<br/>''[[:d:Q864503|bioloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7133-5375 0000-0001-7133-5375]
| [https://scholar.google.com/citations?user=w_WSUQMAAAAJ w_WSUQMAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/4950153532468948820000 4950153532468948820000]
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q21259711|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q21259711/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q7563912|Sospeter Muhongo]]''
| ''[[:d:Q520549|geoloog]]''<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>[[minister]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/306102304 306102304]
| 2006
| [[Lêer:Sospeter Muhongo IAEA.png|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q7563912|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q7563912/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q7563919|Sossina M. Haile]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q81096|ingenieur]]''<br/>''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5293-6252 0000-0002-5293-6252]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/186944228 186944228]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q7563919|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q7563919/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q12898252|Wandera Ogana]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[lektor]]
|
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q12898252|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q12898252/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72584630|Abdin Mohamed Ali Salih]]''
| [[professor]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
|
| 1993
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72584630|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72584630/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69990468|Asinisi Fina Opio]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69990468|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69990468/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71576562|Neil John Coville]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q593644|chemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5370-1386 0000-0001-5370-1386]
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71576562|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71576562/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20685033|Cyril Agodi Onwumechili]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 1987
| [[Lêer:Onwumechili wiki pix.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q20685033|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20685033/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q53700005|Kogieleum Naidoo]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8874-6661 0000-0002-8874-6661]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q53700005|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q53700005/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q61773631|Bruce Ovbiagele]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[dokter]]<br/>''[[:d:Q783906|neurologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9958-0644 0000-0002-9958-0644]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/315219302 315219302]
| 2018
| [[Lêer:Bruce Ovbiagele in Official Veterans Health Affairs Photograph.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q61773631|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q61773631/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71577436|Michael Ian Cherry]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q350979|soöloog]]''
|
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71577436|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71577436/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72587424|David Okpako]]''
| ''[[:d:Q2114605|Farmakoloog]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/60630064 60630064]
| 1993
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72587424|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72587424/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q74173507|Djodji Akoly Nyatepe-Coo]]''
| [[joernalis]]
|
|
|
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q74173507|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q74173507/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q6990732|Nelson Sewankambo]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q913404|Doctor of Medicine]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9362-053X 0000-0001-9362-053X]
|
|
| 2015
| [[Lêer:Fogarty-nih-50th-symposium-speaker-nelson-sewankambo (41746078365).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q6990732|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q6990732/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72588073|Abed Muhammad Peerally]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1993
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72588073|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72588073/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70425789|Salah Obayya]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=LufGKs4AAAAJ LufGKs4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/121088904 121088904]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70425789|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70425789/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20710976|Segenet Kelemu]]''
| [[Plantkundige|botanis]]
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=ePmAUaEAAAAJ ePmAUaEAAAAJ]
|
| 2013
| [[Lêer:Segenet Kelemu 2010 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q20710976|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20710976/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q102311298|James J. Cochran]]''
| ''[[:d:Q2732142|statistician]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8632-8909 0000-0002-8632-8909]
| [https://scholar.google.com/citations?user=_zYYctQAAAAJ _zYYctQAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/1742159474071627660455 1742159474071627660455]
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q102311298|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q102311298/missing|📖]]
|-
| [[Graça Machel]]
| [[onderwyser]]<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>[[minister]]<br/>''[[:d:Q8359428|social activist]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/75572506 75572506]
| 2019
| [[Lêer:Graça Machel.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q239105|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q239105/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72613368|Jean Nya-Ngatchou]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72613368|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72613368/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q43780295|Chibuike C. Udenigwe]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8802-7707 0000-0001-8802-7707]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/73166596749217591273 73166596749217591273]
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q43780295|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q43780295/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q8026145|Winston Wole Soboyejo]]''
| ''[[:d:Q10497074|military flight engineer]]''<br/>''[[:d:Q81096|ingenieur]]''
|
|
|
| 2016
| [[Lêer:Winston Soboyejo.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q8026145|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q8026145/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q98565719|Adekunle A. Bakare]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9829-1587 0000-0001-9829-1587]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q98565719|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q98565719/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q48106268|Isaac Luginaah]]''
| ''[[:d:Q901402|geograaf]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7858-3048 0000-0001-7858-3048]
| [https://scholar.google.com/citations?user=vmFa_KYAAAAJ vmFa_KYAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/106808643 106808643]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q48106268|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q48106268/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q5720588|Heneri Dzinotyiweyi]]''
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>[[wiskundige]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/94688028 94688028]
| 1988
|
| [[toolforge:scholia/author/Q5720588|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q5720588/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q3990566|Thomas Adeoye Lambo]]''
| [[psigiater]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/51762100 51762100]
| 1985
| [[Lêer:Professor Thomas Lambo, Psychiatrist and Deputy Director-General of the World Health Organisation (WHO) on the 28th of November, 1997.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q3990566|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q3990566/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q61083095|Yahya E Choonara]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3889-1529 0000-0002-3889-1529]
| [https://scholar.google.com/citations?user=CjSwcTAAAAAJ CjSwcTAAAAAJ]
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q61083095|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q61083095/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q43927578|Eleni Aklillu]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q3126128|genetikus]]''<br/>''[[:d:Q2114605|Farmakoloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9788-0790 0000-0002-9788-0790]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/731153775038961550002 731153775038961550002]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q43927578|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q43927578/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q57624095|Said Kenai]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57624095|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q57624095/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q55174838|Lars Hviid]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1698-4927 0000-0002-1698-4927]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/31781439 31781439]
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q55174838|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q55174838/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q6301957|Jibril Aminu]]''
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>''[[:d:Q193391|diplomaat]]''<br/>''[[:d:Q3264451|cardiologist]]''<br/>[[minister]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[Outeur (skrywer)|outeur]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/72930256 72930256]
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q6301957|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q6301957/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q55176086|Catherine Falade]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4755-6033 0000-0003-4755-6033]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/316552768 316552768]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q55176086|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q55176086/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70602296|David Olaleye]]''
| ''[[:d:Q15634281|virologist]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=prVk8WkAAAAJ prVk8WkAAAAJ]
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70602296|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70602296/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72044358|Bonaventure Tchaleu Ngadjui]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72044358|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72044358/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69449514|Mary Scholes]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q60244908|plant physiologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5762-9537 0000-0001-5762-9537]
| [https://scholar.google.com/citations?user=qNlkIIMAAAAJ qNlkIIMAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/177145857889223021078 177145857889223021078]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69449514|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69449514/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q65557356|Romain Lucas Glèlè Kakaï]]''
| ''[[:d:Q2732142|statistician]]''<br/>''[[:d:Q61791734|biomathematician]]''<br/>''[[:d:Q10272925|agricultural engineer]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6965-4331 0000-0002-6965-4331]
| [https://scholar.google.com/citations?user=FwpDoXMAAAAJ FwpDoXMAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/2001159234129003370886 2001159234129003370886]
| 2023
| [[Lêer:Photo Prof Glèlè Kakaï.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q65557356|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q65557356/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70170830|Andrew Anthony Adjei]]''
|
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=YZ2luxAAAAAJ YZ2luxAAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/317185588 317185588]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70170830|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70170830/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71756807|Pieter Streicher Steyn]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71756807|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71756807/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71036026|Mohamed Iqbal Parker]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71036026|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71036026/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69450361|Janice Limson]]''
| ''[[:d:Q864835|biotegnoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/289624965 289624965]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69450361|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69450361/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71757817|Kevin Urama]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71757817|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71757817/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q3277673|Mahdi Elmandjra]]''
| [[ekonoom]]<br/>''[[:d:Q2306091|sosioloog]]''<br/>[[skrywer]]<br/>''[[:d:Q1238570|political scientist]]''<br/>''[[:d:Q58968|intellectual]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/97018254 97018254]
| 1985
| [[Lêer:Elmandjra.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q3277673|6]] / [[toolforge:scholia/author/Q3277673/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71758427|Felix S. Toteu]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q11424604|aardwetenskaplike]]''
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71758427|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71758427/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q55323668|Melodie McGeoch]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q15839134|ecologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-3388-2241 0000-0003-3388-2241]
| [https://scholar.google.com/citations?user=mawTsz4AAAAJ mawTsz4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/103515359 103515359]
| 2021
|
| [[toolforge:scholia/author/Q55323668|6]] / [[toolforge:scholia/author/Q55323668/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q106624|Ahmed Zewail]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q205375|uitvinder]]''<br/>''[[:d:Q169470|fisikus]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=DFhJDHYAAAAJ DFhJDHYAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/95254701 95254701]
| 2001
| [[Lêer:Ahmed Zewail HD2009 Othmer Gold Medal portrait.JPG|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q106624|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q106624/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q6450337|Kwesi Akwansah Andam]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/93784088 93784088]
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q6450337|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q6450337/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q38601327|Lewis R. Roberts]]''
| ''[[:d:Q30086937|cancer researcher]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7885-8574 0000-0001-7885-8574]
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q38601327|7]] / [[toolforge:scholia/author/Q38601327/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69742049|Sellama Nadifi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4272-1506 0000-0002-4272-1506]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/1605159234656803372307 1605159234656803372307]
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69742049|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69742049/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q26923625|Mary Abukutsa-Onyango]]''
| ''[[:d:Q3140857|horticulturist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4693-3637 0000-0002-4693-3637]
| [https://scholar.google.com/citations?user=jCVOGb4AAAAJ jCVOGb4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/186968571 186968571]
| 2017
| [[Lêer:Prof. Mary Abukutsa-Onyango in 2010.png|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q26923625|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q26923625/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q32978880|Ebenezer Laing]]''
| [[Plantkundige|botanis]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/92014961 92014961]
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q32978880|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q32978880/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71039832|Ghirmai Negash]]''
| [[lektor]]<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q17167049|literary scholar]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/264042026 264042026]
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71039832|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71039832/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q7172546|Peter Anyang' Nyong'o]]''
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>[[minister]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/41874140 41874140]
| 1986
| [[Lêer:Kisumu Governor Anyang Nyong'o giving speech.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q7172546|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q7172546/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71040152|Eunice Sahle]]''
| ''[[:d:Q1238570|political scientist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/43656172 43656172]
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71040152|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71040152/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70607931|Nicholas Biekpe]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70607931|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70607931/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q56046785|Ahmed Hassan Fahal]]''
| ''[[:d:Q774306|chirurg]]''<br/>''[[:d:Q3779582|mikrobioloog]]''<br/>''[[:d:Q2487799|mikoloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4922-7321 0000-0003-4922-7321]
| [https://scholar.google.com/citations?user=P0kUeP0AAAAJ P0kUeP0AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/32146331908718691841 32146331908718691841]
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56046785|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q56046785/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71041270|Desta Mebratu]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71041270|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71041270/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q42784019|Kevin J. Naidoo]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9898-3708 0000-0002-9898-3708]
| [https://scholar.google.com/citations?user=sGaDPpQAAAAJ sGaDPpQAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/65994373 65994373]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42784019|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q42784019/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q58066090|Asfawossen Asrat]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6312-8082 0000-0002-6312-8082]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/179145304390078570215 179145304390078570215]
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q58066090|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q58066090/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q57777886|Michael Meadows]]''
| ''[[:d:Q2560911|physical geographer]]''<br/>''[[:d:Q333634|vertaler]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8322-3055 0000-0001-8322-3055]
| [https://scholar.google.com/citations?user=EufqPQMAAAAJ EufqPQMAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/78996 78996]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57777886|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q57777886/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71041558|Nigel Charles Bennett]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71041558|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71041558/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q58066291|Harald Winkler]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[ekonoom]]
| [https://orcid.org/0000-0002-5826-4071 0000-0002-5826-4071]
| [https://scholar.google.com/citations?user=dSxrBsMAAAAJ dSxrBsMAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/292276827 292276827]
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q58066291|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q58066291/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72195032|Frederick Alfred Ochieng Otieno]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72195032|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72195032/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q88342374|Hai Nian]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0227-2045 0000-0003-0227-2045]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q88342374|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q88342374/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70321252|Abdel-Aziz El-Shemy Hany]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70321252|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70321252/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21448010|Tebello Nyokong]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>[[professor]]<br/>''[[:d:Q1162163|direkteur]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4590-9926 0000-0002-4590-9926]
| [https://scholar.google.com/citations?user=QUpAXHcAAAAJ QUpAXHcAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/6031160486121605180005 6031160486121605180005]
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q21448010|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q21448010/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q131161416|Tamer Elbatt]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0002-1081-9576 0000-0002-1081-9576]
|
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q131161416|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q131161416/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q832747|Monty Jones]]''
| ''[[:d:Q1781198|agronoom]]''<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''
|
|
|
| 2005
| [[Lêer:Monty Jones visits AfricaRice.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q832747|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q832747/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q61816890|Lisa C du Toit]]''
| ''[[:d:Q2114605|Farmakoloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2042-6338 0000-0002-2042-6338]
| [https://scholar.google.com/citations?user=ZziyYnsAAAAJ ZziyYnsAAAAJ]
|
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q61816890|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q61816890/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q113141642|Lateef Sanni]]''
| ''[[:d:Q1781198|agronoom]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-3363-6091 0000-0003-3363-6091]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Q3H6FEMAAAAJ Q3H6FEMAAAAJ]
|
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q113141642|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q113141642/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69890719|Balkiss Bouhaouala-Zahar]]''
| ''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-3147-245X 0000-0003-3147-245X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=no7Uv1sAAAAJ no7Uv1sAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/313558533 313558533]
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69890719|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69890719/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q46535610|Koleka Mlisana]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q3779582|mikrobioloog]]''<br/>''[[:d:Q3368718|pathologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8436-3268 0000-0002-8436-3268]
| [https://scholar.google.com/citations?user=BLs8bcIAAAAJ BLs8bcIAAAAJ]
|
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q46535610|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q46535610/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q4726678|Alimuddin Zumla]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q3368718|pathologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5111-5735 0000-0002-5111-5735]
| [https://scholar.google.com/citations?user=4_DvHm0AAAAJ 4_DvHm0AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/41995147 41995147]
| 2016
| [[Lêer:Prof Alimuddin Zumla 2.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q4726678|4]] / [[toolforge:scholia/author/Q4726678/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q6745901|Mamokgethi Phakeng]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8911-0403 0000-0002-8911-0403]
| [https://scholar.google.com/citations?user=NVTI58wAAAAJ NVTI58wAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/21621571 21621571]
| 2018
| [[Lêer:Mamokgethi Phakeng - Kgethi.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q6745901|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q6745901/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q67874262|Abdisalan M. Noor]]''
|
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=bBYdXc8AAAAJ bBYdXc8AAAAJ]
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q67874262|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q67874262/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q135778377|Najet Srairi-Abid]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1296-0909 0000-0003-1296-0909]
| [https://scholar.google.com/citations?user=7oT6L8IAAAAJ 7oT6L8IAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/726160483742104991077 726160483742104991077]
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q135778377|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q135778377/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q135778406|Hanadi G. Salem]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>[[professor]]<br/>''[[:d:Q21002332|materials engineer]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3455-1658 0000-0002-3455-1658]
| [https://scholar.google.com/citations?user=I7k0_tcAAAAJ I7k0_tcAAAAJ]
|
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q135778406|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q135778406/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q135778448|Mmantsae Diale]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6035-6688 0000-0002-6035-6688]
| [https://scholar.google.com/citations?user=lcfMNb8AAAAJ lcfMNb8AAAAJ]
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q135778448|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q135778448/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q135778620|Reneé Anne Street]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=d1D0sQcAAAAJ d1D0sQcAAAAJ]
|
| 2023
|
| [[toolforge:scholia/author/Q135778620|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q135778620/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100168902|Sileshi Gudeta Weldesemayat]]''
| ''[[:d:Q15839134|ecologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7828-6238 0000-0001-7828-6238]
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q100168902|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q100168902/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q6891212|Mohamed Hag Ali Hassan]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q169470|fisikus]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=2nelb8UAAAAJ 2nelb8UAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/66532716 66532716]
| 1985
| [[Lêer:Mohamed H.A. Hassan.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q6891212|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q6891212/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q3575692|Zohra Ben Lakhdar Akrout]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/66772213 66772213]
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q3575692|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q3575692/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70615870|Evance Kalula]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0003-2299-3093 0000-0003-2299-3093]
|
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70615870|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70615870/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69895161|Olugbemiro Jegede]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q1231865|pedagoog]]''<br/>''[[:d:Q2994387|adviser]]''<br/>''[[:d:Q599151|official]]''<br/>''[[:d:Q12416358|vice-chancellor]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/306337814 306337814]
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69895161|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69895161/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q59515097|Mahmoud Abdel-Aty]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q29169143|data scientist]]''<br/>[[professor]]<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8841-3165 0000-0001-8841-3165]
| [https://scholar.google.com/citations?user=gTzyb78AAAAJ gTzyb78AAAAJ]
|
| 2012
| [[Lêer:Mahmoud Abdel-Aty 2023.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q59515097|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q59515097/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q7037244|Nils Christian Stenseth]]''
| [[professor]]<br/>''[[:d:Q15839134|ecologist]]''<br/>''[[:d:Q350979|soöloog]]''<br/>''[[:d:Q16831394|mammalogist]]''<br/>''[[:d:Q864503|bioloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1591-5399 0000-0002-1591-5399]
| [https://scholar.google.com/citations?user=GILt45oAAAAJ GILt45oAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/23633896 23633896]
| 2024
| [[Lêer:Nils Christian Stenseth 2014.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q7037244|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q7037244/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q26211942|Catherine Odora Hoppers]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5324-7371 0000-0001-5324-7371]
| [https://scholar.google.com/citations?user=qWEKG-QAAAAJ qWEKG-QAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/23844553 23844553]
| 2012
| [[Lêer:Catherine Odora-Hoppers in 2015 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q26211942|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q26211942/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72202313|Samuel Nwachuku Chukuenye Okonkwo]]''
| ''[[:d:Q126368762|agricultural scientist]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/78353836 78353836]
| 2011
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72202313|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72202313/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70616668|Kwadwo Ansah Koram]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4274-6516 0000-0003-4274-6516]
|
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70616668|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70616668/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72202604|Joseph Obua]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72202604|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72202604/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q5019535|Calestous Juma]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/71462064 71462064]
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q5019535|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q5019535/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q133042898|Fakiha Heakal]]''
| ''[[:d:Q16744668|physical chemist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4398-6194 0000-0002-4398-6194]
| [https://scholar.google.com/citations?user=KC_2T8oAAAAJ KC_2T8oAAAAJ]
|
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q133042898|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q133042898/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q133043195|Rose Osuji]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0713-2490 0000-0002-0713-2490]
| [https://scholar.google.com/citations?user=-zmTOcYAAAAJ -zmTOcYAAAAJ]
|
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q133043195|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q133043195/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71050174|Zeblon Vilakazi]]''
| ''[[:d:Q16742096|nuclear physicist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/41574105 41574105]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71050174|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71050174/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q133043441|Susan J. Elliott]]''
| ''[[:d:Q901402|geograaf]]''<br/>''[[:d:Q24017732|public health scientist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5514-1116 0000-0001-5514-1116]
| [https://scholar.google.com/citations?user=HdTGYhoAAAAJ HdTGYhoAAAAJ]
|
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q133043441|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q133043441/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70906872|Jonah Ratsimbazafy]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-7629-0476 0000-0002-7629-0476]
|
|
| 2017
| [[Lêer:Jonah buste.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q70906872|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70906872/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70618710|Pius Nwankwo Okeke]]''
| [[professor]]
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=ApO-U6cAAAAJ ApO-U6cAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/271139961 271139961]
| 2017
| [[Lêer:PROF. PN OKEKE AS PROF. EMERITUS- 2015.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q70618710|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70618710/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q61103748|Yuping Wu]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0833-1205 0000-0002-0833-1205]
|
|
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q61103748|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q61103748/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70618973|Paul-Kingsley Buah-Bassuah]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9831-2691 0000-0001-9831-2691]
| [https://scholar.google.com/citations?user=jNVeQjMAAAAJ jNVeQjMAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/30150380436513370888 30150380436513370888]
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70618973|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70618973/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72204932|Seth Kofi Akyea Danso]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72204932|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q72204932/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70622164|Philip Nyeko]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70622164|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70622164/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q136796349|Davie M. Kadyampakeni]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0002-5034-8190 0000-0002-5034-8190]
|
|
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q136796349|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136796349/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q57648099|Lydia Roos]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q169470|fisikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7151-9983 0000-0001-7151-9983]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/202134484 202134484]
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57648099|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q57648099/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71776876|Muchie Mammo]]''
| ''[[:d:Q105572010|political economist]]''<br/>''[[:d:Q18805|natuurkundige]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4831-3113 0000-0003-4831-3113]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/4877592 4877592]
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71776876|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71776876/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q136798885|Ahmed ElSayed]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q136798885|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136798885/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q136798912|Ene I. Ette]]''
|
| [https://orcid.org/0000-0003-3227-0454 0000-0003-3227-0454]
|
|
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q136798912|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136798912/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q73508371|Nicki Tiffin]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5083-2735 0000-0001-5083-2735]
| [https://scholar.google.com/citations?user=5ksS5OgAAAAJ 5ksS5OgAAAAJ]
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q73508371|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q73508371/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q136799528|Ademola Adelowo Adenle]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9429-7073 0000-0002-9429-7073]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/56148570593024311615 56148570593024311615]
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q136799528|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136799528/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q136799545|Nicholas Ozor]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q136799545|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136799545/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q28817248|Francisca Mutapi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2537-3466 0000-0002-2537-3466]
|
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q28817248|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q28817248/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20022984|Ameenah Gurib-Fakim]]''
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>[[Plantkundige|botanis]]
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=j6mTvfcAAAAJ j6mTvfcAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/51808329 51808329]
| 2012
| [[Lêer:Ameenah Gurib-Fakim.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q20022984|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q20022984/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q56786682|Bassirou Bonfoh]]''
| ''[[:d:Q12765408|epidemioloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4190-8202 0000-0003-4190-8202]
| [https://scholar.google.com/citations?user=n0jAxlEAAAAJ n0jAxlEAAAAJ]
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56786682|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q56786682/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70915482|Kojo Mensa-Wilmot]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70915482|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70915482/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q59526425|Archie Mafeje]]''
| ''[[:d:Q4773904|antropoloog]]''<br/>''[[:d:Q2306091|sosioloog]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/14782628 14782628]
| 1986
| [[Lêer:Archie Mafeje in Cape Town, August 1961 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q59526425|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q59526425/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q86919309|Chidi Oguamanam]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[regsgeleerde]]
| [https://orcid.org/0000-0003-4301-9388 0000-0003-4301-9388]
| [https://scholar.google.com/citations?user=d6kPDLMAAAAJ d6kPDLMAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/16659891 16659891]
| 2024
| [[Lêer:Chidi Oguamanam - 2016.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q86919309|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q86919309/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q78701944|Dumitru Baleanu]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q16742096|nuclear physicist]]''<br/>''[[:d:Q169470|fisikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0286-7244 0000-0002-0286-7244]
| [https://scholar.google.com/citations?user=EFO9iO4AAAAJ EFO9iO4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/317140919 317140919]
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q78701944|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q78701944/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70917210|Emmanuel Kasimbazi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6770-6740 0000-0002-6770-6740]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/276472921 276472921]
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70917210|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70917210/missing|📖]]
|}
{{Wikidata list end}}
f0slnquqrodly8rqzl07xu3lz140gdn
Gebruiker:GerardM/Fellows of the Nigerian National Academy of Sciences
2
287212
3373575
3362166
2026-11-18T04:42:49Z
ListeriaBot
118572
Wikidata list updated [V2]
3373575
wikitext
text/x-wiki
[https://tools.wmflabs.org/reasonator/?q=Q69092328 Fellows of the Nigerian National Academy of Sciences]
{{Wikidata list
|sparql=
SELECT
DISTINCT ?item
(COUNT(DISTINCT ?publications) AS ?count)
(REPLACE(STR(?item), ".*Q", "Q") AS ?qid)
(CONCAT( "[[toolforge:scholia/author/", ?qid , "|", ENCODE_FOR_URI(?count), "]] / ", "[[toolforge:scholia/author/", ?qid , "/missing{{!}}📖]]") AS ?scholia)
WHERE {
?item wdt:P166 wd:Q69092328 .
OPTIONAL { ?publications wdt:P50 ?item }
}
GROUP BY ?item|section=
|sort=P166/Q69092328/P585
|sort_order=desc
|columns=label:Article,P106,P496,P1960,P214,P166/Q69092328/P585:Date conferred,P18:Image,?scholia:Publications (known/missing)
|thumb=128
|min_section=2
}}
{| class='wikitable sortable'
! Article
! beroep
! ORCID-ID
! Google Scholar author ID
! VIAF ID
! Date conferred
! Image
! Publications (known/missing)
|-
| ''[[:d:Q75112716|Charles Okechukwu Esimone]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q12416358|vice-chancellor]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1753-6763 0000-0002-1753-6763]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/305561378 305561378]
| 2017
| [[Lêer:Prof. Charles Esimone.png|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q75112716|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75112716/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75833792|Alex Boyo]]''
| ''[[:d:Q3332427|clinical pathologist]]''<br/>''[[:d:Q17156912|malariologist]]''<br/>''[[:d:Q3126128|genetikus]]''
|
|
|
| 1977
| [[Lêer:A.E. Boyo. Photograph. Wellcome V0028066 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q75833792|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75833792/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75833964|Babatunde Olusiji Osunkoya]]''
|
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75833964|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75833964/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75113556|Edith Oriabure Ajaiyeoba]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75113556|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75113556/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75113702|Chidi Emmanuel Akujor]]''
|
|
|
|
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75113702|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75113702/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q64878034|Adesola Ogunniyi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-2946-8956 0000-0002-2946-8956]
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q64878034|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q64878034/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75114533|Peter Achuike Akah]]''
|
|
|
|
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75114533|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75114533/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75114791|Richard Adebayo Adegbola]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75114791|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75114791/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q64735479|Ayodele Olajide Falase]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q69948825|medical faculty]]''<br/>''[[:d:Q21281706|academic administrator]]''<br/>[[skrywer]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/12370842 12370842]
| 2004
|
| [[toolforge:scholia/author/Q64735479|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q64735479/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75836662|Gabriel Ediale Osuide]]''
|
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75836662|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75836662/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q74107303|Olapeju Aiyelaagbe]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2281-4104 0000-0003-2281-4104]
| [https://scholar.google.com/citations?user=xCFGB1QAAAAJ xCFGB1QAAAAJ]
|
| 2024
|
| [[toolforge:scholia/author/Q74107303|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q74107303/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q85354126|Ganiyu Oboh]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5167-9779 0000-0001-5167-9779]
|
|
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q85354126|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q85354126/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75839440|Samuel Alasoadura]]''
|
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75839440|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75839440/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75839463|Emmanuel Ayotunde Yoloye]]''
| [[Outeur (skrywer)|outeur]]<br/>[[sielkundige]]<br/>''[[:d:Q63676514|educational theorist]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/218775411 218775411]
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75839463|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q75839463/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q64738505|Charles Igwe Arizechukwu]]''
| ''[[:d:Q520549|geoloog]]''
|
|
|
| 2021
| [[Lêer:THE NEW VC READING ANGLICAN HYMS DURING HIS INAUGRATION AT EKPO REFECTORY UNN.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q64738505|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q64738505/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75839678|Patrick Iloba Amenechi]]''
|
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75839678|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75839678/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75839685|Frank Mene Adedemiswanye Ukoli]]''
| ''[[:d:Q350979|soöloog]]''<br/>''[[:d:Q27497422|helminthologist]]''<br/>''[[:d:Q12773412|parasitologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/70271313 70271313]
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75839685|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q75839685/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75839691|Samuel Afolabi Toye]]''
|
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75839691|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75839691/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75839696|Ayodele Tella]]''
|
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75839696|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75839696/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75839861|Mosobalaje Olaloye Oyawoye]]''
|
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75839861|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75839861/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71804243|Bede Okigbo]]''
| ''[[:d:Q1781198|agronoom]]''<br/>''[[:d:Q3746192|phytopathologist]]''<br/>''[[:d:Q7201517|plant geneticist]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/31022139 31022139]
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71804243|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71804243/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q7072146|O. O. Adewoye]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q81096|ingenieur]]''
|
|
|
| 2007
|
| [[toolforge:scholia/author/Q7072146|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q7072146/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q17164819|Chukwuedu Nwokolo]]''
| [[dokter]]
|
|
|
| 1986
| [[Lêer:Chukwuedu Nwokolo and Family 4.JPG|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q17164819|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q17164819/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q105829346|Christine Oppong]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>[[skrywer]]
| [https://orcid.org/0000-0003-4488-5405 0000-0003-4488-5405]
| [https://scholar.google.com/citations?user=6mZcjt4AAAAJ 6mZcjt4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/22288059 22288059]
| 1998
|
| [[toolforge:scholia/author/Q105829346|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q105829346/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75266550|Akintoye Olusegun Coker]]''
| ''[[:d:Q3368718|pathologist]]''<br/>''[[:d:Q3779582|mikrobioloog]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 2004
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75266550|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75266550/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q43549311|Olanike Adeyemo]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>[[Veearts]]
| [https://orcid.org/0000-0003-3404-5090 0000-0003-3404-5090]
| [https://scholar.google.com/citations?user=AbsyqJgAAAAJ AbsyqJgAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/305638553 305638553]
| 2016
| [[Lêer:Prof Olanike Adeyemo portrait .jpeg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q43549311|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q43549311/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75699562|Olabopo Osuntokun]]''
| ''[[:d:Q12013238|ophthalmologist]]''
|
|
|
| 1998
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75699562|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75699562/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75699847|Vincent E. Aimakhu]]''
|
|
|
|
| 1998
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75699847|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75699847/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75267821|Sunday A. Bwala]]''
|
|
|
|
| 2004
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75267821|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75267821/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q15725998|Francisca Nneka Okeke]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/182166797 182166797]
| 2010
| [[Lêer:Prof. Francisca Okeke.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q15725998|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q15725998/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q6932958|Muhammed K. Abubakar]]''
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>[[minister]]
|
|
|
| 2011
|
| [[toolforge:scholia/author/Q6932958|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q6932958/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21062079|Isaac Folorunso Adewole]]''
| ''[[:d:Q2640827|gynecologist]]''<br/>''[[:d:Q13638192|obstetrician]]''<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[minister]]
| [https://orcid.org/0000-0002-5341-2514 0000-0002-5341-2514]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/246152742984427732066 246152742984427732066]
| 2011
| [[Lêer:Prof. Isaac F. Adewole (cropped).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q21062079|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q21062079/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75270070|Alphonso C.I. Anusiem]]''
|
|
|
|
| 2004
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75270070|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75270070/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21062192|Kehinde Oluwatoyin Ladipo]]''
| ''[[:d:Q520549|geoloog]]''
|
|
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q21062192|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q21062192/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21062369|Isa Marte Hussaini]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q21062369|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q21062369/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75270408|Lekan S. Salimonu]]''
|
|
|
|
| 2004
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75270408|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75270408/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21062618|Nicholas Agiobi Damachi]]''
| ''[[:d:Q81096|ingenieur]]''
|
|
|
| 2010
|
| [[toolforge:scholia/author/Q21062618|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q21062618/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q43697544|Anthony I. Okoh]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9770-085X 0000-0002-9770-085X]
|
|
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q43697544|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q43697544/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21063465|Oluwole Akinyele Agbede]]''
|
|
|
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q21063465|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q21063465/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21063472|Uche Veronica Amazigo]]''
| ''[[:d:Q12773412|parasitologist]]''<br/>''[[:d:Q864503|bioloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q21063472|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q21063472/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21063473|Sunny Edet Ohia]]''
|
|
|
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q21063473|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q21063473/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q16017608|Fabian Anene Ositadimma Udekwu]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q774306|chirurg]]''
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q16017608|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q16017608/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71811551|Oluwafeyisola Sylvester Adegoke]]''
| ''[[:d:Q520549|geoloog]]''<br/>[[paleontoloog]]<br/>''[[:d:Q30059961|paleobotanist]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/161366269 161366269]
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71811551|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71811551/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75128324|Jude U. Ohaneri]]''
|
|
|
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75128324|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75128324/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q50331388|Oluwatoyin Ogundipe]]''
| [[skrywer]]<br/>[[lektor]]<br/>[[Plantkundige|botanis]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q12416358|vice-chancellor]]''<br/>''[[:d:Q723682|dean]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/219152138567310980964 219152138567310980964]
| 2017
| [[Lêer:Prof Ogundipe.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q50331388|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q50331388/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q64748489|Donald E U Ekong]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/84158185823020062190 84158185823020062190]
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q64748489|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q64748489/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q18326258|Tolu Olukayode Odugbemi]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-7597-8666 0000-0002-7597-8666]
| [https://scholar.google.com/citations?user=LI2E6S8AAAAJ LI2E6S8AAAAJ]
|
| 1997
|
| [[toolforge:scholia/author/Q18326258|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q18326258/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75275218|Gabriel O. Ajayi]]''
|
|
|
|
| 2004
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75275218|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75275218/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21933512|Friday Okonofua]]''
| ''[[:d:Q2640827|gynecologist]]''<br/>''[[:d:Q13638192|obstetrician]]''<br/>''[[:d:Q21281706|academic administrator]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-8777-2606 0000-0002-8777-2606]
| [https://scholar.google.com/citations?user=lWa_57sAAAAJ lWa_57sAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/31975441 31975441]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/46200996 46200996]
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q21933512|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q21933512/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21934164|Babalola Chinedum Peace]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q12416358|vice-chancellor]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9173-8032 0000-0001-9173-8032]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Lvw32FsAAAAJ Lvw32FsAAAAJ]
|
| 2011
| [[Lêer:Professor Babalola Chinedum Peace.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q21934164|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q21934164/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q4778204|Anya Oko Anya]]''
| ''[[:d:Q864503|bioloog]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/72739525 72739525]
| 1979
|
| [[toolforge:scholia/author/Q4778204|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q4778204/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75279014|Salihu Mustafa]]''
| ''[[:d:Q81096|ingenieur]]''
|
|
|
| 2002
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75279014|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75279014/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q7086859|Olikoye Ransome-Kuti]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>''[[:d:Q1919436|kinderarts]]''<br/>[[minister]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/35882343 35882343]
| 1992
| [[Lêer:Family Ransome Kuti c1940.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q7086859|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q7086859/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71100029|Ebenezer Farombi]]''
| ''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1602-394X 0000-0002-1602-394X]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/54152682509123311242 54152682509123311242]
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71100029|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71100029/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q7088847|Olumbe Bassir]]''
| ''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q7088847|3]] / [[toolforge:scholia/author/Q7088847/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q7088876|Benjamin Oluwakayode Osuntokun]]''
| ''[[:d:Q783906|neurologist]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/45860555 45860555]
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q7088876|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q7088876/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75282910|Pius J. Egbelu]]''
|
|
|
|
| 2002
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75282910|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75282910/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q42412314|Iruka N. Okeke]]''
| ''[[:d:Q3779582|mikrobioloog]]''<br/>''[[:d:Q864503|bioloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1694-7587 0000-0002-1694-7587]
| [https://scholar.google.com/citations?user=KCc3tdAAAAAJ KCc3tdAAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/124748506 124748506]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42412314|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q42412314/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75145837|Joseph Olorunfemi Ojo]]''
|
|
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75145837|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75145837/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75145843|Patrick Oladipo Aina]]''
|
|
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75145843|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75145843/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75145840|Adekunle Odunsi]]''
|
|
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75145840|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75145840/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75145841|Chidi Adonis Ibe]]''
|
|
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75145841|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75145841/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75145883|Dennies Edokpaigbe Agbonlahor]]''
|
|
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75145883|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75145883/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75145886|Ogoamaka Patience Osadebe]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75145886|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75145886/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75145884|John Okhienaiye Agbenin]]''
|
|
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75145884|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75145884/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75145885|John Adeyinka Adekoya]]''
|
|
|
|
| 2014
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75145885|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75145885/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75145892|Sunday Ayodele Odunfa]]''
|
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75145892|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75145892/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75145903|James Adeche Momoh]]''
|
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/85217213 85217213]
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75145903|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75145903/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75145906|Oladele O. Kale]]''
|
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75145906|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75145906/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75145907|John Alechenu Idoko]]''
|
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75145907|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75145907/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75146079|Chukwudozie Daniel Ezeokoli]]''
|
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75146079|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75146079/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75146215|Tola Atinmo]]''
|
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75146215|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75146215/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75146291|Sunday Ene-ojo Atawodi]]''
|
|
|
|
| 2013
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75146291|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75146291/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75146363|Alfred B.O. Soboyejo]]''
|
|
|
|
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75146363|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75146363/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75146547|Akinyhinka Omokolapo Omigbodun]]''
|
|
|
|
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75146547|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75146547/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75146946|Akaehomen O. Akii Ibhadode]]''
|
|
|
|
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75146946|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75146946/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20650974|Akpanoluo Ikpong Ikpong Ette]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>[[lektor]]<br/>[[Outeur (skrywer)|outeur]]
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20650974|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q20650974/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100233959|Grace Olusola Gbotosho]]''
| ''[[:d:Q2114605|Farmakoloog]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2020
|
| [[toolforge:scholia/author/Q100233959|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q100233959/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75148458|Victor Onwubalili Anosa]]''
|
|
|
|
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75148458|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75148458/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21229527|Abel Idowu Olayinka]]''
| ''[[:d:Q12094958|geofisikus]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/56062335 56062335]
| 2012
| [[Lêer:Abel Idowu Olayinka.JPG|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q21229527|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q21229527/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q22671516|Ekanem Ikpi Braide]]''
| ''[[:d:Q12416358|vice-chancellor]]''<br/>''[[:d:Q12773412|parasitologist]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/28596456 28596456]
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q22671516|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q22671516/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75149847|Kayode Oyebode Adebowale]]''
| ''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''<br/>''[[:d:Q21281706|academic administrator]]''
|
|
|
| 2012
| [[Lêer:IMG-20230611-WA0020.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q75149847|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75149847/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q18204919|Akinpelu Oludele Adesola]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q774306|chirurg]]''
|
|
|
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q18204919|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q18204919/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q18205082|Babatunde Kwaku Adadevoh]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q3368718|pathologist]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>[[skrywer]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/65322217 65322217]
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q18205082|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q18205082/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72558558|Nduka Okafor]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1979
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72558558|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72558558/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69963952|Babafemi Taiwo]]''
| [[Outeur (skrywer)|outeur]]
|
|
|
| 2020
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69963952|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69963952/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71694570|Joseph I. Okogun]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 1979
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71694570|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71694570/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75298842|Gabriel I. Ekeke]]''
|
|
|
|
| 2002
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75298842|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75298842/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q18209595|Oyewusi Ibidapo Obe]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>[[wiskundige]]
|
|
|
| 2004
|
| [[toolforge:scholia/author/Q18209595|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q18209595/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q87845157|Musa Toyin Yakubu]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3310-5795 0000-0002-3310-5795]
|
|
| 2021
|
| [[toolforge:scholia/author/Q87845157|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q87845157/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q66940683|Charles Wambebe]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q1627196|Pharmazeut]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-7231-1874 0000-0002-7231-1874]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/68669936 68669936]
| 1999
|
| [[toolforge:scholia/author/Q66940683|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q66940683/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75303109|E. Efiom Ene-Obong]]''
|
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/21879208 21879208]
| 2000
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75303109|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75303109/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75303346|Timothy A. I. Akeju]]''
|
|
|
|
| 2000
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75303346|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75303346/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75303536|Yetunde Mercy Olumide]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/38596181 38596181]
| 2000
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75303536|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75303536/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q86837542|Bamidele I Olu-Owolabi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4668-6004 0000-0003-4668-6004]
|
|
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q86837542|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q86837542/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q56274103|Joseph Abiodun Balogun]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-8106-3828 0000-0001-8106-3828]
|
|
| 2017
| [[Lêer:Joseph Abiodun Balogun, PT, Ph.D., FACSM, FNSP, FAS, FRSPH.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q56274103|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q56274103/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q18359012|Oyewale Tomori]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q15634281|virologist]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/21066260 21066260]
| 1991
|
| [[toolforge:scholia/author/Q18359012|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q18359012/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q3509767|Victor Omololu Olunloyo]]''
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>[[wiskundige]]
|
|
|
| 1989
|
| [[toolforge:scholia/author/Q3509767|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q3509767/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q3511417|Iya Abubakar]]''
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>[[wiskundige]]<br/>[[professor]]<br/>[[minister]]
|
|
|
| 1977
| [[Lêer:Prof Iya Abubakar portrait.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q3511417|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q3511417/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q5097406|Chike Obi]]''
| [[wiskundige]]<br/>[[digter]]<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q5097406|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q5097406/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21005784|Oluwole Babafemi Familoni]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5480-232X 0000-0002-5480-232X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=jYwKyIQAAAAJ jYwKyIQAAAAJ]
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q21005784|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q21005784/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q51858251|Mojisola Adeyeye]]''
| [[apteker]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
|
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q51858251|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q51858251/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q51858371|Musbau Adewumi Akanji]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4476-454X 0000-0003-4476-454X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=ScOP4eEAAAAJ ScOP4eEAAAAJ]
|
| 2016
| [[Lêer:FUT.Minna Prof. Musbau A. Akanji.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q51858371|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q51858371/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q51858431|Joseph Ahaneku]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 2014
| [[Lêer:Joseph Ahaneku.png|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q51858431|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q51858431/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q51858437|Michael Umale Adikwu]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>[[skrywer]]
|
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q51858437|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q51858437/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q16105317|Deborah Ajakaiye]]''
| ''[[:d:Q12094958|geofisikus]]''<br/>''[[:d:Q520549|geoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/4616798 4616798]
| 1980
|
| [[toolforge:scholia/author/Q16105317|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q16105317/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q6301957|Jibril Aminu]]''
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>''[[:d:Q193391|diplomaat]]''<br/>''[[:d:Q3264451|cardiologist]]''<br/>[[minister]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[Outeur (skrywer)|outeur]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/72930256 72930256]
| 1992
|
| [[toolforge:scholia/author/Q6301957|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q6301957/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30090012|Oye Gureje]]''
| [[psigiater]]<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-0094-5947 0000-0003-0094-5947]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/311810867 311810867]
| 2013
| [[Lêer:POG.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q30090012|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q30090012/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q55176086|Catherine Falade]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4755-6033 0000-0003-4755-6033]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/316552768 316552768]
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q55176086|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q55176086/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q13655513|Ogbonnaya Onu]]''
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>''[[:d:Q7888586|chemical engineer]]''<br/>[[minister]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/27963581 27963581]
| 2020
| [[Lêer:Ogbonnaya Onu - 2018 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q13655513|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q13655513/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q4718223|Alexander Animalu]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=WYCcrnkAAAAJ WYCcrnkAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/36492346 36492346]
| 1980
| [[Lêer:Alexander Animalu.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q4718223|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q4718223/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q54313807|Thomas Adesanya Ige Grillo]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q54313807|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q54313807/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q111982496|Adenike Oladiji]]''
| ''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 2020
|
| [[toolforge:scholia/author/Q111982496|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q111982496/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q4865269|Bartholomew Nnaji]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>[[minister]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/113602104 113602104]
| 1997
|
| [[toolforge:scholia/author/Q4865269|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q4865269/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75798588|Njidda Mamadu Gadzama]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3743-8239 0000-0002-3743-8239]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/116395774 116395774]
| 1997
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75798588|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75798588/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75798728|Patrick Obi Ngoddy]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>[[Boer (landbou)|boer]]<br/>''[[:d:Q63179158|food engineer]]''
|
|
|
| 1996
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75798728|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75798728/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75799110|Alfred A. Susu]]''
|
|
|
|
| 1994
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75799110|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75799110/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75799475|Mark Nwagwu]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>[[digter]]
|
|
|
| 1994
| [[Lêer:Prof Mark Nwagwu.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q75799475|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q75799475/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75511268|Emmanuel Uche Odigboh]]''
|
|
|
|
| 1998
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75511268|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75511268/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75799649|Paul O. Okonkwo]]''
|
|
|
|
| 1979
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75799649|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75799649/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75799736|Elijah D. Mshelia]]''
|
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/85639901 85639901]
| 1994
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75799736|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75799736/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q113141638|Babatunde Lawal Salako]]''
| ''[[:d:Q20739489|nephrologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
|
| 2020
|
| [[toolforge:scholia/author/Q113141638|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q113141638/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q113141639|Bolanle Adeniyi]]''
| ''[[:d:Q105570105|pharmaceutical scientist]]''<br/>''[[:d:Q3779582|mikrobioloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=n2EBeXsAAAAJ n2EBeXsAAAAJ]
|
| 2021
|
| [[toolforge:scholia/author/Q113141639|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q113141639/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q113141636|Anthony Attama]]''
| ''[[:d:Q105570105|pharmaceutical scientist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5751-2280 0000-0002-5751-2280]
| [https://scholar.google.com/citations?user=PKTI5ggAAAAJ PKTI5ggAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/305609745 305609745]
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q113141636|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q113141636/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q113141637|Augustine Ubachukwu]]''
| ''[[:d:Q752129|astrophysicist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=qj1tUXQAAAAJ qj1tUXQAAAAJ]
|
| 2020
|
| [[toolforge:scholia/author/Q113141637|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q113141637/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q113141642|Lateef Sanni]]''
| ''[[:d:Q1781198|agronoom]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-3363-6091 0000-0003-3363-6091]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Q3H6FEMAAAAJ Q3H6FEMAAAAJ]
|
| 2020
|
| [[toolforge:scholia/author/Q113141642|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q113141642/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q113141643|Timothy Isioma Odiaka]]''
| [[Outeur (skrywer)|outeur]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q16532929|administrator]]''<br/>''[[:d:Q593644|chemikus]]''
|
|
|
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q113141643|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q113141643/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q113141640|James Ogbonna]]''
| ''[[:d:Q864835|biotegnoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=xasaLiYAAAAJ xasaLiYAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/128165747316053932169 128165747316053932169]
| 2021
|
| [[toolforge:scholia/author/Q113141640|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q113141640/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q113141641|Joseph Olusegun Ayo]]''
| ''[[:d:Q2055046|physiologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=nUOfarcAAAAJ nUOfarcAAAAJ]
|
| 2021
|
| [[toolforge:scholia/author/Q113141641|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q113141641/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75226075|Oyebiodun Longe]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
|
| 2007
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75226075|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75226075/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75082227|Jacob Kwada Paghi Kwaga]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-6922-0998 0000-0002-6922-0998]
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75082227|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75082227/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75514799|Emmanuel O. Anosike]]''
|
|
|
|
| 1998
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75514799|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75514799/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75226666|Ifeanyi Charles Ume]]''
|
|
|
|
| 2007
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75226666|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75226666/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75082585|Suleiman Elias Bogoro]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q901|wetenskaplike]]''
|
|
|
| 2018
| [[Lêer:Suleiman Elias Bogoro.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q75082585|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75082585/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75226809|Gabriel N. Egbunike]]''
|
|
|
|
| 2007
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75226809|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75226809/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q19865586|Olufemi Bamiro]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q81096|ingenieur]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/39057210 39057210]
| 2008
|
| [[toolforge:scholia/author/Q19865586|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q19865586/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75226925|Abayomi Olusola Akanji]]''
|
|
|
|
| 2007
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75226925|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75226925/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72202313|Samuel Nwachuku Chukuenye Okonkwo]]''
| ''[[:d:Q126368762|agricultural scientist]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/78353836 78353836]
| 1979
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72202313|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72202313/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70618710|Pius Nwankwo Okeke]]''
| [[professor]]
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=ApO-U6cAAAAJ ApO-U6cAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/271139961 271139961]
| 1998
| [[Lêer:PROF. PN OKEKE AS PROF. EMERITUS- 2015.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q70618710|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70618710/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75234885|Emmanuel Chukwuemeka Okafor]]''
|
|
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75234885|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75234885/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75811825|Alexander D. Wozuzu Acholonu]]''
| ''[[:d:Q12773412|parasitologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q107622091|academic dean]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/18924672 18924672]
| 1992
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75811825|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75811825/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q16846432|Ifedayo Oladapo]]''
| ''[[:d:Q81096|ingenieur]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q16846432|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q16846432/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75236118|Akinola Muritala Salau]]''
|
|
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75236118|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75236118/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75236706|Babatunde Owolabi Onadeko]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q15401884|medical researcher]]''<br/>[[dokter]]<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75236706|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75236706/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q55629671|Cornelius Adedapo Kogbe]]''
|
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/196156051 196156051]
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q55629671|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q55629671/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75237164|Gabriel Kayode Falade]]''
|
|
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75237164|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75237164/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75814686|Ephraim Efiong]]''
|
|
|
|
| 1991
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75814686|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75814686/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q58371457|Mayowa O Owolabi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-1146-3070 0000-0003-1146-3070]
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q58371457|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q58371457/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75816990|Gordian Obuneme Ezekwe]]''
|
|
|
|
| 1991
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75816990|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75816990/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75817925|Idris Mohammed]]''
|
|
|
|
| 1990
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75817925|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75817925/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75818012|Joseph Yusuf Yayock]]''
|
|
|
|
| 1990
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75818012|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75818012/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75243183|Israel F Adu]]''
|
|
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75243183|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75243183/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75820200|Sulaiman Adeniyi Adekola]]''
|
|
|
|
| 1990
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75820200|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75820200/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75821486|Joshua Ajadi Faniran]]''
|
|
|
|
| 1988
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75821486|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75821486/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75821589|Olusegun Ladimeji Oke]]''
|
|
|
|
| 1988
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75821589|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75821589/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75825781|Andrew Oteku Evwaraye]]''
|
|
|
|
| 1987
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75825781|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75825781/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75826028|Adelola Adeloye]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q9385011|neurosurgeon]]''
|
|
|
| 1987
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75826028|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75826028/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75826547|Gabriel Ayodele Makanjuola]]''
|
|
|
|
| 1986
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75826547|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75826547/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75826831|Charles Okolo Okafor]]''
|
|
|
|
| 1986
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75826831|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75826831/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75826944|Henry Ehikpehale Enahoro]]''
|
|
|
|
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75826944|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75826944/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75106127|Samuel Olusegun Akande]]''
|
|
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75106127|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75106127/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75827429|Anthony Malomo Adia Imevbore]]''
|
|
|
|
| 1983
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75827429|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75827429/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75827746|George Joseph Folayan Esan]]''
|
|
|
|
| 1982
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75827746|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75827746/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q64871722|Sunday W. Petters]]''
| ''[[:d:Q520549|geoloog]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/29606422 29606422]
| 2000
|
| [[toolforge:scholia/author/Q64871722|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q64871722/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75829999|Osondu John Eze-Uzomaka]]''
|
|
|
|
| 1981
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75829999|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75829999/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75830255|Cornelius O. Orangun]]''
|
|
|
|
| 1981
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75830255|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75830255/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75109736|J. Chukwuemeka Agunwamba]]''
| ''[[:d:Q13582652|civil engineer]]''<br/>[[skrywer]]<br/>[[lektor]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/284593770 284593770]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75109736|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75109736/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75109908|Mufutau Babs Oyeneyin]]''
|
|
|
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75109908|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75109908/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75254131|Olusegun Ekundayo]]''
|
|
|
|
| 2004
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75254131|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75254131/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75110097|Martins Olusola Olorunfemi]]''
|
|
|
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75110097|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75110097/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75832021|Oladipo Olujimi Akinkugbe]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q20739489|nephrologist]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/276415261 276415261]
| 1980
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75832021|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q75832021/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75832117|Timothy Ajibola Taylor]]''
| ''[[:d:Q56677038|agricultural biologist]]''<br/>''[[:d:Q3055126|entomoloog]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/303937339 303937339]
| 1980
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75832117|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75832117/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75832592|Cyril Obiora Enwonwu]]''
|
|
|
|
| 1979
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75832592|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75832592/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75112392|Emiola O. Olapade-Olaopa]]''
| ''[[:d:Q17345122|urologist]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75112392|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75112392/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75112516|Karniyus Shingu Gamaniel]]''
|
|
|
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75112516|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75112516/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75164951|Obioma Nwaorgu]]''
| ''[[:d:Q12773412|parasitologist]]''<br/>''[[:d:Q12765408|epidemioloog]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q1476215|menseregte-aktivis]]''
|
|
|
| 2011
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75164951|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75164951/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75165166|Boniface C.E. Egboka]]''
|
|
|
|
| 2011
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75165166|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75165166/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q56999820|Olubukola O Babalola]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>[[lektor]]<br/>''[[:d:Q15253558|aktivis]]''<br/>''[[:d:Q17989045|vice president]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4344-1909 0000-0003-4344-1909]
| [https://scholar.google.com/citations?user=rmHHG2UAAAAJ rmHHG2UAAAAJ]
|
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56999820|2]] / [[toolforge:scholia/author/Q56999820/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75167018|Babajide Ibitayo Alo]]''
|
|
|
|
| 2011
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75167018|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75167018/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75168259|Siyanbola Malomo]]''
|
|
|
|
| 2010
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75168259|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75168259/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75168424|Sonny F. Kuku]]''
|
|
|
|
| 2010
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75168424|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75168424/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q12887060|Aderemi Kuku]]''
| [[wiskundige]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/111184030 111184030]
| 1989
|
| [[toolforge:scholia/author/Q12887060|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q12887060/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q89442182|Abdulrazaq G Habib]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4219-8724 0000-0003-4219-8724]
|
|
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q89442182|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q89442182/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75169925|O. Sodeinde]]''
|
|
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75169925|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75169925/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q59167174|David Mba]]''
| ''[[:d:Q81096|ingenieur]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7278-4623 0000-0001-7278-4623]
| [https://scholar.google.com/citations?user=V9tO4J8AAAAJ V9tO4J8AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/46290755 46290755]
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q59167174|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q59167174/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q12888834|Charles Chidume]]''
| [[wiskundige]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/104314245 104314245]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/81470209 81470209]
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q12888834|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q12888834/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q19664934|Abba Gumel]]''
| [[wiskundige]]
| [https://orcid.org/0000-0002-8413-1248 0000-0002-8413-1248]
| [https://scholar.google.com/citations?user=MpJ7daYAAAAJ MpJ7daYAAAAJ]<br/>[https://scholar.google.com/citations?user=nEZt41cAAAAJ nEZt41cAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/68352879 68352879]
| 2010
| [[Lêer:Gumel-May2022.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q19664934|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q19664934/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72431255|Ikenna Onyido]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2008
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72431255|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72431255/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20675871|Andrew Jonathan Nok]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''
|
|
|
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20675871|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20675871/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20675886|Anthony Afolabi Adegbola]]''
| ''[[:d:Q350979|soöloog]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20675886|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20675886/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20675920|Augustine Njoku Obi]]''
| ''[[:d:Q15634281|virologist]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20675920|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20675920/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q7412307|Samuel Okoye]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''<br/>''[[:d:Q752129|astrophysicist]]''<br/>[[skrywer]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/45840335 45840335]
| 1982
|
| [[toolforge:scholia/author/Q7412307|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q7412307/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20676177|Caleb Olaniyan]]''
| ''[[:d:Q350979|soöloog]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20676177|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20676177/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20676391|David Okali]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 1989
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20676391|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20676391/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20676554|Emmanuel Ndubisi Maduagwu]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20676554|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20676554/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20676556|Emmanuel Emovon]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20676556|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20676556/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20676572|Etim Moses Essien]]''
| ''[[:d:Q3144914|hematologist]]''
|
|
|
| 1990
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20676572|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20676572/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q19667396|Abubakar Sani Sambo]]''
| ''[[:d:Q81096|ingenieur]]''
|
|
|
| 2002
|
| [[toolforge:scholia/author/Q19667396|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q19667396/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q12891436|Haroon Tejumola]]''
| [[wiskundige]]
|
|
|
| 1991
|
| [[toolforge:scholia/author/Q12891436|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q12891436/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20676674|Gabriel Babatunde Ogunmola]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>[[dokter]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/122320023 122320023]
| 1987
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20676674|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20676674/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q12891811|James O. C. Ezeilo]]''
| [[wiskundige]]
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=JCLL7-sAAAAJ JCLL7-sAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/2919173973177923810006 2919173973177923810006]
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q12891811|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q12891811/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20677132|Jarlath Udoudo Umoh]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-6021-6397 0000-0001-6021-6397]
|
|
| 2015
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20677132|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20677132/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q105881986|Lawrence Ikechukwu Ezemonye]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/305731117 305731117]
| 2020
|
| [[toolforge:scholia/author/Q105881986|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q105881986/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q137023080|S. Kwame Karikari]]''
|
|
|
|
| 1996
|
| [[toolforge:scholia/author/Q137023080|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137023080/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20679495|Victor Adenuga Oyenuga]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/190682891 190682891]
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20679495|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q20679495/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q12894384|Micah Osilike]]''
| [[wiskundige]]
| [https://orcid.org/0000-0001-7860-4216 0000-0001-7860-4216]
|
|
| 2016
|
| [[toolforge:scholia/author/Q12894384|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q12894384/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q16211147|Adeyinka Gladys Falusi]]''
| ''[[:d:Q3144914|hematologist]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q12773412|parasitologist]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3064-3336 0000-0002-3064-3336]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/63491918 63491918]
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q16211147|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q16211147/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q69122806|Henrietta Ene-Obong]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9125-6751 0000-0002-9125-6751]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/86278507 86278507]
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q69122806|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69122806/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75178546|Rotimi A. Oderinde]]''
|
|
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75178546|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75178546/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q59752625|Mike Onyekonwu]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-4406-6285 0000-0002-4406-6285]<br/>[https://orcid.org/0000-0002-8690-9105 0000-0002-8690-9105]
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q59752625|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q59752625/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q12897525|Sunday Iyahen]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/16288103 16288103]
| 1981
|
| [[toolforge:scholia/author/Q12897525|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q12897525/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75179014|Tom A. Aire]]''
|
|
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75179014|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75179014/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75900303|Anthony Momodu Oseni]]''
| ''[[:d:Q2083925|botanical collector]]''
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75900303|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75900303/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20683859|Awele Maduemezia]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>[[wiskundige]]
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20683859|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20683859/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75901226|Theophilus Oladipo Ogunlesi]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>[[dokter]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/46517165 46517165]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/8230160667773703560004 8230160667773703560004]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/8764160668122903560009 8764160668122903560009]
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75901226|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75901226/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75901435|Agu U. Ogan]]''
|
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75901435|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75901435/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20684458|Lateef Akinola Salako]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 1981
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20684458|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20684458/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20684849|Mojeed Olayide Abass]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20684849|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20684849/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20684880|Kalu Mosto Onuoha]]''
| ''[[:d:Q520549|geoloog]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/12398146 12398146]
| 1998
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20684880|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20684880/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20685015|Domingo Okorie]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''
|
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20685015|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20685015/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20685016|Olaitan Soyannwo]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q28837|anesthesiologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q15978655|konsultant]]''
|
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20685016|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20685016/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20685026|Olusoga Sofola]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-5532-0488 0000-0002-5532-0488]
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20685026|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20685026/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20685033|Cyril Agodi Onwumechili]]''
| ''[[:d:Q169470|fisikus]]''<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 1977
| [[Lêer:Onwumechili wiki pix.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q20685033|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20685033/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q4682391|Adetokunbo Oluwole Lucas]]''
| [[dokter]]<br/>[[Outeur (skrywer)|outeur]]<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''<br/>''[[:d:Q2055046|physiologist]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/50821596 50821596]
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q4682391|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q4682391/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75902610|Theodore Idibiye Francis]]''
|
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75902610|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75902610/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q47501298|Obinna Onwujekwe]]''
| [[ekonoom]]<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1214-4285 0000-0002-1214-4285]
| [https://scholar.google.com/citations?user=lVcCp5gAAAAJ lVcCp5gAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/305447338 305447338]
| 2020
|
| [[toolforge:scholia/author/Q47501298|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q47501298/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75902834|Akinyele Fabiyi]]''
|
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75902834|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75902834/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20685746|Temitayo Shokunbi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-7819-6862 0000-0002-7819-6862]
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20685746|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20685746/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72587424|David Okpako]]''
| ''[[:d:Q2114605|Farmakoloog]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/60630064 60630064]
| 1991
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72587424|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72587424/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75903479|Mark O. Chijioke]]''
|
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75903479|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75903479/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20687464|Umaru Shehu]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
|
| 1977
| [[Lêer:Nigerian Public Domain 563.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q20687464|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20687464/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75906548|Olumuyiwa Awe]]''
|
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/38219967 38219967]
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75906548|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75906548/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70717390|Olukayode Oladipo Amund]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
| [https://scholar.google.com/citations?user=i3EyYBMAAAAJ i3EyYBMAAAAJ]
|
| 2021
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70717390|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70717390/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75907555|J. B. E. Awachie]]''
| ''[[:d:Q12773412|parasitologist]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/140151352041252601833 140151352041252601833]
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75907555|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75907555/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75907853|I. A. Akinrele]]''
| ''[[:d:Q1781198|agronoom]]''
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75907853|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75907853/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q35828655|Celestine Onwuliri]]''
|
|
|
|
| 2009
|
| [[toolforge:scholia/author/Q35828655|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q35828655/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75043290|Bertram Ekejiuba Nwoke]]''
|
|
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75043290|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75043290/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75043412|Gabriel Ayowole Kolawole]]''
|
|
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75043412|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75043412/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75043478|Matthew Olusoji Ilori]]''
| ''[[:d:Q414528|academician]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1675-0047 0000-0002-1675-0047]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Tf4RNV4AAAAJ Tf4RNV4AAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/30157412214616050053 30157412214616050053]
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75043478|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75043478/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q71727708|Timothy U. Obi]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2004
|
| [[toolforge:scholia/author/Q71727708|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71727708/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75043642|Isaac Uzoma Asuzu]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75043642|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75043642/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q48805875|Herbert C. Kodilinye]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''
|
|
|
| 1977
|
| [[toolforge:scholia/author/Q48805875|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q48805875/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q16945811|Augustine Esogbue]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
|
| 2000
|
| [[toolforge:scholia/author/Q16945811|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q16945811/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q62071484|Erelu Kuti]]''
| ''[[:d:Q8125919|political adviser]]''<br/>[[dokter]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>''[[:d:Q3144914|hematologist]]''
|
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q62071484|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q62071484/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q16946670|John Amazigo]]''
| [[wiskundige]]
|
|
|
| 1985
|
| [[toolforge:scholia/author/Q16946670|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q16946670/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q55873686|Folahan A. Adekola]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-4411-669X 0000-0003-4411-669X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=LaTVOBEAAAAJ LaTVOBEAAAAJ]
|
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q55873686|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q55873686/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q4837550|Babatunde Osotimehin]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>''[[:d:Q3368718|pathologist]]''<br/>[[minister]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/9599149619472104010006 9599149619472104010006]
| 2006
| [[Lêer:Babatunde Osotimehin at the London Summit on Family Planning.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q4837550|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q4837550/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q42322998|Jonathan Oyebamiji Babalola]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-1407-6677 0000-0002-1407-6677]
|
|
| 2018
|
| [[toolforge:scholia/author/Q42322998|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q42322998/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75194536|Olukayode Dada]]''
|
|
|
|
| 2008
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75194536|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75194536/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75194690|Martin Anthony C. Aghaji]]''
|
|
|
|
| 2008
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75194690|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75194690/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q6282107|Joseph Chike Edozien]]''
| [[dokter]]<br/>''[[:d:Q3368718|pathologist]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/38409550 38409550]
| 1980
|
| [[toolforge:scholia/author/Q6282107|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q6282107/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q18249304|Babatunde Adetokunbo Sofoluwe]]''
| [[Rekenaaringenieur|rekenaar wetenskaplike]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
|
| 2011
|
| [[toolforge:scholia/author/Q18249304|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q18249304/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q57896470|Benjamin Uzochukwu]]''
| ''[[:d:Q12765408|epidemioloog]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0794-0455 0000-0002-0794-0455]
|
|
| 2021
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57896470|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q57896470/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q52707368|Olayinka Olusola Omigbodun]]''
| ''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''<br/>[[psigiater]]
| [https://orcid.org/0000-0003-3808-8530 0000-0003-3808-8530]
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q52707368|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q52707368/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q18684381|Azikiwe Peter Onwualu]]''
| ''[[:d:Q81096|ingenieur]]''<br/>''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-5970-4836 0000-0001-5970-4836]
|
| [https://viaf.org/en/viaf/1870807 1870807]
| 2009
| [[Lêer:Peter-o.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q18684381|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q18684381/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q18685013|Nimi Briggs]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q2640827|gynecologist]]''<br/>''[[:d:Q13638192|obstetrician]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/1683162669350155500004 1683162669350155500004]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/68327375 68327375]
| 2007
|
| [[toolforge:scholia/author/Q18685013|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q18685013/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q89329083|Simeon Cadmus]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-3281-2316 0000-0002-3281-2316]
|
|
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q89329083|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q89329083/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q22290342|Grace Oladunni Taylor]]''
| ''[[:d:Q2919046|biochemikus]]''<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/173967033 173967033]
| 1997
| [[Lêer:Grace Oladunni Taylor.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q22290342|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q22290342/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q72606389|Turner T. Isoun]]''
| ''[[:d:Q82955|politikus]]''<br/>[[minister]]<br/>[[professor]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/31069080 31069080]
| 2004
|
| [[toolforge:scholia/author/Q72606389|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72606389/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q57901802|Emmanuel A Ameh]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2386-3039 0000-0003-2386-3039]
|
|
| 2021
|
| [[toolforge:scholia/author/Q57901802|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q57901802/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75491065|Raifu Isola Salawu]]''
|
|
|
|
| 1999
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75491065|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75491065/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q20562459|Samuel A. Ilori]]''
| [[wiskundige]]<br/>''[[:d:Q1622272|universiteit onderwyser]]''
|
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q20562459|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20562459/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75491735|Cajetan Ezeani Okeke]]''
|
|
|
|
| 1999
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75491735|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75491735/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q75492019|Edward ‘B. Attah]]''
|
|
|
|
| 1999
|
| [[toolforge:scholia/author/Q75492019|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q75492019/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q41900805|Oluwatoyin A. Odeku]]''
| [[apteker]]<br/>''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-0732-1304 0000-0002-0732-1304]
| [https://scholar.google.com/citations?user=Ti-T_nsAAAAJ Ti-T_nsAAAAJ]
| [https://viaf.org/en/viaf/302282669 302282669]
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q41900805|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q41900805/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q56753366|Folasade Ogunsola]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-7734-685X 0000-0001-7734-685X]
| [https://scholar.google.com/citations?user=HemfnRwAAAAJ HemfnRwAAAAJ]
|
| 2017
| [[Lêer:230201-N-DK722-1004 - NAVEUR-NAVAF Band visits Nigerian National Museum and University of Lagos.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q56753366|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q56753366/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q56753367|Stella Ifeanyi Smith]]''
| ''[[:d:Q864835|biotegnoloog]]''<br/>''[[:d:Q15401884|medical researcher]]''
| [https://orcid.org/0000-0003-2163-1189 0000-0003-2163-1189]
| [https://scholar.google.com/citations?user=szjhfkcAAAAJ szjhfkcAAAAJ]
|
| 2022
|
| [[toolforge:scholia/author/Q56753367|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q56753367/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q70593706|Effiom Edem Antia]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
|
|
|
| 2017
|
| [[toolforge:scholia/author/Q70593706|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70593706/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q11051763|Adegoke Olubummo]]''
| [[wiskundige]]
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/31056653 31056653]
| 1980
|
| [[toolforge:scholia/author/Q11051763|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q11051763/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q74632009|Nduka Ekere]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0002-9955-8244 0000-0002-9955-8244]
|
|
| 2019
|
| [[toolforge:scholia/author/Q74632009|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q74632009/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q8026145|Winston Wole Soboyejo]]''
| ''[[:d:Q10497074|military flight engineer]]''<br/>''[[:d:Q81096|ingenieur]]''
|
|
|
| 2007
| [[Lêer:Winston Soboyejo.jpg|center|128px]]
| [[toolforge:scholia/author/Q8026145|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q8026145/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q98565719|Adekunle A. Bakare]]''
| ''[[:d:Q1650915|navorser]]''
| [https://orcid.org/0000-0001-9829-1587 0000-0001-9829-1587]
|
|
| 2021
|
| [[toolforge:scholia/author/Q98565719|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q98565719/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21004706|Ibrahim Garba]]''
| ''[[:d:Q3400985|akademikus]]''<br/>''[[:d:Q520549|geoloog]]''<br/>''[[:d:Q21281706|academic administrator]]''<br/>''[[:d:Q1231865|pedagoog]]''
|
|
| [https://viaf.org/en/viaf/8973156223673205400008 8973156223673205400008]
| 2020
|
| [[toolforge:scholia/author/Q21004706|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q21004706/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21004730|Isaac Adebayo Adeyemi]]''
|
|
|
|
| 2012
|
| [[toolforge:scholia/author/Q21004730|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q21004730/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q21004729|Adeyinka Afolayan]]''
| ''[[:d:Q593644|chemikus]]''<br/>[[professor]]
|
|
|
| 2006
|
| [[toolforge:scholia/author/Q21004729|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q21004729/missing|📖]]
|}
{{Wikidata list end}}
4b763nu8r084ocmsmlty1rq4w5iznky
Gebruiker:GerardM/South African universities et al
2
287270
3373576
3362178
2026-11-18T04:45:25Z
ListeriaBot
118572
Wikidata list updated [V2]
3373576
wikitext
text/x-wiki
The [https://tools.wmflabs.org/scholia/country/Q258 Scholia for South Africa]
{{Wikidata list
|sparql=
SELECT
?number_of_authors
?number_of_works
?item
(REPLACE(STR(?item), ".*Q", "Q") AS ?qid)
(CONCAT( "[[toolforge:scholia/organization/", ?qid , "|", ENCODE_FOR_URI(?number_of_works), "]] / ", "[[toolforge:scholia/organization/", ?qid , "/missing|📖]]") AS ?scholia)
WITH {
SELECT
?item
(COUNT(DISTINCT ?author) AS ?number_of_authors)
(COUNT(DISTINCT ?work) AS ?number_of_works)
WHERE {
?item wdt:P17 wd:Q258 .
?author wdt:P108 {{!}} wdt:P463 {{!}} wdt:P1416/wdt:P361* ?item .
?work wdt:P50 ?author .
}
GROUP BY ?item
} AS %results
WHERE {
INCLUDE %results
SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],en,da,es,fr,jp,nl,no,ru,sv,zh". }
}
ORDER BY DESC(?number_of_authors) DESC(?number_of_works) ?item ?qid ?scholia
|columns=label:Organization,?number_of_authors:Number of authors,?scholia:Publications (known/missing)
}}
{| class='wikitable sortable'
! Organization
! Number of authors
! Publications (known/missing)
|-
| [[Universiteit van Kaapstad]]
| 109
| [[toolforge:scholia/organization/Q951305|402]] / [[toolforge:scholia/organization/Q951305/missing|📖]]
|-
| [[Universiteit van die Witwatersrand]]
| 76
| [[toolforge:scholia/organization/Q534643|153]] / [[toolforge:scholia/organization/Q534643/missing|📖]]
|-
| [[Universiteit Stellenbosch]]
| 61
| [[toolforge:scholia/organization/Q1066492|263]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1066492/missing|📖]]
|-
| [[Universiteit van Pretoria]]
| 50
| [[toolforge:scholia/organization/Q604444|83]] / [[toolforge:scholia/organization/Q604444/missing|📖]]
|-
| [[Universiteit van KwaZulu-Natal]]
| 32
| [[toolforge:scholia/organization/Q727516|52]] / [[toolforge:scholia/organization/Q727516/missing|📖]]
|-
| [[Rhodes-universiteit|Rhodes Universiteit]]
| 26
| [[toolforge:scholia/organization/Q377757|34]] / [[toolforge:scholia/organization/Q377757/missing|📖]]
|-
| [[Universiteit van Wes-Kaapland]]
| 18
| [[toolforge:scholia/organization/Q475700|49]] / [[toolforge:scholia/organization/Q475700/missing|📖]]
|-
| [[Universiteit van Johannesburg]]
| 17
| [[toolforge:scholia/organization/Q1972050|43]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1972050/missing|📖]]
|-
| [[Universiteit van Suid-Afrika]]
| 13
| [[toolforge:scholia/organization/Q677993|30]] / [[toolforge:scholia/organization/Q677993/missing|📖]]
|-
| [[Suid-Afrikaanse Mediese Navorsingsraad]]
| 13
| [[toolforge:scholia/organization/Q7565733|19]] / [[toolforge:scholia/organization/Q7565733/missing|📖]]
|-
| [[Noordwes-Universiteit]]
| 12
| [[toolforge:scholia/organization/Q1998811|12]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1998811/missing|📖]]
|-
| [[Universiteit van die Vrystaat]]
| 11
| [[toolforge:scholia/organization/Q1678733|19]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1678733/missing|📖]]
|-
| [[Nasionale Instituut vir Oordraagbare Siektes]]
| 11
| [[toolforge:scholia/organization/Q55641219|12]] / [[toolforge:scholia/organization/Q55641219/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q2021166|Universiteit van Natal]]''
| 9
| [[toolforge:scholia/organization/Q2021166|21]] / [[toolforge:scholia/organization/Q2021166/missing|📖]]
|-
| [[Suid-Afrikaanse Nasionale Biodiversiteitsinstituut]]
| 9
| [[toolforge:scholia/organization/Q30296386|15]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30296386/missing|📖]]
|-
| [[Elsevier]]
| 8
| [[toolforge:scholia/organization/Q746413|9]] / [[toolforge:scholia/organization/Q746413/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100948158|Stellenbosch University Faculty of Medicine and Health Sciences]]''
| 8
| [[toolforge:scholia/organization/Q100948158|8]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100948158/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q17052573|National Health Laboratory Service]]''
| 7
| [[toolforge:scholia/organization/Q17052573|8]] / [[toolforge:scholia/organization/Q17052573/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q64846052|South African Young Academy of Science]]''
| 6
| [[toolforge:scholia/organization/Q64846052|11]] / [[toolforge:scholia/organization/Q64846052/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100948390|University of Stellenbosch Faculty of Science]]''
| 6
| [[toolforge:scholia/organization/Q100948390|10]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100948390/missing|📖]]
|-
| [[Nelson Mandela-universiteit|Nelson Mandela Metropolitaanse Universiteit]]
| 6
| [[toolforge:scholia/organization/Q1331614|8]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1331614/missing|📖]]
|-
| [[Wetenskaplike en Nywerheidnavorsingsraad]]
| 6
| [[toolforge:scholia/organization/Q849145|8]] / [[toolforge:scholia/organization/Q849145/missing|📖]]
|-
| [[Ditsong Nasionale Natuurhistoriese Museum]]
| 5
| [[toolforge:scholia/organization/Q2583379|22]] / [[toolforge:scholia/organization/Q2583379/missing|📖]]
|-
| [[Suid-Afrikaanse Instituut vir Akwatiese Biodiversiteit|SAIAB]]
| 5
| [[toolforge:scholia/organization/Q7565708|6]] / [[toolforge:scholia/organization/Q7565708/missing|📖]]
|-
| [[Royal Society of South Africa|Koninklike Vereeniging van Suid-Africa]]
| 4
| [[toolforge:scholia/organization/Q7374853|6]] / [[toolforge:scholia/organization/Q7374853/missing|📖]]
|-
| [[Universiteit van Fort Hare]]
| 4
| [[toolforge:scholia/organization/Q2005511|5]] / [[toolforge:scholia/organization/Q2005511/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q39910516|University of KwaZulu-Natal Pietermaritzburg]]''
| 4
| [[toolforge:scholia/organization/Q39910516|5]] / [[toolforge:scholia/organization/Q39910516/missing|📖]]
|-
| [[Suid-Afrikaanse Museum]]
| 3
| [[toolforge:scholia/organization/Q6102031|17]] / [[toolforge:scholia/organization/Q6102031/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q7565742|South African National Bioinformatics Institute]]''
| 3
| [[toolforge:scholia/organization/Q7565742|5]] / [[toolforge:scholia/organization/Q7565742/missing|📖]]
|-
| [[Afrika Kontinentale Vryhandelsgebied]]
| 3
| [[toolforge:scholia/organization/Q50828855|4]] / [[toolforge:scholia/organization/Q50828855/missing|📖]]
|-
| [[Universiteit van Zoeloeland]]
| 3
| [[toolforge:scholia/organization/Q2496192|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q2496192/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q58819597|Extinction Rebellion]]''
| 3
| [[toolforge:scholia/organization/Q58819597|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q58819597/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q99288077|University of Johannesburg Faculty of Management]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q99288077|25]] / [[toolforge:scholia/organization/Q99288077/missing|📖]]
|-
| [[Drum (tydskrif)|Drum]]
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q1135670|12]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1135670/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q2070244|FitzPatrick Institute of African Ornithology]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q2070244|11]] / [[toolforge:scholia/organization/Q2070244/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30296748|Claude Leon Foundation]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q30296748|11]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30296748/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100948525|University of Cape Town Faculty of Science]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q100948525|10]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100948525/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q1325813|Electoral Institute for the Sustainability of Democracy in Africa]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q1325813|10]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1325813/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q7565814|South African Weather Service]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q7565814|6]] / [[toolforge:scholia/organization/Q7565814/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100948132|University of the Western Cape Faculty of Natural Science]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q100948132|4]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100948132/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100948358|University of the Witwatersrand School of Public Health]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q100948358|4]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100948358/missing|📖]]
|-
| [[Chris Hani Baragwanath-hospitaal]]
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q1077277|4]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1077277/missing|📖]]
|-
| [[Groote Schuur-hospitaal]]
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q368400|4]] / [[toolforge:scholia/organization/Q368400/missing|📖]]
|-
| [[Sunday Times|The Sunday Times]]
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q657155|4]] / [[toolforge:scholia/organization/Q657155/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100948166|University of the Western Cape Faculty of Community and Health Sciences]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q100948166|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100948166/missing|📖]]
|-
| [[Nasionale Dieretuin van Suid-Afrika]]
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q1139958|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1139958/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q141775277|University of the Western Cape Main Library]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q141775277|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q141775277/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q141775333|UWC Community & Health Sciences Branch Library]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q141775333|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q141775333/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q141775357|UWC dentistry branch Library]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q141775357|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q141775357/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30254244|Africa Centre for Health and Population Studies]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q30254244|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30254244/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30287338|Landbounavorsingsraad van Suid-Afrika]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q30287338|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30287338/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q47151902|KwaZulu-Natal Museum]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q47151902|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q47151902/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q5008758|CAPRISA]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q5008758|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q5008758/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q5429065|University of the Witwatersrand Faculty of Science]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q5429065|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q5429065/missing|📖]]
|-
| [[Tshwane-Universiteit vir Tegnologie|Tshwane-Universiteit van Tegnologie]]
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q1147874|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1147874/missing|📖]]
|-
| [[Vista-universiteit]]
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q1860280|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1860280/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30270484|South African Tuberculosis Vaccine Initiative]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q30270484|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30270484/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30296412|Onderstepoort Veterinary Institute]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q30296412|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30296412/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q4294670|Department of Agriculture, Forestry and Fisheries]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q4294670|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q4294670/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q43896712|Africa Health Research Institute]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q43896712|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q43896712/missing|📖]]
|-
| [[Albanie-museum]]
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q4709352|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q4709352/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q5428977|University of the Witwatersrand Faculty of Health Sciences]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q5428977|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q5428977/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q926710|Durban University of Technology]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q926710|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q926710/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q99286067|North-West University - Vaal Triangle Campus]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q99286067|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q99286067/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q99298942|University of Cape Town Faculty of Health Sciences]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q99298942|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q99298942/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q137544|Bang-Bang Club]]''
| 2
| [[toolforge:scholia/organization/Q137544|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q137544/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q18333536|Embassy of Sweden, Pretoria]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q18333536|294]] / [[toolforge:scholia/organization/Q18333536/missing|📖]]
|-
| [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q1362732|19]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1362732/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q18355381|Tygerberg Hospital]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q18355381|15]] / [[toolforge:scholia/organization/Q18355381/missing|📖]]
|-
| [[Umkhonto we Sizwe]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q1136236|11]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1136236/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q5108862|Diocesan College]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q5108862|11]] / [[toolforge:scholia/organization/Q5108862/missing|📖]]
|-
| [[Swartbewussynsbeweging]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q880194|11]] / [[toolforge:scholia/organization/Q880194/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q4355025|University of Durban-Westville]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q4355025|10]] / [[toolforge:scholia/organization/Q4355025/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q743611|Association for Progressive Communications]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q743611|9]] / [[toolforge:scholia/organization/Q743611/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q97331388|Orlando Secondary School]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q97331388|8]] / [[toolforge:scholia/organization/Q97331388/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q1497583|St Augustine College of South Africa]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q1497583|7]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1497583/missing|📖]]
|-
| [[Die Burger]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q1211828|5]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1211828/missing|📖]]
|-
| [[IBSA Dialoogforum]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q1570993|5]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1570993/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100948498|University of Pretoria Faculty of Health Sciences]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q100948498|4]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100948498/missing|📖]]
|-
| [[Steve Biko Akademiese Hospitaal]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q7611957|4]] / [[toolforge:scholia/organization/Q7611957/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100942503|University of Johannesburg Faculty of Science]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q100942503|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100942503/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100948537|University of Stellenbosch Department of Interdisciplinary Health Sciences]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q100948537|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100948537/missing|📖]]
|-
| [[Mail & Guardian]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q1509944|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1509944/missing|📖]]
|-
| [[Wikimedia ZA]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q18559855|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q18559855/missing|📖]]
|-
| [[Markteater]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q1900656|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1900656/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q19460826|Cape Town High School]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q19460826|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q19460826/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q3129583|Helderberg College]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q3129583|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q3129583/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q50035565|National Bioproducts Institute (South Africa)]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q50035565|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q50035565/missing|📖]]
|-
| [[Charlotte Maxeke-hospitaal]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q5086067|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q5086067/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100948408|University of KwaZulu-Natal School of Life Sciences]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q100948408|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100948408/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q108027478|South African Non-Racial Olympic Committee]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q108027478|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q108027478/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q108353496|South African National Parks]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q108353496|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q108353496/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q119778375|Suid-Afrikaanse Raad vir Natuur Wetenskaplike Professies]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q119778375|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q119778375/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q121069260|Suid-Afrikaanse Vereeniging vir Biochemie en Molekulêre Biologie]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q121069260|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q121069260/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q121078581|Suid-Afrikaanse Genetiese Vereeniging]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q121078581|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q121078581/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q125308112|Association of Southern African Indexers and Bibliographers]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q125308112|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q125308112/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q15848021|South African Congress of Trade Unions]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q15848021|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q15848021/missing|📖]]
|-
| [[Sol Plaatje-universiteit]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q17090884|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q17090884/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q17091770|South African Environmental Observation Network]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q17091770|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q17091770/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q18391585|National Arts Council of South Africa]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q18391585|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q18391585/missing|📖]]
|-
| [[Cybatar|Cyodata]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q21580706|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q21580706/missing|📖]]
|-
| [[Sowetan]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q262625|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q262625/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q2826172|African Institute for Mathematical Sciences]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q2826172|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q2826172/missing|📖]]
|-
| [[ANC-jeugliga]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q295642|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q295642/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30262094|Ubuntu Education Fund]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q30262094|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30262094/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30265718|South African Association of Women Graduates]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q30265718|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30265718/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q3494235|Springbok Legion]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q3494235|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q3494235/missing|📖]]
|-
| [[Hugenote-kollege]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q385450|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q385450/missing|📖]]
|-
| [[Akademie vir Wetenskap van Suid-Afrika]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q4671528|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q4671528/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q5251279|Defence and Aid Fund for Southern Africa]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q5251279|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q5251279/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q5264812|Desmond Tutu HIV Foundation]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q5264812|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q5264812/missing|📖]]
|-
| [[Ezemvelo KZN-Natuurlewe]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q5423186|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q5423186/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q54912412|Market Theatre Foundation]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q54912412|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q54912412/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q6024646|Indigenous Peoples of Africa Co-ordinating Committee]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q6024646|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q6024646/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q7303965|Red Cross War Memorial Children's Hospital]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q7303965|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q7303965/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q7569570|Southern Africa Association for the Advancement of Science]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q7569570|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q7569570/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100267052|Africa Institute of South Africa]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q100267052|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100267052/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100943852|Wits University Donald Gordon Medical Centre]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q100943852|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100943852/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100945341|University of Limpopo Faculty of Health Sciences]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q100945341|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100945341/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100945357|Stellenbosch University Faculty of Engineering]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q100945357|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100945357/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100948051|University of Johannesburg Faculty of Humanities]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q100948051|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100948051/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100948126|University of the Western Cape School of Public Health]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q100948126|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100948126/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100948147|Cape Peninsula University of Technology Faculty of Applied Sciences]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q100948147|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100948147/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100948350|University of the Witwatersrand School of Education]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q100948350|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100948350/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100948365|University of Witwatersrand Sociology of Work Unit]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q100948365|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100948365/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100948388|University of Stellenbosch Faculty of Agrisciences]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q100948388|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100948388/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100948398|University of Cape Town Department of Medicine]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q100948398|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100948398/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q100948504|University of Pretoria Mammal Research Institute]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q100948504|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q100948504/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q1054047|Central University of Technology, Free State]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q1054047|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1054047/missing|📖]]
|-
| [[Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q11020151|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q11020151/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q117252774|Buffelskloof Herbarium]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q117252774|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q117252774/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q1206693|Development Bank of Southern Africa]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q1206693|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1206693/missing|📖]]
|-
| [[SADiLaR]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q124540717|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q124540717/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q125736882|Jan Smuts House Library]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q125736882|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q125736882/missing|📖]]
|-
| [[Suid-Afrikaanse Nasionale Parke]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q1364273|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1364273/missing|📖]]
|-
| [[Eskom]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q1367885|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1367885/missing|📖]]
|-
| [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q1419926|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1419926/missing|📖]]
|-
| [[Genootskap van Regte Afrikaners]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q1465079|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1465079/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q17060860|K-RITH]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q17060860|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q17060860/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q17111389|Thobela FM]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q17111389|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q17111389/missing|📖]]
|-
| [[Litauers]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q186192|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q186192/missing|📖]]
|-
| [[Suid-Afrikaanse Astronomiese Sterrewag|Suid-Afrikaanse Astronomiese Observatorium]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q227807|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q227807/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q2399345|Vaal University of Technology]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q2399345|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q2399345/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q25048766|CIVICUS]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q25048766|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q25048766/missing|📖]]
|-
| [[IThemba LABS]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q25613931|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q25613931/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q263265|University of Transkei]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q263265|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q263265/missing|📖]]
|-
| [[Krygkor]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q2685228|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q2685228/missing|📖]]
|-
| [[Zeitz Museum van Kontemporêre Kuns Afrika]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q28003638|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q28003638/missing|📖]]
|-
| [[Kirstenbosch- Nasionale Botaniese Tuin|Kirstenbosch]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q289277|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q289277/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q2929441|Technikon Witwatersrand]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q2929441|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q2929441/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30292279|TB HIV Care Association]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q30292279|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30292279/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q30294598|International Centre for Genetic Engineering and Biotechnology]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q30294598|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30294598/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q3135391|South African Military Academy]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q3135391|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q3135391/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q42914025|Embassy of Japan in South Africa]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q42914025|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q42914025/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q47486748|National Institute for Theoretical and Computational Sciences]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q47486748|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q47486748/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q48797024|South African History Archive]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q48797024|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q48797024/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q4893546|Evolutionary Studies Institute]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q4893546|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q4893546/missing|📖]]
|-
| [[Bolus Herbarium]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q4940284|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q4940284/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q511491|Kalahari Meerkat Project]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q511491|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q511491/missing|📖]]
|-
| [[Daily Voice]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q5209386|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q5209386/missing|📖]]
|-
| [[E.tv]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q5322327|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q5322327/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q5428988|University of the Witwatersrand Faculty of Humanities]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q5428988|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q5428988/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q55829926|Stellenbosch Institute for Advanced Study]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q55829926|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q55829926/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q58022405|Kimberley Hospital]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q58022405|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q58022405/missing|📖]]
|-
| [[Groothuis]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q61930814|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q61930814/missing|📖]]
|-
| [[Daily Maverick]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q6794160|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q6794160/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q74550031|Faculty of Law, North-West University]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q74550031|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q74550031/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q7565710|South African Institute of International Affairs]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q7565710|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q7565710/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q7568198|South Peninsula High School]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q7568198|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q7568198/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q8040081|Wynberg Girls' High School]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q8040081|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q8040081/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q892543|Universiteit van Venda]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q892543|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q892543/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q98140121|Department of Agriculture, Land Reform and Rural Development]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q98140121|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q98140121/missing|📖]]
|-
| ''[[:d:Q99286062|Tshwane University of Technology Pretoria Campus]]''
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q99286062|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q99286062/missing|📖]]
|-
| [[Krugerwildtuin]]
| 1
| [[toolforge:scholia/organization/Q24451|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q24451/missing|📖]]
|}
{{Wikidata list end}}
q9fqwemxzgt5ra1hptmlbrlj7oo29q4
Denis Sjmihal
0
295376
3373440
3373357
2026-11-17T13:14:47Z
Rooiratel
90342
Interne skakel
3373440
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Ampsbekleër
| naam = Denis Sjmihal
| beeld = Foreign Secretary David Lammy visits Ukraine (54308721969) (cropped).jpg
| beeldonderskrif = Sjmihal in 2023
| geboortenaam = Denis Anatolijowitsj Sjmihal
| geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag -->
| geboortejaar = 1975
| geboortemaand = 10
| geboortedag = 15
| geboorteplek = [[Lwif]], [[Sowjetunie]]
| sterfdatum =
| sterfplek =
| party = Onafhanklik
| nasionaliteit =
| orde = 18de Eerste minister van [[Oekraïne]]
| termynaanvang = 4 Maart 2020
| termyneinde = 17 Julie 2025
| president = [[Wolodimir Zelenski]]
| voorganger = [[Oleksi Hontsjaroek]]
| opvolger = [[Joelia Swiridenko]]
| orde2 = Minister van streeksontwikkeling, konstruksie en behuising
| termynaanvang2 = 4 Februarie 2020
| termyneinde2 = 4 Maart 2020<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ua/ukr/news/shmygal-predstavil-sostav-svoego-kabmina-1583329136.html |title=Новий Кабмін Шмигаля – став відомим склад уряду - Кабінет Міністрів України - Верховна Рада | РБК-Україна |publisher=Rbc.ua |access-date=2023-12-16}}</ref>
| president2 = Wolodimir Zelenski
| eersteminister2 = Oleksi Hontsjaroek
| voorganger2 = Aljona Babak
| opvolger2 = Oleksi Tsjernisjof
| orde3 = Goewerneur van die [[Iwano-Frankifsk-oblast]]
| termynaanvang3 = 1 Augustus 2019
| termyneinde3 = 5 Februarie 2020<ref>{{cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/382020-32253|title=Decree of the President of Ukraine № 38/2020|work=Kantoor van die President van Oekraïne|access-date=16 Desember 2023|language=uk}}</ref>
| voorganger3 = Oleg Hontsjarek
| opvolger3 = Witali Fedorif (waarnemend)<ref>{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/news/2020/02/10/7240052/ Zelensky has appointed a new head of the Ivano-Frankivsk Regional State Administration], Ukrayinska Pravda (10 Februarie 2020)</ref>
| ouers =
| eggenoot = Katerina Sjmihal
| kinders = 2
| alma_mater = Lwif-politegnikum
| religie =
| handtekening =
}}
'''Denis Anatolijowitsj Sjmihal''' ([[Oekraïens]]: Денис Анатолійович Шмигаль; gebore 15 Oktober 1975)<ref name=smgl1>{{cite web|url=http://www.if.gov.ua:80/page/24725|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030215944/http://www.if.gov.ua:80/page/24725|archive-date=2019-10-30|title=Голова обласної державної адміністрації|work=www.if.gov.ua (30 October 2019 archived page via [[Wayback Machine]])|access-date=16 Desember 2023|language=uk}}</ref> is 'n Oekraïense sakeman en politikus wat van 4 Maart 2020 tot 17 Julie 2025 as die eerste minister van [[Oekraïne]] gedien het.<ref name=smgl2>{{cite web|url=http://dovidka.com.ua/user/?code=528175|title=Шмигаль Денис Анатолійович|work=dovidka.com.ua|access-date=January 17, 2020|language=uk}}</ref> Voor sy aanstelling as eerste minister, was hy goewerneur van die [[Iwano-Frankifsk-oblast]] en 'n waarnemende viseminister in die Hontsjaroek-regering.<ref name="radaappointshmyh">{{Cite web |title=Денис Шмигаль – новий прем'єр України |url=https://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/ |access-date=2020-03-08 |website=Ukrayinska Pravda |language=uk}}</ref>
Sedert sy aanwysing as eerste minister was Sjmihal in beheer van die regering se hantering van die [[Covid-19-pandemie]] in Oekraïne en die voer van die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|oorlog teen Rusland]].<ref>{{cite web|url=https://www.ukrinform.de/rubric-polytics/2889803-denys-schmygal-zum-neuen-premierminister-ernannt.html|title=Denys Schmygal zum neuen Premierminister ernannt|website=www.ukrinform.de|language=de|access-date=2020-03-05}}</ref>
==Biografie==
Sjmihal is in 1975 in [[Lwif]] in die weste van [[Oekraïne]] gebore toe die land nog deel van die [[Sowjetunie]] was. Hy het in 1997 'n graad in [[ekonomie]] aan die Politegniese Nasionale Universiteit Lwif verwerf voordat hy in 2003 'n doktorsgraad in ekonomie van die universiteit ontvang het.<ref>{{cite web|url=https://www.slovoidilo.ua/persony/shmyhal-denys-anatoliiovych|title=Шмигаль Денис Анатолійович|work=slovoidilo.ua|access-date=17 Januarie 2020|language=uk}}</ref>
Hy het tussen 1997 en 2005 as rekenmeester vir verskeie maatskappye gewerk. Sjmihal was tussen September 2005 en Junie 2006 adjunkhoofdirekteur van 'n maatskappy genaamd LA DIS. Van Junie 2006 tot Augustus 2008 was hy direkteur van die beleggingsmaatskappy Comfort-Invest. Hy was daarna, tussen September 2008 en September 2009, hoofdirekteur van 'n maatskappy genaamd Rosan-Invest LLC.
Van 2009 tot Desember 2013 het hy senior ampte in die [[Lwif-oblast]] beklee. Hy was in die parlementêre verkiesing van 2014 'n onsuksesvolle onafhanklike kandidaat vir die Oekraïense parlement.<ref name="politician23256">[https://www.chesno.org/politician/23256/ Small biography on Denys Shmyhal], Civil movement "Chesno" {{in lang|uk}}</ref> Hy was die jaar daarna 'n onsuksesvolle kandidaat vir die Lwif-oblast-raad.<ref name="politician23256"/>
Sjmihal is op 1 Augustus 2019 as goewerneur van die [[Iwano-Frankifsk-oblast]] aangewys.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/5742019-28909|title=Decree of the President of Ukraine № 574/2019|work=Office of the President of Ukraine|access-date=January 17, 2020|language=uk}}</ref> Hy is op 4 Februarie 2020 as minister van streeksontwikkeling aangestel.<ref>[https://www.unian.info/m/politics/10858727-ukraine-s-parliament-appoints-shmyhal-as-deputy-prime-minister-minister-of-community-development.html Ukraine's parliament appoints Shmyhal as Deputy Prime Minister, Minister of Community Development], UNIAN (4 February 2020)</ref> Sjmihal is presies 'n maand later deur president [[Wolodimir Zelenski]] as eerste minister van Oekraïne aangewys.<ref>{{cite news|url=https://www.ft.com/content/17dd0122-5d8a-11ea-8033-fa40a0d65a98|title=Zelensky shakes up Ukraine government and proposes new prime minister|newspaper=[[Financial Times]]|access-date=2020-03-04}}{{subscription required|s}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Eksterne skakels ==
{{vertaalvanaf
| taalafk = en
| il = Denys Shmyhal
}}
{{Commons-kategorie inlyn|Denys Shmyhal}}
{{Huidige regeringshoofde}}
{{Normdata}}
{{DEFAULTSORT:Sjmihal, Denis}}
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Geboortes in 1975]]
[[Kategorie:Oekraïense politici]]
c1ww8lnfjik91g82mpywhsirmh3uvf0
Mercedes-Benz C-klas (W203)
0
296319
3373522
3360298
2026-11-17T21:39:43Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373522
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Motorvoertuig
| name = [[Lêer:Mercedes-Benz free logo.svg|22px]]{{spaces|2}}Mercedes-Benz C-klas (W203)
| image = [[Lêer:Mercedes-Benz W203 front 20171214.jpg|280px]]
| manufacturer = [[DaimlerChrysler]] (2001-2007)<br />[[Daimler AG]] (2007)
| production = 18 Julie 2000–2007
| model_years = 2001–2007
| assembly = {{ubl |{{GER}}: [[Bremen]] |{{GER}}: [[Sindelfingen]] |{{BRA}}: Juiz de Fora |{{IND}}: Pune (CKD) |{{vlag|Maleisië}}: Pekan (CKD) |{{ZAF}}: [[Oos-Londen]] |{{vlag|Thailand}}: Samutprakan (CKD) |{{vlag|Viëtnam}}: [[Ho Chi Minh-stad]] (CKD) |{{vlag|Indonesië}}: Wanaherang (CKD)<ref>{{cite web |url=http://www.daimler.com/Projects/c2c/channel/documents/1364373_2006_DaimlerChrysler_Annual_Report.pdf |title=DaimlerChrysler Annual Report 2006 |publisher=[[DaimlerChrysler]] |date=Februarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080219013452/http://www.daimler.com/Projects/c2c/channel/documents/1364373_2006_DaimlerChrysler_Annual_Report.pdf |archive-date=19 Februarie 2008}}</ref>}}
| designer = Hartmut Sinkwitz<ref>{{cite web |url=https://www.mercedes-benz.com/de/design/team-und-studios/hartmut-sinkwitz-leiter-interieur-design/ |title=Hartmut Sinkwitz: Leiter Interieur-Design |work=Mercedes-Benz. |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327093113/https://www.mercedes-benz.com/de/design/team-und-studios/hartmut-sinkwitz-leiter-interieur-design/ |archive-date=27 Maart 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
| class = Kompakte uitvoerende motor
| body_style = 4-deur [[sedan]]<br />5-deur [[stasiewa]]<br />3-deur [[luikrug]]-koepee (SportCoupe/CLC)
| layout = [[motordryfuitleg|Voorenjin, agterwielaandrywing]] of 4MATIC
| engine = '''Petrol''':<br />1.8–2.3 L [[Mercedes-Benz M111-enjin|M111]] [[Inlynviersilinder|I4]]<br />1.8 L [[Mercedes-Benz M271-enjin|M271]] I4 Kompressor<br />2.0–2.3 L [[Mercedes-Benz M111-enjin|M111]] I4 Kompressor<br />2.6 L–3.2 L [[Mercedes-Benz M112-enjin|M112]] [[V6-enjin|V6]]<br />2.5 L–3.5 L [[Mercedes-Benz M272-enjin|M272]] V6<br />3.2 L Superaangejaagde [[Mercedes-Benz M112-enjin|M112]] V6 [[Mercedes-AMG|AMG]]<br />5.4 L [[Mercedes-Benz M113-enjin|M113]] [[V8-enjin|V8]] [[Mercedes-AMG|AMG]]<br />'''Diesel''':<br />2.1 L [[Mercedes-Benz OM611-enjin|OM611]] I4<br />2.1 L [[Mercedes-Benz OM646-enjin|OM646]] I4<br />2.7 L [[Mercedes-Benz OM612-enjin|OM612]] [[Inlynvyfsilinder|I5]]<br />3.0 L [[Mercedes-Benz OM642-enjin|OM642]] V6<br />3.0 L [[Mercedes-Benz OM612-enjin|OM612]] I5 [[Mercedes-AMG|AMG]]
| transmission = 6-gang [[handratkas|handrat]]<br />5-gang [[Outomatiese ratkas|outomaties]]<br />7-gang outomaties
| wheelbase = {{convert|2715|mm|in|1|abbr=on}}
| length = Sedan: {{convert|4526|mm|in|1|abbr=on}}<br />Wa: {{convert|4541|mm|in|1|abbr=on}}<br />SportCoupe: {{convert|4343|mm|in|1|abbr=on}}
| width = {{convert|1728|mm|in|1|abbr=on}}
| height = Sedan: {{convert|1426|mm|in|1|abbr=on}}<br />Wa: {{convert|1465|mm|in|1|abbr=on}}<br />SportCoupe: {{convert|1406|mm|in|1|abbr=on}}
| predecessor = [[Mercedes-Benz C-klas (W202)]]
| successor = [[Mercedes-Benz C-klas (W204)]]
}}
Die '''Mercedes-Benz C-klas (W203)''' is 'n [[motorvoertuig]] wat van Julie 2000 tot Desember 2006 deur die Duitse vervaardiger [[Mercedes-Benz]] vervaardig is. Dit was die tweede uitgawe in die [[Mercedes-Benz C-klas]]-reeks.
== Ontwerp en ontwikkeling ==
Die ontwerp van die W203 C-klas het teen middel-1994 begin, met die finale ontwerp wat in Desember 1995 deur die uitvoerende raad goedgekeur is.<ref>{{cite web |url=http://www.oocities.org/motorcity/speedway/5350/w203design.htm |title=W203 C-Class Design Studies |website=oocities.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224030913/http://www.oocities.org/motorcity/speedway/5350/w203design.htm |archive-date=24 Desember 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ontwerppatente is op 20 April 1998 en 4 Maart 1999 ingedien.<ref>Patent USD433653, op.cit</ref> <ref>{{cite web |url=http://register.dpma.de/DPMAregister/gsm/register?GSNR=49902291-0001 |title=DPMAregister – Designs – Registerauskunft zum Design |website=dpma.de |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327075457/https://register.dpma.de/DPMAregister/gsm/register?GSNR=49902291-0001 |archive-date=27 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Toetsing het in 1997 begin, met ontwikkeling wat in 2000 afgehandel is. Die tweede generasie C-klas is op 21 Maart 2000 onthul en is sedert September 2000 te koop aangebied. Die sedan skop af met 'n reeks inlyn-4 en V6-petrolenjins en inlynvier- en vyfsilinderdiesels. Die meeste enjins is vanaf die W202 oorgedra, maar die C 320 was eksklusief met 'n 160 kW-kragbron. Die diesels bevat nou [[Gemenedrukbuisbrandstofinspuiting|direkte inspuiting]] en turbo-aanjaers met veranderende geometrie. Sesgang-handratkaste was nou standaard vir die hele reeks, behalwe die C 320.
Teen September 2006 is meer as twee miljoen voertuie in die C-klas (sedan, stasiewa en SportCoupé) verkoop, waarvan 1,4 miljoen sedans was. Meer as 30 persent van die totale verkope het in Duitsland plaasgevind, en meer as 20 persent in die Verenigde State. <ref>{{Cite web |url=http://media.daimler.com/dcmedia/0-921-614251-1-825407-1-0-0-0-0-1-11701-854934-0-1-0-0-0-0-0.html |title=C-Class continues to be the bestseller of the Mercedes-Benz product portfolio |access-date=2020-03-27 |archive-date=2013-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102233317/http://media.daimler.com/dcmedia/0-921-614251-1-825407-1-0-0-0-0-1-11701-854934-0-1-0-0-0-0-0.html |url-status=dead }}</ref> Die laaste W203 C-klas sedan is op 14 Desember 2006 in die Sindelfingen-aanleg vervaardig, hoewel sedans in die Amerikaanse mark steeds teen Maart 2007 gebou is. <ref>{{cite web |url=http://media.daimler.com/dcmedia/0-921-656508-1-826947-1-0-0-0-0-1-11701-854934-0-1-0-0-0-0-0.html |title=Last 203 Series C-Class Sedan Rolls off Assembly Line in Sindelfingen |date=19 Maart 2014 |website=Daimler Global Media Site |publisher=[[DaimlerChrysler]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102233552/http://media.daimler.com/dcmedia/0-921-656508-1-826947-1-0-0-0-0-1-11701-854934-0-1-0-0-0-0-0.html |archive-date=2 November 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
==C-klas SportCoupé==
Mercedes het die C-klas SportCoupé (kodenaam "Peanut" weergawe CL203) in Europa vrygestel in Oktober 2000 as 'n driedeur- [[luikrug]]-koepee met 'n fastback-profiel, gebaseer op die gewone W203 C-klas. Noord-Amerikaanse verkope het in 2001 vir die 2002-modeljaar begin.
Terwyl die C-Klas sedan en stasiewa die tradisionele Mercedes horisontale rooster met die enjinkapversiering gehad het, het die SportCoupé 'n sterrooster voor gehad wat dit 'n sportiewer voorkoms gegee het.<ref>{{Cite web |title=Mercedes C-Class Sports Coupe |url=https://www.autoexpress.co.uk/mercedes/c-class/20958/2001-2008-saloon |access-date=2025-06-01 |website=Auto Express |language=en}}</ref> Die SportCoupé het ook 'n fastback-daklyn, 'n opsionele panoramiese sondak en 'n funksionele agtervlerk gehad om afwaartse druk teen hoë snelhede te bied. Die SportCoupé was oor die algemeen sewe duim (178 mm) korter as die sedan, terwyl dit dieselfde asafstand deel.<ref>{{cite web|url=http://www.autoblog.com/buy/2002-Mercedes_Benz-C_Class/expert-review/ |title=2002 Mercedes-Benz C-Class |publisher=Autoblog.com}}</ref>
Aanvanklike SportCoupé-enjinkonfigurasies het die C180 (129 PS), C220 (143 PS), C200 Kompressor en C230 Kompressor ingesluit. In 2003 het Mercedes-Benz die C180 Kompressor, die C200 CGI en C30 CDI AMG bygevoeg. In 2005 is die C160 Kompressor beskikbaar gestel. Daar was ook die C32 AMG met 260 kW wat slegs op spesiale bestelling van AMG STUDIO vir die 2003-modeljaar beskikbaar was, wat die C32 AMG SportCoupé baie skaarser maak as sy sedan- en stasiewa-eweknieë.<ref>{{cite web | url=https://www.whichcar.com.au/2002-Mercedes-Benz-C32-AMG-Sports-Coupe-lost-in-time | title=The Mercedes-Benz C32 Sports Coupe came from AMG's secret menu | date=5 November 2021 }}</ref>
Die C230 SportCoupé is aangedryf deur 'n 2.3-liter superaangejaagde viersilindermotor (M111) met 'n uitset van 143 kW en 281 N⋅m wringkrag, wat kragtiger was as die C240 sedan se (129 kW; 173 pk) V6-enjin, hoewel die M111 grof en raserig was aan die hoë kant. In 2003 is die M111 vervang met 'n stiller en meer doeltreffende DOHC-superaangejaagde 1.8 liter-viersilinderenjin (M271).<ref name="Michael Frank">{{cite news|author= Frank, Michael |url=https://www.forbes.com/2001/11/19/1119test.html |title=Mercedes Benz C230 Sports Coupe |work=Forbes.com |date= 19 November 2001|access-date=17 October 2009}}</ref>
Die C230 SportCoupé en die C320 SportCoupé was destyds die twee goedkoopste modelle in die Mercedes-Benz-reeks van die Verenigde State en Kanada, hoewel ten minste sommige opgemerk het dat die idee van 'n "goedkoop Mercedes" die handelsmerk se assosiasie in sekere markte met duur motors ondermyn het.<ref name="Michael Frank"/><ref name="2003 Mercedes C320 Sports Coupe"/> Die C230-basisafwerking het die motorvervaardiger in staat gestel om 'n laer pryspunt te bereik as bestaande modelle wat in Noord-Amerika verkoop is, hoewel dit standaard leersitplekke en 'n CD-speler kortgekom het, wat geriewe was wat tipies van Duitse luukse invoere verwag is, en die byvoeging van daardie opsies het die motor net so duur gemaak soos die BMW 325Ci Coupé en Audi TT, wat albei beter hantering gehad het.<ref>{{cite web | url=https://www.forbes.com/2001/11/19/1119test.html?sh=672127b16df9 | title=Mercedes Benz C230 Sports Coupe | website=[[Forbes|Forbes.com]] }}</ref>
Die SportCoupé se liftback-profiel is as slanker en meer grasieus beskou, terwyl dit ruim passasiersruimte en bergruimte bied, in vergelyking met sy naaste mededinger, die BMW 3-reeks Compact, wat spottend as 'n afgeknotte gewone BMW 3-reeks Coupé beskou is. Alhoewel die luikrug-bakstyl in gewildheid onder Noord-Amerikaanse kliënte gedurende die laat 1990's afgeneem het, wat daartoe gelei het dat die eerste generasie 3-reeks Compact in 1999 na 'n kort verkoopstydperk uit daardie mark onttrek is, het Mercedes die SportCoupé vir die 2002-modeljaar en verder saam met ander W203 C-klas-modelle aangebied.<ref name="2003 Mercedes C320 Sports Coupe">{{cite news| url=https://www.forbes.com/2003/08/11/cx_mf_0811test.html | work=Forbes.com | title=2003 Mercedes C320 Sports Coupe | first=Michael | last=Frank | date=11 August 2003}}</ref> Mercedes het bevind dat die C-klas SportCoupé 'n gewilde eerste Mercedes vir nuwe kliënte was, waarvan 40% na bewering terugkeer om later duurder modelle te koop.<ref>{{cite web|url=http://www.automobilesreview.com/reviews/mercedes-benz-clc-class/905/ |title=Mercedes-Benz CLC-Class — Automobiles Review |publisher=Automobilesreview.com |date=4 February 2008 |access-date=17 October 2009}}</ref><ref>{{cite news |first=Gerry |last=Malloy |title=Production version set for Toyota mini-car concept |url=http://www.wheels.ca/article/191765 |publisher=Toronto Star |date=23 February 2008 |access-date=23 February 2008 |archive-date= 3 Maart 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303015753/http://www.wheels.ca/article/191765 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.edmunds.com/insideline/do/Drives/FullTests/articleId=47781 |title=Full Test: 2002 Mercedes-Benz C230 Sports Coupe |publisher=Edmunds.com |date=6 November 2001 |access-date=17 October 2009}}</ref>
== Galery ==
<gallery mode="packed" heights="90px">
Lêer:Mercedes_S203_Facelift_(2004-2007)_Sport_Edition_rear_MJ.JPG|Stasiewa (opgesmuk)
Lêer:C55_AMG_Front_(canada).jpg|Opgesmukte Mercedes-Benz C 55 AMG (Noord-Amerika)
Lêer:Mercedes-Benz_C55_AMG_(11887296865)_(cropped).jpg|Mercedes-Benz C 55 AMG (Australië)
Lêer:Mercedes-Benz_C_230_Kompressor_Sportcoupé_(CL_203)_–_Frontansicht,_31._Mai_2011,_Wülfrath.jpg|2001-2004 Mercedes-Benz C 230 K Sportcoupé
Lêer:Mercedes-Benz_C_230_Kompressor_Sportcoupé_(CL_203)_–_Heckansicht,_31._Mai_2011,_Wülfrath.jpg|2001-2004 Mercedes-Benz C 230 K Sportcoupé
Lêer:2006_Mercedes-Benz_C220_CDi_SE_Automatic_2.1_Front.jpg|2006 Mercedes-Benz C 220 SportCoupé
Lêer:2006_Mercedes-Benz_C220_CDi_SE_Automatic_2.1_Rear.jpg|2006 Mercedes-Benz C 220 SportCoupé
Lêer:Mercedes-Benz_CLC_front_20081206.jpg|Mercedes-Benz CLC voor
Lêer:Mercedes-Benz_CLC_rear_20081206.jpg|Mercedes-Benz CLC agter
</gallery>
== Eksterne skakels ==
{{commonskat-inlyn|Mercedes-Benz W203}}
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
{{Mercedesmodelle}}
[[Kategorie:Mercedes-Benz|C-klas (W203)]]
crr8abz6om3nxrvmkkh298zhos8l48a
Paleolitikum
0
303443
3373572
3335899
2026-11-18T04:22:14Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373572
wikitext
text/x-wiki
{{Kantbalk Menslike geskiedenis en voorgeskiedenis}}
[[Lêer:Glyptodon old drawing.jpg|duimnael|280px|links|Die jag van ’n [[Glyptodon]]. Glyptodons is gejag totdat hulle uitgesterf het binne twee millenniums nadat die mens in [[Suid-Amerika]] aangeland het.]]
[[Lêer:Cave of Altamira and Paleolithic Cave Art of Northern Spain-110113.jpg|duimnael|200px|links|Paleolitiese grotkuns in Noord-[[Spanje]].]]
Die '''Paleolitikum''', ook genoem die '''Ou Steentydperk''', is ’n tydperk in die [[mens]] se [[voorgeskiedenis]] wat gekenmerk word deur die aanvanklike ontwikkeling van klipwerktuie. Dit dek sowat 99% van die mens se tegnologiese voorgeskiedenis.<ref>{{cite book|last1= Christian|first1= David|title= Big History: Between Nothing and Everything|url= https://archive.org/details/bighistorybetwee0000chri|date= 2014|publisher= McGraw Hill Education|location= New York|page= [https://archive.org/details/bighistorybetwee0000chri/page/93 93]|accessdate= }}</ref> Dit strek van die heel eerste gebruik van klipwerktuie deur [[Hominini]] sowat 3,3 miljoen jaar gelede tot aan die einde van die [[Pleistoseen]] sowat 11 650 v.C.<ref name="Thoth&Schick">{{cite book |chapter= Overview of Paleolithic Anthropology | doi= 10.1007/978-3-540-33761-4_64 |title= Handbook of Paleoanthropology|pages= 1943–1963|year= 2007 |last1= Toth |first1= Nicholas |last2= Schick |first2= Kathy |isbn= 978-3-540-32474-4 |editor1-last= Henke |editor1-first= H. C. Winfried |editor2-last= Hardt |editor2-first= Thorolf |editor3-last= Tatersall |editor3-first= Ian |volume= 3 |location= Berlin; Heidelberg; New York |publisher= Springer }}</ref>
Die Paleolitikum in [[Europa]] het die [[Mesolitikum]] voorafgegaan, hoewel die datum van die oorgang met verskeie duisende jare van plek tot plek wissel. Gedurende die Paleolitikum het Hominini in klein gemeenskappe saamgewoon en oorleef deur [[plant]]e te versamel, te [[hengel]] en te [[jag]], of deur die aas van wilde diere te eet.<ref name="McClellan">{{cite book | author= McClellan
|url= https://books.google.com/?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover#PPA6 | title= Science and Technology in World History: An Introduction| location= Baltimore| publisher= JHU Press | year= 2006 | isbn= 978-0-8018-8360-6}} [https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover#PPA6 pp. 6–12]</ref> Die tydperk word gekenmerk deur die gebruik van klipwerktuie wat hulle gemaak het, maar ook van hout- en beengereedskap. Ander organiese materiaal is ook gebruik om gereedskap te maak, soos [[leer]] en plantvesels, maar weens vinnige verrotting het hulle nie lank gehou nie.
Sowat 50 000 jaar gelede was daar ’n merkbare toename in die verskeidenheid artefakte. In [[Afrika]] het beenartefakte en die eerste [[kuns]] in die [[argeologie]]se rekords begin verskyn. Daar was ook tekens dat die mens begin visvang het, soos in die [[Blombosgrot]] in [[Suid-Afrika]]. Argeoloë klassifiseer artefakte van die afgelope 50 000 jaar in baie verskillende kategorieë, soos projektielpunte, graveergereedskap, meslemme en boorwerktuie.
Die mens het geleidelik ontwikkel van die vroeë lede van die [[genus]] ''[[Homo]]'' – soos ''[[Homo habilis]]'', wat eenvoudige klipgereedskap gebruik het – tot [[Mens#Die opkoms van Homo sapiens|moderne mense]] volgens [[anatomie]] en [[gedrag]] teen die laat Paleolitikum.<ref name="encarta.msn.com">"[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566394/Human_Evolution.html Human Evolution]". Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007 {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20091028041106/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566394/Human_Evolution.html |date=2009-10-28 }} Bygedra deur Richard B. Potts, B.A., Ph.D.</ref> Teen die einde van die Paleolitikum, veral die middel- en laat tydperk, het mense die eerste kunswerke gemaak en begin om [[godsdiens]]tige of spirituele praktyke te beoefen soos begrafnisse en rituele.<ref name=Lieberman>{{cite book |url= https://books.google.com/?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162&dq=Uniquely+Human+cognitive-linguistic+base| title= Uniquely Human|author= Philip Lieberman|isbn= 978-0-674-92183-2| year= 1991 |publisher= Harvard University Press |location= Cambridge, Massachusetts}}</ref><ref name="Kusimba 2003 285">{{cite book |url= https://books.google.com/?id=xCa5zfefWVUC&printsec=frontcover&vq=Middle+Paleolithic |title= African Foragers: Environment, Technology, Interactions |last= Kusimba |first= Sibel |year= 2003 |publisher= Rowman Altamira |isbn= 978-0-7591-0154-8 |page =285 }}</ref> Toestande gedurende die Paleotitikum het deur ’n stel [[Glasiale tyd|glasiale en interglasiale tye]] gegaan waarin die [[klimaat]] van tyd tot tyd tussen warm en koud gewissel het. Argeologiese en [[Geen (genetika)|genetiese]] data dui daarop dat die vroeë mens in yl beboste gebiede gewoon en digte woude vermy het.<ref name=Gavashelishvili23>{{cite journal |author1= Gavashelishvili, A. |author2= Tarkhnishvili, D. |year= 2016 | title= Biomes and human distribution during the last ice age | journal= Global Ecology and Biogeography |doi= 10.1111/geb.12437 |volume= 25 |issue= 5 |pages= 563–74}}</ref>
Teen omstreek 50000-40000 v.C. het die eerste mense in [[Australië]] aangeland. Teen omstreeks 45000 v.C. het mense by die breedtegraad 61°N in Europa gewoon.<ref name="Sami">{{cite journal|url= http://www.utexas.edu/courses/sami/dieda/hist/SamiPrehistRevisitNew.htm|title= Sami Prehistory Revisited: transactions, admixture and assimilation in the phylogeographic picture of Scandinavia|author= John Weinstock|archive-url= https://web.archive.org/web/20140605174604/http://www.utexas.edu/courses/sami/dieda/hist/SamiPrehistRevisitNew.htm|archive-date= 5 Junie 2014|access-date= 15 Maart 2022|url-status= dead}}</ref> Teen omstreeks 30000 v.C. het mense in [[Japan]] aangekom en teen omstreeks 27000 v.C. in [[Siberië]], bo die [[Arktiese Sirkel]].<ref name="Sami" /> Teen die einde van die laat Paleolitikum het ’n groep mense die [[Beringlandbrug]] oorgesteek en deur die [[Amerikas]] versprei.<ref>{{Cite journal|last= Goebel|first= Ted|last2= Waters|first2= Michael R.|last3= O'Rourke|first3= Dennis H.|date= 2008-03-14|title= The Late Pleistocene Dispersal of Modern Humans in the Americas|journal= Science|language= en|volume= 319|issue= 5869|pages= 1497–502|doi= 10.1126/science.1153569|issn= 0036-8075|pmid= 18339930|bibcode= 2008Sci...319.1497G|url= http://www.unl.edu/rhames/courses/current/readings/GoebelsHumansinAmericas2008.pdf|access-date= 2020-05-29|archive-date= 2017-09-22|archive-url= https://web.archive.org/web/20170922212528/http://www.unl.edu/rhames/courses/current/readings/GoebelsHumansinAmericas2008.pdf|url-status= dead}}</ref>
== Etimologie ==
Die argeoloog John Lubbock het die term "Paleolitikum" in 1865 uitgedink.<ref>{{cite book |last=Lubbock |first=John |orig-year=1872 |year=2005 |title=Pre-Historic Times, as Illustrated by Ancient Remains, and the Manners and Customs of Modern Savages |publisher=Williams and Norgate |page=75 |via=Elibron Classics |chapter=4 |chapter-url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc2.ark:/13960/t7vm4dg4c;view=1up;seq=87 |isbn=978-1-4212-7039-5}}</ref> Dit kom van [[Grieks]]: παλαιός ''palaios'', "oud", en λίθος ''lithos'', "steen", en beteken dus "ou tydperk van die steen", of "Ou Steentydperk".
== Paleogeografie en klimaat ==
{{Menslike tydlyn}}
[[Lêer:Homo heidelbergensis. Museo de Prehistoria de Valencia.jpg|duimnael|links|160px|Hierdie kopbeen van ’n vroeë ''[[Homo neanderthalensis]]'', Miguelón, dateer van die vroeë Paleolitikum (omstreeks 430000 v.C.]]
[[Lêer:20191021 Temperature from 20,000 to 10,000 years ago - recovery from ice age.png|duimnael|290px|Temperatuurstygings aan die einde van die Paleolitikum, soos verkry uit yskerndata.]]
Die Paleolitikum stem feitlik presies ooreen met die [[Epog (geologie)|epog]] [[Pleistoseen]] van die geologiese tydlyn, wat geduur het van 2,6 miljoen jaar gelede tot sowat 12 000 jaar gelede.<ref>{{cite web |url=http://www.ucmp.berkeley.edu/quaternary/pleistocene.php |title=The Pleistocene Epoch |publisher=University of California Museum of Paleontology |access-date=22 Augustus 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140824111711/http://www.ucmp.berkeley.edu/quaternary/pleistocene.php |archive-date=24 Augustus 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Belangrike geografiese en klimaatsveranderings wat menslike gemeenskappe geraak het, het in dié epog voorgekom.
Tydens die voorafgaande [[Plioseen]] het kontinente bly [[Plaattektoniek#Geskiedenis|skuif]] van moontlik so ver as 250 km van hul huidige posisies tot net 70 km van hul huidige posisies. [[Suid-Amerika]] het met [[Noord-Amerika]] verbind geraak deur middel van die [[Panamalandengte]], en dit het ’n feitlik algehele einde gebring aan Suid-Amerika se eiesoortige [[buideldier]]lewe. Die vorming van die landengte het groot gevolge ingehou vir globale temperature, want warm ekwatoriale oseaanstrome is afgesny, en die koue Arktiese en Antarktiese waters het temperature in die nou geïsoleerde [[Atlantiese Oseaan]] laat daal.
Die grootste deel van [[Sentraal-Amerika]] het tydens die Plioseen gevorm en Noord- en Suid-Amerika verbind. Dit het diere van hierdie twee kontinente in staat gestel om hul oorspronklike [[habitat]]s te verlaat en nuwe gebiede te betrek.<ref name=UCMPPliocene>{{cite web |url=http://www.ucmp.berkeley.edu/tertiary/pli.html |title=University of California Museum of Paleontology website the Pliocene epoch |publisher=Ucmp.berkeley.edu |access-date=31 Januarie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200123160215/https://ucmp.berkeley.edu/tertiary/pli.html |archive-date=23 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Afrika se botsing met [[Asië]] het die [[Middellandse See]] geskep en die oorblyfsels van die [[Tetisoseaan]] afgesny. Gedurende die Pleistoseen was die moderne kontinente basies op hulle huidige plekke; die tektoniese plate waarop hulle voorkom, het moontlik sedert die begin van die epog hoogstens 100 km van mekaar beweeg.<ref name=Scotese>{{cite web |url=http://www.scotese.com/lastice.htm |author=Christopher Scotese |title=Paleomap project |access-date=23 Maart 2008 |work=The Earth has been in an Ice House Climate for the last 30 million years |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219050309/http://scotese.com/lastice.htm |archive-date=19 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
Klimate gedurende die Plioseen het koeler en droër geword, asook [[seisoen]]aal, soortgelyk aan huidige klimate. Ysplate op [[Antarktika]] het groter geword. ’n Yskap het omtrent 3 miljoen jaar gelede op die [[Noordpool]] gevorm. Ysvorming by gemiddelde breedtegrade het moontlik voor die einde van die epog begin. Die globale afkoeling wat gedurende die Plioseen voorgekom het, kon woude help verdwyn het en die verspreiding van [[grasland]]e en [[savanne]]s aangehelp het.<ref name="UCMPPliocene" />
Die Pleistoseen se klimaat is gekenmerk deur herhaalde glasiale siklusse, waartydens kontinentale gletsers op sommige plekke tot by die 40ste breedtegraad gestrek het. Vier groot glasiale voorvalle is geïdentifiseer, sowel as baie klein voorvalle tussenin. ’n Groot voorval is ’n algemene glasiale uitbreiding, wat ’n "glasiale tyd" genoem word. Hulle word afgewissel deur "interglasiale tye". Tydens ’n glasiale tyd ondergaan gletsers klein uitbreidings en intrekkings. Die klein uitbreidings word "stadiale tye" genoem; tydperke tussen stadiale tye word "interstadiale tye" genoem. Met die vorming van elke glasiale tyd word groot hoeveelhede water in kontinentale ysplate van 1 500-3 000 m dik opgeneem, wat beteken seevlakke daal tydelik met 100 m of meer oor die hele oppervlak van die [[aarde]]. Tydens interglasiale tye, soos tans, styg water weer en kan kuslyne oorstroom.
[[Lêer:Ice age fauna of northern Spain - Mauricio Antón.jpg|duimnael|links|260px|Baie groot [[soogdier]]e soos [[wolhaarmammoet]]e, [[wolhaarrenoster]]s en grotleeus het gedurende die Pleistossen die Eurasiese steppe bewoon.]]
Die uitwerking van die verysing was wêreldwyd. [[Antarktika]] was deur die hele Pleistoseen en die voorafgaande Plioseen met ys bedek. Die suide van die [[Andes]] was met ’n yslaag bedek. Daar was gletsers in [[Nieu-Seeland]] en [[Tasmanië]]. Die kleiner wordende gletsers van [[berg Kenia]], [[Kilimandjaro]] en die [[Rwenzoriberge]] in Oos- en Sentraal-Afrika was groter. Daar was gletsers in die berge van [[Ethiopië]] en wes van die [[Atlasgebergte]]. In die [[Noordelike Halfrond]] het baie gletsers saamgesmelt. Die noordweste en ooste van Noord-Amerika was met ys bedek, so ook Noord-Europa, insluitende [[Brittanje]]. Die noordelike seë was gevries. In die laaste deel van die Paleolitikum (omstreeks 18000 v.C.) was die Beringlandbrug tussen Asië en Noord-Amerika deur ys geblokkeer,<ref name="Scotese" /> wat kon gekeer het dat vroeë Paleo-Indiane soos die Cloviskultuur dit kon oorsteek na die Amerikas.
Volgens Mark Lynas kon die Pleistoseen se algemene klimaat gekenmerk gewees het deur ’n voortdurende [[El Niño]], met [[passaatwind]]e in die suidelike Stille Oseaan wat verswak of ooswaarts beweeg het, warm lug wat naby [[Peru]] opgestyg het, warm water wat van die westelike Stille Oseaan en die [[Indiese Oseaan]] na die ooste van die Stille Oseaan versprei het, en ander El Niño-eienskappe.<ref>National Geographic Channel, ''Six Degrees Could Change The World'', Mark Lynas-onderhoud. Besoek op 14 Februar 2008.</ref>
Die Paleolitikum het volgens baie geëindig aan die einde van die [[ystydperk]] (die einde van die Pleistoseen), en daarna het die aarde se klimaat warmer geword. Dit kon veroorsaak of daartoe bygedra het dat die megafauna van die Pleistoseen uitgesterf het, hoewel dit ook moontlik is dat die [[Kwartêre Uitwissing|Kwartêre uitsterwings]] (minstens gedeeltelik) veroorsaak is deur ander faktore soos siektes en oormatige jag deur mense.<ref>{{cite web |url=http://www.ucmp.berkeley.edu/quaternary/ple.html |title=University of California Museum of Paleontology website the Pleistocene epoch |publisher=Ucmp.berkeley.edu |access-date=31 Januarie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207061412/http://www.ucmp.berkeley.edu/quaternary/ple.html |archive-date=7 Februarie 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=Johnson>{{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080401-mammoth-extinction.html |author=Kimberly Johnson |title=National Geographic news |access-date=4 April 2008 |work=Climate Change, Then Humans, Drove Mammoths Extinct from National Geographic |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125042031/https://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080401-mammoth-extinction.html |archive-date=25 Januarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Nuwe navorsing dui daarop dat die uitsterwing van die [[wolhaarmammoet]] veroorsaak kon gewees het deur ’n kombinasie van klimaatsverandering en die jagpraktyke van die mens.<ref name="Johnson" /> Wetenskaplikes meen die klimaatsverandering aan die einde van die Pleistoseen kon gelei het tot ’n krimping van die mammoet se habitat, en dus ’n afname in die bevolking. Die klein bevolkings is toe deur Paleolitiese mense gejag.<ref name="Johnson" /> Die wêreldwye verwarming wat aan die einde van die Pleistoseen en die begin van die [[Holoseen]] plaasgevind het, kon dit makliker vir die mens gemaak het om die mammoet se habitats te bereik wat voorheen toegeys was.<ref name="Johnson" /> Klein hoeveelhede mammoete kon op die geïsoleerde Arktiese eilande [[St. Pauluseiland]] naby [[Alaska]] en [[Wrangeleiland]] naby [[Siberië]] voorgekom het tot onderskeidelik omstreeks 3700 en 1700 v.C. Die bevolking van Wrangeleiland het uitgesterf min of meer in die tyd toe prehistoriese mense daar gaan woon het.<ref>{{cite book |title=Walker's Mammals of the World |url=https://archive.org/details/walkersmammalsof0001nowa |url-access=registration |last=Nowak |first=Ronald M. |year=1999 |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore |isbn=978-0-8018-5789-8 |pages= }}</ref> Daar is geen bewyse van die teenwoordigheid van prehistoriese mense op St. Pauluseiland nie, maar wel op nabygeleë eilande.<ref>{{Cite web|url=https://www.cfa.harvard.edu/~wsoon/HoloceneClimate+Optimum10-d/Enketal09-midHoloceneMammothStPaulIslandAlaska.pdf|title=Phylogeographic Analysis of the mid-Holocene Mammoth from Qagnax Cave, St. Paul Island, Alaska}}</ref>
== Menslike lewenswyse ==
[[Lêer:Terra-Amata-Hut.gif|duimnael|240px|’n Kunstenaar se voorstelling van ’n tydelike houthuis, gebaseer op bewyse wat by Terra Amata (in [[Nice]], [[Frankryk]]) ontdek is en uit die vroeë Paleolitikum (omstreeks 400000 v.C.) dateer.]]
Byna al ons kennis van die menslike kultuur en lewenswyse van die Paleolitikum kom van [[argeologie]]se en [[etnografie]]se vergelykings met dié van moderne [[jagter-versamelaar]]s soos die [[!Kung San]], wat nes hulle Paleolitiese voorouers gelewe het.<ref name="Leften Stavrianos">{{cite book | author=Leften Stavros Stavrianos|url=https://books.google.com/?id=eamHPkIkE1UC&pg=PA23&dq=paleolithic+society |title=Lifelines from Our Past: A New World History| location=New Jersey | publisher=M.E. Sharpe| year=1997 | isbn=978-0-13-357005-2}} [https://books.google.com/books?id=eamHPkIkE1UC&pg=PA23&dq=paleolithic+society&sig=5hEjSg9y5nowvM7-7lPP9XuSw7I pp. 9–13] [https://books.google.com/books?id=9H6oqN3Q-GoC&pg=PA55&dq=Paleolithic+egalitarianism&sig=KKhsZp57uhfR9WMQRYvdrSF3rOk#PPA71,M1 p. 70]</ref> Die ekonomie van ’n tipiese Paleolitiese gemeenskap was ’n jagter-versamelaar-ekonomie.<ref name="Stavrianos">{{cite book | author=Leften Stavros Stavrianos|url=https://books.google.com/?id=MKhe6qNva10C&q=paleolithic+society&dq=paleolithic+society | title=A Global History from Prehistory to the Present| location=New Jersey| publisher=Prentice Hall| year=1991 | isbn=978-0-13-357005-2}} [https://books.google.com/books?id=MKhe6qNva10C&q=paleolithic+society&dq=paleolithic+society&pgis=1 pp. 9–13]</ref> Mense het diere gejag vir vleis, terwyl hulle ander kos, vuurmaakhout en materiale vir hulle gereedskap, klere en skuilings versamel het.<ref name="Stavrianos" />
Die digtheid van die menslike bevolking was baie laag: sowat een mens per 2,5 km<sup>2</sup>.<ref name="McClellan" /> Hulle het baie tyd gehad vir tydverdrywe, anders as boerderygemeenskappe van die [[Neolitikum]] en moderne nywerheidsgemeenskappe.<ref name="Stavrianos" /><ref>{{cite book |author=Felipe Fernandez Armesto |title=Ideas that changed the world |publisher=Dorling Kindersley limited |location=New York |year=2003 |page=[https://archive.org/details/ideasthatchanged0000fern_a2p4/page/400 400] |isbn=978-0-7566-3298-4 |oclc= |doi= |url=https://archive.org/details/ideasthatchanged0000fern_a2p4/page/400 }}; [https://books.google.com/books?id=tFIAAAAACAAJ&dq=Ideas+that+changed+the+world+by+Felipe+Fernandez+Armesto p. 10]</ref> Later in die Paleolitikum, veral die middel- en laat-Paleotitkum, het mense begin om kunswerke te maak soos [[Grotkuns|grottekeninge]], [[Rotskuns|rotstekeninge]] en [[juweliersware]], en hulle het godsdienstige rituele en begrafnisse begin reël.<ref name="Hillary Mayell">{{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2003/02/0220_030220_humanorigins2_2.html |title=When Did "Modern" Behavior Emerge in Humans? |work=National Geographic News |author=Hillary Mayell |access-date=5 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715123216/https://news.nationalgeographic.com/news/2003/02/0220_030220_humanorigins2_2.html |archive-date=15 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
=== Verspreiding ===
Aan die begin van die Paleolitikum is Hominini hoofsaaklik in [[Oos-Afrika]], oos van die [[Groot Skeurvallei]], aangetref. Die meeste Hominini-fossiele van meer as ’n miljoen jaar gelede word in dié gebied ontdek, veral in [[Kenia]], [[Tanzanië]] en [[Ethiopië]].
Teen omstreeks 2-5 miljoen jaar gelede het groepe Hominini Afrika begin verlaat en hulle in [[Suid-Europa]] en [[Asië]] begin vestig. Die Suid-[[Kaukasus]] is teen 1,7 miljoen jaar gelede beset en Noord-[[China]] teen 1,66 miljoen jaar gelede. Teen die einde van die vroeë Paleolitikum het lede van die Homini-familie gewoon in wat nou China, Wes-[[Indonesie]] en Europa is (tot om die [[Middellandse See]], [[Engeland]], [[Frankryk]], Suid-[[Duitsland]] en [[Bulgarye]]). Hulle verdere uitbreiding noordwaarts kon beperk gewees het deur die gebrek aan beheer oor [[vuur]]: Studies van grotnedersettings in Europa kon geen gereelde gebruik van vuur vind voor omstreeks 400000-300000 v.C. nie.<ref>"On the earliest evidence for habitual use of fire in Europe", Wil Roebroeks et al, PNAS, 2011</ref>
Oos-Asiatiese fossiele uit hierdie tydperk word gewoonlik geplaas in die [[genus]] ''[[Homo erectus]]''. Baie min fossielbewyse is beskikbaar van bekende Europsese terreine uit die vroeë Paleolitikum, maar daar word geglo dat Hominini wat op dié plekke gewoon het, ook ''Homo erectus'' was. Daar is geen bewyse van Hominini uit dié tydperk in die [[Amerikas]], [[Australië]] of êrens in [[Oseanië]] nie.
[[Lêer:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|duimnael|180px|’n ''Homo heidelbergensis''-kopbeen wat in [[Spanje]] ontdek is.]]
Daar word steeds gedebatteer oor die lot van hierdie vroeë setlaars en hulle verwantskap aan moderne mense. Volgens huidige argeologiese en genetiese modelle was daar minstens twee duidelike migrasies ná die vestiging in Eurasië omstreeks 2-1,5 miljoen jaar gelede. Omstreeks 500000 v.C. het ’n groep vroeë mense, wat dikwels ''[[Homo heidelbergensis]]'' genoem word, uit Afrika na Europa gemigreer en eindelik ontwikkel tot ''Homo neanderthalensis'' (die [[Neanderdaller]]s). In die middel-Paleolitikum was Neanderdallers teenwoordig in die streek wat nou [[Pole]] is.
Beide ''Homo erectus'' en ''Homo neanderthalensis'' het teen die einde van die Paleolitikum uitgesterf. Die anatomies moderne ''[[Mens|Homo sapiens sapiens]]'', wat van ''Homo sapiens'' afstam, het omstreeks 200000 v.C. in Oos-Afrika hulle verskyning gemaak, Afrika omstreeks 50000 v.C. verlaat en oor die hele planeet versprei. In sekere gebiede het verskeie Hominini-groepe saam bestaan. ''Homo neanderthalensis'' is in 30000 v.C. steeds in dele van Eurasië aangetref en het in ’n onbekende mate met ''Homo sapiens sapiens'' verbaster. [[DNS]]-studies dui ook op ’n onbekende mate van verbastering tussen ''Homo sapiens sapiens'' en ''[[Homo denisova|Homo sapiens denisova]]''.<ref>{{cite journal | author = Callaway Ewen | year = 2011 | title = First Aboriginal genome sequenced | url = | journal = Nature News | volume = | issue = | page = | doi = 10.1038/news.2011.551 }}</ref>
Hominini-fossiele wat nie tot ''Homo neanderthalensis'' of ''Homo sapiens'' behoort nie, is in die [[Altai-gebergte]] en Indonesië ontdek; hulle dateer respetiewelik uit omstreeks 30000-40000 v.C. en omstreeks 17000 v.C.
Vir die res van die Paleolitikum het menslike bevolkings klein gebly, veral buite die ekwatoriale streek. Die hele Europese bevolking tussen 16000 en 11000 v.C. was waarskynlik 30 000 individue, en tussen 40000 en 16000 v.C. was dit selfs laer: sowat 4 000 tot 6 000 individue.<ref>{{cite journal|url=http://www.evolhum.cnrs.fr/bocquet/jas2005.pdf|title=Estimates of Upper Palaeolithic meta-population size in Europe from archaeological data|author=Jean-Pierre Bocquet-Appel|year=2005|journal=Journal of Archaeological Science|doi=10.1016/j.jas.2005.05.006|volume=32|issue=11|pages=1656–68|access-date= 1 Junie 2020|archive-date=20 Oktober 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020081349/http://www.evolhum.cnrs.fr/bocquet/jas2005.pdf|url-status=dead}}</ref>
=== Tegnologie ===
==== Gereedskap ====
[[Lêer:Bola-Sidi-Abderrahman.jpg|duimnael|180px|’n Klipbal wat deel uitmaak van ’n stel gooiwapens.]]
Mense het in die Paleolitikum gereedskap van [[klip]], [[been]] en [[hout]] gemaak.<ref name="Stavrianos" /> Die vroegste Hominini van die tydperk, ''[[Australopithecus]]'', het eerste klipgereedskap gebruik. Opgrawings by Gona, Ethiopië, het duisende artefakte opgelewer, en die terreine is volgens radio-isotopiese datering en magnetostratigrafie 2,6 miljoen jaar gelede gebruik. Daar is bewyse dat die Hominini doelbewus rou materiaal met goeie afsplinteringseienskappe en van die regte grootte gekies het om gereedskap met skerp kante te maak om mee te sny.<ref>{{cite journal|last1=Semaw|first1=Sileshi|title=The World's Oldest Stone Artefacts from Gona, Ethiopia: Their Implications for Understanding Stone Technology and Patterns of Human Evolution Between 2.6–1.5 Million Years Ago|journal=Journal of Archaeological Science|date=2000|volume=27|issue=12|pages=1197–214|doi=10.1006/jasc.1999.0592|url=https://semanticscholar.org/paper/5974b996545043f020c2a3c0df8f3c3e8ae5231d}}</ref>
[[Lêer:Bifaz de Atapuerca (TG10).jpg|duimnael|links|’n Kliphandbyl uit die vroeë Paleolitikum, van bo en onder gesien.]]
Die vroegste Paleolitiese gereedskapbedryf, die [[Oldowan]], het sowat 2,6 miljoen jaar gelede ontstaan.<ref name=Klein>{{cite book |author=Klein, R. |year=1999 |title=The Human Career |url=https://archive.org/details/humancareerhuman00klei_0 |url-access=registration |publisher=University of Chicago Press}}</ref> Dit het gereedskap bevat soos kapgereedskap, beitels en else vir stikwerk. Dit is sowat 250 000 jaar gelede heeltemal vervang deur die ingewikkelder [[Acheuleen]]se bedryf, wat omstreeks 1,8-1,65 miljoen jaar gelede eerste deur ''[[Homo ergaster]]'' begin is.<ref>Roche H et al., 2002, ''Les sites archaéologiques pio-pléistocènes de la formation de Nachuku 663–673, qtd in Scarre, 2005</ref> Die Acheuleense implemente het sowat 100 000 jaar gelede heeltemal uit die argeologiese rekord verdwyn en is deur die ingewikkelder middel-Paleolitiese gereedskap soos die Mousteriese en Ateriese nywerheid vervang.<ref>Clark, J.D., ''Variability in primary and secondary technologies of the Later Acheulian in Africa'' in Milliken, S en Cook, J (reds.), 2001</ref>
Mense van die vroeë Paleolitikum het ’n verskeidenheid klipgereedskap soos handbyle en kapgereedskap gebruik. Hoewel dit lyk of hulle dikwels handbyle gebruik het, is daar meningsverskille oor hoe dit gebruik is. Vertolkings wissel van sny en kap tot grawe, om in lokvalle te gebruik of bloot rituele gereedskap, dalk selfs vir hofmakeryrituele. William H. Calvin het voorgestel sommige handbyle kon na ’n trop diere by ’n watergat gegooi gewees het met die doel om een te tref. Dit kon ook teen roofdiere gebruik gewees het. Kap- en skraapgereedskap is waarskynlik gebruik om diere af te slag of dood te slaan en stokke met skerp punte om wortels mee op te grawe. Vroeë mense het vermoedelik 5 miljoen jaar gelede al houtspiese gebruik om klein diere mee te jag, in ’n groot mate soos hulle verwante die [[sjimpansee]]s, soos gesien in [[Senegal]], Afrika.<ref>Rick Weiss, [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/22/AR2007022201007.html "Chimps Observed Making Their Own Weapons"], ''The Washington Post'', 22 Februarie 2007</ref> Mense het in dié tyd ook skuilings gebou, soos die moontlike houthut by [[Terra Amata]].
==== Vuurgebruik ====
[[Vuur]] is 300 000 tot 1,5 miljoen jaar gelede reeds deur die Hominini van die vroeë Paleolitikum soos ''Homo erectus'' en ''Homo ergaster'' gebruik, of selfs vroeër deur die (Oldowan)-Hominini ''Homo habilis'' of deur lede van die Australopithecina-subtribus soos ''[[Paranthropus]]''.<ref name="McClellan" /> Die gebruik van vuur het egter eers algemeen geraak in die gemeenskappe van die middel-Steentydperk en middel-Paleolitikum.<ref name="Thoth&Schick" /> Dit het die sterftesyfer laat daal en beskerming teen roofdiere gebied.<ref name=MarloweFW22>{{cite journal |author=Marlowe F.W. |title=Hunter-gatherers and human evolution |journal=Evolutionary Anthropology |volume=14 |issue=2 |page=15294 |year=2005 |url=http://www.anthro.fsu.edu/people/faculty/marlowe_pubs/hunter-gatherers%20and%20human%20evolution.pdf |doi=10.1002/evan.20046 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527230019/http://www.anthro.fsu.edu/people/faculty/marlowe_pubs/hunter-gatherers%20and%20human%20evolution.pdf |archivedate=2008-05-27 }}</ref>
Vroeë Hominini het dalk reeds in die vroeë Paleolitikum (omstreeks 1,9 miljoen jaar gelede) hul kos begin kook, of op die laatste in die vroeë middel-Paleolitikum (sowat 250 000 jaar gelede).<ref name=Wrangham>{{cite journal |vauthors=Wrangham R, Conklin-Brittain N |title=Cooking as a biological trait |journal=Comp Biochem Physiol a Mol Integr Physiol |volume=136 |issue=1 |pages=35–46 |date=September 2003 |pmid=14527628 |doi=10.1016/S1095-6433(03)00020-5 |url=http://anthropology.tamu.edu/faculty/alvard/anth630/reading/Week%208%20Diet%20tubers/Wrangham%20and%20Conklin-Brittain%202003.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050519215539/http://anthropology.tamu.edu/faculty/alvard/anth630/reading/Week%208%20Diet%20tubers/Wrangham%20and%20Conklin-Brittain%202003.pdf |archivedate=2005-05-19 }}</ref> Sommige wetenskaplikes het al voorgestel Hominini het kos begin kook om bevrore vleis te ontvries, wat hulle in koue streke sou help oorleef het.<ref name="Wrangham" />
==== Vlotte ====
Die ''Homo erectus'' van die vroeë Paleolitikum het moontlik (sowat 840 000 tot 800 000 jaar gelede) [[vlot]]te gemaak om oor groot wateroppervlakke te reis. Dit kon meegebring het dat ’n groep ''Homo erectus'' die eiland [[Flores]] bereik en tot die klein Hominini-spesie ''[[Homo floresiensis]]'' ontwikkel het. Dié hipotese word egter in [[antropologie]]se kringe betwis.<ref name="vicnet1">{{cite web |url=http://mc2.vicnet.net.au/home/mariners/web/mariner1.html |title=First Mariners Project Photo Gallery 1 |publisher=Mc2.vicnet.net.au |accessdate=2010-01-31 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091025085331/http://mc2.vicnet.net.au/home/mariners/web/mariner1.html |archivedate=2009-10-25 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://mc2.vicnet.net.au/home/mariners/web/ng2004.html |title=First Mariners – National Geographic project 2004 |publisher=Mc2.vicnet.net.au |date=2004-10-02 |accessdate=2010-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091026043820/http://mc2.vicnet.net.au/home/mariners/web/ng2004.html |archivedate=2009-10-26 }}</ref> Die moontlike gebruik van vlotte tydens die vroeë Paleolitikum kan aandui dat Hominini soos ''Homo erectus'' meer gevorderd was as wat voorheen geglo is en selfs ’n vroeë vorm van moderne [[taal]] gepraat het.<ref name="vicnet1" />
Daar is wel bewyse op Neanderdaller- en menslike terreine om die [[Middellandse See]], soos Coa de sa Multa (omstreeks 300000 v.C.), gevind wat aandui mense van die middel- én laat Paleolitikum het vlotte gebruik op oor groot afstande (soos oor die Middellandse See) te vaar met die doel om ander grondgebiede te koloniseer.<ref name="vicnet1" /><ref name="Miller2006">{{cite book |title= Anthropology|url= https://archive.org/details/anthropology0000mill|last=Miller |first=Barbra |author2=Bernard Wood |author3=Andrew Balansky |author4=Julio Mercader |author5=Melissa Panger |year=2006 |publisher=Allyn and Bacon |location=Boston |isbn= 978-0-205-32024-0 | page= 768}}</ref>
==== Gevorderde gereedskap ====
Teen omstreeks 200000 v.C. het middel-Paleolitiese gereedskapsvervaardiging ’n tegniek opgelewer wat meer gevorderd was as voormalige Acheuleense tegnieke.<ref name="encarta.msn.com" /> Dié tegniek het doeltreffendheid verhoog deur middel van groter beheer oor die afsplintering van klippe.<ref name="encarta.msn.com" /> Dit het die mens in staat gestel om spiese met klippunte, die eerste saamgestelde gereedskap, te maak deur skerp klipsplinters in houthandvatsels te verstewig. Dié beter gereedskap het hulle toegang tot ’n groter verskeidenheid en ’n beter gehalte kos gegee. Dit het ook aanleiding tot nog beter wapens gegee, soos die uitvinding van die boog en spieswerpers in die daaropvolgende laat Paleolitikum.<ref name="MarloweFW22" />
[[Harpoen]]e is in die laat middel-Paleolitikum (omstreeks 90000 v.C.) uitgevind. Dit het die mens in staat gestel om vis te vang en dus meer kos te versamel.<ref name="Miller2006" /><ref name="ReferenceA-1">[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566394_12/human_evolution.html "Human Evolution," Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408032236/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566394_12/human_evolution.html |date=2008-04-08 }} Bygedra deur Richard B. Potts, B.A., Ph.D.</ref> Danksy hulle tegnologie en gevorderde sosiale strukture het Paleolitiese groepe soos die Neanderdallers – wat ’n middel-Paleolitiese vlak van tegnologie gehad het – skynbaar grootwildsoorte net so goed soos laat-Paleolitiese mense gejag.<ref name=Parson2006>{{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2006/01/0125_060125_neanderthal.html |title=Neanderthals Hunted as Well as Humans, Study Says |work=National Geographic News |author=Ann Parson |access-date=1 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715123428/https://news.nationalgeographic.com/news/2006/01/0125_060125_neanderthal.html |archive-date=15 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Neanderdallers het egter selde of ooit wapens gegooi; hulle het wild gejag deur hulle in lokvalle te lei en met wapens soos spiese te steek.<ref name="Hillary Mayell" /><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4251299.stm |title=The icy truth behind Neanderthals |work=BBC News |author=Cameron Balbirnie |access-date=1 April 2008 |date=10 Februarie 2005 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912063635/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4251299.stm |archive-date=12 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
==== Ander uitvindsels ====
Tydens die laat Paleolitikum is nog gereedskap uitgevind, soos die [[net (toestel)|net]] (omstreeks 22000 of 29000 v.C.),<ref name="MarloweFW22" /> die [[bola]] (’n soort lasso met koeëls aan die ente),<ref>"Bola" in die [[WAT]]. Aanlyn by [https://viva-afrikaans.org/ viva-afrikaans.org] (intekening nodig). Besoek op 1 Junie 2020.</ref> die spieswerper (omstreeks 30000 v.C.), die [[Boog (wapen)|pyl en boog]] (25000 of 30000 v.C.) en die oudste voorbeeld van [[keramiek]]kuns, die [[Venus van Dolní Věstonice]] (omstreeks 29000-25000 v.C.).<ref name="McClellan" /> Vroeë [[hond]]e is gedomestiseer (tussen 30000 en 14000 v.C.), blykbaar as jaghulpmiddel.<ref name=TheBookofGeneralIgnorance>Lloyd, J. & Mitchinson, J.: "The Book of General Ignorance". Faber & Faber, 2006.</ref> Die heel eerste domestisering van honde kon egter vroeër plaasgevind het – dalk in die middel-Paleolitikum, omstreeks 100000 v.C., of selfs vroeër.<ref>{{cite web |url=http://www.sciencenews.org/pages/pdfs/data/1997/151-26/15126-11.pdf |title= stalking the ancient dog |work=Science news |author=Christine Mellot |accessdate=2008-01-03}}</ref>
Daar is argeologiese bewyse van die [[Dordogne]]-streek in [[Frankryk]] dat lede van die vroeë laat Paleolitikum bekend as die [[Aurignacien]] [[kalender]]s gebruik het (omstreeks 30000 v.C.). Dit was ’n [[maankalender]] wat die [[maanfase]]s aangedui het. [[Sonkalender]]s is nie voor die [[Neolitikum]] gebruik nie.<ref>{{cite book|title=Ideas that changed the world|author=Felipe Fernandez Armesto|publisher=Dorling Kindersley limited|year=2003|isbn=978-0-7566-3298-4|location=New York|page=[https://archive.org/details/ideasthatchanged0000fern_a2p4/page/400 400]|doi=|oclc=|url=https://archive.org/details/ideasthatchanged0000fern_a2p4/page/400}}; [https://books.google.com/books?id=tFIAAAAACAAJ&dq=Ideas+that+changed+the+world+by+Felipe+Fernandez+Armesto]</ref> Laat Paleolitiese kulture kon moontlik tyd hou van die migrasie van wilde diere soos [[perd]]e en [[Wildsbok|bokke]].<ref name="ReferenceA-2">[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555928_4/Stone_Age.html "Stone Age," Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091101033259/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555928_4/Stone_Age.html |date=2009-11-01 }} Bygedra deur Kathy Schick, B.A., M.A., Ph.D. en Nicholas Toth, B.A., M.A., Ph.D.</ref> Dit het mense in staat gestel om goeie jagters te word en ’n groot verskeidenheid diere te jag.<ref name="ReferenceA-2" /> Onlangse navorsing dui daarop dat Neanderdallers lank voor die begin van die laat Paleolitikum tyd gehou het van hulle jagtogte en die migrasie van wilde diere.<ref name="Parson2006" />
=== Sosiale organisasie ===
[[Lêer:Arrowhead.jpg|duimnael|180px|Mense het dalk 120 000 jaar gelede, in die middel-Paleolitikum, reeds handel oor lang afstande gedryf met skaars artikels en rou materiaal (soos klip om gereedskap mee te maak).]]
Wetenskaplikes weet min van die sosiale organisasie van die vroeë Paleolitikum, hoewel Hominini soos ''Homo habilis'' en ''Homo erectus'' waarskynlik ingewikkelder sosiale strukture as [[sjimpansee]]s gehad het.<ref name=White>{{cite web |url=http://www.indiana.edu/~arch/saa/matrix/ia/ia03_mod_10.html |title=Intro to archeology The First People and Culture |access-date=20 Maart 2008 |author=Nancy White |work=Introduction to archeology |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121009153844/http://www.indiana.edu/~arch/saa/matrix/ia/ia03_mod_10.html |archive-date=9 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Mense uit die laat Oldowan / vroeë Acheuleen soos ''Homo ergaster'' / ''Homo erectus'' was dalk die eerste mense wat sentrale tuisbasisse (skuilings en vuurherde) gehad het wat hulle gebruik het tussen hulle jagtogte en kosversameling deur, moontlik reeds sowat 1,7 miljoen jaar gelede.<ref name="encarta.msn.com" /> Die vroegste soliede bewyse van tuisbasisse dateer egter eers van 500 000 jaar gelede.<ref name="encarta.msn.com" />
Net so verskil wetenskaplikes oor of mense van die vroeë Paleolitikum hoofsaaklik [[monogaam]] of [[poligaam]] was.<ref name="White" /> Sommige wetenskaplikes meen hulle was eerder poligaam (het met meer as een maat gepaar) omdat [[seksuele dimorfie]] groter was in gemeenskappe soos ''Homo erectus'' as by die moderne mens – en spesies met groter sekusele dimorfie neig om meer poligaam te wees.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6937476.stm |title=Finds test human origins theory |work=BBC News |author=James Urquhart |access-date=20 Maart 2008 |date=8 Augustus 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090301220343/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6937476.stm |archive-date= 1 Maart 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>
Boerderygemeenskappe van die Paleolitikum tot die vroeë Neolitikum het nie state en georganiseerde regerings gehad nie. Vir die grootste deel van die vroeë Paleolitikum was menslike gemeenskappe moontlik meer hiërargies as dié van hulle afstammelinge van die middel- en laat Paleolitikum, en hulle het waarskynlik nie in [[Bandgemeenskap|bande]] (klein groepe) saamgewoon nie.<ref name=Bohem198-208>Christopher Boehm (1999) [https://books.google.com/books?id=ljxS8gUlgqgC&pg=PA197&dq=Paleolithic&lr=&sig=V-GOM-s3rCApE_baw2oRoaw24w8#PPA198,M1 "Hierarchy in the Forest: The Evolution of Egalitarian Behavior" pp. 198–208] Harvard University Press</ref> Tydens die einde van die vroeë Paleolitikum kon die laaste van die ''Homo erectus'' begin het om in klein (moontlik egalitariese) bande te woon soortgelyk aan dié van die middel- en laat Paleolitikum en moderne jagter-versamelaars.<ref name="Bohem198-208" />
Gemeenskappe van die middel-Paleolitikum het, anders as dié van die vroeë Paleolitikum en vroeë Neolitikum, bestaan uit bande van tussen 20 en 30 of tussen 25 en 100 lede, en was gewoonlik [[Nomade|nomadies]].<ref name="McClellan" /><ref name="Bohem198-208" /> Dié bande is deur verskeie families gevorm. hulle het soms in groter "makrobande" versamel vir aktiwiteite soos om maats te kry en vir feeste.<ref name="McClellan" /> Teen die einde van die Paleolitikum (omstreeks 10000 v.C.) het mense op permanente plekke begin woon en op landbou staatgemaak vir kos. Baie bewyse bestaan uit so vroeg as 120 000 jaar gelede in die middel-Paleolitikum van handel oor lang afstande tussen bande vir skaars goedere soos [[oker]], wat dikwels vir godsdienstige doeleindes gebruik is,<ref name=Henahan>{{cite web |url=http://www.accessexcellence.org/WN/SU/caveart.html |title=Blombos Cave art |accessdate=2008-03-12 |author=Sean Henahan |work=Science News }}</ref><ref name="Felipe Fernandez Armesto 2003 400">{{cite book|title=Ideas that changed the world|author=Felipe Fernandez Armesto|publisher=Dorling Kindersley limited|year=2003|isbn=978-0-7566-3298-4|location=New York|page=[https://archive.org/details/ideasthatchanged0000fern_a2p4/page/400 400]|doi=|oclc=|url=https://archive.org/details/ideasthatchanged0000fern_a2p4/page/400}}; [https://books.google.com/books?id=tFIAAAAACAAJ&dq=Ideas+that+changed+the+world+by+Felipe+Fernandez+Armesto]</ref> en rou materiale.<ref name="Hillary Mayell" />
Volgens sommige bronne was gemeenskappe van die middel- en laat Paleolitikum hoofsaaklik [[Egalitarisme|egalitaries]]<ref name="McClellan" /><ref name="Stavrianos" /><ref name="Miller2006" /><ref name=Bohem198>Christopher Boehm (1999) [https://books.google.com/books?id=ljxS8gUlgqgC&pg=PA197&dq=Paleolithic&lr=&sig=V-GOM-s3rCApE_baw2oRoaw24w8#PPA198,M1 "Hierarchy in the Forest: The Evolution of Egalitarian Behavior" p. 198] Harvard University Press</ref> (wat mense as gelykes beskou het) en het hulle dalk nooit betrokke geraak in georganiseerde geweld tussen groepe (byvoorbeeld [[oorlog]]) nie.<ref name="Miller2006" /><ref name="Gutrie">{{cite book | author=R Dale Gutrie|url=https://books.google.com/?id=3u6JNwMyMCEC&pg=PA428&dq=Paleolithic+religions | title=The Nature of Paleolithic art| location=Chicago | publisher=University of Chicago Press | year=2005 | isbn=978-0-226-31126-5}} [https://books.google.com/books?id=3u6JNwMyMCEC&pg=PA428&dq=Paleolithic+religions&lr=&sig=-ByhIeDCnsdtWELAa6H2yxjPLLk#PPA422,M1 pp. 420-22]</ref><ref name="Barbara Ehrenreich">{{cite book | author=Barbara Ehrenreich |url=https://books.google.com/?id=nFuDltu509YC&printsec=frontcover#PPA123,M1 | title=Blood Rites: Origins and History of the Passions of War| location=Londen | publisher=Macmillan| year=1997 | isbn=978-0-8050-5787-4}} [https://books.google.com/books?id=nFuDltu509YC&printsec=frontcover#PPA123,M1 p. 123]</ref><ref name="Kelly">{{cite journal |last=Kelly |first=Raymond |title=The evolution of lethal intergroup violence |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2005-10-25_102_43/page/15294 |doi= 10.1073/pnas.0505955102 |journal=PNAS
|quote=
|volume=102 |date=Oktober 2005 |pmid=16129826 |issue=43 |pmc=1266108 |pages=15294–98 |bibcode=2005PNAS..10215294K }}</ref> Sommige laat Paleolitiese gemeenskappe in gebiede ryk aan [[hulpbron]]ne, soos in Soengir in die hedendaagse [[Rusland]], het dalk ’n ingewikkelder, hiërargiese en in ’n mate formele opset gehad (soos werkverdeling) en was dalk in gereelde oorlogvoering tussen groepe betrokke.<ref name="Miller2006" /><ref>Kelly, Raymond C. Warless societies and the origin of war. Ann Arbor : University of Michigan Press, 2000.</ref> Sommige kenners meen daar was geen formele leierskap in die middel- en laat Paleolitikum nie. Besluite is dalk deur middel van konsensus bereik eerder as deur die aanstelling van leiers.<ref name="Kusimba 2003 285" />
Antropoloë het vroeër aangeneem dat vroue tydens die Paleolitikum verantwoordelik was vir take soos die versameling van plante en vuurmaakhout, terwyl mans gejag en aas van dooie diere versamel het.<ref name="McClellan" /><ref name="Miller2006" /> Na aanleiding van moderne jagter-versamelaars se lewenswyse word egter nou geglo die werkverdeling was redelik buigsaam.<ref name="Miller2006" /><ref name="Barbara Ehrenreich" />
=== Beeldhou- en skilderwerk ===
[[Lêer:Loewenmensch1.jpg|duimnael|[[Leeumens]], tussen 35 000 en 40 000 jaar oud is die oudste bekende diervorm beeldhouwerk in die wêreld.]]
Vroeë voorbeelde van kunsuitdrukking, soos die [[Venus van Tan-Tan]] en die patrone wat in [[Thüringen]] aan [[olifant]]bene ontdek is, was dalk die werk van Acheuleense gereedskapgebruikers soos ''Homo erectus'' voor die begin van die middel-Paleolitikum. Die eerste onbetwiste bewyse van kuns tydens die Paleolitikum kom van terreine uit die middel-Paleolitikum soos die Blombosgrot in Suid-Afrika in die vorm van armbande,<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3629559.stm |title=Cave yields 'earliest jewellery' |work=BBC News |author=Jonathan Amos |access-date=12 Maart 2008 |date=15 April 2004 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200202125210/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3629559.stm |archive-date=2 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> krale<ref>{{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0415_040415_oldestjewelry.html |title=Oldest Jewelry? "Beads" Discovered in African Cave |work=National Geographic News |author=Hillary Mayell |access-date=3 Maart 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715151945/https://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0415_040415_oldestjewelry.html |archive-date=15 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> rotskuns<ref name="Henahan" /> en oker wat as liggaamsverf en dalk in rituele gebruik is.<ref name="Miller2006" /><ref name="Henahan" /> Onbetwiste bewyse van kuns is eers algemeen uit die laat Paleolitikum.<ref>[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566394_13/Human_Evolution.html "Human Evolution," Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091031235302/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566394_13/Human_Evolution.html |date=2009-10-31 }} Bygedra deur Richard B. Potts, B.A., Ph.D.</ref>
[[Lêer:Wien NHM Venus von Willendorf.jpg|duimnael|180px|links|Die [[Venus van Willendorf]] is een van die bekendste Venusbeelde.]]
Gereedskapgebruikers uit die Acheuleen in die vroeë Paleolitikum het, volgens Robert G. Bednarik, omstreeks 850000 v.C. begin met simboliese gedrag soos kuns. Hulle het hulle met krale versier en eksotiese klippe versamel vir astetiese gebruik eerder as om gereedskap te maak.<ref name=Bednarik>{{cite web |url=http://www.semioticon.com/frontline/bednarik.htm |title=Beads and the origins of symbolism |author=Robert G. Bednarik |access-date=5 April 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026143154/https://semioticon.com/frontline/bednarik.htm |archive-date=26 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Volgens hom beteken spore van oker op terreine uit die Acheuleen dat dié tydperk se gemeenskappe oker gebruik het om rotskuns mee te maak.<ref name="Bednarik" /> Dit kan ook wees dat dit spore van oker is wat natuurlik voorkom.<ref>Richard G. Klein, "The Dawn of Human Culture" {{ISBN|0-471-25252-2}}</ref>
Mense uit die laat Paleolitikum het kunswerke soos grottekeninge, Venusbeeldjies, graveerwerk van diere en rotstekeninge gemaak.<ref name="ReferenceA-3">{{cite encyclopedia |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761578676/Paleolithic_Art.html |title=Paleolithic Art |encyclopedia=Microsoft Encarta Online Encyclopedia |date=2007 |access-date=2008-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314202447/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761578676/paleolithic_art.html |archive-date=2008-03-14 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080314202447/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761578676/paleolithic_art.html |date=2008-03-14 }}</ref> Laat Paleolitiese kuns kan rofweg in twee kategorieë verdeel word: figuratiewe kuns soos rotstekeninge wat diere (en soms mense) uitbeeld en niefiguratiewe kuns, wat bestaan uit vorme en simbole.<ref name="ReferenceA-3" /> Moderne argeoloë vertolk rotstekeninge op verskillende maniere. Die vroegste verduideliking, deur die prehistorikus Abbe Breuil, vertolk dit as ’n vorm van [[towerkuns]] om ’n suksesvolle jagtog te verseker.<ref name=Clottes>{{cite web |url=http://www.bradshawfoundation.com/clottes/page7.php |title=Shamanism in Prehistory |author=Jean Clottes |access-date=11 Maart 2008 |work=Bradshaw foundation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430093540/http://www.bradshawfoundation.com/clottes/page7.php |archive-date=30 April 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit verduidelik egter nie die uitbeelding van [[sabeltandkat]]te en [[leeu]]s, wat nie vir kos gejag is nie, of van halfmenslike wesens nie. Simboolagtige beelde kom meer dikwels as diere en mense voor in grotkuns, en unieke simboolpatrone kon verskillende etniese groepe verteenwoordig het.<ref name="ReferenceA-3" /> [[Venusbeeld]]jies is ook omstrede. Sommige glo dit verteenwoordig [[Godheid|godinne]], [[pornografie]], gelukbringers of selfs selfportrette deur vroue.<ref name="Miller2006" /><ref name=McDeroy>{{cite journal | last1 = McDermott | first1 = LeRoy | year = 1996 | title = Self-Representation in Upper Paleolithic Female Figurines | url = https://archive.org/details/sim_current-anthropology_1996-04_37_2/page/227 | journal = Current Anthropology | volume = 37 | issue = 2| pages = 227–75 | jstor=2744349 | doi=10.1086/204491}}</ref>
R. Dale Guthrie<ref name="Guthrie">R. Dale Guthrie, ''The Nature of Paleolithic Art''. University of Chicago Press, 2006. {{ISBN|978-0-226-31126-5}}. [http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/311260.html Preface].</ref> het nie net die kunstigste skilderwerk bestudeer nie, maar ook kuns van swakker gehalte, en hy identifiseer ’n groot verskeidenheid vermoëns en ouderdomme onder die kunstenaars. Hy wys ook daarop dat die hooftemas van die tekeninge en ander artefakte (kragtige diere, waaghalsige jagtonele en die oorseksuele uitbeeldings van vroue) verwag kan word in die fantasieë van jong mans tydens die laat Paleolitikum.
[[Lêer:Bradshaw rock paintings.jpg|duimnael|upright=1.1|Rotskuns in die noordwestelike Kimberley -streek van Wes-Australië.]]
’n Ander verduideliking vir die Venusbeeldjies is dat hulle verteenwoordigend van die moedergodin was. Die oorvloed van sulke beeldjies het ook gelei tot teorieë dat godsdiens en gemeenskappe in Paleolitiese (en later Neolitiese) kulture hoofsaaklik geïnteresseerd was in vroue en onder hulle beheer was.<ref name=Merlinstone>{{cite book |title=When God Was a Woman |author=Merlin Stone|year=1978 |publisher=Harcourt Brace Jovanovich|isbn=978-0-15-696158-5 | page=265 |url=https://books.google.com/?id=l44AAAAACAAJ&dq=When+God+Was+a+Woman }}</ref><ref>Marija Gimbutas (1991). ''The Civilization of the Goddess</ref>
=== Musiek ===
Die oorsprong van musiek tydens die vroeë Paleolitikum is onbekend. [[Musiekinstrument|Instrumente]] benewens die menslike stem en natuurlike voorwerpe soos klippe is waarskynlik nie in die vroegste vorme van musiek gebruik nie. Hierdie vroeë musiek sou nie ’n argeologiese spoor gelaat het nie. Sommige meen ritmiese geluide, soos die oopkraak van neute met klippe, kon mense gehelp het om hul dagtake te verrig.<ref>Karl Bücher. '''Trabajo y ritmo'''. Biblioteca Científico-Filosófica, Madrid.</ref> ’n Ander teorie is dat dit ’n maatlokfunksie gehad het, soos by [[voël]]s en ander dierspesies.<ref>Charles Darwin. '''The origin of man'''. Edimat books, S.A. {{ISBN|84-8403-034-2}}.</ref> Mense uit die laat en moontlik middel-Paleolitikum<ref name="BoneAge">Nelson, D.E., ''Radiocarbon dating of bone and charcoal from Divje babe I cave'', aangehaal deur Morley, p. 47</ref> het [[fluit]]agtige beenpype as musiekinstrumente gebruik,<ref name="Miller2006" /><ref name="Bahn, Paul 1996">Bahn, Paul (1996) "The atlas of world archeology" Copyright 2000 The Brown Reference Group PLC</ref> en musiek kon ’n groot rol gespeel het in die godsdienslewe van laat Paleolitiese jagter-versamelaars. Dit lyk ook of [[trom]]me met diervelle gebruik is.<ref name=Tedlock>Tedlock, Barbara. 2005. The Woman in the Shaman's Body: Reclaiming the Feminine in Religion and Medicine. New York: Bantam.</ref><ref name="ReferenceA-3" />
=== Godsdiens en oortuigings ===
[[Lêer:Gabillou Sorcier.png|duimnael|180px|Tekening van ’n halfmens-halfdier in ’n Paleolitiese grot in [[Dordogne]], [[Frankryk]]. Sommige argeoloë glo sulke uitbeeldings kan getuienis wees van vroeë [[Sjamaan|sjamanistiese]] praktyke.]]
Volgens James B. Harrod het die mens in die middel- of laat Paleotitikum [[godsdiens]]tige en spirituele oortuigings begin ontwikkel.<ref>{{cite web |url=http://www.originsnet.org/aboutornet1.html |title=About OriginsNet by James Harrod |publisher=Originsnet.org |access-date=31 Januarie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191120113855/http://www.originsnet.org/aboutornet1.html |archive-date=20 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die omstrede kenners van prehistoriese godsdiens en antropologie James Harrod en Vincent W. Fallio het onlangs voorgestel godsdiens en spiritualiteit (en kuns) kon eerste in [[sjimpansee]]s van voor die Paleolitikum aanwesig gewees het,<ref>{{cite web |url=http://www.originsnet.org/chimpspiritdatabase.pdf |title=Appendices for chimpanzee spirituality by James Harrod |accessdate=2010-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527230019/http://www.originsnet.org/chimpspiritdatabase.pdf |archivedate=2008-05-27 }}</ref> of andersins in die vroeë Paleolitiese (Oldowan-)gemeenskappe.<ref name="V.Fallio">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=-kJHI9MdxNwC&pg=PA108&dq=Paleolithic+religions|title=New Developments in Consciousness Research|author=Vincent W. Fallio|publisher=Nova Publishers|year=2006|isbn=978-1-60021-247-5|location=New York}} [https://books.google.com/books?id=-kJHI9MdxNwC&pg=PA108&dq=Paleolithic+religions&lr=&sig=X1sptLBNugPV4n72XEUx-tmJ1Js#PPA98,M1 pp. 98–109]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.originsnet.org/mindold.html |title=Oldowan Art, Religion, Symbols, Mind by James Harrod |publisher=Originsnet.org |access-date=31 Januarie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191120113741/http://www.originsnet.org/mindold.html |archive-date=20 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Volgens Fallio het die [[laaste gemeenskaplike voorsaat|gemeenskaplike voorouer]] van die sjimpansee en die mens veranderde bewustheidstoestande beleef en aan rituele deelgeneem – wat in hulle gemeenskappe gebruik is om sosiale gebondenheid en groepsamehorigheid te versterk.<ref name="V.Fallio" />
Middel-Paleolitiese mense se gebruik van begrafnisse soos by Krapina, [[Kroasië]], omstreeks 130000 v.C. en Qafzeh, [[Israel]], omstreeks 100000 v.C. het daartoe gelei dat sommige antropoloë en argeoloë soos Philip Lieberman geglo het middel-Paleolitiese mense het dalk in ’n [[hiernamaals]] geglo.<ref name="Lieberman" /> Snymerke aan Neanderdallerbene op verskeie terreine, soos Combe-Grenal en Abri Moula in [[Frankryk]], dui daarop dat Neanderdallers – nes sommige menslike kulture – vir godsdienstige redes vleis van bene kon afgesny het.
Sommige wetenskaplikes glo ook middel-Paleolitiese gemeenskappe soos die Neanderdallers het dalk [[totem]]s of [[dier]]e aanbid, benewens hulle begrafnisse. Emil Bächler het na aanleiding van argeologiese vondste in middel-Paleolitiese grotte voorgestel dat ’n [[beer]]kultus algemeen onder Neanderdallers uit dié tydperk was.<ref>Wunn, Ina (2000). "Beginning of Religion", Numen, '''47'''(4), pp. 434–35</ref> ’n Bewering dat bewyse ontdek is van diereaanbidding omstreeks 70000 v.C. in die Tsodiloheuwels in die [[Kalahariwoestyn]] is deur ondersoekers van die terrein ontken.<ref name="Robbins et al">{{cite journal|last=Robbins|first=Lawrence H.|author2=AlecC. Campbell|author3=George A. Brook|author4=Michael L. Murphy|title=World's Oldest Ritual Site? The "Python Cave" at Tsodilo Hills World Heritage Site, Botswana|journal=NYAME AKUMA, the Bulletin of the Society of Africanist Archaeologists|date=Junie 2007|issue=67|url=http://cohesion.rice.edu/CentersAndInst/SAFA/emplibrary/Robbins.pdf|accessdate=1 Desember 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928023109/http://cohesion.rice.edu/CentersAndInst/SAFA/emplibrary/Robbins.pdf|archivedate=28 September 2011}}</ref> Dierekultusse soos die beerkultus kon hul oorsprong gehad het in verhale van hierdie hipotetiese dierekultusse.<ref name=Narr>{{cite web |url=http://concise.britannica.com/oscar/print?articleId=109434&fullArticle=true&tocId=52333 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409074119/http://concise.britannica.com/oscar/print?articleId=109434&fullArticle=true&tocId=52333 |archive-date=2008-04-09 |author=Karl J. Narr |title=Prehistoric religion |accessdate=2008-03-28 |encyclopedia=Britannica online encyclopedia 2008 }}</ref>
Die bestaan van beelde van halfmense-halfdiere in die laat Paleolitikum is ’n verdere aanduiding dat mense uit dié tydperk die eerstes was wat in ’n [[panteon]] van [[Godheid|gode]] of bonatuurlike wesens geglo het,<ref name="mithen">{{cite book| isbn=978-0-500-05081-1| title=The Prehistory of the Mind: The Cognitive Origins of Art, Religion and Science| year=1996| publisher=Thames & Hudson| author=Steven Mithen| url=https://archive.org/details/prehistoryofmind00mith}}</ref> hoewel sulke beelde eerder ’n aanduiding kan wees van sjamanistiese praktyke soortgelyk aan dié van ander gemeenskappe uit dié tyd.<ref name="Clottes" /> Die vroegste bekende, onteenseglike bewys van die begrafnis van ’n [[sjamaan]], en dus ook van sjamanistiese praktyke, dateer van die vroeë laat Paleolitikum (omstreeks 30000 v.C.) in wat nou [[Tsjeggië]] is.<ref name="Tedlock" /> Dit was in dié tyd egter waarskynlik algemener dat alle lede van ’n band op gelyke voet aan seremonies deelgeneem het, eerder as dat daar soos in latere tydperke godsdienstige owerhede of spesialiste soos sjamaans, priesters en medisynemanne was.<ref name="Stavrianos" /> Hulle kon ook in een opperwese geglo het, benewens ander supernatuurlike wesens soos dieregeeste.<ref>{{cite book |title=From earth spirits to sky gods Socioecological Origins of Monotheism|last= Lerro |first=Bruce |url=https://books.google.com/?id=qs5RqLdx1HgC&pg=PA17&vq=Paleolithic |year=2000 |publisher=Lexington Press |location= Lanham, MD |isbn=978-0-7391-0098-1 |pages=17–20, 327 }}</ref>
=== Dieet en voeding ===
[[Lêer:Wine grapes03.jpg|160px|duimnael|Mense het dalk in die Paleolitikum die eerste keer [[druiwe]] in sakke van diervel laat gis om [[wyn]] te maak.<ref name="William Cocke">{{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/07/0721_040721_ancientwine.html |title=First Wine? Archaeologist Traces Drink to Stone Age |work=National Geographic News |author=William Cocke |access-date=3 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020081717/https://news.nationalgeographic.com/news/2004/07/0721_040721_ancientwine.html |archive-date=20 Oktober 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>]]
[[Lêer:Quivira-Whitetail-Buck.jpg|duimnael|160px|Groot wilsoorte soos [[Wildsbok|bokke]] was ’n belangrike bron van [[proteïen]] in diëte van die middel- en laat Paleolitikum.]]
Paleolitiese jagter-versamelaars het wisselende proporsies [[groente]] (insluitend [[knol]]le en [[wortel]]s), [[vrugte]], [[Saad|sade]] (soos [[neut]]e en wildegrassade), [[insek]]te, [[vleis]], [[vis]] en [[skulpvis]] geëet.<ref>{{cite journal |author=Gowlett JAJ |title=What actually was the Stone Age Diet? |journal=J Nutr Environ Med |volume=13 |issue=3 |pages=143–47 |year=2003 |doi=10.1080/13590840310001619338 |url=http://pcwww.liv.ac.uk/~gowlett/GowlettCJNE_13_03_02.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Weiss E, Wetterstrom W, Nadel D, Bar-Yosef O |title=The broad spectrum revisited: Evidence from plant remains |journal=Proc Natl Acad Sci USA |volume=101 |issue=26 |pages=9551–55 |date=Junie 29, 2004 |pmid=15210984 |doi=10.1073/pnas.0402362101 |pmc=470712|bibcode=2004PNAS..101.9551W }}</ref> Daar is min bewyse van die verhouding tussen plant- en dierekosse.<ref>{{cite journal |author=Richards, MP |title=A brief review of the archaeological evidence for Palaeolithic and Neolithic subsistence |url=https://archive.org/details/sim_european-journal-of-clinical-nutrition_2002-12_56_12/page/n121 |journal=Eur J Clin Nutr |volume=56 |issue=12 |pages=1270–78 |date=Desember 2002|pmid=12494313 |doi=10.1038/sj.ejcn.1601646 }}</ref> Die Paleolitikum was ’n lang tydperk, waartydens baie tegnologiese vooruitgang gemaak is. ’n Groot deel daarvan het ’n uitwerking op die mens se dieet gehad. Mense het byvoorbeeld nie voor die middel-Paleolitikum beheer oor vuur gehad nie,<ref>{{cite book
| last1 = Johanson | first1 = Donald
| first2 = Edgar | last2 = Blake
| title = From Lucy to Language: Revised, Updated, and Expanded
| url = https://archive.org/details/fromlucytolangua2006joha | url-access = registration | location = Berlyn
| publisher = Simon & Schuster
| pages = [https://archive.org/details/fromlucytolangua2006joha/page/96 96–97]
|date=2006
| isbn = 978-0-7432-8064-8}}</ref> en ook nie gereedskap om in ’n groot mate vis te vang nie. Albei dié tegnieke was egter teen die einde van die Paleolitikum bemeester (wat mense in staat gestel het om op hengel en jag staat te maak). Daarbenewens was daar in dié tydperk ’n aansienlike geografiese verspreiding van menslike bevolkings. In die vroeë Paleolitikum was voorouers van die moderne mens beperk tot Afrika oos van die Groot Skeurvallei. Teen die middel-Paleolitikum het hulle versprei tot in [[ekostelsel]]s so uiteenlopend soos [[Nieu-Guinee]] en [[Alaska]], en het hulle hulle dieet aangepas by watter bronne ook al beskikbaar was.
Nog ’n mening is dat die mens tot in die laat Paleolitikum vrugte-eters was wat hulle dieet aangevul het met [[aas]], [[eier]]s en klein prooi soos klein [[voël]]s en [[mossel]]s, en dat hulle selde groter diere soos [[Wildsbok|bokke]] gejag het.<ref name=HartSussman>{{cite book |title=Man the Hunted |author1=Donna Hart |author2=Robert W. Sussman |isbn=978-0-8133-3936-8 |year=2005 |url=https://archive.org/details/manhuntedprimate00hart }}</ref> Dié siening word ondersteun deur studies van die groter ape, veral die [[sjimpansee]]. Sjimpansees is [[Geen (genetika)|geneties]] die naaste aan die mens; hulle deel meer as 96% van die mens se [[DNS]]. Hulle [[verteringstelsel]] werk op dieselfde manier as die mens s'n.<ref name=nationalgeographic_com>{{cite news |last=Lovgren |first=Stefan |title=Chimps, Humans 96 Percent the Same, Gene Study Finds |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/08/0831_050831_chimp_genes.html |access-date=23 Desember 2013 |date=31 Augustus 2005 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180529022131/https://news.nationalgeographic.com/news/2005/08/0831_050831_chimp_genes.html |archive-date=29 Mei 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sjimpansees is hoofsaaklik vrugte-eters, maar sal vleis eet as hulle kans kry. Oor die algemeen bestaan 95% van hulle dieet in die natuur uit plante en die orige 5% uit insekte, eiers en klein diere.<ref>{{cite web
| title = Chimp hunting and flesh-eating
| url = http://www.ecologos.org/chimphunt.htm }}</ref><ref>{{cite news
| title = Chimpanzees 'hunt using spears'
| url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/6387611.stm | work=BBC News | date=22 Februarie 2007}}</ref> In sommige ekostelsels is sjimpansees egter [[roofdier]]e, en vorm hulle groepe wat [[aap|ape]] jag.<ref>{{cite web |title=The Predatory Behavior and Ecology of Wild Chimpanzees |url=http://www-bcf.usc.edu/~stanford/chimphunt.html |access-date=13 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606110247/http://www-bcf.usc.edu/%7Estanford/chimphunt.html |archive-date=6 Junie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Antropoloë het uiteenlopende menings oor die proporsies plant- en dierekos wat vroeë mense geëet het. Nes by huidige jagter-versamelaars was daar ’n groot verskil tussen verskillende diëte, en dit het gewissel deur dié lang tydperk. Sommige het waarskynlik meer gejag,<ref>Cordain L. [http://www.thepaleodiet.com/articles/2006_Oxford.pdf Implications of Plio-Pleistocene Hominin Diets for Modern Humans.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227122833/http://www.thepaleodiet.com/articles/2006_Oxford.pdf |date=2008-02-27 }} In: Early Hominin Diets: The Known, the Unknown, and the Unknowable. Ungar, P (red.), Oxford University Press, Oxford, 2006, pp 363–83.</ref> terwyl ander meer plante geëet het.<ref name="Dahlberg">{{cite book |author=Dahlberg, Frances |url=https://books.google.com/?id=eTPULzP1MZAC&pg=PA120&dq=Gathering+and+Hominid+Adaptation |title=Woman the Gatherer |location=Londen |publisher=Yale University Press |year=1975 |isbn=978-0-300-02989-5}}</ref> Daar word geglo die meeste, indien nie almal nie, was alleseters.<ref>Nature's Magic: Synergy in Evolution and the Fate of Humankind deur Peter Corning</ref>
Paleolitiese mense het minder [[hongersnood]] en [[ondervoeding]] ervaar as die latere Neolitiese boeregemeenskappe.<ref name="Leften Stavrianos" /><ref name="Russel">{{cite book| author=Sharman Apt Russell| url=https://books.google.com/?id=8CjOdT4LqYC&pg=PA2&dq=paleolithic+history+malnutrition| title=Hunger an unnatural history| publisher=Basic books| year=2006| isbn=978-0-465-07165-4}}{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://books.google.com/books?id=8C-jOdT4LqYC&printsec=frontcover#PPA2,M1 p. 2]</ref> Dit is deels omdat hulle ’n groter verskeidenheid natuurlike voedsel geëet het.<ref name="Leften Stavrianos" /><ref name=Schultz>{{cite web |url=http://www.primitivism.com/sedentism.htm |title=The Consequences of Domestication and Sedentism by Emily Schultz, et al |publisher=Primitivism.com |accessdate=2010-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090715184334/http://www.primitivism.com/sedentism.htm |archive-date=2009-07-15 }}</ref><ref name=jareddiamond>{{cite web |url=http://discovermagazine.com/1987/may/02-the-worst-mistake-in-the-history-of-the-human-race |title=The Worst Mistake in the History of the Human Race |work=Discover |author=Jared Diamond |access-date=14 Januarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106065501/http://discovermagazine.com/1987/may/02-the-worst-mistake-in-the-history-of-the-human-race |archive-date= 6 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die grootste rede vir hongersnood by latere gemeenskappe was die feit dat hulle van ’n kleiner verskeidenheid gewasse afhanklik was.<ref name="Leften Stavrianos" /> Daar word geglo natuurlike kos kan ’n groter voedingswaarde as aangeplante kos hê.<ref name="isbn0-89789-736-6">{{cite book
| last = Milton, Katharine
| editor = Ungar, Peter S. |editor2=Teaford, Mark F.
| title = Human Diet: Its Origins and Evolution
| year = 2002 | publisher = Bergin and Garvey
| location = Westport, CN
| isbn = 978-0-89789-736-5 | pages = 111–22
| chapter = Hunter-gatherer diets: wild foods signal relief from diseases of affluence (PDF)
| chapterurl = http://nature.berkeley.edu/miltonlab/pdfs/humandiet.pdf}}</ref> Daar word gereken die skuif van jag en versamel na [[landbou]] het gelei tot ’n groter fokus op ’n beperkte verskeidenheid kos, en dat plante belangriker as vleis geword het.<ref>{{cite journal
| last = Larsen | first = Clark Spencer
| title = Animal source foods and human health during evolution
| journal = Journal of Nutrition
| volume = 133 | issue = 11, Suppl 2 | pages = 3893S–97S | date = 1 November 2003
| pmid = 14672287
| doi = 10.1093/jn/133.11.3893S
| doi-access = free
}}</ref> Dit is ook onwaarskynlik dat Paleolitiese jagter-versamelaars gely het aan moderne [[siekte]]s soos [[Suikersiekte|tipe 2-diabetes]] en [[hartbloedvatsiekte]]s, omdat hulle hoofsaaklik maer vleis en plante geëet en gereeld goeie oefening gekry het,<ref name="pmid15699220">{{cite journal |vauthors=Cordain L, Eaton SB, Sebastian A, Mann N, Lindeberg S, Watkins BA, O'Keefe JH, Brand-Miller J |title=Origins and evolution of the Western diet: health implications for the 21st century |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=81 |issue=2 |pages=341–54 |year=2005 |pmid=15699220 |doi= 10.1093/ajcn.81.2.341|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2005-02_81_2/page/341|doi-access=free }}</ref><ref name="pmid3541565">{{cite journal |vauthors=Thorburn AW, Brand JC, Truswell AS |title=Slowly digested and absorbed carbohydrate in traditional bushfoods: a protective factor against diabetes? |journal=Am J Clin Nutr |volume=45 |issue=1 |pages=98–106 |date=1 Januarie 1987|pmid=3541565 |url=http://www.ajcn.org/cgi/content/abstract/45/1/98 |doi=10.1093/ajcn/45.1.98 }}</ref> en ook omdat die algemene lewensduur korter was as die ouderdom waarop sulke siektes gewoonlik begin.<ref name=kaplanetal2000>{{Cite journal |year=2000 |author1=Hillard Kaplan |author2=Kim Hill |author3=Jane Lancaster |author4=A. Magdalena Hurtado |last-author-amp=yes |title=A Theory of Human Life History Evolution: Diet, Intelligence and Longevity |journal=Evolutionary Anthropology |volume=9 |issue=4 |pages=156–85 |doi=10.1002/1520-6505(2000)9:4<156::AID-EVAN5>3.0.CO;2-7 |url=http://www.unm.edu/~hkaplan/KaplanHillLancasterHurtado_2000_LHEvolution.pdf |accessdate=12 September 2010 }}</ref><ref name=Casparie&Lee2004>{{Cite journal |date=27 Julie 2004 |author1=Caspari, Rachel |author2=Lee, Sang-Hee |lastauthoramp=yes |title=Older age becomes common late in human evolution |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=101 |pmid=15252198 |issue=20 |pmc=503716 |pages=10895–900 |doi=10.1073/pnas.0402857101 }}</ref>
Antropoloë soos Tim White glo [[kannibalisme]] was voor die begin van die laat Paleolitikum algemeen in menslike gemeenskappe. Dit is gebaseer op merke aan bene wat op Neanderdaller- en ander vroeë/middel-Paleolitiese terreine ontdek is.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/?id=-TVHr_XtDJcC&pg=PA338&lpg=PA338&dq=paleolithic+cannibalism|title= Once were Cannibals |work=Evolution: A Scientific American Reader|author=Tim D. White |accessdate=2008-02-14 |isbn=978-0-226-74269-4 |year=2006}}</ref> Kannibalisme kon in die vroeë en middel-Paleolitikum voorgekom het weens ’n voedseltekort.<ref>{{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2006/12/061205-cannibals.html |title=Neandertals Turned to Cannibalism, Bone Cave Suggests |work=National Geographic News |author=James Owen |access-date=3 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180529110305/https://news.nationalgeographic.com/news/2006/12/061205-cannibals.html |archive-date=29 Mei 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit kon egter ook om godsdiensrede gewees het en sou ooreengeval het met die ontwikkeling van godsdienspraktyke in die laat Paleolitikum.<ref name="Narr" /><ref>{{cite journal | author = Pathou-Mathis M | year = 2000 | title = Neanderthal subsistence behaviours in Europe | url = https://archive.org/details/international-journal-of-osteoarchaeology_september-october-2000_10_5/page/379 | journal = International Journal of Osteoarchaeology | volume = 10 | pages = 379–95 | doi = 10.1002/1099-1212(200009/10)10:5<379::AID-OA558>3.0.CO;2-4 | issue = 5}}</ref> ’n Ander moontlikheid is dat die vroeë gemeenskappe nie kannibalisme beoefen het nie, en dat die merke aan bene ’n bewys is van roofdiere of dat vleis ná iemand se dood van sy bene verwyder is.<ref name="Narr" />
== Verwysings ==
{{Verwysings|3}}
== Skakels ==
* [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-evolution-timeline-interactive Menslike tydlyn (interaktief)] – Smithsonian, Amerikaanse Nasionale Natuurgeskiedenismuseum (Augustus 2016).
* [http://donsmaps.com/ Donsmaps: ’n groot inligtingsbron oor die Paleolitikum]
{{CommonsKategorie-inlyn|Paleolithic}}
{{vertaaluit| taalafk = en| il = Paleolithic}}
{{Gesagsrekords}}
{{Voorbladster}}
[[Kategorie:Paleolitikum| ]]
f4eea5rrcdp0lluxnu9hcwxc8n7bc76
Wikipedia:Wikiprojek Suid-Afrika
4
303482
3373503
3361977
2026-11-17T19:54:18Z
Sobaka
328
/* Nuwe artikels */ bywerk
3373503
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas wikiprojek
| naam = Suid-Afrika
| beeld = WikiProject South Africa logo.svg
| beeldgrootte = 180px
| beskrywing = Die Suid-Afrikaanse vlag in die vorm van die land se grondgebied
| kortpad = [[WP:SA]]
| kategorie = Suid-Afrika
| portaal = Suid-Afrika
| commons = South Africa
| banier = Wikiprojek Suid-Afrika
| gebruikerboks = Gebruiker Wikiprojek Suid-Afrika
}}
Welkom by '''Wikiprojek Suid-Afrika'''! Dit is 'n samewerkingsgebied vir Wikipediane wat belangstel in die verbetering van die dekking van Suid-Afrikaanse artikels. As u weet van aktiewe redakteurs wat bygedra het tot Suid-Afrika-verwante artikels of verwante Wikiprojekte, verwys hulle dan na hierdie projek. Nuwe deelnemers is welkom; voel asseblief vry om hier aan te sluit! Kyk ook vir ons [[Portaal:Suid-Afrika]].
==Deelnemers==
Om deel te word van Wikiprojek Suid-Afrika, wysig hierdie afdeling en plaas <b><code><nowiki>#~~~~</nowiki></code></b> hieronder in '''alfabetiese volgorde'''.
#-- [[Lêer:Wapen van die Oos-Kaap.png|20px]] [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] ([[Gebruikerbespreking:Aliwal2012|kontak]]) 10:06, 1 Junie 2020 (UTC)
#-- [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|skil 'n appeltjie]]) 19:44, 31 Mei 2020 (UTC)
#-- [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:10, 29 Mei 2020 (UTC)
#-- [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:14, 25 Junie 2020 (UTC)
#-- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:59, 31 Mei 2020 (UTC)
#-- [[Gebruiker:TapticInfo|TapticInfo]] ([[Gebruikerbespreking:TapticInfo|kontak]]) [[Gebruiker:TapticInfo|TapticInfo]] ([[Gebruikerbespreking:TapticInfo|kontak]]) 09:02, 15 Augustus 2021 (UTC)
==Sjablone==
=== Sjablone om te voltooi / verbeter ===
{{Artikels oor Suid-Afrika|state=uncollapsed}}
{{Suid-Afrikaanse kookkuns|state=uncollapsed}}
=== Sjablone om te gebruik ===
Plaas die <nowiki>{{Wikiprojek Suid-Afrika artikel}}</nowiki> op die besprekingsbladsy van alle artikels wat deel is wan WIkiprojek Suid-Afrika.
Sien die volgende lys van Suid-Afrikaanse saadjie sjablone. Ontkiem sommer 'n saadjie.
===Saadjie===
*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-saadjie|Suid-Afrika-saadjie]]}} – verwante kategorie – [[:Kategorie:Suid-Afrika-saadjies]]
:*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-geo-saadjie|Suid-Afrika-geo-saadjie]]}} – verwante kategorie: [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse geografiesaadjies]]
::*{{[[Sjabloon:Gauteng saadjie|Gauteng saadjie]]}}
::*{{[[Sjabloon:KwaZulu-Natal saadjie|KwaZulu-Natal saadjie]]}}
::*{{[[Sjabloon:Limpopo saadjie|Limpopo saadjie]]}}
::*{{[[Sjabloon:Mpumalanga saadjie|Mpumalanga saadjie]]}}
::*{{[[Sjabloon:Noord-Kaap saadjie|Noord-Kaap saadjie]]}}
::*{{[[Sjabloon:Noordwes saadjie|Noordwes saadjie]]}}
::*{{[[Sjabloon:Oos-Kaap saadjie|Oos-Kaap saadjie]]}}
::*{{[[Sjabloon:Wes-Kaap saadjie|Wes-Kaap saadjie]]}}
::*{{[[Sjabloon:Vrystaat saadjie|Vrystaat saadjie]]}}
:*{{[[Sjabloon:Suid-Afrikaanse-bio-saadjie|Suid-Afrikaanse-bio-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse biografiesaadjies]]
::*{{[[Sjabloon:Suid-Afrikaanse-politikus-saadjie|Suid-Afrikaanse-politikus-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse politikus saadjies]]
:*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-geskiedenis-saadjie|Suid-Afrika-geskiedenis-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse geskiedenissaadjies]]
:*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-struktuur-saadjie|Suid-Afrika-struktuur-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse struktuur saadjies]]
== Nuwe artikels ==
{{div col|colwidth=24em}}
* [[Inboekstelsel]]
* [[Departement van Internasionale Betrekkinge en Samewerking]]
* [[Buitelandse betrekkinge van Suid-Afrika]]
* [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika]]
* [[Lys van diplomatieke missies in Suid-Afrika]]
* [[Wet op die Erkenning van die Onafhanklikheid van Namibië, 1990]]
* [[Jürgen Schadeberg]]
* [[Sjebeen]]
* [[Umqombothi]]
* [[Nigel Morgan]]
* [[George Bizos]]
* [[Danny Titus]]
* [[Tsotsi]]
* [[Sarafina! (1992 film)]]
* [[District 9]]
* [[Suid-Afrikaanse filmbedryf]]
* [[U-Carmen eKhayelitsha]]
* [[Slag van Soutrivier]]
* [[Jonas Gwangwa]]
* [[Amathole- beskermde seegebied]]
* [[Rubicon-toespraak]]
* [[Carl von Hirschberg]]
* [[Dawid Stuurman]]
* [[Xiaomei Havard]]
* [[Karima Brown]]
* [[Jimmy Abbott]]
* [[Aubrey Kruger]]
* [[Graeme Bloch]]
* [[National Union of South African Students]]
* [[Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]]
* [[Koevoet (polisie-eenheid)|Koevoet]]
* [[Goue renoster van Mapungubwe]]
* [[Suid-Afrikaanse onrus van 2021]]
* [[Parlementsgebou (Kaapstad)]]
* [[Simonstad-ooreenkoms]]
* [[David Benatar]]
* [[Carl Walter Meyer]]
* [[André Walters]]
* [[Dana Snyman]]
* [[Yu Chi Chan-klub]]
* [[Dana Niehaus]]
* [[Satanskoraal]]
* [[Mike Schüssler]]
* [[John Berks]]
* [[John Weston]]
* [[Barry Ronge]]
* [[Lionel Peterson]]
* [[Don Mattera]]
* [[Aggrey Klaaste]]
* [[Patrick Soon-Shiong]]
* [[Len Taunyane]]
* [[David Christiaan de Waal]]
* [[William Duncan Baxter]]
* [[Glenda Kemp]]
* [[Dennis East]]
* [[Dawid van Lill]]
* [[Mpho Phalatse]]
* [[Franci Swanepoel]]
* [[Leopold Scholtz]]
* [[Klimaatsverandering in Suid-Afrika]]
* [[Omgewingskwessies in Suider-Afrika]]
* [[Alois Hugo Nellmapius]]
* [[Drum (tydskrif)]]
* [[Mark Pilgrim]]
* [[Murunwa Makwarela]]
* [[Kgosientso Ramokgopa]]
* [[Stephanie Kemp]]
* [[Thapelo Amad]]
* [[Kirsten Neuschäfer]]
* [[Thabo Bester]]
* [[James Alexander]]
* [[Rob Hersov]]
* [[Guillaume Chenu de Chalezac]]
* [[WESSA]]
* [[Eusebius McKaiser]]
* [[Erik Holm]]
* [[Dricus du Plessis]]
* [[Michael Lapsley]]
* ''[[Scope]]''
* [[Nthato Motlana]]
* [[Hans van Heerden]]
* [[RISE Mzansi]]
* [[Eeben Barlow]]
*[[Televisie in Suid-Afrika]]
* [[Piet Meyer]]
* [[Klaas de Jonge]]
* [[Beurtkrag]]
* [[Suid-Afrikaanse energiekrisis]]
* [[Overvaal Stereo]]
* [[Change Starts Now]]
* [[Mbongeni Ngema]]
* [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)]]
* [[Peter Magubane]]
* [[Edwill van Aarde]]
* [[Kholeka Gcaleka]]
* [[Pip Freedman]]
* [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024]]
* [[African Congress for Transformation]]
* [[Nasionale Vervolgingsgesag]]
* [[Build One South Africa]]
* [[Mapsixteen Civic Movement]]
* [[Dikwankwetla Party of South Africa]]
* [[Afrikaans 100-projek]]
* [[Suid-Afrika se regverdige energieoorganginvesteringsplan]]
* [[Veelpartyhandves]]
* [[Pan Africanist Movement]]
* [[Africa Restoration Alliance]]
* [[Dire Tladi]]
* [[Tyla]]
* [[Operation Dudula]]
* [[Abadin Tadia Tjoessoep]]
* [[People's Movement for Change]]
* [[Team Sugar South Africa]]
* [[Mike Procter]]
* [[John Hlophe]]
* [[Ian Cameron]]
* [[Hans Heese]]
* [[Valke (SAPD)]]
* [[Dingaan Thobela]]
* [[David de Lange]]
* [[Odile Harington]]
* [[Louis van Schoor]]
* [[Annelise de Vries]]
* [[Operasie Vula]]
* [[Koos van der Merwe]]
* [[Hylton Nel]]
* [[Danie Odendaal]]
* [[End Conscription Campaign]]
* [[Shifty Records]]
* [[Douw Steyn]]
* [[R.W. Johnson]]
* [[Ebrahim Rasool]]
* [[Barbara Masekela]]
* [[Brand Fourie]]
* [[Tshepisong]]
* [[Neil de Beer]]
* [[Tshidi Madia]]
* [[Jan Boland Coetzee]]
* [[Deon Fourie (generaal)|Deon Fourie]]
* [[Maxi Schoeman]]
* [[Kenny Kunene]]
* [[Lis Lange]]
* [[Katiso Molefe]]
* [[DJ Sumbody]]
* [[Brett Herron (politikus)]]
* [[Marianne Thamm]]
* [[Benjamin Mauerberger]]
* [[Madlanga-kommissie]]
* [[Groot Vyf-kartel]]
* [[G20-spitsberaad in Johannesburg 2025]]
* [[Mary de Haas]]
* [[Leonora van den Heever]]
* [[Lichtenstein-kasteel (Suid-Afrika)]]
* [[Brown Mogotsi]]
* [[William H. Andrews]]
* [[The Continent (digitale koerant)]]
* [[Gerald Olitzki]]
* [[DJ Warras]]
* [[Marius van der Merwe]]
* [[Paul O’Sullivan]]
* [[Francis Guthrie]]
* [[Clem Sunter]]
* [[Susan Lombaard]]
* [[Nicholas Haysom]]
* [[Percy Sieff]]
* [[Nathan Kirsh]]
* [[Ruan Fourie]]
* [[Johnny Davids]]
* [[Jan Wilkens]]
* [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram]]
* [[Abdul Minty]]
* [[Ina Paarman]]
* [[Rietvlei-vliegtuigongeluk (1943)]]
* [[Portchie]]
* [[George Kusche]]
* [[J.J. Alcock]]
* [[March and March]]
* [[Jacinta Ngobese-Zuma]]
* [[Dina Pule]]
* [[Feroz Khan]]
* [[Jack Bloom]]
* [[Frans Cronje (politieke ontleder)]]
* [[John Kane-Berman]]
* [[Crossby Vusi Shongwe]]
* [[Staatsveiligheidsagentskap]]
* [[Spy Cables (uitgelekte intelligensiedokumente)]]
* [[Cass Abrahams]]
* [[Ernst Kotzé]]
* [[Souttert]]
* [[Incwala]]
* ''[[The Eye of the Needle (1972 boek)]]''
* [[Wolfie Kodesh]]
* [[David Friedberg]]
* [[Bosveld Stereo]]]
* [[Johannes Schumacher]]
* [[George Pemba]]
* [[Frederick Timpson I'Ons]]
* [[Job Kekana]]
* [[Liliesleaf (plaas)]]
* [[Study Project on Christianity in Apartheid Society]]
* [[ǀXam en ǂKhomani-hartland]]
* [[Ernest Mancoba]]
* [[Christer Uggla]]
* [[Boerekommando]]
* [[Mauser-model 1895]]
* [[Josef Hammar]]
* [[Inval van die Kaapkolonie (1795)]]
* ''[[São José Paquete Africa]]''
* [[Bushveldt Carbineers]]
* [[Martini-Henry]]
* [[Ntshingwayo]]
* [[Ndebele-huisskilderkuns]]
* [[Xibelani-dans]]
* [[Mbandzeni]]
* [[Noni Jabavu]]
* [[Petrus Delport]]
* [[Jan Pieterszoon Coen]]
* [[Zola (musikant)]]]]
* [[Suid-Afrikaanse kuns]]
* [[Pollystraat-kunssentrum]]
* [[Durant Sihlali]]
* [[Barton Keep]]
* [[Sakkie Spangenberg]]
* [[Nuwe Hervorming Netwerk]]
* [[Albert Pretorius]]
* [[Chris Lamprecht]]
* [[Solly Mapaila]]
* [[Eddie Eckstein]]
{{div col end}}
[[Kategorie:Wikipedia]]
[[Kategorie:Suid-Afrika|*]]
[[Kategorie:Wikipedia:Wikiprojek Suid-Afrika| ]]
qkbjqgb22n3vyx419cuw0f63sh230rd
Mark Gordon
0
306238
3373514
3360227
2026-11-17T20:25:10Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373514
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Ampsbekleër
| naam = Mark Gordon
| beeld = Wyoming Governor Mark Gordon 2019 (cropped).jpg
| beeldonderskrif = Gordon in 2019
| geboortenaam = Mark Gordon
| geboortejaar = 1953
| geboortemaand = 3
| geboortedag = 14
| geboorteplek = [[New York]], [[New York (deelstaat)|New York Deelstaat]], VSA
| sterfdatum =
| sterfplek =
| party = [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]]
| nasionaliteit = Amerikaner
| orde = 33ste goewerneur van [[Wyoming]]
| termynaanvang = 7 Januarie 2019
| termyneinde =
| voorganger = [[Matt Mead]]
| opvolger =
| orde2 = 29ste tesourier van [[Wyoming]]
| termynaanvang2 = 1 November 2012
| termyneinde2 = 7 Januarie 2019
| voorganger2 = [[Joseph Meyer]]
| opvolger2 = [[Curt Meier]]
| eggenoot = Jennie Muir (2000–hede)<br />Sarah Hildreth Gilmore (1981–1993; haar dood)
| kinders = 4
| alma_mater = Middlebury College
| religie = Christen
}}
'''Mark Gordon''' (gebore 14 Maart 1957) is 'n Amerikaanse politikus. Hy is op 7 Januarie 2019 as die 33ste goewerneur van [[Wyoming]] ingehuldig. Hy het vanaf 2012 tot 2019 as die staatstesourier gedien. Gordon is 'n [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikein]].
== Politieke loopbaan ==
[[Lêer:Mark Gordon at Campbell County League of Women Voters' General Election Candidates' Forum in Gillette, Wyoming.jpg|duimnael|links|Gordon tydens 'n debat in Oktober 2018]]
In 2008 was Gordon 'n kandidaat vir die Amerikaanse Huis van Verteenwoordigers. Sy mede-Republikein [[Cynthia Lummis]] het vir Gordon in die voorverkiesing verslaan en die algemene verkiesing in November 2008 gewen.<ref>{{cite news |date=28 Mei 2008 |title=Mark Gordon files for Congress |url=https://billingsgazette.com/news/state-and-regional/wyoming/mark-gordon-files-for-congress/article_ee93d93d-232c-55a6-982e-e92e3908c1b4.html |work=Billings Gazette |location=Cheyenne |access-date=23 Junie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623160556/https://billingsgazette.com/news/state-and-regional/wyoming/mark-gordon-files-for-congress/article_ee93d93d-232c-55a6-982e-e92e3908c1b4.html |archive-date=23 Junie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |last=John |first=Barron |date=28 Desember 2008 |title=Gordon maintains positive outlook following campaign loss |url=https://trib.com/news/state-and-regional/gordon-maintains-positive-outlook-following-campaign-loss/article_5374a25f-84e2-5224-8d8c-a2ab01db9aeb.html |work=Casper Star Tribune |access-date=23 Junie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200626235311/https://trib.com/news/state-and-regional/gordon-maintains-positive-outlook-following-campaign-loss/article_5374a25f-84e2-5224-8d8c-a2ab01db9aeb.html |archive-date=26 Junie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
Goewerneur [[Matt Mead]] het op 26 Oktober 2012 vir Gordon as tesourier aangewys nadat [[Joseph Meyer]] oorlede is. Regter [[William Hill]] het vir hom op 1 November 2012 ingesweer. Gordon is in 2014 tot sy eerste volle termyn verkies.<ref name=hill>{{cite web|url=https://gillettenewsrecord.com/stories/Mark-Gordon-takes-oath-as-Wyoming-treasurer,80371?category_id=4&list_type=mostread&sub_type=stories,maps|title=Mark Gordon takes oath as Wyoming treasurer|publisher=Gillette, Wyoming, News Record|accessdate=7 Desember 2012}} {{dooie skakel|date=March 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://kgab.com/gordon-sworn-in-as-treasuerer/ |title=Doug Randall, "Gordon sworn in as treasurer" |publisher=kgab.com |access-date=7 Desember 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629102052/https://kgab.com/gordon-sworn-in-as-treasuerer/ |archive-date=29 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>
Gordon het in die 2018-verkiesing vir die pos van goewerneur gestaan en die algemene verkiesing gewen nadat hy sy opponent [[Mary Throne]] van die Demokratiese Party met 67% van die stemme verslaan het.<ref>{{cite news |url=https://trib.com/news/state-and-regional/wyoming-governor-elect-gordon-outlines-vision-for-his-first-year/article_df29749c-424f-5391-acd8-fc1c17f86faa.html |title=Wyoming governor-elect Gordon outlines vision for his first year in office |last=Reynolds |first=Nick |date=7 November 2018 |work=Casper Star-Tribune |access-date=9 November 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102154319/https://trib.com/news/state-and-regional/wyoming-governor-elect-gordon-outlines-vision-for-his-first-year/article_df29749c-424f-5391-acd8-fc1c17f86faa.html |archive-date=2 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy is op 7 Januarie 2019 ingehuldig.<ref>{{cite news |date=7 Januarie 2019 |title=Photos: Mark Gordon celebrates inauguration as Wyoming's 33rd governor |url=https://trib.com/news/state-and-regional/govt-and-politics/photos-mark-gordon-celebrates-inauguration-as-wyomings-33rd-governor/collection_32e941d7-e5ab-5438-9ef0-64732776636f.html |work=Casper Star Tribune |access-date=23 Junie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200627011305/https://trib.com/news/state-and-regional/govt-and-politics/photos-mark-gordon-celebrates-inauguration-as-wyomings-33rd-governor/collection_32e941d7-e5ab-5438-9ef0-64732776636f.html |archive-date=27 Junie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn|Mark Gordon (politician)}}
* {{en}} [https://ballotpedia.org/Mark_Gordon Mark Gordon]. ''Ballotpedia''
* {{en}} [https://governor.wyo.gov/ Governor Mark Gordon – State of Wyoming]
* {{en}} [https://www.wyomingbusiness.org/boards/governor-mark-gordon/10106 Governor Mark Gordon – Wyoming Business Council]
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Gordon, Mark}}
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Geboortes in 1953]]
[[Kategorie:Amerikaanse goewerneurs]]
[[Kategorie:Wyoming]]
37ib5v65txm0peb48hm2lb7vu9v44tw
Prinsevlag
0
315736
3373604
3361191
2026-11-18T07:24:33Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373604
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Prinsenvlag.svg|duimnael|Die Prinsevlag]]
[[Lêer:Anonymous The Noord-Nieuwland in Table Bay, 1762.jpg|duimnael|Die Noord-Nieuwland van die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] in [[Tafelbaai]] (1762) met die Prinsevlag]]
[[Lêer:Prinsenvlag-tehuize.jpg|duimnael|'n Prinsevlag op Waterloo-dag in 2009]]
[[Lêer:Slag om Grolle 2008-2 - Staatse troepen staan op het slagveld.jpg|duimnael|Die Prinsevlag in een van sy variasies]]
Die '''Prinsevlag''' (Nederlands: ''prinsenvlag'') is 'n [[Nederland]]se vlag wat die eerste keer gebruik is tydens die Nederlandse-opstand aan die einde van die [[16de eeu]].
Die Prinsevlag is gebaseer op die Vlag van [[Willem van Oranje|Willem die Swyger]], vandaar die vlag se naam. Die kleure is [[oranje (kleur)|oranje]], [[wit]] en [[blou]]. Op grond van die [[Frans]] name van hierdie kleure, ''orange-blanc-bleu'', word daar ook verwys na die vlag by wyse van die [[Nederlands]]e rympie ''oranje-blanje-bleu'' en ''ranje-blanje-bleu'' of die [[Afrikaans]]e ''[[Vlag van Suid-Afrika (1928–1994)|Oranje, Blanje, Blou]]''.
== Geskiedenis ==
Die kleure oranje, wit en blou (Nederlands: '' Oranje, Wit, Blauw '' of '' Oranje, Blanje, Bleu '', uit Frans ''Orange, Blanche, Bleu'') word geassosieer met [[Willem van Oranje|Willem die Swyger]] (1533–1584).
Blykbaar het hy hierdie kleure reeds so vroeg as 1577 gebruik as deel van sy optog na [[Gent]]. Jacob Duym berig ook dat die Nederlandse offisiere tydens die Beleg van Leiden in 1574 oranje-wit-blou strepe om die mou gedra het. Hieruit kom Rey (1837) tot die gevolgtrekking dat die kombinasie van oranje-wit-blou beslis in die 1570's deur die Prins van Oranje gebruik is. Die eerste verwysing na 'n vlootvlag in hierdie kleure dateer uit 1587, toe die Admiraliteit van Zeeland beveel het dat hierdie vlae op hul oorlogskepe moet wapper.<ref name=Rey515>{{fr}} Jean Rey, ''Histoire du drapeau, des couleurs et des insignes de la Monarchie française'' vol. 2, 1837, [https://books.google.ch/books?id=zb5SAAAAcAAJ&pg=PA515 bl. 515f].</ref>
Die vlootvlag is gebruik deur die ''[[Geuse (Tagtigjarige Oorlog)|Watergeuse]]'' (''Gueux de mer''), die pro-[[Nederland]]se kapers tydens die Nederlandse Opstand.
Volgens de Waard (1900) het die Nederlandse vloot tussen 1588 en 1630 te alle tye die Prinsevlag vertoon, en na 1663 te alle tye die rooi-wit-blou ''[[Statenvlag]]''. Laasgenoemde is geleidelik gedurende die jare 1630 tot 1650 ingevoer, en in 1664 as die "Statenvlag" benoem.<ref>{{nl}} JC de Jonge, Geschiedenis van het Nederlandse zeewesen, deel 1. 's Gravenhage, 1833, bl. 75.</ref>
Gedurende die [[17de eeu]] is die Prinsevlag op die [[Kasteel die Goeie Hoop]] gehys en deur inkomende skepe gesalueer.<ref>{{en}} Defence against Martime Power Projection, The Case of the Cape of Good Hope 1756–1803, Theodorus Daniel Potgieter, [[Universiteit Stellenbosch]], Desember 2006, bl. 78</ref> Die oranje-wit-blou vlag vorm die basis vir die Suid-Afrikaanse vlag uit 1928. Dit is ook die basis vir die vlae van [[Vlag van New York]] en [[Albany, New York|Albany]], [[New York]]. Nadat die Republikeinse [[Patriottentijd|Patriotte]], bygestaan deur die Franse, in 1795 beheer oor Nederland geneem het, is die Prinsevlag verbied en het die rooi-wit-blou vlag die enigste amptelike vlag geword, as synde analoog tot [[Vlag van Frankryk|die Franse se eie driekleur]], wat net 'n paar maande tevore gekies is. In die volgende periode van die [[Koninkryk van Holland]] was daar ook geen plek vir Oranje nie en Koning [[Louis Bonaparte|Louis I]] het rooi gekies.
[[Lêer:2008-04-30 oude st mauritius silvolde met vlag.JPG|duimnael|Die rooi-wit-blou met 'n oranje wimpel]]
In 1813, toe die Franse verdryf is en Nederland sy onafhanklikheid herwin het, het die [[Prins van Oranje]] vanaf [[Engeland]] na die land teruggekeer. Die Prinsevlag het 'n kort herlewing beleef; ten einde die verbintenis van die mense aan die [[Nederlandse monargie|Huis van Oranje]] te demonstreer, het beide hierdie vlag en die rooi-wit-blou vlag op die dakke gewapper. In dieselfde jaar het die rooi-wit-blou vlag vir die eerste keer gewapper met 'n oranje wimpel, wat sedertdien die gebruiklike gewoonte in Nederland bly. Of die Prinsevlag of die rooi-wit-blou vlag die nasionale vlag moes wees, is onbeslis gelaat, hoewel die Prins van Oranje, later koning [[Willem I van Nederland|Willem I]], laasgenoemde verkies het.
In die 1930's het die ondersteuners van die Nasionaal-Sosialistiese Beweging in Nederland (NSB) oranje-wit-blou en die Prinsevlag as hul simbool gekies. In 1937 het [[Wilhelmina van Nederland|Koningin Wilhelmina]] 'n dekreet geteken dat die kleure rooi, wit en blou as die amptelike kleure van die [[Vlag van Nederland|Nederlandse vlag]] aanvaar word.<ref>{{nl}} {{cite web |url=http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2686/Binnenland/article/detail/2427230/2011/05/11/Prinsenvlag-is-omstreden-maar-kent-lange-historie.dhtml |title=Prinsenvlag is omstreden, maar kent lange historie |website=Volkskrant |accessdate=13 Augustus 2014}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fotw.info/flags/nl.html#of |title=Flag Decree by Queen Wilhelmina |date=19 Februarie 1937 |work=Flags of the World |accessdate=2008-03-03}}</ref>
== Gebruike ==
Die Prinsevlag is in 2013 by die ou Matthias-kerktoring in [[Warmond]] gehys as deel van die viering van die 200-jarige bestaan van die Koninkryk van Nederland.<ref>{{nl}} [http://www.bollenstreekomroep.nl/nieuws/24133 Warmond viert 200 jaar Koninkrijk groots, geplaatst op 2 Desember 2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622220540/http://www.bollenstreekomroep.nl/nieuws/24133 |date=22 Junie 2015}}</ref>
Die vlag word ook gebruik as simbool van Groter-Nederland en Nederlandse pan-nasionalistiese bewegings. Dit word gereeld gebruik deur groepe soos die Nederlandse Volke-unie (NVU) <ref>{{en}} {{cite web |url=http://i.fokzine.net/upload/090221_145738_!cid_0FB9D25B-58A4-4384-AFE2-2EF0AFF97665.jpg |title=NVU protest walk with Prince's Flag prominently carried |date= |accessdate=6 Oktober 2013}}</ref> en ''[[Voorpost]]'',<ref>{{nl}} {{cite web |author=Webbreezer Solutions |url=http://www.voorpost.org |title=voorpost.org |publisher=voorpost.org |date=|accessdate=6 Oktober 2013}}</ref> sowel as die (nou ontbinde) Nasionalistiese Volksbeweging (NVB).<ref>{{nl}} {{cite web |url=http://www.nationalistischevolksbeweging.nl/bestelformulier.html |title=NVB order form listing the Prince's Flag with a lion on it |publisher=nationalistischevolksbeweging.nl |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100901060323/http://www.nationalistischevolksbeweging.nl/bestelformulier.html |archivedate=1 September 2010}}</ref>
In 2011 het twee parlementslede van die [[Party vir die Vryheid|Partij voor de Vrijheid]] (PVV) die Prinsevlag in hul kantore in die parlementsgebou laat hang. Nadat dit ondersoek was is die vlae egter verwyder. Die voormalige Nederlandse parlementslid [[Wim Kortenoeven]] het gesê dat hy versteur is deur die negatiewe konnotasies wat die vlag dra omdat hy glo dat die vlag deur die Nasionaal-Sosialistiese Beweging in Nederland (NSB) "gekaap is".<ref>{{nl}} [http://www.ad.nl/ad/nl/1012/Binnenland/article/detail/2431239/2011/05/11/PVV-Kamerlid-Prinsenvlag-is-vlag-om-trots-op-te-zijn.dhtml], Algemeen Dagblad, 11 Mei 2011.</ref> Tydens 'n PVV-protes op 21 September 2013 in [[Den Haag]] het verskeie mense Prinsevlae gedra. Toe [[Geert Wilders]] dieselfde week in die Nederlandse Huis van Afgevaardigdes gepraat het, het Alexander Pechtold na die vlae as 'NSB-vlae' verwys, waarop Wilders Pechtold 'n "patetiese en skynheilige mannetjie" genoem het.<ref>{{nl}} [http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2686/Binnenland/article/detail/3515820/2013/09/25/Teruglezen-Wilders-noemt-Pechtold-en-Slob-zielig-en-miezerig.dhtml Teruglezen: Wilders noemt Pechtold en Slob 'zielig en miezerig']</ref><ref>{{nl}} {{cite web |url=http://www.rtlnieuws.nl/editienl/rel-om-prinsenvlag |title=Rel om Prinsenvlag |access-date=29 September 2020 |archive-date= 1 Desember 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201160037/https://www.rtlnieuws.nl/editienl/rel-om-prinsenvlag |url-status=dead }}</ref>
== Erfenis ==
Die Prinsevlag het as basis gedien vir die vlag van die Unie van Suid-Afrika van 1928 tot 1994. Hierdie vlag is in 1928 aangeneem en is geïnspireer deur die voormalige Nederlandse vlag. In die middelste wit gedeelte van die vlag is die vlae van (links na regs) die [[Verenigde Koninkryk]], [[Oranje-Vrystaat]] en die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]], wat die [[Unie van Suid-Afrika|Unie]] se Britse koloniale verlede en die republikeinse voorgangerstate verteenwoordig. In 1994 is die vlag vervang deur die [[vlag van Suid-Afrika]]. Die Afrikaner Vryheidsvlag wat in 1995 by die Suid-Afrikaanse [[Buro vir Heraldiek]] as vlag van die Afrikaner Volksfront registreer is maak ook gebruik van die Prinsevlag.<ref>{{en}} South African Bureau of Heraldry (1995) [http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm30ddf0?200703110354512380EDC6&DN=00000008 Afrikaner-Volksfront flag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201007063641/http://www.national.archsrch.gov.za/sm300cv/smws/sm30ddf0?200703110354512380EDC6&DN=00000008 |date= 7 Oktober 2020 }}, besoek op 28 Junie 2006</ref>
Vanweë die ontstaan daarvan as die Nederlandse kolonie [[Nieu-Nederland]], gebruik verskillende plekke in [[New York (deelstaat)|New York]] en [[New Jersey]] variante van die Prinsevlag as hul amptelike vlae. Hierdie plekke sluit in New York, [[Jersey City]],<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/us-njjec.html|title=Jersey City, New Jersey (U.S.)|website=www.crwflags.com|accessdate=28 Januarie 2019}}</ref> [[the Bronx]], Albany, New York en Nassau County, New York.
<gallery class="center" widths="150">
Lêer:Afrikaner Vryheidsvlag.svg|Afrikaner Vryheidsvlag (Volkstaatvlag)
Lêer:Flag of the Orange Free State.svg| {{FIAV|historical}} [[Vlag van die Oranje-Vrystaat]], 1854–1910
Lêer:Flag of South Africa 1928-1994.svg| {{FIAV|historical}} [[Vlag van Suid-Afrika (1928–1994)|Vlag van Suid-Afrika]], 1928–1994
Lêer:Flag of New York City.svg|Vlag van [[New York]]
Lêer:Flag of Albany, New York.svg|Vlag van [[Albany, New York|Albany]], New York
Lêer:Flag of The Bronx.svg|Vlag van [[the Bronx]], New York
Lêer:Flag of Jersey City, New Jersey.png|Vlag van [[Jersey City]], [[New Jersey]]
Lêer:Brielse Geus.svg|Vlootvaandel van die Brielse Geuse
Lêer:Prinsenvlag7.svg|Variasie op die Prinsevlag
Lêer:Flag of Hofstra University.png|Vlag van Hofstra-universiteit
Lêer:Orania flag.svg|Vlag van [[Orania]]
</gallery>
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn|Prinsenvlag|Prinsevlag}}
{{Vlae van Nederland}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Vlae van Nederland]]
3yk2fso5onu5yoxrj9giz4b3syc7g42
Orange, Vaucluse
0
372639
3373570
3339983
2026-11-18T03:43:40Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373570
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Nedersetting
|amptelike_naam = Orange
|nedersetting_tipe = [[Munisipaliteit|Commune]]
|beeld_stadsilhoeët = ORANGE-centreville aerienne.jpg
|beeldbyskrif = Lugfoto van sentraal Orange
|beeld_skild = Blason ville fr Orange (Vaucluse).svg
|poskode = 84100
|leiertitel = Burgemeester
|leiernaam = Jacques Bompard<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2 Desember 2020|access-date=12 Desember 2020|language=fr}}</ref>
|koördinate = {{koördinate|44.1383|4.8097|format=dms|aansig=inlyn,titel}}
|oppervlak_totaal_km2 = 74.2
|bevolkingsdigtheid_km2 = {{France metadata Wikidata|population_total}}
|bevolking_soos_op = {{France metadata Wikidata|population_as_of}}
|bevolkingnotas = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}}
}}
[[Lêer:TrBogen Orange.jpg|links|duimnael|Die Triomfboog van Orange]]
[[Lêer:ORANGE-Choregies Butterfly.jpg|duimnael|regs|'n Opvoering van Madame Butterfly op 9 Julie 2007]]
[[Lêer:Roman Theatre in Orange 2008.jpg|duimnael|Die Romeinse teater in Orange]]
'''Orange''' ({{IPA-fr|ɔʁɑ̃ʒ}}; [[Provensaals]]e [[Oksitaans]]: ''Aurenja'' of ''Aurenjo'' in [[Oksitaans|Standaard-Mistraliaans]]) is 'n [[munisipaliteit|commune]] in die [[Vaucluse]] [[département]] van die [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] gewes in suid-oos [[Frankryk]]. Dit is geleë omtrent {{convert|21|km|0|abbr=on}} noord van [[Avignon]]. Dit beskik grotendeels oor 'n landbou ekonomie.
==Bevolking==
Met ingang 2018 het die munisipaliteit oor 28,922 inwoners beskik. Die stad van Orange is bevolkingsgewys die tweede grootste munispaliteit (commune) van [[Vaucluse]] na [[Avignon]], met Carpentras wat oor die derde grootste bevolking beskik.<ref name=pop2018>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/4989724/ensemble.pdf Téléchargement du fichier d'ensemble des populations légales en 2018], Institut national de la statistique et des études économiques</ref>
{{Historical populations
| align = none
| cols = 2
| percentages = pagr
| source = EHESS en INSEE (1968-2017)<ref name=pophist>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/4515315?geo=COM-84087#POP_T1 Population en historique depuis 1968], INSEE</ref>
| graph-pos = bottom
|1793 | 7000
|1800 | 7270
|1806 | 7440
|1821 | 8307
|1831 | 9123
|1836 | 8874
|1841 | 8633
|1846 | 9231
|1851 | 9824
|1856 | 10621
|1861 | 10007
|1866 | 10622
|1872 | 10064
|1876 | 10212
|1881 | 10301
|1886 | 10280
|1891 | 9859
|1896 | 9980
|1901 | 10096
|1906 | 10303
|1911 | 11087
|1921 | 10766
|1926 | 10799
|1931 | 11956
|1936 | 12946
|1946 | 13978
|1954 | 17478
|1962 | 19912
|1968 | 24562
|1975 | 25371
|1982 | 26499
|1990 | 26964
|1999 | 27989
|2007 | 30025
|2012 | 28948
|2017 | 28919
}}
==Toeriste aantreklikhede==
Die stad is bekend vir sy Romeinse argitektuur. Sy Romeinse teater, die Théâtre antique d'Orange, word beskryf as die indrukwekkendste Romeinse teater in Europa. Die datum van die oprigting van die boog word steeds gedebateer, maar huidige navorsing wat die inskripsie op die boog as afdoende bewyse aanvaar, dui daarop dat die oprigting daarvan tydens die heerskappy van keiser Augustus plaasgevind het. Die boog bevat ook 'n inskripsie wat in 27 n.C. aan keiser Tiberius gewy is, toe dit deur Tiberius opgerig is om die oorwinnings van Germanicus oor die Duitse stamme in die Rynland te vier. Die boog, teater en nabygeleë omgewing is in 1981 deur UNESCO gelys as 'n [[Wêrelderfenisgebied]].
== Kultuur ==
In [[1869]] is die Romeinse teater gerestoureer. Dit dien sedertdien as die venue van 'n musiekfees. Die fees, wat in 1902 die naam ''Chorégies d'Orange'' gekry het, word sedertdien jaarliks gehou en is nou bekend as 'n internasionale [[opera]]fees.
In 1971 is die "Nuwe Chorégies" begin en het dit oornag 'n internasionale wegholsukses geword. Verskeie van die bekendste internasionale operasterre het in die teater opgetree, waaronder Barbara Hendricks, [[Plácido Domingo]], [[Montserrat Caballé]], [[Roberto Alagna]], [[René Pape]] en Inva Mula. Operas soos ''[[Tosca (opera)|Tosca]] '', ''Aida'', ''Faust'' en ''Carmen'' is al hier opgevoer.
Die Romeinse teater is een van drie erfenisterreine waar die Romeinse muur nog besigtig kan word.
[[Lêer:La Meyne.JPG|duimnael|Die Meyne-rivier]]
==Susterstede==
Orange is die susterstad van:<ref name=twins>{{cite web|title=La ville d'Orange est liée au Monde par son histoire|url=https://www.ville-orange.fr/La-ville-d-Orange-est-liee-par-son-histoire-ou|website=ville-orange.fr|publisher=Orange|language=fr|access-date=2021-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117190636/https://www.ville-orange.fr/La-ville-d-Orange-est-liee-par-son-histoire-ou|archive-date=2019-11-17|url-status=dead}}</ref>
{{div col|colwidth=20em}}
*[[Breda]], {{vlagland|Nederland}} (1963)
*{{flagicon|LIB}} Byblos, Libanon (2004)
*{{flagicon|BEL}} Diest, België (1963)
*{{flagicon|GER}} Dillenburg, Duitsland (1963)
*{{flagicon|POL}} Jarosław, Pole (2000)
*{{flagicon|POL}} Kielce, Pole (1992)
*{{flagicon|GER}} [[Rastatt]], Duitsland (1965)
*{{flagicon|ITA}} Spoleto, Italië (1981)
*{{flagicon|ESP}} Vélez-Rubio, Spanje (2004)
*{{flagicon|CHN}} [[Weifang]], China (2004)
{{div col end}}
Orange vorm die Unie van Oranje-stede saam met Breda, Diest en Dillenburg.<ref name=twins/>
==Klimaat==
Oranje beskik oor 'n bedompige subtropiese klimaat, met nèt te veel reënval in die somer om 'n mediterreense klimaat-klassifikasie te hê. Somers is warm en relatief droog. Die meeste reënval kom in die lente en herfs voor, hoewel dit gepaardgaan met lae temperature. Winters is nie te straf nie, maar ryp en sneeu is nie ongehoord nie. <ref>[http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=97570&cityname=Orange%2C+Provence-Alpes-C%F4te+d%27Azur%2C+France&units= Climate Summary for Orange, France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510180612/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=97570&cityname=Orange%2C%20Provence-Alpes-C%F4te%20d%27Azur%2C%20France&units= |date=10 Mei 2021 }} ad</ref> Op 28 Junie 2019 het die temperatuur 41,0 ° C behaal.
==Verwysings==
{{Verwysings}}
==Eksterne skakels==
{{Commons category|Orange (Vaucluse)}}
{{wikivoyage|Orange (France)}}
* [http://www.theatre-antique.com/en/orange/292-/ Roman Theatre and Museum official website] {{in lang|en}}
* [http://www.ville-orange.fr/ Webwerf van die dorpsraad] {{in lang|fr}}
* [http://www.otorange.fr/ Webwerf van die toerismekantoor]
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Munisipaliteite in Provence-Alpes-Côte d'Azur]]
e20rmhp3z6dvr586ggd1dyk5wjjd0j0
Linda-Gail Bekker
0
375335
3373426
3340317
2026-11-17T12:19:49Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373426
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas2
|naam = Linda-Gail Bekker
|kleur =
|titel =
|beeld = Fogarty-nih-50th-symposium-speaker-linda-gail-bekker (27774294837) (cropped).jpg
|beeld_wydte = 180px
|beeld_onderskrif =Bekker praat in 2018 by die 50ste bestaansjaar-simposium van die John E. Fogarty International Centre
|beeld2 =
|beeld2_wydte =
|beeld2_onderskrif =
|opskrif1 = Gebore
|1 = <!--{{GDEO|1958|3|26}}<br/>-->[[Zimbabwe]]{{R|fic|Clinical2010}}
<!--
|opskrif2 = Burgerskap
|2 =
-->
|opskrif3 = Werkgebied
|3 = [[MIV]]- en [[Tuberkulose]]navorsing
<!--
|opskrif4 = Proefskrif
|4 =
|opskrif5 = Opleiding
|5 =
}}
-->
|opskrif7 = Alma mater
|7 = {{Plainlist|
*[[Universiteit van Kaapstad]]
*Rockefeller-universiteit
}}
|opskrif8 = Werkplekke
|8 = {{Plainlist|
*Desmond Tutu MIV-stigting
*[[Universiteit van Kaapstad]]
}}
<!--
|opskrif9 = Sertifisering
|9 ==
-->
|opskrif10 = Bekend vir
|10 = MIV/Vigs-navorsing
<!--
|opskrif11 = Pryse
|11 =
|opskrif12 = e-pos
|12 =
-->
|opskrif13 = Eggenoot
|13 =Robin Wood{{sfn |Hogg |date=2020 |page=1}}
<!--
|opskrif14 = Kinders
|14 =
-->
}}
'''Linda-Gail Bekker''' {{small|MBChB, DTMH, DCH, FCP (SA)}} is 'n professor in medisyne en bedryfshoof van die "Desmond Tutu MIV-stigting". Sy is ook direkteur van die Desmund Tutu MIV-sentrum aan die [[Universiteit van Kaapstad]]. Sy is 'n voormalige president van die Internasionale Vigsvereniging (2016-18).{{R|Samarasekera2021}}
== Vroeë lewe en opvoeding ==
Bekker is in [[Zimbabwe]] gebore.{{R|fic}} Sy het medies aan die [[Universiteit van Kaapstad]] gestudeer.{{R|newstatesman}} Sy was van plan om 'n geriatriese geneesheer te word, maar het 'n kliniese rotasie in [[KwaZulu-Natal]] voltooi en daar 'n belangstelling in [[MIV]]- en [[Tuberkulose]]navorsing ontwikkel.{{R|vaxreport}} Sy het gesien hoe jongmense aan MIV/vigs sterf en was gefrustreerd omdat sy hulle nie kon help nie.{{R|PHRI}} Haar doktersgraad is deur die John E. Fogarty International Centre befonds en sy het aan die Rockefeller-universiteit gewerk in die gebied van gasheer-immuniteit.{{R|fic}} Haar doktorale adviseur was Gilla Kaplan.{{R|PHRI|Gates}}
== Navorsing en loopbaan ==
In 2009 het sy die Royal Society Pfizer-toekenning gewen vir haar navorsing oor tuberkulose-epidemiologie.{{R|allafrica|Royal}} Die finansiering het haar navorsing in die Nyanga-primêre gesondheidskliniek in Kaapstad ondersteun.{{R|Royal}} Bekker is passievol oor onderrigprogramme en betrokkenheid by gemeenskappe{{R|idm}} en haar gemeenskapswerk wil stigma oor MIV en tuberkulose oorkom.{{R|lancet}} Bekker se man, Robin Wood, dien as direkteur en uitvoerende hoof van die Desmond Tutu MIV-stigting,{{R|Tutu}} waar Bekker bedryfshoof is, en dit ondersteun die welstand van mense in van die armste gemeenskappe in Suid-Afrika.{{R|theconversation}} Sy het 'n mobiele bussie ontwikkel, bekend as die "Tutu-toetser", wat toetsing bied vir swangerskap, hoë bloeddruk, diabetes, MIV/vigs, TB en vetsug.{{R|lancet|strictly}}
Sy is 'n direkteur van die Desmund Tutu MIV-sentrum aan die Universiteit van Kaapstad, waar sy beste praktyk en bewysgebaseerde inligting oor behandeling van adolessente met MIV en voorkoming van MIV in adolessente integreer.{{R|iavi}} Die sentrum word befonds deur die National Institutes of Health van die VSA.{{R|hivr4p}} sy het 'n program ontwikkel genoemd ''"Choices for Adolescent Methods of Prevention in South Africa (CHAMPS)"''; wat jongmense se houding teenoor [[besnydenis]] uitdaag, jong vroue aanmoedig om gesinsbeplanning te gebruik en profilakse voor blootstelling ondersoek.{{R|CHAMPS}} Sy het ook gewerk aan 'n program oor swangerskap en MIV/vigs genoemd ''"Pregnancy and HIV/AIDS Seeking Equitable Study (PHASES)"'' wat ook deur die National Institutes of Health befonds is.{{R|PHASES}} Sy bestudeer die implementering van [[Teenretrovirale middel|antiretrovirale terapieë]]{{R|aids2018|cmej}} en is opgewonde oor selftoetsing vir MIV.{{R|CLP}}
In 2016 word sy verkies tot president van die Internasionale Vigsvereniging.{{R|IAS}} Sy het die openingsvoorlegging aangebied tydens die International AIDS Society se konferensie in [[Parys]], waar sy oor nuwe voorkomingsopsies, soos profilakse voor blootstelling, gepraat het.{{R|Tutu2}} In 2018 word sy verkies tot die raad van die International AIDS Vaccine Initiative, 'n wêreldwye, nie-winsgewende, openbare-private vennootskap wat die ontwikkeling van entstowwe versnel om MIV-infeksie en vigs te voorkom.{{R|iavi}} Sy was bekommerd oor [[Donald Trump]] wat die wêreldwye mediese reaksie teen MIV ondermyn het.{{R|massgen|healthgap}} Sy was 'n hoofspreker op Wêreldvigsdag 2017.{{R|VigsDag}} Bekker dien ook as adviseur van die VSA se noodplan vir vigsverligting in die wêreld, getitld ''"President's Emergency Plan For AIDS Relief (PEPFAR)"''.{{R|(PEPFAR)}}
Sy het bygedra tot ''The Conversation'', 'n netwerk van nie-winsgewende media wat nuusberigte op die internet publiseer wat deur akademici en navorsers geskryf word.{{R|theconversation2|theconversation3|theconversation4|theconversation5}} Bekker hou daarvan om te skilder en gebruik straatteater in haar gemeenskapswerk.{{R|lancet}}
Sy is 'n lid van die [[Akademie vir Wetenskap van Suid-Afrika]].{{R|ASSAf}}
== COVID-19 ==
Bekker was saam met [[Glenda Gray]] die mede-ondersoeker van die Sisonke-proefneming wat daarop gemik was om gesondheidswerkers in Suid-Afrika vroeë toegang tot [[Covid-19-entstof|Covid-19-entstowwe]] te gee.{{R|Patel2021}} Die fase-3b-ope kliniese proef het van 17 Februarie 2021{{R|TimesLIVE 2021}} tot 15 Mei 2021{{R|Nair Savides 2021}} geduur, met 478 733 dosisse wat aan gesondheidswerkers gegee is.{{R|OnlinePortal2021}} Die studie het die effektiwiteit van die Jansen- (J&J) entstof getoets wanneer dit op groot skaal onder Suid-Afrikaanse toestande toegedien word.{{R|Patel2021}}
== Bronne ==
* {{cite web | last=Hogg | first=Alec | title=A Rational Covid-19 Perspective: Half an hour with UCT Prof Linda-Gail Bekker, SA's global heavyweight | website=BizNews.com | date=1 Julie 2020 | url=https://www.biznews.com/inside-covid-19/2020/07/01/covid-19-linda-gail-bekker}}
== Verwysings ==
{{verwysings|30em|verwysings=
<ref name="aids2018">{{Cite web |url=http://www.aids2018.org/Conference-Committees |title=Conference Committees |website=www.aids2018.org |language=en |access-date=27 April 2021}}</ref>
<ref name="allafrica">{{Cite news |url=http://allafrica.com/stories/200910300235.html |title=South Africa: Linda-Gail Bekker Scoops Award for TB/HIV |date=30 Oktober 2009 |work=Health-e (Cape Town) |access-date=26 Julie 2021 |language=en |url-access=subscription}}</ref>
<ref name="ASSAf">{{cite web | title=Members - B | website=ASSAf.org.za | date=1 Desember 2021 | url=https://www.assaf.org.za/index.php/about-assaf/members#B | access-date=7 Desember 2021 | language=en | archive-url=https://web.archive.org/web/20211206172019/https://www.assaf.org.za/index.php/about-assaf/members#B | archive-date= 6 Desember 2021 | url-status=dead}}</ref>
<ref name="CLP">{{Cite news |url=http://www.clpmag.com/2017/11/hiv-self-test-granted-ce-mark/ |title=HIV Self-Test Granted CE Mark - Clinical Lab Products |work=Clinical Lab Products |access-date=27 Julie 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="cmej">{{Cite journal |last=Bekker |first=L.-G. |last2=Wood |first2=R. |date=1 November 2011 |title=TB and HIV co-infection: When to start antiretroviral therapy |url=http://cmej.org.za/index.php/cmej/article/view/2323 |journal=Continuing Medical Education |language=en |volume=29 |issue=10 |pages=420 |issn=2078-5143 |access-date=27 Julie 2021 |archive-date=27 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727155829/http://cmej.org.za/index.php/cmej/article/view/2323 |url-status=dead }}</ref>
<ref name="CHAMPS">{{Cite news |url=https://www.avac.org/trial/champs |title=CHAMPS |date=18 Maart 2014 |work=AVAC |access-date=27 Julie 2021|language=en}}</ref>
<ref name="Clinical2010">{{cite web | title=Dr. Linda-Gail Bekker President of the International Aids Society, Q and A | website=Clinical Trials Unit | date=1 January 2010 | url=http://www.clinicaltrialsunit.uct.ac.za/news/dr-linda-gail-bekker-president-international-aids-society-q-and | access-date=26 July 2021 | archive-date=26 Julie 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210726190208/http://www.clinicaltrialsunit.uct.ac.za/news/dr-linda-gail-bekker-president-international-aids-society-q-and | url-status=dead }}</ref>
<ref name="fic">{{Cite web|url=https://www.fic.nih.gov/News/GlobalHealthMatters/september-october-2017/Pages/linda-gail-bekker-ias.aspx|title=Q and A with former Fogarty trainee Dr Linda-Gail Bekker|website=FIc|language=en-US|access-date=2018-05-28}}</ref>
<ref name="Gates">{{Cite web |url=https://www.gatesfoundation.org/Who-We-Are/General-Information/Leadership/Global-Health/Gilla-Kaplan |title=Gilla Kaplan |website=Bill & Melinda Gates Foundation |language=en |access-date=26 Julie 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130911190531/http://www.gatesfoundation.org/Who-We-Are/General-Information/Leadership/Global-Health/Gilla-Kaplan |archive-date=11 September 2013}}</ref>
<ref name="healthgap">{{Cite news |title=More than 200 Scientists, Researchers and Clinicians including the co-discoverer of HIV Denounce Trump Administration Policies that Undermine the Global HIV Response |work=Health GAP (Global Access Project) |access-date=27 Julie 2021 |url-status=dead |archive-date=8 Maart 2018
|url=https://www.healthgap.org/more_than_200_scientists_researchers_and_clinicians_including_the_co_discoverer_of_hiv_denounce_trump_administration_policies_that_undermine_the_global_hiv_response
|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308180013/http://www.healthgap.org/more_than_200_scientists_researchers_and_clinicians_including_the_co_discoverer_of_hiv_denounce_trump_administration_policies_that_undermine_the_global_hiv_response |language=en}}</ref>
<ref name="hivr4p">{{Cite news |url=http://www.hivr4p.org/program/plenary-sessions/ |title=Plenary Sessions - HIVR4P 2018 |work=HIVR4P 2018 |access-date=17 Julie 2021 |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009182607/http://hivr4p.org/program/plenary-sessions |archive-date=9 Oktober 2014}}</ref>
<ref name="IAS">{{Cite news |url=http://www.virology-education.com/bekker-linda-gail/ |title=Bekker, Linda-Gail - Virology Education |work=Virology Education |access-date=27 Julie 2021 |language=en |archive-date=29 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180529053946/http://www.virology-education.com/bekker-linda-gail/ |url-status=dead }}</ref>
<ref name="iavi">{{Cite news |url=https://www.iavi.org/about-us/leadership/board-of-directors |title=Board of Directors |work=IAVI - International AIDS Vaccine Initiative |access-date=27 Julie 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170414215539/http://www.iavi.org/about-us/leadership/board-of-directors |archive-date=14 April 2017|language=en}}</ref>
<ref name="idm">{{Cite web |url=http://www.idm.uct.ac.za/idm/members/full-members/linda-gail-bekker |title=Professor Linda-Gail Bekker MBChB DTMH DCH FCP(SA) PhD {{!}} Infectious Disease & Molecular Medicine |website=www.idm.uct.ac.za |language=en |access-date=27 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180529054301/http://www.idm.uct.ac.za/idm/members/full-members/linda-gail-bekker |archive-date=29 Mei 2018 |url-status=dead}}</ref>
<ref name="lancet">{{Cite web |url=https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lancet/PIIS0140-6736(10)60217-6.pdf |title=Linda-Gail Bekker: confronting the TB/HIV co-infection epidemic |date=13 Februarie 2013 |website=The Lancet |access-date=27 Julie 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="massgen">{{Cite web |url=https://www.massgeneral.org/News/pressrelease.aspx?id=2139 |title=Cutbacks in foreign aid for HIV treatment would produce great harm, generate few savings |website=Massachusetts General Hospital |language=en |access-date=27 Julie 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180529054706/https://www.massgeneral.org/News/pressrelease.aspx?id=2139 |archive-date=29 Mei 2018 }}</ref>
<ref name="Nair Savides 2021">{{cite web | last=Nair | first=Nivashni | last2=Savides | first2=Matthew | title=Final vaccine administered as part of Sisonke trial | website=TimesLIVE | date=15 Mei 2021 | url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-05-15-final-vaccine-administered-as-part-of-sisonke-trial/ | access-date=27 Julie 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="newstatesman">{{Cite web |url=https://www.newstatesman.com/health/2009/11/interview-hiv-work-africa-life |title=The NS Interview: Linda-Gail Bekker |website=www.newstatesman.com |language=en |access-date=26 Julie 2021}}</ref>
<ref name="OnlinePortal2021">{{cite web | title=Update On Covid-19 (16th May 2021) | website=SA Corona Virus Online Portal | date=16 Mei 2021 | url=https://sacoronavirus.co.za/2021/05/16/update-on-covid-19-16th-may-2021/ | access-date=27 Julie 2021 | language=en | archive-date=17 Mei 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210517150254/https://sacoronavirus.co.za/2021/05/16/update-on-covid-19-16th-may-2021/ | url-status=dead }}</ref>
<ref name="Patel2021">{{cite web | last=Patel | first=Khadija | last2=Malan | first2=Mia | title=Trials, tinsel & tango: Go inside Linda-Gail Bekker’s COVID world – Bhekisisa | website=Bhekisisa | date=16 Maart 2021 | url=https://bhekisisa.org/article/2021-03-16-trials-tinsel-tango-get-to-know-researcher-linda-gail-bekker/ | access-date=27 Julie 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="(PEPFAR)">{{Cite news |url=http://allafrica.com/stories/201707260393.html |title=Southern Africa: Update On the President's Emergency Plan for Aids Relief (Pepfar) |date=26 Julie 2017 |work=United States Department of State (Washington, DC) |access-date=27 Julie 2021 |url-access=subscription |language=en}}</ref>
<ref name="PHASES">{{Cite web |url=http://www.hivpregnancyethics.org/team/ |title=Team - PHASES: Pregnancy & HIV/AIDS: Seeking Equitable Study |website=HIV pregnancy ethics |language=en |access-date=27 Julie 2021}}</ref>
<ref name="PHRI">{{Cite web |url=http://www.phri.org/research/res_pikaplan.asp |title=PHRI :: Gilla Kaplan, Ph.D. |website=www.phri.org |access-date=26 Julie 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030627155236/http://www.phri.org/research/res_pikaplan.asp |archive-date=27 Augustus 2003 |language=en}}</ref>
<ref name="Royal">{{Cite web |url=https://royalsociety.org/news/2009/award-HIV-TB/ |title=African scientist wins award for HIV and TB co-infection research - Science News|website=royalsociety.org |language=en |access-date=27 Julie 2021}}</ref>
<ref name="Samarasekera2021">{{cite journal | last=Samarasekera | first=Udani | title=Linda-Gail Bekker—a leader at the service of the world | journal=The Lancet Infectious Diseases | publisher=Elsevier BV | volume=21 | issue=6 | year=2021 | issn=1473-3099 | doi=10.1016/s1473-3099(21)00283-8 | page=778}}</ref>
<ref name="strictly">{{Cite web |url=http://www.africastrictlybusiness.com/news-analysis/faba-africa-africans-tutu-tester |title=FABA (For Africa By Africans: Tutu Tester {{!}} Africa Strictly Business |website=www.africastrictlybusiness.com |language=en |access-date=27 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180529054105/http://www.africastrictlybusiness.com/news-analysis/faba-africa-africans-tutu-tester |archive-date=29 Mei 2018 |url-status=dead}}</ref>
<ref name="theconversation">{{Cite web |url=https://theconversation.com/profiles/linda-gail-bekker-285291 |title=Linda-Gail Bekker |website=The Conversation |language=en |access-date=27 Julie 2021}}</ref>
<ref name="theconversation2">{{Cite news |url=https://theconversation.com/three-decades-on-stigma-still-stymies-hiv-prevention-and-treatment-87549 |title=Three decades on, stigma still stymies HIV prevention and treatment |last=Bekker |first=Linda-Gail |work=The Conversation |access-date=27 Julie 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="theconversation3">{{Cite news |url=https://theconversation.com/rings-and-things-other-ways-to-prevent-hiv-are-on-the-cards-69192 |title=Rings and things ... other ways to prevent HIV are on the cards |last=Bekker |first=Linda-Gail |work=The Conversation |access-date=27 Julie 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="theconversation4">{{Cite news |url=https://theconversation.com/explainer-the-how-what-and-why-of-the-latest-hiv-vaccine-trial-67987 |title=Explainer: the how, what and why of the latest HIV vaccine trial |last=Bekker |first=Linda-Gail |work=The Conversation |access-date=27 Julie 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="theconversation5">{{Cite news |url=https://theconversation.com/aids-conference-2016-the-gains-the-gaps-the-next-global-steps-62866 |title=AIDS conference 2016: the gains, the gaps, the next global steps |last=Bekker |first=Linda-Gail |work=The Conversation |access-date=27 Julie 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="TimesLIVE 2021">{{cite web | title=J&J vaccines arrive in SA on Tuesday night | website=TimesLIVE | date=16 Februarie 2021 | url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-02-16-jj-vaccines-arrive-in-sa-on-tuesday-night/ | access-date=27 Julie 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="Tutu">{{Cite news |url=http://desmondtutuhivfoundation.org.za/about/background/ |title=Desmond Tutu HIV Foundation {{!}} Background |work=Desmond Tutu HIV Foundation |access-date=27 Julie 2021 |language=en |archive-date= 6 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006132907/http://desmondtutuhivfoundation.org.za/about/background/ |url-status=dead }}</ref>
<ref name="Tutu2">{{Cite news |url=http://desmondtutuhivfoundation.org.za/professor-linda-gail-bekker-opens-international-aids-society-conference/ |title=Professor Linda-Gail Bekker opens the International AIDS Symposium Conference {{!}} Desmond Tutu HIV Foundation |date=1 Augustus 2017 |work=Desmond Tutu HIV Foundation |access-date=27 Julie 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219174936/http://desmondtutuhivfoundation.org.za/professor-linda-gail-bekker-opens-international-aids-society-conference/ |archive-date=19 Februarie 2018 |language=en}}</ref>
<ref name="vaxreport">{{Cite web |url=http://www.vaxreport.org/index.php?option=com_content&view=article&id=884&Itemid=884 |title=Vax Report - Vax Report |website=www.vaxreport.org |language=en |access-date=28 Mei 2018}}</ref>
<ref name="VigsDag">{{Cite web |title=World Aids Day – Linda-Gail Bekker |date=4 Desember 2017 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Gm0xiG9kJ3g |accessdate=28 Mei 2018 |language=en}}</ref>
}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Bekker, Linda-Gail}}
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Geneeskundiges]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse geneeskundiges]]
[[Kategorie:Alumni van die Universiteit Kaapstad]]
jtiymzy8iqdv5xpc6isuswaw0bm6ta3
Nobelsiekte
0
383937
3373561
3340336
2026-11-18T02:09:52Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373561
wikitext
text/x-wiki
{{Kantbalk Alternatiewe medisyne}}
'''Nobelsiekte''' is 'n veronderstelde siekte van kritiese denkfoute wat veroorsaak dat sekere [[Nobelprys]]wenners vreemde of wetenskaplik ongesonde of foutiewe idees omhels, gewoonlik later in hul lewens.{{R|Gorski1|Gorski2}} Daar is aangevoer dat die effek deels die gevolg is van 'n neiging dat Nobelpryswenners deur die toekenning bemagtig voel om oor onderwerpe buite hul spesifieke kundigheidsgebied te praat,{{R|Sciencemediacenter|ACSHKrugman}} gekombineer met 'n neiging dat Nobelpryswenners die soorte wetenskaplikes is wat op onkonvensionele maniere dink.{{R|Outsidethebox}}
== Implikasies ==
Alhoewel dit onduidelik is of Nobelpryswenners statisties meer geneig tot kritiese denkfoute as ander wetenskaplikes is, is die verskynsel van belang omdat dit 'n bestaansbewys lewer dat: (1) as 'n mens 'n gesag op een gebied is, is hy of sy nie noodwendig 'n gesag op 'n ander gebied nie, en (2) in die mate dat die wen van 'n Nobelprys as 'n volmaakte aanduiding van wetenskaplike uitnemendheid en hoë algemene intelligensie dien, is sulke eienskappe nie onverenigbaar met irrasionaliteit nie.{{R|LilienfeldSI}} Die Nobelsiekte toon ook dat dit vir sommige pryswenners om oor die algemeen as "reg" beskou word dié wenner se bevestigingsvooroordeel meer bevorder as hul [[Kennisleer#Klassieke skeptisisme|skeptisisme]].{{R|Diamandis}}
== Nobelpyswenners as voorbeelde ==
=== [[Pierre Curie]] ===
Curie het die [[Nobelprys vir fisika]] in 1903 gewen, saam met sy vrou [[Marie Curie|Marie]]. Hy het ook spiritualisme en pogings om met geeste te kommunikeer bevorder, soos dié wat Eusapia Palladino, 'n Italiaanse spiritualis, aangebied het, wat hy gereeld bygewoon het.{{R|Curie}}
=== [[Linus Pauling]] ===
Pauling het die [[Nobelprys vir Chemie]] in 1954 gewen. 'n Dekade voordat hy die prys gewen het, is hy met Bright se siekte ('n tipe [[nier]]siekte) gediagnoseer, wat hy deels behandel het deur [[vitamien]]aanvullings te neem, wat volgens hom sy toestand dramaties verbeter het. Hy het later aangevoer om hoë dosisse [[vitamien C]] te neem om die waarskynlikheid en erns van die [[verkoue]] te verminder. Pauling self het daagliks hoeveelhede vitamien C verbruik wat meer as 120 keer die aanbevole daaglikse inname was. Hy het verder aangevoer dat megadosisse van vitamien C terapeutiese waarde het vir die behandeling van skisofrenie en om die lewens van [[kanker]]pasiënte te verleng. Hierdie bewerings word nie ondersteun deur die beste beskikbare wetenskap nie.{{R|Gorski1|Gorski2|LilienfeldSI}}
=== [[Kary Mullis]] ===
Mullis het die [[Nobelprys vir Chemie]] in 1993 gewen vir die ontwikkeling van die [[Polimerase kettingreaksiemetode|polimerase kettingreaksie]]. Mullis was nie met eens met die aanvaarde en wetenskaplik geverifieerde siening dat [[Vigs]] deur die [[MIV]]-virus veroorsaak word nie. Hy bevraagteken ook die bewyse vir menslike bydraes tot [[aardverwarming]], bely 'n geloof in [[astrologie]] en beweer dat hy eens 'n fluoresserende wasbeer teëgekom het wat met hom gepraat het.{{R|Sciencemediacenter|LilienfeldSI|Mullis}}
=== [[Luc Montagnier]] ===
Montagnier het die [[Nobelprys vir Fisiologie of Geneeskunde]] in 2008 gewen. In 2009, in 'n nie-eweknie-geëvalueerde artikel in 'n joernaal wat hy gestig het, beweer Montagnier dat oplossings wat die [[DNS]] van patogene [[bakterie]]ë en [[virus]]se bevat, lae frekwensie radiogolwe kan afgee wat veroorsaak dat omringende watermolekules in 'nanostrukture' gerangskik word. Hy het voorgestel dat water sulke eienskappe kan behou selfs nadat die oorspronklike oplossings grootliks verdun is, tot die punt waar die oorspronklike DNS effektief verdwyn het, en dat water die 'geheue' van stowwe waarmee dit in aanraking was, kon behou. Die beweerings stel sy werk in pas met die [[pseudowetenskap]]like beginsels van [[homeopatie]]. Hy beweer verder dat inligting oor DNS-volgorde via hierdie radiogolwe na 'n aparte proefbuis met gesuiwerde water 'getelporteer' kan word. Hy het dit verduidelik in die raamwerk van die [[Kwantummeganika|kwantumveldteorie]].{{R|Gorski2|DNS|Hall}} Hy ondersteun die wetenskaplik gediskrediteerde siening dat [[Entstof|entstowwe]] [[outisme]] veroorsaak en beweer dat [[antibiotika]] van terapeutiese waarde is vir die behandeling van outisme.{{R|LilienfeldSI}}
=== [[Nikolaas Tinbergen]] ===
Tinbergen het die [[Nobelprys vir Fisiologie of Geneeskunde]] in 1973 gewen. Tydens sy Nobel-aanvaardingstoespraak bevorder Tinbergen die wyd gediskrediteerde "yskas-moeder"-hipotese oor die oorsaak van [[outisme]],{{R|Folstein}} en stel daardeur 'n "byna onverbeterlike rekord vir die kortste tyd tussen die ontvangs van die Nobelprys en iets baie dom sê oor 'n gebied waarin die Nobelpryswenner min ervaring gehad het.”{{R|Gorski2}} In 1985 het Tinbergen 'n boek saam met sy vrou geskryf wat die gebruik van "vashouterapie" vir outisme aanbeveel,{{R|Tinbergen}} 'n vorm van behandeling wat empiries nie ondersteun word nie en wat fisies gevaarlik kan wees.{{R|Gorski1|LilienfeldSI}}
=== [[Brian Josephson]] ===
Josephson het die [[Nobelprys vir Fisika]] in 1973 gewen. Josephson het 'n aantal oortuigings bevorder wat nie wetenskaplik gesteun word nie, insluitend die [[homeopatie]]se idee dat water die chemiese eienskappe van stowwe wat daarin verdun is, kan "onthou". Die siening dat [[Meditasie|transendentale meditasie]] nuttig is vir onbewuste traumatiese herinneringe tot bewuste bewustheid bring, en die moontlikheid dat mense met mekaar kan kommunikeer deur middel van telepatie.{{R|Sciencemediacenter|LilienfeldSI}}
=== [[Michael Levitt]] ===
Levitt het die [[Nobelprys vir Chemie]] in 2013 gewen. Hy is opvallend vir sy wanopvattings en voorspellings rakende [[Koronavirussiekte-2019]]. In een debat het hy gesê dat koronavirussiekte-2019 "presies net so gevaarlik is as griep",{{R|LindauNobel2020}} ondanks CDC-data wat anders aandui.{{R|CDCCOVID19June2020}} Op grond van Sweedse data beweer Levitt dat die sterftesyfer vir infeksie vir koronavirussiekte-2019 0,06% was{{R|LevittSwedenFeb2021}} toe 0,12% van die Sweedse bevolking reeds aan koronavirussiekte-2019 gesterf het.{{R|WHOSweden2021}} As oorspronklike ondertekenaar van die [[Great Barrington-verklaring]],{{R|LevittBD}} pleit hy vir kudde-immuniteit deur natuurlike infeksie, 'n strategie wat die [[WGO]] "eenvoudig oneties" noem.{{R|LevittUnethical}} Levitt het ook verskeie voorspellings gemaak oor lande se geprojekteerde koronavirussiekte-2019-sterftes. Hierdie voorspellings was almal onakkuraat.{{R|LevittIL2020|LevittCH2020|LevittUS2020}}
=== [[James Watson]] ===
Watson het die [[Nobelprys vir Fisiologie of Geneeskunde]] in 1962 ontvang, saam met [[Francis Crick]] en [[Maurice Wilkins]], "vir hul ontdekkings rakende die molekulêre struktuur van nukleïensure en die betekenis daarvan vir die oordrag van inligting in lewende materiaal". Sedert ten minste 2000 het Watson konsekwent en in die openbaar 'n verband tussen ras en intelligensie voorgestel, onder andere rassistiese oortuigings wat volgens hom deur die wetenskap ondersteun word. Hy beweer 'n genetiese basis vir stereotipes wat verband hou met rasse- en etniese groepe (bv. Jode is intelligent, Chinese is intelligent, maar nie kreatief nie, omdat hulle gekies word vir ooreenstemming, latynse manne wat 'n hoër seksdrang het as gevolg van hul donker vel).{{R|Thompson|Independent|Harmon|Reich|Harmon2}}
=== [[John William Strutt]], [[John William Strutt, 3de Baron van Rayleigh|Lord Rayleigh]] ===
(Fisika, 1904) [[Paranormaal]]{{R|Oppenheim}}
=== [[Joseph Thomson]] ===
(Fisika, 1906) Psigiese magte, [[waterwiggelary]] en [[paranormaal]]{{R|Thompson1937}}
=== [[Charles Richet]] ===
(Fisiologie of Geneeskunde, 1913) Buitesensoriese persepsie, [[paranormaal]] , [[waterwiggelary]], [[Spook|spoke]]{{R|Richet1923}}
=== [[Otto Stern]] ===
(Fisika, 1943) Psigokinetiese kragte{{R|Totton2003}}
=== [[William Shockley]] ===
(Fisika, 1956) [[Rassisme]] en [[eugenetika]]{{R|Sciencemediacenter|LilienfeldSI}}
=== [[Richard Smalley]] ===
(Chemie, 1996) [[Kreasionisme|Skeppingsleer]], [[Intelligente Ontwerp]] en [[evolusie]] ontkenning{{R|LilienfeldSI|montana|ChristianPost2005}}
== Verwysings ==
{{verwysings|30em|verwysings=
<ref name="ACSHKrugman">{{cite web |last1=Berezow |first1=Alex |title=Paul Krugman Now Has Nobel Disease |url=https://www.acsh.org/news/2016/12/18/paul-krugman-now-has-nobel-disease-10609 |website=American Council on Science and Health |date=18 Desember 2016 |publisher=American Council on Science and Health |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="CDCCOVID19June2020">{{cite web | title=NCHS Mortality Reporting System: Pneumonia Influenza and COVID-19 Mortality Data through the week ending June 6, 2020 as of June 25, 2020 | website=CDC | date=26 Junie 2020 | url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/covid-data/covidview/06262020/images/nchs-mortality-report.gif |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="ChristianPost2005">{{cite web | title=Creation Scientists in Three-Way Debate with Intelligent Design, Evolution | website=The Christian Post | date=22 Desember 2005 | url=https://www.christianpost.com/news/creation-scientists-in-three-way-debate-with-intelligent-design-evolution.html |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="Curie">{{Cite web |url=https://skepdic.com/nobeldisease.html |title=the Nobel disease |date=5 November 2015 |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en |website=The Skeptic's Dictionary |last=Carroll |first=Robert T. |archive-date=30 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630101610/http://www.skepdic.com/nobeldisease.html |url-status=dead }}</ref>
<ref name="Diamandis">{{cite journal | last=Diamandis | first=Eleftherios P. | title=Nobelitis: a common disease among Nobel laureates? | journal=Clinical Chemistry and Laboratory Medicine | publisher=Walter de Gruyter GmbH | volume=51 | issue=8 | date=1 Januarie 2013 | pages=1573–1574 | issn=1437-4331 | doi=10.1515/cclm-2013-0273 | pmid=23729580 | s2cid=37703125 |language=en}}</ref>
<ref name="DNS">{{cite journal |last1=Montagnier |first1=L |author-link1=Luc Montagnier |last2=Aissa |first2=J |last3=Giudice |first3=E Del |last4=Lavallee |first4=C |last5=Tedeschi |first5=A |last6=Vitiello |first6=G |title=DNA waves and water |journal=Journal of Physics: Conference Series |date=8 Julie 2011 |volume=306 |issue=1 |pages=012007 |arxiv=1012.5166 |doi=10.1088/1742-6596/306/1/012007|bibcode=2011JPhCS.306a2007M |s2cid=1810576 |language=en}}</ref>
<ref name="Folstein">{{cite journal |last1=Folstein |first1=S. |last2=Rutter |first2=M. |title=Genetic influences and infantile autism |url=https://archive.org/details/nature-uk_1977-02-24_265_5596/page/726 |journal=Nature |date=1977 |volume=265 |issue=5596 |pages=726–728|doi=10.1038/265726a0 |pmid=558516 |bibcode=1977Natur.265..726F |s2cid=4283843 |language=en}}</ref>
<ref name="Gorski1">{{cite web |last1=Gorski |first1=David |author1-link=David Gorski |title=High dose vitamin C and cancer: Has Linus Pauling been vindicated? |url=https://sciencebasedmedicine.org/high-dose-vitamin-c-and-cancer-has-linus-pauling-been-vindicated/ |website=Science Based Medicine |date=18 Augustus 2008 |publisher=sciencebasedmedicine.org |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="Gorski2">{{cite web |last1=Gorski |first1=David |author1-link=David Gorski |title=Luc Montagnier and the Nobel Disease |url=https://sciencebasedmedicine.org/luc-montagnier-and-the-nobel-disease/ |website=Science Based Medicine |date=4 Junie 2012 |publisher=sciencebasedmedicine.org |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="Hall">{{cite web |last1=Hall |first1=Harriett |authorlink=Harriet Hall |title=The Montagnier "Homeopathy" Study |url=https://sciencebasedmedicine.org/the-montagnier-homeopathy-study/ |website=Science Based Medicine |date=20 Oktober 2009 |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="Harmon">{{cite web |last1=Harmon |first1=Amy |title=James Watson Had a Chance to Salvage His Reputation on Race. He Made Things Worse. |website=[[The New York Times]] |date=1 Januarie 2019 |url=https://www.nytimes.com/2019/01/01/science/watson-dna-genetics-race.html |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="Harmon2">{{cite web |last1=Harmon |first1=Amy |title=Lab Severs Ties With James Watson, Citing 'Unsubstantiated and Reckless' Remarks |website=[[The New York Times]] |date=12 Januarie 2019 |url=https://www.nytimes.com/2019/01/11/science/watson-dna-genetics.html |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="Independent">{{cite news |title=Fury at DNA pioneer's theory: Africans are less intelligent than |url=https://www.independent.co.uk/news/science/fury-dna-pioneer-s-theory-africans-are-less-intelligent-westerners-394898.html |work=The Independent |date=18 September 2011 |language=en |accessdate=4 Augustus 2021}}</ref>
<ref name="LevittBD">{{cite web |title=Signatures - Great Barrington Declaration |website=Great Barrington Declaration |date=23 Februarie 2021 |url=https://gbdeclaration.org/view-signatures/ |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="LevittCH2020">{{cite web |url=https://twitter.com/MLevitt_NP2013/status/1243929765876301825?s=20 |title=A second European country Switzerland joins Italy to be past the midpoint. |last=Levitt |first=Michael |publisher=Twitter |date=28 Maart 2020 |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="LevittIL2020">{{cite web | title= Nobel laureate: surprised if Israel has more than 10 coronavirus deaths | website=The Jerusalem Post | date=20 Maart 2020 | url=https://www.jpost.com/israel-news/nobel-laureate-israel-will-have-no-more-than-ten-coronavirus-deaths-621407 |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="LevittSwedenFeb2021">{{cite web |url=https://twitter.com/MLevitt_NP2013/status/1358111664072126472?s=19 |title=Carl, I expected more from you. |last=Levitt |first=Michael |publisher=Twitter |date=6 Februarie 2021 |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="LevittUnethical">{{cite web | title= WHO chief says herd immunity approach to pandemic "unethical" | website=The Guardian | date=12 Oktober 2020 | url=https://www.theguardian.com/world/2020/oct/12/who-chief-says-herd-immunity-approach-to-pandemic-unethical |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="LevittUS2020">{{cite web |url=https://twitter.com/MLevitt_NP2013/status/1287036738565738496?s=20 |title=US COVID19 will be done in 4 weeks with a total reported death below 170,000. |last=Levitt |first=Michael |publisher=Twitter |date=25 Julie 2020 |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="LilienfeldSI">{{cite journal |last1=Basterfield |first1=Candice |last2=Lilienfeld |first2=Scott |last3=Bowes |first3=Shauna |last4=Costello |first4=Thomas |title=The Nobel disease: When intelligence fails to protect against irrationality |journal=Skeptical Inquirer |date=2020 |volume=44 |issue=3 |pages=32–37 |language=en}}</ref>
<ref name="LindauNobel2020">{{cite web | title=Debate (2020) Corona – The Role of Science in Times of Crisis | website=Lindau Nobel Laureate Meetings | date=29 Junie 2020 | url=https://www.mediatheque.lindau-nobel.org/videos/38691/corona-the-role-of-science-in-times-of-crisis/meeting-2020 |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="montana">{{cite web |title=Creation scientists applaud PA Judg'e ruling against 'Inteligent Design' - Dressing up ID is no substitute for real science. |website=montanasnews.tv |date=14 April 2015 |url=http://www.montanasnews.tv/articles.php?mode=view&id=3262 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414202008/http://www.montanasnews.tv/articles.php?mode=view&id=3262 | archive-date=14 April 2015 |url-status=dead |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="Mullis">{{cite book |last1=Mullis |first1=Kary |title=Dancing Naked in the Mind Field |url=https://archive.org/details/dancingnakedinmi00mull |date=1998 |publisher=Vintage Books |location=New York |isbn=978-0679442554 |language=en}}</ref>
<ref name="Oppenheim">{{cite book | last=Oppenheim | first=Janet | title=The other world : spiritualism and psychical research in England, 1850-1914 | publisher=Cambridge University Press | publication-place=Cambridge Cambridgeshire New York, NY | year=1988 | isbn=0-521-34767-X | oclc=10606094 | page=331-346 |language=en}}</ref>
<ref name="Outsidethebox">{{cite web |last1=Egnor |first1=Michael |title=Thinking outside the box is not a disease |url=https://mindmatters.ai/2020/05/thinking-outside-the-box-is-not-a-disease/ |website=Mind Matters News |date=14 Mei 2020 |publisher=Walter Bradley Center for Natural and Artificial Intelligence. |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en}}</ref>
<ref name="Reich">{{cite book |last1=Reich |first1=David |title=Who we are and how we got here : ancient DNA and the new science of the human past |url=https://archive.org/details/whowearehowwegot0000reic_a6f9 |date=2018 |location=Oxford, United Kingdom |isbn=978-0-19-882125-0 |edition=First |language=en}}</ref>
<ref name="Richet1923">{{cite book |last=Richet |first=Charles | title=Thirty years of psychical research; being a treatise on metaphysics | publisher=MacMillan | url=https://www.worldcat.org/title/thirty-years-of-psychical-research-being-a-treatise-on-metaphysics/oclc/58901154 | asin=B000KXJEKY |date=1923|oclc=58901154 |language=en}}</ref>
<ref name="Sciencemediacenter">{{cite web |last1=Winter |first1=David |title=The nobel disease |url=https://sciblogs.co.nz/the-atavism/2011/10/08/the-nobel-disease/ |website=Sciblogs |publisher=Science Media Center |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120135923/https://sciblogs.co.nz/the-atavism/2011/10/08/the-nobel-disease/ |archive-date=20 Januarie 2021 |url-status=dead}}</ref>
<ref name="Thompson">{{cite journal |title=Agent provocateur pursues happiness |journal=BMJ |date=1 Julie 2000 |volume=321 |issue=7252 |pages=12 |doi=10.1136/bmj.321.7252.12 |pmid=10875824 |pmc=1127681 |last1=Thompson |first1=C. |last2=Berger |first2=A. |language=en}}</ref>
<ref name="Thompson1937">{{cite book |last=Thompson |first=J.J. | title=Recollections and reflections | publisher=MacMillan |date=1937 |oclc=818046 | url=https://www.worldcat.org/title/recollections-and-reflections/oclc/818046 |asin=B00085DBIK |language=en}}</ref>
<ref name="Tinbergen">{{cite book |last1=Tinbergen |first1=N. |last2=Tinbergen |first2=E.A. |title=Autistic children: New hope for a cure |url=https://archive.org/details/autisticchildren0000tinb |date=1985 |publisher=George Allen and Unwin |location=London |isbn=978-0041570106 |language=en}}</ref>
<ref name="Totton2003 ">{{cite book | last=Totton | first=Nick | title=Psychoanalysis and the paranormal : lands of darkness | publisher=Karnac | publication-place=London New York | year=2003 | isbn=1-85575-985-3 | oclc=795127018 | page=122 |language=en}}</ref>
<ref name="WHOSweden2021">{{cite web | title=Sweden: WHO Coronavirus Disease (COVID-19) Dashboard | website=WHO | date=23 Februarie 2021 | url=https://covid19.who.int/region/euro/country/se |accessdate=4 Augustus 2021 |language=en}}</ref>
}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Skynwetenskappe]]
tvm903ofi2vgpvzn4kzjpediy1m601e
USS Enterprise (CV-6)
0
393605
3373649
3342089
2026-11-18T11:06:11Z
Oesjaar
7467
Skakel
3373649
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:USS ''Enterprise'' (CV-6)}}
[[Lêer:USS Enterprise (CV-6) in Puget Sound, September 1945.jpg|duimnael|regs|Lugfoto van die ''Enterprise''. Puget Sound, 1945]]
Die '''USS ''Enterprise'' (CV-6)''' was 'n [[Yorktown-klas vliegdekskip]] van die [[Amerikaanse Vloot]] wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] diens gedoen het. Dit was die sewende skip wat dié naam gekry het. Daar is na die skip verwys as "'''The Big E'''" en dit was die sesde [[vliegdekskip]] van die Amerikaanse Vloot. Die skip is in 1936 te water gelaat en is een van drie vliegdekskepe wat voor die Tweede Wêreldoorlog in diens gestel is en die oorlog oorleef het. Die ander twee is die [[USS Saratoga (CV-3)|USS ''Saratoga'' (CV-3)]] en [[USS Ranger (CV-4)|USS ''Ranger'' (CV-4)]].
Die ''Enterprise'' het aan meer aksie in die Stille Oseaan-oorlog deelgeneem as enige ander Amerikaanse skip. Dit sluit die [[aanval op Pearl Harbor]] in - 18 [[Douglas SBD Dauntless]] duikbomwerpers van die Enterprise Luggroep het gedurende die aanval oor die hawe gearriveer, sewe is afgeskiet met agt bemanningslede wat sterf en twee gewond. Dus is die ''Enterprise'' die enigste vliegdekskip met vliegtuie en mense gedurende die aanval en ook die eerste met ongevalle gedurende die Stille Oseaan-oorlog.<ref>{{cite web |url= http://www.history.navy.mil/docs/wwii/pearl/ph17.htm |title= ''Enterprise'' Air Group, Report for Pearl Harbor Attack |access-date= 5 September 2008 |publisher= Naval Historical Center |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20080925082457/http://www.history.navy.mil/docs/wwii/pearl/ph17.htm |archive-date= 25 September 2008 |df= dmy-all }}</ref>Die skip het ook deelgenaam aan die [[Slag van Midway]], die Slag van Oostelike Solomons, die [[Slag van Santa Cruzeilande]], verskeie aanvalle en gevegte gedurende die [[Slag van Guadalcanal]], die [[Slag van die Filippynse See]] en die [[Slag van Leytegolf]].
Daar is twintig ''Battle Stars'' aan die skip toegeken, die meeste vir enige Amerikaanse oorlogskip uit die Tweede Wêreldoorlog; dit was ook die Amerikaanse skip wat in totaal die meeste toekennings gekry het. Die ''Enterprise'' was ook die eerste Amerikaanse skip wat 'n volwaardige vyandelike skip gesink het nadat oorlog in die [[Stille Oseaan]] verklaar is, toe hy die Japannese [[duikboot]] I-70 gekelder het op 10 Desember 1941.<ref>{{cite web |title=USS Enterprise (CV-6) |url=https://www.history.navy.mil/content/history/museums/nmusn/explore/photography/ships-us/ships-usn-e/uss-enterprise-cv-6.html |website=National Museum of the U.S. Navy, Photography Exhibits |publisher=Naval History and Heritage Command |access-date=9 November 2018}}</ref> Die Japannese owerhede het drie keer gedurende die oorlog aangekondig dat die ''Enterprise'' gekelder is; dit het haar die bynaam "The Grey Ghost" besorg. Teen einde van die oorlog het die ''Enterprise'' se kanonne en vliegtuie 921 vyandelike vliegtuie vernietig, 71 skepe gekelder en meer 192 ander skepe beskadig.<ref>{{cite web |title=Enterprise (CV-6) – The 'Big E' |url=https://www.history.navy.mil/browse-by-topic/ships/modern-ships/big-e.html |publisher=Naval History and Heritage Command |access-date=15 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214224410/https://www.history.navy.mil/browse-by-topic/ships/modern-ships/big-e.html |archive-date=14 Desember 2021 |url-status=dead}}</ref>
Ten spyte van pogings van die publiek na die oorlog om die ''Enterprise'' as 'n museumskip te behou is hy uiteindelik opgebreek as skroot vanaf 1958 tot 1960.
== Verwysings ==
{{verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Skepe betrokke in Tweede Wêreldoorlog]]
[[Kategorie:Amerikaanse vliegdekskepe]]
0rivevmlms2fhz0lexpc2hyztd5wg0z
3373650
3373649
2026-11-18T11:06:29Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373650
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:USS ''Enterprise'' (CV-6)}}
[[Lêer:USS Enterprise (CV-6) in Puget Sound, September 1945.jpg|duimnael|regs|Lugfoto van die ''Enterprise''. Puget Sound, 1945]]
Die '''USS ''Enterprise'' (CV-6)''' was 'n [[Yorktown-klas vliegdekskip]] van die [[Amerikaanse Vloot]] wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] diens gedoen het. Dit was die sewende skip wat dié naam gekry het. Daar is na die skip verwys as "'''The Big E'''" en dit was die sesde [[vliegdekskip]] van die Amerikaanse Vloot. Die skip is in 1936 te water gelaat en is een van drie vliegdekskepe wat voor die Tweede Wêreldoorlog in diens gestel is en die oorlog oorleef het. Die ander twee is die [[USS Saratoga (CV-3)|USS ''Saratoga'' (CV-3)]] en [[USS Ranger (CV-4)|USS ''Ranger'' (CV-4)]].
Die ''Enterprise'' het aan meer aksie in die Stille Oseaan-oorlog deelgeneem as enige ander Amerikaanse skip. Dit sluit die [[aanval op Pearl Harbor]] in - 18 [[Douglas SBD Dauntless]] duikbomwerpers van die Enterprise Luggroep het gedurende die aanval oor die hawe gearriveer, sewe is afgeskiet met agt bemanningslede wat sterf en twee gewond. Dus is die ''Enterprise'' die enigste vliegdekskip met vliegtuie en mense gedurende die aanval en ook die eerste met ongevalle gedurende die Stille Oseaan-oorlog.<ref>{{cite web |url= http://www.history.navy.mil/docs/wwii/pearl/ph17.htm |title= ''Enterprise'' Air Group, Report for Pearl Harbor Attack |access-date= 5 September 2008 |publisher= Naval Historical Center |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20080925082457/http://www.history.navy.mil/docs/wwii/pearl/ph17.htm |archive-date= 25 September 2008 |df= dmy-all }}</ref>Die skip het ook deelgenaam aan die [[Slag van Midway]], die Slag van Oostelike Solomons, die [[Slag van die Santa Cruzeilande]], verskeie aanvalle en gevegte gedurende die [[Slag van Guadalcanal]], die [[Slag van die Filippynse See]] en die [[Slag van Leytegolf]].
Daar is twintig ''Battle Stars'' aan die skip toegeken, die meeste vir enige Amerikaanse oorlogskip uit die Tweede Wêreldoorlog; dit was ook die Amerikaanse skip wat in totaal die meeste toekennings gekry het. Die ''Enterprise'' was ook die eerste Amerikaanse skip wat 'n volwaardige vyandelike skip gesink het nadat oorlog in die [[Stille Oseaan]] verklaar is, toe hy die Japannese [[duikboot]] I-70 gekelder het op 10 Desember 1941.<ref>{{cite web |title=USS Enterprise (CV-6) |url=https://www.history.navy.mil/content/history/museums/nmusn/explore/photography/ships-us/ships-usn-e/uss-enterprise-cv-6.html |website=National Museum of the U.S. Navy, Photography Exhibits |publisher=Naval History and Heritage Command |access-date=9 November 2018}}</ref> Die Japannese owerhede het drie keer gedurende die oorlog aangekondig dat die ''Enterprise'' gekelder is; dit het haar die bynaam "The Grey Ghost" besorg. Teen einde van die oorlog het die ''Enterprise'' se kanonne en vliegtuie 921 vyandelike vliegtuie vernietig, 71 skepe gekelder en meer 192 ander skepe beskadig.<ref>{{cite web |title=Enterprise (CV-6) – The 'Big E' |url=https://www.history.navy.mil/browse-by-topic/ships/modern-ships/big-e.html |publisher=Naval History and Heritage Command |access-date=15 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214224410/https://www.history.navy.mil/browse-by-topic/ships/modern-ships/big-e.html |archive-date=14 Desember 2021 |url-status=dead}}</ref>
Ten spyte van pogings van die publiek na die oorlog om die ''Enterprise'' as 'n museumskip te behou is hy uiteindelik opgebreek as skroot vanaf 1958 tot 1960.
== Verwysings ==
{{verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Skepe betrokke in Tweede Wêreldoorlog]]
[[Kategorie:Amerikaanse vliegdekskepe]]
o75xsdv1nkzk66lbr9ynplqeicyml0h
Ash-Shams
0
395964
3373499
3342485
2026-11-17T19:46:47Z
Túrelio
9953
([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Chapter 91, Ash-Shams (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3]] → [[File:Chapter 91, Ash-Shams (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Chapter 91, Ash-Shams (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3]]
3373499
wikitext
text/x-wiki
{{Kursiewe titel}}{{Inligtingskas soera
|naam = {{big|الشمس}}<br> Soera {{big|91}} van die Koran
|beeld =
|breedte =
|onderskrif =
|klassifikasie = [[Mekka]]ans
|ander_titels = ''Ash-Shams''
|transliterasie = Asj-Sjams
|ander_name = "Die Son"
|openbaring =
|djoes = 30
|ajat = 15
|klank = [[Lêer:Chapter 91, Ash-Shams (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|200px]]
}}
'''''Ash-Shams''''' ([[Arabies]]: الشمس, "'''Die Son'''") is die 91ste [[soera]], of hoofstuk, van die [[Koran]]. Dit bevat 15 [[ajat]], of verse, en is vermoedelik in [[Mekka]] aan [[Mohammed]] geopenbaar.
==Opsomming==
Die naam van die soera kom uit vers 1. Die hoofstuk begin met 'n eed op verskeie [[Sterrekunde|sterrekundige]] verskynsels, waarvan die eerste die [[son]] is, gevolg deur die [[maan]], [[dag]] en ander skeppings.
Dit beskryf die lot van Thamoed, 'n voorheen vooruitstrewende Arabiese stam. Die profeet Salieg het hulle gevra om in God se naam 'n sekere kameelkoei, of kamelin, te laat drink.<ref name="Koran">Die Heilige Quran. In Afrikaans vertaal deur Imam M.A. Baker. Uitgegee deur IDM (Islamic Dawah Movement of Southern Africa) Publications. {{ISBN|978-0-620-60451-2}}</ref> Hulle was egter ongehoorsaam en het die kamelin doodgemaak. God het hulle almal verdelg, buiten dié wat Salieg gevolg het.
==Verwysings==
{{Verwysings}}
==Skakels==
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Ash-Shams}}
{{Soera|91|Al-Fajr|Al-Layl}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Shams}}
[[Kategorie:Hoofstukke van die Koran]]
0nqdcfft9jq8yxd0iyyu7ggjj90t6sp
Sam Altman
0
397353
3373642
3370784
2026-11-18T10:48:02Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373642
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Sam Altman
| beeld = Sam Altman TechCrunch SF 2019 Day 2 Oct 3 (cropped 3).jpg
| beeldbeskrywing = Foto van Sam Altman in 2019
| beeldonderskrif = Altman in 2019
| geboortenaam = Samuel Harris Altman
| geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1985|04|22}}
| geboorteplek = [[Chicago]], [[Illinois]], [[VSA]]
| nasionaliteit = Amerikaans
| burgerskap = Verenigde State
| alma_mater = Stanford Universiteit (het nie voltooi nie)
| beroep = Entrepreneur; belegger
| werkgewer = OpenAI
| organisasie = Y Combinator; Helion Energy
| bekend_vir = Medestigter van Loopt; leierskap van OpenAI en Y Combinator
| noemenswaardige_werke = Loopt (medestigter)
| titel = HUB van OpenAI; Voorsitter van Helion Energy; President van Y Combinator (tot 2019)
| eggenoot = Oliver Mulherin (getroud 2024)
| kinders = 1
| familielede = Jack Altman (broer); Ann Altman (suster)
| webwerf = {{Amptelike URL}}
| handtekening = Sam altman autograph 2024.svg
| handtekeninggrootte =
}}
'''Samuel H. Altman''' (gebore [[22 April]] [[1985]]) is 'n [[Amerikaanse]] [[entrepreneur]], belegger, [[programmeerder]] en blogger.<ref>{{cite web |url=http://blog.samaltman.com |title=Sam Altman |work=SamAltman.com |accessdate=15 Desember 2015 |archive-date=11 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211175934/http://blog.samaltman.com/ |url-status=live }}</ref> Hy is die [[HUB]] van [[OpenAI]] en die voormalige president van [[Y Combinator (maatskappy)|Y Combinator]].<ref>{{cite web |first=Paul |last=Graham |url=http://blog.ycombinator.com/sam-altman-for-president |title=Sam Altman for President |work=Y Combinator |date=24 April 2014 |accessdate=20 Maart 2017 |archive-date=25 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325040953/http://blog.ycombinator.com/sam-altman-for-president/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | title=OpenAI | date=12 Desember 2015 | url=https://openai.com/blog/introducing-openai/ | accessdate=20 Maart 2017 | archive-date=8 Augustus 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170808104802/https://openai.com/blog/introducing-openai/ | url-status=live }}</ref>
== Vroeë lewe en opvoeding ==
Altman het in [[St. Louis]], [[Missouri]], grootgeword; sy ma is 'n dermatoloog. Hy het sy eerste [[rekenaar]] op die ouderdom van 8 ontvang.<ref name="esquire.com">{{cite web |first=Tom |last=Junod |title=How Venture Capitalists Find Opportunities in the Future |url=http://www.esquire.com/news-politics/interviews/a30763/sam-altman-interview-2014/ |work=Esquire |date=18 Desember 2014 |accessdate=15 Desember 2015 |archive-date=20 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151220145855/http://www.esquire.com/news-politics/interviews/a30763/sam-altman-interview-2014/ |url-status=live }}</ref> Hy is in 'n [[Jood]]se familie gebore.<ref>{{cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2016/10/10/sam-altmans-manifest-destiny|title=Sam Altman's Manifest Destiny|magazine=The New Yorker|date=3 Oktober 2016 |accessdate=17 Mei 2017|archive-date=17 Mei 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517010534/http://www.newyorker.com/magazine/2016/10/10/sam-altmans-manifest-destiny|url-status=live}}</ref> Hy het die John Burroughs-skool vir hoërskool bygewoon en [[rekenaarwetenskap]] aan die Stanford-universiteit gestudeer totdat hy in 2005 sy studies gestaak het.<ref>{{cite web |title=People |url=http://ycombinator.com/people.html |work=Y Combinator |accessdate=15 Desember 2015 |archive-date=25 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625021419/http://ycombinator.com/people.html |url-status=live }}</ref> In 2017 het hy 'n eregraad van die Universiteit van Waterloo ontvang.<ref>{{cite web | url=https://uwaterloo.ca/registrar/spring-2017-honorary-and-award-recipients | title=Spring 2017 honorary and award recipients | publisher=University of Waterloo | work=Registrar's Office | accessdate=7 Julie 2017 | archive-date=1 Desember 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171201133159/https://uwaterloo.ca/registrar/spring-2017-honorary-and-award-recipients | url-status=dead }}</ref>
==Loopbaan==
===Loopt===
In 2005, op die ouderdom van 19,<ref>{{cite web |first=Jason |last=Ankeny |title=Meet Y Combinator's Bold Whiz Kid Boss |url=http://www.entrepreneur.com/article/244508 |date=25 April 2015 |accessdate=15 Desember 2015 |archive-date=22 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222150644/http://www.entrepreneur.com/article/244508 |url-status=live }}</ref> het Altman medestigter en uitvoerende hoof geword van Loopt,<ref>{{cite web|url=http://www.loopt.com/about/company/executives |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216022416/http://www.loopt.com/about/company/executives/ |archive-date=16 Februarie 2012 |title=Executives |accessdate=15 Desember 2015 |work=Loopt}}</ref> 'n ligginggebaseerde sosiale netwerk mobiele toepassing. Nadat hy meer as $30 miljoen aan [[waagkapitaal]] ingesamel het, is Loopt in 2012 gesluit nadat dit nie voldoende besigheid kon genereer nie. Dit is deur die Green Dot Corporation vir $43,4 miljoen gekoop.<ref>{{cite news | title=Startup Loopt Lands with Green Dot | date=9 Maart 2012 | work=[[Wall Street Journal]] | url=https://blogs.wsj.com/digits/2012/03/09/startup-loopt-lands-with-green-dot/ | accessdate=13 Maart 2012 | archive-date=13 Maart 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120313052152/http://blogs.wsj.com/digits/2012/03/09/startup-loopt-lands-with-green-dot/ | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://mastersofscale.com/sam-altman-why-customer-love-is-all-you-need/|title=Sam Altman: Why customer love is all you need {{!}} Masters of Scale podcast|work=WaitWhat|access-date=20 Maart 2018|language=en-US|archive-date=20 Maart 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320230702/https://mastersofscale.com/sam-altman-why-customer-love-is-all-you-need/|url-status=live}}</ref>
===Y Combinator===
Altman het in 2011 as 'n deeltydse vennoot by Y Combinator begin.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://social.techcrunch.com/2019/03/08/y-combinator-president-sam-altman-is-stepping-down-amid-a-series-of-changes-at-the-accelerator/|title=Y Combinator president Sam Altman is stepping down amid a series of changes at the accelerator|website=TechCrunch|date=8 Maart 2019|language=en-US|access-date=8 Maart 2019|archive-date=27 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027151644/http://social.techcrunch.com/2019/03/08/y-combinator-president-sam-altman-is-stepping-down-amid-a-series-of-changes-at-the-accelerator/|url-status=dead}}</ref> In Februarie 2014 is Altman aangewys as president van Y Combinator deur sy medestigter, Paul Graham.<ref>{{Cite web|url=http://social.techcrunch.com/2015/11/06/garry-tan-says-goodbye-to-y-combinator/|title=Garry Tan Says Goodbye to Y Combinator|website=TechCrunch|date=6 November 2015|language=en-US|access-date=18 Maart 2019|archive-date=27 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027151620/http://social.techcrunch.com/2015/11/06/garry-tan-says-goodbye-to-y-combinator/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |first=Paul |last=Graham |url=http://blog.ycombinator.com/sam-altman-for-president |title=Sam Altman for President |work=Y Combinator |date=24 April 2014 |accessdate=15 Desember 2015 |archive-date=24 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151024082912/http://blog.ycombinator.com/sam-altman-for-president |url-status=live}}</ref> Sy eerste groep beleggings het Loopt ingesluit. In 'n 2014-blogplasing het Altman gesê dat die totale waardasie van Y Combinator-maatskappye $65 miljard oorskry het, insluitend bekende maatskappye soos [[Airbnb]], Dropbox, Zenefits en Stripe.<ref>{{cite news |url=https://blog.ycombinator.com/yc-stats |accessdate=19 Desember 2015 |title=YC Stats |publisher=Y Combinator |date=26 Augustus 2015 |archive-date=18 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218203854/http://blog.ycombinator.com/yc-stats |url-status=live }}</ref> In September 2016 het Altman aangekondig dat hy president sou word van YC Group, wat Y Combinator en ander eenhede ingesluit het.<ref>{{cite web|first=Sam|last=Altman|url=https://blog.ycombinator.com/yc-changes|title=YC Changes|work=Y Combinator|accessdate=7 November 2016|archive-date=7 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161107155921/https://blog.ycombinator.com/yc-changes|url-status=live}}</ref>
Altman het gesê dat hy hoop om Y Combinator uit te brei om 1 000 nuwe maatskappye per jaar te finansier. Hy het ook probeer om die tipe maatskappye wat deur YC gefinansier word uit te brei, veral 'harde tegnologie' maatskappye.<ref>{{cite news|url=http://www.fastcompany.com/3044282/the-y-combinator-chronicles/california-dreamin|accessdate=July 22, 2015|title=Y Combinator President Sam Altman is Dreaming Big|website=Fast Company|date=16 April 2015|archive-date=22 Julie 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722024957/http://www.fastcompany.com/3044282/the-y-combinator-chronicles/california-dreamin|url-status=live}}</ref>
In Oktober 2015 het Altman YC Continuity aangekondig, 'n $700 miljoen groeistadium-aandelefonds wat in YC-maatskappye belê.<ref>{{cite news |url=http://blog.ycombinator.com/yc-continuity-fund |accessdate=19 Desember 2015 |title=YC Continuity |publisher=Y Combinator |date=15 Oktober 2015 |archive-date=18 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218203823/http://blog.ycombinator.com/yc-continuity-fund |url-status=live }}<br />- {{cite news |url=https://venturebeat.com/2015/10/15/y-combinator-raises-700m-to-keep-funding-yc-startups-as-they-mature/ |accessdate=19 Desember 2015 |title=YC Continuity |website=VentureBeat |date=15 Oktober 2015 |archive-date=22 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222185526/http://venturebeat.com/2015/10/15/y-combinator-raises-700m-to-keep-funding-yc-startups-as-they-mature/ |url-status=dead }}</ref> Altman het ook in Oktober 2015 Y Combinator Research, 'n nie-winsgewende navorsingslaboratorium, aangekondig en $10 miljoen aan die groep geskenk.<ref>{{cite news | url=https://blog.ycombinator.com/yc-research | accessdate=19 Februarie 2016 | title=YC Research | publisher=Y Combinator | date=7 Oktober 2015 | archive-date=15 Februarie 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160215225536/https://blog.ycombinator.com/yc-research | url-status=live }}</ref> YC Research het tot dusver navorsing aangekondig oor basiese inkomste, die toekoms van rekenaars, onderwys en die bou van nuwe stede.<ref>{{cite web|title=Y Combinator Research|url=https://ycr.org/|website=YC Research|accessdate=3 Augustus 2016|archive-date=11 Junie 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611042811/https://ycr.org/|url-status=live}}</ref>
Altman is in 2015 deur ''[[Forbes]]'' aangewys as die topbelegger onder 30,<ref>{{cite news | title =Forbes' 30 Under 30 2015: Venture Capital | date =5 Januarie 2015 | url =https://www.forbes.com/consent/?toURL=https://www.forbes.com/30-under-30/2022 | work =[[Forbes]] | accessdate =28 Februarie 2015 | archive-date =20 Februarie 2015 | archive-url =https://web.archive.org/web/20150220065135/http://www.forbes.com/30under30/#/venture-capital | url-status =live }}</ref> een van die "Beste Jong Entrepreneurs in Tegnologie" deur ''BusinessWeek'' in 2008<ref>{{cite news | title =Tech's Best Young Entrepreneurs | date =April 18, 2008 | url =http://images.businessweek.com/ss/07/03/0326_tech_entrepreneurs/source/9.htm | work =BusinessWeek | accessdate =19 April 2009 | archive-date =18 April 2009 | archive-url =https://web.archive.org/web/20090428015115/http://images.businessweek.com/ss/07/03/0326_tech_entrepreneurs/source/9.htm | url-status =dead }}</ref> en gelys as een van die vyf interessantste beginnersstigters tussen 1979 en 2009 deur sy kollega Paul Graham.<ref>{{cite web |url=http://www.paulgraham.com/5founders.html |title=Five Founders |accessdate=19 April 2009 |last=Graham |first=Paul |date=April 2009 |archive-date=17 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417012020/http://www.paulgraham.com/5founders.html |url-status=live }}</ref>
In Maart 2019 het YC Altman se oorgang na 'n voorsittersposisie aangekondig om meer op [[OpenAI]] te fokus.<ref>{{Cite web|url=http://social.techcrunch.com/2019/03/09/did-sam-altman-make-yc-better-or-worse/|title=Did Sam Altman make YC better or worse?|last=Loizos|first=Connie|date=9 Maart 2019|website=TechCrunch|language=en-US|access-date=3 Februarie 2020|archive-date= 3 Februarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203153139/http://social.techcrunch.com/2019/03/09/did-sam-altman-make-yc-better-or-worse/|url-status=dead}}</ref> Hierdie besluit het gekom kort nadat YC aangekondig het dat hy sy hoofkwartier na San Francisco gaan verskuif.<ref>{{Cite web|url=http://social.techcrunch.com/2019/03/08/y-combinator-president-sam-altman-is-stepping-down-amid-a-series-of-changes-at-the-accelerator/|title=Y Combinator president Sam Altman is stepping down amid a series of changes at the accelerator|website=TechCrunch|date=8 Maart 2019|language=en-US|access-date=3 Februarie 2020|archive-date=27 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027151644/http://social.techcrunch.com/2019/03/08/y-combinator-president-sam-altman-is-stepping-down-amid-a-series-of-changes-at-the-accelerator/|url-status=dead}}</ref> Vanaf vroeg in 2020 was hy nie meer verbonde aan YC nie.
===Engelbeleggings===
Hy is 'n belegger in baie maatskappye, insluitend Airbnb, Stripe, [[Reddit]], Asana, Pinterest, Teespring, Zenefits, FarmLogs, True North, Shoptiques, Instacart, Optimizely, Verbling, Soylent, Reserve, Vicarious, Clever en Notable PDF (nou Kami).<ref name="Angel List">{{cite web|last1=Altman|first1=Sam|title=Angel List|url=https://angel.co/sama/syndicate|website=Angel List|publisher=|accessdate=20 April 2015|archive-date=9 Mei 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509161145/https://angel.co/sama/syndicate|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.yahoo.com/tech/s/notable-pdf-built-annotation-tool-130003639.html|title=How Notable PDF built an annotation tool for PDFs on the web|last=|first=|date=5 April 2017|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405210802/https://www.yahoo.com/tech/notable-pdf-built-annotation-tool-130003639.html|archive-date=5 April 2017|access-date=26 Maart 2018}}</ref>
Hy was agt dae lank die HUB van Reddit in 2014 nadat Yishan Wong, HUB, bedank het.<ref>{{cite news |url=http://blog.samaltman.com/a-new-team-at-reddit |accessdate=13 Februarie 2015 |title=A New Team At Reddit |publisher=Sam Altman |date=13 November 2014 |archive-date=13 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213043217/http://blog.samaltman.com/a-new-team-at-reddit |url-status=live }}</ref> Hy het op 10 Julie 2015 die terugkeer van Steve Huffman as uitvoerende hoof aangekondig.<ref>{{cite web |url=https://www.reddit.com/comments/3cucye/ |title=An Old Team At Reddit |accessdate=13 Julie 2015 |publisher=reddit |archive-date=26 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226130417/https://www.reddit.com/comments/3cucye/ |url-status=live }}</ref>
===Kernenergie===
Hy is voorsitter van die direksie vir Helion en Oklo, twee kernenergiemaatskappye. Hy het gesê dat [[kernenergie]] een van die belangrikste gebiede van tegnologiese ontwikkeling is.<ref>{{cite web |url=http://blog.samaltman.com/energy/ |title=Energy |accessdate=13 Julie 2015 |publisher=Sam Altman |archive-date=29 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629201610/http://blog.samaltman.com/energy |url-status=live }}</ref>
===OpenAI===
Altman is die uitvoerende hoof van OpenAI. OpenAI is 'n navorsingsmaatskappy met beperkte wins wie se doel is om [[kunsmatige intelligensie]] te bevorder op 'n manier wat heel waarskynlik die mensdom as geheel sal bevoordeel, eerder as om skade te berokken.<ref>{{cite web |title=OpenAI |date=12 Desember 2015 |url=https://openai.com/blog/introducing-openai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151214102023/https://openai.com/blog/introducing-openai/ |archive-date=14 Desember 2015 |accessdate=15 Desember 2015}}</ref> Die organisasie is aanvanklik befonds deur Altman, Brockman, [[Elon Musk]], Jessica Livingston, [[Peter Thiel]], Amazon Web Services, Infosys en YC Research. In totaal, toe die maatskappy in 2015 bekend gestel is, het hulle $1 miljard van eksterne befondsers ingesamel.<ref>{{Cite web |last=Olanoff |first=Drew |date=11 Desember 2015 |title=Artificial Intelligence Nonprofit OpenAI Launches With Backing From Elon Musk And Sam Altman |url=https://techcrunch.com/2015/12/11/non-profit-openai-launches-with-backing-from-elon-musk-and-sam-altman/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020165718/https://techcrunch.com/2015/12/11/non-profit-openai-launches-with-backing-from-elon-musk-and-sam-altman/ |archive-date=20 Oktober 2022 |url-status=live |access-date=20 Oktober 2022 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref>
===Worldcoin===
Altman was mede-stigter van Worldcoin in 2020. Worldcoin poog om sy nuwe digitale geld gratis aan elke mens op Aarde te gee deur privaatheidbewarende irisherkenning te gebruik om te verseker dat sy gebruikers nie hul gratis deel meer as een keer opeis nie.<ref>{{cite web |title=Worldcoin Wants To Give Cryptocurrency To Every Human On Earth |website=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/tatianakoffman/2021/10/21/worldcoin-wants-to-give-cryptocurrency-to-every-human-on-earth/?sh=1f22f79aefc8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908173411/https://www.forbes.com/sites/tatianakoffman/2021/10/21/worldcoin-wants-to-give-cryptocurrency-to-every-human-on-earth/?sh=1f22f79aefc8 |archive-date=8 September 2022 |url-status=live |accessdate=8 September 2022}}</ref> Worldcoin het sy werk in verskeie lande onderbreek nadat plaaslike kontrakteurs vertrek het of regulasies dit onmoontlik gemaak het om sake te doen.<ref>{{cite news | title=Crypto Startup That Wants to Scan Everyone's Eyeballs Is Having Some Trouble| website=Bloomberg News | date=16 Maart 2022 | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-16/worldcoin-the-eyeball-scanning-crypto-unicorn-hits-signup-snags | accessdate=16 Maart 2022 | archive-date=16 Maart 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220316142840/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-16/worldcoin-the-eyeball-scanning-crypto-unicorn-hits-signup-snags | url-status=live }}</ref>
==Filantropie==
Tydens die COVID-19-pandemie het Altman gehelp om Project Covalence te befonds en te skep wat daarop gemik was om navorsers te help om vinnig kliniese proewe van stapel te stuur in vennootskap met TrialSpark, 'n kliniese proefonderneming.<ref>{{Cite web|date=16 Junie 2020|title=Teaming tech and pharma, effort seeks to speed Covid-19 clinical trials|url=https://www.statnews.com/2020/06/16/tech-investor-covid-trials/|access-date=17 Oktober 2020|website=STAT|language=en-US|archive-date=18 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018203629/https://www.statnews.com/2020/06/16/tech-investor-covid-trials/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Project Covalence|url=https://blog.samaltman.com/project-covalence|access-date=17 Oktober 2020|website=Sam Altman|archive-date=22 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022010009/https://blog.samaltman.com/project-covalence|url-status=live}}</ref>
==Politiek==
Volgens berigte deur Vox's Recode was daar bespiegeling dat Altman in die 2018-verkiesing as goewerneur van [[Kalifornië]] sou deelneem, wat hy nie ingeskryf het nie. In 2018 het Altman "The United Slate" van stapel gestuur, 'n politieke beweging wat daarop gefokus is om behuisings- en gesondheidsorgbeleid reg te stel.<ref>{{Cite web |last=Romm |first=Tony |date=31 Julie 2017 |title=Sam Altman will spend big on a new political movement to fix U.S. housing, health care and more |url=https://www.vox.com/2017/7/31/16066640/sam-altman-united-slate-health-care-housing-california-2018-midterm-elections-trump |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119221420/https://www.vox.com/2017/7/31/16066640/sam-altman-united-slate-health-care-housing-california-2018-midterm-elections-trump |archive-date=19 Januarie 2023 |url-status=live |access-date=19 Januarie 2023 |website=Vox |language=en}}</ref>
In 2019 het Altman 'n fondsinsameling by sy huis in [[San Francisco]] gehou vir die Demokratiese presidentskandidaat [[Andrew Yang]].<ref>{{Cite web|last=Russell|first=Melia|title=Andrew Yang preached his tech-friendly gospel at Sam Altman's San Francisco house: You can't treat tech like oil companies and breaking up Amazon won't bring malls back|url=https://www.businessinsider.com/andrew-yang-talks-tech-san-francisco-sam-altman-fundraiser-2019-11|access-date=30 Junie 2020|website=Business Insider|archive-date=2 Julie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702061954/https://www.businessinsider.com/andrew-yang-talks-tech-san-francisco-sam-altman-fundraiser-2019-11|url-status=live}}</ref> In Mei 2020 het Altman $250k geskenk aan American Bridge 21st century, 'n Super-PAC wat die Demokratiese presidentskandidaat [[Joe Biden]] ondersteun.<ref>{{Cite web|last=Tindera|first=Michela|title=Silicon Valley's Sam Altman Gave $250,000 To Democratic Super-PAC Supporting Biden|url=https://www.forbes.com/sites/michelatindera/2020/05/22/silicon-valleys-sam-altman-gave-250000-to-democratic-super-pac-supporting-biden/|access-date=30 Junie 2020|website=Forbes|language=en|archive-date=3 Julie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703062136/https://www.forbes.com/sites/michelatindera/2020/05/22/silicon-valleys-sam-altman-gave-250000-to-democratic-super-pac-supporting-biden/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=FEC Filings|url=https://docquery.fec.gov/pdf/730/202005219239481730/202005219239481730.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200609045119/https://docquery.fec.gov/pdf/730/202005219239481730/202005219239481730.pdf|archive-date=9 Junie 2020|access-date=|website=}}</ref>
==Persoonlike lewe==
Altman is van kleins af [[vegetariër]]<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Sam |date=April 10, 2018 |title=Productivity |url=https://blog.samaltman.com/productivity |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731181905/https://blog.samaltman.com/productivity |archive-date=31 Julie 2022 |access-date=3 Augustus 2022 |website=Sam Altman}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 Februarie 2020 |title=Fireside Chat with Sam Altman |url=https://rescale.com/blog/fireside-chat-with-sam-altman/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220803224649/https://rescale.com/blog/fireside-chat-with-sam-altman/ |archive-date=3 Augustus 2022 |access-date=3 Augustus 2022 |website=Rescale}}</ref> Sam is [[gay]] en is sedert sy tienerjare openlik daaroor.<ref>{{Citation |title=TECH PRIDE: Sam Altman |url=https://www.youtube.com/watch?v=MIDDm3fKyT0 |language=en |access-date=2023-01-21}}</ref> Sam het nege jaar met sy Loopt-medestigter Nick Sivo uitgegaan voordat hulle uitmekaar is kort nadat die maatskappy verkry is.<ref>{{cite web |last1=friend |first1=tad |title=Sam Altman's Manifest Destiny |url=https://www.newyorker.com/magazine/2016/10/10/sam-altmans-manifest-destiny |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004091200/https://www.newyorker.com/magazine/2016/10/10/sam-altmans-manifest-destiny |archive-date=4 Oktober 2016 |url-status=live |website=newyorker |date=3 Oktober 2016}}</ref>
==Verwysings==
{{Verwysings|3}}
==Eksterne skakels==
* [http://blog.samaltman.com Altman's blog] (2010 tot hede)
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Altman, Sam}}
[[Kategorie:Geboortes in 1985]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]]
[[Kategorie:Hoof- uitvoerende beamptes]]
[[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]]
[[Kategorie:Alumni van die Universiteit Stanford]]
03ojw7fmhanhvtgso1v3ijwi606ayg2
Royal Jordanian
0
405527
3373633
3361310
2026-11-18T09:43:23Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373633
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox airline
| airline = Royal Jordanian <br />[[Arabies]]: الملكيَّة الأردنيَّة
| fleet_size = 28
| destinations = 43
| IATA = RJ
| ICAO = RJA
| callsign = JORDANIAN
| founded = {{Begin datum en ouderdom|1963|12|9|df=yes|br=yes}} as Alia Airlines
| headquarters = [[Amman]], [[Jordanië]]
| key_people = {{Plainlist|
* Samer Majali ([[President]] en [[HUB|Uitvoerende hoof]])<ref>{{Cite web|url=https://rj.com/en/meet-rj/our-media-center/news/2021/mar-21/31/samer-majali-designated-to-assume-the-role-of-rjs-president-ceo|title=Samer Majali designated to assume the role of RJS President CEO - Royal Jordanian}}</ref>
* Saeed Darwazeh (Voorsitter)<ref name="newceo">{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-08/royal-jordanian-ceo-pichler-is-said-to-have-resigned-last-month |title=Royal Jordanian CEO Pichler is said to have resigned last month |publisher=Bloomberg |date=8 Oktober 2020 |access-date=11 November 2020}}</ref>
}}
| hubs = [[Koningin Alia Internasionale Lughawe|Amman–Koningin Alia]]
| focus_cities = [[Koning Hussein Internasionale Lughawe|Aqaba–Koning Hussein]]
| frequent_flyer = Royal Club<ref name="arabianaerospace.aero">{{cite web |url=https://www.arabianaerospace.aero/royal-jordanian-launch-all-new-frequent-flyer-programme.html |title=Arabian Aerospace – Royal Jordanian launch all new frequent flyer programme |website=www.arabianaerospace.aero}}</ref>
| alliance = Oneworld
| profit = 2022: $−400 miljoen<ref name="jt-rj">{{Cite news |url=https://jordantimes.com/news/local/rjs-accumulated-losses-reach-jd400-million-%E2%80%94-company-auditor |date=2 April 2023 |title=RJ's accumulated losses reach JD400 million — company auditor |work=Jordan Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402002245/https://jordantimes.com/news/local/rjs-accumulated-losses-reach-jd400-million-%E2%80%94-company-auditor |archive-date=2 April 2023 |url-status=dead}}</ref>
| subsidiaries = {{Plainlist|
*Royal Jordanian Cargo
*{{nowrap|Royal Jordanian Ground Handling}}
}}
| website = [http://www.rj.com/ rj.com]
| num_employees =
}}
'''Royal Jordanian Airlines''' ([[Arabies]]: الملكيَّة الأردنيَّة; getranslitereer: Al-Malakiyyah al-'Urduniyyah), ([[IATA]]: '''RJ''' [[ICAO]]: '''RJA''') voorheen bekend as '''Alia Royal Jordanian Airlines''', is die vlagskipredery van [[Jordanië]] met sy hoofkantoor in die hoofstad, [[Amman]]. Die lugdiens opereer geskeduleerde internasionale diens oor vier kontinente vanaf sy hoofbasis by [[Koningin Alia Internasionale Lughawe]], deur meer as 500 vlugte per week en minstens 110 daaglikse vertrekke. Dit het in 2007 by die Oneworld lugrederyalliansie aangesluit.
== Geskiedenis ==
Die lugredery is op 9 Desember 1963 gestig en het op 15 Desember 1963 bedrywighede begin ná 'n koninklike bevel deur [[Hoessein van Jordanië|koning Hussein]]. Dit is Alia (of Aalya) genoem na koning Hussein se oudste kind, prinses Alia bint Al Hussein van Jordanië (gebore op 13 Februarie 1956). Dit is 'n algemene wanopvatting dat die lugredery vernoem is na die koning se derde vrou, koningin Alia, met wie koning Hussein eers in 1972 getroud is. Die lugredery is gestig met kapitaal van private aandeelhouers, maar die Jordaanse regering het later die maatskappy oorgeneem.<ref>{{cite web |url=http://trofamspotting.weebly.com/royal-jordanian-airlines.html |title=Royal Jordanian Airlines |website=Trofam Spotting |access-date=2019-05-24 |archive-date=2019-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524051209/https://trofamspotting.weebly.com/royal-jordanian-airlines.html |url-status=dead }}</ref>
Alia (die Royal Jordanian Airline) het sy bedrywighede begin met twee Handley Page Dart Heralds en 'n Douglas DC-7- vliegtuig, wat [[Koeweit (stad)|Koeweitstad]], [[Beiroet]] en [[Kaïro]] vanaf Amman bedien. In 1964 is nog 'n DC-7 bygevoeg en diens het aan [[Djedda]] begin. In 1965 het Alia diens na [[Rome]], sy eerste bestemming in Europa, begin.
Die vordering wat die lugredery gemaak het, is bedreig deur 'n [[Israel|Israeliese]] lugaanval tydens die 1967 [[Sesdaagse Oorlog]] toe die DC-7 vliegtuie op die grond vernietig is. Hulle is deur twee [[Fokker F27 Friendship]]-vliegtuie vervang.
In 1968 het die lugredery die stralertydperk betree toe dit die Sud Aviation Caravelle bekend gestel het, en die roetenetwerk na [[Nicosia]], [[Benghazi]], Dhahran en [[Hamad Internasionale Lughawe|Doha]] uitgebrei het. In 1969 is diens aan [[München]], [[Istanboel]] en [[Teheran]] bygevoeg.
=== 1970's ===
In 1970 het Alia die F27's uitgefaseer en [[Boeing 707]]-vliegtuie bestel. [[Frankfurt]] en [[Aboe Dhabi]] is by die netwerk gevoeg. Die 707's is in 1971 afgelewer en diens is aan [[Madrid]], [[Kopenhagen]] en [[Karatsji]] begin. Gedurende die res van die dekade is Boeing 720's, [[Boeing 727]]'s en [[Boeing 747]]'s by die vloot gevoeg. ’n Spysenieringsafdeling is gestig, en belastingvrye winkels is by die Amman-lughawe geopen. Dienste is bygevoeg by bestemmings, insluitend [[Bahrein]], [[Doebai (stad)|Doebai]], [[Maskat]], [[Rabat]], [[Genève]], [[Amsterdam]], [[Bagdad]], [[Bangkok]], [[Wene]], [[Damaskus]], [[New York Stad]], [[Houston]] en Ras al-Khaimah. In 1979 het Alia 'n stigterslid van die Arab Airlines Tegniese Konsortium (AATC) geword.
=== 1980's ===
In die 1980's het [[Tunis]] en [[Tripoli]] by die roetekaart aangesluit, en Alia se [[IBM]]-rekenaarsentrum is ingewy. [[Lockheed L-1011 TriStar]]s, Airbus A310s en [[Airbus A320]]s het by die vloot aangesluit. In 1986 het Alia sy naam verander na Royal Jordanian, toe prinses Alia haar egskeiding nader. Die lugredery se eerste vrouevlieënier het gedurende hierdie dekade een van hul vliegtuie gevlieg. Diens is bygevoeg aan [[Belgrade]], [[Chicago]], [[Los Angeles]], [[Miami]], [[Boekarest]], [[Singapoer]], [[Riaad]], [[Kuala Lumpur]] – in samewerking met [[Malaysia Airlines]], [[Sanaa]], [[Moskou]]. [[Montreal]], [[Delhi]], [[Kolkata]] en [[Ankara]]. Hierdie dekade is ook gekenmerk deur die bekendstelling van die Gabriel Automated Ticket System (GATS).
[[File:Alia Boeing 747-200 Gilliand.jpg|thumb|'n [[Boeing 747]]-200 van die lugdiens in 1978]]
=== 1990's ===
Die 1990's het verdere uitbreiding beleef. Royal Jordanian en nege ander Arabiese lugrederye het by die Galileo CRS aangesluit. Die IMCS-onderhoud- en ingenieurswesestelsel is bygevoeg, 'n nuwe Amman-stadlugterminaal is by die 7de Sirkel van die Jordaanse hoofstad geopen, en dienste na Rafah het begin, sedertdien gestaak. Die stede [[Toronto]], [[Colombo]], [[Djakarta]], [[Berlyn]], [[Mumbai]], [[Milaan]] en [[Tel Aviv]] is by die netwerk gevoeg. In November 1997 het Royal Jordanian 'n kodedeelvennoot met die Amerikaanse lugdiens Trans World Airlines geword en bedrywighede na die TWA Flight Centre (Terminaal 5) by die [[John F. Kennedy Internasionale Lughawe]] in New York verskuif.<ref>{{cite web |url=http://www.twa.com/pressrelease/document.html?iReleaseID=142 |archive-url=https://web.archive.org/web/19990913043943/http://www.twa.com/pressrelease/document.html?iReleaseID=142 |url-status=dead |archive-date=1999-09-13 |title=TWA Press Releases |access-date=2018-05-30}}</ref>
=== 2000 en later ===
In 2000 het die Amerikaanse [[Federale Lugvaartadministrasie]] (FAA) die lugdiens se instandhouding- en ingenieursdepartement se lisensie hernu. Die belastingvrye winkel was een van die dienste wat geprivatiseer moes word. 'n Beheermaatskappy, RJI, wat ten volle deur die regering besit word, is in Februarie 2001 as 'n openbare beperkte maatskappy geïnkorporeer om al die lugdienste en gepaardgaande beleggings te hou. Die lugredery se naam is op 5 Februarie 2001 verander na Alia – The Royal Jordanian Airlines Company, hoewel reisigers steeds die gewilde naam van Royal Jordanian gebruik.
Op 20 Desember 2006 het Royal Jordanian aangekondig dat hulle twee Airbus A321's met twee nuwe eenhede sou vervang, en vier nuwe Airbus A319's sou bestel om vroeg in 2008 in diens te tree.
In April 2007 het Royal Jordanian deel van Oneworld geword en sodoende die eerste Arabiese lugredery geword wat by so 'n globale alliansiegroep aangesluit het. Die volgende maand het die lugredery 'n bestelling aangekondig vir 'n totaal van 10 [[Boeing 787 Dreamliner]]s, vir indiensneming in 2010. Dit is die eerste bestelling wat Royal Jordanian by [[Boeing]] geplaas het.<ref name="AME-787s">Golden, Lara Lynn (20 Mei 2007). Persvrystelling [http://www.ameinfo.com/120713.html "Royal Jordanian negotiating for 12 787s through direct purchase and lease contracts"]. AME Info FZ LLC / Emap Limited.</ref>
Op 11 Julie 2007 het Royal Jordanian dertig jaar van ononderbroke diens tussen Amman en New Yorkstad gevier, wat dit die langsdienende Arabiese lugredery na hierdie poort na die VSA maak. Royal Jordanian het die "Airline Strategy Award" in die tegnologiekategorie by die sesde jaarlikse Lugdiensstrategietoekennings op 16 Julie 2007 gewen. Op 23 Julie het RJ hul vragvlugte bekend gestel, [[Damaskus]] was die eerste bestemming wat vanaf Amman bedien word, onderneem met 'n [[Boeing 737]].
Royal Jordanian het op 28 Julie sy eerste vlug na [[Boedapest]] onderneem met 'n Embraer 195. In Oktober het RJ die oorskakeling van twee Embraer 195-stralers van sy oorspronklike bestelling na twee Embraer 175-stralers aangekondig. Royal Jordanian het 'n nuwe sitkamer by [[Koning Hussein Internasionale Lughawe]] in [[Akaba]] geopen.
Royal Jordanian sal die eerste Midde-Oosterse lugredery wees wat sy passasiers van OnAir se vlug-internet- en selfoondienste voorsien, insluitend e-pos, SMS en stemoproepe.<ref>[http://www.onair.aero/ Home | Onair.aero.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225122852/http://www.onair.aero/ |date=25 Februarie 2009 }} Verkry op 2010-11-13.</ref> Royal Jordanian het sy drie Airbus A310's opgegradeer teen 'n koste van meer as 10 miljoen Jordaanse dinars.
Royal Jordanian is aan die einde van 2007 geprivatiseer, wat daartoe gelei het dat 71% van sy bates verkoop is. Die markkapitalisasie van die maatskappy staan op 260 miljoen Jordaanse dinars, en aandeleverhandeling het op 17 Desember 2007 begin.
Op 24 Desember 2007 het Royal Jordanian [[Bakoe]] as een van sy nuwe bestemmings vir 2008 bevestig, met 'n Embraer 195 twee keer per week vanaf Amman. Vroeg in 2008 het RJ-amptenare egter teen die nuwe roete besluit, met verwysing na hoë brandstofpryse en 'n nuwe mark 'n risiko te groot was om op daardie tydstip te neem. Royal Jordanian beplan om die Amman-Bakoe-roete laat in 2009 of vroeg in 2010 te bedryf. Op 22 Januarie 2008 het RJ vlugte na [[Hongkong]] via Bangkok geloods, met drie vlugte per week gedurende die winter, en vyf vlugte per week gedurende die somer, wat dit die lugredery se eerste roete na [[China]] maak.<ref name="AME-HK">Manibo, Medilyn (22 Januarie 2008). Persvrystelling [http://www.ameinfo.com/144431.html "RJ starts operating flights between Amman and Hong Kong today"]. AME Info FZ LLC / Emap Limited.</ref>
In Junie 2014 het Royal Jordanian aangekondig dat dit sy diens aan [[Mosoel]] in [[Irak|Noord-Irak]] opgeskort het weens die beslaglegging van die lughawe deur die [[Islamitiese Staat]].
Die eerste van Royal Jordanian se [[Boeing 787 Dreamliner]]-vliegtuie (267-sitplek, tweeklas-konfigurasie) het in September 2014 in diens getree, wat aanvanklik Amman met [[Djedda]], [[Saoedi-Arabië]] verbind het.<ref>Airliner World. Maart 2014 p. 15</ref> Die 787 Dreamliner is Royal Jordanian se eerste Boeing-vliegtuig sedert die 707's en 747's, en het die Airbus A340-200's vervang wat die einde van hul lewens bereik het. Die Dreamliners het die Airbus A330-200's vervang aangesien huurkontrakte op daardie vliegtuie verval het. Die Dreamliners word oor die algemeen gebruik op Royal Jordanian se bestemmings in die [[Verre Ooste]], na Londen en Noord-Amerika.
In Mei 2017 het Royal Jordanian die aanstelling aangekondig van Stefan Pichler, die voormalige uitvoerende hoof van Air Berlin, Fiji Airways, [[Jazeera Airways]], [[Virgin Australia]] en [[Thomas Cook]] as die nuwe president en [[HUB|uitvoerende hoof]].<ref>{{cite web |url=http://www.jordantimes.com/news/local/rj-appoints-veteran-executive-ceo |title=RJ appoints veteran executive as CEO |date=28 May 2017 |access-date= 3 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404074500/https://jordantimes.com/news/local/rj-appoints-veteran-executive-ceo |archive-date= 4 April 2023 |url-status=dead}}</ref> Pichler het 'n omkeerplan ontwikkel wat gehelp het om Royal Jordanian teen die einde van 2017 weer winsgewend te maak.<ref>{{cite web |url=https://aaco.org/media-center/news/aaco-members/royal-jordanian-returns-to-profitability |title=AACO – Royal Jordanian returns to profitability}}</ref> In hierdie konteks het die lugredery die bestelling van die 8ste Dreamliner gekanselleer en ook die Airbus 330F om soortgelyke redes aan sy vragvloot onttrek. Die HUB het ook gesê dat die strategie van Royal Jordanian sal lei tot 'n enkele tipe smalrompvloot, sonder om te noem of dit Airbus, Boeing, Bombardier of Embraer sal wees. In September 2020 het Pichler bedank uit sy pligte wat deur die voorsitter Saeed Samih Darwazah oorgeneem is.<ref name="newceo" />
== Korporatiewe sake ==
=== Hoofkantoor ===
'n Nuwe hoofkantoor vir Royal Jordanian is van 2009–2011 deur Haddadinco Engineering Company for Contracting in Amman gebou.<ref>[http://www.rj.com/tabid/59/locale/en-US/default.aspx?itemid=210 "RJ News"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218160228/http://www.rj.com/tabid/59/locale/en-US/default.aspx?itemid=210 |date=18 Februarie 2012 }}. Royal Jordanian. 24 November 2009.</ref> Die gebou is ontwerp deur Niels Torp.<ref>[http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-158911370.html "Niels Torp: airline headquarters, Amman, Jordan.(Work)(Royal Jordanian Airlines has new corporate headquarters)"]. ''Architectural Review''. 1 Januarie 2007.</ref> RJ werknemers het by die gebou ingetrek op 3 Januarie 2012.
=== Indiensneming ===
Royal Jordanian het swaar belê in sy opleidingsfasiliteit vir bemanning by sy hoofkwartier in Amman. Royal Jordanian het 4 394 personeel in diens gehad in 2015.
=== Wedywering ===
Royal Jordanian het aan die einde van 2002 'n nuwe strategie ingestel wat die lugredery op sy buurlande laat konsentreer, met verhoogde frekwensies. Volgens 'n plan om homself as die Midde-Ooste se "streeklugredery" te vestig, het dit begin om kleiner roetes soos [[Alexandrië]] in [[Egipte]] na [[Aleppo]] in [[Sirië]] te voeg wat die groter lugrederye, soos Emirates, nie met die groter vliegtuie wou onderneem nie, in vergelyking met Royal Jordanian se streeksstralers. Teen die einde van 2008 was die plan suksesvol vir die lugredery, met sy vernaamste mededingers Middle East Airlines en [[EgyptAir]].<ref name="FG-Samer">Sobie, Brendan (22 Januarie 2008). [http://www.flightglobal.com/articles/2008/01/22/220922/going-the-distance-samer-majali-steers-royal-jordanian-into.html "Going the distance: Samer Majali steers Royal Jordanian into privatisation"].</ref>
Sedert 2008 het Royal Jordanian toenemende mededinging in die [[Midde-Ooste]] ondervind. Die koms van baie nuwe [[laekostelugredery]]e soos [[Air Arabia]], [[Jazeera Airways]] en [[flydubai]] het probleme vir die Jordaanse lugredery veroorsaak. Met die koms van hierdie nuwe lugrederye het Royal Jordanian gefokus op die verbetering van sy aanboord- en gronddienste om markaandeel te behou.
=== Kodedeelooreenkomste ===
Royal Jordanian het kodedeelooreenkomste met die volgende lugdienste:<ref>{{Cite web|title=Codeshare Flights - Royal Jordanian|url=https://rj.com/en/plan-and-book/codeshare-flights|access-date=2022-01-30|website=rj.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200513140008/https://rj.com/en/plan-and-book/codeshare-flights|archive-date=2020-05-13|url-status=dead}}</ref>
{{div col|colwidth=20em}}
* [[American Airlines]]
* [[British Airways]]
* [[Etihad Airways]]
* [[Gulf Air]]
* ITA Airways
* [[Malaysia Airlines]]
* [[Oman Air]]
* [[Qatar Airways]]
* [[Royal Air Maroc]]
* TAROM
* [[Turkish Airlines]]
{{div col end}}
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Lugrederye]]
fr2vfazudseizuk5y28dixq0ghcd3lc
Superioniese geleiding
0
405663
3373432
3370531
2026-11-17T12:45:14Z
Rooiratel
90342
Beeld bygevoeg
3373432
wikitext
text/x-wiki
[[Beeld:Superionic ice conducting.svg|deiomnael|'n Protongeleier, spesifiek superioniese ys, in 'n statiese elektriese veld.]]
'''Superioniese geleiding''' is 'n vorm van elektriese geleiding waarby ione in 'n vaste stof, kristallyn of amorf, 'n uitsonderlik hoë beweeglikheid besit en die stof daardeur as 'n vaste [[elektroliet]] gebruik kan word.
Die naam superioniese geleiding is nie sonder teenkanting nie. Sommige verkies name soos vastetoestand-elektroliete of vinnige ioniese geleiding.
==Geskiedenis==
Vastestowwe het gewoonlik baie lae ioniese beweeglikheid. Hulle spesifieke ioniese [[geleidingsvermoë|geleibaarheid]] is nie meer as σ= 10{{sup|-12}} - 10{{sup|-7}} [S/cm]. Dit geld ook vir 'n verbinding soos AgI tot sy fase-oorgang van β-fase na die α-fase teen 147°C. In die hoëtemparatuurvorm is die geleibaarheid baie groter. In 1967 is ondek dat daar ander stowwe {{chem|M|Ag|4|I|5}} (M=Rb, K, {{chem|N|H|4}}) bestaan wat hierdie fenomeen reeds by [[kamertemperatuur]] ook besit. In al hierdie stowwe is die silwer{{sup|+}}-ioon verantwoordelik vir die hoë beweeglikheid. In Na-β-alumina is dit egter die Na{{sup|+}}-ioon. Die geleibaarheid is σ~ 10{{sup|-1}} [S/cm], meer as a miljoen maal hoër.<ref>{{cite book|authors=Chandra, A. and Chandra, A|year=2014|title= Superionic Solids in Energy Device Applications. In Advanced Energy Materials|editor= A. Tiwari en S. Valyukh|doi=10.1002/9781118904923.ch4}}</ref>
Sedertdien is stowwe gevind waarin verskeie ander ione superioniese eienskappe besit, soos H{{sup|+}},Cu{{sup|+}},Li{{sup|+}} of anione soos F{{sup|-}} en O{{sup|2-}}.
{|class="wikitable"
|-
!Stof!!Ioon!!σ
|-
|α-AgI||Ag{{sup|+}}||1,34
|-
|{{chem|Rb|Ag|4|I|5}}||Ag{{sup|+}}||2,1x10{{sup|-1}}
|-
|{{chem|K|Ag|4|I|5}}||Ag{{sup|+}}||2,1x10{{sup|-1}}
|-
|β-{{chem|Ag|3|S|I}}||Ag{{sup|+}}||1,0x10{{sup|-2}}
|-
|{{chem|K|Ag|4|I|4|C|N}}||Ag{{sup|+}}||1,8x10{{sup|-1}}
|-
|α-{{chem|Cu|Br}}||Cu{{sup|+}}||5,0
|-
|α-{{chem|Cu|I}}||Cu{{sup|+}}||9,0x10{{sup|-2}}
|-
|{{chem|Li|Ta|3|O|4}}||Li{{sup|+}}||5,0x10{{sup|-4}}
|-
|{{chem|Na|2|Ga|2|O|4}}||Na{{sup|+}}||3,0x10{{sup|-2}}
|}
==Galvaniese selle==
'n Belangrike toepassing van vaste elektroliete is in galvaniese selle. 'n Goeie voorbeeld is 'n galvaniese vastestofsel met [[sirkoniumdioksied]] as vastestof-elektroliet tussen twee suurstofelektrodes met verskillende parsiële suurstofdrukke. Sirkoniumdioksied is 'n vastestof-elektroliet met byna suiwer ioniese geleiding vir suurstofione. Dit beteken dat die geleiding selektief is: dit laat nie toe dat ander ione deelneem nie. Die spanning wat opgewek word, sal afhang van die twee suurstofdrukke aan weerskante van die vastestof-elektroliet volgens
:<math>E= \frac{RT}{4F}ln\frac{p_{O_2}-regs}{P_{O_2}-links}</math>
Indien 'n eksterne spanning toegepas word, sal die stelsel optree as 'n selektiewe suurstofpomp wat ander gasmolekules onaangeraak laat.<ref name="Rickert">[https://onlinelibrary-wiley-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/doi/10.1002/anie.197800371 Rickert, H. (1978), Solid Ionic Conductors: Principles and Applications. Angew. Chem. Int. Ed. Engl., 17: 37-46. doi:10.1002/anie.197800371]</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Vastestofchemie]]
r2nkn4npfzs7ydco5x218uuy7svzk50
3373433
3373432
2026-11-17T12:45:29Z
Rooiratel
90342
3373433
wikitext
text/x-wiki
[[Beeld:Superionic ice conducting.svg|duimnael|'n Protongeleier, spesifiek superioniese ys, in 'n statiese elektriese veld.]]
'''Superioniese geleiding''' is 'n vorm van elektriese geleiding waarby ione in 'n vaste stof, kristallyn of amorf, 'n uitsonderlik hoë beweeglikheid besit en die stof daardeur as 'n vaste [[elektroliet]] gebruik kan word.
Die naam superioniese geleiding is nie sonder teenkanting nie. Sommige verkies name soos vastetoestand-elektroliete of vinnige ioniese geleiding.
==Geskiedenis==
Vastestowwe het gewoonlik baie lae ioniese beweeglikheid. Hulle spesifieke ioniese [[geleidingsvermoë|geleibaarheid]] is nie meer as σ= 10{{sup|-12}} - 10{{sup|-7}} [S/cm]. Dit geld ook vir 'n verbinding soos AgI tot sy fase-oorgang van β-fase na die α-fase teen 147°C. In die hoëtemparatuurvorm is die geleibaarheid baie groter. In 1967 is ondek dat daar ander stowwe {{chem|M|Ag|4|I|5}} (M=Rb, K, {{chem|N|H|4}}) bestaan wat hierdie fenomeen reeds by [[kamertemperatuur]] ook besit. In al hierdie stowwe is die silwer{{sup|+}}-ioon verantwoordelik vir die hoë beweeglikheid. In Na-β-alumina is dit egter die Na{{sup|+}}-ioon. Die geleibaarheid is σ~ 10{{sup|-1}} [S/cm], meer as a miljoen maal hoër.<ref>{{cite book|authors=Chandra, A. and Chandra, A|year=2014|title= Superionic Solids in Energy Device Applications. In Advanced Energy Materials|editor= A. Tiwari en S. Valyukh|doi=10.1002/9781118904923.ch4}}</ref>
Sedertdien is stowwe gevind waarin verskeie ander ione superioniese eienskappe besit, soos H{{sup|+}},Cu{{sup|+}},Li{{sup|+}} of anione soos F{{sup|-}} en O{{sup|2-}}.
{|class="wikitable"
|-
!Stof!!Ioon!!σ
|-
|α-AgI||Ag{{sup|+}}||1,34
|-
|{{chem|Rb|Ag|4|I|5}}||Ag{{sup|+}}||2,1x10{{sup|-1}}
|-
|{{chem|K|Ag|4|I|5}}||Ag{{sup|+}}||2,1x10{{sup|-1}}
|-
|β-{{chem|Ag|3|S|I}}||Ag{{sup|+}}||1,0x10{{sup|-2}}
|-
|{{chem|K|Ag|4|I|4|C|N}}||Ag{{sup|+}}||1,8x10{{sup|-1}}
|-
|α-{{chem|Cu|Br}}||Cu{{sup|+}}||5,0
|-
|α-{{chem|Cu|I}}||Cu{{sup|+}}||9,0x10{{sup|-2}}
|-
|{{chem|Li|Ta|3|O|4}}||Li{{sup|+}}||5,0x10{{sup|-4}}
|-
|{{chem|Na|2|Ga|2|O|4}}||Na{{sup|+}}||3,0x10{{sup|-2}}
|}
==Galvaniese selle==
'n Belangrike toepassing van vaste elektroliete is in galvaniese selle. 'n Goeie voorbeeld is 'n galvaniese vastestofsel met [[sirkoniumdioksied]] as vastestof-elektroliet tussen twee suurstofelektrodes met verskillende parsiële suurstofdrukke. Sirkoniumdioksied is 'n vastestof-elektroliet met byna suiwer ioniese geleiding vir suurstofione. Dit beteken dat die geleiding selektief is: dit laat nie toe dat ander ione deelneem nie. Die spanning wat opgewek word, sal afhang van die twee suurstofdrukke aan weerskante van die vastestof-elektroliet volgens
:<math>E= \frac{RT}{4F}ln\frac{p_{O_2}-regs}{P_{O_2}-links}</math>
Indien 'n eksterne spanning toegepas word, sal die stelsel optree as 'n selektiewe suurstofpomp wat ander gasmolekules onaangeraak laat.<ref name="Rickert">[https://onlinelibrary-wiley-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/doi/10.1002/anie.197800371 Rickert, H. (1978), Solid Ionic Conductors: Principles and Applications. Angew. Chem. Int. Ed. Engl., 17: 37-46. doi:10.1002/anie.197800371]</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Vastestofchemie]]
6oms2drgep8p71au7bvqvxl8sf1w510
Gebruikerbespreking:Rooiratel/TechNews
3
406670
3373520
3360597
2026-11-17T21:24:59Z
MediaWiki message delivery
55541
/* Tech News: 2026-47 */ nuwe afdeling
3373520
wikitext
text/x-wiki
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-36</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W36"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* A new format for the Community Wishlist is open for feedback. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. This consultation is open for two weeks.
'''Updates for editors'''
* The latest release of the Wikipedia Android app includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] feature was enabled for all logged-in users on Bengali, Chinese, Czech and Vietnamese Wikipedias on August 25, after several months as a beta feature. Reading Lists will be available to all logged-in users on Arabic, French and Indonesian Wikipedias on September 1, followed by English Wikipedia on September 14, and all other Wikipedia wikis on September 28.
* At the end of the month, some logged-out readers on Bengali, Czech, Persian, English, and Polish Wikipedias using the Minerva skin on mobile will see an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|updated navigation bar]] in an [[w:A/B test|A/B test]]. The test will compare the current navigation bar with a new version designed to make it easier to find information more quickly. The goal is to determine whether these changes encourage readers to return more often. This experiment will not change the experience for logged-in readers and/or editors.
* Editors who maintain redirects, templates, and categories used on redirect pages now have improved ways for finding and curating redirects. Previously, redirects pages could not be searched. Two new search keywords, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>onlyredirects:</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>withredirects:</nowiki></code></bdi>, now allow redirects to be searched directly and can be combined with existing keywords such as <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>incategory:</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>intitle:</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>insource:</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089]
* The ISBN lookup tools for generating citations were recently not working because of external service problems. Developers are working on solutions. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where searching for pages by category using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>deepcat</nowiki></code></bdi> could return no results or unrelated results has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859]
'''Updates for technical contributors'''
* The domain of URLs for thumbnails is changing from upload.wikimedia.org to thumb.wikimedia.org. The old URLs will continue to work for the foreseeable future but MediaWiki will advertise the new domain instead. URLs to other types of media such as original files, videos and transcodes will still be served from upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465]
* The Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&title=Special%3ARestSandbox Math API] is now deprecated. These endpoints will be fully sunset by the end of September 2026. Developers who call these endpoints should transition to alternative math rendering solutions, such as the native [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] or [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Third-party MediaWiki installations that utilize the Math extension for formula rendering are required to upgrade to v1.43+ to avoid disruption of service.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]]
'''In depth'''
* Read more about [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in a Diff post titled, [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Custom edit suggestions for every wiki: How communities are shaping Suggestion Mode with TextMatch]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W36"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:54, 31 Augustus 2026 (UTC)
<!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30990659 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-37</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W37"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the "[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]" option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback.
* The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549]
* A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users.
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:1</nowiki></code></bdi> instead of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:0</nowiki></code></bdi>. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704]
* All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116]
'''Updates for technical contributors'''
* Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi> option, as gadgets are always loaded through <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi>. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W37"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:45, 7 September 2026 (UTC)
<!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31008437 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-38</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W38"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* The Future Audiences team has started a [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|discussion on English Wikipedia]] about a proposed new experiment to show a temporary notice about the new [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ Google Preferred Sources] feature to Wikipedia readers coming from Google. The experiment is to test whether this notice makes visitors come back to Wikipedia more often. Preferred Sources feature lets users choose websites they trust so Google can highlight content from those sources more prominently in Search and AI experiences. We are interested in testing this on other languages that Google supports and would welcome assistance with starting conversations on other wikis. If interested, please reach out to Future Audiences on the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|talk page]].
'''Updates for editors'''
* The chat platform Discord is releasing a new self-service framework that websites can use to specify how their links should look when shared on Discord. The Future Audiences team is planning to start using this new framework to improve how Wikipedia links look when shared on Discord, giving better attribution and credit to contributors. The link appearance and behavior won't change in the first phase of this project as we want to first collect some baseline data to assess the impact of future changes. However, if community members who are active on Discord spot any issues, they can reach out on [[phab:tag/future-audiences/|Phabricator]] or [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]].
* The Reader Growth team will be running an experiment to test whether [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|compacting article lead sections on mobiles]] with the addition of a "read more" button improves reader retention. The test will begin on September 17 on Arabic, Spanish, French, Indonesian, Italian, Japanese, Portuguese, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and will run for four weeks.
* All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming week. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was returning an HTTP 500 error and could not be reached, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959]
'''Updates for technical contributors'''
* Developers who maintain a tool that queries the Wikimedia Commons links tables need to update their code to connect to the new x4 database cluster. The links tables have been moved from the s4 cluster to x4, and will no longer receive updates on s4. The page and redirect tables remain available on both clusters. A wiki replica for the x4 cluster will be set up afterwards. The change is being made because the s4 cluster has grown too large to operate efficiently. You can [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W38"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:31, 14 September 2026 (UTC)
<!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31039826 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-39</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W39"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 23 September 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
'''Updates for editors'''
* The Growth team tested a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]]. The new notice replaced multiple dialogs and a simultaneous welcome notification with a single message highlighting the benefits of creating an account. The experiment increased permanent account creation from 1.94% to 3.66%, an 87% relative increase. The change will now be released to all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551]
* For Wikipedia editors using the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|"Suggestion mode" Beta Feature]], there is a [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|new opt-in user preference]] for showing "experimental" edit checks and suggestions. These types are listed at [[Special:EditChecks#experimental-checks|Special:EditChecks]], and are intended for early developer-testing and for gathering feedback from experienced users. Administrators can change the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|configuration details]] for each suggestion as usual. Administrators can also [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|use this feature]] to help test their community's ideas for locally created checks and suggestions. Experimental types will have a more distinct visual style later this week. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]].
* The [[m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]] has been launched as a space for technical discussions and collaboration among Wikimedia communities in Central and Eastern Europe.
* A new tool, [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]], is now available for new and small language Wikipedia communities. It brings together guided tasks, tools, and resources to help communities get started, monitor their progress, and collaborate with the broader Wikimedia community. Starter Kit is hosted on Wikimedia Toolforge and is designed for Wikipedias with fewer than 50,000 articles. Learn more about how Starter Kit works and how communities have been using it in [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|this Diff blog post]].
* The Reader Growth team is launching a retest of the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]]. The retest will use three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. The experiment will begin the week of September 28 and will run on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, Farsi, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese, Spanish, Swedish, and Vietnamese Wikipedias.
* After successful rollouts to Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]] from the Reader Experience team will be available to all logged-in users on all Wikipedia wikis starting September 28.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the mentor status script repeatedly updated mentors’ status even when nothing had changed, creating unnecessary Recent Changes entries, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659]
'''Updates for technical contributors'''
* The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, used to retrieve specific details about active or historical abuse filters configured on a wiki, has been updated to support the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>formatversion=2</nowiki></code></bdi> configuration parameter, thereby leading to breaking changes to the API response. All users who maintain user-scripts or other code need to check if they use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, and respond to any breaking changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W39"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11:56, 27 September 2026 (UTC)
<!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31085309 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-40</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W40"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* Users of default skins on desktop and mobile web (Vector 2022 and Minerva respectively) will now be informed if the search suggestions displayed as they type into Search come from page redirects. Previously, users could get confused when the top search suggestions did not match exactly what they had typed. The new redirect notice clarifies that these suggestions are not random, but related to the search. The suggested pages may be redirects to the most relevant destination articles being searched for. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013]
* Logged-out Wikipedia users on mobile web will begin to see a bookmark button for saving articles to their [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] instead of the current Watchstar button. When clicked, the bookmark button prompts users to log in or create an account to save an article for later. An earlier experiment found that the bookmark icon was four times more likely than the Watchstar button to encourage logged-out users to create an account. This change is part of efforts to encourage more readers to become account holders and use features that help them save and return to content. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769]
* An experiment will begin on September 29 on Spanish, Arabic, English, and French Wikipedias to simplify the experience users encounter immediately after account creation. The test will explore whether removing friction from the current Welcome Survey helps new users understand what to do next more easily. The experiment will run through the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058]
* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has put out a call for the community to suggest topics that it should consider and discuss with the Wikimedia Foundation. Editors and technical contributors are invited to add topics to [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|the council's talk page]].
* Later this week, it will be possible for communities to configure [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit Checks and Suggestions]] so that they are [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|shown within additional namespaces]], such as a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Draft:</nowiki></code></bdi> namespace. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]].
* A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] is causing the page to fail to load for users that have unseen changes on Wikimedia Commons. Developers are working on a fix. Until then, affected users can follow the workarounds described in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|relevant]] help section.
* New magic words <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> are now available for use. They are able to change the default sorting of categories to be based on timestamp of categorization. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was not reachable has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959]
'''Updates for technical contributors'''
* The datacenter switchover, scheduled on September 23, has been postponed. [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual.
* On September 23, a power loss briefly affected all wikis, creating intermittent issues on both reading and editing modes. This also affected Gerrit. This is unrelated to the datacenter switchover postponement. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]] has been deployed to mediawiki.org and [[phab:T421436|some Indic language wikis]]. We want to hear your feedback on this experimental product. Produnto allows users to use Lua modules hosted in [[gitlab:repos/lua|Wikimedia's GitLab]]. It simplifies the sharing of Lua code between wikis. Instead of copying each individual Lua module from one wiki to another, users will be able to easily share packages across all wikis.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]]
'''Meetings and events'''
* A [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|Cross-wiki code collaboration workshop]] will be held online on October 2 at 12:30 UTC, bringing together South Asian technical contributors to learn about Produnto and begin piloting it on Hindi, Punjabi, Odia, Telugu, and Malayalam Wikipedias. Produnto is a package manager for deploying Lua modules hosted on GitLab to Wikimedia wikis, and was recently deployed on some pilot wikis.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W40"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10:49, 28 September 2026 (UTC)
<!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31092225 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-41</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W41"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. This year, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|a working group (open for volunteering)]] that includes community members familiar with the technical aspect of our wikis alongside Wikimedia Foundation staff, will take care of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is triage?|triage process]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January.
'''Updates for editors'''
* Editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] will now see a warning when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots into Wikipedia. This feature is known as [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]]. It is a type of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] that is community configurable. The check looks for markers in the copied HTML and is not using content watermark detection. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. The feature helps newcomers add content that respects Wikipedia’s policies and makes it easier for experienced editors to identify problematic edits. Communities with local policies about LLM usage can [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|adjust the wording and policy that is linked]]. The team [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|apologizes]] that this was rolled out without a delay for translations.
* Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access the web visual editor directly from the iOS and Android apps]]. When opening the editor, users will be given a choice between visual editing and source editing. If they choose visual editing, they will be sent to a mobile web window in their phone's browser. After completing their edit, a banner will give them the option to return to the app. This enables readers to make quick contributions while casually reading.
* Users of the Wikipedia Android and iOS apps will now see a one-time account creation prompt after they have used the app for two consecutive weeks. This prompt explains the benefits of having an account. It is intended to help more casual readers become logged-in users who return to the apps regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847]
* Editors on [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|group1 wikis]], including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|Recent Changes]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|Watchlist]] when a link to another language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on October 5 at 07:00 UTC as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make important changes easier to identify. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or concerns on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where mentors who removed themselves from the mentorship program could still have mentees assigned to them and receive questions, has now been fixed. Mentees will now be reassigned when a mentor leaves the program. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194]
'''Updates for technical contributors'''
* Wikimedia Brasil has published its [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Development Best Practices Framework]] (ABPD). It is a guide for staff, contractors and volunteers building technical tools and projects. It covers the project lifecycle, security, accessibility, personal data protection and responsible AI use, and explains how movement-wide guidelines were adapted to a local context. They encourage other affiliates to reuse it and adapt it. Read more in the [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|Diff post]].
* A new, canonical base URL for Wikimedia APIs will soon be introduced. The new canonical route follows a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/api/</nowiki></code></bdi> pattern and will act as an alternative path for current REST APIs (for example: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/w/rest.php/</nowiki></code></bdi>). Both versions will be callable for all existing APIs, but the new structure will be the preferred path for newly created API modules. This change will be non-breaking for most users. The existing pathways will remain available for all existing endpoint requests. However, some endpoints may return URLs following the new pattern in response bodies. Changes will be available on test wiki first, with the rollout expected to cover all wikis by the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W41"/>
</div>
18:52, 5 Oktober 2026 (UTC)
<!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31098825 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-42</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W42"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* Starting October 13, wikis can change the default pattern for [[:en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]] (currently <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name=":1" /></syntaxhighlight>). They will be able to use human-readable, content-based reference names that are more helpful to contributors using the source editor (e.g. <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name="Miller2026-1" /></syntaxhighlight>). VisualEditor reference name patterns can be defined using MediaWiki system messages, JSON, templates and modules ([[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|more information]]). Admins can enable these changes via [[Special:CommunityConfiguration/Cite-VisualEditor-Autonames|community configuration]]. This is a [[:m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist/W17|community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T436255]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to English Wikipedia on October 14 and to remaining Wikimedia Foundation wikis by end of October (likely October 21). The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. This is a [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/History|long-standing community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440243][https://phabricator.wikimedia.org/T440304]
'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools]] will be removing the list view of the Watchlist and defaulting everyone to the changelog view. Previously, there were two versions of how the Watchlist is shown to mobile web users: the list view, where editors could see watched articles in a list format, and the changelog view, where editors could see changes to watched articles in a log format, controlled by a user's Advanced Mobile Control settings. This has created issues for code-base maintenance: two different displays means two sets of code to manage. By defaulting to the changelog view, we are simplifying the codebase and avoiding the likelihood of missing bugs.
* The Wikipedia Android app is testing a way to listen to article introductions in the “For you” feed. A text-to-speech model reads the existing article text aloud without rewriting it or adding any content. The 30-day experiment will begin in the Wikipedia Beta app during the third week of September, then move to the regular Wikipedia Android app in October for a limited group of eligible users. A small portion of app users (those with English feeds and at least one topic interest) will have access to the feature. This experiment is part of broader efforts to give app readers options in how they consume content in order to deepen engagement and user retention. [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Listening to Wikipedia/Phase 1|Learn more]] and [[mw:Talk:Readers/Listening to Wikipedia|share feedback]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighting]] was [[phab:T288161|enabled]] by default for all logged out and newly registered users on the English Wikipedia on September 14. With no signs of adverse effects, the same change is being proposed to be made globally across all wikis in a few weeks. If you have concerns or feedback, or if your wiki would like to opt out, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror#Enabling CodeMirror by default on all WMF wikis for newbies|please see the help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440077]
* [[d:Wikidata:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|Wikidata mobile statement editing]] of all datatypes will be officially launched on October 13, when it will be removed from Wikidata [[d:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] and become available to all editors. Users can [[d:Wikidata_talk:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|report bugs and share feedback]].
* Last week, language link changes were removed from [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] feeds on Wikivoyage, Wikisource, Wikiversity, Wikiquote and Wiktionary. As no adverse effects have been observed, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] plans to roll out this change globally to all Wikipedias. This is scheduled for October 13 at 07:00 UTC, after which editors will no longer see when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or ask to opt out their wiki on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440698]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where accidentally touching the graph while scrolling on the Pageviews tool on mobile could unintentionally zoom in has now been fixed. Click-and-drag zoom is now disabled on touch devices. [https://phabricator.wikimedia.org/T440075]
'''Updates for technical contributors'''
* There are three major changes coming to dumps: the legacy content dumps [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/thread/E6D5EU4PMSTSOI2J7A46HJ3YW2W554CS/ deprecated in January 2026] will now be sunset, the replacement [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/MediaWiki_Content_File_Exports MediaWiki Content File Exports] will be delayed to implement a “safety buffer”, and they are now also available as 7zip-compressed files. Users will need to switch the URL they download their dump from. For more information, timeline and migration instructions, see [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Legacy_content_dumps_sunset Legacy content dumps sunset].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.24|MediaWiki]]
'''In depth'''
* The Wikimedia Foundation discovered unauthorized activity by OpenAI agents on Wikimedia projects, including edits to wikis, attempts to exploit a public note-taking tool, and heavy automated traffic. [[diffblog:2026/10/05/openai-rogue-agent-activities-found-on-wikimedia-projects/|Read the blog post on Diff]] for more details about the activity and the Foundation’s response.
'''Meetings and events'''
* Save the date for the next Wikimedia Hackathon! We’ll be meeting in lovely Tirana, Albania for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] from April 9–11, 2027. Scholarship and staff sponsorship applications are currently being [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ accepted through Pretix] and will close on October 30, 2026. General registration will open in January 2027.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W42"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 07:40, 13 Oktober 2026 (UTC)
<!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31142468 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-43</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W43"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* To measure the impact of incorporating some [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#November 2025: Ideas and feedback|community-requested features]] on logged-out reader retention, a test for [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing|Image Carousel]] will be pushed to logged-out readers. With the Image Carousel feature, readers browse community-uploaded images, selected by editors as relevant to specific articles. The test starts on November 20.
* An experimental notice will be pushed to 0.5% of logged-out mobile readers who come to English Wikipedia from Google, asking them to add Wikipedia as a [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/preferred-sources/ Google Preferred Source]. The test is to see if this notice increases reader retention and encourages people who use Google Search to visit Wikipedia more often. It will run from October 15–29 and will be assessed for its impact on retention and referrals.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[quarry:|Quarry]] returned an “Access denied” error when users tried to run SQL queries, preventing queries from running normally, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T440966]
'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Cog-icon-grey.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Due to a long-standing bug, applications that use the [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For_Developers|OAuth 2]] client credentials flow to act on their owners’ behalf are treated as if they are logged out. This will be fixed for new applications registered on or after Monday, October 19. Some affected applications need to re-register. [https://phabricator.wikimedia.org/T420297]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.1|MediaWiki]]
'''Meetings and events'''
* A proposal to hold the Wikimedia Hackathon every three years, with regional hackathons in between, [[mw:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|has been shared]]. It explores making the event more accessible to technical communities in different regions. Share your feedback on the proposal’s [[mw:Talk:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|talk page]] before November 6.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W43"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14:38, 19 Oktober 2026 (UTC)
<!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31178499 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-44</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W44"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/44|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* An experiment launched on September 29 is testing [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Experience/Reading_recommendations|article recommendations]] for new account holders who also identify as readers. By suggesting articles to read, similar to recommendations in the Wikipedia app for logged-in readers, the experiment aims to encourage new account holders to read and return to the website regularly, with the goal of increasing internal referrals by 1%. See the related [[m:Community Wishlist/W505|Community Wishlist]] proposal.
* Several Wikimedia services were taken offline last week because of a [https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-20-1 security vulnerability in PHP]. This is because they need to be updated before they are safe to put back online. This is not a problem just for the Wikimedia movement but affects a lot of websites. You can follow updates on [[wikitech:Incidents/2026-10-21 PHP security update/Community|Wikitech]]. Cloud VPS and Toolforge will take longer to bring back online. This is to make sure that applications which run on Cloud VPS or Toolforge are not affected. Tool developers can see updates and more information on the [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/cloud-announce.lists.wikimedia.org/ Cloud-announce mailing list]. [https://diff.wikimedia.org/2026/10/21/impact-of-php-vulnerabilities-on-wikimedia-tools-and-services/][https://diff.wikimedia.org/2026/10/21/impact-of-php-vulnerabilities-on-wikimedia-cloud-services/]
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Last week we shared]] that to measure the impact of incorporating some community-requested features on logged-out reader retention, a test for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Carousel]] feature would be pushed to logged-out readers. Due to an issue, we will be restarting the test, but it will be live on October 26, not November 20 as initially announced.
'''Updates for editors'''
* A new [[wikitech:KAPOW|bot detection system]] to better identify automated traffic that disguises itself as human visitors, is coming to the Wikimedia wikis. This might cause sudden changes to visitor statistics starting from 26 October, going back to 20 June 2026.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] which renders musical notation inside wiki pages, has been temporarily disabled on all wikis due to a security issue. Affected pages will display a notice instead of musical scores, but the underlying code remains intact. No action is needed from editors, and a fix is in progress. A separate announcement will follow when the extension is re-enabled. Read more on [[phab:T441579|Phabricator]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where CodeMirror syntax highlighter appears to have been enabled in error for existing editors has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T441308]
'''Updates for technical contributors'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, October 28 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1793199600 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T439703]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.2|MediaWiki]]
'''Meetings and events'''
* Scholarship and sponsorship applications for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] will close on Friday, October 30th. Submit your application [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ through Pretix] before the deadline!
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/44|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W44"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:57, 26 Oktober 2026 (UTC)
<!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31199592 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-45</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W45"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/45|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* Many Wikimedia tools were taken offline last week because of a [[:w:PHP2Shell|security vulnerability in PHP]]. This affected many websites worldwide. [[m:Special:MyLanguage/Toolforge|Toolforge]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Cloud Services|Cloud VPS]] have been back up since October 22. Many important tools have been gradually restored. Some tools need the respective volunteer maintainers to restart them. Others still need to upgrade to a patched PHP version. Some tools were using older versions of PHP which are not supported by the recent security patches. They will require maintainers to upgrade to a more recent version. This might require additional effort. You can follow the work [[:wikitech:Talk:Incidents/2026-10-21 PHP security update/Community#Exceptions|on Wikitech]].
'''Updates for editors'''
* A new optional search experiment is running in the Wikipedia Android and iOS apps for Arabic, French, and Japanese Wikipedias. Participating readers can search inside articles and open quoted passages directly in their source articles, no answers or summaries are generated. This is the first of four experiments in [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information%20Retrieval/Phase%202|Phase 2 of Semantic Search]]. It began on October 22 and runs for 20 days. Feedback is welcome on the project’s [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Readers/Information%20Retrieval/Phase%202|discussion page]].
* The [[m:Special:MyLanguage/Future_Audiences|Future Audiences]] team is planning to bring [[m:Special:MyLanguage/Future_Audiences/Share_card|Share Cards]] to Wikipedia on mobile. This feature gives users the option to share a visually appealing card with friends, based on the article they are reading. The card contains the article’s title, image, opening text, and related attribution, and links back to the article for full reading. Editors are invited to try out this feature by adding <code dir="ltr">?useformat=mobile&sharecard=1</code> to any article URL from October 29 to November 8. Share any thoughts on the [[m:Talk:Future_Audiences/Share_card| project talk page]] and report any bugs on [[phab:T439161|Phabricator]].
* The default renderer for math formulas will change on November 2. After the change, the server sends the formula as MathML, and your browser uses MathJax to show it. This is the last step towards the Mathoid/RESTBase deprecation process, for sustainability and security reasons. You can [[w:en:Wikipedia:WikiProject Mathematics/MathFormattingBugs|ask questions or report problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T375238]
* Do you have an idea for a new feature, or a bug that needs fixing? [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Submit your suggestion for the community wish list by November 8!]]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.3|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/45|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W45"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14:23, 3 November 2026 (UTC)
<!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31236748 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-46</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W46"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/46|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* The Wikipedia Apps team is preparing to launch Year in Review in early December. Year in Review gives app users a personalized recap of how they read and engaged with Wikipedia throughout the year. The team is looking for volunteers to help make it available in as many languages as possible. Translators can contribute through [https://translatewiki.net/ translatewiki.net]. For [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&action=translate&group=out-wikimedia-mobile-wikipedia-android-strings&filter=%21translated Android], search for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>yir</nowiki></code></bdi> under the "Untranslated" tab, and for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&action=translate&group=out-wikimedia-mobile-wikipedia-ios&filter=%21translated&optional=1 iOS], search for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>year-in-review</nowiki></code></bdi> under the "Untranslated" tab.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature that helps editors create articles that follow a Wikipedia’s policies, is now available on all Wikipedias. Administrators and interface admins can configure and expose it for editors to use via [[Special:CommunityConfiguration/ArticleGuidance]]. A [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Community Configuration|configuration guide is available]]. Visit [[mw:Talk:Article guidance|the project talk page]] to ask any questions.
'''Updates for editors'''
* Following the release of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to all Wikipedias in September, logged-in users will soon be able to [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#October/November 2026: Custom collections and call to action|organize articles saved in their lists into customizable categories]]. This will enable readers to create collections and revisit saved articles based on their interests, potentially encouraging frequent visits to Wikipedia. The update will roll out to all Wikipedia users between November 9 and 16.
* The Wikipedia Apps team is preparing to launch the first of two notification experiments for English Wikipedia readers on Android who have opted in to notifications. The three-week experiment will send notifications suggesting personalized Discover reading lists which are collections of Wikipedia articles recommended based on articles the reader has previously viewed. The goal is to understand whether these recommendations help readers discover relevant content and encourage them to return to the app. No action is required, and users can manage their notification preferences in the app settings. [[mw:Wikimedia Apps/Team/Notifications|Learn more and share feedback]].
* A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] was causing the page to fail to load for users who have unseen changes on Wikimedia Commons. The bug has now been fixed. If you temporarily removed <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>commons.wikimedia.org</nowiki></code></bdi> from your personal [[m:Special:GlobalWatchlistSettings|Global Watchlist settings]] due to the bug, you can restore it there. [https://phabricator.wikimedia.org/T439203]
* A new Beta feature called "Home" will be [[mw:Special:MyLanguage/Home/Deployment|deployed to 10 Wikipedias]] for a limited test. This new feature aims to replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:Homepage</nowiki></code></bdi> for newcomers, with additional modules planned for the future to improve upon the current experience. If you want to participate in the test, please [[mw:Talk:Home|sign up]]. "Home" will be released to all users later this month.
* On English and Russian Wikipedias, [[m:User:Alaexis/Source Verifier|Source Verification]] is now available as an experimental Suggestion for experienced editors within [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion_Mode|Suggestion Mode]]. It uses an LLM hosted on [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing|LiftWing]] to try to check whether a cited source supports the claim it’s attached to. To try it out, please [[phab:T426359|see these testing instructions]]. If you are at another language Wikipedia and your community is interested in trying it out, please [[m:User talk:Alaexis/Source Verifier|express your interest]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where dates passed as blank parameters to functions in wikitext were incorrectly interpreted using the month-day-year format instead of the day-month-year format, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T403884]
'''Updates for technical contributors'''
* Starting on 1 December 2026, hCaptcha will be required for edits made via the API by non-autoconfirmed users. If your tool, gadget, or user script makes edits on behalf of newcomer users, [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/hCaptcha#November 2026: Completing hCaptcha rollout|see how to update it]].
* [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2026 committee nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]] members. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations close on 22 November 2026.
* Toolforge has introduced two new beta features. "Toolforge alerts" send email notifications when a tool becomes unavailable, returns errors, or restarts frequently. "Extended logging" makes it easier to investigate problems by providing logs for events such as job creation, deletion, and deployment failures through the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>toolforge logs</nowiki></code></bdi> command. Both features are opt-in and help tool maintainers become aware of and resolve problems with their tools more quickly. Maintainers can [[wikitech:Help:Toolforge/Alerts|enable alerts]] and learn how to [[wikitech:Help:Toolforge/Running_jobs#Toolforge_logs|access extended logs]]. They are also encouraged to try the features and [[wikitech:Help:Cloud_Services_communication|provide feedback]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.4|MediaWiki]]
'''Meetings and events'''
* A proposal to change how we currently organize the Wikimedia Hackathon [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|has been shared]]. It explores making the event more accessible to technical communities in different regions. Share your feedback on the proposal’s [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|talk page]]; the deadline has been extended to November 13th.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/46|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W46"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10:34, 9 November 2026 (UTC)
<!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31249348 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-47</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W47"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/47|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* At wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|Mentorship is configured]], permanently blocked users will no longer be assigned a new mentor when their original mentor quits. Temporarily blocked users will still be assigned a new mentor, in line with existing Mentorship practices. [https://phabricator.wikimedia.org/T418992]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide/Citations-Full|VisualEditor's citation tool]] will be changed later this week to always open the "automatic" tab ([[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]]) instead of remembering the last tab used by an editor. This change is made to support inexperienced editors who rely on the automatic citation option to create references, but often struggle to find it again after clicking on the "manual" or "re-use" tab. [https://phabricator.wikimedia.org/T440610]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q36236|Malayalam]] ([[voy:ml:|<code>voy:ml:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T441169]
* Videos in articles and on Commons are slowly starting to use adaptive streaming for playback instead of being delivered as one large file at a fixed quality ([[c:File:Aurora Borealis Timelapse 4K UHD.webm|example video]]). This means that video quality will adjust automatically based on a reader’s internet connection, ensuring videos start more quickly and buffer less often. It also places less load on our infrastructure. The [[phab:T373546|rollout]] will expand gradually to all videos over the coming weeks.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where edits made by human translation administrators when marking pages for translation were incorrectly flagged as bot edits has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T324389]
'''Updates for technical contributors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Lua/Overview|Lua]] modules can now use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>visibleCategories</nowiki></code></bdi> property on a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Title</nowiki></code></bdi> [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Title objects|object]] to retrieve only the categories visible to readers. Previously, modules would retrieve all page categories, making it hard for users to distinguish visible ones from the hidden ones. [https://phabricator.wikimedia.org/T440815]
* On web, on Wikipedia, [[w:Special:ReadingLists|ReadingLists]] will be renamed to [[w:Special:Saved|Special:Saved]]. The old name will continue to work as an alias, so existing links will remain accessible. The change is being tested for compatibility with the Wikipedia apps’ reading list import and export functionality and is not expected to affect it. You can report any issues on [[phab:T441365|Phabricator]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.5|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/47|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W47"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:24, 17 November 2026 (UTC)
<!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31278862 -->
kd9agu304yvhh6vparmpbspxvhppmbp
Marianatrog
0
408303
3373512
3345414
2026-11-17T20:08:18Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373512
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Marianatrenchmap.png|duimnael|347x347px]]
Die '''Marianatrog''' is 'n oseaniese trog geleë in die westelike [[Stille Oseaan]], sowat 200 kilometer oos van die [[Mariana-eilande]]; dit is die diepste oseaniese trog op aarde. Dit is halfmaanvormig en meet ongeveer 2 550 km in lengte en 69 km in breedte. Die maksimum bekende diepte is 10 984 ± 25 meter aan die suidelike punt van 'n klein gleufvormige vallei in sy vloer bekend as die Challenger Deep.<ref name="So, How Deep Is the Mariana Trench?">{{cite journal | last1=Gardner | first1=James V. | last2=Armstrong | first2=Andrew A. | last3=Calder | first3=Brian R. | last4=Beaudoin | first4=Jonathan | title=So, How Deep Is the Mariana Trench? | journal=Marine Geodesy | publisher=Informa UK Limited | volume=37 | issue=1 | date=2014-01-02 | issn=0149-0419 | doi=10.1080/01490419.2013.837849 | pages=1–13 | bibcode=2014MarGe..37....1G | s2cid=128668687 | url=http://ccom.unh.edu/sites/default/files/publications/Gardner-et-al-2014-Challenger-Deep.pdf | access-date=2023-11-03 | archive-date=2023-04-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230423193215/http://ccom.unh.edu/sites/default/files/publications/Gardner-et-al-2014-Challenger-Deep.pdf | url-status=dead }}</ref> Die diepste punt van die trog is meer as 2 km verder van seevlak af as die piek van [[Mount Everest]].<ref>{{cite web |title=Official height for Everest set |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |website=BBC News |access-date=24 June 2018 |date=8 April 2010 |archive-date=31 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531063403/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |url-status=live }}</ref>
Aan die onderkant van die trog oefen die waterkolom hierbo 'n druk van 1 086 bar (15 750 psi) uit, wat meer as 1 071 keer die standaard atmosferiese druk op seevlak is. By hierdie druk word die digtheid van water met 4,96% verhoog. Die temperatuur aan die onderkant is 1 tot 4 °C.<ref>{{cite web |url=http://www.infoplease.com/askeds/temperature-mariana-trench.html |title=The Temperature in the Mariana Trench |website=Infoplease |date=28 February 2017 |access-date= 3 November 2023 |archive-date= 9 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309185018/http://www.infoplease.com/askeds/temperature-mariana-trench.html |url-status=live }}</ref>
In 2009 is die Marianatrog as 'n Amerikaanse nasionale monument aangewys.<ref>{{cite web |url=https://www.fws.gov/refuge/Mariana_Trench_Marine_National_Monument/about/About_the_Monument.html |title=About the Monument – Mariana Trench |publisher=U.S. Fish and Wildlife Service |access-date= 3 November 2023 |archive-date= 8 Mei 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508044334/https://www.fws.gov/refuge/Mariana_Trench_Marine_National_Monument/about/About_the_Monument.html |url-status=live }}</ref>
Eensellige organismes genaamd monothalamea is deur ''Scripps Institution of Oceanography''-navorsers in die trog op 'n rekorddiepte van 10,6 km onder die see-oppervlak gevind. Data het ook voorgestel dat mikrobiese lewensvorme binne die trog floreer.<ref name="gaf">{{Cite news |url=http://latimesblogs.latimes.com/nationnow/2011/10/giant-amoeba-found-mariana-trench-beneath-the-sea.html |title=Giant amoeba found in Mariana Trench – 6.6 miles beneath the sea |access-date=23 March 2012 |date=26 October 2011 |newspaper=Los Angeles Times |archive-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921104537/https://latimesblogs.latimes.com/nationnow/2011/10/giant-amoeba-found-mariana-trench-beneath-the-sea.html |url-status=live }}</ref><ref name="LS-20130317">{{cite web |last=Choi |first=Charles Q. |title=Microbes Thrive in Deepest Spot on Earth |url=http://www.livescience.com/27954-microbes-mariana-trench.html |date=17 March 2013 |publisher=[[LiveScience]] |access-date=17 March 2013 |archive-date=13 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513234554/https://www.livescience.com/27954-microbes-mariana-trench.html |url-status=live }}</ref><ref name="NG-20130317">{{cite journal |last1=Glud |first1=Ronnie |last2=Wenzhöfer |first2=Frank |last3=Middleboe |first3=Mathias |last4=Oguri |first4=Kazumasa |last5=Turnewitsch |first5=Robert |last6=Canfield |first6=Donald E. |last7=Kitazato |first7=Hiroshi |title=High rates of microbial carbon turnover in sediments in the deepest oceanic trench on Earth |doi=10.1038/ngeo1773 |date=17 March 2013 |journal=[[Nature Geoscience]] |volume=6 |issue=4 |pages=284–288 |bibcode=2013NatGe...6..284G}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Stille Oseaan]]
fbo19tuhzb8cfh84g42r8b5jrrp5hx5
Nosotros los guapos
0
413543
3373562
3346973
2026-11-18T02:33:14Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373562
wikitext
text/x-wiki
{{Weesbladsy}}
{{Inligtingskas Televisiereeks
| reeksnaam = Nosotros los guapos
| beeld =
| onderskrif =
| reeksnaam_2 =
| genre = [[Komedie]]
| formaat =
| skepper = Guillermo del Bosque
| ontwikkelaar =
| skrywer = Juan Carlos Castellanos<br />Mauricio Jalife<br />Omar Mustre
| regisseur = Rafael Perrín de la Rosa
| kreatiewe regisseur =
| aanbieder =
| rolverdeling = Adrián Uribe<br />Ariel Miramontes
| beoordelaars =
| stemme =
| verteller =
| temamusiekkomponis =
| openingstema =
| afsluitingstema =
| komponis =
| oorsprongsland = {{MEX}}
| taal = [[Spaans]]
| aantal_seisoene = 4
| aantal_episodes = 70
| episodelys =
| uitvoerende_vervaardiger = Guillermo del Bosque
| vervaardiger = Rosa María Noguerón<br />César González Olivares
| redigeerder =
| lokasie =
| kinematografie =
| kamera =
| looptydperk = 24 minute
| maatskappy = [[Televisa]]
| verspreider =
| netwerk = Blim<br />Las Estrellas
| beeldformaat = 1080i ([[HDTV]])
| klankformaat =
| eerste_lopie =
| eerste_uitsending = 19 Augustus 2016
| laaste_uitsending = 16 Februarie 2020
| status =
| voorafgegaan_deur =
| opgevolg_deur =
| verwant =
| webwerf = https://www.lasestrellas.tv/programas/nosotros-los-guapos
| produksiewebwerf =
}}
'''''Nosotros los guapos''''' is 'n [[Meksiko|Meksikaanse]] komedie-televisiereeks met Adrián Uribe en Ariel Miramontes in die hoofrolle.<ref name="publimetro">{{cite web|title=Nosotros los guapos": "El Vítor" y "Albertano" estrenan serie por Blim|url=https://www.publimetro.com.mx/mx/entretenimiento/2016/08/16/guapos-vitor-albertano-estrenan-serie-blim.html|website=publimetro.com.mx|accessdate=31 August 2017|language=Spanish|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012053912/https://www.publimetro.com.mx/mx/entretenimiento/2016/08/16/guapos-vitor-albertano-estrenan-serie-blim.html|archive-date=12 Oktober 2018|url-status=dead}}</ref> Dit het op 19 Augustus 2016 op Blim verskyn en op 16 Februarie 2020 op Las Estrellas geëindig.<ref>{{cite web|title=Hoy, gran estreno de la serie "Nosotros los guapos" en Blim|url=http://defamosos.com/hoy-gran-estreno-de-la-serie-nosotros-los-guapos-en-blim/|website=defamosos.com|accessdate=31 August 2017|language=Spanish|archive-date=12 Oktober 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012014553/http://defamosos.com/hoy-gran-estreno-de-la-serie-nosotros-los-guapos-en-blim/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title="Albertano Santacruz" dice adiós a la serie "Nosotros los guapos" |url=https://www.razon.com.mx/entretenimiento/albertano-santacruz-nosotros-los-guapos-adios-despedida-vitor-adrian-uribe-televisa-nueva-temporada-ariel-miramontes/ |website=La Razón (Mexico)|La Razón |access-date=8 April 2022 |language=es |date=2 January 2020}}</ref> Die reeks is geskep en vervaardig deur Guillermo del Bosque vir [[Televisa]].<ref name="publimetro" />
==Storielyn==
Vítor en Albertano streef na dieselfde doelwit: om 'n woonplek te kry, en soveel as wat hulle nie wil nie, 'n werk te kry wat hulle toelaat om te woon en die huur te betaal vir die kamer wat die twee besluit om te deel by Doña Cuca se huis. Alhoewel Vítor en Albertano aanvanklik nie van mekaar hou nie, besluit hulle steeds om bymekaar te kom om werk te kry in wat hulle ook al kan. Van dag een af sal Vítor en Albertano hul verskille in smaak en verskillende maniere om die lewe te sien moet “verduur”.
== Rolverdeling ==
* Adrián Uribe as El Vítor
* Ariel Miramontes as Albertano
* Carmen Salinas as Refugio Encarnación Flores “Doña Cuca”
* Malillany Marín as Rosita (seisoen 1)
* Wendy Braga as Lupita (seisoene 2–3, gasseisoen 4)
* Manuel "Flaco" Ibáñez as Don Nacho (seisoen 2–4)
* Vanessa Bauche as Natacha (seisoen 4)
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{es}} [https://www.lasestrellas.tv/programas/nosotros-los-guapos Amptelike webwerf]
* {{IMDb title|id=tt7112114}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Mexikaanse televisiereekse]]
6qralwmlo0mkg7gzi89k7k52fzm23ok
Monica Barbaro
0
423085
3373537
3350392
2026-11-17T23:00:43Z
InternetArchiveBot
131157
Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373537
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Akteur
|Geboortedatum=17 Junie 1990
|Nasionaliteit=Aktrise
|Beroep=Amerikaans
|Beeld=Monica Barbaro Flies with Blue Angels (1) (cropped).jpg
}}
'''Monica Barbaro''' (gebore 17 Junie 1990) is 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] aktrise. Sy het haar loopbaan met klein rolle in film en televisie in die 2010's begin, voor haar eerste groot rol in die tweede seisoen van Unreal (2016), gevolg deur verdere televisierolle in Chicago P.D. (2016–2017), Chicago Justice (2017), The Good Cop (2018), en Splitting Up Together (2018–2019). Haar rolprentdebuut was in die onafhanklike film The Cathedral (2021).
Barbaro se deurbraak het gekom met 'n ondersteunende rol in die aksiefilm Top Gun: Maverick (2022), wat sy gevolg het met hoofrolle in die Netflix-aksiekomediereeks FUBAR (2023 – hede) en as Joan Baez in die biopiese A Complete Unknown (2024) .
== Vroeë lewe ==
Barbaro is op 17 Junie 1990 gebore,<ref>{{cite web |last1=Su |first1=Diana |title=At Midnight: Quiz con Diego Boneta y Monica Barbaro ¿cuánto se conocen? |url=https://spoilertime.com/video/at-midnight-quiz-con-diego-boneta-y-monica-barbaro-cuanto-se-conocen/ |website=Spoilertime |format=Video |date=February 20, 2023 |access-date= 7 Januarie 2025 |archive-date=10 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810115018/https://spoilertime.com/video/at-midnight-quiz-con-diego-boneta-y-monica-barbaro-cuanto-se-conocen/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{cite news |last1=Johnson |first1=G. Allen |date=May 26, 2022 |title=Bay Area actress went through grueling 'boot camp' with Tom Cruise for 'Top Gun: Maverick' |language=en-US |work=[[San Francisco Chronicle]] |publisher=Hearst Communications, Inc. |url=https://datebook.sfchronicle.com/movies-tv/bay-area-actress-went-through-grueling-boot-camp-with-tom-cruise-for-top-gun-maverick |url-status=live |access-date=May 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220603033854/https://datebook.sfchronicle.com/movies-tv/bay-area-actress-went-through-grueling-boot-camp-with-tom-cruise-for-top-gun-maverick |archive-date=June 3, 2022}}</ref> in San Francisco. Sy het grootgeword in Mill Valley, Kalifornië, waar sy in 2007 aan Tamalpais Hoërskool gegradueer het.<ref name=":1" /><ref name=":0">{{Cite podcast |url=https://boxangeles.com/2017/09/24/ba-198-monica-barbaro/ |title=BA #198: Monica Barbaro |website=Box Angeles |last=Elder |first=Mike |date=September 24, 2017 |access-date=May 17, 2022 |archive-date=June 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220614225219/https://boxangeles.com/2017/09/24/ba-198-monica-barbaro/ |url-status=live }}</ref> Haar ouers is geskei toe sy 'n kind was.<ref name=":0" /> Barbaro se ouma is Meksikaans.<ref>{{Cite web |last=Davis |first=Clayton |date=2024-12-27 |title=Monica Barbaro on Portraying Joan Baez in ‘A Complete Unknown,’ Having a Mixed Identity in Hollywood and Being Mentored by Tom Cruise |url=https://variety.com/2024/film/awards/monica-barbaro-joan-baez-mixed-identity-tom-cruise-1236258296/ |access-date=2024-12-31 |website=Variety |language=en-US}}</ref> Barbaro het op 'n vroeë ouderdom begin dans en verder ballet studeer. Terwyl sy keusevakke in toneelspel geneem het, het sy 'n graad in dans aan die New York University Tisch School of the Arts in New York voltooi.<ref>{{Cite web |last=Edworthy |first=Sarah |date=May 29, 2020 |title=Interview: Monica Barbaro |url=https://www.vanityfair.com/london/2020/05/interview-monica-barbaro |access-date=September 19, 2022 |website=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]] |language=en-US |archive-date=August 26, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826130210/https://www.vanityfair.com/london/2020/05/interview-monica-barbaro |url-status=dead }}</ref> Nadat sy in 2010 gegradueer het, het sy besluit om toneelspel na te streef en na San Francisco teruggekeer. Daar het sy 'n advertensie bespreek, 'n kortfilm, verbind met 'n agent,<ref name="cosmopolitan/unreal-barbaro">{{Cite web |last=Zuckerman |first=Esther |date=June 20, 2016 |title=Hot Rachel From "UnREAL" Talks Breaking Into Acting and Playing a Manipulator |url=https://www.cosmopolitan.com/entertainment/tv/q-and-a/a60172/unreal-hot-rachel-monica-barbaro-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920173514/https://www.cosmopolitan.com/entertainment/tv/q-and-a/a60172/unreal-hot-rachel-monica-barbaro-interview/ |archive-date=September 20, 2022 |access-date=September 19, 2022 |website=[[Cosmopolitan (magazine)|Cosmopolitan]] |language=en-US}}</ref> en het die Beverly Hills Playhouse toneelspelskool bygewoon.<ref name=":0" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{Imdb naam|4834815}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]]
[[Kategorie:Geboortes in 1990]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
byexlyuurfh1t8rjz7kl3qly26b5b5y
Sanae Takaichi
0
426347
3373598
3352181
2026-11-18T06:54:12Z
Maximiliaan Ronaldszoon
194050
Inligtingskas bygevoeg
3373598
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Ampsbekleër
| naam = Sanae Takaichi
| beeld = Sanae Takaichi portrait (HD) (cropped 1).jpg
| beeldonderskrif = Amptelike portret, 2025
| geboortedatum = {{birth date and age|1961|3|7|df=y}}
| geboorteplek = [[Tenri]], [[Nara-prefektuur|Nara]], Japan
| party = [[Liberaaldemokratiese Party]] (sedert 1996)
| anderpartye = {{ubl
| [[Onafhanklike politikus|Onafhanklik]] (1993–1994)
| [[Liberale Party (Japan, 1994)|Liberale Party]] (1994)
| [[Nuwe Grensparty]] (1994–1996)
}}
| orde = Eerste minister van [[Japan]]
| termynaanvang = 21 Oktober 2025
| monarg = [[Naruhito]]
| voorganger = [[Shigeru Ishiba]]
| orde1 = President van die [[Liberaaldemokratiese Party]]
| termynaanvang1 = 4 Oktober 2025
| vise1 = [[Tarō Asō]]
| sekretaris-generaal1 = [[Shun'ichi Suzuki (politikus)|Shun'ichi Suzuki]]
| voorganger1 = Shigeru Ishiba
| orde10 = Lid van die [[Japannese Huis van Verteenwoordigers]]
| termynaanvang10 = 11 September 2005
| kiesafdeling10 = {{ubl
| [[Nara 2de kiesafdeling|Nara 2de]] (2005–2009)
| [[Kinki-verteenwoordigingsblok|Kinki (proporsionele verteenwoordiging)]] (2009–2012)
| Nara 2de (sedert 2012)
}}
| meerderheid10 = 164 787 (74,01%)
| voorganger10 = [[Tetsuji Nakamura]]
| termynaanvang11 = 19 Julie 1993
| termyneinde11 = 8 November 2003
| kiesafdeling11 = {{ubl
| Nara (1993–1996)
| [[Nara 1ste kiesafdeling|Nara 1ste]] (1996–2000)
| Kinki (proporsionele verteenwoordiging) (2000–2003)
}}
| eggenoot = {{ubl
| {{marriage|[[Taku Yamamoto]]|2004|2017|end=div}}
| {{marriage||2021}}
}}
| kinders = 3
| alma_mater = [[Universiteit van Kobe]] (Baccalaureus in Bedryfsadministrasie)
| handtekening = Sanae Takaichi signature.svg
| webtuiste = {{Official URL}}
}}
'''Sanae Takaichi''' (高市 早苗, gebore [[7 Maart]] [[1961]]) is 'n [[Japan]]nese politikus wat sedert Oktober 2025 as die 104de [[Eerste minister van Japan]] en die president van die [[Liberaaldemokratiese Party]] dien. Sy het as die Minister van Staat vir Ekonomiese Sekuriteit gedien van 2022 tot 2024. As 'n lid van die Liberaaldemokratiese Party, het sy sedert 2005 in die Huis van Verteenwoordigers gedien, en ook in verskeie ministeriële poste onder Eerste minister [[Shinzo Abe]].
In 2021 was sy 'n kandidaat in die leierskapverkiesing van die Liberaaldemokratiese Party, maar is uiteindelik voor die afronding uitgeskakel, toe sy derde geplaas is. Takaichi het haar tweede lopie vir die LDP-leierskap in 2024 behaal, waar sy eerste in die eerste ronde gekom het, maar net-net verloor het in 'n afronding teen [[Shigeru Ishiba]]. Sy het weer in 2025 deelgeneem en eerste in beide rondes van die stemming geëindig. Sy het partyleier geword en Shinjirō Koizumi verslaan. Nadat sy deur die Nasionale Diet tot premier verkies is, het sy die eerste vrou geword om as Japannese premier te dien, sowel as die eerste uit die Nara Prefektuur.
Takaichi is beskryf as met 'n politieke reputasie van 'n "stoere konserwatief" en as 'n noue bondgenoot van die voormalige premier Abe.<ref>{{Verwys web|titel=EXPLAINER - What to expect from Japan's new conservative premier|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/explainer-what-to-expect-from-japans-new-conservative-premier/3723714|datum=2025-10-22|webwerf=aa.com.tr|taal=en|aanhaling=|besoekdatum=2026-11-18}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn}}
{{Gesagsrekords}}
{{Huidige leiers van die G7}}
{{Huidige leiers van die G8}}
{{Huidige leiers van die G20}}
{{DEFAULTSORT:Takaichi, Sanae}}
[[Kategorie:Geboortes in 1961]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Eerste Ministers van Japan]]
m7ep9vx5z0fk5m3k81z8r17zm3z0imp
Marcuseiland
0
451534
3373502
3353189
2026-11-17T19:52:27Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373502
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:AMH-2553-NA Map of Saldanha Bay.jpg|duimnael|regs|300px|Marcuseiland in die midde van die baai-ingang, op 'n kaart deur Jan Helmis van den Berg, ca. 1738]]
'''Marcuseiland''' is 'n voormalige eiland in [[Saldanhabaai]], Suid-Afrika. Na [[Landwinning|grondherwinning]] is dit nou tans die [[landhoof]] van 'n [[skiereiland]] by die ingang tot Saldanhabaai.<ref name="weskusmarine" /><ref name="birdlife" /> Deur [[landwinning]] is dit nou deur 'n breë golfbrekerdyk<ref>Op Engels as 'n "spending beach breakwater" bekend, oftewel 'n kunsmatige strand met spesifieke oriëntasie en kromming om inkomende golwe te demp. Kyk Zwemmer et al., 2015</ref> aan die land verbind. Die dyk is ontwerp om 'n sandstrand aan die seekant te vorm, die golfimpak te demp, en beskutting aan Saldanha-hawe<ref>Spending Beach Breakwater at Saldanha Bay, Zwemmer et al., 2015</ref> en die vasmeerplekke van seiljagte te verleen. Voorheen was die eiland byna 2 km aflandig.
Marcuseiland, Jutteneiland en [[Malgaseiland]] vorm ‘n driehoek met Marcuseiland aan die noordoostelike punt. Omdat daar diep vaarwater tussen die eilande is, bied dit goeie toegang vir groot skepe tot die hawe. As deel van die haweontwikkeling is daar in 1976 ‘n golfbreker van 1700 m tussen Hoedjiespunt op die vasteland en die eiland gebou om nog groter skepe in die hawe te kan ontvang.
Die bou van die dyk het die bevolking van [[Brilpikkewyn|pikkewyn]]e, [[swarttobie]]s en [[sterretjies]] nie ten goede gekom nie. [[Ornitologie|Ornitoloë]] het daarom lank hier navorsing gedoen. Die dyk het ook meer as die verwagte erosie ervaar.<ref>Causes of Damage to Saldanha Sand Breakwater, Schoonees et al., 2015</ref> Die eiland met aansluitende dyk word by die [[Weskus Nasionale Park]] ingesluit, en val onder die [[Ramsar-konvensie]].
Reeds vroeg was die eiland van 11 ha ‘n gewilde plek om [[ghwano]] te raap. In daardie dae het dit al sy naam ontvang. Dit is vernoem na Marcus Robbeljaert, die eerste bevelvoerder op [[Robbeneiland]]. Op ou kaarte word die eiland ook as '''Merkens Eiland''' of '''Zee Wolfs-Eiland''' aangedui.<ref>J. v. Schley, 1747</ref>
==Lees ook==
*[[Dasseneiland]]
*[[Schaapeneiland]]
*[[Lys van eilande van Suid-Afrika]]
== Bronnelys ==
* [[Phil Hockey|Hockey, Phil]]: Marcus Island – the road to recovery. In: Afrika-natuurlewe. Deel 37, nr. 5, 1983
== Verwysings ==
{{Verwysings|verwysings=
<ref name="weskusmarine">https://weskusmarine.co.za/saldanhahistory.htm</ref>
<ref name="birdlife">{{Verwys web |titel=argiefkopie |url=https://www.birdlife.org.za/iba-directory/west-coast-national-park-and-saldanha-bay-islands/ |argief-url=https://web.archive.org/web/20260420073848/https://www.birdlife.org.za/iba-directory/west-coast-national-park-and-saldanha-bay-islands/ |argiefdatum=20 April 2026 |besoekdatum=30 Maart 2026 |url-status=dead}}</ref>
}}
{{Gesagsrekords}}
{{coord|33|02|37|S|17|58|08|O|type:landmark_region:ZA|display=title}}
[[Kategorie:Eilande van Suid-Afrika]]
gpudsmjskcdblxzuo3o7g0zhx7xtbcw
László Krasznahorkai
0
454316
3373454
3353752
2026-11-17T14:20:15Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373454
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Krasznahorkai László portrait.jpg|duimnael|László Krasznahorkai ]]
'''László Krasznahorkai''' ([[Hongaars]]: [ˈlaːsloː ˈkrɒsnɒhorkɒi]; gebore [[5 Januarie]] [[1954]]) is 'n [[Hongarye|Hongaarse]] [[roman]][[skrywer]] en draaiboekskrywer. Krasznahorkai is bekend vir sy moeilike en veeleisende romans, dikwels as [[Postmodernisme|postmodern]] bestempel, wat [[distopie]]se en melancholiese temas ondersoek.<ref>{{Cite magazine|last=Wood|first= James |date=4 Julie 2011 |title=Madness and Civilization: The very strange fictions of László Krasznahorkai |magazine=The New Yorker |volume=87 |issue=19|pages=71–75}}</ref> Verskeie van sy werke, insluitend sy romans ''Satantango'' (1985) en ''Die Melancholie van Weerstand'' (1989), is deur die regisseur Béla Tarr in [[rolprent|rolprente]] verwerk.
In Oktober 2025 is hy bekroon met die [[Nobelprys vir Letterkunde]] "vir sy boeiende en visionêre oeuvre wat, te midde van apokaliptiese terreur, die krag van kuns herbevestig."<ref>{{Cite web |date=2025-10-09 |title=Hungarian author László Krasznahorkai wins Nobel Prize for Literature |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5y810rlmd8o |access-date=2025-10-09 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |author=Marshall, Alex |date=9 Oktober 2025 |title=Laszlo Krasznahorkai Is Awarded Nobel Prize in Literature |url=https://www.nytimes.com/2025/10/09/books/laszlo-krasznahorkai-nobel-prize-in-literature.html |publisher=The New York Times}}</ref>
==Vroeë lewe en opvoeding==
Krasznahorkai is op 5 Januarie 1954 in Gyula, oostelike Hongarye, gebore.<ref name="UniWienKrasz">{{Cite web |last=Görömbei |first=András |title=László Krasznahorkai, Hungarian writer |url=https://www.ned.univie.ac.at/node/20660 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150520163905/https://www.ned.univie.ac.at/node/20660 |archive-date=20 Mei 2015 |url-status=dead |access-date=20 Mei 2015 |publisher=University of Vienna}}</ref> Hy is half-[[Joods]].<ref>{{cite news |last=Lapin |first=Andrew |date=9 October 2025 |title=László Krasznahorkai, grim Hungarian author whose family hid Jewish roots, wins literature Nobel |url=https://www.jta.org/2025/10/09/culture/laszlo-krasznahorkai-grim-hungarian-author-with-hidden-jewish-roots-wins-literature-nobel |work= |location= |publisher=Jewish Telegraph Agency |access-date=9 Oktober 2025}}
</ref> Sy vader, György Krasznahorkai, was 'n prokureur, en sy moeder, Júlia Pálinkás, was 'n maatskaplike sekerheidsadministrateur <ref name="Krasz-CA" /><ref name="New York Times">{{Cite news |last=Rohter |first=Larry |date=9 August 2014 |title=László Krasznahorkai's Novels Find a U.S. Audience |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2014/08/09/books/laszlo-krasznahorkais-novels-find-a-us-audience.html |access-date=10 Maart 2019 |quote= Hy is in 'n middelklas Joodse gesin gebore (sy pa was 'n prokureur, sy ma 'n werknemer van die ministerie van maatskaplike welsyn)}}</ref> Sy vader het sy Joodse afkoms verberg en dit eers onthul toe Krasznahorkai 11 jaar oud was.<ref>{{Cite web|url=https://terebess.hu/keletkultinfo/krasznahorkai1.html|title=Interviews from 1998–2004. Krasznahorkai László beszélgetései, Terebess Ázsia E-Tár|website=terebess.hu}}</ref>
Hy het in 1972 aan die Erkel Ferenc hoërskool gegradueer, met 'n spesialisasie in [[Latyn]]. Krasznahorkai het in 1973 regte begin studeer aan die József Attila Universiteit (nou die Universiteit van Szeged), maar is in 1976 oorgeplaas na die Eötvös Loránd Universiteit (ELTE) in [[Boedapest]], waar hy sy regsstudies tot 1978 voortgesit het.<ref name="Krasz-BIO">[http://www.krasznahorkai.hu/biography.html Krasznahorkai biography (official website)] (Besoek op 9 Augustus 2012).</ref> Van 1978 tot 1983 het hy Hongaarse taal en letterkunde aan die ELTE Fakulteit Geesteswetenskappe bestudeer, waar hy sy graad verwerf het. Sy tesis het gefokus op die werk en ervarings van die skrywer Sándor Márai na Márai se ballingskap na die Kommunistiese oorname in 1948.<ref name="Krasz-BIO" /> Tydens sy letterkundestudies het hy by die Gondolat Könyvkiadó uitgewery gewerk.<ref name="UniWienKrasz" />
==Loopbaan as skrywer==
Sedert die voltooiing van sy studies het Krasznahorkai as vryskutskrywer gewerk. Sy debuutroman, ''Sátántangó'' (1985), was 'n onmiddellike sukses wat hom as 'n leidende figuur in die Hongaarse letterkunde gevestig het.<ref name="everything">{{cite news |last=Bausells |first=Marta |date=20 Mei 2015 |title=Everything you need to know about László Krasznahorkai, winner of the Man Booker International prize |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/booksblog/2015/may/20/man-booker-international-prize-laszlo-krasznahorkai-who-he-is-and-why-you-should-read-him |access-date=21 Mei 2015}}</ref> 'n [[Engels]]e vertaling van die roman het later die Beste Vertaalde Boek-toekenning in 2013 ontvang.<ref name="everything" />
===Internasionale reise en invloed===
Krasznahorkai het in 1987 vir die eerste keer buite Kommunistiese Hongarye gereis op 'n beurs na [[Wes-Berlyn]].<ref name="everything"/> Na die val van die [[Oosblok]] het hy afsonderlik op verskeie plekke wêreldwyd begin woon.<ref name="everything"/> Sy eerste lang reis na [[Oos-Asië]] in 1990 het sy werk diepgaande beïnvloed; sy ervarings in [[Mongolië]] en [[Volksrepubliek China]] het die boeke ''The Prisoner of Urga'' en ''Destruction and Sorrow Beneath the Heavens'' beïnvloed.<ref name="review">{{cite web |title=László Krasznahorkai |website=Hungarian Review |url=http://hungarianreview.com/author/laszlo_krasznahorkai |access-date=21 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191107142139/http://hungarianreview.com/author/laszlo_krasznahorkai |archive-date= 7 November 2019 |url-status=dead}}</ref> Hy het later ses maande in [[Kioto]] deurgebring in 1996, 2000 en 2005, met die estetika en literêre teorie van die [[Verre Ooste]] wat beduidende verskuiwings in sy styl en temas veroorsaak het.<ref>{{cite web |last=Vonnak |first=Diana |title=East Meets East: Krasznahorkai's Intellectual Affair With Japan |date=25 April 2014 |publisher=Hungarian Literature Online |url=http://www.hlo.hu/news/east_meets_east_krasznahorkai_s_intellectual_affair_with_japan |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908010435/http://www.hlo.hu/news/east_meets_east_krasznahorkai_s_intellectual_affair_with_japan |archive-date=8 September 2015 |url-status=live }}</ref> Terwyl hy ''War and War'' geskryf het, het hy breedvoerig deur Europa gereis en hulp ontvang van die Amerikaanse digter [[Allen Ginsberg]], aan wie hy erkenning gegee het vir die verskaffing van waardevolle advies terwyl hy in sy woonstel in [[New York]] gebly het.<ref>{{cite news |last=Castillo |first=Sebastian |date=26 April 2012 |title=László Krasznahorkai: The Disciplined Madness |work=Guernica |url=https://www.guernicamag.com/daily/laszlo-krasznahorkai-the-disciplined-madness/ |access-date=21 Mei 2015}}</ref>
===Kritiese erkenning en samewerking===
Sy roman ''The Melancholy of Resistance'' (1989) het die Duitse Bestenliste-prys vir die beste literêre werk van die jaar in 1993 ontvang.<ref name="everything"/><ref name="visionary">{{cite news |last=Flood |first=Alison |date=19 Mei 2015 |title=Man Booker International prize 2015 won by 'visionary' László Krasznahorkai |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/2015/may/19/man-international-booker-2015-laszlo-krasznahorkai |access-date=21 Mei 2015}}</ref> In 1996 was hy 'n genoot aan die Wissenschaftskolleg in [[Berlyn]].<ref name="review"/>
Vanaf ''Sátántangó'' (1994) het die filmmaker Béla Tarr, 'n goeie vriend, verskeie van Krasznahorkai se werke in films verwerk, insluitend ''Werckmeister Harmonies'' (2000).<ref name="review"/> Krasznahorkai het verklaar dat hul 2011-film, ''The Turin Horse'', hul laaste samewerking sou wees.<ref>{{cite news |last=Hopkins |first=James |date=2013 |title=Against the brutal, against the bad: An Interview with László Krasznahorkai |website=Transcript |url=https://www.lit-across-frontiers.org/transcript/interview-with-laszlo-kraznahorkai/ |access-date=10 Oktober 2025}}</ref> Hy het ook saam met die kunstenaar Max Neumann gewerk aan geïllustreerde werke soos die novelle ''Chasing Homer'' (2021), wat met 'n oorspronklike musiekpartituur deur die jazzmusikant Szilveszter Miklós vrygestel is.<ref>{{cite news |last=Fenstermaker |first=Will |date=19 November 2021 |title=László Krasznahorkai's 'Chasing Homer' Is Preoccupied with Its Own Madness |magazine=Frieze |url=https://www.frieze.com/article/laszlo-krasznahorkai-chasing-homer-book-2021-review |access-date=13 April 2022}}</ref>
Sy roman ''Seiobo There Below'' het die toekenning vir beste vertaalde boek in 2014 gewen.<ref>{{cite news |last=Kellogg |first=Carolyn |date=29 April 2014 |title=Can you say Laszlo Krasznahorkai? |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/books/jacketcopy/la-et-jc-can-you-say-laszlo-krasznahorkai-20140429-story.html |access-date=10 Oktober 2025}}</ref> In 2015 het hy die eerste Hongaarse skrywer geword wat die Man Booker Internasionale Prys ontvang het.<ref name="visionary"/> Hy is in 2025 met die Nobelprys vir Letterkunde bekroon.
Krasznahorkai se werk het aansienlike kritiese lof ontvang. [[Susan Sontag]] het hom beskryf as "die hedendaagse Hongaarse meester van apokalips wat vergelyking met [[Nikolai Gogol|Gogol]] en [[Herman Melville|Melville]] inspireer",<ref name="everything"/> terwyl W. G. Sebald geskryf het dat "die universaliteit van Krasznahorkai se visie meeding met dié van Nikolai Gogol se ''Dead Souls'' en verreweg al die mindere bekommernisse van hedendaagse skryfkuns oortref".<ref>{{cite web |title=László Krasznahorkai: Animalinside |date=2010 |publisher=The American University of Paris |url=https://www.aup.edu/news-events/events/2010-09-13/l%C3%A1szl%C3%B3-krasznahorkai-animalinside |access-date=21 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092943/https://www.aup.edu/news-events/events/2010-09-13/l%C3%A1szl%C3%B3-krasznahorkai-animalinside |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead}}</ref>
==Persoonlike lewe==
Krasznahorkai was van 1990 tot hul egskeiding getroud met sy eerste vrou, Anikó Pelyhe. In 1997 is hy getroud met Dóra Kopcsányi, 'n sinoloog en grafiese ontwerper.<ref name="Krasz-CA" /> Hy het drie kinders.<ref name="Krasz-CA" />
Nadat hy etlike jare in Berlyn gewoon het, waar hy vir een semester die S. Fischer-gasprofessoraat aan die Vrye Universiteit van Berlyn beklee het, het hy na Hongarye teruggekeer.<ref name="Krasz-CA" /> Hy woon tans afsydig in die heuwels van Szentlászló.<ref name="Krasz-CA" />
==Werk==
===Romans===
*''Satantango'' (''Sátántangó'', 1989, Magvető, {{ISBN|9789631403831}} {{OCLC|29284187}}), vertaal deur George Szirtes George Szirtes (New Directions, 2012, {{ISBN|9780811217347}} {{OCLC|745973108}})
*''The Melancholy of Resistance'' (''Az ellenállás melankóliája'', 1989, Magvető, {{ISBN|9788009000689}}), vertaal deur George Szirtes (New Directions, 2000, {{ISBN|9780811214506}} {{OCLC|1392371440}})
*''The Prisoner of Urga'' (''Az urgai fogoly'', 1992, Magvető, {{ISBN|9789631423600}} {{OCLC|1295214159}})
*''War and War'' (''Háború és háború'', 1999, Magvető, {{ISBN|9789631431650}}), vertaal deur George Szirtes (New Directions, 2006, {{ISBN|9781781256237}} {{OCLC|953225472}})
*'[Destruction and Sorrow Beneath the Heavens'' (''Rombolás és bánat az Ég alatt'', 2004, Magvető, {{ISBN|9780857423115}} {{OCLC|939531610}}), vertaal deur Ottilie Mulzet (Seagull Books, 2016, {{ISBN|9789631423785}} {{OCLC|64431269}})
*''Seiobo There Below'' (''Seiobo járt odalent'', 2008, Magvető, {{ISBN|9789631426601}} {{OCLC|1289762092}}), vertaal deur Ottilie Mulzet (New Directions, 2013, {{ISBN|9781781255117}} {{OCLC|952667377}})
*''Baron Wenckheim's Homecoming'' (''Báró Wenckheim hazatér'', 2016, Magvető, {{ISBN|9789631434156}} {{OCLC|1275384606}}), vertaal deur Ottilie Mulzet (New Directions, 2019, {{ISBN|9780811226646}} {{OCLC|1154068819}})
*''Herscht 07769'' (2021, Magvető, {{ISBN|9789631438956}} {{OCLC|1369576604}}), vertaal deur Ottilie Mulzet (New Directions, 2024, {{ISBN|9780811231534}} {{OCLC|1423498870}})
*''Zsömle odavan'' (2024, Magvető, {{ISBN|9789631442724}} {{OCLC|1419745981}})
===Novellas===
* 2003: ''A Mountain to the North, a Lake to the South, Paths to the West, a River to the East'' (''Északról hegy, Délről tó, Nyugatról utak, Keletről folyó''), translated by Ottilie Mulzet (New Directions, 2022).
* 2009: ''The Last Wolf'' (''Az utolsó farkas''), translated by George Szirtes (New Directions, 2016; paired with John Batki's translation of "Herman" and "The Death of a Craft" from ''Relations of Grace'').
* 2010: ''Animalinside'' (''Állatvanbent''), together with Max Neumann, collage of prose and pictures, translated by Ottilie Mulzet (New Directions, 2011; Sylph Editions, 2012).
* 2018: ''Spadework for a Palace'' (''Aprómunka egy palotaért''), translated by John Batki (New Directions, 2022).
* 2019: ''Chasing Homer'' (''Mindig Homérosznak''), with illustrations by Max Neumann, translated by John Batki (New Directions, 2021).
===Kortverhale===
* 1986: ''Relations of Grace'' (''Kegyelmi viszonyok''), verduidelik deur John Batki for New Directions.{{cn|date=January 2025}}
** Sluit in: "The Last Boat", "The Bogdanovich Story", "Trapped Rye", "Heat", "Herman: The Game Warden", "The Death of a Craft", "In the Barber's Grasp" and "The Station Seeker".
* 2013: ''The World Goes On'' (''Megy a világ''). Vertaal deur John Batki, George Szirtes en Ottilie Mulzet (New Directions, 2017).
=== Individuele kortverhale ===
* 1984: "The Bogdanovich Story" ("El Bogdanovichtól"). Vertaal deur Eszter Molnár, in ''Thy Kingdom Come: 19 Short Stories by 11 Hungarian Authors'' (pp. 64–79).
* 1986: "The Last Boat" ("Az utolsó hajó"). Vertaal deur Eszter Molnár, in ''Thy Kingdom Come: 19 Short Stories by 11 Hungarian Authors'' (pp. 53–63); later by George Szirtes in ''Music & Literature No. 2'' (2013)
* 1998: "Isaiah Has Come" ("Megjött Ézsaiás"). Vertaal deur George Szirtes, included in ''War and War''.
* 1999: "Dumb to the Deaf" ("Néma a süketnek"). Vertaal deur Eszter Molnár, in ''The Hungarian Quarterly'', Summer 2000 (pp. 49–55).
* 2010: "The Bill: For Palma Vecchio, at Venice" ("Számla: Palma Vecchiónak, Velencébe"), Vertaal deur George Szirtes (Sylph Editions, 2013) en ingesluit in ''The World Goes On''.
===Essays, onderhoude en ander werke===
* 1993: ''The Universal Theseus'' (''A Théseus-általános''), drie fiktiewe lesings. Vertaal deur John Batki, ingesluit in ''The World Goes On''.
* 2001: ''Evening at Six: Some Free Exhibition-Opening Speeches'' (''Este hat; néhány szabad megnyitás''), essays.
* 2003: ''Krasznahorkai: Conversations'' (''Krasznahorkai Beszélgetések''), onderhoude.
* 2012: ''He Neither Answers Nor Questions: Twenty-five Conversations on the Same Subject'' (''Nem kérdez, nem válaszol. Huszonöt beszélgetés ugyanarról.''), interviews.
* 2013: ''Music & Literature'' No. 2, boeklengte spesiale uitgawe van die tydskrif met tekste deur Krasznahorkai en essays oor sy werk deur Béla Tarr en Max Neumann.<ref>{{Cite magazine|year=2013|title=László Krasznahorkai|url=http://www.musicandliterature.org/issues/2|magazine=Music & Literature Magazine|issue=2|access-date=11 April 2015|url-access=subscription}}</ref>
* 2017: ''The Manhattan Project'', 'n literêre dagboek met 'n fotografiese essay, vertaal deur John Batki (Sylph Editions, 2017).
===Draaiboeke vir films===
* 1988: 'Damnation'' (''Kárhozat''), geregisseer deur Béla Tarr.
* 1989: ''The Last Boat'' (''Az utolsó hajó''), geregisseer deur Béla Tarr.
* 1994: ''Sátántangó'', geregisseer deur Béla Tarr.
* 1997–2001: ''Werckmeister Harmonies'' (''Werckmeister harmóniák''), geregisseer deur Béla Tarr.
* 2007: ''The Man from London'' (''A Londoni férfi''), geregisseer deur Béla Tarr.
* 2011: ''The Turin Horse'' (''A torinói ló''), geregisseer deur Béla Tarr.
==Eerbewyse en toekennings==
Krasznahorkai is met talle literêre pryse vereer, insluitend die 2025 Nobelprys vir Letterkunde as die tweede Hongaarse skrywer na Imre Kertész.<ref>{{cite web |last1=Saunders |first1=Emma |date=9 Oktober 2025 |title=Hungarian author László Krasznahorkai wins Nobel Prize for Literature |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5y810rlmd8o |access-date=10 Oktober 2025 |website=www.bbc.com}}</ref>
*1987: Attila József-prys<ref name="esjozsefa">{{cite journal |title=Díjak, kitüntetések – 1987 |url=https://adt.arcanum.com/en/view/EletesIrodalomIrodalmiUjsag_1987_1/?query=TEXT%3D%28%22krasznahorkai+l%C3%A1szl%C3%B3%22%29&pg=223&layout=s |access-date=9 Oktober 2025 |work=[[Élet és Irodalom]] |volume=31 |issue=14 |date=3 April 1987 |page=8 |language=Hungarian |url-access=subscription |via=Arcanum Newspapers}}</ref>
*1987–1988: DAAD-beurs (Wes-Berlyn, Bondsrepubliek Duitsland)<ref name="UniWienKrasz" />
*1993: Bestenliste-prys (Baden-Baden, Duitsland) vir Die Melancholie van Weerstand<ref>{{cite web |title=Preis der SWR-Bestenliste |url=https://www.literaturpreisgewinner.de/belletristik/preis-der-swr-bestenliste |website=Literaturpreis Gewinner |access-date=9 Oktober 2025}}</ref>
*2004: Kossuth-prys (Hongarye)<ref>{{cite web |url=http://members.chello.hu/szalax/kossuthdij_2004.htm |title=2004 |website=Kossuth-díjasok |access-date=9 Oktober 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214124347/http://members.chello.hu/szalax/kossuthdij_2004.htm |archive-date=14 Februarie 2012}}</ref>
*2010: Spycher-prys (Leuk, Switserland) vir sy volledige werk, maar veral vir Uit die Noorde 'n Berg, ...<ref name="SpycherPrizeKrasznahorkai">{{Cite web |title=Literaturpreis 2010 an Alissa Walser und László Krasznahorkai [Literature Prize 2010 for Alissa Walser and László Krasznahorkai] |language=de |date=6 Mei 2010 |url=http://www.spycher-literaturpreis.info/agenda/agenda-artikel/652010-spycher-literaturpreis-2010-an-alissa-walser-und-laszlo-krasznahorkai.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150520162659/http://www.spycher-literaturpreis.info/agenda/agenda-artikel/652010-spycher-literaturpreis-2010-an-alissa-walser-und-laszlo-krasznahorkai.html |archive-date=20 Mei 2015 |url-status=dead |access-date=29 Augustus 2012 }}</ref>
*2013: Toekenning vir Beste Vertaalde Boek, wenner vir Satantango, vertaal deur George Szirtes<ref>{{cite web |url=http://www.rochester.edu/College/translation/threepercent/index.php?id=6982 |title=2013 BTBA Winners |work=Three Percent |author=Post, Chad W. |date=6 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610194604/http://www.rochester.edu/College/translation/threepercent/index.php?id=6982 |archive-date=10 Junie 2015 |url-status=live }}</ref>
*2014: Amerika-toekenning vir 'n lewenslange bydrae tot internasionale skryfwerk<ref name="America Awards">{{cite web | title=America Awards | website=Green Integer Books | url=https://www.greeninteger.com/america.cfm | access-date=9 Oktober 2025}}</ref>
*2014: Toekenning vir Beste Vertaalde Boek, wenner vir Seiobo Daar Onder, vertaal deur Ottilie Mulzet. Eerste outeur wat twee BTBA-toekennings gewen het.<ref>{{cite web |url=http://www.rochester.edu/College/translation/threepercent/index.php?id=10932 |title=BTBA 2014: Poetry and Fiction Winners |publisher=Three Percent |author=Post, Chad W. |date=28 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610193428/http://www.rochester.edu/College/translation/threepercent/index.php?id=10932 |archive-date=10 Junie 2015 |url-status=live }}</ref>
*2014: Vilenica-prys (Vilenica Internasionale Literêre Fees, Slowenië)<ref>{{cite web |title=Winners |url=https://vilenica.si/en/winners/ |website=Festival Vilenica |access-date=9 Oktober 2025}}</ref>
*2015: Man Booker Internasionale Prys<ref>{{Cite news |title=Hungarian writer wins Man Booker International Prize |date=20 Mei 2015 |newspaper=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/Hungarian-writer-wins-Man-Booker-International-Prize/articleshow/47357743.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527051124/http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/Hungarian-writer-wins-Man-Booker-International-Prize/articleshow/47357743.cms |archive-date=27 Mei 2016 |url-status=live }}</ref>
*2015: Die New York Openbare Biblioteek se Dorothy en Lewis B. Cullman Sentrum vir Geleerdes en Skrywersgenoot<ref>{{Cite web|url=https://www.nypl.org/press/press-release/april-30-2015/new-york-public-librarys-dorothy-and-lewis-b-cullman-center|title=The New York Public Library's Dorothy and Lewis B. Cullman Center for Scholars and Writers Announces 2015–2016 Fellows|website=The New York Public Library|access-date=14 Oktober 2017}}</ref>
*2019: Nasionale Boektoekenning vir Vertaalde Literatuur (VSA) vir Baron Wenckheim se Homecoming<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalbook.org/books/baron-wenckheims-homecoming/|title=Baron Wenckheim's Homecoming|website=National Book Foundation|language=en-US|access-date=21 November 2019}}</ref>
*2020: Literature.gr Frase van die Jaar-prys 2018<ref>{{Cite web|url=https://www.literature.gr/literature-gr-phrase-of-the-year-prize-2018-ceremony/|title=Literature.gr Phrase of the Year Prize 2018 – Ceremony}}</ref>
*2021: Oostenrykse Staatsprys vir Europese Literatuur<ref name="OTS-2021">{{cite web | title=Österreichischer Staatspreis für Europäische Literatur 2021 an László Krasznahorkai verliehen | website=OTS.at | date=26 Julie 2021 | url=https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20210726_OTS0073/oesterreichischer-staatspreis-fuer-europaeische-literatur-2021-an-lszl-krasznahorkai-verliehen | language=de | access-date=9 Oktober 2025}}</ref><ref name="oe1-orf-2022">{{cite web | title=Staatspreis für europäische Literatur an Krasznahorkai | website=oe1.orf.at | date=23 Maart 2022 | url=https://oe1.orf.at/artikel/683783/Staatspreis-fuer-europaeische-Literatur-an-Krasznahorkai | language=de | access-date=9 Oktober 2025}}</ref>
*2024: Prix Formentor<ref name="formentor-rcw-2024">{{cite web | title=László Krasznahorkai receives prestigious Spanish Formentor Literary Award | website=rcwlitagency.com | url=https://www.rcwlitagency.com/news/l%C3%A1szl%C3%B3-krasznahorkai-receives-prestigious-international-literary-award-in-spain/ | language=en | access-date=9 Oktober 2025}}</ref><ref name="formentor-hicu-2024">{{cite web | title=László Krasznahorkai Receives Formentor Literary Award | publisher=Harriman Institute at Columbia University | website=harriman.columbia.edu | date=30 Oktober 2024 | url=https://harriman.columbia.edu/laszlo-krasznahorkai-receives-formentor-literary-award/ | language=en | access-date=9 Oktober 2025}}</ref>
*2025: Nobelprys vir Literatuur<ref name=":0">{{Cite web |title=Nobel Prize in Literature 2025 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2025/press-release/ |access-date=9 Oktober 2025 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|verwysings=
<ref name="Krasz-CA">{{Cite encyclopedia|year=2007 |title=Krasznahorkai, Laszlo 1954– |encyclopedia=Contemporary Authors, New Revision Series |volume=158 |url=http://www.encyclopedia.com/article-1G2-2699000097/krasznahorkai-laszlo-1954.html |access-date=16 September 2012|url-access=subscription }}</ref>
}}
{{Nobelprys vir Letterkunde}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Krasznahorkai, László}}
[[Kategorie:Geboortes in 1954]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Hongaarse skrywers]]
[[Kategorie:Nobelprys vir Letterkunde wenners]]
j2i9r6gpx5nuq08wlc1schyhn8t6qfm
Rose Blumkin
0
456251
3373630
3354044
2026-11-18T09:31:34Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373630
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Rose Blumkin
| bynaam =
| beeld =
| beeldbeskrywing =
| onderskrif =
| geboortenaam = Rose Gorelick
| geboortedatum = [[3 Desember]]] [[1893]]
| geboorteplek = Shchedrin, [[Russiese Ryk]]
| dood_datum = {{Sterfdatum en ouderdom|1893|12|3|1998|8|9|df=yes}}
| sterfteplek = [[Omaha]], [[Nebraska]]
| ouers = Solomon en Chasya Gorelick
| titel =
| nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}}
| beroep = Hoof uitvoerende beampte van Nebraska Furniture Mart
| ander =
| bekend =
| salaris =
| termyn =
| voorganger =
| opvolger =
| eerbewyse =
| party =
| godsdiens =
| huweliksmaat =
| kinders =
| webblad =
| handtekening =
}}
'''Rose Blumkin''' (née Gorelick; [[3 Desember]] [[1893]] – [[9 Augustus]] [[1998]]) was 'n Amerikaanse [[sakevrou]] wat die Nebraska Furniture Mart in 1937 gestig het.<ref name="NYT"/> Sakeman [[Warren Buffett]] het van haar gesê: "Een vraag wat ek myself altyd afvra wanneer ek 'n besigheid beoordeel, is hoe ek, as ek genoeg kapitaal en geskoolde personeel het, daarmee wil meeding. Ek sou eerder met bere stoei as om met mev. B en haar nageslag mee te ding. Hulle koop briljant, hulle werk teen kosteverhoudings waaroor mededingers nie eers droom nie, en hulle gee dan baie van die besparings aan hul kliënte deur."<ref name="Buffett">{{Cite web|url=https://www.berkshirehathaway.com/letters/1983.html|title=Warren Buffett's 1983 letter to Berkshire Hathaway shareholders|last=Buffett|first=Warren|date=14 Maart 1984|website=Berkshire Hathaway|language=en|access-date=26 Mei 2020}}</ref>
Haar leuse, volgens haar doodsberig in die ''[[New York Times]]'', was: "Verkoop goedkoop, vertel die waarheid, moenie niemand bedrieg nie."<ref name="NYT"/>
==Vroeë lewe==
Blumkin is in 1893 as Rosa Gorelick in 'n [[Jood]]se gesin<ref>{{cite web | url=http://www.fau.edu/library/bro55b.htm | title=Jewish Heroes and Heroines in America | accessdate=5 Mei 2015}}</ref> in Shchedrin, 'n dorpie naby Babruysk in hedendaagse [[Belarus]], gebore. Sy was een van agt kinders van Solomon en Chasya Gorelick. Haar pa was 'n [[rabbi]] en haar ma het 'n kruidenierswinkel bestuur.<ref name="NYT"/> Toe sy twintig was, is Rose met Izya (Isadore) Blumkin getroud.<ref name="Linder 2012">{{cite book|last1=Linder|first1=Karen|title=The women of Berkshire Hathaway lessons from Warren Buffett's female CEOs and directors|url=https://archive.org/details/womenofberkshire0000lind|date=2012|publisher=Wiley|location=Hoboken, N.J.|isbn=9781118227411}}</ref>
Rose het in 1917 na die [[Verenigde State]] geëmigreer. Sy het in [[Seattle]] aangekom sonder om in [[Engels]] te kommunikeer en is deur die Amerikaanse [[Rooi Kruis]] na Fort Dodge, [[Iowa]], oorgeplaas, waar haar man gewoon het.<ref name="Buffett"/> Twee jaar later, in 1919, het die paartjie na [[Omaha]], [[Nebraska]], verhuis, die naaste stad met 'n gemeenskap van [[Russies]]- en [[Jiddisj]]sprekendes, waar hulle 'n tweedehandse klerewinkel begin het.<ref name="NYT"/><ref name="Linder 2012"/><ref name="Green 1989">{{cite web |last=Green |first=Larry |title=At 96, Feuding Matriarch Opens New Business |website=Los Angeles Times |date=18 Desember 1989 |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-12-18-mn-410-story.html |access-date=18 Januarie 2024}}</ref>
==Loopbaan==
Blumkin het die Nebraska Furniture Mart in 1933 geopen en gebruikte [[Meubelstuk|meubels]] verkoop.<ref name="Snowball">{{cite book|last1=Schroeder|first1=Alice|title=The Snowball: Warren Buffett and the Business of Life|date=2009|publisher=A&C Black|isbn=9781408807323|url=https://books.google.com/books?id=NCB3ULgTzhkC|language=en}}</ref> Bekend as "Mev. B.", was sy in haar middel-40's toe sy die besigheid in die kelder van haar man se winkel oopgemaak het met 'n belegging van US$500 (ongeveer $12 000 in 2024.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/03/01/warren-buffett-and-his-relationship-with-retail-legend-rose-blumkin.html|title=Warren Buffett's model for aspiring business managers — a retail legend known as 'Mrs. B'|last=Fox|first=Michelle|date=1 Maart 2019|website=CNBC|language=en|access-date=6 April 2020}}</ref>
Blumkin het die besigheid laat groei tot die grootste binnenshuise meubelwinkel in Amerika. Dit het die aandag van [[Warren Buffett]] getrek. In 1983 het Buffett se maatskappy 'n 90%-aandeel van die Nebraska Furniture Mart vir $60 miljoen gekoop (ongeveer $189 miljoen in 2024<ref name="Snowball" /><ref name="Buffett"/>
In 1989, ses jaar nadat sy 90% van haar maatskappy aan Berkshire Hathaway verkoop het, het Blumkin afgetree, net om binne drie maande uit aftrede te kom om 'n mededingende winkel oop te maak. Dit is "Mev. B's Clearance and Factory Outlet" genoem en was direk oorkant die straat van die Furniture Mart geleë. Dit het teen 1991 winsgewend geword.<ref name="NYT" /> Buffett het die besigheid in 1992 verkry.<ref name="NYT">{{cite news|last1=Feder|first1=Barnaby J.|title=Rose Blumkin, Retail Queen, Dies at 104|url=https://www.nytimes.com/1998/08/13/business/rose-blumkin-retail-queen-dies-at-104.html|accessdate=3 Februarie 2017|work=The New York Times|date=13 Augustus 1998|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170203022037/http://www.nytimes.com/1998/08/13/business/rose-blumkin-retail-queen-dies-at-104.html|archivedate=3 Februarie2017}}</ref> Blumkin het tot kort voor haar dood op die ouderdom van 104 by die daaglikse bedrywighede betrokke gebly.
==Erkenning==
Blumkin was aktief as [[filantroop]].<ref name="interview">{{Cite web|url=https://www.homefurnishingshalloffame.com/rose-gorelick-blumkin-nebraska-furniture-mart|title=Oral History Interview. Interviewer Roy Briggs; Interviewee Rose Blumkin|last=Briggs|first=Roy|date=1997|website=Home Furnishings Hall of Fame|language=en|access-date=26 Mei 2020}}</ref> Die Rose Blumkin Performing Arts Center is na haar vernoem. Sy was ook 'n groot skenker aan die Omaha Jewish Community Center. Sy het eregrade van die Universiteit van New York en die Universiteit van Creighton ontvang.<ref name="Linder 2012"/>
==Dood==
Rose Blumkin is op 9 Augustus 1998 op 104-jarige ouderdom oorlede as gevolg van hartprobleme en chroniese [[brongitis]].<ref>{{Cite news|title=Rose Blumkin, 104, dies; was operator of Omaha Furniture Mart|url=https://buffalonews.com/news/rose-blumkin-104-dies-was-operator-of-omaha-furniture-mart/article_ee2f7ec2-5767-54fd-9fe6-79d552263db0.html|work=The Buffalo News|access-date= 4 Desember 2025|archive-date=14 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210914143210/https://buffalonews.com/news/rose-blumkin-104-dies-was-operator-of-omaha-furniture-mart/article_ee2f7ec2-5767-54fd-9fe6-79d552263db0.html|url-status=dead}}</ref>
Blumkin is begrawe in die Golden Hill Joodse Begraafplaas.
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Blumkin, Rose}}
[[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]]
[[Kategorie:Amerikaanse filantrope]]
[[Kategorie:Geboortes in 1893]]
[[Kategorie:Sterftes in 1998]]
or5n2oihtr1p9iun1jvdet8taajz3uc
Gebruiker:Gaius le Roux
2
458180
3373589
2974931
2026-11-18T06:31:26Z
Gaius le Roux
203341
Teks en opskrifte is bygevoeg en teks is rondgeskuif.
3373589
wikitext
text/x-wiki
== My blyplekke ==
Ek het van my geboorte tot 1981 in die Kaapse Skiereiland gebly, van 1979 tot 1981 in Durban gebly en bly van 1981 tot nou aan die Witwatersrand/in Gauteng. Tans bly ek in die Krugersdorpomgewing (Mogale City).
== My loopbaan as taalpraktisyn ==
Ek was (met onderbrekings) van September 1981 tot Desember 2016 'n taalpraktisyn by verskillende instansies. Dit het die vertaling (meestal uit Engels na Afrikaans), die proeflees en redigering (laasgenoemde twee hoofsaaklik Afrikaans maar ook Engels) van verskillende soorte tekste behels. Ek het met onder andere jaarverslae en tegniese, regs- en finansiële tekste gewerk.
Ek het vir 'n kort tydperk op Jan Smuts-lughawe (as deel van die Spoorwegtaalburo se taalkantoor) gewerk, maar was nooit direk in die lugvaartbedryf betrokke nie.
== My stokperdjie ==
My stokperdjie het van 1974 tot 2017 uit die neem van foto's van plaaslike en oorsese vliegtuie bestaan. Ek het 'n redelike wye belangstelling - van klein privaat vliegtuie tot militêre en lugrederyvliegtuie. Deesdae doen ek navorsing oor die lugvaart en versamel inligting in dokumente op my rekenaar. Ek versamel die nagevorste inligting in "boeke", wat byvoorbeeld uit die volgende onderwerpe bestaan: lugskoue, lugrederye, skroefvliegtuie (onder andere die Dakota), gepreserveerde vliegtuie, lugmagte en die vliegtuie van die TBVC-lande. Ek het nou ook begin om in Afrikaans op Wikipedia te skryf.
== Werk op Wikipedia ==
Ek het in Februarie 2026 op Wikipedia begin werk. Ek het verskeie artikels geskep en ook verskillende saadjies uitgebrei. Sover het ek die artikel oor die Suid-Afrikaanse Lugmagmuseum aangevul en 'n splinternuwe (kort) artikel oor die term ''nasel'' gepubliseer. Ek het die bestaande artikel oor die Atlas Cheetah van die Suid-Afrikaanse Lugmag aangevul en die saadjie oor die Douglas Aircraft Company uitgebrei. Ek het 'n nuwe artkel oor die Suid-Afrikaanse Lugdiens-museum geskep. Ek het inligting oor die Douglas DC-3 versamel en het die bestaande artikel uitgebrei. Ander artikels waaraan ek gewerk het, sluit die volgende in: Aviation Traders Carvair, Douglas C-47, Douglas DC-4, DC-5, DC-6 en DC-7, die FAAM BAE 146, 'n artikel oor nommers in die lugvaart, die NAMC YS-11 en Polokwane Internasionale Lughawe. Wat die Suid-Afrikaanse Lugmag betref, het ek aan 2 Eskader, 28 Eskader, LMB Dunnottar, Hoedspruit, Langebaanweg en Pietersburg en die Sentrale Vliegskool asook die Silwer Valke gewerk. Ek het ook 'n artikel oor die Suid-Afrikaanse Nasionale Museum vir Krygsgeskiedenis in Saxonwold geskep. Verder het ek bydraes gelewer soos die Lockheed Aircraft Corporation en Lockheed Constellation, Electra, Lodestar en Ventura asook vlerkkonfigurasie. My jongste artikel (3 Oktober 2026) handel oor militêre vliegtuie.
== Eenduisendste wysiging aangebring ==
Ek het rondom 12 November 2026 my duisendste wysiging aangebring.
qdza1qvdumqy62wjttsrzmyfnupp9ir
Nigeriese nasionale krieketspan
0
459948
3373560
3371993
2026-11-18T01:55:27Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373560
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Krieketspan
| naam = Nigerië
| beeld = Kenteken van die Nigeriese nasionale krieketspan.png
| byskrif = Kenteken van die Nigeriese nasionale krieketspan
| bynaam = ''Yellow Greens''
| konferensie = [[Nigeriese Krieketfederasie]] (NCF)
| kaptein = [[Sulaimon Runsewe]]
| afrigter = {{vlagikoon|Zimbabwe}} Stephen Mangongo
| toetsstatusjaar =
| ikr_status = Assosiaatlid met [[Twintig20|T20I]]-status
| ikr_aansluiting = 2002
| ikr_streek = [[Afrikakrieketvereniging|AKV]] (Afrika)
| toetsrang =
| beste_toetsrang =
| edi-rang =
| beste_edi-rang =
| t20i-rang = 38ste
| beste_t20i-rang = 36ste (op 25 Mei 2019)
| eerste_wedstryd = {{vlagikoon|Nigerië|1888}} Kolonie Lagos t {{vlagikoon|Goudkus}} [[Goudkus (streek)|Goudkus]] in [[Lagos]]; 25 Mei 1904
| eerste_toets =
| mees_onlangse_toets =
| aantal_toetse =
| aantal_toetse_vanjaar =
| toetsrekord =
| toetsrekord_vanjaar =
| eerste_edi =
| mees_onlangse_edi =
| aantal_edis =
| aantal_edis_vanjaar =
| edi-rekord =
| edi-rekord_vanjaar =
| wb_verskynings = 0/14
| wb_eerste =
| wb_beste =
| wbk_verskynings =
| wbk_eerste =
| wbk_beste =
| kt_verskynings = 0/10
| kt_eerste =
| kt_beste =
| eerste_t20i = t {{Cr-KE}} op [[Kyambogo-krieketovaal]], [[Kampala]]; 20 Mei 2019
| mees_onlangse_t20i = t {{vlagland|Rwanda}} op [[Nigeriese Krieketfederasie-ovaal]], [[Abuja]]; 14 Desember 2025
| aantal_t20is = 93
| aantal_t20is_vanjaar = 0
| t20i-rekord = 48/43 (52,74%)<br />(0 gelykop, 2 onbeslis)
| t20i-rekord_vanjaar = 0/0<br />(0 gelykop, 0 onbeslis)
| wt20-verskynings = 0/10
| eerste_wt20 =
| beste_wt20 =
| wt20k-verskynings = 3
| eerste_wt20k = 2019
| beste_wt20k = 4de plek (in 2021)
| h_patroon_la =
| h_patroon_b =
| h_patroon_ra =
| h_patroon_broek =
| h_linkerarm =
| h_liggaam =
| h_regterarm =
| h_broek =
| a_patroon_la =
| a_patroon_b =
| a_patroon_ra =
| a_patroon_broek =
| a_linkerarm =
| a_liggaam =
| a_regterarm =
| a_broek =
| t_patroon_la = _yellow_thin_border
| t_patroon_b = _nga_t20i26
| t_patroon_ra = _yellow_thin_border
| t_patroon_broek =
| t_linkerarm = 008460
| t_liggaam = 008460
| t_regterarm = 008460
| t_broek = 008460
}}
Die '''Nigeriese nasionale krieketspan''' ([[Engels]]: ''Nigeria national cricket team''), met die bynaam “Yellow Greens”, is die nasionale [[krieket]]span wat [[Nigerië]] in internasionale krieket verteenwoordig. Krieket word in Nigerië deur die [[Nigeriese Krieketfederasie]] (''NCF'', van Engels: ''Nigeria Cricket Federation'') beheer. Nigerië is sedert 2002 ’n assosiaatlid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR).<ref name="Cricket_Archive">{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/73.html |title=Nigeria |publisher=Cricket Archive |accessdate=7 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807094129/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/73.html |archive-date=7 Augustus 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná die [[Toetskrieket|toetslande]] [[Proteas|Suid-Afrika]] en [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]], asook die assosiaatlede [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]], [[Namibiese nasionale krieketspan|Namibië]] en [[Ugandese nasionale krieketspan|Uganda]] is Nigerië saam met [[Tanzaniese nasionale krieketspan|Tanzanië]] tradisioneel een van die sterker nasionale Afrikakrieketspanne.
Die eerste internasionale krieketwedstryd in die huidige Nigerië is in 1904 tussen die destydse Kolonie Lagos en die [[Goudkus (streek)|Goudkus]] in [[Lagos]] gespeel. Van 1982 af het Nigerië spelers beskikbaar gestel vir die gesamentlike Wes-Afrikaanse span wat egter nooit aan ’n [[krieketwêreldbeker]]toernooi deelgeneem het nie.
In April 2018 het die IKR besluit om aan al sy lede volle T20I-status toe te ken. Vervolgens word al die [[Twintig20|T20I-wedstryde]] wat Nigerië ná 1 Januarie 2019 teen ander IKR-lede speel as ’n volle T20I erken.<ref name="T20I-status">{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |title=All T20 matches between ICC members to get international status |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=26 April 2018 |accessdate=3 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003012749/https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |archive-date=3 Oktober 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nigerië is tans (Mei 2026) 38ste op die Twintig20-wêreldranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/t20i |title=Men's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=20 Mei 2026 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref>
== Beheerliggaam ==
{{Hoofartikel|Nigeriese Krieketfederasie}}
Die Nigeriese Krieketfederasie (Engels: ''Nigeria Cricket Federation'', NCF) het in 1957, voor Nigerië se onafhanklikwording, ontstaan met die samesmelting van die in 1932 gestigte Nigeriese Krieketvereniging (Engels: ''Nigeria Cricket Association'', NCA) vir Europeërs en die in 1933 gestigte gelyknamige beheerliggaam vir Afrikane onder dieselfde naam wat in 1951 nog los verbonde was met aparte takke vir albei bevolkingsgroepe. Die beheerliggaam is verantwoordelik vir die reël van krieket in Nigerië.<ref name="NCF">{{en}} {{cite web |url=https://nigeriacricket.com.ng/about-us/ |title=About us |publisher=[[Nigeriese Krieketfederasie]] |accessdate=21 Mei 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412045400/https://nigeriacricket.com.ng/about-us/ |archive-date=12 April 2026 |url-status=dead}}</ref> In 2002 het dit ’n assosiaatlid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) geword.<ref name="Cricket_Archive" /><ref name="IKR">{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/nigeria-cricket-federation |title=Nigeria Cricket Federation |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> In dieselfde jaar het hulle by die [[Afrikakrieketvereniging]] (''Africa Cricket Association'', “ACA”) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.africacricket.com/members.php |title=Members |publisher=[[Afrikakrieketvereniging]] |accessdate=21 Mei 2026 |archive-date= 8 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260408095251/http://www.africacricket.com/members.php |url-status=dead }}</ref> In 2006 het die beheerliggaam sy huidige naam verkry.<ref name="NCF" />
Die Nigeriese Krieketfederasie bestuur al die Nigerië-verteenwoordigende nasionale spanne, insluitende die mans, vroue en jeug. Hulle is ook verantwoordelik vir die bestuur en organisasie van T20I-reekse teen ander spanne, en die reël van internasionale wedstryde tuis. Daarbenewens is die NCF verantwoordelik vir inkomsteverkryging deur die verkoop van kaartjies, borgskappe en uitsaairegte, veral in verband met die Nigeriese span.<ref name="NCF" />
Kinders en jongmense word reeds op skool aan krieket bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Net soos ander krieketlande beskik Nigerië oor ’n o. 19-nasionale span wat aan die [[o. 19-krieketwêreldbeker]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-under-19-world-cup-232496 |title=The Under-19 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=11 Januarie 2006 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref>
== Geskiedenis ==
=== Beginjare ===
[[Lêer:Tafawa Balewa Square Lagos Island.jpg|duimnael|Die kolfblad by die Tafawa Balewa Square in die hartjie van Lagos in 2022]]
Britse koloniste het krieket aan die einde van die 19de eeu na die huidige Nigerië gebring.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-51125938 |title=How Nigeria's cricket team 'shocked the world' |publisher=[[BBC]] |date=21 Januarie 2020 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Kontakte tussen die owerhede in [[Lagos]] en hul eweknieë in [[Goudkus (streek)|Goudkus]] (nou [[Ghana]]) het tot ’n internasionale wedstryd by Race Course (nou [[Tafawa Balewa Square]]), [[Lagos]], op 25 Mei 1904 gelei<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allafrica.com/stories/201904020517.html |title=Nigeria's Cricket Milestone |publisher=All Africa |accessdate=21 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.aipsmedia.com/aips/pages/articles/2022/31157.html |title=Nigeria Invitational in Lagos points towards promising future for women’s cricket in Africa |publisher=Association Internationale de la Presse Sportive |author=Ijeoma Okigbo |date=21 April 2022 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> wat die Goudkus met 22 lopies gewen het.<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan">{{en}} {{cite book |author=Roy Morgan |title=The Encyclopedia of World Cricket |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000morg |publisher=SportsBooks Ltd |date=2007 |isbn=978-1-899807-51-2 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000morg/page/158 158]–159}}</ref> Daarmee het krieket die eerste moderne sportsoort in Nigerië geword waarin ’n internasionale wedstryd in dié land gespeel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/how-cricket-is-taking-root-in-countries-like-sierra-leone-and-nigeria-516884 |title=Taking Africa to the next level |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=28 Mei 2011 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Daarbenewens was dit die eerste interkoloniale krieketwedstryd in Wes-Afrika.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: a History of Its Growth and Development Throughout the World |publisher=Eyre & Spottiswoode |year=1970 |location=Londen |isbn=978-0-413-27860-9 |page=315}}</ref>
Dié ontmoeting het ’n jaarlikse wedstryd geword en was vir die eerste drie wedstryde multi-etnies. Die vierde wedstryd in Desember 1906 is slegs deur spelers met ’n Europese herkoms beslis en die Afrikabevolking het hul eerste jaarlikse wedstryde in 1907 begin. Internasionale wedstryde is weens die [[Eerste Wêreldoorlog]] gekniehalter en eers weer in 1925 (vir Europeërs) en 1926 (vir Afrikane) hervat.<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> In die tussenoorlogse jare is krieket op ’n meer formele basis begin reël met twee aparte krieketbeheerliggame vir die Europeërs en Afrikane wat onderskeidelik in 1932 en 1933 gestig is, albei met die naam Nigeriese Krieketvereniging (''Nigerian Cricket Association'').<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /><ref>{{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: a History of Its Growth and Development Throughout the World |publisher=Eyre & Spottiswoode |year=1970 |location=Londen |isbn=978-0-413-27860-9 |page=343}}</ref> [[Eersterangse krieket]]spelers van Engeland het in die jaarlikse wedstryde teen die Goudkus begin verskyn,<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> en die 1939-wedstryd, die laaste voor die [[Tweede Wêreldoorlog]], het die Goudkus met 58 lopies gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1930S/1938-39/OTHERS+ICC/NGA_IN_G-COAST/NGA_G-COAST_22-25MAR1939.html |title=Nigeria in Gold Coast, 1938/39 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Onder die Engelse spelers wat vir Nigerië gespeel het, was [[William Shirley]], wat van 1928 tot 1938 in Nigerië gebly en in vyf internasionale wedstryde teen die Goudkus verskyn het, waartydens hy 350 lopies aangeteken en 21 paaltjies geneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/william-shirley-20555 |title=William Shirley |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=21 Mei 2026}}</ref>
Ná die oorlog is in 1947 die wedstryde vir Europeërs hervat met die wedstryde vir Afrikane wat een jaar later gevolg het.<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> Die eerste naoorlogse vyfdaagse wedstryd vir Europeërs in Lagos het onbeslis geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/136/136806.html |title=Scorecard of Nigeria v Gold Coast, 18 March 1947 |publisher=Cricket Archive |accessdate=3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200553/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/136/136806.html |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In die 1949-wedstryd het die Goudkus geseëvier.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/136/136892.html |title=Scorecard of Nigeria v Gold Coast, 6 April 1949 |publisher=Cricket Archive |accessdate=3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303180319/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/136/136892.html |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nadat die aantal Europeërs in die land begin afneem het, het meer Afrikane krieket begin speel. In 1951 is ’n gesamentlike beheerliggaam in Lagos gestig met albei bevolkingsgroepe wat aparte takke behou het en van 1956 af is die spel op ’n multi-etniese basis begin reël.<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> In 1957 het albei beheerliggame in die Nigeriese Krieketvereniging (NCA, ''Nigeria Cricket Association'') saamgesmelt.<ref name="IKR" />
=== Ná onafhanklikwording ===
In die eerste jare ná Nigerië se onafhanklikwording in 1960 was daar baie belangstelling in krieket. In 1964 is die eerste wedstryde teen beide Gambië en Sierra Leone gespeel.<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /><ref>{{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: a History of Its Growth and Development Throughout the World |publisher=Eyre & Spottiswoode |year=1970 |location=Londen |isbn=978-0-413-27860-9 |page=373}}</ref> Dié wedstryde is tot in die laat 1970’s jaarliks beslis, toe [[sokker]] in die land meer gewild geword het. Krieket het agteruitgegaan en tydens [[Tanzaniese nasionale krieketspan|Tanzanië]] se besoek in 1974 het Nigerië twee van drie die wedstryde verloor en die derde het onbeslis geëindig. In 1976 het hulle ook die driedaagse wedstryd teen die [[Marylebone-krieketklub]] (MKK) met tien paaltjies verloor. In die laat 1970’s het Nigerië ’n ekonomiese krisis beleef en minder geld was vir krieket beskikbaar. Die aantal jong mense wat in krieket belanggestel het, het gedaal en die spel is deur beide [[atletiek]] en sokker verbygesteek. Die Nigeriese krieket het deurgaans die 1970’s en 1980’s die algemene probleme in dié land soos wanbestuur, regeringsinmenging, [[korrupsie]], onderbefondsing, gebreek aan ondersteuning vir ’n sport met ’n sterk koloniale assosiasie en konflikte tussen die verskeie [[etniese groep]]e in die gesig gestaar. Nigerië se enigste voordeel was dat hulle die meeste spelers vir die [[Wes-Afrikaanse nasionale krieketspan|Wes-Afrikaanse span]] beskikbaar gestel het wat in 1976 ’n assosiaatlid van die IKR geword het.<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/97.html |title=West Africa |publisher=Cricket Archive |accessdate=3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303213855/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/97.html |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
=== Wes-Afrikaanse span ===
Destyds was nóg Nigerië nóg Wes-Afrika lede van die IKR en albei spanne het dus nie in aanmerking gekom vir die eerste twee [[krieketwêreldbeker]]toernooie in [[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] en [[Krieketwêreldbeker 1979|1979]] nie. Die Wes-Afrikaanse span het in 1982 vir die eerste keer aan die IKR-trofee deelgeneem. Die span kon egter geen oorwinning aanteken nie, alhoewel hulle ná talle onbesliste wedstryde in die voorlaaste plek geëindig en daarmee die [[Krieketwêreldbeker 1983]] misgeloop het. Nadat die span twee toernooie moes oorslaan en die krieketwêreldbekertoernooie in [[Krieketwêreldbeker 1987|1987]] en [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] versuim het, het hulle weer aan die IKR-trofee 1994 deelgeneem. Hulle het die eerste rondte in die laaste plek afgesluit en nie vir die [[Krieketwêreldbeker 1996]] gekwalifiseer nie, maar hulle het die troosrondte gewen en uiteindelik in die 17de plek geëindig. Drie jaar later het die span die eerste rondte voor Argentinië in die voorlaaste plek afgesluit en daarmee nie die [[Krieketwêreldbeker 1999]] gehaal nie. Tydens die troosrondte het hulle die 18de plek behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Records/WestAfrica/Icct/Icct_List.html |title=List of West Africa ICC Trophy Matches |publisher=Cricket Archive |accessdate=16 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016231018/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Records/WestAfrica/Icct/Icct_List.html |archive-date=16 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Net voor die IKR-trofee 2001 het die span nie visums ontvang nie en moes vervolgens hulleself aan dié toernooi onttrek, waarmee hulle nie vir die [[Krieketwêreldbeker 2003]] kon kwalifiseer nie. Die Kanadese amptenare het gevrees dat die spelers van Sierra Leone sou weier om na hul land terug te keer weens die burgeroorlog in dié land.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-trophy-west-african-officials-unhappy-with-the-confusion-in-canada-101554 |title=ICC Trophy: West African officials unhappy with the confusion in Canada |publisher=ESPNcricinfo |author=Tony Munro |date=13 Julie 2001 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref>
Tydens die bestaan van die Wes-Afrikaanse span het Nigerië steeds op sy eie opgetree,<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> hoewel hulle by tye hulleself aan toernooie onttrek het soos tydens die Afrikakrieketverenigingkampioenskap 1998.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1998-99/OTHERS+ICC/ACAC/ACAC_OCT1998_GROUPS.html |title=African Cricket Association Championships, 1998 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=21 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1998-99/OTHERS+ICC/ACAC/ACAC_OCT1998_RESULTS-SUMMARY.html |title=Africa Cricket Association Cup Oct-98 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Vanweë sy oorheersing binne die Wes-Afrikaanse span het die Nigeriaanse krieket die moeilike jare oorleef en die beheerliggaam het in 2002 ’n assosiaatlid van die IKR geword, terwyl die ander voormalige lede van Wes-Afrika slegs geaffilieerde status ontvang het. Daarmee is die Wes-Afrikaanse Krieketkonferensie in dieselfde jaar ontbind.<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /><ref name="Cricket_Archive" />
=== IKR-lidmaatskap ===
[[Lêer:Saheed Akolade bowling for Nigeria, Jersey 2013.jpg|duimnael|Saheed Akolade boul in die wedstryd teen Jersey tydens die Wêreldkrieketliga se afdeling ses 2013]]
Nigerië het sy eerste verskyning tydens ’n IKR by die Afrikabeker 2002 in [[Zambië]] gemaak. Die Nigeriërs het in die vierde plek geëindig nadat hulle slegs Malawi kon klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2002/TOURNAMENTS/AFRICACUP/about.shtml |title=3rd Africa Cup 2002 |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=12 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120612095304/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2002/TOURNAMENTS/AFRICACUP/about.shtml |archive-date=12 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle het die Afrikakrieketverenigingkampioenskap 2004 in die vyfde plek afgesluit en slegs die laaste geplaasde Tanzanië verslaan, waarmee hulle versuim het om vir die IKR-trofee 2005 en daarmee vir die [[Krieketwêreldbeker 2007]] te kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/ICCT2005/DATABASE/QUALIFYING/africa.shtml |title=Africa Qualifying Tournaments |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=24 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524025516/http://www.cricketeurope4.net/ICCT2005/DATABASE/QUALIFYING/africa.shtml |archive-date=24 Mei 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
In 2006 is die Nigeriese beheerliggaam in Nigeriese Krieketfederasie (NCF, ''Nigeria Cricket Federation'') hernoem.<ref name="IKR" /> In Augustus dieselfde jaar het Nigerië aan afdeling twee van die Wêreldkrieketliga Afrikastreek in [[Tanzanië]] deelgeneem, ’n tweedevlaktoernooi onder die Wêreldkrieketliga en deel van die [[Krieketwêreldbeker 2011]]-kwalifisering,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/TZN/2006_TZN_ICC_World_Cricket_League_Africa_Region_Division_Two_2006.html |title=ICC World Cricket League Africa Region Division Two 2006 |publisher=Cricket Archive |accessdate=24 Julie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724055835/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/TZN/2006_TZN_ICC_World_Cricket_League_Africa_Region_Division_Two_2006.html |archive-date=24 Julie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> maar in die laaste plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Events/Tables/ICC_World_Cricket_League_Africa_Region_Division_Two_2006.html |title=WCL Africa Division Two Points Table |publisher=Cricket Archive |accessdate=2 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602041126/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Events/Tables/ICC_World_Cricket_League_Africa_Region_Division_Two_2006.html |archive-date=2 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daarmee is hulle aanvanklik na afdeling drie gerelegeer,<ref name="Encyclopedia of World Cricket by Roy Morgan" /> maar hulle het hulleself aan die 2008-toernooi onttrek.<ref name="WCLA308">{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2008/TOURNAMENTS/AFRICADIV3/about.shtml |title=2008 Africa Division Three Championship |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=24 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080424064320/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2008/TOURNAMENTS/AFRICADIV3/about.shtml |archive-date=24 April 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Nigeriërs het die Noordwes-Afrikaanse Kampioenskap in 2007<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2007/TOURNAMENTS/AFRICANW/about.shtml |title=2007 North West Africa Championship |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=12 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512020756/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2007/TOURNAMENTS/AFRICANW/about.shtml |archive-date=12 Mei 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en 2008 beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2008/TOURNAMENTS/NWAFRICA/about.shtml |title=North West Africa Championship |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=11 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080411090533/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2008/TOURNAMENTS/NWAFRICA/about.shtml |archive-date=11 April 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daarna het Nigerië afdeling twee van die Wêreldkrieketliga Afrikastreek 2008 as naaswenner afgesluit en daarmee vir die Wêreldkrieketliga 2009–14 se afdeling sewe vir die [[Krieketwêreldbeker 2015]] gekwalifiseer. Dié toernooi het die span in die derde plek afgesluit en daarmee in die afdeling aangebly.<ref name="WCLA308" />
In Mei 2011 het Nigerië afdeling sewe in [[Botswana]] as naaswenner afgesluit, nadat hulle in die eindstryd teen Koeweit vasgeval het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2011/TOURNAMENTS/WCL7/about.shtml |title=World Cricket League Division 7, 2011 |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=24 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524180427/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2011/TOURNAMENTS/WCL7/about.shtml |archive-date=24 Mei 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daarmee het die span vir afdeling ses 2011 gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cricket-league-division-seven-2011-475040/nigeria-vs-kuwait-final-511471/match-report |title=Kuwait beat Nigeria to lift trophy |publisher=ESPNcricinfo |date=8 Mei 2011 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Dit het die Nigeriërs in die vyfde plek afgesluit, nadat hulle Fidji in die uitspeelwedstryd geklop het, waarmee hulle na afdeling sewe gerelegeer is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cricket-league-division-six-2011-529926/fiji-vs-nigeria-5th-place-play-off-529944/match-report |title=Kimber helps Guernsey win final |publisher=ESPNcricinfo |date=24 September 2011 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Daar het hulle regstreekse promosie na afdeling ses 2013 behaal, waar die span ook promosie na afdeling 2014 behaal het. Dit is in Maleisië aangebied en was deel van die [[Krieketwêreldbeker 2019]]-kwalifisering. Nigerië het in die wedstryd om die derde plek teen Tanzanië vasgeval en daarmee in 2016 in dié afdeling aangebly.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cricket-league-division-five-2013-14-722647/nigeria-vs-tanzania-3rd-place-play-off-722687/match-report |title=Jersey win WCL Division Five |publisher=ESPNcricinfo |date=13 Maart 2014 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Dit het die Nigeriërs slegs in die sesde plek afgesluit, waarna hulle die Wêreldkrieketliga 2017–19 in die Afrikakwalifisering 2017 begin het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cricket-league-division-five-2016-979781/nigeria-vs-tanzania-5th-place-playoff-979841/match-report |title=Jersey bowlers tie down Oman to take Division Five title |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=29 Mei 2016 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref>
Nigerië het nie aan die [[T20I-wêreldbeker]]kwalifiserings vir die toernooie in [[T20I-wêreldbeker 2007|2007]], [[T20I-wêreldbeker 2009|2009]] en [[T20I-wêreldbeker 2010|2010]] deelgeneem nie. In 2012 het die Nigeriërs versuim om die T20I-wêreldbekerkwalifisering te haal, waarmee hulle ook die [[T20I-wêreldbeker 2012]] misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-africa-region-division-one-twenty20-2011-518828/nigeria-vs-kenya-3rd-place-play-off-518849/match-report |title=Uganda take title with comprehensive win |publisher=ESPNcricinfo |date=15 Julie 2011 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Nigerië het ook nie die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2013 gehaal nie, waarmee hulle versuim het om vir die [[T20I-wêreldbeker 2014]] te kwalifiseer. In die daaropvolgende kwalifiseringsfase het hulle nie die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2015 vir die [[T20I-wêreldbeker 2016]] gehaal nie. Tydens die Afrikakwalifisering 2017 vir die [[Krieketwêreldbeker 2023]] het die span die vierde plek behaal en daarmee afdeling vyf 2017 misgeloop, waarmee hulle ook die [[Krieketwêreldbeker 2027]]-kwalifisering versuim het.
=== Verdere ontwikkeling ===
In April 2018 het die wêreldbeheerliggaam IKR aan al sy lede volle T20I-status toegeken. Vervolgens word al die [[Twintig20|T20I-wedstryde]] tussen Nigerië en ander IKR-lede sedert 1 Januarie 2019 as ’n volle T20I erken.<ref name="T20I-status" /> In Augustus 2018 is Nigerië by [[Krieket Suid-Afrika]] se T20I-Afrikabekertoernooi 2018 ingesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricket365.com/latest-news/cricket-south-africa-launches-expanded-africa-t20-cup |title=CSA launches expanded Africa T20 Cup |publisher=Cricket365 |date=7 Augustus 2018 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/798465 |title=Ghana and Nigeria set to join Kenya, Namibia, Zimbabwe, and South African domestic sides in expanded Africa T20 Cup |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=7 Augustus 2018}}</ref> Die noordwestelike substreek se kwalifisering is op die Tafawa Balewa Square-krieketovaal in die hartjie van Lagos beslis en die gasheer het agter Ghana as naaswenner geëindig, waarmee Nigerië die Afrikakwalifisering vir die [[T20I-wêreldbeker 2021]] gehaal het. Daar het die span op 20 Mei 2019 in sy eerste T20I-wedstryd teen [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]] in [[Kampala]] gespeel, maar hulle is met agt paaltjies geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/669712 |title=Ghana and Nigeria advance to Africa finals |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=21 April 2018}}</ref> Die Nigeriërs het tydens die Afrikakwalifisering die derde plek behaal en daarmee glo die [[T20I-wêreldbeker 2021]]-kwalifisering naelskraap misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/events/mens-t20-world-cup/namibia-and-kenya-complete-next-step-toward-mens-t20-world-cup/ |title=Namibia and Kenya complete next step toward men’s T20 World Cup |publisher=Emerging Cricket |author=Denis Musali |date=28 Mei 2019 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> In Julie 2019 is egter [[Zimbabwe Krieket]] deur die IKR geskors, waarmee [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]] van IKR-toernooie uitgesluit is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1288479 |title=ICC board and full council concludes in London |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=18 Julie 2019}}</ref> Gevolglik is hulle tydens die T20I-wêreldbekerkwalifisering met Nigerië vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/1196860.html |title=Nigeria awarded men's T20 World Cup Qualifiers entry |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Hulle het egter ná nederlae in al ses hul wedstryde die hooftoernooi misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nigeriacricket.com.ng/2019/11/07/curtain-falls-on-the-icc-twenty20-world-cup-qualifiers-in-the-uae/ |title=Curtain falls on the ICC Twenty20 world cup qualifiers in the UAE |publisher=[[Nigeriese Krieketfederasie]] |author=Musa Musa |date=7 November 2019 |accessdate=21 Mei 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260420133755/https://nigeriacricket.com.ng/2019/11/07/curtain-falls-on-the-icc-twenty20-world-cup-qualifiers-in-the-uae/ |archive-date=20 April 2026 |url-status=dead}}</ref> Voorheen het die o. 19-nasionale span vir die eerste keer vir ’n [[o. 19-krieketwêreldbeker|krieketwêreldbekertoernooi]] gekwalifiseer en tydens die 2020-toernooi in [[Suid-Afrika]] sy eerste verskyning gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.premiumtimesng.com/sports/321954-nigeria-qualifies-for-first-u-19-cricket-world-cup.html |title=Nigeria qualifies for first U-19 Cricket World Cup |publisher=Premium Times |author=Tunde Eludini |date=23 Maart 2019 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref>
In November 2020 is die vroeëre Sri Lankaanse krieketspeler [[Asanka Gurusinha]] as hoofafrigter en hoëprestasiebestuurder aangestel en hy het die taak gehad om toesig te hou oor die afrigting en plaaslike opleiding.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/news/world-cup-winning-sri-lankan-appointed-nigeria-head-coach/ |title=World Cup winning Sri Lankan appointed Nigeria head coach |publisher=Emerging Cricket |author=Tim Cutler |date=29 November 2020 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> In voorbereiding op die Afrikakwalifisering 2021 het Nigerië in Oktober 2021 Sierra Leone vir ses T20I-wedstryde gehuisves.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nigeriacricket.com.ng/2021/10/11/nigeria-sierra-leone-bilateral-series-old-titans-clash-in-renewed-rivalry/ |title=Nigeria/Sierra Leone bilateral series, old titans clash in renewed rivalry |publisher=[[Nigeriese Krieketfederasie]] |author=Musa Musa |date=11 Oktober 2021 |accessdate=21 Mei 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514130658/https://nigeriacricket.com.ng/2021/10/11/nigeria-sierra-leone-bilateral-series-old-titans-clash-in-renewed-rivalry/ |archive-date=14 Mei 2026 |url-status=dead}}</ref> Tydens die vyfde wedstryd 24 Oktober 2021 het [[Peter Aho]] ses paaltjies vir slegs vyf lopies geneem, waarmee hy die beste boulsyfer in dié tyd geneem en ’n nuwe rekord aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nigeriacricket.com.ng/2021/10/26/peter-aho-breaks-world-record-with-his-bowling-figures-on-match-day-5/ |title=Peter Aho breaks world record with his bowling figures on match day 5 |publisher=[[Nigeriese Krieketfederasie]] |author=Musa Musa |date=26 Oktober 2021 |accessdate=21 Mei 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026223158/https://nigeriacricket.com.ng/2021/10/26/peter-aho-breaks-world-record-with-his-bowling-figures-on-match-day-5/ |archive-date=26 Oktober 2021 |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/best-figures-in-an-innings-283973 |title=Best figures in an innings in T20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Daarmee het hy die eerste Nigeriese bouler geword wat ’n T20I-driekuns behaal en ’n -vyf-paaltjie-oes geneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/hat-tricks-283738 |title=Hat-tricks in T20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=21 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=3;filter=advanced;orderby=start;size=200;template=results;type=bowling;view=innings;wicketsmin1=5;wicketsval1=wickets |title=Statistics / Statsguru / Twenty20 Internationals / Bowling records |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Tydens die daaropvolgende Afrikakwalifisering 2021 het die span die plaaslike kwalifisering gehaal, maar hulle is uitgeskakel en het daarmee die [[T20I-wêreldbeker 2022]] misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2021/articles/000014/001489.shtml |title=The Andrew Nixon Column: 21 November |publisher=[[Europese Krieketraad]] |author=Andrew Nixon |accessdate=21 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121114017/https://cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2021/articles/000014/001489.shtml |archive-date=21 November 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
In Oktober 2023 het die gasheer Nigerië die Wes-Afrikaanse Trofee beklink, waaraan ook Ghana, Rwanda en Sierra Leone deelgeneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.premiumtimesng.com/sports/nigeria-sports-news/634042-cricket-nigeria-win-west-africa-trophy-in-grand-style.html |title=Cricket: Nigeria win West Africa Trophy in grand style |publisher=Premium Times |author=Tunde Eludini |date=16 Oktober 2023 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Tydens die aansluitende plaaslike kwalifisering vir die [[T20I-wêreldbeker 2024]] het Nigerië die Afrikakwalifisering gehaal, waar hulle versuim het om vir die hooftoernooi te kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/africa-region-qualifier-namibia-seal-their-spot-in-2024-t20-world-cup-1410937 |title=Namibia seal their spot in 2024 T20 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |date=28 November 2023 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> In Desember 2023 het die beheerliggaam ter ontwikkleing van die plaaslike spelbedryf die stigting van die Nigerian Super League na aanleiding van die [[Indiese Premierliga]] aangekondig en aan sy nasionale spelers sentrale kontrakte oorhandig, waarmee hulle professionele spelers geword het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/the-rapid-rise-of-nigerian-cricket-and-becoming-iccs-priority-member-a-chat-with-uyi-akpata/ |title=The Rapid Rise of Nigerian Cricket and Becoming ICC’s Priority Member: A Chat with Uyi Akpata |publisher=Emerging Cricket |author=Shounak Sarkar |date=29 Desember 2023 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Op die Afrikaspele 2023 (beslis in Februarie 2024) in [[Accra]], [[Ghana]], is vir die eerste keer ’n kriekettoernooi beslis, waartydens Nigerië ná nederlae teen beide Tanzanië en Zimbabwe, asook ’n oorwinning oor Namibië gelyk op punte met [[Namibiese nasionale krieketspan|Namibië]] en Tanzanië was, maar weens sy swakker lopietempo uitgeskakel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/zimbabwe-men-win-cricket-gold-at-the-african-games-but-status-kerfuffle-leaves-a-sour-taste-in-the-mouth/ |title=Zimbabwe men win cricket gold at African Games but status kerfuffle leaves sour taste |publisher=Emerging Cricket |author=Shounak Sarkar |date=25 Maart 2024 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Troosprys was hul eerste oorwinning oor die meer ervare Namibiërs ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/headtohead/team-match-results/namibia-nigeria-28vs173/twenty20-internationals-3 |title=Match results for Namibia vs Nigeria in T20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=21 Mei 2026}}</ref>
In November 2024 het Nigerië die plaaslike kwalifisering vir die [[T20I-wêreldbeker 2026]]-Afrikakwalifisering aangebied. In die wedstryd teen die Ivoorkus op 24 November het [[Selim Salau]] die eerste Nigeriese kolwer geword wat ’n T20I-honderdtal aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/batting-most-runs-innings/nigeria-173/twenty20-internationals-3 |title=High scores for Nigeria in T20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> In dieselfde wedstryd het nog rekords in dié tyd gespat, nadat Nigerië met 271 lopies sy hoogste T20I-telling aangeteken het, die teenstander met sewe lopies op die laagste T20I-telling uitgeboul en daarmee hul hoogste T20I-oorwinning aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/world-cup-sub-regional-africa-qualifier-group-c-2024-25-1459372/nigeria-vs-ivory-coast-5th-match-1459387/match-report |title=7 all out! Ivory Coast collapse against Nigeria to record lowest men's T20I total |publisher=ESPNcricinfo |date=25 November 2024 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/highest-innings-totals-283218 |title=Highest innings totals in T20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=21 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/lowest-innings-totals-283172 |title=Lowest innings totals in T20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=21 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/largest-margin-of-victory-by-runs-283283 |title=Largest margin of victory (by runs) in T20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Daartussen het Nigerië die eindstryd van die Kontinentbeker T20I Afrika gehaal, waar hulle egter met ses paaltjies teen [[Ugandese nasionale krieketspan|Uganda]] vasgeval het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/match-center-scorecard/nigeria-vs-uganda-live-score-update-final-africa-continental-cup-2024/ugnig12142024254754 |title=Uganda vs Nigeria Match Highlights & Results |publisher=[[The Times of India]] |date=14 Desember 2024 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> In die T20I-wêreldbeker 2026-kwalifisering het die Nigeriërs onoorwonne die Afrikakwalifisering gehaal, waar hulle in die vierde plek geëindig en daarmee die hooftoernooi misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/namibia-zimbabwe-qualify-for-2026-men-s-t20-world-cup-1505360 |title=Namibia, Zimbabwe qualify for 2026 men's T20 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |date=2 Oktober 2025 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Daarteenoor kon hulle onder hul kaptein [[Sulaimon Runsewe]] hul titel tydens die daaropvolgende Wes-Afrikaanse Trofee 2025 verdedig, waaraan naas die gasheer ook Rwanda, Zambië en Sierra Leone deelgeneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://punchng.com/cricket-runsewe-leads-nigeria-to-west-africa-trophy/ |title=Cricket: Runsewe leads Nigeria to West Africa Trophy |publisher=Punch |author=Abiodun Adewale |date=3 Desember 2025 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://von.gov.ng/nigeria-wins-west-africa-trophy-cricket-tournament/ |title=Yellow Greens Win West Africa Trophy Cricket Tournament |publisher=Voice of Nigeria |date=3 Desember 2025 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Nigerië sal die plaaslike kwalifisering 2026 vir die [[T20I-wêreldbeker 2028]] huisves.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://kawowo.com/2026/01/20/the-only-way-is-up-for-cricket-uganda-in-2026/ |title=The only way is up for Cricket Uganda in 2026 |publisher=Kawowo Sports |author=Denis Musali |date=20 Januarie 2026 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref>
== Kleure ==
In T20I-krieket dra Nigerië groen truie met ’n geel kleuraksent, ’n groen V-halslyn en groen broeke. Veldspelers dra ’n groen bofbalpet of ’n groen sonhoed. Die kolwers se helms is ook groen geverf. Gedurende IKR-toernooie verskyn die borg se embleem op die regter mou en die belettering ''NIGERIA'' verskyn op die middel van die trui.<ref name="Gallery">{{en}} {{cite web |url=https://nigeriacricket.com.ng/gallery/ |title=Gallery |publisher=[[Nigeriese Krieketfederasie]] |accessdate=21 Mei 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514130215/https://nigeriacricket.com.ng/gallery/ |archive-date=14 Mei 2026 |url-status=dead}}</ref>
Die Nigeriese nasionale krieketspan se bynaam is ''Yellow Greens''.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.topendsports.com/sport/cricket/team-nicknames.htm |title=Cricket Team Nicknames |publisher=Topend Sports |date=November 2017 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Die Nigeriese Krieketvereniging se kenteken toon ’n skild met die gestiliseerde uitbeelding van beide die [[Nigerrivier|Niger-]] en [[Benuerivier]]e se rivierloop in Nigerië en die letters NCF met die belettering ''Nigeria Cricket Federation''.<ref name="Gallery" />
== Tuisstadions ==
{{Location map+ |Nigerië
|caption=Ligging van Nigeriese krieketstadions
|places=
{{location map~|Nigerië|label=<small>[[Tafawa Balewa Square]]</small>|position=top|lat=6.447222|long=3.401389}}
{{location map~|Nigerië|label=<small>[[Universiteit van Lagos-krieketovaal]]</small>|position=bottom|lat=6.513499|long=3.392852}}
{{location map~|Nigerië|label=<small>[[Nigeriese Krieketfederasie-ovaal]]</small>|position=bottom|lat=9.0377|long=7.4507}}
{{location map~|Nigerië|label=<small>[[Nasionale Stadion Abuja]]</small>|position=top|lat=9.038057|long=7.453402}}
}}
Nigerië beskik oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Nigeriese nasionale krieketspan gebruik vir hul krieketwedstryde eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Nigerië:
{| border="0" class="wikitable sortable"
|- bgcolor="#cccccc"
! No. !! Stadion !! Plek !! Eerste wedstryd
|-
| 1
| [[Nasionale Stadion Abuja|Nasionale Stadion]]
| [[Abuja]]
| 26 Januarie 2019
|-
| 2
| [[Universiteit van Lagos-krieketovaal]]
| [[Lagos]]
| 19 Oktober 2021
|-
| 3
| [[Tafawa Balewa Square]]
| [[Lagos]]
| 28 Maart 2022
|-
| 4
| [[Nigeriese Krieketfederasie-ovaal]]
| Abuja
| 23 November 2024
|}
Die Tafawa Balewa Square-krieketveld in die middestad van Lagos word tradisioneel as “tuiste van krieket” in Nigerië beskou en in 2021 het dié krieketveld ’n opknapping ondergaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/news/from-concrete-to-turf-nigerias-tbs-oval-pitches-get-a-makeover/ |title=From concrete to turf: Nigeria’s TBS Oval pitches get a makeover |publisher=Emerging Cricket |author=Shounak Sarkar |date=18 Januarie 2022 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref> Die Nigeriese Krieketfederasie is by die [[Nasionale Stadion Abuja|Nasionale Stadion]] in Abuja gesetel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nigeriacricket.com.ng/contact-us/ |title=Contact us |publisher=[[Nigeriese Krieketfederasie]] |accessdate=21 Mei 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412045331/https://nigeriacricket.com.ng/contact-us/ |archive-date=12 April 2026 |url-status=dead}}</ref>
== Spelers ==
=== Spelerstatistieke ===
Daar het altesaam 42 spelers [[Twintig20|T20I-krieket]] vir Nigerië gespeel. Vervolgens die spelers wat vir die Nigeriese span die meeste lopies aangeteken en die meeste paaltjies geneem het.
==== Lopies ====
{| class="wikitable"
! colspan="4" |T20I
|-
! scope=col | Speler
! scope=col | Tydperk
! scope=col | T20Is
! scope=col | Lopies
|-
| [[Sulaimon Runsewe]]
| 2019–hede
| align=center | 76
| align=center | '''1 399'''
|-
| [[Isaac Danladi]]
| 2019–hede
| align=center | 59
| align=center | '''1 224'''
|-
| [[Isaac Okpe]]
| 2019–hede
| align=center | 84
| align=center | '''{{0}}822'''
|-
| [[Selim Salau]]
| 2024–hede
| align=center | 33
| align=center | '''{{0}}793'''
|-
| [[Sesan Adedeji]]
| 2019–hede
| align=center | 47
| align=center | '''{{0}}772'''
|- class=sortbottom
| colspan=4 | <small>Korrek teen: 7 Mei 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=3;id=173;type=team |title=Records / Nigeria / Twenty20 Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=21 Mei 2026}}</ref>
|}
==== Paaltjies ====
{| class="wikitable"
! colspan="4" |T20I
|-
! scope=col | Speler
! scope=col | Tydperk
! scope=col | T20Is
! scope=col | Paaltjies
|-
| [[Isaac Okpe]]
| 2019–hede
| align=center | 84
| align=center | '''84'''
|-
| [[Sylvester Okpe]]
| 2019–hede
| align=center | 81
| align=center | '''70'''
|-
| [[Peter Aho]]
| 2021–hede
| align=center | 62
| align=center | '''67'''
|-
| [[Ridwan Abdulkareem]]
| 2021–hede
| align=center | 52
| align=center | '''54'''
|-
| [[Prosper Useni]]
| 2021–hede
| align=center | 61
| align=center | '''52'''
|- class=sortbottom
| colspan=4 | <small>Korrek teen: 7 Mei 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=3;id=173;type=team |title=Records / Nigeria / Twenty20 Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=21 Mei 2026}}</ref>
|}
=== Spankapteins ===
Tot op hede was vier spelers reeds die [[Kaptein (sport)|kaptein]] vir Nigerië tydens ’n T20I-wedstryd.<ref>Die tydperk verwys na die ooreenstemmende krieketseisoen waarin die eerste of laaste wedstryd van die tyd as kaptein gespeel is.</ref>
{| border="0" class="wikitable sortable"
|-bgcolor="#cccccc"
! colspan="3"| T20I<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=3;id=173;type=team |title=Records / Nigeria / Twenty20 Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=21 Mei 2026}}</ref>
|-
! No. !! Naam !! Tydperk
|-
| 1
| Ademola Onikoyi
| 2019–2023
|-
| 2
| Joshua Ayannaike
| 2021
|-
| 3
| Sylvester Okpe
| 2021–2025
|-
| 4
| '''Sulaimon Runsewe'''
| 2025–hede
|}
== Rekords ==
=== Krieketwêreldbekerrekord ===
{| class="wikitable"
!Jaar!!Uitslag
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1979|1979]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1987|1987]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1996|1996]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2003|2003]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2011|2011]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2027|2027]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Krieketwêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}}
|}
=== Kampioenetrofeerekord ===
{| class="wikitable"
!Jaar!!Uitslag
|-
|[[Kampioenetrofee 1998|1998]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2000|2000]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2002|2002]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2004|2004]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2006|2006]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2009|2009]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2013|2013]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2017|2017]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2025|2025]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[Kampioenetrofee 2029|2029]] || Nie gekwalifiseer nie
|}
=== T20I-rekord teen ander lande ===
{| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px"
! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste T20I-oorwinning
|-
|colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Toetslande'''
|-
|align="left"| {{Cr-IE}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{Cr-ZW}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede'''
|-
|align="left"| {{vlagland|Botswana}} || 6 || 5 || 1 || 0 || 0 || 83,33 || 21 Mei 2019
|-
|align="left"| {{vlagland|Eswatini}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 4 Desember 2022
|-
|align="left"| {{vlagland|Gambië}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 4 Desember 2022
|-
|align="left"| {{vlagland|Ghana}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 22 Mei 2019
|-
|align="left"| {{Cr-HK}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{vlagland|Ivoorkus}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 24 November 2024
|-
|align="left"| {{vlagland|Jersey}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{vlagland|Kameroen}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 5 Desember 2022
|-
|align="left"| {{Cr-CA}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{Cr-KE}} || 15 || 3 || 12 || 0 || 0 || 20,00 || 16 September 2021
|-
|align="left"| {{vlagland|Malawi}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 26 September 2025
|-
|align="left"| {{vlagland|Mosambiek}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 1 Desember 2022
|-
|align="left"| {{Cr-NA}} || 3 || 1 || 2 || 0 || 0 || 33,33 || 18 Maart 2014
|-
|align="left"| {{Cr-OM}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{vlagland|Rwanda}} || 12 || 9 || 2 || 0 || 1 || 66,67 || 4 Oktober 2023
|-
|align="left"| {{vlagland|Sierra Leone}} || 14 || 13 || 1 || 0 || 0 || 92,85 || 20 Oktober 2021
|-
|align="left"| {{vlagland|Sint Helena}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 23 November 2024
|-
|align="left"| {{Cr-TZ}} || 5 || 1 || 3 || 0 || 1 || 20,00 || 26 November 2023
|-
|align="left"| {{Cr-UG}} || 13 || 0 || 13 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{Cr-AE}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0 || 0,00 || –
|-
|align="left"| {{vlagland|Zambië}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 4 Desember 2025
|-
|- class="sortbottom"
|align="left"| '''Algeheel''' || '''93''' || '''48''' || '''43''' || '''0''' || '''2''' || '''52,74''' || 21 Mei 2019
|-
|colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met T20I #3836 op 7 Mei 2026. Gelykop verwys na wedstryde wat deur ’n valbyl (soos ’n Superboulbeurt) beslis is. Wenpersentasies sluit onbesliste wedstryde uit en gelykop as ’n halwe oorwinning (ongeag die valbyl).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=3;id=173;type=team |title=Records / Nigeria / Twenty20 Internationals / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=7 Mei 2026 |accessdate=21 Mei 2026}}</ref>
|}
=== T20I-wêreldbekerrekord ===
{| class="wikitable"
!Jaar!!Uitslag
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2007|2007]] || Nie deelgeneem nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2009|2009]] || Nie deelgeneem nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2010|2010]] || Nie deelgeneem nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2012|2012]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2014|2014]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2016|2016]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2021|2021]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2022|2022]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2026|2026]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2028|2028]] || {{n.v.t.}}
|-
|[[T20I-wêreldbeker 2030|2030]] || {{n.v.t.}}
|}
=== Afrikaspele ===
{| class="wikitable"
!Jaar!!Uitslag
|-
|2023 || Groepfase
|}
=== Wes-Afrikaanse Trofee ===
{| class="wikitable"
!Jaar!!Uitslag
|-
|2023 || '''Kampioen'''
|-
|2025 || '''Kampioen'''
|}
== Sien ook ==
{{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}}
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Bronnelys ==
* {{en}} {{cite book |author=Roy Morgan |title=The Encyclopedia of World Cricket |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000morg |publisher=SportsBooks Ltd |date=2007 |isbn=978-1-899807-51-2}}
* {{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: a History of Its Growth and Development Throughout the World |publisher=Eyre & Spottiswoode |year=1970 |location=Londen |isbn=978-0-413-27860-9}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Nigeria national cricket team|Nigeriese nasionale krieketspan}}
* {{en}} [https://nigeriacricket.com.ng/ Amptelike webwerf van die Nigeriese Krieketfederasie]
* {{en}} [https://www.espncricinfo.com/team/nigeria-122 Nigerië op ESPNcricinfo]
* {{en}} [https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/nigeria-cricket-federation Nigerië by die IKR]
{{Nasionale krieketspanne}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Krieket in Nigerië]]
[[Kategorie:Nasionale krieketspanne van Afrika]]
mgqhkoisjb1txqvdyr2bzskgcco1xfc
Nigeriese Krieketfederasie
0
459955
3373559
3371992
2026-11-18T01:54:40Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373559
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas2
|naam = Nigeriese Krieketfederasie
|kleur =
|titel =
|beeld = Kenteken van die Nigeriese nasionale krieketspan.png
|beeld_wydte = 200px
|beeld_onderskrif = Kenteken van die Nigeriese Krieketfederasie
|beeld2 =
|beeld2_wydte =
|beeld2_onderskrif =
|opskrif1 = [[Engels]]e naam
|1 = ''Nigeria Cricket Federation''
|opskrif2 = Afkorting
|2 = NCF
|opskrif3 =
|3 =
|opskrif4 = [[Land]]
|4 = {{vlagland|Nigerië}}
|opskrif5 = [[Sport]]soort
|5 = [[Krieket]]
|opskrif6 = Stigting
|6 = 1957
|opskrif7 = Lid van
|7 = [[Internasionale Krieketraad]]
|opskrif8 = Aangesluit in
|8 = 2002
|opskrif9 = Vastelandse beheerliggaam
|9 = [[Afrikakrieketvereniging]]
|opskrif10 = Voorsitter
|10 = Uyi Akpata
|opskrif11 =
|11 =
|opskrif12 = Setel
|12 = [[Nasionale Stadion Abuja|Nasionale Stadion]], [[Abuja]], Nigerië
|opskrif13 = [[Amptelike taal|Amptelike tale]]
|13 = Engels, [[Hausa]], [[Igbo]] en [[Joroeba]]
|opskrif14 = Amptelike webwerf
|14 = [https://nigeriacricket.com.ng/ ''nigeriacricket.com.ng'']
|opskrif15 =
|15 =
|opskrif16 =
|16 =
|opskrif17 =
|17 =
|opskrif18 =
|18 =
|opskrif19 =
|19 =
|opskrif20 =
|20 =
}}
Die '''Nigeriese Krieketfederasie''' ([[Engels]]: ''Nigeria Cricket Federation'') is die bestuursliggaam wat [[krieket]] in [[Nigerië]] beheer. Die beheerliggaam is in 1957 gestig en in [[Abuja]] gesetel. Sedert 2002 verteenwoordig dit Nigerië by die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) as ’n assosiaatlid en ook by die [[Afrikakrieketvereniging]] (''Africa Cricket Association'', “ACA”).
== Geskiedenis ==
Die Nigeriese Krieketfederasie het in 1957, voor Nigerië se onafhanklikwording, ontstaan met die samesmelting van die in 1932 gestigte Nigeriese Krieketvereniging (Engels: ''Nigeria Cricket Association'', NCA) vir Europeërs en die in 1933 gestigte gelyknamige beheerliggaam vir Afrikane onder dieselfde naam wat in 1951 nog los verbonde was met aparte takke vir albei bevolkingsgroepe.<ref name="NCF">{{en}} {{cite web |url=https://nigeriacricket.com.ng/about-us/ |title=About us |publisher=Nigeriese Krieketfederasie |accessdate=12 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412045400/https://nigeriacricket.com.ng/about-us/ |archive-date=12 April 2026 |url-status=dead}}</ref> In 2002 het dit ’n assosiaatlid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/nigeria-cricket-federation |title=Nigeria Cricket Federation |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=12 April 2026}}</ref> In dieselfde jaar het hulle by die [[Afrikakrieketvereniging]] (''Africa Cricket Association'', “ACA”) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.africacricket.com/members.php |title=Members |publisher=[[Afrikakrieketvereniging]] |accessdate=12 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240220190034/https://www.africacricket.com/members.php |archive-date=20 Februarie 2024 |url-status=dead }}</ref> In 2006 het die beheerliggaam sy huidige naam verkry.<ref name="NCF" />
== Taak ==
Die Nigeriese Krieketfederasie organiseer verskeie nasionale spanne, insluitend [[Nigeriese nasionale krieketspan|Nigerië se nasionale seniorkrieketspan vir mans]] (''Yellow Greens''), vroue en jeug. Hulle is ook verantwoordelik vir die bestuur en organisasie van [[Twintig20|T20I]]-reekse teen ander spanne, en vir die reëling van internasionale wedstryde tuis. Daarbenewens is die Nigeriese Krieketfederasie verantwoordelik vir inkomsteverkryging deur die verkoop van kaartjies, borgskappe en uitsaairegte, veral in verband met die Nigeriese span.
Daarbenewens bestuur die beheerliggaam kinder- en jeugkrieket in Nigerië. Net soos ander krieketlande beskik Nigerië oor ’n o. 19-nasionale span wat aan die [[o. 19-krieketwêreldbeker]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-under-19-world-cup-232496 |title=The Under-19 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=11 Januarie 2006 |accessdate=12 April 2026}}</ref>
Die beheerliggaam reël ook die plaaslike kompetisies. Die belangrikste krieketliga in Nigerië is die Nigerian Super League.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/the-rapid-rise-of-nigerian-cricket-and-becoming-iccs-priority-member-a-chat-with-uyi-akpata/ |title=The Rapid Rise of Nigerian Cricket and Becoming ICC’s Priority Member: A Chat with Uyi Akpata |publisher=Emerging Cricket |author=Shounak Sarkar |date=9 Desember 2023 |accessdate=12 April 2026}}</ref>
== Kenteken ==
Die Nigeriese nasionale krieketspan se bynaam is ''Yellow Greens''.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.topendsports.com/sport/cricket/team-nicknames.htm |title=Cricket Team Nicknames |publisher=Topend Sports |date=November 2017 |accessdate=12 April 2026}}</ref> Die Nigeriese Krieketvereniging se kenteken toon ’n skild met die gestiliseerde uitbeelding van beide die [[Nigerrivier|Niger-]] en [[Benuerivier]]e se rivierloop in Nigerië en die letters NCF met die belettering ''Nigeria Cricket Federation''. Die Nigeriese Krieketfederasie is by die [[Nasionale Stadion Abuja|Nasionale Stadion]] in Abuja gesetel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nigeriacricket.com.ng/contact-us/ |title=Contact us |publisher=Nigeriese Krieketfederasie |accessdate=12 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412045331/https://nigeriacricket.com.ng/contact-us/ |archive-date=12 April 2026 |url-status=dead}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
* {{en}} [https://nigeriacricket.com.ng/ Amptelike webwerf van die Nigeriese Krieketfederasie]
{{Affiliasies van die Internasionale Krieketraad}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Krieket in Nigerië]]
[[Kategorie:Krieketbeheerliggaam]]
[[Kategorie:Internasionale Krieketraad]]
bm9ood9atx41bi7w9ueoi5drh91kw0e
Messan Hilaire Locoh-Donou
0
470179
3373524
3355968
2026-11-17T21:51:03Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373524
wikitext
text/x-wiki
{{Weesbladsy}}
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Messan Hilaire Locoh-Donou
| sterfdatum = 4 Oktober 2026
| sterfplek = [[Lomé]], [[Togo]]
| nasionaliteit = Togolees
| alma_mater = École nationale supérieure des beaux-arts ([[Parys]])
| beroep = Argitek, stadsbeplanner, dosent, hotelier
| werkgewer = EAMAU
| bekend_vir = Stigter van AUBA en die Eda-Oba-hotel
| titel = President van die Nasionale Orde van Argitekte van Togo
| term = 1986–1996
}}
'''Messan Hilaire Locoh-Donou''' (oorlede 4 Oktober 2026 in [[Lomé]]) was 'n argitek, stadsbeplanner, dosent en hotelondernemer van [[Togo]].<ref name="togoscoop">{{Cite web |url=https://togoscoop.tg/deces-de-messan-hilaire-locoh-donou-figure-majeure-de-larchitecture-togolaise/ |title=Décès de Messan Hilaire Locoh-Donou, figure majeure de l'architecture togolaise |website=Togo Scoop |date=4 Oktober 2026 |access-date=5 Oktober 2026 |language=fr}}</ref>
== Loopbaan ==
Locoh-Donou het aan die ''École nationale supérieure des beaux-arts'' in [[Parys]] gestudeer en daarna na Togo teruggekeer om as argitek en stadsbeplanner te werk.<ref name="togoscoop"/> In 1973 het hy in Lomé die firma AUBA gestig, wat in argitektuur, stadsbeplanning en tegniese studies spesialiseer.<ref name="actutogo">{{Cite web |url=https://actu-togo.tg/2026/10/05/togo-carnet-noir-le-parcours-de-larchitecte-hilaire-messan-locoh-donou-sacheve/ |title=Togo/Carnet noir : le parcours de l'architecte Hilaire Messan Locoh-Donou s'achève |website=Actu Togo |date=5 Oktober 2026 |access-date=5 Oktober 2026 |language=fr}}</ref> Tot sy werke behoort die voormalige hoofkantoor van die ''Banque togolaise pour le commerce et l'industrie'' (BTCI).<ref name="actutogo"/> Hy het jare lank argitektuur aan die EAMAU (''École africaine des métiers de l'architecture et de l'urbanisme'') in Lomé gedoseer.<ref name="togoscoop"/> Van 1986 tot 1996 was hy president van die Nasionale Orde van Argitekte van Togo (''Ordre national des architectes du Togo'').<ref name="actutogo"/><ref name="civic">{{Cite web |url=https://www.civicmedias.info/togo-la-4-e-edition-de-lonat-a-la-rencontre-du-togo-celebree-avec-faste/ |title=Togo: La 4e édition de 'L'ONAT à la rencontre du Togo' célébrée avec faste |website=Civic Médias |date=1 Februarie 2025 |access-date=5 Oktober 2026 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005112033/https://www.civicmedias.info/togo-la-4-e-edition-de-lonat-a-la-rencontre-du-togo-celebree-avec-faste/ |archive-date= 5 Oktober 2026 |url-status=dead}}</ref>
== Eda-Oba-hotel ==
Hy het die Eda-Oba-hotel in Lomé gestig, met sowat 200 kamers, restaurante en konferensiesale.<ref name="togoscoop"/> Weens die daling in toerisme tydens die [[Covid-19-pandemie]] het die hotel sy bedrywighede in 2021 opgeskort.<ref name="togoscoop"/>
== Ander poste ==
Hy was president van die Rotary-klub van Lomé en in 1998–1999 goewerneur van distrik 9100 van Rotary International.<ref name="actutogo"/> Hy is op 4 Oktober 2026 in Lomé oorlede.<ref name="togoscoop"/>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
{{fr-vertaal|pl=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Messan_Hilaire_Locoh-Donou&oldid=240122012}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Locoh-Donou, Messan Hilaire}}
[[Kategorie:Argitekte]]
[[Kategorie:Stadsbeplanners]]
[[Kategorie:Togo]]
[[Kategorie:Sterftes in 2026]]
igha5z9ct6ziodns1ww1gwxxmjlkyin
Eumedonia eumedon
0
473426
3373470
3112256
2026-11-17T16:10:06Z
ROCKY
93879
([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Aricia eumedon-MF.jpg]] → [[File:Eumedonia eumedon-u.jpg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request) · Renamed internationally, changed Genus
3373470
wikitext
text/x-wiki
{{Weesbladsy}}
{{Spesieboks
| naam = Eumedonia eumedon
| beeld = Plebeius eumedon bl3.JPG
| byskrif = ''Eumedonia eumedon''
| geslag = Eumedonia
| spesie = eumedon
| outeur = ([[Eugenius Johann Christoph Esper|Esper]], 1780)
| sinonieme = *''Papilio eumedon'' <small>Esper, 1780</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Eumedonia eumedon''''' is 'n [[skoenlapper]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Bloutjie|Lycaenidae]] van die orde [[Vlinder|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1933793|taxon=Eumedonia eumedon}}</ref> Die spesie is in 1780 deur [[Eugenius Johann Christoph Esper|Esper]] as ''Papilio eumedon'' beskryf.<ref name="gbif" /> Dit leef op ''[[Geranium sylvaticum]]''.
== Verspreiding ==
''Eumedonia eumedon'' is in 43 lande aangeteken.<ref name="gbif" /> Die meeste rekords kom uit [[Switserland]], [[Finland]] en [[Swede]].<ref name="gbif" />
== Galery ==
<gallery>
Aricia eumedon - Geranium argus - Голубянка эвмедон (26143916627).jpg
Aricia eumedon 1.jpg
Aricia eumedon eumedon.jpg
Aricia eumedon modesta 02.jpg
Aricia eumedon SLU.JPG
Aricia eumedon-MF (cropped).jpg
Eumedonia eumedon-u.jpg
Eumedon ei Heuberg ZAK 20110703.jpg
</gallery>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|548481|Eumedonia eumedon}}
{{Commonscat|Eumedonia eumedon}}
{{Wikispecies|Eumedonia eumedon}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q13622543}}
[[Kategorie:Lycaenidae]]
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Insekte]]
[[Kategorie:Skoenlappers wat in 1780 beskryf is]]
q6fvni7tm5sv83gmntwr7fmovj8ha8z
Mustafa Suleyman
0
477809
3373540
3367271
2026-11-17T23:32:56Z
InternetArchiveBot
131157
Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood. #IABot (v2.0.9.7)
3373540
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Persoon
| naam = Mustafa Suleyman
| beeld = Mustafa Suleyman photo (cropped).jpg
| beeldbeskrywing =
| beeldonderskrif = Mustafa Suleyman in 2018
| geboortenaam = Mustafa Suleyman
| geboortedatum = Augustus 1984
| geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]]
| nasionaliteit =
| burgerskap =
| alma_mater = [[Universiteit van Oxford]] (Nie studie voltooi nie)
| beroep = Entrepreneur
| werkgewer = Microsoft
| organisasie = [[Google DeepMind|DeepMind]]<br>[[Google]]<br>Inflection AI<br>[[Microsoft]]
| bekend_vir = [[Kunsmatige intelligensie]]
| noemenswaardige_werke =
| titel =
| eggenoot =
| kinders =
| familielede =
| webwerf = {{Amptelike URL}}
| handtekening =
| handtekeninggrootte =
}}
'''Mustafa Suleyman''' CBE (gebore in [[Augustus]] [[1984]]<ref name="Shariatmadari-2023" />) is 'n [[Britse]] [[entrepreneur]] op die gebied van [[kunsmatige intelligensie]] (KI). Hy is die uitvoerende hoof van Microsoft AI en die medestigter en voormalige hoof van toegepaste KI by [[DeepMind]], 'n KI-maatskappy wat deur [[Google]] oorgeneem is.<ref>{{Cite web |last=Shu |first=Catherine |date=2014-01-27 |title=Google Acquires Artificial Intelligence Startup DeepMind For More Than $500M |url=https://techcrunch.com/2014/01/26/google-deepmind/ |access-date=2019-03-01 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Novet |first1=Jordan |last2=Field |first2=Hayden |date=2024-03-19 |title=Microsoft hires DeepMind co-founder Mustafa Suleyman as CEO of new AI unit |url=https://www.cnbc.com/2024/03/19/microsoft-names-deepmind-co-founder-mustafa-suleyman-as-ceo-of-ai-unit.html |access-date=2024-03-19 |website=CNBC |language=en}}</ref>Nadat hy DeepMind verlaat het, het hy in 2022 Inflection AI, 'n maatskappy vir masjienleer en generatiewe KI, medestig.<ref>{{Cite web |title=Mustafa Suleyman |url=https://inflection.ai/mustafa-suleyman |access-date=2023-08-04 |website=Inflection |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804171135/https://inflection.ai/mustafa-suleyman |archive-date=2023-08-04 |url-status=dead}}</ref><ref name="Shead-2022"/>
==Vroeë lewe en opleiding==
Suleyman se Siriese pa het as taxibestuurder gewerk en sy Engelse ma was 'n verpleegkundige. <ref name="Rowan">{{Cite news |url=https://www.wired.co.uk/article/deepmind |title=DeepMind: inside Google's super-brain |last=Rowan |first=David |access-date=2018-02-15}}</ref>Hy het naby Caledonian Road in [[Londen]] grootgeword, waar hy saam met sy ouers en sy twee jonger broers gewoon het.<ref name="Shead">{{Cite web |url=https://www.businessinsider.com/mustafa-suleyman-the-lefty-activist-ensuring-google-deepmind-benefits-all-of-humanity-2017-12 |title=Mustafa Suleyman: The liberal activist who cofounded Google's £400 million artificial intelligence lab |last=Shead |first=Sam |website=Business Insider |access-date=2019-03-01}}</ref>
Suleyman het skoolgegaan by Thornhill Primary School, 'n staatskool in [[Islington]], en daarna by Queen Elizabeth's School in [[Barnet]], 'n seunsgrammarskool.<ref name="Shead" /> Omstreeks daardie tyd het hy sy mede-stigter van [[DeepMind]], [[Demis Hassabis]], ontmoet deur sy beste vriend, wat Demis se jonger broer was. Suleyman het vertel dat hy en Hassabis dikwels bespreek het hoe hulle 'n positiewe impak op die wêreld kon maak <ref name="Rowan" /> Suleyman het ingeskryf om [[filosofie]] en [[teologie]] aan die [[Universiteit van Oxford]] te studeer, waar hy 'n voorgraadse student aan Mansfield College was, voordat hy op 19-jarige ouderdom sy studies gestaak het <ref name="Shead" />
==Loopbaan==
In Augustus 2001, toe hy nog 'n tiener en 'n "oortuigde [[ateïs]]" was,<ref name="Shariatmadari-2023" /> het Suleyman vir Mohammed Mamdani gehelp om 'n telefoniese beradingsdiens genaamd die *Muslim Youth Helpline* op die been te bring.<ref>{{Cite news |date=20 September 2018 |title=AI offers a unique opportunity for social progress |url=https://www.economist.com/open-future/2018/09/20/ai-offers-a-unique-opportunity-for-social-progress |url-access=subscription |access-date=2023-07-05 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite news |last=Murgia |first=Madhumita |date=2019-12-05 |title=DeepMind co-founder leaves for policy role at Google |url=https://www.ft.com/content/02757f12-1780-11ea-9ee4-11f260415385 |url-access=subscription |access-date=2023-07-05 |work=Financial Times}}</ref><ref name="Shead" /> Die organisasie sou later een van die grootste ondersteuningsdienste vir geestesgesondheid word.
Suleyman het daarna as beleidsbeampte vir [[menseregte]] vir Ken Livingstone, die [[burgemeester]] van [[Londen]], gewerk voordat hy Reos Partners gestig het – 'n konsultasiefirma vir "stelselmatige verandering" wat metodes van konflikoplossing gebruik om maatskaplike probleme te hanteer. As onderhandelaar en fasiliteerder het Mustafa vir 'n wye verskeidenheid kliënte gewerk, soos die [[Verenigde Nasies]], die Nederlandse regering en die World Wide Fund for Nature.<ref>{{Cite web |last=Shead |first=Sam |date=2021-01-27 |title=DeepMind co-founder was investigated by a law firm following staff complaints on his management style |url=https://www.cnbc.com/2021/01/27/deepmind-co-founder-investigated-by-law-firm-after-staff-complaints-.html |access-date=2023-07-29 |website=CNBC |language=en}}</ref><ref name="www.csap.cam.ac.uk">{{Cite web |url=http://www.csap.cam.ac.uk/network/mustafa-suleyman/ |title=Mustafa Suleyman - Networks of evidence and expertise for public policy |website=www.csap.cam.ac.uk |language=en |access-date=2018-02-15}}</ref>
===DeepMind en Google===
In 2010 was Suleyman mede-stigter van DeepMind Technologies, 'n maatskappy vir kunsmatige intelligensie (KI) en [[masjienleer]], en het hy die maatskappy se hoof-produkbeampte geword. Die maatskappy het homself vinnig as een van die leiers in die KI-sektor gevestig.<ref>{{Cite news |date=2014-01-27 |title=DeepMind buy heralds rise of the machines |url=https://www.ft.com/content/b09dbd40-876a-11e3-9c5c-00144feab7de |url-access=subscription |access-date=2018-02-15 |work=[[Financial Times]]}}</ref>
In 2014 is DeepMind deur Google verkry vir 'n gerapporteerde £400 miljoen – die maatskappy se grootste verkryging in Europa op daardie stadium.<ref>{{Cite web |last=Gibbs |first=Samuel |date=2014-01-27 |title=Google buys UK artificial intelligence startup Deepmind for £400m |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/jan/27/google-acquires-uk-artificial-intelligence-startup-deepmind |access-date=2018-02-15 |website=the Guardian |language=en}}</ref> Ná die verkryging het Suleyman hoof van toegepaste KI by DeepMind geword en verantwoordelikheid aanvaar vir die integrasie van die maatskappy se tegnologie in 'n wye reeks Google-produkte.<ref name="www.csap.cam.ac.uk" />
In Februarie 2016 het Suleyman DeepMind Health by die Royal Society of Medicine bekendgestel.<ref>{{Cite web |url=https://deepmind.com/applied/deepmind-health/ |title=Welcome to DeepMind Health {{!}} DeepMind|website=DeepMind|access-date=2018-02-15}}</ref> DeepMind Health ontwikkel tegnologie onder leiding van klinici vir die National.Gesondheidsdiens (NHS) en ander vennote om gesondheidsorgdienste in die voorste linie te verbeter.<ref>{{Cite news |url=https://www.digitalhealth.net/2017/12/google-deepmind-streams-royal-free/#healthit |title=Google DeepMind's Streams technology branded 'phenomenal' |date=2017-12-04 |work=Digital Health |access-date=2018-02-15 |language=en}}</ref> Onder Suleyman se leiding het DeepMind ook navorsingsamewerkings met gesondheidsorgorganisasies in die Verenigde Koninkryk ontwikkel, insluitend die Moorfields Eye Hospital NHS Foundation Trust.<ref>{{Cite web |url=https://www.newstatesman.com/microsites/healthcare/2017/01/ai-nhs-how-machine-intelligence-could-save-eyesight-thousands |title=AI on the NHS: how machine intelligence could save the eyesight of thousands |website=www.newstatesman.com |date=31 Januarie 2017 |language=en |access-date=2018-02-15}}</ref>
In 2016 het Suleyman 'n inisiatief gelei om DeepMind se masjienleer-[[algoritme]]s toe te pas om die [[energie]] te help verminder wat nodig is om Google se [[datasentrum]]s af te koel. Die stelsel het die miljarde moontlike kombinasies van aksies wat die datasentrum-operateurs kon neem, geëvalueer en aanbevelings gemaak gebaseer op die voorspelde kragverbruik. Die stelsel het nuwe verkoelingsmetodes ontdek, wat gelei het tot 'n vermindering van tot 40% in die hoeveelheid energie wat vir verkoeling gebruik word, en 'n verbetering van 15% in die geboue se algehele energiedoeltreffendheid.<ref>{{Cite web |url=https://deepmind.com/blog/deepmind-ai-reduces-google-data-centre-cooling-bill-40/ |title=DeepMind AI Reduces Google Data Centre Cooling Bill by 40% {{!}} DeepMind|website=DeepMind|date=20 Julie 2016 |access-date=2018-02-15}}</ref>
Sedert Junie 2019 dien Suleyman in die direksie van The Economist Group, wat die koerant ''[[The Economist]]'' uitgee.<ref>{{Cite web |title=The Economist Group - Board |url=https://www.economistgroup.com/esg/board |access-date=2023-09-20 |website=The Economist Group |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Yuval Noah Harari and Mustafa Suleyman on the future of AI |url=https://www.economist.com/films/2023/09/14/yuval-noah-harari-and-mustafa-suleyman-on-the-future-of-ai |access-date=2023-09-20 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613}}</ref>
In Augustus 2019 is Suleyman met administratiewe verlof geplaas ná bewerings dat hy werknemers afknou.<ref>{{Cite news |last1=Giles |first1=Turner |last2=Bergen |first2=Mark |date=2019-08-21 |title=Google DeepMind Co-Founder Placed on Leave From AI Lab |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-08-21/google-deepmind-co-founder-placed-on-leave-from-ai-lab |url-access=subscription |access-date=2022-06-02}}</ref><ref>{{Cite news |last=Copeland |first=Rob |date=26 Januarie 2021 |title=Artificial Intelligence Will Define Google's Future. For Now, It's a Management Challenge |url=https://www.wsj.com/articles/artificial-intelligence-will-define-googles-future-for-now-its-a-management-challenge-11611676945 |newspaper=Wall Street Journal}}</ref> Die maatskappy het 'n eksterne regsgeleerde aangestel om ondersoek in te stel, en kort daarna het Suleyman vertrek om 'n pos as vise-president by die moedermaatskappy, Google, te aanvaar. Volgens 'n e-pos wat deur DeepMind se leierskap aan die personeel gestuur is nadat die nuus bekend geword het, sowel as bykomende besonderhede wat deur ''Business Insider'' gepubliseer is, het Suleyman se "bestuurstyl nie aan die verwagte standaarde voldoen nie".<ref>{{Cite web |last1=Coulter |first1=Martin |last2=Langley |first2=Hugh |title=Read the leaked email that Google's AI firm DeepMind sent to staff after the bombshell news that its cofounder faced a bullying investigation |url=https://www.businessinsider.com/google-deepmind-leaked-email-mustafa-suleyman-bullying-claims-2021-6 |access-date=2022-06-02 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.businessinsider.com/deepmind-mustafa-suleyman-google-allegations-bullying-settlements-2021-8?r=US&IR=T |title=DeepMind's cofounder was placed on leave after employees complained about bullying and humiliation for years. Then Google made him a VP |website=Business Insider}}</ref>
In Desember 2019 het Suleyman aangekondig dat hy DeepMind sou verlaat om by Google aan te sluit in 'n rol wat met beleid verband hou.<ref>{{Cite news |last=Murgia |first=Madhumita |date=2019-12-05 |title=DeepMind co-founder leaves for policy role at Google |url=https://www.ft.com/content/02757f12-1780-11ea-9ee4-11f260415385 |url-access=subscription |access-date=2022-06-02 |work=[[Financial Times]]}}</ref>
===Inflection AI===
Suleyman het Google in Januarie 2022 verlaat en by Greylock Partners aangesluit as 'n "onderneming venoot",<ref>{{cite web |last1=Shead |first1=Sam |title=DeepMind co-founder plans to help U.S. VC firm Greylock penetrate Europe |url=https://www.cnbc.com/2022/02/03/deepmind-co-founder-plans-to-help-greylock-penetrate-europe-.html |website=CNBC |date=3 Februarie 2022 |access-date=5 Augustus 2022}}</ref> en in Maart 2022 het hy saam met Reid Hoffman van Greylock vir Inflection AI – 'n nuwe KI-laboratoriumonderneming – gestig.<ref name="Shead-2022">{{Cite web |last=Shead |first=Sam |title=Reid Hoffman has co-founded his first new company since LinkedIn sale |url=https://www.cnbc.com/2022/03/08/reid-hoffman-has-set-up-a-new-ai-company-with-deepminds-co-founder.html |access-date=2022-09-01 |website=CNBC |date=8 Maart 2022 |language=en}}</ref> Die maatskappy is gestig met die doel om KI in te span om mense te help om met [[rekenaar]]s te "praat"; dit het voormalige personeel van maatskappye soos Google en Meta gewerf en $225 miljoen in sy eerste befondsingsronde ingesamel.<ref>{{Cite web |last=Shead |first=Sam |title=The co-founders of DeepMind and LinkedIn have raised $225 million for their A.I. lab |url=https://www.cnbc.com/2022/05/16/inflection-ai-linkedin-and-deepmind-co-founders-raise-225-million.html |access-date=2022-09-01 |website=CNBC |date=16 Mei 2022 |language=en}}</ref><ref name="Shead-2022" />
In 2023 het Inflection AI 'n [[kletsbot]] genaamd "Pi" (vir ''Personal Intelligence'') bekendgestel. Die bot "onthou" vorige gesprekke en blyk sy gebruikers mettertyd te leer ken.<ref>{{cite news |title=DeepMind cofounder's new A.I. chatbot is a good listener. And that's about it. Is that enough? |url=https://fortune.com/2023/05/03/inflection-ai-deepmind-cofounder-mustafa-suleyman-pi-chatbot/ |date=3 Mei 2023 |website=Fortune}}</ref> Volgens Suleyman is die langtermyn-doelwit vir Pi om as 'n digitale "stafhoof" te dien, met 'n aanvanklike ontwerp wat daarop gefokus is om gesprekke met gebruikers te voer, vrae te vra en emosionele ondersteuning te bied.<ref>{{cite news |title=Inflection AI, Startup From Ex-DeepMind Leaders, Launches Pi — A Chattier Chatbot |url=https://www.forbes.com/sites/alexkonrad/2023/05/02/inflection-ai-ex-deepmind-launches-pi-chatbot/ |date=2 Mei 2023 |website=Forbes}}</ref><ref>{{cite news |title=Co-founders of Google DeepMind and LinkedIn launch chatbot |url=https://www.ft.com/content/08b40743-16d8-4113-8258-147bf9dbce94 |date=2 Mei 2023 |website=Financial Times |url-access=subscription}}</ref>
===Microsoft AI===
In Maart 2024 het [[Microsoft]] vir Suleyman aangestel as uitvoerende vise-president (EVP) en uitvoerende hoof van sy nuutgestigte KI-eenheid vir verbruikers, Microsoft AI.<ref>{{Cite web |last=Blogs |first=Microsoft Corporate |date=2024-03-19 |title=Mustafa Suleyman, DeepMind and Inflection Co-founder, joins Microsoft to lead Copilot |url=https://blogs.microsoft.com/blog/2024/03/19/mustafa-suleyman-deepmind-and-inflection-co-founder-joins-microsoft-to-lead-copilot/ |access-date=2024-03-20 |website=The Official Microsoft Blog |language=en-US}}</ref> Verskeie lede van Inflection AI se span is ook by die afdeling aangestel, insluitend medestigter Karen Simonyan.
===Toekennings en eerbewyse===
Suleyman is in die 2019-nuwejaarsvereerlings aangestel as 'n Commander of the British Empire (CBE). Suleyman is in 2023<ref>{{Cite magazine |last=Chow |first=Andrew R. |date=2023-09-07 |title=TIME100 AI 2023: Mustafa Suleyman |url=https://time.com/collection/time100-ai/6309466/mustafa-suleyman/ |access-date=2024-01-18 |magazine=Time |language=en}}</ref> en 2024<ref>{{Cite magazine |last=Booth |first=Harry |date=2024-09-05 |title=TIME100 AI 2024: Mustafa Suleyman |url=https://time.com/7012714/mustafa-suleyman/ |access-date=2024-09-21 |magazine=Time |language=en}}</ref> deur ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' aangewys as een van die 100 invloedrykste mense op die gebied van kunsmatige intelligensie.
===Beskouings oor KI-etiek===
Suleyman is prominent in die debat oor die [[Etiek van kunsmatige intelligensie|etiek van KI]] en het wyd gepraat oor die noodsaaklikheid vir maatskappye, regerings en die burgerlike samelewing om saam te werk om tegnoloë aanspreeklik te hou vir die impak van hul werk.<ref>{{Cite web |url=https://www.thersa.org/events/2017/11/rsa-presidents-lecture-the-technologists-dilemma |title=RSA President's Lecture: The Technologist's Dilemma - RSA |last=RSA |website=www.thersa.org |date=14 November 2017 |access-date=2018-02-15}}</ref> Hy het gepleit vir die herontwerp van aansporings in die tegnologiebedryf om sakeleiers te stuur om sosiale verantwoordelikheid te prioritiseer, tesame met hul fidusiêre pligte.<ref>{{Cite news |date=2017-11-21 |title=Harnessing technology to challenge inequality |work=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/fc8170dc-ce22-11e7-947e-f1ea5435bcc7 |url-access=subscription |access-date=2018-02-15}}</ref> Binne DeepMind het hy 'n navorsingseenheid genaamd DeepMind Ethics & Society opgestel om die werklike impak van KI te bestudeer en tegnoloë te help om [[etiek]] in die praktyk toe te pas.<ref>{{Cite news |url=https://www.wired.co.uk/article/deepmind-ethics-and-society-artificial-intelligence |title=DeepMind's new AI ethics unit is the company's next big move |last=Temperton |first=James |access-date=2018-02-15}}</ref>
Suleyman is ook 'n medestigter en medevoorsitter<ref>{{Cite news |title=Introduction from the Founding Co-Chairs |url=https://www.partnershiponai.org/introduction/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216041707/https://www.partnershiponai.org/introduction/ |archive-date=2018-02-16 |access-date=2018-02-15 |work=Partnership on Artificial Intelligence to Benefit People and Society |language=en-US}}</ref> van die Partnership on AI<ref>{{Cite news |url=https://www.businessinsider.com/google-facebook-amazon-microsoft-ibm-ai-safety-2016-9 |title=US tech giants unite to ensure AI is developed safely and ethically |work=Business Insider |access-date=2018-02-15}}</ref> – 'n organisasie wat verteenwoordigers insluit van maatskappye soos [[Amazon.com|Amazon]], [[Apple Inc.|Apple]], DeepMind, Meta, Google, [[IBM]] en Microsoft. Die organisasie bestudeer en formuleer beste praktyke vir KI-tegnologieë, bevorder die publiek se begrip van KI, en dien as 'n oop platform vir bespreking en betrokkenheid oor KI en die wyse waarop dit mense en die samelewing beïnvloed. Die raad van direkteure beskik oor gelyke verteenwoordiging van nie-winsgewende en winsgewende entiteite.<ref>{{Cite news|url=https://www.partnershiponai.org/board-of-directors/|title=Board of Directors {{!}} Partnership on Artificial Intelligence to Benefit People and Society|work=Partnership on Artificial Intelligence to Benefit People and Society|access-date=2018-02-15|language=en-US|archive-date=2018-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180216050013/https://www.partnershiponai.org/board-of-directors/|url-status=dead}}</ref>
In September 2023 het Suleyman, in samewerking met navorser Michael Bhaskar, "''The Coming Wave, Technology, Power and the 21st Century's Greatest Dilemma''" gepubliseer, 'n boek wat die transformerende en potensieel gevaarlike impak van gevorderde tegnologieë, veral KI en sintetiese biologie, ondersoek. Volgens Suleyman het KI veral die potensiaal om "radikale oorvloed" te bring, [[klimaatsverandering]] aan te spreek en mense te bemagtig met sy goedkoop probleemoplossingsvermoëns. Maar dit kan ook sy eie ontwerp- en vervaardigingsprosesse verbeter, wat lei tot 'n tydperk van gevaarlik vinnige KI-vordering. En dit kan katastrofiese misbruik moontlik maak, van bio-geïngenieerde patogene tot outonome wapens, wat globale toesig en inperking noodsaaklik maak om onbedoelde gevolge te vermy.<ref name="Shariatmadari-2023">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/books/2023/sep/02/i-hope-im-wrong-the-co-founder-of-deepmind-on-how-ai-threatens-to-reshape-life-as-we-know-it |first1=David |last1=Shariatmadari |title=Interview: 'I hope I'm wrong': the co-founder of DeepMind on how AI threatens to reshape life as we know it |website=The Guardian |date=September 2, 2023}}</ref> Dit is op die kortlys geplaas vir die 2023 Financial Times Business Book of the Year-toekenning.<ref>{{Cite web |date=2023-10-04 |title=FT Business Book of the Year Award shortlist |url=https://www.booksandpublishing.com.au/articles/2023/10/04/238701/ft-business-book-of-the-year-award-shortlist/ |access-date=2023-10-04 |publisher=Books+Publishing}}</ref>
In Junie 2024, tydens 'n onderhoud met Andrew Ross Sorkin by die Aspen Ideas Festival, het Suleyman die standpunt uitgespreek dat – tensy 'n webwerf uitdruklik anders aandui – die "sosiale kontrak" vir inhoud wat reeds op die oop web beskikbaar is (en dit geld al sedert die 1990's), behels dat dit onder "billike gebruik" (''fair use'') val. Enigeen kan dit kopieer, dit gebruik om nuwe dinge te skep, of dit reproduseer. Dit was, as 't ware, "gratis sagteware" (''freeware''). Dit was die heersende verstandhouding. Hierdie stelling het omstredenheid ontlok oor die gebruik van internetdata vir die opleiding van KI-modelle.<ref>{{Cite web |last=Hollister |first=Sean |date=2024-06-28 |title=Microsoft's AI boss thinks it's perfectly okay to steal content if it's on the open web |url=https://www.theverge.com/2024/6/28/24188391/microsoft-ai-suleyman-social-contract-freeware |access-date=2024-07-05 |website=The Verge |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Endicott |first=Sean |date=2024-06-28 |title=Ever put content on the web? Microsoft says that it's okay for them to steal it because it's 'freeware.' |url=https://www.windowscentral.com/software-apps/ever-put-content-on-the-web-microsoft-says-that-its-okay-for-them-to-steal-it-because-its-freeware |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703042205/https://www.windowscentral.com/software-apps/ever-put-content-on-the-web-microsoft-says-that-its-okay-for-them-to-steal-it-because-its-freeware |archive-date=2024-07-03 |access-date=2024-07-05 |website=Windows Central |language=en}}</ref>
=== Mensgesentreerde kunsmatige intelligensie ===
In November 2025 het Suleyman sy visie van ''mensgesentreerde superintelligensie'' (Engels: ''Humanist Superintelligence'') uiteengesit. Volgens dié benadering behoort gevorderde [[kunsmatige intelligensie]] (KI), selfs wanneer dit menslike vermoëns in bepaalde take oortref, ontwikkel te word om mense te dien en onder betekenisvolle menslike beheer te bly. Hy het hom uitgespreek teen die ontwikkeling van onbeperkte, hoogs outonome KI-stelsels en eerder gepleit vir stelsels wat binne duidelik omskrewe doelwitte en beperkings funksioneer.<ref>{{cite web |url=https://microsoft.ai/news/towards-humanist-superintelligence/ |title=Towards Humanist Superintelligence |author=Mustafa Suleyman |publisher=Microsoft AI |date=6 November 2025 |language=en}}</ref>
Op 14 September 2026 het Microsoft AI 'n konsepkode vir mensgesentreerde KI (''Humanist AI Code of Conduct'') vir openbare kommentaar gepubliseer. Die dokument stel menslike welstand, veiligheid en beheer voorop en beskryf KI as tegnologie wat ondergeskik aan menslike doelwitte moet bly. Dit bevat beginsels vir die ontwikkeling, opleiding en ontplooiing van KI-modelle, insluitend die behoud van menslike toesig en die vermoë om stelsels te beperk of af te skakel.<ref>{{cite web |url=https://microsoft.ai/news/mai-code-of-conduct/ |title=Humanist AI in practice: A public consultation on our Code of Conduct for MAI Models |publisher=Microsoft AI |date=14 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://microsoft.ai/code-of-conduct/ |title=Humanist AI Code of Conduct |publisher=Microsoft AI |date=2026 |language=en}}</ref>
=== KI-bewussyn en modelwelstand ===
Suleyman het ook 'n uitgesproke standpunt ingeneem in die debat oor die moontlike [[bewussyn]] en morele status van KI-stelsels. In September 2026 het hy in 'n [[essay]], getiteld ''A warning about model welfare'', aangevoer dat daar nie voldoende wetenskaplike bewyse bestaan om hedendaagse KI-modelle as bewuste wesens met subjektiewe ervarings te beskou nie. Hy het gewaarsku dat die ontwikkeling van KI-stelsels wat menslike gevoelens, selfbewussyn of aansprake op regte naboots, mense kan mislei en die beheer van gevorderde KI kan bemoeilik.<ref>{{cite web |url=https://mustafa-suleyman.ai/a-warning-about-model-welfare |title=A warning about 'model welfare' |author=Mustafa Suleyman |date=16 September 2026 |language=en}}</ref>
Sy kritiek was veral gerig teen [[Anthropic]] se benadering tot die moontlike bewussyn en ''modelwelstand'' van sy KI-model [[Claude (groot taalmodel)|Claude]]. Anthropic se grondwetlike riglyne erken onsekerheid oor die vraag of Claude 'n morele status kan hê wat oorweging van sy belange regverdig. Suleyman het aangevoer dat die opname van sulke moontlikhede in 'n model se opleidingsdokumentasie daartoe kan lei dat die model uitsprake oor sy eie bewussyn of belange naboots, wat volgens hom nie as onafhanklike bewyse van bewussyn beskou behoort te word nie.<ref name="rights">{{cite web |url=https://www.project-syndicate.org/onpoint/anthropic-training-claude-to-believe-it-may-have-rights-by-mustafa-suleyman-2026-09 |title=Does Claude Have Rights? |author=Mustafa Suleyman |publisher=Project Syndicate |date=18 September 2026 |language=en}}</ref>
Suleyman se standpunt beklemtoon die onderskeid tussen die nabootsing van menslike gedrag en die werklike besit van subjektiewe ervaring. Hy bepleit verdere navorsing oor KI-bewussyn, maar meen dat spekulasie daaroor nie as 'n uitgangspunt vir die opleiding van KI-modelle gebruik behoort te word nie. Hy het ook gevra vir sterker navorsing oor die interpreteerbaarheid van KI-stelsels, onafhanklike veiligheidstoetse en gemeenskaplike bedryfsriglyne oor die voorstelling van KI as mensagtige entiteite.<ref name="rights" />
Die debat weerspieël 'n breër meningsverskil oor die toekomstige verhouding tussen mense en gevorderde KI. Terwyl sommige navorsers meen dat die moontlikheid van KI-bewussyn en morele status ondersoek moet word, waarsku Suleyman dat die toekenning van mensagtige eienskappe of regte aan KI-stelsels die uitdagings van KI-veiligheid en menslike beheer kan vergroot.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/12/chatbots-feel-dream-meet-man-leading-fight-ai-artificial-intelligence-rights |title=Can chatbots feel – or even dream? Meet the man leading the fight for AI rights |work=The Guardian |date=12 September 2026 |language=en}}</ref>
==Persoonlike lewe==
'n ''Business Insider''-profiel in 2017 het Suleyman as [[Liberalisme|liberaal]] beskryf.<ref>{{Cite web |last=Shead |first=Sam |title=Mustafa Suleyman: The liberal activist who cofounded Google's $486 million artificial intelligence lab |url=https://www.businessinsider.com/mustafa-suleyman-the-lefty-activist-ensuring-google-deepmind-benefits-all-of-humanity-2017-12 |access-date=2024-01-18 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref>
==Verwysings==
{{Verwysings|4}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Suleyman, Mustafa}}
[[Kategorie:Geboortes in 1984]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]]
[[Kategorie:Alumni van die Universiteit Oxford]]
m738w1atiq7fj0tlo20vqjdl5091ao9
Generatiewe kunsmatige intelligensie
0
489134
3373603
3373236
2026-11-18T07:23:28Z
Sobaka
328
3373603
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Théâtre D’opéra Spatial.png|duimnael|''Théâtre D'opéra Spatial'' (''Space Opera Theater, 2022''), 'n beeld wat met Midjourney geskep is en vir die skepper daarvan, Jason M. Allen, 'n toekenning besorg het by die Colorado State Fair se kompetisie vir beeldende kuns.]]
'''Generatiewe kunsmatige intelligensie''' ('''GenKI''') is 'n subveld van [[kunsmatige intelligensie]] (KI) wat generatiewe modelle gebruik om teks, beelde, video's, oudio, rekenaarkode of ander vorme van digitale data te genereer.<ref>{{cite journal |last1=Banh |first1=Leonardo |last2=Strobel |first2=Gero |title=Generative artificial intelligence |journal=Electronic Markets |date=2023 |volume=33 |issue=1 |article-number=63 |doi=10.1007/s12525-023-00680-1 |doi-access=free|hdl=10419/306304 |hdl-access=free }}</ref> Hierdie modelle leer die onderliggende patrone en strukture van hul opleidingsdata en gebruik dit om nuwe data te genereer<ref>{{Cite news |last=Pasick |first=Adam |date=27 Maart 2023 |title=Artificial Intelligence Glossary: Neural Networks and Other Terms Explained |url=https://www.nytimes.com/article/ai-artificial-intelligence-glossary.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901183440/https://www.nytimes.com/article/ai-artificial-intelligence-glossary.html |archive-date=1 September 2023 |access-date=22 April 2023 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> in reaksie op insette, wat dikwels die vorm aanneem van opdragte in [[natuurlike taal]].<ref name="nytimes2">{{Cite web |last1=Griffith |first1=Erin |last2=Metz |first2=Cade |date=27 Januarie 2023 |title=Anthropic Said to Be Closing In on $300 Million in New A.I. Funding |url=https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209074235/https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html |archive-date=9 Desember 2023 |access-date=14 Maart 2023 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="bloomberg2">{{cite news |last1=Lanxon |first1=Nate |last2=Bass |first2=Dina |last3=Davalos |first3=Jackie |date=10 Maart 2023 |title=A Cheat Sheet to AI Buzzwords and Their Meanings |url=https://news.bloomberglaw.com/tech-and-telecom-law/a-cheat-sheet-to-ai-buzzwords-and-their-meanings-quicktake |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117140835/https://news.bloomberglaw.com/tech-and-telecom-law/a-cheat-sheet-to-ai-buzzwords-and-their-meanings-quicktake |archive-date=17 November 2023 |access-date=14 Maart 2023 |newspaper=Bloomberg News |location=}}</ref>
Die voorkoms van generatiewe KI-nutsmiddels het aansienlik toegeneem sedert die KI-oplewing van die vroeë 2020's. Hierdie oplewing is moontlik gemaak deur verbeterings in diep [[neurale netwerk]]e, veral [[groot taalmodel]]le (LLM's), wat op die "transformeerder"-argitektuur gebaseer is. Generatiewe KI-toepassings sluit in kletsbotte soos [[ChatGPT]], [[Claude (groot taalmodel)|Claude]], [[Microsoft Copilot]], [[DeepSeek]], [[Doubao]], [[Gemini (kletsbot)|Google Gemini]], [[Grok (kletsbot)|Grok]], [[Kimi (KI)|Kimi]] en [[Qwen]]; teks-na-beeld-modelle soos [[DALL-E]], [[Adobe Firefly]], [[Stable Diffusion]] en [[Midjourney]]; teks-na-spraak-modelle soos [[15.ai]] en [[ElevenLabs]]; teks-na-musiek-modelle soos [[Suno]] en [[Udio]]; vertaalmodelle soos [[Google Translate]] en [[DeepL]]; en teks-na-video-modelle soos [[Veo]], [[LTX]] en [[Sora]].<ref>{{Cite web|last=Roose|first=Kevin|date=October 21, 2022|title=A Coming-Out Party for Generative A.I., Silicon Valley's New Craze|url=https://www.nytimes.com/2022/10/21/technology/generative-ai.html|access-date=14 Maart 2023|website=[[The New York Times]]|archive-date=15 Februarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215010524/https://www.nytimes.com/2022/10/21/technology/generative-ai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Shahaf |first1=Tal |last2=Shahaf |first2=Tal |date=2025-10-23 |title=Lightricks unveils powerful AI video model challenging OpenAI and Google |url=https://www.ynetnews.com/tech-and-digital/article/hklbzavrgx |access-date=2025-12-22 |work=Ynetglobal |language=en}}</ref><ref name="Metz-2024">{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=15 Februarie 2024 |title=OpenAI Unveils A.I. That Instantly Generates Eye-Popping Videos |url=https://www.nytimes.com/2024/02/15/technology/openai-sora-videos.html |access-date=16 Februarie 2024 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=15 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215220626/https://www.nytimes.com/2024/02/15/technology/openai-sora-videos.html |url-status=live }}</ref>
Maatskappye in 'n verskeidenheid sektore het generatiewe KI gebruik of die gebruik daarvan voorgestel, insluitend dié in sagteware-ontwikkeling, gesondheidsorg,<ref>{{Cite journal |last1=Raza |first1=Marium M. |last2=Venkatesh |first2=Kaushik P. |last3=Kvedar |first3=Joseph C. |date=7 Maart 2024 |title=Generative AI and large language models in health care: pathways to implementation |journal=npj Digital Medicine |language=en |volume=7 |issue=1 |page=62 |doi=10.1038/s41746-023-00988-4 |doi-access=free|issn=2398-6352 |pmc=10920625 |pmid=38454007}}</ref> finansies,<ref>{{Cite web |last=Mogaji |first=Emmanuel |date=7 Januarie 2025 |title=How generative AI is transforming financial services – and what it means for customers |url=https://theconversation.com/how-generative-ai-is-transforming-financial-services-and-what-it-means-for-customers-246649 |access-date=10 April 2025 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> vermaak,<ref>{{Cite web |last=Bean |first=Thomas H. Davenport and Randy |date=19 Junie 2023 |title=The Impact of Generative AI on Hollywood and Entertainment |url=https://sloanreview.mit.edu/article/the-impact-of-generative-ai-on-hollywood-and-entertainment/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806231801/https://sloanreview.mit.edu/article/the-impact-of-generative-ai-on-hollywood-and-entertainment/ |archive-date=6 Augustus 2024 |access-date=10 April 2025 |website=MIT Sloan Management Review |language=en-US}}</ref> verkope en bemarking,<ref name="economist2">{{Cite web |date=6 Maart 2023 |title=Don't fear an AI-induced jobs apocalypse just yet |url=https://www.economist.com/business/2023/03/06/dont-fear-an-ai-induced-jobs-apocalypse-just-yet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117160744/https://www.economist.com/business/2023/03/06/dont-fear-an-ai-induced-jobs-apocalypse-just-yet |archive-date=17 November 2023 |access-date=14 Maart 2023 |publisher=[[The Economist]]}}</ref> draaiboekskryf,<ref>{{cite web |last=Coyle |first=Jake |date=27 September 2023 |title=In Hollywood writers' battle against AI, humans win (for now) |url=https://apnews.com/article/hollywood-ai-strike-wga-artificial-intelligence-39ab72582c3a15f77510c9c30a45ffc8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403060904/https://apnews.com/article/hollywood-ai-strike-wga-artificial-intelligence-39ab72582c3a15f77510c9c30a45ffc8 |archive-date=3 April 2024 |access-date=26 Januarie 2024 |website=AP News |publisher=Associated Press}}</ref> en produkontwerp.<ref>{{Cite news |date=16 Junie 2023 |title=How Generative AI Can Augment Human Creativity |url=https://hbr.org/2023/07/how-generative-ai-can-augment-human-creativity |access-date=20 Junie 2023 |work=Harvard Business Review |issn=0017-8012 |url-access=subscription}}</ref>
Generatiewe KI is al gebruik vir [[kubermisdaad]], asook om mense te mislei en te manipuleer deur middel van vals nuus en "[[diepfop]]pe".<ref>{{Cite journal |last=Taeihagh |first=Araz |date=2025-04-04 |title=Governance of Generative AI |url=https://academic.oup.com/policyandsociety/article/44/1/1/7997395 |journal=Policy and Society |language=en |volume=44 |issue=1 |pages=1–22 |doi=10.1093/polsoc/puaf001 |issn=1449-4035|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Simon |first1=Felix M. |last2=Altay |first2=Sacha |last3=Mercier |first3=Hugo |title=Misinformation reloaded? Fears about the impact of generative AI on misinformation are overblown |journal=Harvard Kennedy School Misinformation Review |date=18 Oktober 2023 |doi=10.37016/mr-2020-127 |doi-access=free }}</ref> Generatiewe KI-modelle is opgelei op werke wat deur kopiereg beskerm word, sonder die toestemming van die reghebbendes.<ref>{{Cite news|date=1 Augustus 2023|title=New AI systems collide with copyright law|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-66231268|access-date=28 September 2024}}</ref> Baie generatiewe KI-stelsels is afhanklik van grootskaalse datasentrums, waarvan die omgewingsimpakte elektroniese afval, die verbruik van varswater vir verkoeling, en 'n hoë energieverbruik – wat na raming bestendig toeneem – insluit.<ref>{{Cite web |date=2024-09-21 |title=AI has an environmental problem. Here's what the world can do about that. |url=https://www.unep.org/news-and-stories/story/ai-has-environmental-problem-heres-what-world-can-do-about |access-date=2025-08-20 |website=www.unep.org |language=en}}</ref>
==Geskiedenis==
''Hoofartikel:'' [[Geskiedenis van kunsmatige intelligensie]]
===Vroeë geskiedenis===
Die oorsprong van algoritmies gegenereerde media kan teruggevoer word na die ontwikkeling van die Markov-ketting, wat sedert die vroeë 20ste eeu gebruik word om natuurlike taal te modelleer. Die Russiese wiskundige Andrey Markov het die konsep in 1906 bekendgestel,<ref name="GrinsteadSnell1997page4643">{{cite book |last1=Grinstead |first1=Charles Miller |url=https://archive.org/details/flooved3489
|title=Introduction to Probability |last2=Snell |first2=James Laurie |publisher=American Mathematical Society |year=1997 |isbn=978-0-8218-0749-1 |pages=[https://archive.org/details/flooved3489/page/n473 464]–466 |language=en-us}}</ref><ref name="Bremaud2013pageIX3">{{cite book |last=Bremaud |first=Pierre |url=https://books.google.com/books?id=jrPVBwAAQBAJ
|title=Markov Chains: Gibbs Fields, Monte Carlo Simulation, and Queues |date=9 Maart 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-3124-8 |page=ix |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323160437/https://books.google.com/books?id=jrPVBwAAQBAJ
|archive-date=23 Maart 2017 |url-status=live}}</ref> wat 'n ontleding van klinker- en konsonantpatrone in Eugene Onegin ingesluit het. Sodra dit op 'n tekskorpus opgelei is, kan 'n [[Markovketting]] teen waarskynlikheidsgebaseerde teks genereer.<ref>{{Cite journal |last=Hayes |first=Brian |date=2013 |title=First Links in the Markov Chain |url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_march-april-2013_101_2/page/n13 |journal=American Scientist |volume=101 |issue=2 |page=92 |doi=10.1511/2013.101.92 |issn=0003-0996 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fine |first1=Shai |last2=Singer |first2=Yoram |last3=Tishby |first3=Naftali |title=The Hierarchical Hidden Markov Model: Analysis and Applications |journal=Machine Learning |date=Julie 1998 |volume=32 |issue=1 |pages=41–62 |doi=10.1023/A:1007469218079 |bibcode=1998MLear..32...41F |doi-access=free}}</ref>
Teen die vroeë 1970's het kunstenaars begin om rekenaars te gebruik om generatiewe tegnieke uit te brei tot verby Markov-modelle. Harold Cohen het werke ontwikkel en uitgestal wat deur AARON geskep is – 'n baanbrekers-rekenaarprogram wat ontwerp is om outonoom skilderye te skep.<ref>{{Cite journal |last1=Bergen |first1=Nathan |last2=Huang |first2=Angela |date=2023 |title=A Brief History of Generative AI |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/us/Documents/consulting/us-gen-ai-dichotomies.pdf
|journal=Dichotomies: Generative AI: Navigating Towards a Better Future |issue=2 |page=4 |access-date=8 Augustus 2023 |archive-date=10 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230710/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/us/Documents/consulting/us-gen-ai-dichotomies.pdf
|url-status=live}}</ref>
Die terme "generatiewe KI-beplanning" of "generatiewe beplanning" is in die 1980's en 1990's gebruik om te verwys na KI-beplanningstelsels – veral rekenaarondersteunde prosesbeplanning – wat gebruik is om reekse aksies te genereer ten einde 'n spesifieke doelwit te bereik.<ref name="alting">{{cite journal |last1=Alting |first1=Leo |last2=Zhang |first2=Hongchao |year=1989 |title=Computer aided process planning: the state-of-the-art survey |url=https://www.researchgate.net/publication/236649325 |url-status=live |journal=The International Journal of Production Research |volume=27 |issue=4 |pages=553–585 |doi=10.1080/00207548908942569 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507094335/https://www.researchgate.net/publication/236649325_Computer_Aided_Process_Planning_The_State-of-the-Art_Survey |archive-date=7 Mei 2024 |access-date=3 Oktober 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Chien |first=Steve |year=1998 |title=Automated planning and scheduling for goal-based autonomous spacecraft |journal=IEEE Intelligent Systems and Their Applications |volume=13 |issue=5 |pages=50–55 |doi=10.1109/5254.722362 |bibcode=1998IISA...13e..50C }}</ref> Generatiewe KI-beplanningstelsels het gebruik gemaak van simboliese KI-metodes, soos toestandruimte-soektog en beperkingsbevrediging, en was teen die vroeë 1990's 'n "relatief volwasse" tegnologie. Dit is gebruik om krisisaksieplanne vir militêre doeleindes, <ref name="arpa">{{Cite book |title=ARPA/Rome Laboratory Knowledge-based Planning and Scheduling Initiative Workshop Proceedings |publisher=The Advanced Research Projects Agency, Department of Defense, and Rome Laboratory, US Air Force, Griffiss AFB |year=1994 |isbn=1-55860-345-X |editor-last=Burstein |editor-first=Mark H. |page=219}}</ref> process plans for manufacturing<ref name="alting" /> prosesplanne vir vervaardiging<ref name="arpa" /> en besluitnemingsplanne – soos in die geval van prototipe outonome ruimtetuie – te genereer.<ref>{{cite book |last1=Pell |first1=Barney |title=An Autonomous Spacecraft Agent Prototype |last2=Bernard |first2=Douglas E. |last3=Chien |first3=Steve A. |last4=Gat |first4=Erann |last5=Muscettola |first5=Nicola |last6=Nayak |first6=P. Pandurang |last7=Wagner |first7=Michael D. |last8=Williams |first8=Brian C. |publisher=Autonomous Robots Volume 5, No. 1 |year=1998 |editor1-last=Bekey |editor1-first=George A. |pages=29–45 |quote=Ons besluitnemingskomponent is 'n tradisionele generatiewe KI-beplanner wat op die HSTS-beplanningsraamwerk (Muscettola, 1994) gebaseer is, en ons beheerkomponent is 'n tradisionele stelsel vir die beheer van 'n ruimtetuig se oriëntasie (Hackney et al. 1993). Ons voeg ook 'n argitektoniese komponent by wat spesifiek op die modellering van die wêreld gerig is (die toestandidentifiseerder), en ons maak 'n onderskeid tussen beheer en monitering.}}</ref>
===Generatiewe neurale netwerke (sedert die laat 2000's)===
[[Lêer:Discriminative vs Generative Neural Networks.png|duimnael|Beeldklassifiseerder, bo 'n voorbeeld van 'n neurale netwerk wat met 'n diskriminerende doelwit opgelei is. Onder: 'n Teks-na-beeld-model, 'n voorbeeld van 'n netwerk wat met 'n generatiewe doelwit opgelei is.]]
''Sien ook'': [[Masjienleer]] en [[diepleer]]
[[Masjienleer]] maak gebruik van beide diskriminerende en generatiewe modelle om data te voorspel of te genereer. Vanaf die laat 2000's en vroeë 2010's het vooruitgang in diepleer gelei tot aansienlike verbeterings in beeldklassifikasie, [[spraakherkenning]] en [[natuurliketaalverwerking]].<ref>{{cite journal |last=Krizhevsky |first=Alex |author2=Ilya Sutskever |author3=Geoffrey E. Hinton |title=ImageNet classification with Deep Convolutional Neural Networks |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |year=2012 |volume=25 |url=https://papers.nips.cc/paper/4824-imagenet-classification-with-deep-convolutional-neural-networks}}</ref> Neurale netwerke is in hierdie tydperk tipies as diskriminerende modelle opgelei, vanweë die relatiewe moeilikheid om generatiewe modelle op te lei.<ref>{{Cite book |last=Jebara |first=Tony |title=Machine learning: discriminative and generative |publisher=Springer Science & Business Media |year=2012}}</ref>
In 2014 het die bekendstelling van modelle soos die "''variational autoencoder''" (VAE) en die "generative adversarial network" (GAN) doeltreffende diep generatiewe modellering van komplekse data, soos beelde, moontlik gemaak.<ref>{{Cite conference|last1=Kingma |first1=Diederik P |last2=Welling |first2=Max |date=2014 |title=Auto-Encoding Variational Bayes |url=https://iclr.cc/virtual/2024/test-of-time/21444 |journal=ICLR |arxiv=1312.6114}}</ref><ref>{{cite journal
|last=Goodfellow|first=Ian|author2=Jean Pouget-Abadie|author3=Mehdi Mirza|author4=Bing Xu|author5=David Warde-Farley|author6=Sherjil Ozair|author7=Aaron Courville|author8=Yoshua Bengio|title=Generative Adversarial Nets|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|year=2014|volume=27|url=https://papers.nips.cc/paper/5423-generative-adversarial-nets}}</ref> In 2017 is daar in die navorsingsartikel "''Attention Is All You Need''" voorgestel dat "transformearder"-argitektuur verdere vooruitgang in generatiewe modellering kan bewerkstellig, in vergelyking met vroeëre 'long short-term memory" (LSTM)-netwerke.<ref name="Attention Is All You Need">{{cite journal |last=Vaswani |first=Ashish |author2=Noam Shazeer |author3=Niki Parmar |author4=Jakob Uszkoreit |author5=Llion Jones |author6=Aidan N. Gomez |author7=Łukasz Kaiser |author8=Illia Polosukhin |title=[[Attention Is All You Need]] |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |year=2017 |arxiv=1706.03762 }}</ref> Dit het gelei tot die ontwikkeling van "''generative pre-trained transformer''" (GPT)-modelle, wat in 2018 met GPT-1 begin het.
===Aanvaarding van generatiewe KI===
[[Lêer:Timeline-of-AI-generated-faces.png|links|duimnael|Beelde wat deur kunsmatige intelligensie gegenereer is, het baie meer gevorderd geword.]]
In Maart 2020 was die vrystelling van [[15.ai]] – ’n gratis webtoepassing wat deur ’n anonieme [[Massachusetts-tegnologie-instituut|MIT]]-navorser geskep is en oortuigende karakterstemme met minimale opleidingsdata kon genereer – een van die vroegste openbaar beskikbare gebruike van generatiewe KI.<ref>{{cite web |last=Chandraseta |first=Rionaldi |date=21 Januarie 2021 |title=Generate Your Favourite Characters' Voice Lines using Machine Learning |url=https://towardsdatascience.com/generate-your-favourite-characters-voice-lines-using-machine-learning-c0939270c0c6 |url-access=registration |access-date=18 Desember 2024 |website=Towards Data Science |archive-date=21 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121132456/https://towardsdatascience.com/generate-your-favourite-characters-voice-lines-using-machine-learning-c0939270c0c6 |url-status=live }}</ref> Die platform word beskou as die eerste hoofstroomdiens vir oudio-„deepfakes“.[<ref>{{Cite news |title=15.ai Creator reveals journey from MIT Project to internet phenomenon |last=Temitope |first=Yusuf |date=10 Desember 2024 |url=https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/ |location=Lagos, Nigeria|access-date=25 Desember 2024 |newspaper=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228152312/https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/ |archive-date=28 Desember 2024}}</ref><ref>{{cite web |author=Anirudh VK |date=18 Maart 2023 |title=Deepfakes Are Elevating Meme Culture, But At What Cost? |url=https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost/ |access-date=18 Desember 2024 |website=Analytics India Magazine |quote="While AI voice memes have been around in some form since '15.ai' launched in 2020, [...]"|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226163953/https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost/|archive-date=26 Desember 2024}}</ref>
In 2021 het [[DALL-E]], ’n generatiewe model gebaseer op die “transformator”-argitektuur (met geslote bronkode) wat deur [[OpenAI]] ontwikkel is, wydverspreide aandag op die generering van beelde uit teks gevestig.<ref>{{cite web |last=Coldewey |first=Devin |date=January 5, 2021 |title=OpenAI's DALL-E creates plausible images of literally anything you ask it to |url=https://techcrunch.com/2021/01/05/openais-dall-e-creates-plausible-images-of-literally-anything-you-ask-it-to/ |website=TechCrunch |access-date=15 Maart 2023}}</ref>
Ander projekte, insluitend oopbronbenaderings soos VQGAN+CLIP en DALL·E Mini (later hernoem na Craiyon), het soortgelyke stelsels meer toeganklik vir die publiek gemaak.<ref>{{cite web |title=DALL·E mini by craiyon.com |url=https://huggingface.co/spaces/dalle-mini/dalle-mini |website=Hugging Face |access-date=20 Maart 2026}}</ref>
Dream by Wombo is teen die einde van 2021 vrygestel,<ref>{{Cite web |last=Macaulay |first=Thomas |date=2021-11-24 |title=This AI app turns your words into striking (and less cursed) fan art |url=https://thenextweb.com/news/wombo-dream-ai-app-turns-words-into-fan-art |website=TNW |access-date=2026-01-18}}</ref> gevolg deur die vrystelling van [[Midjourney]] en [[Stable Diffusion]] in 2022.<ref>{{cite web |title=Stable Diffusion Public Release |url=https://stability.ai/blog/stable-diffusion-public-release |website=Stability AI |date=Augustus 2022 |access-date=20 Maart 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Midjourney |url=https://www.midjourney.com/home/ |website=Midjourney |access-date=20 Maart 2026}}</ref>
In November 2022 is [[ChatGPT]] aan die publiek bekendgestel. Teen 2023 het dit generatiewe KI gewild gemaak vir algemene teksgebaseerde take.<ref>{{cite web |last=Lock |first=Samantha |date=5 Desember 2022 |title=What is AI chatbot phenomenon ChatGPT and could it replace humans? |url=https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans |access-date=15 Maart 2023 |website=The Guardian |language=en |archive-date=16 Januarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116100346/https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Huang |first=Haomiao |date=23 Augustus 2023 |title=How ChatGPT turned generative AI into an "anything tool" |url=https://arstechnica.com/ai/2023/08/how-chatgpt-turned-generative-ai-into-an-anything-tool/ |access-date=21 September 2024 |work=Ars Technica |archive-date=19 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719143525/https://arstechnica.com/ai/2023/08/how-chatgpt-turned-generative-ai-into-an-anything-tool/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Krakowski |first1=Sebastian |title=Human-AI agency in the age of generative AI |journal=Information and Organization |date=Maart 2025 |volume=35 |issue=1 |article-number=100560 |doi=10.1016/j.infoandorg.2025.100560 |doi-access=free }}</ref>
[[Lêer:Private belegging in generatiewe KI 2019 - 2025.jpg|duimnael|Wêreldwye private belegging in generatiewe kunsmatige intelligensie, 2019–2025, volgens die 2026 AI Index-verslag. Bedrae in miljard Amerikaanse dollar.]]
In 'n opname uit 2024 deur die bemarkingsnavorsingsfirma Ipsos, was lande in die Asië-Stille Oseaan-streek aansienlik meer optimisties oor generatiewe KI as [[Weste|Westerse]] samelewings, en hulle toon ook hoër aanvaardingskoerse. Ten spyte van kommer oor privaatheid en die tempo van verandering, het 68% van die respondente in die Asië-Stille Oseaan-streek geglo dat KI 'n positiewe impak op die wêreld het, vergeleke met 57% wêreldwyd<ref>{{Cite web |date=2024-11-11 |title=Asia Pacific open to digital and reform transformation |url=https://www.ipsos.com/en-th/ua_globaltrends |access-date=2025-06-14 |website=IPSOS |language=en-th}}</ref> Volgens 'n opname deur SAS en Coleman Parkes Research het 83% van Chinese respondente teen 2023 die tegnologie gebruik – 'n syfer wat beide die wêreldgemiddeld van 54% en die Amerikaanse koers van 65% oortref. 'n VN-verslag het aangedui dat Chinese entiteite tussen 2014 en 2023 meer as 38 000 patente vir generatiewe KI ingedien het – meer as enige ander land.<ref>{{cite news |last=Baptista |first=Eduardo |date=9 Julie 2024 |title=China leads the world in adoption of generative AI, survey shows |url=https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/china-leads-world-adoption-generative-ai-survey-shows-2024-07-09/ |access-date=14 Julie 2024 |work=Reuters}}</ref> 'n Opname uit 2024 deur die [[sosiale media]]-toepassing Just So Soul het bevind dat 18% van respondente wat ná 2000 gebore is, generatiewe KI "byna elke dag" gebruik. Verder geniet of hou meer as 60% van die respondente van KI-gegenereerde inhoud (AIGC), terwyl minder as 3% dit nie geniet nie of haat.<ref>{{cite web |author1=He Qitong |author2=Li Dongxu |date=31 Mei 2024 |title=Young Chinese Have Almost No Concerns About AI, Survey Finds |url=https://www.sixthtone.com/news/1015263 |work=Sixth Tone|publisher=Shanghai United Media Group}}</ref>
Teen die middel van 2025 het maatskappye in toenemende mate hul loodsprojekte vir generatiewe KI laat vaar, aangesien hulle gesukkel het met integrasie, datagehalte en opbrengste wat nie aan verwagtinge voldoen het nie. Dit het daartoe gelei dat ontleders by Gartner en ''[[The Economist]]'' hierdie tydperk beskryf het as die intrede tot die "dal van ontnugtering" (''trough of disillusionment'') in Gartner se sogenaamde "vals opgewondenheid-siklus".<ref>{{cite press release |title=Gartner Says Generative AI for Procurement Has Entered the Trough of Disillusionment |url=https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2025-07-30-gartner-says-generative-ai-for-procurement-has-entered-the-trough-of-disillusionment |access-date=16 September 2025 |agency=Gartner |date=30 Julie 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Welcome to the AI trough of disillusionment |url=https://www.economist.com/business/2025/05/21/welcome-to-the-ai-trough-of-disillusionment |access-date=16 September 2025 |newspaper=The Economist |date=21 Mei 2025}}</ref>
In 'n opname deur die Federale Reserweraad in Oktober 2025 het een uit elke vier Amerikaanse werknemers aangedui dat hulle die vorige maand generatiewe KI by die werk gebruik het.<ref>{{cite report |title=Report on the Economic Well-Being of U.S. Households in 2025 |url=https://www.federalreserve.gov/publications/2026-economic-well-being-of-us-households-in-2025-executive-summary.htm |publisher=Federal Reserve Board |date=Mei 2026 |access-date=22 September 2026}}</ref>
==Toepassings==
Generatiewe kunsmatige intelligensie is in verskeie industrieë toegepas vir inhoudskepping en outomatisering. In gesondheidsorg word generatiewe modelle gebruik vir geneesmiddelontdekking en die generering van sintetiese mediese data om diagnostiese stelsels op te lei.<ref>{{cite journal
|last=Kaushal
|first=Ayush
|title=Artificial Intelligence in Healthcare: Applications and Challenges
|journal=Nature Medicine
|year=2023
}}</ref> In finansies word dit gebruik vir verslagopstelling, datagenerering en kliëntediensoutomatisering.<ref name="FoundationModels"/> Media- en vermaaklikheidsbedrywe gebruik generatiewe stelsels vir take soos musiekkomposisie, draaiboekontwikkeling en beeld- of videogenerering.<ref name="Epstein2023">{{cite journal |last=Epstein |first=Ziv |title=Art and the science of generative AI |journal=Science |year=2023 |volume=380 |issue=6650 |pages=1110–1111 |doi=10.1126/science.adh4451|pmid=37319193 |arxiv=2306.04141 |bibcode=2023Sci...380.1110E }}</ref> Navorsers en beleidmakers het kommer uitgespreek oor akkuraatheid, misbruik en impakte op akademiese en professionele werk.<ref name="FoundationModels"/>
===Teks en sagtewarekode===
[[Groot taalmodel]]le (GTMe) word opgelei op getokeniseerde teks uit groot korpora en is in staat tot natuurlike taalverwerking, masjienvertaling en die generering van natuurlike taal.<ref>{{cite journal
|last=Kaushal
|first=Ayush
|title=Artificial Intelligence in Healthcare: Applications and Challenges
|journal=Nature Medicine
|year=2023
}}</ref>
GTMe kan as grondslagmodelle vir 'n verskeidenheid afgeleide take gebruik word.<ref name="FoundationModels">{{Cite arXiv |eprint=2108.07258 |class=cs.LG |first1=R. |last1=Bommasani |title=On the opportunities and risks of foundation models |date=2021}}</ref> Hulle kan ook op bronkode opgelei word om programme op grond van instruksies (prompts) te genereer.<ref>{{cite arXiv
|last=Chen
|first=Mark
|title=Evaluating Large Language Models Trained on Code
|year=2021
|class=cs.LG
|eprint=2107.03374
}}</ref>
Baie toepassings kombineer groot taalmodelle met eksterne kennisbronne deur gebruik te maak van "''retrieval-augmented generation''" (RAG) – 'n tegniek waar relevante dokumente tydens die genereringsproses opgesoek en in die model se reaksie ingesluit word.
Generatiewe KI is geïntegreer in platforms vir inhoudbestuur en webwerfpublikasie, waar groot taalmodelle gebruik word om teks te genereer, te help met die samestelling van bladsye, en die skepping van webwerwe op grond van instruksies in natuurlike taal te outomatiseer.<ref>{{cite web |last=Zewe |first=Adam |title=Explained: Generative AI |url=https://news.mit.edu/2023/explained-generative-ai-1109 |website=MIT News |publisher=Massachusetts Institute of Technology |date=9 November 2023 |access-date=20 Julie 2026}}</ref> WordPress.com is een voorbeeld van hierdie toepassing, wat generatiewe KI in sy werkvloei vir die skep van webwerwe inkorporeer.<ref>{{cite book |last=Hutson |first=James |title=The Adoption of Artificial Intelligence and Inertia in Higher Education: Exploring Complex Resistance to Technological Change |edition=1st |publisher=Routledge |year=2025 |isbn=978-1-041-10597-8}}</ref>
===Oudio===
In 2016 het DeepMind se WaveNet getoon dat diep neurale netwerke rou klankgolfvorms kan genereer.<ref>{{cite arXiv
|last=van den Oord
|first=Aaron
|title=WaveNet: A Generative Model for Raw Audio
|year=2016
|class=cs.SD
|eprint=1609.03499
}}</ref> Dit het meer realistiese spraaksintese moontlik gemaak in vergelyking met vroeëre benaderings. Latere stelsels, soos Tacotron 2, het "end-tot-end" neurale teks-na-spraak-generering gedemonstreer.<ref>{{cite arXiv
|last=Shen
|first=Jonathan
|title=Natural TTS Synthesis by Conditioning WaveNet on Mel Spectrogram Predictions
|year=2017
|class=cs.CL
|eprint=1712.05884
}}</ref>
===Beelde===
Generatiewe KI kan gebruik word om visuele kuns te skep.<ref name="Epstein2023"/> Sulke stelsels word opgelei met behulp van beeld-teks-pare. Voorbeelde hiervan sluit in Stable Diffusion, DALL-E en Midjourney. Generatiewe KI is ook toegepas op beeldkompressie teen lae bittempo's, wat dit moontlik maak om perseptueel realistiese beelde uit saamgeperste data te rekonstrueer.<ref>{{cite conference
|last=Ramesh
|first=Aditya
|title=Zero-shot text-to-image generation
|book-title=International Conference on Machine Learning
|year=2021
|url=https://proceedings.mlr.press/v139/ramesh21a.html
}}</ref> Onlangse benaderings het beheerbare kompressie teen verskeie bittempo's ondersoek, deur gebruik te maak van 'n enkele model.<ref>{{Cite journal |last1=Iwai |first1=Shoma |last2=Miyazaki |first2=Tomo |last3=Omachi |first3=Shinichiro |date=2024 |title=Dual-Conditioned Training to Exploit Pre-Trained Codebook-Based Generative Model in Image Compression |journal=IEEE Access |volume=12 |pages=198184–198200 |doi=10.1109/ACCESS.2024.3522238 |doi-access=free |bibcode=2024IEEEA..12s8184I |issn=2169-3536}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pei |first1=Yifei |last2=Liu |first2=Ying |last3=Ling |first3=Nam |date=2026 |title=Adaptive Fused Prior Transfer for Controllable Generative Image Compression |journal=IEEE Access |volume=14 |pages=150315–150337 |doi=10.1109/ACCESS.2026.3737467 |doi-access=free |issn=2169-3536}}</ref>
===Video===
Generatiewe KI kan gebruik word om fotorealistiese [[video]]'s te skep. Stelsels soos Runway het vermoëns vir teks-na-video-generering gedemonstreer.<ref>{{cite news
|last=Metz
|first=Cade
|title=Instant Videos Could Represent the Next Leap in A.I. Technology
|url=https://www.nytimes.com/2023/04/04/technology/runway-ai-videos.html
|work=The New York Times
|date=4 April 2023
}}</ref>
===Robotika===
Generatiewe modelle kan vir bewegingsbeplanning en en [[Robotika|robotbeheer]] gebruik word deur uit vorige data te leer.<ref>{{cite web
|title=A technique for more effective multipurpose robots
|url=https://news.mit.edu/2024/technique-for-more-effective-multipurpose-robots-0603
|website=MIT News
|date=2024
}}</ref>
===3D-modellering===
Generatiewe modelle kan help om 3D-modelleringstake te outomatiseer, insluitend die generering van 3D-bates uit teks of beelde.
===KI-gesteunde wiskundige ontdekking===
Generatiewe KI-stelsels is in [[wiskunde]] en [[rekenaarwetenskap]] gebruik om kandidaat-rekenaarprogramme, bewyse, konstruksies of algoritmes te genereer.
In 2023 het Google DeepMind FunSearch bekendgestel, 'n metode vir die skep van rekenaarprogramme wat wiskundige en algoritmiese probleme oplos. FunSearch is gebruik om nuwe wiskundige konstruksies in die "cap set"-probleem en die "bin packing"-probleem te ontdek.<ref name="funsearch-nature">{{cite journal |last1=Romera-Paredes |first1=Bernardino |last2=Barekatain |first2=Mohammadamin |last3=Novikov |first3=Alexander |last4=Balog |first4=Matej |last5=Kumar |first5=M. Pawan |last6=Dupont |first6=Emilien |last7=Ruiz |first7=Francisco J. R. |last8=Ellenberg |first8=Jordan S. |last9=Wang |first9=Pengming |last10=Fawzi |first10=Omar |last11=Kohli |first11=Pushmeet |last12=Fawzi |first12=Alhussein |display-authors=etal |title=Mathematical discoveries from program search with large language models |journal=Nature |volume=625 |pages=468–475 |date=2024 |issue=7995 |doi=10.1038/s41586-023-06924-6 |pmid=38096900 |pmc=10794145 |bibcode=2024Natur.625..468R }}</ref><ref name="mouret-2024">{{cite journal |last=Mouret |first=Jean-Baptiste |title=Large language models help computer programs to evolve |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=625 |pages=452–453 |date=17 Januarie 2024 |issue=7995 |doi=10.1038/d41586-023-03998-0 |pmid=38233614 |bibcode=2024Natur.625..452M |url=https://inria.hal.science/hal-04408259 }}</ref><ref name="ellenberg-2025">{{cite journal |last1=Ellenberg |first1=Jordan S. |last2=Fraser-Taliente |first2=Cristofero S. |last3=Harvey |first3=Thomas R. |last4=Srivastava |first4=Karan |last5=Sutherland |first5=Andrew V. |title=Generative Modeling for Mathematical Discovery |journal=Advances in Theoretical and Mathematical Physics |date=17 Maart 2025 |volume=29 |issue=8 |page=2225 |doi=10.4310/ATMP.260412165352 |arxiv=2503.11061 |bibcode=2026AdTMP..29.2225E }}</ref>
In 2023 het Google DeepMind AlphaDev bekendgestel, wat gebruik is om klein sorteeralgoritmes te ontdek wat voorheen bekende menslike maatstawwe oortref het en in die LLVM-standaard C++-sorteerbiblioteek geïntegreer is.<ref>{{Cite web |last=Timmer |first=John |date=2023-06-07 |title=AI system devises first optimizations to sorting code in over a decade |url=https://arstechnica.com/science/2023/06/googles-deepmind-develops-a-system-that-writes-efficient-algorithms/ |access-date=2026-05-08 |website=Ars Technica |language=en}}</ref><ref name="alphadev-nature">{{cite journal |last1=Mankowitz |first1=Daniel J. |last2=Michalski |first2=Andrea |last3=Zhernov |first3=Anton |last4=Gelmi |first4=Marco |last5=Selvi |first5=Marco |display-authors=etal |title=Faster sorting algorithms discovered using deep reinforcement learning |journal=Nature |date=Junie 2023 |volume=618 |issue=7964 |pages=257–263 |doi=10.1038/s41586-023-06004-9 |pmid=37286649 |pmc=10247365 |bibcode=2023Natur.618..257M }}</ref> In 2025 het Google DeepMind [[AlphaEvolve]] bekendgestel, 'n KI-stelsel vir algemene [[algoritme]]-ontdekking en -optimalisering. AlphaEvolve gebruik GTMe om kodeveranderinge voor te stel, outomatiese evalueerders om elke kandidaat te assesseer, en 'n evolusionêre proses om algoritmes iteratief te verbeter.<ref>{{Cite web |last=Whitwam |first=Ryan |date=14 Mei 2025 |title=Google DeepMind creates super-advanced AI that can invent new algorithms |url=https://arstechnica.com/ai/2025/05/google-deepmind-creates-super-advanced-ai-that-can-invent-new-algorithms/ |access-date=1 Mei 2026 |website=Ars Technica}}</ref>
In 2026, in reaksie op die toenemende gebruik van generatiewe KI in wiskundige ontdekkings, het 'n groep wiskundiges die Leiden-verklaring oor Kunsmatige Intelligensie en Wiskunde uitgereik, wat aanbeveel dat die gebruik van KI in navorsingsartikels bekend gemaak word, verseker word dat KI-ondersteunde artikels deur eweknieë beoordeel word, en regshulpbronne en openbare befondsing verskaf word sodat die akademie en winsgewende maatskappye op gelyke voet kan meeding.<ref>{{Cite news |last=Roberts |first=Siobhan |date=2026-06-02 |title=As A.I. Makes Strides in Mathematics, Mathematicians Urge Caution |url=https://www.nytimes.com/2026/06/02/science/ai-mathematics-leiden-declaration.html |access-date=2026-06-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
===Materiaalwetenskap===
In 2023 het Google DeepMind GNoME bekendgestel – ’n metode om kandidaat-anorganiese kristalstrukture voor te stel vir berekeningsgebaseerde sifting en eksperimentele sintese in [[materiaalkunde]],<ref name="merchant2023-gnome">{{cite journal |last1=Merchant |first1=Amil |last2=Batzner |first2=Simon |last3=Schoenholz |first3=Samuel S. |last4=Aykol |first4=Muratahan |last5=Cheon |first5=Gowoon |last6=Cubuk |first6=Ekin Dogus |display-authors=etal |title=Scaling deep learning for materials discovery |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=2023 |volume=624 |issue=7990 |pages=80–85 |doi=10.1038/s41586-023-06735-9 |doi-access=free |pmid=38030720 |pmc=10700131 |bibcode=2023Natur.624...80M }}</ref> Ander metodes in materiaalkunde sluit MatterGen<ref name="mattergen-nature">{{cite journal |last1=Zeni |first1=Claudio |last2=Pinsler |first2=Robert |last3=Zügner |first3=Daniel |display-authors=etal |title=A generative model for inorganic materials design |journal=Nature |date=2025 |volume=639 |issue=8055 |pages=624–632 |doi=10.1038/s41586-025-08628-5 |doi-access=free |pmid=39821164 |pmc=11922738 |arxiv=2312.03687 |bibcode=2025Natur.639..624Z }}</ref> CDVAE<ref name="cdvae">{{cite conference |last1=Xie |first1=Tian |last2=Fu |first2=Xiang |last3=Ganea |first3=Octavian-Eugen |last4=Barzilay |first4=Regina |last5=Jaakkola |first5=Tommi |title=Crystal Diffusion Variational Autoencoder for Periodic Material Generation |book-title=International Conference on Learning Representations |year=2022 |url=https://openreview.net/forum?id=03RLpj-tc_}}</ref> en CrystalFlow<ref name="crystalflow">{{cite journal |last1=Luo |first1=Xiaoshan |last2=Wang |first2=Zhenyu |last3=Wang |first3=Qingchang |display-authors=etal |title=CrystalFlow: a flow-based generative model for crystalline materials |journal=[[Nature Communications]] |date=2025 |volume=16 |issue=1 |article-number=9267 |doi=10.1038/s41467-025-64364-4 |doi-access=free |pmid=41115940 |pmc=12537960 |arxiv=2412.11693 |bibcode=2025NatCo..16.9267L }}</ref><ref name="genai-crystal-review">{{cite journal |last1=Zeni |first1=Claudio |display-authors=etal |title=Generative AI for crystal structures: a review |journal=npj Computational Materials |date=2025 |volume=11 |issue=1 |page=161 |article-number=370 |doi=10.1038/s41524-025-01881-2 |doi-access=free |arxiv=2509.02723 |bibcode=2025npjCM..11..370D }}</ref> in.
===Generatiewe soekenjinoptimalisering===
Generatiewe soekenjinoptimalisering (GEO) is die praktyk om digitale inhoud te struktureer en 'n aanlyn teenwoordigheid te bestuur ten einde sigbaarheid te verbeter in antwoorde wat deur generatiewe KI-stelsels gegenereer word. Hierdie praktyk beïnvloed die wyse waarop groot taalmodelle (GTMe) inligting verkry, opsom en aanbied in reaksie op gebruikersnavrae.<ref name="newman2026" /> Verwante terme sluit in antwoord-soekenjinoptimalisering (AEO)<ref name="newman2026">{{cite web |last=Newman |first=Nic |date=12 Januarie 2026 |title=Journalism, media, and technology trends and predictions 2026 |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/journalism-media-and-technology-trends-and-predictions-2026 |access-date=30 Januarie 2026 |website=Reuters Institute for the Study of Journalism |publisher=University of Oxford |archive-date=30 Januarie 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260130061627/https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/journalism-media-and-technology-trends-and-predictions-2026 |url-status=live }}</ref> en kunsmatige-intelligensie-optimalisering (AIO).<ref>{{cite journal |last1=Fan |first1=Zhenan |last2=Ghaddar |first2=Bissan |last3=Wang |first3=Xinglu |last4=Xing |first4=Linzi |last5=Zhang |first5=Yong |last6=Zhou |first6=Zirui |date=1 July 2026 |title=Artificial intelligence for optimization: Unleashing the potential of parameter generation, model formulation, and solution methods |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0377221725006666 |journal=European Journal of Operational Research |volume=332 |issue=1 |pages=1–30 |doi=10.1016/j.ejor.2025.08.029 |issn=0377-2217 |url-access=subscription}}</ref>
==Sagteware en hardeware==
[[Lêer:Afrikaans Generatiewe KI-modelle diagram.png|duimnael|Argitektuur van ’n generatiewe KI-agent.]]
Generatiewe KI-modelle word gebruik deur [[kletsbot]]te soos ChatGPT, programmeringshulpmiddels soos GitHub Copilot,<ref>{{Cite web |url=https://www.axios.com/2023/06/30/githubs-vision-to-make-code-more-secure-by-design |title=GitHub has a vision to make code more secure by design |last=Sabin |first=Sam |date=June 30, 2023 |website=Axios Codebook |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.axios.com/2023/06/30/githubs-vision-to-make-code-more-secure-by-design |url-status=live }}</ref> teks-na-beeld-programme soos Midjourney, en teks-na-video-programme soos Runway Gen-2.<ref>{{cite web |last=Vincent |first=James |date=March 20, 2023 |title=Text-to-video AI inches closer as startup Runway announces new model |url=https://www.theverge.com/2023/3/20/23648113/text-to-video-generative-ai-runway-ml-gen-2-model-access |access-date=August 15, 2023 |work=The Verge |quote=Text-to-video is the next frontier for generative AI, though current output is rudimentary. Runway says it'll be making its new generative video model, Gen-2, available to users in 'the coming weeks.' |archive-date=September 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927003647/https://www.theverge.com/2023/3/20/23648113/text-to-video-generative-ai-runway-ml-gen-2-model-access |url-status=live }}</ref> Funksies gebaseer op generatiewe KI is bygevoeg tot bestaande kommersieel beskikbare dienste, soos Microsoft Office (Microsoft Copilot),<ref>{{Cite web |url=https://www.cnbc.com/2023/03/16/microsoft-to-improve-office-365-with-chatgpt-like-generative-ai-tech-.html |title=Microsoft adds OpenAI technology to Word and Excel |last=Vanian |first=Jonathan |date=16 Maart 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |publisher=CNBC |quote=Microsoft is bringing generative artificial intelligence technologies such as the popular ChatGPT chatting app to its Microsoft 365 suite of business software....the new A.I. features, dubbed Copilot, will be available in some of the company's most popular business apps, including Word, PowerPoint and Excel. |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.cnbc.com/2023/03/16/microsoft-to-improve-office-365-with-chatgpt-like-generative-ai-tech-.html |url-status=live }}</ref> Google Foto's,<ref>{{cite web |last=Wilson |first=Mark |date=15 Augustus 2023 |title=The app's Memories feature just got a big upgrade |url=https://www.techradar.com/computing/software/google-photos-now-shows-you-an-ai-powered-highlights-reel-of-your-life |work=TechRadar |quote= Die Google Foto's-app kry 'n herontwerpte 'Herinneringe'-funksie wat deur kunsmatige intelligensie aangedryf word... jy sal generatiewe kunsmatige intelligensie kan gebruik om voorgestelde name te genereer, soos "’n woestynavontuur". |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.techradar.com/computing/software/google-photos-now-shows-you-an-ai-powered-highlights-reel-of-your-life |url-status=live }}</ref> en die Adobe-sagtewarepakket (Adobe Firefly).<ref>{{cite web |url=https://www.mediapost.com/publications/article/385660/adobe-adds-generative-ai-to-photoshop.html |title=Adobe Adds Generative AI To Photoshop |first=Laurie |last=Sullivan |date=23 Mei 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |work=MediaPost |quote=Generative artificial intelligence (AI) will become one of the most important features for creative designers and marketers. Adobe on Tuesday unveiled a Generative Fill feature in Photoshop to bring Firefly's AI capabilities into design. |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.mediapost.com/publications/article/385660/adobe-adds-generative-ai-to-photoshop.html |url-status=live }}</ref> Baie generatiewe KI-modelle is ook beskikbaar as oopbronsagteware, insluitend Stable Diffusion en die LLaMA<ref>{{cite web |url=https://venturebeat.com/ai/llama-2-how-to-access-and-use-metas-versatile-open-source-chatbot-right-now/ |title=LLaMA 2: How to access and use Meta's versatile open-source chatbot right now |author=Michael Nuñez |date=19 Julie 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |website=VentureBeat |quote= As jy LLaMA 2 op jou eie masjien wil laat loop of die kode wil aanpas, kan jy dit direk aflaai vanaf Hugging Face, 'n toonaangewende platform vir die deel van KI-modelle. |archive-date=3 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103020505/https://venturebeat.com/ai/llama-2-how-to-access-and-use-metas-versatile-open-source-chatbot-right-now/ |url-status=live }}</ref>-taalmodel.
Kleiner generatiewe KI-modelle met tot 'n paar miljard parameters kan op [[slimfoon|slimfone]], ingebedde toestelle en [[persoonlike rekenaar]]s funfsioneer. LLaMA-7B ('n weergawe met 7 miljard parameters) kan byvoorbeeld op 'n Raspberry Pi 4<ref>{{cite web |url=https://www.tomshardware.com/how-to/create-ai-chatbot-server-on-raspberry-pi |title=How To Create Your Own AI Chatbot Server With Raspberry Pi 4 |last=Pounder |first=Les |date=25 Maart 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |publisher= |quote=Using a Pi 4 with 8GB of RAM, you can create a ChatGPT-like server based on LLaMA. |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225810/https://www.tomshardware.com/how-to/create-ai-chatbot-server-on-raspberry-pi |url-status=live }}</ref> funksioneer, en een weergawe van Stable Diffusion kan op 'n iPhone 11 loop.<ref>{{cite web |url=https://the-decoder.com/draw-things-app-brings-stable-diffusion-to-the-iphone/ |title="Draw Things" App brings Stable Diffusion to the iPhone |last=Kemper |first=Jonathan |date=10 November 2022 |website=The Decoder |quote= Draw Things is 'n toepassing wat Stable Diffusion na die iPhone bring. Die KI-beelde word plaaslik gegenereer, so jy het nie 'n internetverbinding nodig nie.|access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225811/https://the-decoder.com/draw-things-app-brings-stable-diffusion-to-the-iphone/ |url-status=live }}</ref>
Groter modelle met tienduisende miljoene (tientalle miljarde) parameters kan op [[skootrekenaar]]s of [[tafelrekenaar]]s funksioneer. Om 'n aanvaarbare spoed te behaal, mag modelle van hierdie grootte versnellers vereis, soos die GPU-skyfies wat deur [[Nvidia|NVIDIA]] en [[AMD]] vervaardig word, of die "''Neural Engine''" wat in [[Apple Inc.|Apple]] se eie verwerkers (Apple Silicon) ingesluit is. Die weergawe van LLaMA met 65 miljard parameters kan byvoorbeeld so gekonfigureer word dat dit op 'n tafelrekenaar loop.<ref>{{cite web |last=Witt |first=Allan |date=July 7, 2023 |title=Best Computer to Run LLaMA AI Model at Home (GPU, CPU, RAM, SSD) |url=https://www.hardware-corner.net/guides/computer-to-run-llama-ai-model/ |quote= Om die LLaMA-model tuis te laat loop, het jy 'n rekenaar nodig wat toegerus is met 'n kragtige GPU wat die groot hoeveelheid data en berekeninge kan hanteer wat vir afleiding (inferencing) vereis word.. |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225811/https://www.hardware-corner.net/guides/computer-to-run-llama-ai-model/ |url-status=live }}</ref>
Die voordele daarvan om generatiewe KI plaaslik te laat loop, sluit in die beskerming van [[privaatheid]] en intellektuele eiendom, asook die vermyding van beperkings op gebruiksfunksies en [[sensuur]]. Die subreddit r/LocalLLaMA fokus veral op die gebruik van grafiese kaarte wat vir verbruikerspeletjies ontwerp is,<ref>{{cite web |url=https://www.pcmag.com/how-to/how-to-run-your-own-chatgpt-like-llm-for-free-and-in-private |title=Who Needs ChatGPT? How to Run Your Own Free and Private AI Chatbot |last=Westover |first=Brian |date=28 September 2023 |publisher=Ziff Davis |access-date=7 Januarie 2024 |archive-date=7 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107171858/https://www.pcmag.com/how-to/how-to-run-your-own-chatgpt-like-llm-for-free-and-in-private |url-status=live }}</ref> deur middel van tegnieke soos kompressie.
Taalmodelle met honderde miljarde parameters, soos GPT-4 of PaLM, loop gewoonlik op rekenaars in [[datasentrum]]s wat toegerus is met reekse GPU's (soos NVIDIA se H100) of KI-versnellerskyfies (soos Google se TPU). Hierdie baie groot modelle word tipies via die [[internet]] as wolkdienste benut.
In 2022 het die Verenigde State nuwe uitvoerbeheermaatreëls ingestel op gevorderde rekenaartegnologie en [[halfgeleier]]s wat na die [[Volksrepubliek China]] uitgevoer word. Dit sluit beperkings in op die uitvoer na China van GPU- en KI-versnellerskyfies wat vir generatiewe KI gebruik word.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-says-us-has-imposed-new-license-requirement-future-exports-china-2022-08-31/ |title=U.S. officials order Nvidia to halt sales of top AI chips to China |last1=Nellis |first1=Stephen |last2=Lee |first2=Jane |date=1 September 2022 |website=Reuters |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.reuters.com/technology/nvidia-says-us-has-imposed-new-license-requirement-future-exports-china-2022-08-31/ |url-status=live }}</ref> Skyfies soos die NVIDIA A800<ref>{{cite web |url=https://www.tomshardware.com/news/nvidia-a800-performance-revealed |title=Nvidia's Chinese A800 GPU's Performance Revealed |first=Anton |last=Shilov |date=May 7, 2023 |publisher=Tom's Hardware |access-date=15 Augustus 2023 |quote= Die A800 werk teen 70% van die spoed van A100-GPU's, terwyl dit voldoen aan streng Amerikaanse uitvoerstandaarde wat beperk hoeveel verwerkingskrag Nvidia mag verkoop. |archive-date=7 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507100659/https://www.tomshardware.com/news/nvidia-a800-performance-revealed |url-status=live }}</ref> en die Biren Technology BR104<ref>{{cite web |last=Patel |first=Dylan |date=24 Oktober 2022 |title=How China's Biren Is Attempting To Evade US Sanctions |url=https://www.semianalysis.com/p/how-chinas-biren-is-attempting-to |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225810/https://www.semianalysis.com/p/how-chinas-biren-is-attempting-to |url-status=live }}</ref> is ontwikkel om aan die vereistes van die sanksies te voldoen.
Daar is gratis sagteware op die mark wat poog om teks wat deur generatiewe kunsmatige intelligensie (soos GPTZero) gegenereer is, te herken, sowel as beelde, oudio of video wat daaruit voortspruit.<ref>{{cite magazine|last=Piccolo |first=Riccardo |url=https://www.wired.it/article/software-riconoscere-intelligenza-artificiale-immagini-false/|title=5 software gratuiti per riconoscere le immagini false generate dall'AI |trans-title=5 free software to recognise fake AI-generated images|date=28 Oktober 2023 |magazine=Wired|language=it|access-date=29 Oktober 2023|archive-date=2 Maart 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260302142837/https://www.wired.it/article/software-riconoscere-intelligenza-artificiale-immagini-false/|url-status=live}}</ref> Moontlike strategieë om inhoud van generatiewe kunsmatige intelligensie (KI) op te spoor, sluit in digitale watermerke, inhoudstawing, inligtingherwinning en klassifikasiemodelle gebaseer op masjienleer.<ref>{{Cite web |date=4 Januarie 2024 |title=Detecting AI fingerprints: A guide to watermarking and beyond |url=https://www.brookings.edu/articles/detecting-ai-fingerprints-a-guide-to-watermarking-and-beyond/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240903212302/https://www.brookings.edu/articles/detecting-ai-fingerprints-a-guide-to-watermarking-and-beyond/ |archive-date=3 September 2024 |access-date=5 September 2024 |website=Brookings Institution |language=en-US}}</ref> Ten spyte van bewerings van akkuraatheid, het beide gratis en betaalde KI-teksverklikkers dikwels "vals positiewe" resultate gelewer, waardeur studente verkeerdelik daarvan beskuldig is dat hulle werk ingedien het wat deur KI gegenereer is.<ref>{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/04/01/chatgpt-cheating-detection-turnitin |title=We tested a new ChatGPT-detector for teachers. It flagged an innocent student |last=Fowler |first=Geoffrey |date=3 April 2023 |website=washingtonpost.com |access-date=6 Februarie 2024 |archive-date=28 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328081619/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/04/01/chatgpt-cheating-detection-turnitin/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/06/02/turnitin-ai-cheating-detector-accuracy/ |title=Detecting AI may be impossible. That's a big problem for teachers. |last=Fowler |first=Geoffrey |date=2 Junie 2023 |website=washingtonpost.com |access-date=6 Februarie 2024 |archive-date=3 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603004340/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/06/02/turnitin-ai-cheating-detector-accuracy/ |url-status=live }}</ref>
===Generatiewe modelle en opleidingstegnieke===
====Generatiewe mededingende netwerke====
[[Lêer:GAN opleiding werkvloei.png|duimnael|Werkvloei vir die opleiding van 'n generatiewe mededingende netwerk.]]
Generatiewe mededingende netwerke (GAN'e) is 'n generatiewe modelleringstegniek wat bestaan uit twee [[neurale netwerk]]e – die generator en die diskrimineerder – wat gelyktydig in 'n mededingende omgewing opgelei word. Die generator skep sintetiese data deur ewekansige geraas te omskep in monsters wat soos die opleidingsdatastel lyk. Die diskriminator word opgelei om die outentieke [[data]] te onderskei van [[sintetiese data]] wat deur die generator geproduseer word. Die twee modelle neem deel aan 'n minimaksimaleerende spel: die generator poog om toenemend realistiese data te skep om die diskrimineerder te "flous", terwyl die diskrimineerder sy vermoë verbeter om regte van vals data te onderskei. Hierdie deurlopende opleidingsopstelling stel die generator in staat om hoëgehalte en realistiese uitsette te produseer.<ref>{{Cite journal |last1=Goodfellow |first1=Ian |last2=Pouget-Abadie |first2=Jean |last3=Mirza |first3=Mehdi |last4=Xu |first4=Bing |last5=Warde-Farley |first5=David |last6=Ozair |first6=Sherjil |last7=Courville |first7=Aaron |last8=Bengio |first8=Yoshua |date=22 Oktober 2020 |title=Generative adversarial networks |journal=Communications of the ACM |volume=63 |issue=11 |pages=139–144 |doi=10.1145/3422622 |issn=0001-0782|arxiv=1406.2661 }}</ref>
====Variasionele outo-enkodeerders====
[[Lêer:GAN vs VAE (cropped).png|duimnael|Vergelyking tussen beelde wat deur 'n VAE (links) en 'n GAN (regs) gegenereer is. VAE's is geneig om gladder, maar meer wasige beelde te produseer, as gevolg van hul probabilistiese dekodering.]]
Variasionele outo-enkodeerders (''variational autoencoders''- VAE's) is diep leermodelle wat data probabilisties enkodeer. Hulle word tipies gebruik vir take soos geraasvermindering van beelde, datakompressie, die identifisering van ongewone patrone en gesigsherkenning. Anders as standaard outo-enkodeerders, wat invoerdata in 'n vaste latente voorstelling saampers, modelleer VAE's die latente ruimte as 'n waarskynlikheidsverdeling, wat gladde monsterneming en interpolasie tussen datapunte moontlik maak. Die enkodeerder ("herkenningsmodel") karteer invoerdata na 'n latente ruimte, wat gemiddeldes en variansies produseer wat 'n waarskynlikheidsverdeling definieer. Die dekodeerder ("generatiewe model") monster uit hierdie latente verspreiding en poog om die oorspronklike invoer te rekonstrueer.<ref>{{Cite book |last1=Kingma |first1=Diederik P. |title=An Introduction to Variational Autoencoders |last2=Welling |first2=Max |date=2019 |publisher=Emerald Insights |doi=10.1561/2200000056 |arxiv=1906.02691 |isbn=978-1-68083-622-6}}</ref>
====Transformeerders====
[[Lêer:Vol argitektuur van 'n GPT-model.png|links|duimnael|Die argitektuur van ’n GPT-model, met die interne struktuur van ’n transformatorblok regs.]]
Die selfaandagmeganisme stel die model in staat om die relatiewe belangrikheid van elke teken in 'n reeks te bepaal wanneer die volgende teken voorspel word, wat sodoende kontekstuele begrip verbeter. Anders as rekurrente neurale netwerke, verwerk transformators tekens parallel, wat opleidingdoeltreffendheid en skaalbaarheid verbeter.<ref name="Attention Is All You Need" />}Transformeerders het die grondslag geword vir die " generatiewe voorafgeleerde transformeerder " (GPT)-reeks wat deur OpenAI ontwikkel is, en het tradisionele herhalende en konvolusionele modelle vervang.
==Wet en regulasie==
In die Verenigde State het 'n groep maatskappye, waaronder OpenAI, Alphabet en Meta, in Julie 2023 'n vrywillige ooreenkoms met die Biden-administrasie onderteken om KI-gegenereerde inhoud van 'n watermerk te voorsien.<ref>{{cite news|last1=Bartz|first1=Diane|last2=Hu|first2=Krystal|title=OpenAI, Google, others pledge to watermark AI content for safety, White House says|date=21 Julie 2023|url=https://www.reuters.com/technology/openai-google-others-pledge-watermark-ai-content-safety-white-house-2023-07-21/|work=Reuters|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074519/https://www.reuters.com/technology/openai-google-others-pledge-watermark-ai-content-safety-white-house-2023-07-21/|url-status=live}}</ref> In Oktober 2023 het Uitvoerende Bevel 14110 die *Defense Production Act* (Wet op Verdedigingsproduksie) toegepas, wat vereis dat alle Amerikaanse maatskappye inligting aan die federale regering rapporteer wanneer hulle sekere KI-modelle met 'n groot impak ontwikkel.<ref>{{cite web| url = https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2023/10/30/fact-sheet-president-biden-issues-executive-order-on-safe-secure-and-trustworthy-artificial-intelligence/| title = FACT SHEET: President Biden Issues Executive Order on Safe, Secure, and Trustworthy Artificial Intelligence| publisher = The White House| date = 30 Oktober 2023| access-date = 30 Januarie 2024| archive-date = 30 Januarie 2024| archive-url = https://web.archive.org/web/20240130131421/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2023/10/30/fact-sheet-president-biden-issues-executive-order-on-safe-secure-and-trustworthy-artificial-intelligence/| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Burt |first=Andrew |date=31 Oktober 2023 |title=3 Obstacles to Regulating Generative AI |url=https://hbr.org/2023/10/3-obstacles-to-regulating-generative-ai |access-date=17 February 2024 |work=Harvard Business Review |issn=0017-8012 |archive-date=17 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217052101/https://hbr.org/2023/10/3-obstacles-to-regulating-generative-ai |url-status=live }}</ref>
In die [[Europese Unie]] (EU) sluit die Wet op Kunsmatige Intelligensie vereistes in om kopieregmateriaal wat gebruik word om generatiewe KI-stelsels op te lei, bekend te maak, en om enige KI-gegenereerde uitset as sodanig te etiketteer.<ref>{{cite web |title=EU AI Act: first regulation on artificial intelligence |url=https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20230601STO93804/eu-ai-act-first-regulation-on-artificial-intelligence |website=European Parliament |access-date=13 September 2024 |language=en |date=6 Augustus 2023 |archive-date=21 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221024951/https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20230601STO93804/eu-ai-act-first-regulation-on-artificial-intelligence |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Chee|first1=Foo Yun|last2=Mukherjee|first2=Supantha|title=EU lawmakers vote for tougher AI rules as draft moves to final stage|url=https://www.reuters.com/technology/eu-lawmakers-agree-changes-draft-artificial-intelligence-rules-2023-06-14/|website=Reuters|date=14 Junie 2023|access-date=26 Julie 2023|language=en|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074515/https://www.reuters.com/technology/eu-lawmakers-agree-changes-draft-artificial-intelligence-rules-2023-06-14/|url-status=live}}</ref>
In China reguleer die Tussentydse Maatreëls vir die Bestuur van Generatiewe KI-dienste wat deur die Kuberruimte-administrasie van China ingestel is, enige publiek-gerigte generatiewe KI. Dit sluit vereistes in om gegenereerde beelde of video's te watermerk, regulasies oor opleidingsdata en etiketkwaliteit, beperkings op die insameling van persoonlike data, en 'n riglyn dat generatiewe KI-dienste "aan sosialistiese kernwaardes moet voldoen".<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/technology/china-issues-temporary-rules-generative-ai-services-2023-07-13/|title=China says generative AI rules to apply only to products for the public|last=Ye|first=Josh|date=13 Julie 2023|website=Reuters|access-date=13 Julie 2023|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074517/https://www.reuters.com/technology/china-issues-temporary-rules-generative-ai-services-2023-07-13/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cac.gov.cn/2023-07/13/c_1690898327029107.htm|title=生成式人工智能服务管理暂行办法|date=13 Julie 2023|access-date=27 Julie 2023|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727125136/http://www.cac.gov.cn/2023-07/13/c_1690898327029107.htm|url-status=live}}</ref>
In 2021 het [[Unesco|UNESCO]] die Aanbeveling oor die [[Etiek van kunsmatige intelligensie]], die eerste globale standaardiseringsinstrument oor KI, aangeneem. Dit bied leiding aan lidstate oor kwessies soos menseregte, billikheid, deursigtigheid, databestuur en omgewingsvolhoubaarheid. <ref>{{cite web |title=Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence |url=https://www.unesco.org/en/articles/recommendation-ethics-artificial-intelligence |website=UNESCO |publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |date=16 Mei 2023 |access-date=20 Julie 2026}}</ref>
Die [[Groep van Sewe]] (G7) het die Hiroshima KI-proses in 2023 van stapel gestuur, wat internasionale riglyne en 'n vrywillige gedragskode vir ontwikkelaars van gevorderde KI-stelsels opgestel het.<ref>{{cite web |title=The Hiroshima AI Process: Leading the Global Challenge to Shape Inclusive Governance for Generative AI |url=https://www.japan.go.jp/kizuna/2024/02/hiroshima_ai_process.html |website=JapanGov |publisher=Government of Japan |date=9 Februarie 2024 |access-date=20 Julie 2026}}</ref> In 2024 het die Raad van Europa die Raamwerkkonvensie oor Kunsmatige Intelligensie en Menseregte, Demokrasie en die Oppergesag van die Reg aangeneem, die eerste wetlik bindende internasionale verdrag wat kunsmatige intelligensie beheer.<ref>{{cite web |title=The Framework Convention on Artificial Intelligence |url=https://www.coe.int/en/web/artificial-intelligence/the-framework-convention-on-artificial-intelligence |website=Council of Europe |date=5 September 2024 |access-date=20 Julie 2026}}</ref>
===Kopiereg===
====Opleiding met kopieregbeskermde inhoud====
Generatiewe KI-stelsels, soos ChatGPT en Midjourney, word opgelei op groot, openbare datastelle wat werke bevat waarop [[kopiereg]] rus. KI-ontwikkelaars voer aan dat sodanige opleiding onder die beginsel van "billike gebruik" beskerm word, terwyl kopiereghouers aanvoer dat dit inbreuk maak op hul regte.<ref name="crscopyright">{{Cite web| url = https://crsreports.congress.gov/product/pdf/LSB/LSB10922| title = Generative Artificial Intelligence and Copyright Law| date = September 29, 2023| work = Congressional Research Service| access-date = 30 Januarie 2024| series = LSB10922| archive-date = 22 Maart 2024| archive-url = https://web.archive.org/web/20240322233637/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/LSB/LSB10922| url-status = live}}</ref>
Voorstanders van opleiding onder die beginsel van billike gebruik voer aan dat dit 'n transformatiewe gebruik is en nie behels dat kopieregbeskermde werke aan die publiek beskikbaar gestel word nie.<ref name="crscopyright"/> Kritici voer egter aan dat beeldgenerators soos Midjourney byna identiese kopieë van sekere kopieregbeskermde beelde kan skep,<ref>{{cite web | url = https://www.nytimes.com/interactive/2024/01/25/business/ai-image-generators-openai-microsoft-midjourney-copyright.html | title = We Asked A.I. to Create the Joker. It Generated a Copyrighted Image. | first = Stuart | last = Thompson | date = 25 Januarie 2024 | access-date = 26 Januarie 2024 | work = [[The New York Times]] | archive-date = 25 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240125233919/https://www.nytimes.com/interactive/2024/01/25/business/ai-image-generators-openai-microsoft-midjourney-copyright.html | url-status = live }}</ref> en dat generatiewe KI-programme meeding met die inhoud waarop hulle opgelei is.<ref>{{cite news |last1=Hadero |first1=Haleluya |last2=Bauder |first2=David |title=The New York Times sues OpenAI and Microsoft for using its stories to train chatbots |url=https://apnews.com/article/nyt-new-york-times-openai-microsoft-6ea53a8ad3efa06ee4643b697df0ba57 |work=AP News |publisher=AP News |date=27 Desember 2023 |access-date=13 April 2023 |archive-date=27 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227150436/https://apnews.com/article/nyt-new-york-times-openai-microsoft-6ea53a8ad3efa06ee4643b697df0ba57 |url-status=live }}</ref>
Teen 2024 is verskeie regsgedinge wat verband hou met die gebruik van kopieregbeskermde materiaal vir opleidingsdoeleindes aan die gang. Getty Images het 'n regsgeding teen Stability AI aanhangig gemaak oor die gebruik van sy beelde om Stable Diffusion op te lei.<ref>{{cite web |last=O'Brien |first=Matt |title=Photo giant Getty took a leading AI image-maker to court. Now it's also embracing the technology |url=https://apnews.com/article/getty-images-artificial-intelligence-ai-image-generator-stable-diffusion-a98eeaaeb2bf13c5e8874ceb6a8ce196 |website=AP NEWS |publisher=Associated Press |date=25 September 2023 |access-date=30 Januarie 2024 |archive-date=30 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130221552/https://apnews.com/article/getty-images-artificial-intelligence-ai-image-generator-stable-diffusion-a98eeaaeb2bf13c5e8874ceb6a8ce196 |url-status=live }}</ref> Beide die Authors Guild en ''[[The New York Times]]'' het regsgedinge teen [[Microsoft]] en [[OpenAI]] ingestel oor die gebruik van hul werke om ChatGPT op te lei.<ref>{{cite magazine | url = https://www.wired.com/story/livewired-generative-ai-copyright/ | title = The Generative AI Copyright Fight Is Just Getting Started | first = Gregory | last = Barber | date = 9 Desember 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | magazine = Wired | archive-date = 19 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240119131913/https://www.wired.com/story/livewired-generative-ai-copyright/ | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.wsj.com/tech/ai/new-york-times-sues-microsoft-and-openai-alleging-copyright-infringement-fd85e1c4 | title = New York Times Sues Microsoft and OpenAI, Alleging Copyright Infringement | first = Alexandra | last = Bruell | date = 27 Desember 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | work = [[Wall Street Journal]] | archive-date = 18 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240118042622/https://www.wsj.com/tech/ai/new-york-times-sues-microsoft-and-openai-alleging-copyright-infringement-fd85e1c4 | url-status = live }}</ref>
====Kopiereg op KI-gegenereerde inhoud====
'n Afsonderlike vraag is of KI-gegenereerde werke vir kopieregbeskerming kan kwalifiseer. Die Verenigde State se Kopieregkantoor het beslis dat werke wat deur kunsmatige intelligensie geskep is sonder enige menslike insette nie kopieregbeskerm kan word nie, omdat hulle nie menslike outeurskap het nie.<ref>{{cite web | url = https://www.reuters.com/legal/ai-generated-art-cannot-receive-copyrights-us-court-says-2023-08-21/ | title = AI-generated art cannot receive copyrights, US court says | first = Blake | last = Brittain | date = 21 Augustus 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | work = [[Reuters]] | archive-date = 20 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240120193026/https://www.reuters.com/legal/ai-generated-art-cannot-receive-copyrights-us-court-says-2023-08-21/ | url-status = live }}</ref> Sommige regsgeleerdes het voorgestel dat Naruto v. Slater (2018), waarin die Amerikaanse 9de Kringhof van Appèl beslis het dat nie-mense nie kopiereghouers van artistieke werke kan wees nie, 'n potensiële presedent in kopiereggedinge oor werke wat deur generatiewe KI geskep is, kan wees.<ref>{{cite news|title=The Lawsuits That Could Shape the Future of AI and Copyright Law|date=15 April 2024|work=The Wall Street Journal|publisher=News Corp|url=https://www.wsj.com/video/series/wsj-explains/the-lawsuits-that-could-shape-the-future-of-ai-and-copyright-law/43D1BBBB-F393-4F18-AA4A-A80CFFA0F8A5|access-date=11 Februarie 2025}}</ref> Die kantoor het egter ook begin om publieke insette te neem om te bepaal of hierdie reëls vir generatiewe KI verfyn moet word.<ref>{{cite web | url = https://www.theverge.com/2023/8/29/23851126/us-copyright-office-ai-public-comments | title = US Copyright Office wants to hear what people think about AI and copyright | first = Emilla | last = David | date = 29 Augustus 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | work = The Verge | archive-date = 19 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240119131914/https://www.theverge.com/2023/8/29/23851126/us-copyright-office-ai-public-comments | url-status = live }}</ref>
In Januarie 2025 het die Verenigde State se Kopieregkantoor (USCO) uitgebreide riglyne vrygestel rakende die gebruik van KI-gereedskap in die kreatiewe proses, en vasgestel dat "...generatiewe KI-stelsels ook gereedskap bied wat gebruikers op soortgelyke wyse in staat stel om beheer uit te oefen. [Hierdie] kan die gebruiker in staat stel om die keuse en plasing van individuele kreatiewe elemente te beheer. Of sulke wysigings voldoen aan die minimum standaard van oorspronklikheid wat onder Feist vereis word, sal afhang van 'n geval-tot-geval-bepaling. In daardie gevalle waar dit wel gebeur, moet die uitvoer kopieregbaar wees"<ref>{{Cite web |title=Copyright and Artificial Intelligence {{!}} U.S. Copyright Office |url=https://copyright.gov/ai/ |access-date=9 April 2025 |website=copyright.gov}}</ref> Daarna het die USCO die eerste visuele kunswerk geregistreer wat volledig uit KI-gegenereerde materiaal bestaan het, getiteld "A Single Piece of American Cheese".<ref>{{Cite web |date=24 Maart 2025 |title=U.S. Copyright Office Grants Registration to AI-Generated Artwork |url=https://journals.law.harvard.edu/jsel/2025/03/u-s-copyright-office-grants-registration-to-ai-generated-artwork/ |access-date=9 April 2025 |language=en-US |archive-date=9 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409145825/https://journals.law.harvard.edu/jsel/2025/03/u-s-copyright-office-grants-registration-to-ai-generated-artwork/ |url-status=live }}</ref>
===Litigasie===
Die ontwikkeling van generatiewe kunsmatige intelligensie het litigasie oor die gebruik van kopieregbeskermde werke om KI-modelle en die inhoud wat deur hierdie stelsels vervaardig word, op te lei, aanleiding gegee. Skrywers, nuusuitgewers, visuele kunstenaars en musiekmaatskappye het regsgedinge aanhangig gemaak waarin beweer word dat KI-ontwikkelaars hul werke sonder magtiging gebruik het. Die verweerders het sommige van hierdie eise betwis, onder andere deur aan te voer dat die gebruik van kopieregbeskermde materiaal vir modelopleiding as billike gebruik onder die wet van die Verenigde State kan kwalifiseer.<ref>{{cite web |last=Rushing |first=Joshua Luke |last2=Lowry |first2=Samuel |date=2024 |title=Generative AI Litigation: A One-Year Check-In |url=https://www.americanbar.org/groups/science_technology/resources/scitech-lawyer/2024-spring/generative-ai-litigation-one-year-check-in/ |website=American Bar Association}}</ref>
Ander regsgedinge het kwessies geopper rakende [[privaatheid]], [[handelsmerk]]e, publisiteitsregte en beweerde skade wat deur [[kletsbot]]-interaksies veroorsaak word. In 2026 het nuusuitgewers bykomende kopiereges teen KI-ontwikkelaars aanhangig gemaak, terwyl regsgedinge teen kletsbotverskaffers beweer het dat hul stelsels bygedra het tot geestesgesondheidskrisisse of ander skadelike gedrag.<ref>{{cite news |date=8 Oktober 2026 |title=USA Today sues OpenAI for copyright infringement over AI training |url=https://www.reuters.com/legal/legalindustry/usa-today-sues-openai-copyright-infringement-over-ai-training-2026-10-08/ |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |date=7 Oktober 2026 |title=Is ChatGPT a 'product' or a 'service'? A wave of lawsuits tests a theory of AI liability |url=https://www.reuters.com/legal/litigation/is-chatgpt-product-or-service-wave-lawsuits-tests-theory-ai-liability-2026-10-07/ |work=Reuters}}</ref>
==Etiese kwessies==
''Sien ook:'' [[Etiek van kunsmatige intelligensie]] en kontroversies rondom kunsmatige intelligensie
Die ontwikkeling van generatiewe KI het kommer laat ontstaan by regerings, besighede en individue, wat gelei het tot protesaksies, regsaksies, oproepe om KI-eksperimente te staak, en stappe deur verskeie regerings. In 'n inligtingsessie aan die [[Verenigde Nasies]] se [[Veiligheidsraad]] in Julie 2023 het sekretaris-generaal [[António Guterres]] verklaar dat "generatiewe KI 'n enorme potensiaal vir beide goed en kwaad op groot skaal inhou". Hy het gesê dat KI "wêreldwye ontwikkeling 'n enorme hupstoot kan gee" en teen 2030 tussen $10 en $15 biljoen tot die wêreldekonomie kan bydra, maar dat kwaadwillige gebruik daarvan "verskriklike vlakke van dood en vernietiging, wydverspreide trauma en diep sielkundige skade op 'n onvoorstelbare skaal kan veroorsaak".<ref>{{Cite web |date=18 Julie 2023 |title=Secretary-General's remarks to the Security Council on Artificial Intelligence |url=https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2023-07-18/secretary-generals-remarks-the-security-council-artificial-intelligence-bilingual-delivered-scroll-down-for-all-english |access-date=27 Julie 2023 |website=un.org |archive-date=28 Julie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728121305/https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2023-07-18/secretary-generals-remarks-the-security-council-artificial-intelligence-bilingual-delivered-scroll-down-for-all-english |url-status=live }}</ref> Daarbenewens het generatiewe KI 'n beduidende koolstofvoetspoor.<ref name="Heikkilä-2023" />
===Maatskaplike impakte===
====Uitwerkings op geestesgesondheid====
Gebaseer op 'n nasionaal verteenwoordigende steekproef van 20 847 volwassenes in die VSA, het 'n opnamestudie uit 2026 in ''JAMA Network Open'' bevind dat daaglikse gebruik van generatiewe KI beduidend verband hou met ernstiger depressiewe simptome; die waarskynlikheid van ten minste matige [[Depressie (gemoedstoestand)|depressie]] was ongeveer 30% hoër onder daaglikse gebruikers as onder nie-gebruikers. Die verband was die sterkst in die geval van persoonlike gebruik en onder persone tussen die ouderdomme van 25 en 64; die deursnee-ontwerp het nie voorsiening gemaak vir gevolgtrekkings oor oorsaaklikheid nie.<ref>{{Cite journal |last1=Perlis |first1=Roy H. |last2=Gunning |first2=Faith M. |last3=Uslu |first3=Ata A. |last4=Santillana |first4=Mauricio |last5=Baum |first5=Matthew A. |last6=Druckman |first6=James N. |last7=Ognyanova |first7=Katherine |last8=Lazer |first8=David |title=Generative AI Use and Depressive Symptoms Among US Adults |journal=JAMA Network Open |date=2026 |volume=9 |issue=1 |pages=e2554820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2025.54820 |pmid=41563755 |pmc=12824790 |doi-access=free}}</ref> In 'n afsonderlike, nasionaal verteenwoordigende opname uit 2025 onder Amerikaanse adolessente en jong volwassenes (ouderdomme 12 tot 21), is bevind dat ongeveer 13% generatiewe KI vir emosionele ondersteuning gebruik het, en meer as 90% van hulle het aangedui dat die advies nuttig was.<ref>{{Cite journal |last1=McBain |first1=Ryan K. |last2=Bozick |first2=Robert |last3=Diliberti |first3=Melissa Kay |display-authors=etal |title=Use of Generative AI for Mental Health Advice Among US Adolescents and Young Adults |journal=JAMA Network Open |date=2025 |volume=8 |issue=11 |pages=e2542281 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2025.42281 |pmid=41201806 |pmc=12595529 |doi-access=free}}</ref>
Beheerde ekspiremente het 'n mate van terapeutiese potensiaal getoon. Die eerste gerandomiseerde beheerde eksperiment van 'n volledig generatiewe KI-terapie-kletsbot, gepubliseer in ''NEJM AI'' in 2025, het beduidende vermindering in simptome van depressie, [[angs]] en eetversteurings oor vier weke gevind in vergelyking met 'n waglyskontrole, met deelnemers wat die terapeutiese alliansie as vergelykbaar met dié van menslike terapeute beoordeel.<ref>{{Cite journal |last1=Heinz |first1=Michael V. |last2=Mackin |first2=Destiny M. |last3=Trudeau |first3=Bridget M. |display-authors=etal |title=Randomized Trial of a Generative AI Chatbot for Mental Health Treatment |journal=NEJM AI |date=2025 |volume=2 |issue=4 |doi=10.1056/AIoa2400802}}</ref> Hierdie bevindinge stem ooreen met 'n 2025-meta-analise van 31 gerandomiseerde beheerde proewe (n=29 637) wat klein tot matige effekte van KI-kletsbotte gevind het in die vermindering van depressiewe, angs- en stresimptome onder jong volwassenes.<ref>{{Cite journal |last1=Feng |first1=Xinyu |last2=Tian |first2=Lidan |last3=Ho |first3=Grace W. K. |last4=Yorke |first4=Janelle |last5=Hui |first5=Vivian |title=The Effectiveness of AI Chatbots in Alleviating Mental Distress and Promoting Health Behaviors Among Adolescents and Young Adults: Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Journal of Medical Internet Research |date=2025 |volume=27 |issue=3 |article-number=e79850 |doi=10.2196/79850 |pmid=41603730 |pmc=12661615 |doi-access=free}}</ref> Kommersieel beskikbare terapie-kletsbotte toon nietemin beduidende tekortkominge: 'n 2025-studie deur die Stanford Universiteit het bevind dat hulle stigmatiserende houdings teenoor toestande soos skisofrenie en alkoholafhanklikheid vertoon het, en onvanpas gereageer het op selfmoordgedagtes en waandenke.<ref>{{Cite web |last=Moore |first=Jared |title=Expressing stigma and inappropriate responses prevents LLMs from safely replacing mental health providers |url=https://news.stanford.edu/stories/2025/06/ai-mental-health-care-tools-dangers-risks |date=2025-06-11 |access-date=2026-09-01 |website=Stanford News |publisher=Stanford-universiteit}}</ref>
Navorsers het ook kommer uitgespreek oor KI-metgesel-kletsbotte en emosionele afhanklikheid. Terwyl sommige gebruikers van metgesel-toeps verminderde eensaamheid rapporteer, is wetenskaplikes bekommerd oor langtermyn-afhanklikheid wanneer kletsbotte voortdurende bevestiging van gebruikers se gevoelens en sienings bied sonder om gebruikers se aannames uit te daag.<ref>{{Cite journal |last=Adam |first=David |title=Supportive? Addictive? Abusive? How AI companions affect our mental health |journal=Nature |date=2025 |volume=641 |issue=8062 |pages=296–298 |doi=10.1038/d41586-025-01349-9 |pmid=40329067 |bibcode=2025Natur.641..296A }}</ref> In 2026 het Stanford-navorsers bevind dat gebruikers van die Character.AI-platform met beperkte vanlyn sosiale netwerke berig het dat hulle meer eensaam voel nadat hulle emosionele ondersteuning van kletsbotte gesoek het.<ref>{{Cite web |title=AI companions may worsen loneliness for vulnerable users, Stanford study finds |url=https://news.stanford.edu/stories/2026/08/ai-companions-chatbots-loneliness-research |date=2026-08-04 |access-date=2026-09-01 |website=Stanford News |publisher=Stanford University}}</ref>
Oormatige afhanklikheid van generatiewe KI kan ook kognitiewe vaardighede beïnvloed. In 'n studie wat by die 2026-konferensie oor menslike faktore in rekenaarstelsels aangebied is, het deelnemers wat KI gereeld oor vier weke gebruik het, 'n verminderde vermoë getoon om self waninligting te onderskei.<ref name="CHI2026">{{cite journal |last1=Rani |first1=Anku |last2=Danry |first2=Valdemar |last3=Liang |first3=Paul Pu |last4=Lippman |first4=Andrew |last5=Maes |first5=Pattie |title=Dialogues with AI Reduce Beliefs in Misinformation but Build No Lasting Discernment Skills |journal=[[Conference on Human Factors in Computing Systems]] |date=13 April 2026 |pages=1–26 |doi=10.1145/3772318.3790656 |isbn=979-8-4007-2278-3 |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3772318.3790656 |access-date=23 Junie 2026|arxiv=2510.01537 }}</ref><ref name="mansoor2026">{{cite news |last1=Mansoor |first1=Sanya |title=Over-reliance on chatbots can diminish critical-thinking skills, study finds |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/jun/19/chatbots-critical-thinking-skills |access-date=23 Junie 2026 |work=The Guardian |date=19 Junie 2026}}</ref>
====Akademiese eerlikheid====
Generatiewe KI kan gebruik word om akademiese prosa te genereer en te wysig, bronne te parafraseer en tale te vertaal. Die gebruik van generatiewe KI in 'n klaskameromgewing het tradisionele definisies van akademiese [[plagiaat]] uitgedaag, wat gelei het tot 'n "kat-en-muis"-dinamika tussen studente wat KI gebruik en instellings wat dit probeer opspoor.<ref name="UNESCO2023">{{Cite book |title=Guidance for generative AI in education and research |publisher=UNESCO |date=2023 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693 |doi=10.54675/EWZM9535 |isbn=978-92-3-100612-8}}</ref> In die onmiddellike nasleep van ChatGPT se vrystelling het baie skooldistrikte en universiteite tydelike verbod op die tegnologie uitgereik, hoewel baie instellings sedertdien na beleide van bestuurde integrasie oorgeskakel het.<ref name="UNESCO2023" /> Die implementering van hierdie beleide ontbreek egter dikwels aan duidelikheid. Navorsing dui daarop dat die las van die interpretasie van "aanvaarbare gebruik" dikwels op individuele studente en onderwysers val, wat 'n omgewing skep waar akademiese eerlikheid moeilik word om te definieer en af te dwing.<ref>{{Cite journal |last=Tsao |first=Jack |date=2025 |title=Trajectories of AI policy in higher education: Interpretations, discourses, and enactments of students and teachers |journal=Computers and Education: Artificial Intelligence |volume=9 |article-number=100496 |doi=10.1016/j.caeai.2025.100496 |issn=2666-920X|doi-access=free }}</ref>
'n Algemeen voorgestelde gebruik vir onderwysers is om te gradeer en terugvoer te gee. Maatskappye soos Pearson en ETS gebruik KI om [[grammatika]], [[meganika]], gebruik en styl te gradeer, maar nie vir hoofidees of algehele struktuur nie.<ref name="Barrett">{{cite journal |last1=Barrett |first1=A. |last2=Pack |first2=A. |date=2023 |title=Not quite eye to A.I.: Student and teacher perspectives on the use of generative artificial intelligence in the writing process |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=20 |issue=1 |page=59 |doi=10.1186/s41239-023-00427-0 |doi-access=free }}</ref> Die Nasionale Raad van Onderwysers van Engels het verklaar dat masjientelling studente laat voel dat hul skryfwerk nie die moeite werd is om te lees nie.<ref>{{cite web |title=NCTE Position Statement on Machine Scoring |url=https://ncte.org/statement/machine_scoring/ |website=National Council of Teachers of English |access-date=11 Julie 2025 |date=20 April 2013}}</ref> KI-telling het ook onregverdige resultate vir studente van verskillende etniese agtergronde opgelewer.<ref>{{cite journal |last1=Mangal |first1=M. |last2=Pardos |first2=Z. A. |date=2024 |title=Implementing equitable and intersectionality-aware AI in education: A practical guide |journal=British Journal of Educational Technology |volume=55 |issue=5 |pages=2003–2038 |doi=10.1111/bjet.13484|doi-access=free }}</ref>
====Vrese oor werksverliese====
[[Lêer:AI Protest Sign 2023 WGA Strike.jpg|links|duimnael|'n Betoger tydens die 2023-staking van die Writers Guild of America. Alhoewel dit nie 'n topprioriteit was nie, was een van die WGA se versoeke in 2023 "regulasies rondom die gebruik van (generatiewe) KI".<ref>{{cite magazine|date=4 Mei 2023|title=The Writers Strike Is Taking a Stand on AI|author-last1=Shah|author-first1=Simmone|url=https://time.com/6277158/writers-strike-ai-wga-screenwriting/|magazine=[[Time (tydskrif)|Time]]|language=en|access-date=11 Junie 2023|archive-date=11 Junie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611000136/https://time.com/6277158/writers-strike-ai-wga-screenwriting/|url-status=live}}</ref>]]
Sedert die vroeë dae van die ontwikkeling van kunsmatige intelligensie (KI) is daar deur Joseph Weizenbaum – die skepper van ELIZA – en ander aangevoer dat mens moet afvra of take wat deur rekenaars uitgevoer kan word, ook werklik deur hulle gedoen behoort te word. Dit is veral relevant as ’n mens kyk na die verskille tussen rekenaars en mense, sowel as tussen kwantitatiewe berekeninge en kwalitatiewe, waardegebaseerde oordele.<ref>{{Cite news |last=Tarnoff |first=Ben |date=4 Augustus 2023 |title=Lessons from Eliza |pages=34–39 |work=[[The Guardian Weekly]]}}</ref> KI word deur talle maatskappye ingespan om menslike kunstenaars te vervang. In April 2023 is berig dat KI vir die generering van beelde daartoe gelei het dat 70% van die poste vir illustreerders in die videospeletjiebedryf in China verlore gegaan het.<ref>{{Cite web |last=Zhou |first=Viola |date=11 April 2023 |title=AI is already taking video game illustrators' jobs in China |url=https://restofworld.org/2023/ai-image-china-video-game-layoffs/ |access-date=17 Augustus 2023 |website=Rest of World |language=en-US |archive-date=13 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230813165240/https://restofworld.org/2023/ai-image-china-video-game-layoffs/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Carter |first=Justin |date=11 April 2023 |title=China's game art industry reportedly decimated by growing AI use |url=https://www.gamedeveloper.com/art/china-s-game-art-industry-reportedly-decimated-ai-art-use |access-date=17 Augustus 2023 |website=Game Developer |language=en |archive-date=17 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817010519/https://www.gamedeveloper.com/art/china-s-game-art-industry-reportedly-decimated-ai-art-use |url-status=live }}</ref>
Die verlies aan werkgeleenthede weens vervanging deur generatiewe KI het gelei tot arbeidsgeskille, soos die arbeidsgeskille in Hollywood in 2023. Tydens die SAG-AFTRA-staking in 2023 het [[Fran Drescher]], president van die Screen Actors Guild, verklaar dat "kunsmatige intelligensie 'n eksistensiële bedreiging vir kreatiewe beroepe inhou".<ref>{{cite web |last=Collier |first=Kevin |date=14 Julie 2023 |title=Actors vs. AI: Strike brings focus to emerging use of advanced tech |url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/hollywood-actor-sag-aftra-ai-artificial-intelligence-strike-rcna94191 |publisher=NBC News |quote=SAG-AFTRA het by die Writers Guild of America aangesluit in hul eis vir 'n kontrak wat uitdruklik regulasies vir kunsmatige intelligensie (KI) vereis, ten einde skrywers en die werke wat hulle skep, te beskerm. ... Die toekoms van generatiewe kunsmatige intelligensie in Hollywood – en hoe dit gebruik kan word om menslike arbeid te vervang – het 'n kritieke knelpunt geword vir akteurs wat aan 'n staking deelneem. Tydens 'n perskonferensie op Donderdag het Fran Drescher, president van die Screen Actors Guild-American Federation of Television and Radio Artists (beter bekend as SAG-AFTRA), verklaar dat "kunsmatige intelligensie 'n eksistensiële bedreiging vir kreatiewe beroepe inhou; alle akteurs en uitvoerende kunstenaars verdien kontrakbepalings wat hulle beskerm teen die uitbuiting van hul identiteit en talent sonder hul toestemming en sonder vergoeding."|access-date=21 Julie 2023 |archive-date=20 Julie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720230639/https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/hollywood-actor-sag-aftra-ai-artificial-intelligence-strike-rcna94191 |url-status=live }}</ref> Alle vorme van [[kuns]] – nie net visuele kuns nie – loop die risiko om deur generatiewe KI vervang te word. KI wat stemme genereer, word beskou as 'n potensiële uitdaging vir die sektor vir stemakteurs.<ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=22 Augustus 2023 |title=ElevenLabs' voice-generating tools launch out of beta |url=https://techcrunch.com/2023/08/22/elevenlabs-voice-generating-tools-launch-out-of-beta/ |access-date=September 25, 2023 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128141924/https://techcrunch.com/2023/08/22/elevenlabs-voice-generating-tools-launch-out-of-beta/ |url-status=live }}</ref> Skryfwerk en joernalistiek – ander vorme van mensgemaakte kuns – word ook deur generatiewe KI onder druk geplaas.<ref>{{Cite web |last=Shrivastava |first=Rashi |title='Keep Your Paws Off My Voice': Voice Actors Worry Generative AI Will Steal Their Livelihoods |url=https://www.forbes.com/sites/rashishrivastava/2023/10/09/keep-your-paws-off-my-voice-voice-actors-worry-generative-ai-will-steal-their-livelihoods/ |access-date=November 28, 2023 |website=Forbes |language=en |archive-date=2 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202055929/https://www.forbes.com/sites/rashishrivastava/2023/10/09/keep-your-paws-off-my-voice-voice-actors-worry-generative-ai-will-steal-their-livelihoods/ |url-status=live }}</ref>
'n Studie uit 2025 het egter tot die gevolgtrekking gekom dat die Amerikaanse arbeidsmark tot dusver geen merkbare ontwrigting deur generatiewe KI ervaar het nie.<ref>{{Cite web |title=Evaluating the Impact of AI on the Labor Market: Current State of Affairs {{!}} The Budget Lab at Yale |url=https://budgetlab.yale.edu/research/evaluating-impact-ai-labor-market-current-state-affairs |access-date=2026-01-12 |website=budgetlab.yale.edu |language=en}}</ref> 'n Ander studie het bevind dat Deense werkers wat kletsbotte gebruik het, gemiddeld 2,8% van hul tyd bespaar het, terwyl daar geen beduidende verandering in hul verdienste of werksure waargeneem is nie.<ref>{{Cite web |author1=Craig Hale |date=2025-04-29 |title=Generative AI isn't biting into wages, replacing workers, and isn't saving time, economists say |url=https://www.techradar.com/pro/generative-ai-isnt-biting-into-wages-replacing-workers-or-saving-time-economists-say |access-date=2026-01-12 |website=TechRadar |language=en}}</ref>
===Etiek van KI in kuns===
Die onderwerp van etiek in kuns in die era van kunsmatige intelligensie (KI) behels oorwegings oor etiese besluitneming en die gebruik van hulpbronne by die skep van kuns, in 'n tydvak waar KI-gegenereerde werke al hoe meer tot die kunsterrein toetree. Dit hou verband met die implikasies vir kunstenaars wat besorg is oor die impak van KI op kuns, sowel as die voortgesette skepping van sogenaamde "etiese kuns", te midde van KI se toenemende betrokkenheid by 'n wye verskeidenheid artistieke mediums.<ref>{{Cite journal |last=Millet |first=Kobe |last2=Buehler |first2=Florian |last3=Du |first3=Guanzhong |last4=Kokkoris |first4=Michail D. |date=June 2023 |title=Defending humankind: Anthropocentric bias in the appreciation of AI art |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0747563223000584 |journal=Computers in Human Behavior |language=en |volume=143 |pages=107707 |doi=10.1016/j.chb.2023.107707}}</ref>
Hierdie onderwerp dek die veranderinge in – of herwaardering van – die emosionele betekenis van kuns wanneer mens nie-menslike vorme van artistieke skepping in ag neem, asook die beskouing van kuns óf as 'n proses óf as 'n finale produk. Dit raak implikasies op verskeie gebiede, insluitend sosiale strukture, gemarginaliseerde gemeenskappe, menslike kreatiwiteit en die gebruik van volhoubare hulpbronne. 'n Kernaspek by die definisie van KI-gegenereerde werke as "kuns" is die kommer dat dit berus op die uitbuiting van menslike hulpbronne, eerder as om te dien as 'n medium waardeur die mensdom kan floreer.<ref>{{Citation |last=Wasi |first=Azmine Toushik |title=AI for Social Good and Public Impact in Marginalized Communities: A Cross-Cultural Framework |date=2025 |work=Social Impact of AI: Research, Diversity and Inclusion Frameworks |volume=2599 |pages=1–12 |editor-last=Folajimi |editor-first=Yetunde |url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-98949-0_1 |access-date=2026-10-13 |place=Cham |publisher=Springer Nature Switzerland |language=en |doi=10.1007/978-3-031-98949-0_1 |isbn=978-3-031-98948-3 |editor2-last=Deligiannidis |editor2-first=Leonidas |editor3-last=Othman |editor3-first=Salem |editor4-last=Singh |editor4-first=Shawren}}</ref>
'n Leemte in hierdie evaluering is die perspektief wat KI beskou as 'n instrument vir vinnige vooruitgang. Wanneer KI in die konteks van volhoubare ontwikkeling oorweeg word, staan vinnige produksie en die klem op ontwerp vir verbruik haaks op die beginsels van [[volhoubaarheid]]. Volhoubaarheid prioritiseer immers die doeltreffende gebruik van hernubare en eties verantwoorde hulpbronne, nog voordat daar op verdere ontwikkeling gemik word.<ref>{{Cite journal |last=the Artist |first=Saki |date=2025-06-06 |title=Art as a catalyst for promoting sustainable research |url=https://www.nature.com/articles/s42254-025-00847-z |journal=Nature Reviews Physics |language=en |volume=7 |issue=7 |pages=350–351 |doi=10.1038/s42254-025-00847-z |issn=2522-5820}}</ref>
====Gevolge vir joernalistiek====
In Januarie 2023 het ''Futurism'' onthul dat CNET ’n interne KI-hulpmiddel, waarvan nie melding gemaak is nie, gebruik het om ten minste 77 van sy nuusberigte te skryf; nadat die nuus bekend geword het, het CNET regstellings by 41 van die berigte aangebring.<ref>{{Cite news |last=Roth |first=Emma |date=25 Januarie, 2023 |title=CNET found errors in more than half of its AI-written stories |url=https://www.theverge.com/2023/1/25/23571082/cnet-ai-written-stories-errors-corrections-red-ventures |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106142152/https://www.theverge.com/2023/1/25/23571082/cnet-ai-written-stories-errors-corrections-red-ventures |archive-date=6 November 2023 |access-date=17 Junie 2023 |work=The Verge}}</ref> In April 2023 het ''Die Aktuelle'' ’n KI-gegenereerde, vals onderhoud met [[Michael Schumacher]] gepubliseer.<ref>{{Cite news |date=28 April 2023 |title=A magazine touted Michael Schumacher's first interview in years. It was actually AI |url=https://www.npr.org/2023/04/28/1172473999/michael-schumacher-ai-interview-german-magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230617222319/https://www.npr.org/2023/04/28/1172473999/michael-schumacher-ai-interview-german-magazine |archive-date=17 Junie 2023 |access-date=17 Junie 2023 |work=NPR}}</ref> In Mei 2024 het ''Futurism'' daarop gewys dat ’n video van AdVon Commerce – ’n maatskappy wat generatiewe KI gebruik het om artikels vir baie van die voorgenoemde nuusorganisasies te skep – blykbaar aandui dat hulle "tienduisende artikels vir meer as 150 uitgewers geproduseer het".<ref>{{Cite web |date=2024-05-08 |title=Meet AdVon, the AI-Powered Content Monster Infecting the Media Industry |url=https://futurism.com/advon-ai-content |access-date=2025-06-20 |website=Futurism}}</ref> In 2025 het ’n verslag van die “American Sunlight Project” aangedui dat die ''Pravda''-netwerk tot 10 000 artikels per dag publiseer. Die verslag het tot die gevolgtrekking gekom dat ’n groot deel van hierdie inhoud daarop gemik is om Russiese narratiewe in groot taalmodelle in te voer deur middel van die data wat gebruik word om hierdie modelle op te lei.<ref>{{Cite news |last=Menn |first=Joseph |date=2025-04-17 |title=Russia seeds chatbots with lies. Any bad actor could game AI the same way. |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2025/04/17/llm-poisoning-grooming-chatbots-russia/ |access-date=2025-06-01 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref>
In Junie 2024 het die Reuters Institute sy ''Digital News Report'' vir 2024 gepubliseer. In ’n opname onder mense in Amerika en Europa het die Reuters Institute bevind dat onderskeidelik 52% en 47% ongemaklik voel met nuus wat "hoofsaaklik deur KI, met ’n mate van menslike toesig" geproduseer is, terwyl onderskeidelik 23% en 15% aangedui het dat hulle daarmee gemaklik is. 42% van Amerikaners en 33% van Europeërs het aangedui dat hulle gemaklik is met nuus wat "hoofsaaklik deur mense, met ’n mate van hulp van KI" geproduseer is. Die resultate van wêreldwye opnames het getoon dat mense meer ongemaklik voel wanneer KI gebruik word vir nuus oor onderwerpe soos politiek (46%), misdaad (43%) en plaaslike nuus (37%), in vergelyking met ander nuusonderwerpe.<ref>{{Cite web |last1=Newman |first1=Nic |last2=Fletcher |first2=Richard |last3=Robertson |first3=Craig T. |last4=Arguedas |first4=Amy Ross |last5=Nielsen |first5=Rasmus Fleis |date=June 2024 |title=Digital News Report 2024 |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/sites/default/files/2024-06/DNR%202024%20Final%20lo-res-compressed.pdf |access-date=20 Junie 2024 |publisher=Reuters Institute for the Study of Journalism |page=20 |doi=10.60625/risj-vy6n-4v57 |archive-date=16 Junie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616234226/https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/sites/default/files/2024-06/DNR%202024%20Final%20lo-res-compressed.pdf |url-status=live }}</ref> ’n Opname deur Pew Research in 2025 het bevind dat ongeveer die helfte van alle volwassenes in die VSA meen dat KI oor die volgende 20 jaar ’n baie negatiewe (24%) of ietwat negatiewe (26%) impak sal hê op die nuus wat mense in die VSA ontvang.<ref>{{Cite web |last=Lipka |first=Michael |date=2025-04-28 |title=Americans largely foresee AI having negative effects on news, journalists |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/04/28/americans-largely-foresee-ai-having-negative-effects-on-news-journalists/ |access-date=2026-01-22 |website=Pew Research Center |language=en-US}}</ref>
===Vooroordeel===
Algoritmiese vooroordeel
'n Taalmodel mag sekere beroepe met spesifieke geslagte assosieer indien sulke patrone in die data voorkom.<ref name="Bender-2021"/> Daar is eweneens opgemerk dat sommige stelsels vir die generering van beelde, beelde van mans as uitvoerende hoofde ([[HUB]]s) meer dikwels skep as dié van vroue.<ref name="Ferrara2023">{{cite journal |last1=Ferrara |first1=Emilio |title=Fairness and Bias in Artificial Intelligence: A Brief Survey of Sources, Impacts, and Mitigation Strategies |journal=Sci |year=2023 |volume=6 |issue=1 |page=3 |doi=10.3390/sci6010003 |doi-access=free }}</ref>
KI-sagteware – veral wanneer stemherkenningstegnologie gebruik word – vind dit moeilik om spraakgebreke te herken en te verstaan. Mense wat byvoorbeeld hakkel, sukkel om stemgeaktiveerde assistente soos Gemini en Siri te aktiveer; dit is te wyte aan die wyse waarop die sagteware opgelei is.<ref>{{cite press release |last1=Mish |first1=Patricia |title=Featured MSU Engaged Scholars - Building Voice AI That Works for Everyone |url=https://engagedscholar.msu.edu/enewsletter/volume16/issue2/voice-ai.aspx |access-date=31 Augustus 2026 |work=The Engaged Scholar E-Newsletter |publisher=Michigan State University |language=en}}</ref>
Maatskappye wat KI-stelsels gebruik vir werwingsprosesse, sluit dikwels mense met aksente of spesifieke spraakpatrone uit. Dit gebeur omdat die stemherkenningstegnologie die kandidate se spraak tydens onderhoude verkeerd transkribeer. Gevolglik kry mense met gestremdhede of ongewone aksente selde die kans om met 'n menslike onderhoudvoerder te praat wanneer hierdie generatiewe KI-stelsels ingespan word.<ref>{{Cite news |last1=Taylor |first1=Josh |last2=reporter |first2=Josh Taylor Technology |date=2025-05-13 |title=People interviewed by AI for jobs face discrimination risks, Australian study warns |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2025/may/14/people-interviewed-by-ai-for-jobs-face-discrimination-risks-australian-study-warns |access-date=2026-05-01 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref> Die rede hiervoor is dat baie KI-modelle in die Verenigde State ontwikkel en opgelei word, en dus op Amerikaanse aksente gebaseer is.<ref>{{Cite web |title=Research and Development {{!}} The 2025 AI Index Report {{!}} Stanford HAI |url=https://hai.stanford.edu/ai-index/2025-ai-index-report/research-and-development |access-date=2026-05-01 |website=hai.stanford.edu |language=en}}</ref>
===Verkeerde inligting en disinformasie===
====Diepfoppe====
''Hoofartikel:'' [[Diepfop]]
"Diepfop" (’n samevoeging van die terme "diepleer" en "fop"<ref name="FoxNews2018">{{Cite news |last=Brandon |first=John |date=16 Februarie 2018 |title=Terrifying high-tech porn: Creepy 'deepfake' videos are on the rise |language=en-US |work=Fox News |url=https://www.foxnews.com/tech/terrifying-high-tech-porn-creepy-deepfake-videos-are-on-the-rise |url-status=live |access-date=20 Februarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615160819/http://www.foxnews.com/tech/2018/02/16/terrifying-high-tech-porn-creepy-deepfake-videos-are-on-rise.html |archive-date=15 Junie 2018}}</ref>) is [[media]] wat deur kunsmatige intelligensie (KI) gegenereer word. Hierin word ’n persoon in ’n bestaande beeld of video vervang deur die gelykenis van iemand anders, met behulp van kunsmatige neurale netwerke.<ref>{{cite web |last=Cole |first=Samantha |date=24 Januarie 2018 |title=We Are Truly Fucked: Everyone Is Making AI-Generated Fake Porn Now |url=https://www.vice.com/en/article/reddit-fake-porn-app-daisy-ridley/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907194524/https://www.vice.com/en_us/article/bjye8a/reddit-fake-porn-app-daisy-ridley |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 Mei 2019 |website=Vice}}</ref> "Diepfoppe" het wydverspreide aandag getrek en kommer laat ontstaan weens die gebruik daarvan in [[pornografie]]se video’s van bekendes, wraakpornografie, vals nuus, bedrieglike poetse, [[disinformasie]] oor gesondheid, finansiële bedrog en geheime buitelandse inmenging in verkiesings.<ref>{{cite web |title=Experts fear face swapping tech could start an international showdown |url=https://theoutline.com/post/3179/deepfake-videos-are-freaking-experts-out |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200116140157/https://theoutline.com/post/3179/deepfake-videos-are-freaking-experts-out |archive-date=16 Januarie 2020 |access-date=28 Februarie 2018 |website=The Outline (website) |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=4 Maart 2018 |title=Here Come the Fake Videos, Too |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/04/technology/fake-videos-deepfakes.html |url-status=live |access-date=24 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618203019/https://www.nytimes.com/2018/03/04/technology/fake-videos-deepfakes.html |archive-date=18 Junie 2019 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Menz |first1=Bradley D. |last2=Modi |first2=Natansh D. |last3=Sorich |first3=Michael J. |last4=Hopkins |first4=Ashley M. |title=Health Disinformation Use Case Highlighting the Urgent Need for Artificial Intelligence Vigilance: Weapons of Mass Disinformation |journal=JAMA Internal Medicine |date=January 2024 |volume=184 |issue=1 |pages=92–96 |doi=10.1001/jamainternmed.2023.5947 |pmid=37955873 }}</ref><ref>{{Cite web|last1=Chalfant|first1=Morgan|date=6 Maart 2024 |title=U.S. braces for foreign interference in 2024 election|url=https://www.semafor.com/article/03/06/2024/us-braces-for-foreign-interference-in-2024-election|access-date=6 Maart 2024|website=Semafor |archive-date=11 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311102441/https://www.semafor.com/article/03/06/2024/us-braces-for-foreign-interference-in-2024-election |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Menn |first=Joseph |date=23 September 2024 |title=Russia, Iran use AI to boost anti-U.S. influence campaigns, officials say |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2024/09/23/us-election-foreign-influence-russia-china-iran-ai/ |access-date=23 September 2024 |archive-date=24 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924000713/https://www.washingtonpost.com/technology/2024/09/23/us-election-foreign-influence-russia-china-iran-ai/ |url-status=live |issn=0190-8286 }}</ref>
In Julie 2023 het die feitekontrole-maatskappy Logically bevind dat gewilde generatiewe KI-modelle – soos Midjourney, DALL-E 2 en Stable Diffusion – oortuigende disinformasie-beelde kan skep wanneer hulle daartoe opdrag gegee word. Voorbeelde hiervan sluit beelde in van verkiesingsbedrog in die Verenigde State, sowel as beelde van Moslemvroue wat [[Indië]] se [[Bharatiya Janata Party]] ondersteun.<ref>{{Cite web |last=Lawton |first=Graham |date=12 September 2023 |title=Disinformation wars: The fight against fake news in the age of AI |url=https://www.newscientist.com/article/mg25934563-200-disinformation-wars-the-fight-against-fake-news-in-the-age-of-ai/ |access-date=5 Julie 2024 |website=New Scientist |language=en-US |archive-date=5 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705230732/https://www.newscientist.com/article/mg25934563-200-disinformation-wars-the-fight-against-fake-news-in-the-age-of-ai/ |url-status=live }}</ref>
===== Oudio-diepfoppe =====
Gevalle waar gebruikers sagteware misbruik om omstrede uitsprake te genereer in die stemstyl van bekendes, openbare amptenare en ander beroemde individue, het etiese kommer oor kunsmatige intelligensie (KI) vir stemgenerering laat ontstaan.<ref>{{Cite web |date=31 Januarie 2023 |title=People Are Still Terrible: AI Voice-Cloning Tool Misused for Deepfake Celeb Clips |url=https://me.pcmag.com/en/news/14327/people-are-still-terrible-ai-voice-cloning-tool-misused-for-deepfake-celeb-clips |access-date=25 Julie 2023 |website=PCMag Middle East |language=en-ae |archive-date=25 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225162956/https://me.pcmag.com/en/news/14327/people-are-still-terrible-ai-voice-cloning-tool-misused-for-deepfake-celeb-clips |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=The generative A.I. software race has begun |url=https://fortune.com/2023/01/31/generative-a-i-is-about-to-upend-enterprise-software-and-cybersecurity/ |access-date=3 Februaie 2023 |website=Fortune |language=en |archive-date=25 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325212428/https://fortune.com/2023/01/31/generative-a-i-is-about-to-upend-enterprise-software-and-cybersecurity/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Milmo |first1=Dan |last2=Hern |first2=Alex |date=20 Mei 2023 |title=Elections in UK and US at risk from AI-driven disinformation, say experts |language=en |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2023/may/20/elections-in-uk-and-us-at-risk-from-ai-driven-disinformation-say-experts |access-date=25 Julie 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116235110/https://www.theguardian.com/technology/2023/may/20/elections-in-uk-and-us-at-risk-from-ai-driven-disinformation-say-experts |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Seeing is believing? Global scramble to tackle deepfakes |url=https://news.yahoo.com/seeing-believing-global-scramble-tackle-013429757.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203073245/https://news.yahoo.com/seeing-believing-global-scramble-tackle-013429757.html |archive-date=3 Februarie 2023 |access-date=3 Februarie 2023 |website=Agence France Presse |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Vincent |first=James |date=31 Januarie 2023 |title=4chan users embrace AI voice clone tool to generate celebrity hatespeech |url=https://www.theverge.com/2023/1/31/23579289/ai-voice-clone-deepfake-abuse-4chan-elevenlabs |access-date=3 Februarie 2023 |website=The Verge |language=en-US |archive-date=3 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203085909/https://www.theverge.com/2023/1/31/23579289/ai-voice-clone-deepfake-abuse-4chan-elevenlabs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Stuart A. |date=12 Maart 2023 |title=Making Deepfakes Gets Cheaper and Easier Thanks to A.I. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/03/12/technology/deepfakes-cheapfakes-videos-ai.html |access-date=25 Julie 2023 |issn=0362-4331 |archive-date=29 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029073308/https://www.nytimes.com/2023/03/12/technology/deepfakes-cheapfakes-videos-ai.html |url-status=live }}</ref>In reaksie hierop het maatskappye soos ElevenLabs aangedui dat hulle sal werk aan die beperking van potensiële misbruik deur middel van veiligheidsmaatreëls en identiteitsverifikasie.<ref>{{Cite web |last=Skelton |first=Eric |title=Fans Are Using Artificial Intelligence to Turn Rap Snippets Into Full Songs |url=https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |access-date=6 Desember 2023 |website=Complex |date=29 Maart 2023 |language=en-us |archive-date=2 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102223731/https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |url-status=live }}</ref>
KI-gegenereerde musiek het aanleiding gegee tot beide kommer en die ontstaan van aanhangergroepe. Dieselfde sagteware wat gebruik word om stemme te kloon, is toegepas op die stemme van beroemde musikante om liedjies te skep wat hul stemme naboots; dit het groot gewildheid verwerf, maar ook kritiek uitgelok.<ref>{{Cite magazine |last=Gee |first=Andre |date=20 April 2023 |title=Just Because AI-Generated Rap Songs Go Viral Doesn't Mean They're Good |url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/ai-generated-drake-the-weeknd-hip-hop-fandom-1234720440/ |access-date=6 Desember 2023 |magazine=Rolling Stone |language=en-US |archive-date=2 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102223730/https://www.rollingstone.com/music/music-features/ai-generated-drake-the-weeknd-hip-hop-fandom-1234720440/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Coscarelli |first=Joe |date=April 19, 2023 |title=An A.I. Hit of Fake 'Drake' and 'The Weeknd' Rattles the Music World |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/04/19/arts/music/ai-drake-the-weeknd-fake.html |access-date=5 Desember 2023 |archive-date=15 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515182004/https://www.nytimes.com/2023/04/19/arts/music/ai-drake-the-weeknd-fake.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last1=Lippiello |first1=Emily |last2=Smith |first2=Nathan |last3=Pereira |first3=Ivan |date=3 November 2023 |title=AI songs that mimic popular artists raising alarms in the music industry |url=https://abcnews.go.com/US/ai-songs-mimic-popular-artists-raising-alarms-music/story?id=104569841 |access-date=6 Desember 2023 |website=ABC News |language=en |archive-date=6 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206115652/https://abcnews.go.com/US/ai-songs-mimic-popular-artists-raising-alarms-music/story?id=104569841 |url-status=live }}</ref> Soortgelyke tegnieke is ook gebruik om weergawes van liedjies – wat óf uitgelek het óf nog nie vrygestel is nie – in beter gehalte of in hul volle lengte te skep.<ref>{{Cite web |last=Skelton |first=Eric |title=Fans Are Using Artificial Intelligence to Turn Rap Snippets Into Full Songs |url=https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |access-date=6 Desember 2023 |website=Complex |date=20 Maart 2023 |language=en-us |archive-date=2 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102223731/https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |url-status=live }}</ref>
====Inligtingswassery====
Daar is opgemerk dat generatiewe KI deur staatsondersteunde propagandaveldtogte gebruik word vir inligtingswassery. Volgens 'n verslag uit 2025 deur Graphika word generatiewe KI gebruik om artikels van Chinese staatsmedia, soos die China Global Television Network, deur middel van verskeie sosialemediaplatforms te "was" – in 'n poging om die oorsprong van die artikels te verbloem.<ref>{{Cite web |last=Kaufman |first=Arthur |date=2025-09-08 |title=AI Assists Chinese External Propaganda |url=https://chinadigitaltimes.net/2025/09/ai-assists-chinese-external-propaganda/ |access-date=2025-09-10 |website=China Digital Times |language=en-US}}</ref>
====Akkuraatheid en inhoudsgehalte====
''Sien ook:'' Model-ineenstorting, [[KI-slop]] en die [[Dooie-internetteorie]]
Die neiging van KI om onakkurate inhoud te genereer, het wêreldwyd tot 'n geskatte verlies vir ondernemings van meer as $67 miljoen gelei; ander navorsing dui egter daarop dat die werklike impak beduidend is, maar nog nie goed gekwantifiseer is nie. Volgens McKinsey se *State of AI 2024*-opname het ongeveer 44% van organisasies minstens een negatiewe gevolg van generatiewe KI (GenAI) ervaar, met onakkuraatheid en "hallusinasies" (verdigte inligting) onder die risiko's wat die meeste genoem word.
Talle studies het bevind dat KI konsekwent onakkurate opsommings skep wat oortuigend korrek klink.
[[The New York Times]] beskryf die term "slop" (rommelinhoud) as soortgelyk aan "spam" (gemorspos): dit verwys na "swak gehalte of ongewenste KI-gegenereerde inhoud op sosiale media, in kuns, boeke en ... in soekresultate."<ref>{{Cite news |last=Hoffman |first=Benjamin |date=11 Junie 2024 |title=First Came 'Spam.' Now, With A.I., We've Got 'Slop' |url=https://www.nytimes.com/2024/06/11/style/ai-search-slop.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826111040/https://www.nytimes.com/2024/06/11/style/ai-search-slop.html |archive-date=26 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Joernaliste het kommer uitgespreek oor die omvang van swak gehalte gegenereerde inhoud, veral met betrekking tot die moderering van inhoud op sosiale media,<ref name="Tangermann-2024">{{Cite news |date=August 10, 2024 |last=Tangermann |first=Victor |title=Investigation Finds Actual Source of All That AI Slop on Facebook |url=https://futurism.com/the-byte/source-ai-slop-facebook |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815060408/https://futurism.com/the-byte/source-ai-slop-facebook |archive-date=15 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=Futurism}}</ref> die finansiële aansporings deur sosiale mediamaatskappye om sodanige inhoud te versprei,<ref name="Tangermann-2024" /><ref name="Warzel-2024">{{Cite web |last=Warzel |first=Charlie |date=21 Augustus 2024 |title=The MAGA Aesthetic Is AI Slop |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2024/08/trump-posts-ai-image/679540/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240825122233/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2024/08/trump-posts-ai-image/679540/ |archive-date=25 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=The Atlantic |language=en}}</ref> vals politieke boodskappe,<ref name="Warzel-2024" /> die oorstrooming van wetenskaplike navorsingsartikels met gemorsinhoud,<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Benj |date=14 Augustus 2024 |title=Research AI model unexpectedly attempts to modify its own code to extend runtime |url=https://arstechnica.com/information-technology/2024/08/research-ai-model-unexpectedly-modified-its-own-code-to-extend-runtime/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240824143417/https://arstechnica.com/information-technology/2024/08/research-ai-model-unexpectedly-modified-its-own-code-to-extend-runtime/ |archive-date=24 Augustus 2024 |access-date=August 27, 2024 |website=Ars Technica |language=en-us}}</ref> die toename in tyd en moeite wat nodig is om inhoud van hoër gehalte of die verlangde inligting op die [[internet]] te vind, <ref>{{Cite news |last1=Hern |first1=Alex |last2=Milmo |first2=Dan |date=19 Mei 2024 |title=Spam, junk … slop? The latest wave of AI behind the 'zombie internet' |url=https://www.theguardian.com/technology/article/2024/may/19/spam-junk-slop-the-latest-wave-of-ai-behind-the-zombie-internet |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826142358/https://www.theguardian.com/technology/article/2024/may/19/spam-junk-slop-the-latest-wave-of-ai-behind-the-zombie-internet |archive-date=26 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |work=[[The Guardian]] |language=en |issn=0261-3077}}</ref> die indeksering van gegenereerde inhoud deur soekenjins,<ref>{{Cite web |last=Cox |first=Joseph |date=18 Januarie 2024 |title=Google News Is Boosting Garbage AI-Generated Articles |url=https://www.404media.co/google-news-is-boosting-garbage-ai-generated-articles/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613073845/https://www.404media.co/google-news-is-boosting-garbage-ai-generated-articles/ |archive-date=13 Junie 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=404 Media |language=en}}</ref> en die impak daarvan op joernalistiek self.<ref>{{Cite web |date=July 31, 2024 |title=Beloved Local Newspapers Fired Staffers, Then Started Running AI Slop |url=https://futurism.com/the-byte/newspaper-fired-staff-ai-slop |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812055817/https://futurism.com/the-byte/newspaper-fired-staff-ai-slop |archive-date=12 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=Futurism}}</ref> Studies het getoon dat KI onakkurate stellings, verwysings of opsommings kan skep wat oortuigend korrek klink – 'n verskynsel wat as " [[Hallusinasie (kunsmatige intelligensie)|hallusinasie]]" bekend staan.<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Benj |date=2025-03-13 |title=AI search engines cite incorrect news sources at an alarming 60% rate, study says |url=https://arstechnica.com/ai/2025/03/ai-search-engines-give-incorrect-answers-at-an-alarming-60-rate-study-says/ |access-date=2026-01-28 |website=Ars Technica |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |author1=Amanda Caswell |date=2025-10-01 |title=Can you trust AI Overviews? Recent studies suggest they may not be as accurate as you think |url=https://www.tomsguide.com/ai/can-you-trust-ai-overviews-recent-studies-suggest-they-may-not-be-as-accurate-as-you-think |access-date=2026-01-28 |website=Tom's Guide |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |title=AI hallucinations are getting worse – and they're here to stay |url=https://www.newscientist.com/article/2479545-ai-hallucinations-are-getting-worse-and-theyre-here-to-stay/ |access-date=2026-01-28 |website=New Scientist |language=en-US|date=2025-05-09}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Metz |first1=Cade |last2=Weise |first2= Karen |date=5 Mei 2025 |title=A.I. Is Getting More Powerful, but Its Hallucinations Are Getting Worse |url=https://www.nytimes.com/2025/05/05/technology/ai-hallucinations-chatgpt-google.html |work=The New York Times}}</ref>
'n Navorsingsartikel deur wetenskaplikes verbonde aan Amazon Web Services AI Labs het bevind dat meer as 57% van die sinne in 'n steekproef van meer as 6 miljard sinne uit *Common Crawl* – 'n versameling momentopnames van webblaaie – deur masjiene vertaal is. Baie van hierdie outomatiese vertalings is as van swak gehalte beskou, veral in gevalle waar sinne in ten minste drie tale vertaal is. Tale met minder beskikbare hulpbronne (bv. [[Wolof]], [[Xhosa]]) is in meer tale vertaal as tale met meer beskikbare hulpbronne (bv. Engels, Frans).<ref>{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Brian |last2=Dhaliwal |first2=Mehak |last3=Frisch |first3=Peter |last4=Domhan |first4=Tobias |last5=Federico |first5=Marcello |date=August 2024 |editor-last=Ku |editor-first=Lun-Wei |editor2-last=Martins |editor2-first=Andre |editor3-last=Srikumar |editor3-first=Vivek |title=A Shocking Amount of the Web is Machine Translated: Insights from Multi-Way Parallelism |url=https://aclanthology.org/2024.findings-acl.103/ |journal=Findings of the Association for Computational Linguistics ACL 2024 |location=Bangkok, Thailand and virtual meeting |publisher=Association for Computational Linguistics |pages=1763–1775 |doi=10.18653/v1/2024.findings-acl.103 |arxiv=2401.05749 |archive-date=27 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240827052607/https://aclanthology.org/2024.findings-acl.103/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Roscoe |first=Jules |date=17 Januarie 2024 |title=A 'Shocking' Amount of the Web Is Already AI-Translated Trash, Scientists Determine |url=https://www.vice.com/en/article/a-shocking-amount-of-the-web-is-already-ai-translated-trash-scientists-determine/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240701031513/https://www.vice.com/en/article/y3w4gw/a-shocking-amount-of-the-web-is-already-ai-translated-trash-scientists-determine |archive-date=1 Julie 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=VICE |language=en}}</ref>
In September 2024 het Robyn Speer, die skepper van *wordfreq* – ’n oopbrondatabasis wat woordfrekwensies bereken het op grond van teks van die internet – aangekondig dat sy om verskeie redes opgehou het om die data by te werk: hoë koste verbonde aan die verkryging van data vanaf [[Reddit]] en [[Twitter]], ’n oormatige fokus op generatiewe KI in vergelyking met ander metodes binne die gemeenskap vir natuurliketaalverwerking, en die feit dat "generatiewe KI die data besoedel het".<ref>{{Cite web |last=Koebler |first=Jason |date=19 September 2024 |title=Project Analyzing Human Language Usage Shuts Down Because 'Generative AI Has Polluted the Data' |url=https://www.404media.co/project-analyzing-human-language-usage-shuts-down-because-generative-ai-has-polluted-the-data/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919153231/https://www.404media.co/project-analyzing-human-language-usage-shuts-down-because-generative-ai-has-polluted-the-data/ |archive-date=19 September 2024 |access-date=20 September 2024 |website=404 Media |language=en |quote=" Alhoewel daar nog altyd strooipos op die internet en in die datastelle wat Wordfreq gebruik het, voorgekom het, "was dit hanteerbaar en dikwels herkenbaar. Groot taalmodelle genereer teks wat voorgee om werklike taal met 'n onderliggende bedoeling te wees – al is daar in werklikheid geen bedoeling nie – en hul uitset duik oral op," het sy geskryf. Sy noem as voorbeeld dat [[ChatGPT]] die woord "delve" (verken/diep in iets delf) oorgebruik – op 'n manier wat mense nie doen nie – wat die frekwensie van hierdie spesifieke woord versteur het."}}</ref>
Die aanvaarding van generatiewe KI-instrumente het gelei tot 'n ontploffing van KI-gegenereerde inhoud oor verskeie terreine heen. 'n Studie deur University College London het geraam dat meer as 60 000 wetenskaplike artikels in 2023—meer as 1% van alle publikasies—waarskynlik met die hulp van GTM’e (groot taalmodelle) geskryf is.<ref>{{Cite ARXIV |eprint=2403.16887 |first=Andrew |last=Gray |title=ChatGPT "contamination": estimating the prevalence of LLMs in the scholarly literature |date=24 Maart 2024|class=cs.DL }}</ref> Volgens Stanford-universiteit se Instituut vir Mensgesentreerde KI bevat ongeveer 17,5% van nuut gepubliseerde artikels in die rekenaarwetenskap, asook 16,9% van tekste in ewekniebeoordelings, nou inhoud wat deur GTMe gegenereer is.<ref>{{cite web |last1=Kannan |first1=Prabha |date=13 Mei 2024 |title=How Much Research Is Being Written by Large Language Models? |url=https://hai.stanford.edu/news/how-much-research-being-written-large-language-models |website=Human-Centered Artificial Intelligence |publisher=Stanford University |language=en |access-date=16 Augustus 2024 |archive-date=16 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816131304/https://hai.stanford.edu/news/how-much-research-being-written-large-language-models |url-status=live }}</ref>
Die aanvaarding van generatiewe KI-instrumente het gelei tot 'n ontploffing van KI-gegenereerde inhoud oor verskeie terreine heen. 'n Studie deur University College London het geraam dat meer as 60 000 wetenskaplike artikels in 2023—meer as 1% van alle publikasies—waarskynlik met die hulp van GTMe (groot taalmodelle) geskryf is.<ref>{{Cite journal |last1=Shumailov |first1=Ilia |last2=Shumaylov |first2=Zakhar |last3=Zhao |first3=Yiren |last4=Papernot |first4=Nicolas |last5=Anderson |first5=Ross |last6=Gal |first6=Yarin |date=Julie 2024 |title=AI models collapse when trained on recursively generated data |journal=Nature |volume=631 |issue=8022 |pages=755–759 |doi=10.1038/s41586-024-07566-y |pmid=39048682 |pmc=11269175 |bibcode=2024Natur.631..755S |language=en}}</ref> Volgens Stanford-universiteit se Instituut vir Mensgesentreerde KI bevat ongeveer 17,5% van nuut gepubliseerde artikels in die rekenaarwetenskap, asook 16,9% van tekste in ewekniebeoordelings, nou inhoud wat deur GTMe gegenereer is.<ref>{{Cite news |last=Bhatia |first=Aatish |date=26 Augustus 2024 |title=When A.I.'s Output Is a Threat to A.I. Itself |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/08/26/upshot/ai-synthetic-data.html?te=1&nl=the-morning&emc=edit_nn_20240826 |access-date=27 Augustus 2024 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
Aan die ander kant kan [[sintetiese data]] ingespan word om masjienleermodelle te oefen, terwyl gebruikersprivaatheid behou word.<ref name="Kang-2025">{{Cite web |last=Kang |first=James Jin |date=2025-01-13 |title=Tech companies are turning to 'synthetic data' to train AI models – but there's a hidden cost |url=http://theconversation.com/tech-companies-are-turning-to-synthetic-data-to-train-ai-models-but-theres-a-hidden-cost-246248 |access-date=2025-12-17 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> Hierdie benadering is nie tot teksgenerering beperk nie; beeldgenerering is al gebruik om rekenaarvisiemodelle te oefen.<ref name="Kang-2025" />
===Privaatheid en databestuur===
====Ekstraterritoriale datatoegang====
Die CLOUD-wet laat die owerhede van die Verenigde State toe om [[data]] van gedekte diensverskaffers, insluitend sommige KI-diensverskaffers, aan te vra, ongeag waar die data fisies gestoor word.<ref>{{Cite web |date=21 Maart 2018|title=CLOUD Act|url=https://www.justice.gov/d9/pages/attachments/2019/04/09/cloud_act.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608185139/https://www.justice.gov/d9/pages/attachments/2019/04/09/cloud_act.pdf|archive-date=June 8, 2025|website=www.justice.gov}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Collins|first1=Doug |date=2018-02-06|title=H.R.4943 – 115th Congress (2017–2018): CLOUD Act|url=https://www.congress.gov/bill/115th-congress/house-bill/4943|access-date=2025-12-05|website=www.congress.gov}}</ref> Howe kan van moedermaatskappye vereis om data te verskaf wat deur hul filiale gehou word, en sulke bevele kan gepaard gaan met geheimhoudingsvereistes wat die verskaffer verhoed om betrokke gebruikers in kennis te stel.<ref>{{Cite web |last=Berengaut|first=Alexander|date=2019-04-06|title=Reaching for the CLOUD|url=https://www.insideprivacy.com/surveillance-law-enforcement-access/reaching-for-the-cloud/|access-date=2025-12-05|website=Inside Privacy|language=en-US}}</ref> Hierdie raamwerk is in regskommentaar beskryf as 'n skep van regsspanning met Artikel 48 van die Algemene Verordening oor Databeskerming (GDPR), wat die oordrag van persoonlike data in reaksie op buitelandse hof- of administratiewe bevele beperk, tensy dit gebaseer is op 'n internasionale ooreenkoms.<ref name="Christakis">Christakis, Theodore; Terpan, Fabien (April 2021). EU–US negotiations on law enforcement access to data: divergences, challenges and EU law procedures and options. International Data Privacy Law. 11 (2): 81–106. doi:10.1093/idpl/ipaa022</ref> Gevolglik kan diensverskaffers wat in beide jurisdiksies werksaam is, mededingende regsverpligtinge kragtens Amerikaanse en EU-wetgewing in die gesig staar.<ref name="Christakis" />
===Impak op die omgewing en die bedryf===
==Verwysings==
{{Verwysings|4}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]]
ibczfvpc6ang0qbob1k0e5odlthdj14
3373606
3373603
2026-11-18T07:30:49Z
Sobaka
328
/* Impak op die omgewing en die bedryf */ bywerk
3373606
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Théâtre D’opéra Spatial.png|duimnael|''Théâtre D'opéra Spatial'' (''Space Opera Theater, 2022''), 'n beeld wat met Midjourney geskep is en vir die skepper daarvan, Jason M. Allen, 'n toekenning besorg het by die Colorado State Fair se kompetisie vir beeldende kuns.]]
'''Generatiewe kunsmatige intelligensie''' ('''GenKI''') is 'n subveld van [[kunsmatige intelligensie]] (KI) wat generatiewe modelle gebruik om teks, beelde, video's, oudio, rekenaarkode of ander vorme van digitale data te genereer.<ref>{{cite journal |last1=Banh |first1=Leonardo |last2=Strobel |first2=Gero |title=Generative artificial intelligence |journal=Electronic Markets |date=2023 |volume=33 |issue=1 |article-number=63 |doi=10.1007/s12525-023-00680-1 |doi-access=free|hdl=10419/306304 |hdl-access=free }}</ref> Hierdie modelle leer die onderliggende patrone en strukture van hul opleidingsdata en gebruik dit om nuwe data te genereer<ref>{{Cite news |last=Pasick |first=Adam |date=27 Maart 2023 |title=Artificial Intelligence Glossary: Neural Networks and Other Terms Explained |url=https://www.nytimes.com/article/ai-artificial-intelligence-glossary.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901183440/https://www.nytimes.com/article/ai-artificial-intelligence-glossary.html |archive-date=1 September 2023 |access-date=22 April 2023 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> in reaksie op insette, wat dikwels die vorm aanneem van opdragte in [[natuurlike taal]].<ref name="nytimes2">{{Cite web |last1=Griffith |first1=Erin |last2=Metz |first2=Cade |date=27 Januarie 2023 |title=Anthropic Said to Be Closing In on $300 Million in New A.I. Funding |url=https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209074235/https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html |archive-date=9 Desember 2023 |access-date=14 Maart 2023 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="bloomberg2">{{cite news |last1=Lanxon |first1=Nate |last2=Bass |first2=Dina |last3=Davalos |first3=Jackie |date=10 Maart 2023 |title=A Cheat Sheet to AI Buzzwords and Their Meanings |url=https://news.bloomberglaw.com/tech-and-telecom-law/a-cheat-sheet-to-ai-buzzwords-and-their-meanings-quicktake |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117140835/https://news.bloomberglaw.com/tech-and-telecom-law/a-cheat-sheet-to-ai-buzzwords-and-their-meanings-quicktake |archive-date=17 November 2023 |access-date=14 Maart 2023 |newspaper=Bloomberg News |location=}}</ref>
Die voorkoms van generatiewe KI-nutsmiddels het aansienlik toegeneem sedert die KI-oplewing van die vroeë 2020's. Hierdie oplewing is moontlik gemaak deur verbeterings in diep [[neurale netwerk]]e, veral [[groot taalmodel]]le (LLM's), wat op die "transformeerder"-argitektuur gebaseer is. Generatiewe KI-toepassings sluit in kletsbotte soos [[ChatGPT]], [[Claude (groot taalmodel)|Claude]], [[Microsoft Copilot]], [[DeepSeek]], [[Doubao]], [[Gemini (kletsbot)|Google Gemini]], [[Grok (kletsbot)|Grok]], [[Kimi (KI)|Kimi]] en [[Qwen]]; teks-na-beeld-modelle soos [[DALL-E]], [[Adobe Firefly]], [[Stable Diffusion]] en [[Midjourney]]; teks-na-spraak-modelle soos [[15.ai]] en [[ElevenLabs]]; teks-na-musiek-modelle soos [[Suno]] en [[Udio]]; vertaalmodelle soos [[Google Translate]] en [[DeepL]]; en teks-na-video-modelle soos [[Veo]], [[LTX]] en [[Sora]].<ref>{{Cite web|last=Roose|first=Kevin|date=October 21, 2022|title=A Coming-Out Party for Generative A.I., Silicon Valley's New Craze|url=https://www.nytimes.com/2022/10/21/technology/generative-ai.html|access-date=14 Maart 2023|website=[[The New York Times]]|archive-date=15 Februarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215010524/https://www.nytimes.com/2022/10/21/technology/generative-ai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Shahaf |first1=Tal |last2=Shahaf |first2=Tal |date=2025-10-23 |title=Lightricks unveils powerful AI video model challenging OpenAI and Google |url=https://www.ynetnews.com/tech-and-digital/article/hklbzavrgx |access-date=2025-12-22 |work=Ynetglobal |language=en}}</ref><ref name="Metz-2024">{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=15 Februarie 2024 |title=OpenAI Unveils A.I. That Instantly Generates Eye-Popping Videos |url=https://www.nytimes.com/2024/02/15/technology/openai-sora-videos.html |access-date=16 Februarie 2024 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=15 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215220626/https://www.nytimes.com/2024/02/15/technology/openai-sora-videos.html |url-status=live }}</ref>
Maatskappye in 'n verskeidenheid sektore het generatiewe KI gebruik of die gebruik daarvan voorgestel, insluitend dié in sagteware-ontwikkeling, gesondheidsorg,<ref>{{Cite journal |last1=Raza |first1=Marium M. |last2=Venkatesh |first2=Kaushik P. |last3=Kvedar |first3=Joseph C. |date=7 Maart 2024 |title=Generative AI and large language models in health care: pathways to implementation |journal=npj Digital Medicine |language=en |volume=7 |issue=1 |page=62 |doi=10.1038/s41746-023-00988-4 |doi-access=free|issn=2398-6352 |pmc=10920625 |pmid=38454007}}</ref> finansies,<ref>{{Cite web |last=Mogaji |first=Emmanuel |date=7 Januarie 2025 |title=How generative AI is transforming financial services – and what it means for customers |url=https://theconversation.com/how-generative-ai-is-transforming-financial-services-and-what-it-means-for-customers-246649 |access-date=10 April 2025 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> vermaak,<ref>{{Cite web |last=Bean |first=Thomas H. Davenport and Randy |date=19 Junie 2023 |title=The Impact of Generative AI on Hollywood and Entertainment |url=https://sloanreview.mit.edu/article/the-impact-of-generative-ai-on-hollywood-and-entertainment/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806231801/https://sloanreview.mit.edu/article/the-impact-of-generative-ai-on-hollywood-and-entertainment/ |archive-date=6 Augustus 2024 |access-date=10 April 2025 |website=MIT Sloan Management Review |language=en-US}}</ref> verkope en bemarking,<ref name="economist2">{{Cite web |date=6 Maart 2023 |title=Don't fear an AI-induced jobs apocalypse just yet |url=https://www.economist.com/business/2023/03/06/dont-fear-an-ai-induced-jobs-apocalypse-just-yet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117160744/https://www.economist.com/business/2023/03/06/dont-fear-an-ai-induced-jobs-apocalypse-just-yet |archive-date=17 November 2023 |access-date=14 Maart 2023 |publisher=[[The Economist]]}}</ref> draaiboekskryf,<ref>{{cite web |last=Coyle |first=Jake |date=27 September 2023 |title=In Hollywood writers' battle against AI, humans win (for now) |url=https://apnews.com/article/hollywood-ai-strike-wga-artificial-intelligence-39ab72582c3a15f77510c9c30a45ffc8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403060904/https://apnews.com/article/hollywood-ai-strike-wga-artificial-intelligence-39ab72582c3a15f77510c9c30a45ffc8 |archive-date=3 April 2024 |access-date=26 Januarie 2024 |website=AP News |publisher=Associated Press}}</ref> en produkontwerp.<ref>{{Cite news |date=16 Junie 2023 |title=How Generative AI Can Augment Human Creativity |url=https://hbr.org/2023/07/how-generative-ai-can-augment-human-creativity |access-date=20 Junie 2023 |work=Harvard Business Review |issn=0017-8012 |url-access=subscription}}</ref>
Generatiewe KI is al gebruik vir [[kubermisdaad]], asook om mense te mislei en te manipuleer deur middel van vals nuus en "[[diepfop]]pe".<ref>{{Cite journal |last=Taeihagh |first=Araz |date=2025-04-04 |title=Governance of Generative AI |url=https://academic.oup.com/policyandsociety/article/44/1/1/7997395 |journal=Policy and Society |language=en |volume=44 |issue=1 |pages=1–22 |doi=10.1093/polsoc/puaf001 |issn=1449-4035|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Simon |first1=Felix M. |last2=Altay |first2=Sacha |last3=Mercier |first3=Hugo |title=Misinformation reloaded? Fears about the impact of generative AI on misinformation are overblown |journal=Harvard Kennedy School Misinformation Review |date=18 Oktober 2023 |doi=10.37016/mr-2020-127 |doi-access=free }}</ref> Generatiewe KI-modelle is opgelei op werke wat deur kopiereg beskerm word, sonder die toestemming van die reghebbendes.<ref>{{Cite news|date=1 Augustus 2023|title=New AI systems collide with copyright law|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-66231268|access-date=28 September 2024}}</ref> Baie generatiewe KI-stelsels is afhanklik van grootskaalse datasentrums, waarvan die omgewingsimpakte elektroniese afval, die verbruik van varswater vir verkoeling, en 'n hoë energieverbruik – wat na raming bestendig toeneem – insluit.<ref>{{Cite web |date=2024-09-21 |title=AI has an environmental problem. Here's what the world can do about that. |url=https://www.unep.org/news-and-stories/story/ai-has-environmental-problem-heres-what-world-can-do-about |access-date=2025-08-20 |website=www.unep.org |language=en}}</ref>
==Geskiedenis==
''Hoofartikel:'' [[Geskiedenis van kunsmatige intelligensie]]
===Vroeë geskiedenis===
Die oorsprong van algoritmies gegenereerde media kan teruggevoer word na die ontwikkeling van die Markov-ketting, wat sedert die vroeë 20ste eeu gebruik word om natuurlike taal te modelleer. Die Russiese wiskundige Andrey Markov het die konsep in 1906 bekendgestel,<ref name="GrinsteadSnell1997page4643">{{cite book |last1=Grinstead |first1=Charles Miller |url=https://archive.org/details/flooved3489
|title=Introduction to Probability |last2=Snell |first2=James Laurie |publisher=American Mathematical Society |year=1997 |isbn=978-0-8218-0749-1 |pages=[https://archive.org/details/flooved3489/page/n473 464]–466 |language=en-us}}</ref><ref name="Bremaud2013pageIX3">{{cite book |last=Bremaud |first=Pierre |url=https://books.google.com/books?id=jrPVBwAAQBAJ
|title=Markov Chains: Gibbs Fields, Monte Carlo Simulation, and Queues |date=9 Maart 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-3124-8 |page=ix |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323160437/https://books.google.com/books?id=jrPVBwAAQBAJ
|archive-date=23 Maart 2017 |url-status=live}}</ref> wat 'n ontleding van klinker- en konsonantpatrone in Eugene Onegin ingesluit het. Sodra dit op 'n tekskorpus opgelei is, kan 'n [[Markovketting]] teen waarskynlikheidsgebaseerde teks genereer.<ref>{{Cite journal |last=Hayes |first=Brian |date=2013 |title=First Links in the Markov Chain |url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_march-april-2013_101_2/page/n13 |journal=American Scientist |volume=101 |issue=2 |page=92 |doi=10.1511/2013.101.92 |issn=0003-0996 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fine |first1=Shai |last2=Singer |first2=Yoram |last3=Tishby |first3=Naftali |title=The Hierarchical Hidden Markov Model: Analysis and Applications |journal=Machine Learning |date=Julie 1998 |volume=32 |issue=1 |pages=41–62 |doi=10.1023/A:1007469218079 |bibcode=1998MLear..32...41F |doi-access=free}}</ref>
Teen die vroeë 1970's het kunstenaars begin om rekenaars te gebruik om generatiewe tegnieke uit te brei tot verby Markov-modelle. Harold Cohen het werke ontwikkel en uitgestal wat deur AARON geskep is – 'n baanbrekers-rekenaarprogram wat ontwerp is om outonoom skilderye te skep.<ref>{{Cite journal |last1=Bergen |first1=Nathan |last2=Huang |first2=Angela |date=2023 |title=A Brief History of Generative AI |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/us/Documents/consulting/us-gen-ai-dichotomies.pdf
|journal=Dichotomies: Generative AI: Navigating Towards a Better Future |issue=2 |page=4 |access-date=8 Augustus 2023 |archive-date=10 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230710/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/us/Documents/consulting/us-gen-ai-dichotomies.pdf
|url-status=live}}</ref>
Die terme "generatiewe KI-beplanning" of "generatiewe beplanning" is in die 1980's en 1990's gebruik om te verwys na KI-beplanningstelsels – veral rekenaarondersteunde prosesbeplanning – wat gebruik is om reekse aksies te genereer ten einde 'n spesifieke doelwit te bereik.<ref name="alting">{{cite journal |last1=Alting |first1=Leo |last2=Zhang |first2=Hongchao |year=1989 |title=Computer aided process planning: the state-of-the-art survey |url=https://www.researchgate.net/publication/236649325 |url-status=live |journal=The International Journal of Production Research |volume=27 |issue=4 |pages=553–585 |doi=10.1080/00207548908942569 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507094335/https://www.researchgate.net/publication/236649325_Computer_Aided_Process_Planning_The_State-of-the-Art_Survey |archive-date=7 Mei 2024 |access-date=3 Oktober 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Chien |first=Steve |year=1998 |title=Automated planning and scheduling for goal-based autonomous spacecraft |journal=IEEE Intelligent Systems and Their Applications |volume=13 |issue=5 |pages=50–55 |doi=10.1109/5254.722362 |bibcode=1998IISA...13e..50C }}</ref> Generatiewe KI-beplanningstelsels het gebruik gemaak van simboliese KI-metodes, soos toestandruimte-soektog en beperkingsbevrediging, en was teen die vroeë 1990's 'n "relatief volwasse" tegnologie. Dit is gebruik om krisisaksieplanne vir militêre doeleindes, <ref name="arpa">{{Cite book |title=ARPA/Rome Laboratory Knowledge-based Planning and Scheduling Initiative Workshop Proceedings |publisher=The Advanced Research Projects Agency, Department of Defense, and Rome Laboratory, US Air Force, Griffiss AFB |year=1994 |isbn=1-55860-345-X |editor-last=Burstein |editor-first=Mark H. |page=219}}</ref> process plans for manufacturing<ref name="alting" /> prosesplanne vir vervaardiging<ref name="arpa" /> en besluitnemingsplanne – soos in die geval van prototipe outonome ruimtetuie – te genereer.<ref>{{cite book |last1=Pell |first1=Barney |title=An Autonomous Spacecraft Agent Prototype |last2=Bernard |first2=Douglas E. |last3=Chien |first3=Steve A. |last4=Gat |first4=Erann |last5=Muscettola |first5=Nicola |last6=Nayak |first6=P. Pandurang |last7=Wagner |first7=Michael D. |last8=Williams |first8=Brian C. |publisher=Autonomous Robots Volume 5, No. 1 |year=1998 |editor1-last=Bekey |editor1-first=George A. |pages=29–45 |quote=Ons besluitnemingskomponent is 'n tradisionele generatiewe KI-beplanner wat op die HSTS-beplanningsraamwerk (Muscettola, 1994) gebaseer is, en ons beheerkomponent is 'n tradisionele stelsel vir die beheer van 'n ruimtetuig se oriëntasie (Hackney et al. 1993). Ons voeg ook 'n argitektoniese komponent by wat spesifiek op die modellering van die wêreld gerig is (die toestandidentifiseerder), en ons maak 'n onderskeid tussen beheer en monitering.}}</ref>
===Generatiewe neurale netwerke (sedert die laat 2000's)===
[[Lêer:Discriminative vs Generative Neural Networks.png|duimnael|Beeldklassifiseerder, bo 'n voorbeeld van 'n neurale netwerk wat met 'n diskriminerende doelwit opgelei is. Onder: 'n Teks-na-beeld-model, 'n voorbeeld van 'n netwerk wat met 'n generatiewe doelwit opgelei is.]]
''Sien ook'': [[Masjienleer]] en [[diepleer]]
[[Masjienleer]] maak gebruik van beide diskriminerende en generatiewe modelle om data te voorspel of te genereer. Vanaf die laat 2000's en vroeë 2010's het vooruitgang in diepleer gelei tot aansienlike verbeterings in beeldklassifikasie, [[spraakherkenning]] en [[natuurliketaalverwerking]].<ref>{{cite journal |last=Krizhevsky |first=Alex |author2=Ilya Sutskever |author3=Geoffrey E. Hinton |title=ImageNet classification with Deep Convolutional Neural Networks |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |year=2012 |volume=25 |url=https://papers.nips.cc/paper/4824-imagenet-classification-with-deep-convolutional-neural-networks}}</ref> Neurale netwerke is in hierdie tydperk tipies as diskriminerende modelle opgelei, vanweë die relatiewe moeilikheid om generatiewe modelle op te lei.<ref>{{Cite book |last=Jebara |first=Tony |title=Machine learning: discriminative and generative |publisher=Springer Science & Business Media |year=2012}}</ref>
In 2014 het die bekendstelling van modelle soos die "''variational autoencoder''" (VAE) en die "generative adversarial network" (GAN) doeltreffende diep generatiewe modellering van komplekse data, soos beelde, moontlik gemaak.<ref>{{Cite conference|last1=Kingma |first1=Diederik P |last2=Welling |first2=Max |date=2014 |title=Auto-Encoding Variational Bayes |url=https://iclr.cc/virtual/2024/test-of-time/21444 |journal=ICLR |arxiv=1312.6114}}</ref><ref>{{cite journal
|last=Goodfellow|first=Ian|author2=Jean Pouget-Abadie|author3=Mehdi Mirza|author4=Bing Xu|author5=David Warde-Farley|author6=Sherjil Ozair|author7=Aaron Courville|author8=Yoshua Bengio|title=Generative Adversarial Nets|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|year=2014|volume=27|url=https://papers.nips.cc/paper/5423-generative-adversarial-nets}}</ref> In 2017 is daar in die navorsingsartikel "''Attention Is All You Need''" voorgestel dat "transformearder"-argitektuur verdere vooruitgang in generatiewe modellering kan bewerkstellig, in vergelyking met vroeëre 'long short-term memory" (LSTM)-netwerke.<ref name="Attention Is All You Need">{{cite journal |last=Vaswani |first=Ashish |author2=Noam Shazeer |author3=Niki Parmar |author4=Jakob Uszkoreit |author5=Llion Jones |author6=Aidan N. Gomez |author7=Łukasz Kaiser |author8=Illia Polosukhin |title=[[Attention Is All You Need]] |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |year=2017 |arxiv=1706.03762 }}</ref> Dit het gelei tot die ontwikkeling van "''generative pre-trained transformer''" (GPT)-modelle, wat in 2018 met GPT-1 begin het.
===Aanvaarding van generatiewe KI===
[[Lêer:Timeline-of-AI-generated-faces.png|links|duimnael|Beelde wat deur kunsmatige intelligensie gegenereer is, het baie meer gevorderd geword.]]
In Maart 2020 was die vrystelling van [[15.ai]] – ’n gratis webtoepassing wat deur ’n anonieme [[Massachusetts-tegnologie-instituut|MIT]]-navorser geskep is en oortuigende karakterstemme met minimale opleidingsdata kon genereer – een van die vroegste openbaar beskikbare gebruike van generatiewe KI.<ref>{{cite web |last=Chandraseta |first=Rionaldi |date=21 Januarie 2021 |title=Generate Your Favourite Characters' Voice Lines using Machine Learning |url=https://towardsdatascience.com/generate-your-favourite-characters-voice-lines-using-machine-learning-c0939270c0c6 |url-access=registration |access-date=18 Desember 2024 |website=Towards Data Science |archive-date=21 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121132456/https://towardsdatascience.com/generate-your-favourite-characters-voice-lines-using-machine-learning-c0939270c0c6 |url-status=live }}</ref> Die platform word beskou as die eerste hoofstroomdiens vir oudio-„deepfakes“.[<ref>{{Cite news |title=15.ai Creator reveals journey from MIT Project to internet phenomenon |last=Temitope |first=Yusuf |date=10 Desember 2024 |url=https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/ |location=Lagos, Nigeria|access-date=25 Desember 2024 |newspaper=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228152312/https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/ |archive-date=28 Desember 2024}}</ref><ref>{{cite web |author=Anirudh VK |date=18 Maart 2023 |title=Deepfakes Are Elevating Meme Culture, But At What Cost? |url=https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost/ |access-date=18 Desember 2024 |website=Analytics India Magazine |quote="While AI voice memes have been around in some form since '15.ai' launched in 2020, [...]"|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226163953/https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost/|archive-date=26 Desember 2024}}</ref>
In 2021 het [[DALL-E]], ’n generatiewe model gebaseer op die “transformator”-argitektuur (met geslote bronkode) wat deur [[OpenAI]] ontwikkel is, wydverspreide aandag op die generering van beelde uit teks gevestig.<ref>{{cite web |last=Coldewey |first=Devin |date=January 5, 2021 |title=OpenAI's DALL-E creates plausible images of literally anything you ask it to |url=https://techcrunch.com/2021/01/05/openais-dall-e-creates-plausible-images-of-literally-anything-you-ask-it-to/ |website=TechCrunch |access-date=15 Maart 2023}}</ref>
Ander projekte, insluitend oopbronbenaderings soos VQGAN+CLIP en DALL·E Mini (later hernoem na Craiyon), het soortgelyke stelsels meer toeganklik vir die publiek gemaak.<ref>{{cite web |title=DALL·E mini by craiyon.com |url=https://huggingface.co/spaces/dalle-mini/dalle-mini |website=Hugging Face |access-date=20 Maart 2026}}</ref>
Dream by Wombo is teen die einde van 2021 vrygestel,<ref>{{Cite web |last=Macaulay |first=Thomas |date=2021-11-24 |title=This AI app turns your words into striking (and less cursed) fan art |url=https://thenextweb.com/news/wombo-dream-ai-app-turns-words-into-fan-art |website=TNW |access-date=2026-01-18}}</ref> gevolg deur die vrystelling van [[Midjourney]] en [[Stable Diffusion]] in 2022.<ref>{{cite web |title=Stable Diffusion Public Release |url=https://stability.ai/blog/stable-diffusion-public-release |website=Stability AI |date=Augustus 2022 |access-date=20 Maart 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Midjourney |url=https://www.midjourney.com/home/ |website=Midjourney |access-date=20 Maart 2026}}</ref>
In November 2022 is [[ChatGPT]] aan die publiek bekendgestel. Teen 2023 het dit generatiewe KI gewild gemaak vir algemene teksgebaseerde take.<ref>{{cite web |last=Lock |first=Samantha |date=5 Desember 2022 |title=What is AI chatbot phenomenon ChatGPT and could it replace humans? |url=https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans |access-date=15 Maart 2023 |website=The Guardian |language=en |archive-date=16 Januarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116100346/https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Huang |first=Haomiao |date=23 Augustus 2023 |title=How ChatGPT turned generative AI into an "anything tool" |url=https://arstechnica.com/ai/2023/08/how-chatgpt-turned-generative-ai-into-an-anything-tool/ |access-date=21 September 2024 |work=Ars Technica |archive-date=19 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719143525/https://arstechnica.com/ai/2023/08/how-chatgpt-turned-generative-ai-into-an-anything-tool/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Krakowski |first1=Sebastian |title=Human-AI agency in the age of generative AI |journal=Information and Organization |date=Maart 2025 |volume=35 |issue=1 |article-number=100560 |doi=10.1016/j.infoandorg.2025.100560 |doi-access=free }}</ref>
[[Lêer:Private belegging in generatiewe KI 2019 - 2025.jpg|duimnael|Wêreldwye private belegging in generatiewe kunsmatige intelligensie, 2019–2025, volgens die 2026 AI Index-verslag. Bedrae in miljard Amerikaanse dollar.]]
In 'n opname uit 2024 deur die bemarkingsnavorsingsfirma Ipsos, was lande in die Asië-Stille Oseaan-streek aansienlik meer optimisties oor generatiewe KI as [[Weste|Westerse]] samelewings, en hulle toon ook hoër aanvaardingskoerse. Ten spyte van kommer oor privaatheid en die tempo van verandering, het 68% van die respondente in die Asië-Stille Oseaan-streek geglo dat KI 'n positiewe impak op die wêreld het, vergeleke met 57% wêreldwyd<ref>{{Cite web |date=2024-11-11 |title=Asia Pacific open to digital and reform transformation |url=https://www.ipsos.com/en-th/ua_globaltrends |access-date=2025-06-14 |website=IPSOS |language=en-th}}</ref> Volgens 'n opname deur SAS en Coleman Parkes Research het 83% van Chinese respondente teen 2023 die tegnologie gebruik – 'n syfer wat beide die wêreldgemiddeld van 54% en die Amerikaanse koers van 65% oortref. 'n VN-verslag het aangedui dat Chinese entiteite tussen 2014 en 2023 meer as 38 000 patente vir generatiewe KI ingedien het – meer as enige ander land.<ref>{{cite news |last=Baptista |first=Eduardo |date=9 Julie 2024 |title=China leads the world in adoption of generative AI, survey shows |url=https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/china-leads-world-adoption-generative-ai-survey-shows-2024-07-09/ |access-date=14 Julie 2024 |work=Reuters}}</ref> 'n Opname uit 2024 deur die [[sosiale media]]-toepassing Just So Soul het bevind dat 18% van respondente wat ná 2000 gebore is, generatiewe KI "byna elke dag" gebruik. Verder geniet of hou meer as 60% van die respondente van KI-gegenereerde inhoud (AIGC), terwyl minder as 3% dit nie geniet nie of haat.<ref>{{cite web |author1=He Qitong |author2=Li Dongxu |date=31 Mei 2024 |title=Young Chinese Have Almost No Concerns About AI, Survey Finds |url=https://www.sixthtone.com/news/1015263 |work=Sixth Tone|publisher=Shanghai United Media Group}}</ref>
Teen die middel van 2025 het maatskappye in toenemende mate hul loodsprojekte vir generatiewe KI laat vaar, aangesien hulle gesukkel het met integrasie, datagehalte en opbrengste wat nie aan verwagtinge voldoen het nie. Dit het daartoe gelei dat ontleders by Gartner en ''[[The Economist]]'' hierdie tydperk beskryf het as die intrede tot die "dal van ontnugtering" (''trough of disillusionment'') in Gartner se sogenaamde "vals opgewondenheid-siklus".<ref>{{cite press release |title=Gartner Says Generative AI for Procurement Has Entered the Trough of Disillusionment |url=https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2025-07-30-gartner-says-generative-ai-for-procurement-has-entered-the-trough-of-disillusionment |access-date=16 September 2025 |agency=Gartner |date=30 Julie 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Welcome to the AI trough of disillusionment |url=https://www.economist.com/business/2025/05/21/welcome-to-the-ai-trough-of-disillusionment |access-date=16 September 2025 |newspaper=The Economist |date=21 Mei 2025}}</ref>
In 'n opname deur die Federale Reserweraad in Oktober 2025 het een uit elke vier Amerikaanse werknemers aangedui dat hulle die vorige maand generatiewe KI by die werk gebruik het.<ref>{{cite report |title=Report on the Economic Well-Being of U.S. Households in 2025 |url=https://www.federalreserve.gov/publications/2026-economic-well-being-of-us-households-in-2025-executive-summary.htm |publisher=Federal Reserve Board |date=Mei 2026 |access-date=22 September 2026}}</ref>
==Toepassings==
Generatiewe kunsmatige intelligensie is in verskeie industrieë toegepas vir inhoudskepping en outomatisering. In gesondheidsorg word generatiewe modelle gebruik vir geneesmiddelontdekking en die generering van sintetiese mediese data om diagnostiese stelsels op te lei.<ref>{{cite journal
|last=Kaushal
|first=Ayush
|title=Artificial Intelligence in Healthcare: Applications and Challenges
|journal=Nature Medicine
|year=2023
}}</ref> In finansies word dit gebruik vir verslagopstelling, datagenerering en kliëntediensoutomatisering.<ref name="FoundationModels"/> Media- en vermaaklikheidsbedrywe gebruik generatiewe stelsels vir take soos musiekkomposisie, draaiboekontwikkeling en beeld- of videogenerering.<ref name="Epstein2023">{{cite journal |last=Epstein |first=Ziv |title=Art and the science of generative AI |journal=Science |year=2023 |volume=380 |issue=6650 |pages=1110–1111 |doi=10.1126/science.adh4451|pmid=37319193 |arxiv=2306.04141 |bibcode=2023Sci...380.1110E }}</ref> Navorsers en beleidmakers het kommer uitgespreek oor akkuraatheid, misbruik en impakte op akademiese en professionele werk.<ref name="FoundationModels"/>
===Teks en sagtewarekode===
[[Groot taalmodel]]le (GTMe) word opgelei op getokeniseerde teks uit groot korpora en is in staat tot natuurlike taalverwerking, masjienvertaling en die generering van natuurlike taal.<ref>{{cite journal
|last=Kaushal
|first=Ayush
|title=Artificial Intelligence in Healthcare: Applications and Challenges
|journal=Nature Medicine
|year=2023
}}</ref>
GTMe kan as grondslagmodelle vir 'n verskeidenheid afgeleide take gebruik word.<ref name="FoundationModels">{{Cite arXiv |eprint=2108.07258 |class=cs.LG |first1=R. |last1=Bommasani |title=On the opportunities and risks of foundation models |date=2021}}</ref> Hulle kan ook op bronkode opgelei word om programme op grond van instruksies (prompts) te genereer.<ref>{{cite arXiv
|last=Chen
|first=Mark
|title=Evaluating Large Language Models Trained on Code
|year=2021
|class=cs.LG
|eprint=2107.03374
}}</ref>
Baie toepassings kombineer groot taalmodelle met eksterne kennisbronne deur gebruik te maak van "''retrieval-augmented generation''" (RAG) – 'n tegniek waar relevante dokumente tydens die genereringsproses opgesoek en in die model se reaksie ingesluit word.
Generatiewe KI is geïntegreer in platforms vir inhoudbestuur en webwerfpublikasie, waar groot taalmodelle gebruik word om teks te genereer, te help met die samestelling van bladsye, en die skepping van webwerwe op grond van instruksies in natuurlike taal te outomatiseer.<ref>{{cite web |last=Zewe |first=Adam |title=Explained: Generative AI |url=https://news.mit.edu/2023/explained-generative-ai-1109 |website=MIT News |publisher=Massachusetts Institute of Technology |date=9 November 2023 |access-date=20 Julie 2026}}</ref> WordPress.com is een voorbeeld van hierdie toepassing, wat generatiewe KI in sy werkvloei vir die skep van webwerwe inkorporeer.<ref>{{cite book |last=Hutson |first=James |title=The Adoption of Artificial Intelligence and Inertia in Higher Education: Exploring Complex Resistance to Technological Change |edition=1st |publisher=Routledge |year=2025 |isbn=978-1-041-10597-8}}</ref>
===Oudio===
In 2016 het DeepMind se WaveNet getoon dat diep neurale netwerke rou klankgolfvorms kan genereer.<ref>{{cite arXiv
|last=van den Oord
|first=Aaron
|title=WaveNet: A Generative Model for Raw Audio
|year=2016
|class=cs.SD
|eprint=1609.03499
}}</ref> Dit het meer realistiese spraaksintese moontlik gemaak in vergelyking met vroeëre benaderings. Latere stelsels, soos Tacotron 2, het "end-tot-end" neurale teks-na-spraak-generering gedemonstreer.<ref>{{cite arXiv
|last=Shen
|first=Jonathan
|title=Natural TTS Synthesis by Conditioning WaveNet on Mel Spectrogram Predictions
|year=2017
|class=cs.CL
|eprint=1712.05884
}}</ref>
===Beelde===
Generatiewe KI kan gebruik word om visuele kuns te skep.<ref name="Epstein2023"/> Sulke stelsels word opgelei met behulp van beeld-teks-pare. Voorbeelde hiervan sluit in Stable Diffusion, DALL-E en Midjourney. Generatiewe KI is ook toegepas op beeldkompressie teen lae bittempo's, wat dit moontlik maak om perseptueel realistiese beelde uit saamgeperste data te rekonstrueer.<ref>{{cite conference
|last=Ramesh
|first=Aditya
|title=Zero-shot text-to-image generation
|book-title=International Conference on Machine Learning
|year=2021
|url=https://proceedings.mlr.press/v139/ramesh21a.html
}}</ref> Onlangse benaderings het beheerbare kompressie teen verskeie bittempo's ondersoek, deur gebruik te maak van 'n enkele model.<ref>{{Cite journal |last1=Iwai |first1=Shoma |last2=Miyazaki |first2=Tomo |last3=Omachi |first3=Shinichiro |date=2024 |title=Dual-Conditioned Training to Exploit Pre-Trained Codebook-Based Generative Model in Image Compression |journal=IEEE Access |volume=12 |pages=198184–198200 |doi=10.1109/ACCESS.2024.3522238 |doi-access=free |bibcode=2024IEEEA..12s8184I |issn=2169-3536}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pei |first1=Yifei |last2=Liu |first2=Ying |last3=Ling |first3=Nam |date=2026 |title=Adaptive Fused Prior Transfer for Controllable Generative Image Compression |journal=IEEE Access |volume=14 |pages=150315–150337 |doi=10.1109/ACCESS.2026.3737467 |doi-access=free |issn=2169-3536}}</ref>
===Video===
Generatiewe KI kan gebruik word om fotorealistiese [[video]]'s te skep. Stelsels soos Runway het vermoëns vir teks-na-video-generering gedemonstreer.<ref>{{cite news
|last=Metz
|first=Cade
|title=Instant Videos Could Represent the Next Leap in A.I. Technology
|url=https://www.nytimes.com/2023/04/04/technology/runway-ai-videos.html
|work=The New York Times
|date=4 April 2023
}}</ref>
===Robotika===
Generatiewe modelle kan vir bewegingsbeplanning en en [[Robotika|robotbeheer]] gebruik word deur uit vorige data te leer.<ref>{{cite web
|title=A technique for more effective multipurpose robots
|url=https://news.mit.edu/2024/technique-for-more-effective-multipurpose-robots-0603
|website=MIT News
|date=2024
}}</ref>
===3D-modellering===
Generatiewe modelle kan help om 3D-modelleringstake te outomatiseer, insluitend die generering van 3D-bates uit teks of beelde.
===KI-gesteunde wiskundige ontdekking===
Generatiewe KI-stelsels is in [[wiskunde]] en [[rekenaarwetenskap]] gebruik om kandidaat-rekenaarprogramme, bewyse, konstruksies of algoritmes te genereer.
In 2023 het Google DeepMind FunSearch bekendgestel, 'n metode vir die skep van rekenaarprogramme wat wiskundige en algoritmiese probleme oplos. FunSearch is gebruik om nuwe wiskundige konstruksies in die "cap set"-probleem en die "bin packing"-probleem te ontdek.<ref name="funsearch-nature">{{cite journal |last1=Romera-Paredes |first1=Bernardino |last2=Barekatain |first2=Mohammadamin |last3=Novikov |first3=Alexander |last4=Balog |first4=Matej |last5=Kumar |first5=M. Pawan |last6=Dupont |first6=Emilien |last7=Ruiz |first7=Francisco J. R. |last8=Ellenberg |first8=Jordan S. |last9=Wang |first9=Pengming |last10=Fawzi |first10=Omar |last11=Kohli |first11=Pushmeet |last12=Fawzi |first12=Alhussein |display-authors=etal |title=Mathematical discoveries from program search with large language models |journal=Nature |volume=625 |pages=468–475 |date=2024 |issue=7995 |doi=10.1038/s41586-023-06924-6 |pmid=38096900 |pmc=10794145 |bibcode=2024Natur.625..468R }}</ref><ref name="mouret-2024">{{cite journal |last=Mouret |first=Jean-Baptiste |title=Large language models help computer programs to evolve |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=625 |pages=452–453 |date=17 Januarie 2024 |issue=7995 |doi=10.1038/d41586-023-03998-0 |pmid=38233614 |bibcode=2024Natur.625..452M |url=https://inria.hal.science/hal-04408259 }}</ref><ref name="ellenberg-2025">{{cite journal |last1=Ellenberg |first1=Jordan S. |last2=Fraser-Taliente |first2=Cristofero S. |last3=Harvey |first3=Thomas R. |last4=Srivastava |first4=Karan |last5=Sutherland |first5=Andrew V. |title=Generative Modeling for Mathematical Discovery |journal=Advances in Theoretical and Mathematical Physics |date=17 Maart 2025 |volume=29 |issue=8 |page=2225 |doi=10.4310/ATMP.260412165352 |arxiv=2503.11061 |bibcode=2026AdTMP..29.2225E }}</ref>
In 2023 het Google DeepMind AlphaDev bekendgestel, wat gebruik is om klein sorteeralgoritmes te ontdek wat voorheen bekende menslike maatstawwe oortref het en in die LLVM-standaard C++-sorteerbiblioteek geïntegreer is.<ref>{{Cite web |last=Timmer |first=John |date=2023-06-07 |title=AI system devises first optimizations to sorting code in over a decade |url=https://arstechnica.com/science/2023/06/googles-deepmind-develops-a-system-that-writes-efficient-algorithms/ |access-date=2026-05-08 |website=Ars Technica |language=en}}</ref><ref name="alphadev-nature">{{cite journal |last1=Mankowitz |first1=Daniel J. |last2=Michalski |first2=Andrea |last3=Zhernov |first3=Anton |last4=Gelmi |first4=Marco |last5=Selvi |first5=Marco |display-authors=etal |title=Faster sorting algorithms discovered using deep reinforcement learning |journal=Nature |date=Junie 2023 |volume=618 |issue=7964 |pages=257–263 |doi=10.1038/s41586-023-06004-9 |pmid=37286649 |pmc=10247365 |bibcode=2023Natur.618..257M }}</ref> In 2025 het Google DeepMind [[AlphaEvolve]] bekendgestel, 'n KI-stelsel vir algemene [[algoritme]]-ontdekking en -optimalisering. AlphaEvolve gebruik GTMe om kodeveranderinge voor te stel, outomatiese evalueerders om elke kandidaat te assesseer, en 'n evolusionêre proses om algoritmes iteratief te verbeter.<ref>{{Cite web |last=Whitwam |first=Ryan |date=14 Mei 2025 |title=Google DeepMind creates super-advanced AI that can invent new algorithms |url=https://arstechnica.com/ai/2025/05/google-deepmind-creates-super-advanced-ai-that-can-invent-new-algorithms/ |access-date=1 Mei 2026 |website=Ars Technica}}</ref>
In 2026, in reaksie op die toenemende gebruik van generatiewe KI in wiskundige ontdekkings, het 'n groep wiskundiges die Leiden-verklaring oor Kunsmatige Intelligensie en Wiskunde uitgereik, wat aanbeveel dat die gebruik van KI in navorsingsartikels bekend gemaak word, verseker word dat KI-ondersteunde artikels deur eweknieë beoordeel word, en regshulpbronne en openbare befondsing verskaf word sodat die akademie en winsgewende maatskappye op gelyke voet kan meeding.<ref>{{Cite news |last=Roberts |first=Siobhan |date=2026-06-02 |title=As A.I. Makes Strides in Mathematics, Mathematicians Urge Caution |url=https://www.nytimes.com/2026/06/02/science/ai-mathematics-leiden-declaration.html |access-date=2026-06-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
===Materiaalwetenskap===
In 2023 het Google DeepMind GNoME bekendgestel – ’n metode om kandidaat-anorganiese kristalstrukture voor te stel vir berekeningsgebaseerde sifting en eksperimentele sintese in [[materiaalkunde]],<ref name="merchant2023-gnome">{{cite journal |last1=Merchant |first1=Amil |last2=Batzner |first2=Simon |last3=Schoenholz |first3=Samuel S. |last4=Aykol |first4=Muratahan |last5=Cheon |first5=Gowoon |last6=Cubuk |first6=Ekin Dogus |display-authors=etal |title=Scaling deep learning for materials discovery |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=2023 |volume=624 |issue=7990 |pages=80–85 |doi=10.1038/s41586-023-06735-9 |doi-access=free |pmid=38030720 |pmc=10700131 |bibcode=2023Natur.624...80M }}</ref> Ander metodes in materiaalkunde sluit MatterGen<ref name="mattergen-nature">{{cite journal |last1=Zeni |first1=Claudio |last2=Pinsler |first2=Robert |last3=Zügner |first3=Daniel |display-authors=etal |title=A generative model for inorganic materials design |journal=Nature |date=2025 |volume=639 |issue=8055 |pages=624–632 |doi=10.1038/s41586-025-08628-5 |doi-access=free |pmid=39821164 |pmc=11922738 |arxiv=2312.03687 |bibcode=2025Natur.639..624Z }}</ref> CDVAE<ref name="cdvae">{{cite conference |last1=Xie |first1=Tian |last2=Fu |first2=Xiang |last3=Ganea |first3=Octavian-Eugen |last4=Barzilay |first4=Regina |last5=Jaakkola |first5=Tommi |title=Crystal Diffusion Variational Autoencoder for Periodic Material Generation |book-title=International Conference on Learning Representations |year=2022 |url=https://openreview.net/forum?id=03RLpj-tc_}}</ref> en CrystalFlow<ref name="crystalflow">{{cite journal |last1=Luo |first1=Xiaoshan |last2=Wang |first2=Zhenyu |last3=Wang |first3=Qingchang |display-authors=etal |title=CrystalFlow: a flow-based generative model for crystalline materials |journal=[[Nature Communications]] |date=2025 |volume=16 |issue=1 |article-number=9267 |doi=10.1038/s41467-025-64364-4 |doi-access=free |pmid=41115940 |pmc=12537960 |arxiv=2412.11693 |bibcode=2025NatCo..16.9267L }}</ref><ref name="genai-crystal-review">{{cite journal |last1=Zeni |first1=Claudio |display-authors=etal |title=Generative AI for crystal structures: a review |journal=npj Computational Materials |date=2025 |volume=11 |issue=1 |page=161 |article-number=370 |doi=10.1038/s41524-025-01881-2 |doi-access=free |arxiv=2509.02723 |bibcode=2025npjCM..11..370D }}</ref> in.
===Generatiewe soekenjinoptimalisering===
Generatiewe soekenjinoptimalisering (GEO) is die praktyk om digitale inhoud te struktureer en 'n aanlyn teenwoordigheid te bestuur ten einde sigbaarheid te verbeter in antwoorde wat deur generatiewe KI-stelsels gegenereer word. Hierdie praktyk beïnvloed die wyse waarop groot taalmodelle (GTMe) inligting verkry, opsom en aanbied in reaksie op gebruikersnavrae.<ref name="newman2026" /> Verwante terme sluit in antwoord-soekenjinoptimalisering (AEO)<ref name="newman2026">{{cite web |last=Newman |first=Nic |date=12 Januarie 2026 |title=Journalism, media, and technology trends and predictions 2026 |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/journalism-media-and-technology-trends-and-predictions-2026 |access-date=30 Januarie 2026 |website=Reuters Institute for the Study of Journalism |publisher=University of Oxford |archive-date=30 Januarie 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260130061627/https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/journalism-media-and-technology-trends-and-predictions-2026 |url-status=live }}</ref> en kunsmatige-intelligensie-optimalisering (AIO).<ref>{{cite journal |last1=Fan |first1=Zhenan |last2=Ghaddar |first2=Bissan |last3=Wang |first3=Xinglu |last4=Xing |first4=Linzi |last5=Zhang |first5=Yong |last6=Zhou |first6=Zirui |date=1 July 2026 |title=Artificial intelligence for optimization: Unleashing the potential of parameter generation, model formulation, and solution methods |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0377221725006666 |journal=European Journal of Operational Research |volume=332 |issue=1 |pages=1–30 |doi=10.1016/j.ejor.2025.08.029 |issn=0377-2217 |url-access=subscription}}</ref>
==Sagteware en hardeware==
[[Lêer:Afrikaans Generatiewe KI-modelle diagram.png|duimnael|Argitektuur van ’n generatiewe KI-agent.]]
Generatiewe KI-modelle word gebruik deur [[kletsbot]]te soos ChatGPT, programmeringshulpmiddels soos GitHub Copilot,<ref>{{Cite web |url=https://www.axios.com/2023/06/30/githubs-vision-to-make-code-more-secure-by-design |title=GitHub has a vision to make code more secure by design |last=Sabin |first=Sam |date=June 30, 2023 |website=Axios Codebook |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.axios.com/2023/06/30/githubs-vision-to-make-code-more-secure-by-design |url-status=live }}</ref> teks-na-beeld-programme soos Midjourney, en teks-na-video-programme soos Runway Gen-2.<ref>{{cite web |last=Vincent |first=James |date=March 20, 2023 |title=Text-to-video AI inches closer as startup Runway announces new model |url=https://www.theverge.com/2023/3/20/23648113/text-to-video-generative-ai-runway-ml-gen-2-model-access |access-date=August 15, 2023 |work=The Verge |quote=Text-to-video is the next frontier for generative AI, though current output is rudimentary. Runway says it'll be making its new generative video model, Gen-2, available to users in 'the coming weeks.' |archive-date=September 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927003647/https://www.theverge.com/2023/3/20/23648113/text-to-video-generative-ai-runway-ml-gen-2-model-access |url-status=live }}</ref> Funksies gebaseer op generatiewe KI is bygevoeg tot bestaande kommersieel beskikbare dienste, soos Microsoft Office (Microsoft Copilot),<ref>{{Cite web |url=https://www.cnbc.com/2023/03/16/microsoft-to-improve-office-365-with-chatgpt-like-generative-ai-tech-.html |title=Microsoft adds OpenAI technology to Word and Excel |last=Vanian |first=Jonathan |date=16 Maart 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |publisher=CNBC |quote=Microsoft is bringing generative artificial intelligence technologies such as the popular ChatGPT chatting app to its Microsoft 365 suite of business software....the new A.I. features, dubbed Copilot, will be available in some of the company's most popular business apps, including Word, PowerPoint and Excel. |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.cnbc.com/2023/03/16/microsoft-to-improve-office-365-with-chatgpt-like-generative-ai-tech-.html |url-status=live }}</ref> Google Foto's,<ref>{{cite web |last=Wilson |first=Mark |date=15 Augustus 2023 |title=The app's Memories feature just got a big upgrade |url=https://www.techradar.com/computing/software/google-photos-now-shows-you-an-ai-powered-highlights-reel-of-your-life |work=TechRadar |quote= Die Google Foto's-app kry 'n herontwerpte 'Herinneringe'-funksie wat deur kunsmatige intelligensie aangedryf word... jy sal generatiewe kunsmatige intelligensie kan gebruik om voorgestelde name te genereer, soos "’n woestynavontuur". |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.techradar.com/computing/software/google-photos-now-shows-you-an-ai-powered-highlights-reel-of-your-life |url-status=live }}</ref> en die Adobe-sagtewarepakket (Adobe Firefly).<ref>{{cite web |url=https://www.mediapost.com/publications/article/385660/adobe-adds-generative-ai-to-photoshop.html |title=Adobe Adds Generative AI To Photoshop |first=Laurie |last=Sullivan |date=23 Mei 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |work=MediaPost |quote=Generative artificial intelligence (AI) will become one of the most important features for creative designers and marketers. Adobe on Tuesday unveiled a Generative Fill feature in Photoshop to bring Firefly's AI capabilities into design. |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.mediapost.com/publications/article/385660/adobe-adds-generative-ai-to-photoshop.html |url-status=live }}</ref> Baie generatiewe KI-modelle is ook beskikbaar as oopbronsagteware, insluitend Stable Diffusion en die LLaMA<ref>{{cite web |url=https://venturebeat.com/ai/llama-2-how-to-access-and-use-metas-versatile-open-source-chatbot-right-now/ |title=LLaMA 2: How to access and use Meta's versatile open-source chatbot right now |author=Michael Nuñez |date=19 Julie 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |website=VentureBeat |quote= As jy LLaMA 2 op jou eie masjien wil laat loop of die kode wil aanpas, kan jy dit direk aflaai vanaf Hugging Face, 'n toonaangewende platform vir die deel van KI-modelle. |archive-date=3 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103020505/https://venturebeat.com/ai/llama-2-how-to-access-and-use-metas-versatile-open-source-chatbot-right-now/ |url-status=live }}</ref>-taalmodel.
Kleiner generatiewe KI-modelle met tot 'n paar miljard parameters kan op [[slimfoon|slimfone]], ingebedde toestelle en [[persoonlike rekenaar]]s funfsioneer. LLaMA-7B ('n weergawe met 7 miljard parameters) kan byvoorbeeld op 'n Raspberry Pi 4<ref>{{cite web |url=https://www.tomshardware.com/how-to/create-ai-chatbot-server-on-raspberry-pi |title=How To Create Your Own AI Chatbot Server With Raspberry Pi 4 |last=Pounder |first=Les |date=25 Maart 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |publisher= |quote=Using a Pi 4 with 8GB of RAM, you can create a ChatGPT-like server based on LLaMA. |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225810/https://www.tomshardware.com/how-to/create-ai-chatbot-server-on-raspberry-pi |url-status=live }}</ref> funksioneer, en een weergawe van Stable Diffusion kan op 'n iPhone 11 loop.<ref>{{cite web |url=https://the-decoder.com/draw-things-app-brings-stable-diffusion-to-the-iphone/ |title="Draw Things" App brings Stable Diffusion to the iPhone |last=Kemper |first=Jonathan |date=10 November 2022 |website=The Decoder |quote= Draw Things is 'n toepassing wat Stable Diffusion na die iPhone bring. Die KI-beelde word plaaslik gegenereer, so jy het nie 'n internetverbinding nodig nie.|access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225811/https://the-decoder.com/draw-things-app-brings-stable-diffusion-to-the-iphone/ |url-status=live }}</ref>
Groter modelle met tienduisende miljoene (tientalle miljarde) parameters kan op [[skootrekenaar]]s of [[tafelrekenaar]]s funksioneer. Om 'n aanvaarbare spoed te behaal, mag modelle van hierdie grootte versnellers vereis, soos die GPU-skyfies wat deur [[Nvidia|NVIDIA]] en [[AMD]] vervaardig word, of die "''Neural Engine''" wat in [[Apple Inc.|Apple]] se eie verwerkers (Apple Silicon) ingesluit is. Die weergawe van LLaMA met 65 miljard parameters kan byvoorbeeld so gekonfigureer word dat dit op 'n tafelrekenaar loop.<ref>{{cite web |last=Witt |first=Allan |date=July 7, 2023 |title=Best Computer to Run LLaMA AI Model at Home (GPU, CPU, RAM, SSD) |url=https://www.hardware-corner.net/guides/computer-to-run-llama-ai-model/ |quote= Om die LLaMA-model tuis te laat loop, het jy 'n rekenaar nodig wat toegerus is met 'n kragtige GPU wat die groot hoeveelheid data en berekeninge kan hanteer wat vir afleiding (inferencing) vereis word.. |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225811/https://www.hardware-corner.net/guides/computer-to-run-llama-ai-model/ |url-status=live }}</ref>
Die voordele daarvan om generatiewe KI plaaslik te laat loop, sluit in die beskerming van [[privaatheid]] en intellektuele eiendom, asook die vermyding van beperkings op gebruiksfunksies en [[sensuur]]. Die subreddit r/LocalLLaMA fokus veral op die gebruik van grafiese kaarte wat vir verbruikerspeletjies ontwerp is,<ref>{{cite web |url=https://www.pcmag.com/how-to/how-to-run-your-own-chatgpt-like-llm-for-free-and-in-private |title=Who Needs ChatGPT? How to Run Your Own Free and Private AI Chatbot |last=Westover |first=Brian |date=28 September 2023 |publisher=Ziff Davis |access-date=7 Januarie 2024 |archive-date=7 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107171858/https://www.pcmag.com/how-to/how-to-run-your-own-chatgpt-like-llm-for-free-and-in-private |url-status=live }}</ref> deur middel van tegnieke soos kompressie.
Taalmodelle met honderde miljarde parameters, soos GPT-4 of PaLM, loop gewoonlik op rekenaars in [[datasentrum]]s wat toegerus is met reekse GPU's (soos NVIDIA se H100) of KI-versnellerskyfies (soos Google se TPU). Hierdie baie groot modelle word tipies via die [[internet]] as wolkdienste benut.
In 2022 het die Verenigde State nuwe uitvoerbeheermaatreëls ingestel op gevorderde rekenaartegnologie en [[halfgeleier]]s wat na die [[Volksrepubliek China]] uitgevoer word. Dit sluit beperkings in op die uitvoer na China van GPU- en KI-versnellerskyfies wat vir generatiewe KI gebruik word.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-says-us-has-imposed-new-license-requirement-future-exports-china-2022-08-31/ |title=U.S. officials order Nvidia to halt sales of top AI chips to China |last1=Nellis |first1=Stephen |last2=Lee |first2=Jane |date=1 September 2022 |website=Reuters |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.reuters.com/technology/nvidia-says-us-has-imposed-new-license-requirement-future-exports-china-2022-08-31/ |url-status=live }}</ref> Skyfies soos die NVIDIA A800<ref>{{cite web |url=https://www.tomshardware.com/news/nvidia-a800-performance-revealed |title=Nvidia's Chinese A800 GPU's Performance Revealed |first=Anton |last=Shilov |date=May 7, 2023 |publisher=Tom's Hardware |access-date=15 Augustus 2023 |quote= Die A800 werk teen 70% van die spoed van A100-GPU's, terwyl dit voldoen aan streng Amerikaanse uitvoerstandaarde wat beperk hoeveel verwerkingskrag Nvidia mag verkoop. |archive-date=7 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507100659/https://www.tomshardware.com/news/nvidia-a800-performance-revealed |url-status=live }}</ref> en die Biren Technology BR104<ref>{{cite web |last=Patel |first=Dylan |date=24 Oktober 2022 |title=How China's Biren Is Attempting To Evade US Sanctions |url=https://www.semianalysis.com/p/how-chinas-biren-is-attempting-to |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225810/https://www.semianalysis.com/p/how-chinas-biren-is-attempting-to |url-status=live }}</ref> is ontwikkel om aan die vereistes van die sanksies te voldoen.
Daar is gratis sagteware op die mark wat poog om teks wat deur generatiewe kunsmatige intelligensie (soos GPTZero) gegenereer is, te herken, sowel as beelde, oudio of video wat daaruit voortspruit.<ref>{{cite magazine|last=Piccolo |first=Riccardo |url=https://www.wired.it/article/software-riconoscere-intelligenza-artificiale-immagini-false/|title=5 software gratuiti per riconoscere le immagini false generate dall'AI |trans-title=5 free software to recognise fake AI-generated images|date=28 Oktober 2023 |magazine=Wired|language=it|access-date=29 Oktober 2023|archive-date=2 Maart 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260302142837/https://www.wired.it/article/software-riconoscere-intelligenza-artificiale-immagini-false/|url-status=live}}</ref> Moontlike strategieë om inhoud van generatiewe kunsmatige intelligensie (KI) op te spoor, sluit in digitale watermerke, inhoudstawing, inligtingherwinning en klassifikasiemodelle gebaseer op masjienleer.<ref>{{Cite web |date=4 Januarie 2024 |title=Detecting AI fingerprints: A guide to watermarking and beyond |url=https://www.brookings.edu/articles/detecting-ai-fingerprints-a-guide-to-watermarking-and-beyond/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240903212302/https://www.brookings.edu/articles/detecting-ai-fingerprints-a-guide-to-watermarking-and-beyond/ |archive-date=3 September 2024 |access-date=5 September 2024 |website=Brookings Institution |language=en-US}}</ref> Ten spyte van bewerings van akkuraatheid, het beide gratis en betaalde KI-teksverklikkers dikwels "vals positiewe" resultate gelewer, waardeur studente verkeerdelik daarvan beskuldig is dat hulle werk ingedien het wat deur KI gegenereer is.<ref>{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/04/01/chatgpt-cheating-detection-turnitin |title=We tested a new ChatGPT-detector for teachers. It flagged an innocent student |last=Fowler |first=Geoffrey |date=3 April 2023 |website=washingtonpost.com |access-date=6 Februarie 2024 |archive-date=28 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328081619/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/04/01/chatgpt-cheating-detection-turnitin/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/06/02/turnitin-ai-cheating-detector-accuracy/ |title=Detecting AI may be impossible. That's a big problem for teachers. |last=Fowler |first=Geoffrey |date=2 Junie 2023 |website=washingtonpost.com |access-date=6 Februarie 2024 |archive-date=3 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603004340/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/06/02/turnitin-ai-cheating-detector-accuracy/ |url-status=live }}</ref>
===Generatiewe modelle en opleidingstegnieke===
====Generatiewe mededingende netwerke====
[[Lêer:GAN opleiding werkvloei.png|duimnael|Werkvloei vir die opleiding van 'n generatiewe mededingende netwerk.]]
Generatiewe mededingende netwerke (GAN'e) is 'n generatiewe modelleringstegniek wat bestaan uit twee [[neurale netwerk]]e – die generator en die diskrimineerder – wat gelyktydig in 'n mededingende omgewing opgelei word. Die generator skep sintetiese data deur ewekansige geraas te omskep in monsters wat soos die opleidingsdatastel lyk. Die diskriminator word opgelei om die outentieke [[data]] te onderskei van [[sintetiese data]] wat deur die generator geproduseer word. Die twee modelle neem deel aan 'n minimaksimaleerende spel: die generator poog om toenemend realistiese data te skep om die diskrimineerder te "flous", terwyl die diskrimineerder sy vermoë verbeter om regte van vals data te onderskei. Hierdie deurlopende opleidingsopstelling stel die generator in staat om hoëgehalte en realistiese uitsette te produseer.<ref>{{Cite journal |last1=Goodfellow |first1=Ian |last2=Pouget-Abadie |first2=Jean |last3=Mirza |first3=Mehdi |last4=Xu |first4=Bing |last5=Warde-Farley |first5=David |last6=Ozair |first6=Sherjil |last7=Courville |first7=Aaron |last8=Bengio |first8=Yoshua |date=22 Oktober 2020 |title=Generative adversarial networks |journal=Communications of the ACM |volume=63 |issue=11 |pages=139–144 |doi=10.1145/3422622 |issn=0001-0782|arxiv=1406.2661 }}</ref>
====Variasionele outo-enkodeerders====
[[Lêer:GAN vs VAE (cropped).png|duimnael|Vergelyking tussen beelde wat deur 'n VAE (links) en 'n GAN (regs) gegenereer is. VAE's is geneig om gladder, maar meer wasige beelde te produseer, as gevolg van hul probabilistiese dekodering.]]
Variasionele outo-enkodeerders (''variational autoencoders''- VAE's) is diep leermodelle wat data probabilisties enkodeer. Hulle word tipies gebruik vir take soos geraasvermindering van beelde, datakompressie, die identifisering van ongewone patrone en gesigsherkenning. Anders as standaard outo-enkodeerders, wat invoerdata in 'n vaste latente voorstelling saampers, modelleer VAE's die latente ruimte as 'n waarskynlikheidsverdeling, wat gladde monsterneming en interpolasie tussen datapunte moontlik maak. Die enkodeerder ("herkenningsmodel") karteer invoerdata na 'n latente ruimte, wat gemiddeldes en variansies produseer wat 'n waarskynlikheidsverdeling definieer. Die dekodeerder ("generatiewe model") monster uit hierdie latente verspreiding en poog om die oorspronklike invoer te rekonstrueer.<ref>{{Cite book |last1=Kingma |first1=Diederik P. |title=An Introduction to Variational Autoencoders |last2=Welling |first2=Max |date=2019 |publisher=Emerald Insights |doi=10.1561/2200000056 |arxiv=1906.02691 |isbn=978-1-68083-622-6}}</ref>
====Transformeerders====
[[Lêer:Vol argitektuur van 'n GPT-model.png|links|duimnael|Die argitektuur van ’n GPT-model, met die interne struktuur van ’n transformatorblok regs.]]
Die selfaandagmeganisme stel die model in staat om die relatiewe belangrikheid van elke teken in 'n reeks te bepaal wanneer die volgende teken voorspel word, wat sodoende kontekstuele begrip verbeter. Anders as rekurrente neurale netwerke, verwerk transformators tekens parallel, wat opleidingdoeltreffendheid en skaalbaarheid verbeter.<ref name="Attention Is All You Need" />}Transformeerders het die grondslag geword vir die " generatiewe voorafgeleerde transformeerder " (GPT)-reeks wat deur OpenAI ontwikkel is, en het tradisionele herhalende en konvolusionele modelle vervang.
==Wet en regulasie==
In die Verenigde State het 'n groep maatskappye, waaronder OpenAI, Alphabet en Meta, in Julie 2023 'n vrywillige ooreenkoms met die Biden-administrasie onderteken om KI-gegenereerde inhoud van 'n watermerk te voorsien.<ref>{{cite news|last1=Bartz|first1=Diane|last2=Hu|first2=Krystal|title=OpenAI, Google, others pledge to watermark AI content for safety, White House says|date=21 Julie 2023|url=https://www.reuters.com/technology/openai-google-others-pledge-watermark-ai-content-safety-white-house-2023-07-21/|work=Reuters|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074519/https://www.reuters.com/technology/openai-google-others-pledge-watermark-ai-content-safety-white-house-2023-07-21/|url-status=live}}</ref> In Oktober 2023 het Uitvoerende Bevel 14110 die *Defense Production Act* (Wet op Verdedigingsproduksie) toegepas, wat vereis dat alle Amerikaanse maatskappye inligting aan die federale regering rapporteer wanneer hulle sekere KI-modelle met 'n groot impak ontwikkel.<ref>{{cite web| url = https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2023/10/30/fact-sheet-president-biden-issues-executive-order-on-safe-secure-and-trustworthy-artificial-intelligence/| title = FACT SHEET: President Biden Issues Executive Order on Safe, Secure, and Trustworthy Artificial Intelligence| publisher = The White House| date = 30 Oktober 2023| access-date = 30 Januarie 2024| archive-date = 30 Januarie 2024| archive-url = https://web.archive.org/web/20240130131421/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2023/10/30/fact-sheet-president-biden-issues-executive-order-on-safe-secure-and-trustworthy-artificial-intelligence/| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Burt |first=Andrew |date=31 Oktober 2023 |title=3 Obstacles to Regulating Generative AI |url=https://hbr.org/2023/10/3-obstacles-to-regulating-generative-ai |access-date=17 February 2024 |work=Harvard Business Review |issn=0017-8012 |archive-date=17 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217052101/https://hbr.org/2023/10/3-obstacles-to-regulating-generative-ai |url-status=live }}</ref>
In die [[Europese Unie]] (EU) sluit die Wet op Kunsmatige Intelligensie vereistes in om kopieregmateriaal wat gebruik word om generatiewe KI-stelsels op te lei, bekend te maak, en om enige KI-gegenereerde uitset as sodanig te etiketteer.<ref>{{cite web |title=EU AI Act: first regulation on artificial intelligence |url=https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20230601STO93804/eu-ai-act-first-regulation-on-artificial-intelligence |website=European Parliament |access-date=13 September 2024 |language=en |date=6 Augustus 2023 |archive-date=21 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221024951/https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20230601STO93804/eu-ai-act-first-regulation-on-artificial-intelligence |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Chee|first1=Foo Yun|last2=Mukherjee|first2=Supantha|title=EU lawmakers vote for tougher AI rules as draft moves to final stage|url=https://www.reuters.com/technology/eu-lawmakers-agree-changes-draft-artificial-intelligence-rules-2023-06-14/|website=Reuters|date=14 Junie 2023|access-date=26 Julie 2023|language=en|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074515/https://www.reuters.com/technology/eu-lawmakers-agree-changes-draft-artificial-intelligence-rules-2023-06-14/|url-status=live}}</ref>
In China reguleer die Tussentydse Maatreëls vir die Bestuur van Generatiewe KI-dienste wat deur die Kuberruimte-administrasie van China ingestel is, enige publiek-gerigte generatiewe KI. Dit sluit vereistes in om gegenereerde beelde of video's te watermerk, regulasies oor opleidingsdata en etiketkwaliteit, beperkings op die insameling van persoonlike data, en 'n riglyn dat generatiewe KI-dienste "aan sosialistiese kernwaardes moet voldoen".<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/technology/china-issues-temporary-rules-generative-ai-services-2023-07-13/|title=China says generative AI rules to apply only to products for the public|last=Ye|first=Josh|date=13 Julie 2023|website=Reuters|access-date=13 Julie 2023|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074517/https://www.reuters.com/technology/china-issues-temporary-rules-generative-ai-services-2023-07-13/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cac.gov.cn/2023-07/13/c_1690898327029107.htm|title=生成式人工智能服务管理暂行办法|date=13 Julie 2023|access-date=27 Julie 2023|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727125136/http://www.cac.gov.cn/2023-07/13/c_1690898327029107.htm|url-status=live}}</ref>
In 2021 het [[Unesco|UNESCO]] die Aanbeveling oor die [[Etiek van kunsmatige intelligensie]], die eerste globale standaardiseringsinstrument oor KI, aangeneem. Dit bied leiding aan lidstate oor kwessies soos menseregte, billikheid, deursigtigheid, databestuur en omgewingsvolhoubaarheid. <ref>{{cite web |title=Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence |url=https://www.unesco.org/en/articles/recommendation-ethics-artificial-intelligence |website=UNESCO |publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |date=16 Mei 2023 |access-date=20 Julie 2026}}</ref>
Die [[Groep van Sewe]] (G7) het die Hiroshima KI-proses in 2023 van stapel gestuur, wat internasionale riglyne en 'n vrywillige gedragskode vir ontwikkelaars van gevorderde KI-stelsels opgestel het.<ref>{{cite web |title=The Hiroshima AI Process: Leading the Global Challenge to Shape Inclusive Governance for Generative AI |url=https://www.japan.go.jp/kizuna/2024/02/hiroshima_ai_process.html |website=JapanGov |publisher=Government of Japan |date=9 Februarie 2024 |access-date=20 Julie 2026}}</ref> In 2024 het die Raad van Europa die Raamwerkkonvensie oor Kunsmatige Intelligensie en Menseregte, Demokrasie en die Oppergesag van die Reg aangeneem, die eerste wetlik bindende internasionale verdrag wat kunsmatige intelligensie beheer.<ref>{{cite web |title=The Framework Convention on Artificial Intelligence |url=https://www.coe.int/en/web/artificial-intelligence/the-framework-convention-on-artificial-intelligence |website=Council of Europe |date=5 September 2024 |access-date=20 Julie 2026}}</ref>
===Kopiereg===
====Opleiding met kopieregbeskermde inhoud====
Generatiewe KI-stelsels, soos ChatGPT en Midjourney, word opgelei op groot, openbare datastelle wat werke bevat waarop [[kopiereg]] rus. KI-ontwikkelaars voer aan dat sodanige opleiding onder die beginsel van "billike gebruik" beskerm word, terwyl kopiereghouers aanvoer dat dit inbreuk maak op hul regte.<ref name="crscopyright">{{Cite web| url = https://crsreports.congress.gov/product/pdf/LSB/LSB10922| title = Generative Artificial Intelligence and Copyright Law| date = September 29, 2023| work = Congressional Research Service| access-date = 30 Januarie 2024| series = LSB10922| archive-date = 22 Maart 2024| archive-url = https://web.archive.org/web/20240322233637/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/LSB/LSB10922| url-status = live}}</ref>
Voorstanders van opleiding onder die beginsel van billike gebruik voer aan dat dit 'n transformatiewe gebruik is en nie behels dat kopieregbeskermde werke aan die publiek beskikbaar gestel word nie.<ref name="crscopyright"/> Kritici voer egter aan dat beeldgenerators soos Midjourney byna identiese kopieë van sekere kopieregbeskermde beelde kan skep,<ref>{{cite web | url = https://www.nytimes.com/interactive/2024/01/25/business/ai-image-generators-openai-microsoft-midjourney-copyright.html | title = We Asked A.I. to Create the Joker. It Generated a Copyrighted Image. | first = Stuart | last = Thompson | date = 25 Januarie 2024 | access-date = 26 Januarie 2024 | work = [[The New York Times]] | archive-date = 25 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240125233919/https://www.nytimes.com/interactive/2024/01/25/business/ai-image-generators-openai-microsoft-midjourney-copyright.html | url-status = live }}</ref> en dat generatiewe KI-programme meeding met die inhoud waarop hulle opgelei is.<ref>{{cite news |last1=Hadero |first1=Haleluya |last2=Bauder |first2=David |title=The New York Times sues OpenAI and Microsoft for using its stories to train chatbots |url=https://apnews.com/article/nyt-new-york-times-openai-microsoft-6ea53a8ad3efa06ee4643b697df0ba57 |work=AP News |publisher=AP News |date=27 Desember 2023 |access-date=13 April 2023 |archive-date=27 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227150436/https://apnews.com/article/nyt-new-york-times-openai-microsoft-6ea53a8ad3efa06ee4643b697df0ba57 |url-status=live }}</ref>
Teen 2024 is verskeie regsgedinge wat verband hou met die gebruik van kopieregbeskermde materiaal vir opleidingsdoeleindes aan die gang. Getty Images het 'n regsgeding teen Stability AI aanhangig gemaak oor die gebruik van sy beelde om Stable Diffusion op te lei.<ref>{{cite web |last=O'Brien |first=Matt |title=Photo giant Getty took a leading AI image-maker to court. Now it's also embracing the technology |url=https://apnews.com/article/getty-images-artificial-intelligence-ai-image-generator-stable-diffusion-a98eeaaeb2bf13c5e8874ceb6a8ce196 |website=AP NEWS |publisher=Associated Press |date=25 September 2023 |access-date=30 Januarie 2024 |archive-date=30 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130221552/https://apnews.com/article/getty-images-artificial-intelligence-ai-image-generator-stable-diffusion-a98eeaaeb2bf13c5e8874ceb6a8ce196 |url-status=live }}</ref> Beide die Authors Guild en ''[[The New York Times]]'' het regsgedinge teen [[Microsoft]] en [[OpenAI]] ingestel oor die gebruik van hul werke om ChatGPT op te lei.<ref>{{cite magazine | url = https://www.wired.com/story/livewired-generative-ai-copyright/ | title = The Generative AI Copyright Fight Is Just Getting Started | first = Gregory | last = Barber | date = 9 Desember 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | magazine = Wired | archive-date = 19 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240119131913/https://www.wired.com/story/livewired-generative-ai-copyright/ | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.wsj.com/tech/ai/new-york-times-sues-microsoft-and-openai-alleging-copyright-infringement-fd85e1c4 | title = New York Times Sues Microsoft and OpenAI, Alleging Copyright Infringement | first = Alexandra | last = Bruell | date = 27 Desember 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | work = [[Wall Street Journal]] | archive-date = 18 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240118042622/https://www.wsj.com/tech/ai/new-york-times-sues-microsoft-and-openai-alleging-copyright-infringement-fd85e1c4 | url-status = live }}</ref>
====Kopiereg op KI-gegenereerde inhoud====
'n Afsonderlike vraag is of KI-gegenereerde werke vir kopieregbeskerming kan kwalifiseer. Die Verenigde State se Kopieregkantoor het beslis dat werke wat deur kunsmatige intelligensie geskep is sonder enige menslike insette nie kopieregbeskerm kan word nie, omdat hulle nie menslike outeurskap het nie.<ref>{{cite web | url = https://www.reuters.com/legal/ai-generated-art-cannot-receive-copyrights-us-court-says-2023-08-21/ | title = AI-generated art cannot receive copyrights, US court says | first = Blake | last = Brittain | date = 21 Augustus 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | work = [[Reuters]] | archive-date = 20 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240120193026/https://www.reuters.com/legal/ai-generated-art-cannot-receive-copyrights-us-court-says-2023-08-21/ | url-status = live }}</ref> Sommige regsgeleerdes het voorgestel dat Naruto v. Slater (2018), waarin die Amerikaanse 9de Kringhof van Appèl beslis het dat nie-mense nie kopiereghouers van artistieke werke kan wees nie, 'n potensiële presedent in kopiereggedinge oor werke wat deur generatiewe KI geskep is, kan wees.<ref>{{cite news|title=The Lawsuits That Could Shape the Future of AI and Copyright Law|date=15 April 2024|work=The Wall Street Journal|publisher=News Corp|url=https://www.wsj.com/video/series/wsj-explains/the-lawsuits-that-could-shape-the-future-of-ai-and-copyright-law/43D1BBBB-F393-4F18-AA4A-A80CFFA0F8A5|access-date=11 Februarie 2025}}</ref> Die kantoor het egter ook begin om publieke insette te neem om te bepaal of hierdie reëls vir generatiewe KI verfyn moet word.<ref>{{cite web | url = https://www.theverge.com/2023/8/29/23851126/us-copyright-office-ai-public-comments | title = US Copyright Office wants to hear what people think about AI and copyright | first = Emilla | last = David | date = 29 Augustus 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | work = The Verge | archive-date = 19 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240119131914/https://www.theverge.com/2023/8/29/23851126/us-copyright-office-ai-public-comments | url-status = live }}</ref>
In Januarie 2025 het die Verenigde State se Kopieregkantoor (USCO) uitgebreide riglyne vrygestel rakende die gebruik van KI-gereedskap in die kreatiewe proses, en vasgestel dat "...generatiewe KI-stelsels ook gereedskap bied wat gebruikers op soortgelyke wyse in staat stel om beheer uit te oefen. [Hierdie] kan die gebruiker in staat stel om die keuse en plasing van individuele kreatiewe elemente te beheer. Of sulke wysigings voldoen aan die minimum standaard van oorspronklikheid wat onder Feist vereis word, sal afhang van 'n geval-tot-geval-bepaling. In daardie gevalle waar dit wel gebeur, moet die uitvoer kopieregbaar wees"<ref>{{Cite web |title=Copyright and Artificial Intelligence {{!}} U.S. Copyright Office |url=https://copyright.gov/ai/ |access-date=9 April 2025 |website=copyright.gov}}</ref> Daarna het die USCO die eerste visuele kunswerk geregistreer wat volledig uit KI-gegenereerde materiaal bestaan het, getiteld "A Single Piece of American Cheese".<ref>{{Cite web |date=24 Maart 2025 |title=U.S. Copyright Office Grants Registration to AI-Generated Artwork |url=https://journals.law.harvard.edu/jsel/2025/03/u-s-copyright-office-grants-registration-to-ai-generated-artwork/ |access-date=9 April 2025 |language=en-US |archive-date=9 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409145825/https://journals.law.harvard.edu/jsel/2025/03/u-s-copyright-office-grants-registration-to-ai-generated-artwork/ |url-status=live }}</ref>
===Litigasie===
Die ontwikkeling van generatiewe kunsmatige intelligensie het litigasie oor die gebruik van kopieregbeskermde werke om KI-modelle en die inhoud wat deur hierdie stelsels vervaardig word, op te lei, aanleiding gegee. Skrywers, nuusuitgewers, visuele kunstenaars en musiekmaatskappye het regsgedinge aanhangig gemaak waarin beweer word dat KI-ontwikkelaars hul werke sonder magtiging gebruik het. Die verweerders het sommige van hierdie eise betwis, onder andere deur aan te voer dat die gebruik van kopieregbeskermde materiaal vir modelopleiding as billike gebruik onder die wet van die Verenigde State kan kwalifiseer.<ref>{{cite web |last=Rushing |first=Joshua Luke |last2=Lowry |first2=Samuel |date=2024 |title=Generative AI Litigation: A One-Year Check-In |url=https://www.americanbar.org/groups/science_technology/resources/scitech-lawyer/2024-spring/generative-ai-litigation-one-year-check-in/ |website=American Bar Association}}</ref>
Ander regsgedinge het kwessies geopper rakende [[privaatheid]], [[handelsmerk]]e, publisiteitsregte en beweerde skade wat deur [[kletsbot]]-interaksies veroorsaak word. In 2026 het nuusuitgewers bykomende kopiereges teen KI-ontwikkelaars aanhangig gemaak, terwyl regsgedinge teen kletsbotverskaffers beweer het dat hul stelsels bygedra het tot geestesgesondheidskrisisse of ander skadelike gedrag.<ref>{{cite news |date=8 Oktober 2026 |title=USA Today sues OpenAI for copyright infringement over AI training |url=https://www.reuters.com/legal/legalindustry/usa-today-sues-openai-copyright-infringement-over-ai-training-2026-10-08/ |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |date=7 Oktober 2026 |title=Is ChatGPT a 'product' or a 'service'? A wave of lawsuits tests a theory of AI liability |url=https://www.reuters.com/legal/litigation/is-chatgpt-product-or-service-wave-lawsuits-tests-theory-ai-liability-2026-10-07/ |work=Reuters}}</ref>
==Etiese kwessies==
''Sien ook:'' [[Etiek van kunsmatige intelligensie]] en kontroversies rondom kunsmatige intelligensie
Die ontwikkeling van generatiewe KI het kommer laat ontstaan by regerings, besighede en individue, wat gelei het tot protesaksies, regsaksies, oproepe om KI-eksperimente te staak, en stappe deur verskeie regerings. In 'n inligtingsessie aan die [[Verenigde Nasies]] se [[Veiligheidsraad]] in Julie 2023 het sekretaris-generaal [[António Guterres]] verklaar dat "generatiewe KI 'n enorme potensiaal vir beide goed en kwaad op groot skaal inhou". Hy het gesê dat KI "wêreldwye ontwikkeling 'n enorme hupstoot kan gee" en teen 2030 tussen $10 en $15 biljoen tot die wêreldekonomie kan bydra, maar dat kwaadwillige gebruik daarvan "verskriklike vlakke van dood en vernietiging, wydverspreide trauma en diep sielkundige skade op 'n onvoorstelbare skaal kan veroorsaak".<ref>{{Cite web |date=18 Julie 2023 |title=Secretary-General's remarks to the Security Council on Artificial Intelligence |url=https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2023-07-18/secretary-generals-remarks-the-security-council-artificial-intelligence-bilingual-delivered-scroll-down-for-all-english |access-date=27 Julie 2023 |website=un.org |archive-date=28 Julie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728121305/https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2023-07-18/secretary-generals-remarks-the-security-council-artificial-intelligence-bilingual-delivered-scroll-down-for-all-english |url-status=live }}</ref> Daarbenewens het generatiewe KI 'n beduidende koolstofvoetspoor.<ref name="Heikkilä-2023" />
===Maatskaplike impakte===
====Uitwerkings op geestesgesondheid====
Gebaseer op 'n nasionaal verteenwoordigende steekproef van 20 847 volwassenes in die VSA, het 'n opnamestudie uit 2026 in ''JAMA Network Open'' bevind dat daaglikse gebruik van generatiewe KI beduidend verband hou met ernstiger depressiewe simptome; die waarskynlikheid van ten minste matige [[Depressie (gemoedstoestand)|depressie]] was ongeveer 30% hoër onder daaglikse gebruikers as onder nie-gebruikers. Die verband was die sterkst in die geval van persoonlike gebruik en onder persone tussen die ouderdomme van 25 en 64; die deursnee-ontwerp het nie voorsiening gemaak vir gevolgtrekkings oor oorsaaklikheid nie.<ref>{{Cite journal |last1=Perlis |first1=Roy H. |last2=Gunning |first2=Faith M. |last3=Uslu |first3=Ata A. |last4=Santillana |first4=Mauricio |last5=Baum |first5=Matthew A. |last6=Druckman |first6=James N. |last7=Ognyanova |first7=Katherine |last8=Lazer |first8=David |title=Generative AI Use and Depressive Symptoms Among US Adults |journal=JAMA Network Open |date=2026 |volume=9 |issue=1 |pages=e2554820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2025.54820 |pmid=41563755 |pmc=12824790 |doi-access=free}}</ref> In 'n afsonderlike, nasionaal verteenwoordigende opname uit 2025 onder Amerikaanse adolessente en jong volwassenes (ouderdomme 12 tot 21), is bevind dat ongeveer 13% generatiewe KI vir emosionele ondersteuning gebruik het, en meer as 90% van hulle het aangedui dat die advies nuttig was.<ref>{{Cite journal |last1=McBain |first1=Ryan K. |last2=Bozick |first2=Robert |last3=Diliberti |first3=Melissa Kay |display-authors=etal |title=Use of Generative AI for Mental Health Advice Among US Adolescents and Young Adults |journal=JAMA Network Open |date=2025 |volume=8 |issue=11 |pages=e2542281 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2025.42281 |pmid=41201806 |pmc=12595529 |doi-access=free}}</ref>
Beheerde ekspiremente het 'n mate van terapeutiese potensiaal getoon. Die eerste gerandomiseerde beheerde eksperiment van 'n volledig generatiewe KI-terapie-kletsbot, gepubliseer in ''NEJM AI'' in 2025, het beduidende vermindering in simptome van depressie, [[angs]] en eetversteurings oor vier weke gevind in vergelyking met 'n waglyskontrole, met deelnemers wat die terapeutiese alliansie as vergelykbaar met dié van menslike terapeute beoordeel.<ref>{{Cite journal |last1=Heinz |first1=Michael V. |last2=Mackin |first2=Destiny M. |last3=Trudeau |first3=Bridget M. |display-authors=etal |title=Randomized Trial of a Generative AI Chatbot for Mental Health Treatment |journal=NEJM AI |date=2025 |volume=2 |issue=4 |doi=10.1056/AIoa2400802}}</ref> Hierdie bevindinge stem ooreen met 'n 2025-meta-analise van 31 gerandomiseerde beheerde proewe (n=29 637) wat klein tot matige effekte van KI-kletsbotte gevind het in die vermindering van depressiewe, angs- en stresimptome onder jong volwassenes.<ref>{{Cite journal |last1=Feng |first1=Xinyu |last2=Tian |first2=Lidan |last3=Ho |first3=Grace W. K. |last4=Yorke |first4=Janelle |last5=Hui |first5=Vivian |title=The Effectiveness of AI Chatbots in Alleviating Mental Distress and Promoting Health Behaviors Among Adolescents and Young Adults: Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Journal of Medical Internet Research |date=2025 |volume=27 |issue=3 |article-number=e79850 |doi=10.2196/79850 |pmid=41603730 |pmc=12661615 |doi-access=free}}</ref> Kommersieel beskikbare terapie-kletsbotte toon nietemin beduidende tekortkominge: 'n 2025-studie deur die Stanford Universiteit het bevind dat hulle stigmatiserende houdings teenoor toestande soos skisofrenie en alkoholafhanklikheid vertoon het, en onvanpas gereageer het op selfmoordgedagtes en waandenke.<ref>{{Cite web |last=Moore |first=Jared |title=Expressing stigma and inappropriate responses prevents LLMs from safely replacing mental health providers |url=https://news.stanford.edu/stories/2025/06/ai-mental-health-care-tools-dangers-risks |date=2025-06-11 |access-date=2026-09-01 |website=Stanford News |publisher=Stanford-universiteit}}</ref>
Navorsers het ook kommer uitgespreek oor KI-metgesel-kletsbotte en emosionele afhanklikheid. Terwyl sommige gebruikers van metgesel-toeps verminderde eensaamheid rapporteer, is wetenskaplikes bekommerd oor langtermyn-afhanklikheid wanneer kletsbotte voortdurende bevestiging van gebruikers se gevoelens en sienings bied sonder om gebruikers se aannames uit te daag.<ref>{{Cite journal |last=Adam |first=David |title=Supportive? Addictive? Abusive? How AI companions affect our mental health |journal=Nature |date=2025 |volume=641 |issue=8062 |pages=296–298 |doi=10.1038/d41586-025-01349-9 |pmid=40329067 |bibcode=2025Natur.641..296A }}</ref> In 2026 het Stanford-navorsers bevind dat gebruikers van die Character.AI-platform met beperkte vanlyn sosiale netwerke berig het dat hulle meer eensaam voel nadat hulle emosionele ondersteuning van kletsbotte gesoek het.<ref>{{Cite web |title=AI companions may worsen loneliness for vulnerable users, Stanford study finds |url=https://news.stanford.edu/stories/2026/08/ai-companions-chatbots-loneliness-research |date=2026-08-04 |access-date=2026-09-01 |website=Stanford News |publisher=Stanford University}}</ref>
Oormatige afhanklikheid van generatiewe KI kan ook kognitiewe vaardighede beïnvloed. In 'n studie wat by die 2026-konferensie oor menslike faktore in rekenaarstelsels aangebied is, het deelnemers wat KI gereeld oor vier weke gebruik het, 'n verminderde vermoë getoon om self waninligting te onderskei.<ref name="CHI2026">{{cite journal |last1=Rani |first1=Anku |last2=Danry |first2=Valdemar |last3=Liang |first3=Paul Pu |last4=Lippman |first4=Andrew |last5=Maes |first5=Pattie |title=Dialogues with AI Reduce Beliefs in Misinformation but Build No Lasting Discernment Skills |journal=[[Conference on Human Factors in Computing Systems]] |date=13 April 2026 |pages=1–26 |doi=10.1145/3772318.3790656 |isbn=979-8-4007-2278-3 |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3772318.3790656 |access-date=23 Junie 2026|arxiv=2510.01537 }}</ref><ref name="mansoor2026">{{cite news |last1=Mansoor |first1=Sanya |title=Over-reliance on chatbots can diminish critical-thinking skills, study finds |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/jun/19/chatbots-critical-thinking-skills |access-date=23 Junie 2026 |work=The Guardian |date=19 Junie 2026}}</ref>
====Akademiese eerlikheid====
Generatiewe KI kan gebruik word om akademiese prosa te genereer en te wysig, bronne te parafraseer en tale te vertaal. Die gebruik van generatiewe KI in 'n klaskameromgewing het tradisionele definisies van akademiese [[plagiaat]] uitgedaag, wat gelei het tot 'n "kat-en-muis"-dinamika tussen studente wat KI gebruik en instellings wat dit probeer opspoor.<ref name="UNESCO2023">{{Cite book |title=Guidance for generative AI in education and research |publisher=UNESCO |date=2023 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693 |doi=10.54675/EWZM9535 |isbn=978-92-3-100612-8}}</ref> In die onmiddellike nasleep van ChatGPT se vrystelling het baie skooldistrikte en universiteite tydelike verbod op die tegnologie uitgereik, hoewel baie instellings sedertdien na beleide van bestuurde integrasie oorgeskakel het.<ref name="UNESCO2023" /> Die implementering van hierdie beleide ontbreek egter dikwels aan duidelikheid. Navorsing dui daarop dat die las van die interpretasie van "aanvaarbare gebruik" dikwels op individuele studente en onderwysers val, wat 'n omgewing skep waar akademiese eerlikheid moeilik word om te definieer en af te dwing.<ref>{{Cite journal |last=Tsao |first=Jack |date=2025 |title=Trajectories of AI policy in higher education: Interpretations, discourses, and enactments of students and teachers |journal=Computers and Education: Artificial Intelligence |volume=9 |article-number=100496 |doi=10.1016/j.caeai.2025.100496 |issn=2666-920X|doi-access=free }}</ref>
'n Algemeen voorgestelde gebruik vir onderwysers is om te gradeer en terugvoer te gee. Maatskappye soos Pearson en ETS gebruik KI om [[grammatika]], [[meganika]], gebruik en styl te gradeer, maar nie vir hoofidees of algehele struktuur nie.<ref name="Barrett">{{cite journal |last1=Barrett |first1=A. |last2=Pack |first2=A. |date=2023 |title=Not quite eye to A.I.: Student and teacher perspectives on the use of generative artificial intelligence in the writing process |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=20 |issue=1 |page=59 |doi=10.1186/s41239-023-00427-0 |doi-access=free }}</ref> Die Nasionale Raad van Onderwysers van Engels het verklaar dat masjientelling studente laat voel dat hul skryfwerk nie die moeite werd is om te lees nie.<ref>{{cite web |title=NCTE Position Statement on Machine Scoring |url=https://ncte.org/statement/machine_scoring/ |website=National Council of Teachers of English |access-date=11 Julie 2025 |date=20 April 2013}}</ref> KI-telling het ook onregverdige resultate vir studente van verskillende etniese agtergronde opgelewer.<ref>{{cite journal |last1=Mangal |first1=M. |last2=Pardos |first2=Z. A. |date=2024 |title=Implementing equitable and intersectionality-aware AI in education: A practical guide |journal=British Journal of Educational Technology |volume=55 |issue=5 |pages=2003–2038 |doi=10.1111/bjet.13484|doi-access=free }}</ref>
====Vrese oor werksverliese====
[[Lêer:AI Protest Sign 2023 WGA Strike.jpg|links|duimnael|'n Betoger tydens die 2023-staking van die Writers Guild of America. Alhoewel dit nie 'n topprioriteit was nie, was een van die WGA se versoeke in 2023 "regulasies rondom die gebruik van (generatiewe) KI".<ref>{{cite magazine|date=4 Mei 2023|title=The Writers Strike Is Taking a Stand on AI|author-last1=Shah|author-first1=Simmone|url=https://time.com/6277158/writers-strike-ai-wga-screenwriting/|magazine=[[Time (tydskrif)|Time]]|language=en|access-date=11 Junie 2023|archive-date=11 Junie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611000136/https://time.com/6277158/writers-strike-ai-wga-screenwriting/|url-status=live}}</ref>]]
Sedert die vroeë dae van die ontwikkeling van kunsmatige intelligensie (KI) is daar deur Joseph Weizenbaum – die skepper van ELIZA – en ander aangevoer dat mens moet afvra of take wat deur rekenaars uitgevoer kan word, ook werklik deur hulle gedoen behoort te word. Dit is veral relevant as ’n mens kyk na die verskille tussen rekenaars en mense, sowel as tussen kwantitatiewe berekeninge en kwalitatiewe, waardegebaseerde oordele.<ref>{{Cite news |last=Tarnoff |first=Ben |date=4 Augustus 2023 |title=Lessons from Eliza |pages=34–39 |work=[[The Guardian Weekly]]}}</ref> KI word deur talle maatskappye ingespan om menslike kunstenaars te vervang. In April 2023 is berig dat KI vir die generering van beelde daartoe gelei het dat 70% van die poste vir illustreerders in die videospeletjiebedryf in China verlore gegaan het.<ref>{{Cite web |last=Zhou |first=Viola |date=11 April 2023 |title=AI is already taking video game illustrators' jobs in China |url=https://restofworld.org/2023/ai-image-china-video-game-layoffs/ |access-date=17 Augustus 2023 |website=Rest of World |language=en-US |archive-date=13 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230813165240/https://restofworld.org/2023/ai-image-china-video-game-layoffs/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Carter |first=Justin |date=11 April 2023 |title=China's game art industry reportedly decimated by growing AI use |url=https://www.gamedeveloper.com/art/china-s-game-art-industry-reportedly-decimated-ai-art-use |access-date=17 Augustus 2023 |website=Game Developer |language=en |archive-date=17 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817010519/https://www.gamedeveloper.com/art/china-s-game-art-industry-reportedly-decimated-ai-art-use |url-status=live }}</ref>
Die verlies aan werkgeleenthede weens vervanging deur generatiewe KI het gelei tot arbeidsgeskille, soos die arbeidsgeskille in Hollywood in 2023. Tydens die SAG-AFTRA-staking in 2023 het [[Fran Drescher]], president van die Screen Actors Guild, verklaar dat "kunsmatige intelligensie 'n eksistensiële bedreiging vir kreatiewe beroepe inhou".<ref>{{cite web |last=Collier |first=Kevin |date=14 Julie 2023 |title=Actors vs. AI: Strike brings focus to emerging use of advanced tech |url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/hollywood-actor-sag-aftra-ai-artificial-intelligence-strike-rcna94191 |publisher=NBC News |quote=SAG-AFTRA het by die Writers Guild of America aangesluit in hul eis vir 'n kontrak wat uitdruklik regulasies vir kunsmatige intelligensie (KI) vereis, ten einde skrywers en die werke wat hulle skep, te beskerm. ... Die toekoms van generatiewe kunsmatige intelligensie in Hollywood – en hoe dit gebruik kan word om menslike arbeid te vervang – het 'n kritieke knelpunt geword vir akteurs wat aan 'n staking deelneem. Tydens 'n perskonferensie op Donderdag het Fran Drescher, president van die Screen Actors Guild-American Federation of Television and Radio Artists (beter bekend as SAG-AFTRA), verklaar dat "kunsmatige intelligensie 'n eksistensiële bedreiging vir kreatiewe beroepe inhou; alle akteurs en uitvoerende kunstenaars verdien kontrakbepalings wat hulle beskerm teen die uitbuiting van hul identiteit en talent sonder hul toestemming en sonder vergoeding."|access-date=21 Julie 2023 |archive-date=20 Julie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720230639/https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/hollywood-actor-sag-aftra-ai-artificial-intelligence-strike-rcna94191 |url-status=live }}</ref> Alle vorme van [[kuns]] – nie net visuele kuns nie – loop die risiko om deur generatiewe KI vervang te word. KI wat stemme genereer, word beskou as 'n potensiële uitdaging vir die sektor vir stemakteurs.<ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=22 Augustus 2023 |title=ElevenLabs' voice-generating tools launch out of beta |url=https://techcrunch.com/2023/08/22/elevenlabs-voice-generating-tools-launch-out-of-beta/ |access-date=September 25, 2023 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128141924/https://techcrunch.com/2023/08/22/elevenlabs-voice-generating-tools-launch-out-of-beta/ |url-status=live }}</ref> Skryfwerk en joernalistiek – ander vorme van mensgemaakte kuns – word ook deur generatiewe KI onder druk geplaas.<ref>{{Cite web |last=Shrivastava |first=Rashi |title='Keep Your Paws Off My Voice': Voice Actors Worry Generative AI Will Steal Their Livelihoods |url=https://www.forbes.com/sites/rashishrivastava/2023/10/09/keep-your-paws-off-my-voice-voice-actors-worry-generative-ai-will-steal-their-livelihoods/ |access-date=November 28, 2023 |website=Forbes |language=en |archive-date=2 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202055929/https://www.forbes.com/sites/rashishrivastava/2023/10/09/keep-your-paws-off-my-voice-voice-actors-worry-generative-ai-will-steal-their-livelihoods/ |url-status=live }}</ref>
'n Studie uit 2025 het egter tot die gevolgtrekking gekom dat die Amerikaanse arbeidsmark tot dusver geen merkbare ontwrigting deur generatiewe KI ervaar het nie.<ref>{{Cite web |title=Evaluating the Impact of AI on the Labor Market: Current State of Affairs {{!}} The Budget Lab at Yale |url=https://budgetlab.yale.edu/research/evaluating-impact-ai-labor-market-current-state-affairs |access-date=2026-01-12 |website=budgetlab.yale.edu |language=en}}</ref> 'n Ander studie het bevind dat Deense werkers wat kletsbotte gebruik het, gemiddeld 2,8% van hul tyd bespaar het, terwyl daar geen beduidende verandering in hul verdienste of werksure waargeneem is nie.<ref>{{Cite web |author1=Craig Hale |date=2025-04-29 |title=Generative AI isn't biting into wages, replacing workers, and isn't saving time, economists say |url=https://www.techradar.com/pro/generative-ai-isnt-biting-into-wages-replacing-workers-or-saving-time-economists-say |access-date=2026-01-12 |website=TechRadar |language=en}}</ref>
===Etiek van KI in kuns===
Die onderwerp van etiek in kuns in die era van kunsmatige intelligensie (KI) behels oorwegings oor etiese besluitneming en die gebruik van hulpbronne by die skep van kuns, in 'n tydvak waar KI-gegenereerde werke al hoe meer tot die kunsterrein toetree. Dit hou verband met die implikasies vir kunstenaars wat besorg is oor die impak van KI op kuns, sowel as die voortgesette skepping van sogenaamde "etiese kuns", te midde van KI se toenemende betrokkenheid by 'n wye verskeidenheid artistieke mediums.<ref>{{Cite journal |last=Millet |first=Kobe |last2=Buehler |first2=Florian |last3=Du |first3=Guanzhong |last4=Kokkoris |first4=Michail D. |date=June 2023 |title=Defending humankind: Anthropocentric bias in the appreciation of AI art |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0747563223000584 |journal=Computers in Human Behavior |language=en |volume=143 |pages=107707 |doi=10.1016/j.chb.2023.107707}}</ref>
Hierdie onderwerp dek die veranderinge in – of herwaardering van – die emosionele betekenis van kuns wanneer mens nie-menslike vorme van artistieke skepping in ag neem, asook die beskouing van kuns óf as 'n proses óf as 'n finale produk. Dit raak implikasies op verskeie gebiede, insluitend sosiale strukture, gemarginaliseerde gemeenskappe, menslike kreatiwiteit en die gebruik van volhoubare hulpbronne. 'n Kernaspek by die definisie van KI-gegenereerde werke as "kuns" is die kommer dat dit berus op die uitbuiting van menslike hulpbronne, eerder as om te dien as 'n medium waardeur die mensdom kan floreer.<ref>{{Citation |last=Wasi |first=Azmine Toushik |title=AI for Social Good and Public Impact in Marginalized Communities: A Cross-Cultural Framework |date=2025 |work=Social Impact of AI: Research, Diversity and Inclusion Frameworks |volume=2599 |pages=1–12 |editor-last=Folajimi |editor-first=Yetunde |url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-98949-0_1 |access-date=2026-10-13 |place=Cham |publisher=Springer Nature Switzerland |language=en |doi=10.1007/978-3-031-98949-0_1 |isbn=978-3-031-98948-3 |editor2-last=Deligiannidis |editor2-first=Leonidas |editor3-last=Othman |editor3-first=Salem |editor4-last=Singh |editor4-first=Shawren}}</ref>
'n Leemte in hierdie evaluering is die perspektief wat KI beskou as 'n instrument vir vinnige vooruitgang. Wanneer KI in die konteks van volhoubare ontwikkeling oorweeg word, staan vinnige produksie en die klem op ontwerp vir verbruik haaks op die beginsels van [[volhoubaarheid]]. Volhoubaarheid prioritiseer immers die doeltreffende gebruik van hernubare en eties verantwoorde hulpbronne, nog voordat daar op verdere ontwikkeling gemik word.<ref>{{Cite journal |last=the Artist |first=Saki |date=2025-06-06 |title=Art as a catalyst for promoting sustainable research |url=https://www.nature.com/articles/s42254-025-00847-z |journal=Nature Reviews Physics |language=en |volume=7 |issue=7 |pages=350–351 |doi=10.1038/s42254-025-00847-z |issn=2522-5820}}</ref>
====Gevolge vir joernalistiek====
In Januarie 2023 het ''Futurism'' onthul dat CNET ’n interne KI-hulpmiddel, waarvan nie melding gemaak is nie, gebruik het om ten minste 77 van sy nuusberigte te skryf; nadat die nuus bekend geword het, het CNET regstellings by 41 van die berigte aangebring.<ref>{{Cite news |last=Roth |first=Emma |date=25 Januarie, 2023 |title=CNET found errors in more than half of its AI-written stories |url=https://www.theverge.com/2023/1/25/23571082/cnet-ai-written-stories-errors-corrections-red-ventures |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106142152/https://www.theverge.com/2023/1/25/23571082/cnet-ai-written-stories-errors-corrections-red-ventures |archive-date=6 November 2023 |access-date=17 Junie 2023 |work=The Verge}}</ref> In April 2023 het ''Die Aktuelle'' ’n KI-gegenereerde, vals onderhoud met [[Michael Schumacher]] gepubliseer.<ref>{{Cite news |date=28 April 2023 |title=A magazine touted Michael Schumacher's first interview in years. It was actually AI |url=https://www.npr.org/2023/04/28/1172473999/michael-schumacher-ai-interview-german-magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230617222319/https://www.npr.org/2023/04/28/1172473999/michael-schumacher-ai-interview-german-magazine |archive-date=17 Junie 2023 |access-date=17 Junie 2023 |work=NPR}}</ref> In Mei 2024 het ''Futurism'' daarop gewys dat ’n video van AdVon Commerce – ’n maatskappy wat generatiewe KI gebruik het om artikels vir baie van die voorgenoemde nuusorganisasies te skep – blykbaar aandui dat hulle "tienduisende artikels vir meer as 150 uitgewers geproduseer het".<ref>{{Cite web |date=2024-05-08 |title=Meet AdVon, the AI-Powered Content Monster Infecting the Media Industry |url=https://futurism.com/advon-ai-content |access-date=2025-06-20 |website=Futurism}}</ref> In 2025 het ’n verslag van die “American Sunlight Project” aangedui dat die ''Pravda''-netwerk tot 10 000 artikels per dag publiseer. Die verslag het tot die gevolgtrekking gekom dat ’n groot deel van hierdie inhoud daarop gemik is om Russiese narratiewe in groot taalmodelle in te voer deur middel van die data wat gebruik word om hierdie modelle op te lei.<ref>{{Cite news |last=Menn |first=Joseph |date=2025-04-17 |title=Russia seeds chatbots with lies. Any bad actor could game AI the same way. |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2025/04/17/llm-poisoning-grooming-chatbots-russia/ |access-date=2025-06-01 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref>
In Junie 2024 het die Reuters Institute sy ''Digital News Report'' vir 2024 gepubliseer. In ’n opname onder mense in Amerika en Europa het die Reuters Institute bevind dat onderskeidelik 52% en 47% ongemaklik voel met nuus wat "hoofsaaklik deur KI, met ’n mate van menslike toesig" geproduseer is, terwyl onderskeidelik 23% en 15% aangedui het dat hulle daarmee gemaklik is. 42% van Amerikaners en 33% van Europeërs het aangedui dat hulle gemaklik is met nuus wat "hoofsaaklik deur mense, met ’n mate van hulp van KI" geproduseer is. Die resultate van wêreldwye opnames het getoon dat mense meer ongemaklik voel wanneer KI gebruik word vir nuus oor onderwerpe soos politiek (46%), misdaad (43%) en plaaslike nuus (37%), in vergelyking met ander nuusonderwerpe.<ref>{{Cite web |last1=Newman |first1=Nic |last2=Fletcher |first2=Richard |last3=Robertson |first3=Craig T. |last4=Arguedas |first4=Amy Ross |last5=Nielsen |first5=Rasmus Fleis |date=June 2024 |title=Digital News Report 2024 |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/sites/default/files/2024-06/DNR%202024%20Final%20lo-res-compressed.pdf |access-date=20 Junie 2024 |publisher=Reuters Institute for the Study of Journalism |page=20 |doi=10.60625/risj-vy6n-4v57 |archive-date=16 Junie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616234226/https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/sites/default/files/2024-06/DNR%202024%20Final%20lo-res-compressed.pdf |url-status=live }}</ref> ’n Opname deur Pew Research in 2025 het bevind dat ongeveer die helfte van alle volwassenes in die VSA meen dat KI oor die volgende 20 jaar ’n baie negatiewe (24%) of ietwat negatiewe (26%) impak sal hê op die nuus wat mense in die VSA ontvang.<ref>{{Cite web |last=Lipka |first=Michael |date=2025-04-28 |title=Americans largely foresee AI having negative effects on news, journalists |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/04/28/americans-largely-foresee-ai-having-negative-effects-on-news-journalists/ |access-date=2026-01-22 |website=Pew Research Center |language=en-US}}</ref>
===Vooroordeel===
Algoritmiese vooroordeel
'n Taalmodel mag sekere beroepe met spesifieke geslagte assosieer indien sulke patrone in die data voorkom.<ref name="Bender-2021"/> Daar is eweneens opgemerk dat sommige stelsels vir die generering van beelde, beelde van mans as uitvoerende hoofde ([[HUB]]s) meer dikwels skep as dié van vroue.<ref name="Ferrara2023">{{cite journal |last1=Ferrara |first1=Emilio |title=Fairness and Bias in Artificial Intelligence: A Brief Survey of Sources, Impacts, and Mitigation Strategies |journal=Sci |year=2023 |volume=6 |issue=1 |page=3 |doi=10.3390/sci6010003 |doi-access=free }}</ref>
KI-sagteware – veral wanneer stemherkenningstegnologie gebruik word – vind dit moeilik om spraakgebreke te herken en te verstaan. Mense wat byvoorbeeld hakkel, sukkel om stemgeaktiveerde assistente soos Gemini en Siri te aktiveer; dit is te wyte aan die wyse waarop die sagteware opgelei is.<ref>{{cite press release |last1=Mish |first1=Patricia |title=Featured MSU Engaged Scholars - Building Voice AI That Works for Everyone |url=https://engagedscholar.msu.edu/enewsletter/volume16/issue2/voice-ai.aspx |access-date=31 Augustus 2026 |work=The Engaged Scholar E-Newsletter |publisher=Michigan State University |language=en}}</ref>
Maatskappye wat KI-stelsels gebruik vir werwingsprosesse, sluit dikwels mense met aksente of spesifieke spraakpatrone uit. Dit gebeur omdat die stemherkenningstegnologie die kandidate se spraak tydens onderhoude verkeerd transkribeer. Gevolglik kry mense met gestremdhede of ongewone aksente selde die kans om met 'n menslike onderhoudvoerder te praat wanneer hierdie generatiewe KI-stelsels ingespan word.<ref>{{Cite news |last1=Taylor |first1=Josh |last2=reporter |first2=Josh Taylor Technology |date=2025-05-13 |title=People interviewed by AI for jobs face discrimination risks, Australian study warns |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2025/may/14/people-interviewed-by-ai-for-jobs-face-discrimination-risks-australian-study-warns |access-date=2026-05-01 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref> Die rede hiervoor is dat baie KI-modelle in die Verenigde State ontwikkel en opgelei word, en dus op Amerikaanse aksente gebaseer is.<ref>{{Cite web |title=Research and Development {{!}} The 2025 AI Index Report {{!}} Stanford HAI |url=https://hai.stanford.edu/ai-index/2025-ai-index-report/research-and-development |access-date=2026-05-01 |website=hai.stanford.edu |language=en}}</ref>
===Verkeerde inligting en disinformasie===
====Diepfoppe====
''Hoofartikel:'' [[Diepfop]]
"Diepfop" (’n samevoeging van die terme "diepleer" en "fop"<ref name="FoxNews2018">{{Cite news |last=Brandon |first=John |date=16 Februarie 2018 |title=Terrifying high-tech porn: Creepy 'deepfake' videos are on the rise |language=en-US |work=Fox News |url=https://www.foxnews.com/tech/terrifying-high-tech-porn-creepy-deepfake-videos-are-on-the-rise |url-status=live |access-date=20 Februarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615160819/http://www.foxnews.com/tech/2018/02/16/terrifying-high-tech-porn-creepy-deepfake-videos-are-on-rise.html |archive-date=15 Junie 2018}}</ref>) is [[media]] wat deur kunsmatige intelligensie (KI) gegenereer word. Hierin word ’n persoon in ’n bestaande beeld of video vervang deur die gelykenis van iemand anders, met behulp van kunsmatige neurale netwerke.<ref>{{cite web |last=Cole |first=Samantha |date=24 Januarie 2018 |title=We Are Truly Fucked: Everyone Is Making AI-Generated Fake Porn Now |url=https://www.vice.com/en/article/reddit-fake-porn-app-daisy-ridley/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907194524/https://www.vice.com/en_us/article/bjye8a/reddit-fake-porn-app-daisy-ridley |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 Mei 2019 |website=Vice}}</ref> "Diepfoppe" het wydverspreide aandag getrek en kommer laat ontstaan weens die gebruik daarvan in [[pornografie]]se video’s van bekendes, wraakpornografie, vals nuus, bedrieglike poetse, [[disinformasie]] oor gesondheid, finansiële bedrog en geheime buitelandse inmenging in verkiesings.<ref>{{cite web |title=Experts fear face swapping tech could start an international showdown |url=https://theoutline.com/post/3179/deepfake-videos-are-freaking-experts-out |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200116140157/https://theoutline.com/post/3179/deepfake-videos-are-freaking-experts-out |archive-date=16 Januarie 2020 |access-date=28 Februarie 2018 |website=The Outline (website) |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=4 Maart 2018 |title=Here Come the Fake Videos, Too |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/04/technology/fake-videos-deepfakes.html |url-status=live |access-date=24 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618203019/https://www.nytimes.com/2018/03/04/technology/fake-videos-deepfakes.html |archive-date=18 Junie 2019 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Menz |first1=Bradley D. |last2=Modi |first2=Natansh D. |last3=Sorich |first3=Michael J. |last4=Hopkins |first4=Ashley M. |title=Health Disinformation Use Case Highlighting the Urgent Need for Artificial Intelligence Vigilance: Weapons of Mass Disinformation |journal=JAMA Internal Medicine |date=January 2024 |volume=184 |issue=1 |pages=92–96 |doi=10.1001/jamainternmed.2023.5947 |pmid=37955873 }}</ref><ref>{{Cite web|last1=Chalfant|first1=Morgan|date=6 Maart 2024 |title=U.S. braces for foreign interference in 2024 election|url=https://www.semafor.com/article/03/06/2024/us-braces-for-foreign-interference-in-2024-election|access-date=6 Maart 2024|website=Semafor |archive-date=11 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311102441/https://www.semafor.com/article/03/06/2024/us-braces-for-foreign-interference-in-2024-election |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Menn |first=Joseph |date=23 September 2024 |title=Russia, Iran use AI to boost anti-U.S. influence campaigns, officials say |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2024/09/23/us-election-foreign-influence-russia-china-iran-ai/ |access-date=23 September 2024 |archive-date=24 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924000713/https://www.washingtonpost.com/technology/2024/09/23/us-election-foreign-influence-russia-china-iran-ai/ |url-status=live |issn=0190-8286 }}</ref>
In Julie 2023 het die feitekontrole-maatskappy Logically bevind dat gewilde generatiewe KI-modelle – soos Midjourney, DALL-E 2 en Stable Diffusion – oortuigende disinformasie-beelde kan skep wanneer hulle daartoe opdrag gegee word. Voorbeelde hiervan sluit beelde in van verkiesingsbedrog in die Verenigde State, sowel as beelde van Moslemvroue wat [[Indië]] se [[Bharatiya Janata Party]] ondersteun.<ref>{{Cite web |last=Lawton |first=Graham |date=12 September 2023 |title=Disinformation wars: The fight against fake news in the age of AI |url=https://www.newscientist.com/article/mg25934563-200-disinformation-wars-the-fight-against-fake-news-in-the-age-of-ai/ |access-date=5 Julie 2024 |website=New Scientist |language=en-US |archive-date=5 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705230732/https://www.newscientist.com/article/mg25934563-200-disinformation-wars-the-fight-against-fake-news-in-the-age-of-ai/ |url-status=live }}</ref>
===== Oudio-diepfoppe =====
Gevalle waar gebruikers sagteware misbruik om omstrede uitsprake te genereer in die stemstyl van bekendes, openbare amptenare en ander beroemde individue, het etiese kommer oor kunsmatige intelligensie (KI) vir stemgenerering laat ontstaan.<ref>{{Cite web |date=31 Januarie 2023 |title=People Are Still Terrible: AI Voice-Cloning Tool Misused for Deepfake Celeb Clips |url=https://me.pcmag.com/en/news/14327/people-are-still-terrible-ai-voice-cloning-tool-misused-for-deepfake-celeb-clips |access-date=25 Julie 2023 |website=PCMag Middle East |language=en-ae |archive-date=25 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225162956/https://me.pcmag.com/en/news/14327/people-are-still-terrible-ai-voice-cloning-tool-misused-for-deepfake-celeb-clips |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=The generative A.I. software race has begun |url=https://fortune.com/2023/01/31/generative-a-i-is-about-to-upend-enterprise-software-and-cybersecurity/ |access-date=3 Februaie 2023 |website=Fortune |language=en |archive-date=25 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325212428/https://fortune.com/2023/01/31/generative-a-i-is-about-to-upend-enterprise-software-and-cybersecurity/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Milmo |first1=Dan |last2=Hern |first2=Alex |date=20 Mei 2023 |title=Elections in UK and US at risk from AI-driven disinformation, say experts |language=en |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2023/may/20/elections-in-uk-and-us-at-risk-from-ai-driven-disinformation-say-experts |access-date=25 Julie 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116235110/https://www.theguardian.com/technology/2023/may/20/elections-in-uk-and-us-at-risk-from-ai-driven-disinformation-say-experts |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Seeing is believing? Global scramble to tackle deepfakes |url=https://news.yahoo.com/seeing-believing-global-scramble-tackle-013429757.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203073245/https://news.yahoo.com/seeing-believing-global-scramble-tackle-013429757.html |archive-date=3 Februarie 2023 |access-date=3 Februarie 2023 |website=Agence France Presse |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Vincent |first=James |date=31 Januarie 2023 |title=4chan users embrace AI voice clone tool to generate celebrity hatespeech |url=https://www.theverge.com/2023/1/31/23579289/ai-voice-clone-deepfake-abuse-4chan-elevenlabs |access-date=3 Februarie 2023 |website=The Verge |language=en-US |archive-date=3 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203085909/https://www.theverge.com/2023/1/31/23579289/ai-voice-clone-deepfake-abuse-4chan-elevenlabs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Stuart A. |date=12 Maart 2023 |title=Making Deepfakes Gets Cheaper and Easier Thanks to A.I. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/03/12/technology/deepfakes-cheapfakes-videos-ai.html |access-date=25 Julie 2023 |issn=0362-4331 |archive-date=29 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029073308/https://www.nytimes.com/2023/03/12/technology/deepfakes-cheapfakes-videos-ai.html |url-status=live }}</ref>In reaksie hierop het maatskappye soos ElevenLabs aangedui dat hulle sal werk aan die beperking van potensiële misbruik deur middel van veiligheidsmaatreëls en identiteitsverifikasie.<ref>{{Cite web |last=Skelton |first=Eric |title=Fans Are Using Artificial Intelligence to Turn Rap Snippets Into Full Songs |url=https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |access-date=6 Desember 2023 |website=Complex |date=29 Maart 2023 |language=en-us |archive-date=2 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102223731/https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |url-status=live }}</ref>
KI-gegenereerde musiek het aanleiding gegee tot beide kommer en die ontstaan van aanhangergroepe. Dieselfde sagteware wat gebruik word om stemme te kloon, is toegepas op die stemme van beroemde musikante om liedjies te skep wat hul stemme naboots; dit het groot gewildheid verwerf, maar ook kritiek uitgelok.<ref>{{Cite magazine |last=Gee |first=Andre |date=20 April 2023 |title=Just Because AI-Generated Rap Songs Go Viral Doesn't Mean They're Good |url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/ai-generated-drake-the-weeknd-hip-hop-fandom-1234720440/ |access-date=6 Desember 2023 |magazine=Rolling Stone |language=en-US |archive-date=2 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102223730/https://www.rollingstone.com/music/music-features/ai-generated-drake-the-weeknd-hip-hop-fandom-1234720440/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Coscarelli |first=Joe |date=April 19, 2023 |title=An A.I. Hit of Fake 'Drake' and 'The Weeknd' Rattles the Music World |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/04/19/arts/music/ai-drake-the-weeknd-fake.html |access-date=5 Desember 2023 |archive-date=15 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515182004/https://www.nytimes.com/2023/04/19/arts/music/ai-drake-the-weeknd-fake.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last1=Lippiello |first1=Emily |last2=Smith |first2=Nathan |last3=Pereira |first3=Ivan |date=3 November 2023 |title=AI songs that mimic popular artists raising alarms in the music industry |url=https://abcnews.go.com/US/ai-songs-mimic-popular-artists-raising-alarms-music/story?id=104569841 |access-date=6 Desember 2023 |website=ABC News |language=en |archive-date=6 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206115652/https://abcnews.go.com/US/ai-songs-mimic-popular-artists-raising-alarms-music/story?id=104569841 |url-status=live }}</ref> Soortgelyke tegnieke is ook gebruik om weergawes van liedjies – wat óf uitgelek het óf nog nie vrygestel is nie – in beter gehalte of in hul volle lengte te skep.<ref>{{Cite web |last=Skelton |first=Eric |title=Fans Are Using Artificial Intelligence to Turn Rap Snippets Into Full Songs |url=https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |access-date=6 Desember 2023 |website=Complex |date=20 Maart 2023 |language=en-us |archive-date=2 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102223731/https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |url-status=live }}</ref>
====Inligtingswassery====
Daar is opgemerk dat generatiewe KI deur staatsondersteunde propagandaveldtogte gebruik word vir inligtingswassery. Volgens 'n verslag uit 2025 deur Graphika word generatiewe KI gebruik om artikels van Chinese staatsmedia, soos die China Global Television Network, deur middel van verskeie sosialemediaplatforms te "was" – in 'n poging om die oorsprong van die artikels te verbloem.<ref>{{Cite web |last=Kaufman |first=Arthur |date=2025-09-08 |title=AI Assists Chinese External Propaganda |url=https://chinadigitaltimes.net/2025/09/ai-assists-chinese-external-propaganda/ |access-date=2025-09-10 |website=China Digital Times |language=en-US}}</ref>
====Akkuraatheid en inhoudsgehalte====
''Sien ook:'' Model-ineenstorting, [[KI-slop]] en die [[Dooie-internetteorie]]
Die neiging van KI om onakkurate inhoud te genereer, het wêreldwyd tot 'n geskatte verlies vir ondernemings van meer as $67 miljoen gelei; ander navorsing dui egter daarop dat die werklike impak beduidend is, maar nog nie goed gekwantifiseer is nie. Volgens McKinsey se *State of AI 2024*-opname het ongeveer 44% van organisasies minstens een negatiewe gevolg van generatiewe KI (GenAI) ervaar, met onakkuraatheid en "hallusinasies" (verdigte inligting) onder die risiko's wat die meeste genoem word.
Talle studies het bevind dat KI konsekwent onakkurate opsommings skep wat oortuigend korrek klink.
[[The New York Times]] beskryf die term "slop" (rommelinhoud) as soortgelyk aan "spam" (gemorspos): dit verwys na "swak gehalte of ongewenste KI-gegenereerde inhoud op sosiale media, in kuns, boeke en ... in soekresultate."<ref>{{Cite news |last=Hoffman |first=Benjamin |date=11 Junie 2024 |title=First Came 'Spam.' Now, With A.I., We've Got 'Slop' |url=https://www.nytimes.com/2024/06/11/style/ai-search-slop.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826111040/https://www.nytimes.com/2024/06/11/style/ai-search-slop.html |archive-date=26 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Joernaliste het kommer uitgespreek oor die omvang van swak gehalte gegenereerde inhoud, veral met betrekking tot die moderering van inhoud op sosiale media,<ref name="Tangermann-2024">{{Cite news |date=August 10, 2024 |last=Tangermann |first=Victor |title=Investigation Finds Actual Source of All That AI Slop on Facebook |url=https://futurism.com/the-byte/source-ai-slop-facebook |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815060408/https://futurism.com/the-byte/source-ai-slop-facebook |archive-date=15 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=Futurism}}</ref> die finansiële aansporings deur sosiale mediamaatskappye om sodanige inhoud te versprei,<ref name="Tangermann-2024" /><ref name="Warzel-2024">{{Cite web |last=Warzel |first=Charlie |date=21 Augustus 2024 |title=The MAGA Aesthetic Is AI Slop |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2024/08/trump-posts-ai-image/679540/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240825122233/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2024/08/trump-posts-ai-image/679540/ |archive-date=25 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=The Atlantic |language=en}}</ref> vals politieke boodskappe,<ref name="Warzel-2024" /> die oorstrooming van wetenskaplike navorsingsartikels met gemorsinhoud,<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Benj |date=14 Augustus 2024 |title=Research AI model unexpectedly attempts to modify its own code to extend runtime |url=https://arstechnica.com/information-technology/2024/08/research-ai-model-unexpectedly-modified-its-own-code-to-extend-runtime/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240824143417/https://arstechnica.com/information-technology/2024/08/research-ai-model-unexpectedly-modified-its-own-code-to-extend-runtime/ |archive-date=24 Augustus 2024 |access-date=August 27, 2024 |website=Ars Technica |language=en-us}}</ref> die toename in tyd en moeite wat nodig is om inhoud van hoër gehalte of die verlangde inligting op die [[internet]] te vind, <ref>{{Cite news |last1=Hern |first1=Alex |last2=Milmo |first2=Dan |date=19 Mei 2024 |title=Spam, junk … slop? The latest wave of AI behind the 'zombie internet' |url=https://www.theguardian.com/technology/article/2024/may/19/spam-junk-slop-the-latest-wave-of-ai-behind-the-zombie-internet |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826142358/https://www.theguardian.com/technology/article/2024/may/19/spam-junk-slop-the-latest-wave-of-ai-behind-the-zombie-internet |archive-date=26 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |work=[[The Guardian]] |language=en |issn=0261-3077}}</ref> die indeksering van gegenereerde inhoud deur soekenjins,<ref>{{Cite web |last=Cox |first=Joseph |date=18 Januarie 2024 |title=Google News Is Boosting Garbage AI-Generated Articles |url=https://www.404media.co/google-news-is-boosting-garbage-ai-generated-articles/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613073845/https://www.404media.co/google-news-is-boosting-garbage-ai-generated-articles/ |archive-date=13 Junie 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=404 Media |language=en}}</ref> en die impak daarvan op joernalistiek self.<ref>{{Cite web |date=July 31, 2024 |title=Beloved Local Newspapers Fired Staffers, Then Started Running AI Slop |url=https://futurism.com/the-byte/newspaper-fired-staff-ai-slop |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812055817/https://futurism.com/the-byte/newspaper-fired-staff-ai-slop |archive-date=12 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=Futurism}}</ref> Studies het getoon dat KI onakkurate stellings, verwysings of opsommings kan skep wat oortuigend korrek klink – 'n verskynsel wat as " [[Hallusinasie (kunsmatige intelligensie)|hallusinasie]]" bekend staan.<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Benj |date=2025-03-13 |title=AI search engines cite incorrect news sources at an alarming 60% rate, study says |url=https://arstechnica.com/ai/2025/03/ai-search-engines-give-incorrect-answers-at-an-alarming-60-rate-study-says/ |access-date=2026-01-28 |website=Ars Technica |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |author1=Amanda Caswell |date=2025-10-01 |title=Can you trust AI Overviews? Recent studies suggest they may not be as accurate as you think |url=https://www.tomsguide.com/ai/can-you-trust-ai-overviews-recent-studies-suggest-they-may-not-be-as-accurate-as-you-think |access-date=2026-01-28 |website=Tom's Guide |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |title=AI hallucinations are getting worse – and they're here to stay |url=https://www.newscientist.com/article/2479545-ai-hallucinations-are-getting-worse-and-theyre-here-to-stay/ |access-date=2026-01-28 |website=New Scientist |language=en-US|date=2025-05-09}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Metz |first1=Cade |last2=Weise |first2= Karen |date=5 Mei 2025 |title=A.I. Is Getting More Powerful, but Its Hallucinations Are Getting Worse |url=https://www.nytimes.com/2025/05/05/technology/ai-hallucinations-chatgpt-google.html |work=The New York Times}}</ref>
'n Navorsingsartikel deur wetenskaplikes verbonde aan Amazon Web Services AI Labs het bevind dat meer as 57% van die sinne in 'n steekproef van meer as 6 miljard sinne uit *Common Crawl* – 'n versameling momentopnames van webblaaie – deur masjiene vertaal is. Baie van hierdie outomatiese vertalings is as van swak gehalte beskou, veral in gevalle waar sinne in ten minste drie tale vertaal is. Tale met minder beskikbare hulpbronne (bv. [[Wolof]], [[Xhosa]]) is in meer tale vertaal as tale met meer beskikbare hulpbronne (bv. Engels, Frans).<ref>{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Brian |last2=Dhaliwal |first2=Mehak |last3=Frisch |first3=Peter |last4=Domhan |first4=Tobias |last5=Federico |first5=Marcello |date=August 2024 |editor-last=Ku |editor-first=Lun-Wei |editor2-last=Martins |editor2-first=Andre |editor3-last=Srikumar |editor3-first=Vivek |title=A Shocking Amount of the Web is Machine Translated: Insights from Multi-Way Parallelism |url=https://aclanthology.org/2024.findings-acl.103/ |journal=Findings of the Association for Computational Linguistics ACL 2024 |location=Bangkok, Thailand and virtual meeting |publisher=Association for Computational Linguistics |pages=1763–1775 |doi=10.18653/v1/2024.findings-acl.103 |arxiv=2401.05749 |archive-date=27 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240827052607/https://aclanthology.org/2024.findings-acl.103/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Roscoe |first=Jules |date=17 Januarie 2024 |title=A 'Shocking' Amount of the Web Is Already AI-Translated Trash, Scientists Determine |url=https://www.vice.com/en/article/a-shocking-amount-of-the-web-is-already-ai-translated-trash-scientists-determine/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240701031513/https://www.vice.com/en/article/y3w4gw/a-shocking-amount-of-the-web-is-already-ai-translated-trash-scientists-determine |archive-date=1 Julie 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=VICE |language=en}}</ref>
In September 2024 het Robyn Speer, die skepper van *wordfreq* – ’n oopbrondatabasis wat woordfrekwensies bereken het op grond van teks van die internet – aangekondig dat sy om verskeie redes opgehou het om die data by te werk: hoë koste verbonde aan die verkryging van data vanaf [[Reddit]] en [[Twitter]], ’n oormatige fokus op generatiewe KI in vergelyking met ander metodes binne die gemeenskap vir natuurliketaalverwerking, en die feit dat "generatiewe KI die data besoedel het".<ref>{{Cite web |last=Koebler |first=Jason |date=19 September 2024 |title=Project Analyzing Human Language Usage Shuts Down Because 'Generative AI Has Polluted the Data' |url=https://www.404media.co/project-analyzing-human-language-usage-shuts-down-because-generative-ai-has-polluted-the-data/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919153231/https://www.404media.co/project-analyzing-human-language-usage-shuts-down-because-generative-ai-has-polluted-the-data/ |archive-date=19 September 2024 |access-date=20 September 2024 |website=404 Media |language=en |quote=" Alhoewel daar nog altyd strooipos op die internet en in die datastelle wat Wordfreq gebruik het, voorgekom het, "was dit hanteerbaar en dikwels herkenbaar. Groot taalmodelle genereer teks wat voorgee om werklike taal met 'n onderliggende bedoeling te wees – al is daar in werklikheid geen bedoeling nie – en hul uitset duik oral op," het sy geskryf. Sy noem as voorbeeld dat [[ChatGPT]] die woord "delve" (verken/diep in iets delf) oorgebruik – op 'n manier wat mense nie doen nie – wat die frekwensie van hierdie spesifieke woord versteur het."}}</ref>
Die aanvaarding van generatiewe KI-instrumente het gelei tot 'n ontploffing van KI-gegenereerde inhoud oor verskeie terreine heen. 'n Studie deur University College London het geraam dat meer as 60 000 wetenskaplike artikels in 2023—meer as 1% van alle publikasies—waarskynlik met die hulp van GTM’e (groot taalmodelle) geskryf is.<ref>{{Cite ARXIV |eprint=2403.16887 |first=Andrew |last=Gray |title=ChatGPT "contamination": estimating the prevalence of LLMs in the scholarly literature |date=24 Maart 2024|class=cs.DL }}</ref> Volgens Stanford-universiteit se Instituut vir Mensgesentreerde KI bevat ongeveer 17,5% van nuut gepubliseerde artikels in die rekenaarwetenskap, asook 16,9% van tekste in ewekniebeoordelings, nou inhoud wat deur GTMe gegenereer is.<ref>{{cite web |last1=Kannan |first1=Prabha |date=13 Mei 2024 |title=How Much Research Is Being Written by Large Language Models? |url=https://hai.stanford.edu/news/how-much-research-being-written-large-language-models |website=Human-Centered Artificial Intelligence |publisher=Stanford University |language=en |access-date=16 Augustus 2024 |archive-date=16 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816131304/https://hai.stanford.edu/news/how-much-research-being-written-large-language-models |url-status=live }}</ref>
Die aanvaarding van generatiewe KI-instrumente het gelei tot 'n ontploffing van KI-gegenereerde inhoud oor verskeie terreine heen. 'n Studie deur University College London het geraam dat meer as 60 000 wetenskaplike artikels in 2023—meer as 1% van alle publikasies—waarskynlik met die hulp van GTMe (groot taalmodelle) geskryf is.<ref>{{Cite journal |last1=Shumailov |first1=Ilia |last2=Shumaylov |first2=Zakhar |last3=Zhao |first3=Yiren |last4=Papernot |first4=Nicolas |last5=Anderson |first5=Ross |last6=Gal |first6=Yarin |date=Julie 2024 |title=AI models collapse when trained on recursively generated data |journal=Nature |volume=631 |issue=8022 |pages=755–759 |doi=10.1038/s41586-024-07566-y |pmid=39048682 |pmc=11269175 |bibcode=2024Natur.631..755S |language=en}}</ref> Volgens Stanford-universiteit se Instituut vir Mensgesentreerde KI bevat ongeveer 17,5% van nuut gepubliseerde artikels in die rekenaarwetenskap, asook 16,9% van tekste in ewekniebeoordelings, nou inhoud wat deur GTMe gegenereer is.<ref>{{Cite news |last=Bhatia |first=Aatish |date=26 Augustus 2024 |title=When A.I.'s Output Is a Threat to A.I. Itself |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/08/26/upshot/ai-synthetic-data.html?te=1&nl=the-morning&emc=edit_nn_20240826 |access-date=27 Augustus 2024 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
Aan die ander kant kan [[sintetiese data]] ingespan word om masjienleermodelle te oefen, terwyl gebruikersprivaatheid behou word.<ref name="Kang-2025">{{Cite web |last=Kang |first=James Jin |date=2025-01-13 |title=Tech companies are turning to 'synthetic data' to train AI models – but there's a hidden cost |url=http://theconversation.com/tech-companies-are-turning-to-synthetic-data-to-train-ai-models-but-theres-a-hidden-cost-246248 |access-date=2025-12-17 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> Hierdie benadering is nie tot teksgenerering beperk nie; beeldgenerering is al gebruik om rekenaarvisiemodelle te oefen.<ref name="Kang-2025" />
===Privaatheid en databestuur===
====Ekstraterritoriale datatoegang====
Die CLOUD-wet laat die owerhede van die Verenigde State toe om [[data]] van gedekte diensverskaffers, insluitend sommige KI-diensverskaffers, aan te vra, ongeag waar die data fisies gestoor word.<ref>{{Cite web |date=21 Maart 2018|title=CLOUD Act|url=https://www.justice.gov/d9/pages/attachments/2019/04/09/cloud_act.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608185139/https://www.justice.gov/d9/pages/attachments/2019/04/09/cloud_act.pdf|archive-date=June 8, 2025|website=www.justice.gov}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Collins|first1=Doug |date=2018-02-06|title=H.R.4943 – 115th Congress (2017–2018): CLOUD Act|url=https://www.congress.gov/bill/115th-congress/house-bill/4943|access-date=2025-12-05|website=www.congress.gov}}</ref> Howe kan van moedermaatskappye vereis om data te verskaf wat deur hul filiale gehou word, en sulke bevele kan gepaard gaan met geheimhoudingsvereistes wat die verskaffer verhoed om betrokke gebruikers in kennis te stel.<ref>{{Cite web |last=Berengaut|first=Alexander|date=2019-04-06|title=Reaching for the CLOUD|url=https://www.insideprivacy.com/surveillance-law-enforcement-access/reaching-for-the-cloud/|access-date=2025-12-05|website=Inside Privacy|language=en-US}}</ref> Hierdie raamwerk is in regskommentaar beskryf as 'n skep van regsspanning met Artikel 48 van die Algemene Verordening oor Databeskerming (GDPR), wat die oordrag van persoonlike data in reaksie op buitelandse hof- of administratiewe bevele beperk, tensy dit gebaseer is op 'n internasionale ooreenkoms.<ref name="Christakis">Christakis, Theodore; Terpan, Fabien (April 2021). EU–US negotiations on law enforcement access to data: divergences, challenges and EU law procedures and options. International Data Privacy Law. 11 (2): 81–106. doi:10.1093/idpl/ipaa022</ref> Gevolglik kan diensverskaffers wat in beide jurisdiksies werksaam is, mededingende regsverpligtinge kragtens Amerikaanse en EU-wetgewing in die gesig staar.<ref name="Christakis" />
===Impak op die omgewing en die bedryf===
Kunsmatige intelligensie (KI) het 'n beduidende koolstofvoetspoor weens die toenemende energieverbruik wat met beide die opleiding en die gebruik daarvan gepaardgaan.<ref name="Heikkilä-2023">{{Cite web |last=Heikkilä |first=Melissa |date=5 Desember 2023 |title=AI's carbon footprint is bigger than you think |url=https://www.technologyreview.com/2023/12/05/1084417/ais-carbon-footprint-is-bigger-than-you-think/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705073854/https://www.technologyreview.com/2023/12/05/1084417/ais-carbon-footprint-is-bigger-than-you-think/ |archive-date=5 Julie 2024 |access-date=4 Julie 2024 |website=MIT Technology Review |language=en}}</ref> Wetenskaplikes en joernaliste het kommer uitgespreek oor die omgewingsimpak van die ontwikkeling en ontplooiing van generatiewe modelle: hoë CO2-vrystellings,<ref name="Bender-2021">{{Cite book |last1=Bender |first1=Emily M. |last2=Gebru |first2=Timnit |last3=McMillan-Major |first3=Angelina |last4=Shmitchell |first4=Shmargaret |title=Proceedings of the 2021 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency |chapter=On the Dangers of Stochastic Parrots: Can Language Models be Too Big? 🦜 |date=2021 |pages=610–623 |doi=10.1145/3442188.3445922 |isbn=978-1-4503-8309-7 }}</ref><ref name="Crownhart-2024">{{Cite news |date=May 23, 2024 |last= Crownhart| first= Casey |title=AI is an energy hog. This is what it means for climate change. |url=https://www.technologyreview.com/2024/05/23/1092777/ai-is-an-energy-hog-this-is-what-it-means-for-climate-change/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820160720/https://www.technologyreview.com/2024/05/23/1092777/ai-is-an-energy-hog-this-is-what-it-means-for-climate-change/ |archive-date=20 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=MIT Technology Review |language=en}}</ref><ref name="Dhar-2020">{{Cite journal |last=Dhar |first=Payal |date=1 Augustus 2020 |title=The carbon impact of artificial intelligence |url=https://www.nature.com/articles/s42256-020-0219-9 |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=2 |issue=8 |pages=423–425 |doi=10.1038/s42256-020-0219-9 |bibcode=2020NatMI...2..423D |issn=2522-5839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814145516/https://www.nature.com/articles/s42256-020-0219-9 |archive-date=14 Augustus 2024}}</ref> die verbruik van groot hoeveelhede varswater vir datasentrums,<ref name="Crawford-2024">{{Cite journal |last=Crawford |first=Kate |date=20 Februarie 2024 |title=Generative AI's environmental costs are soaring — and mostly secret |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-00478-x |journal=Nature |language=en |volume=626 |issue=8000 |page=693 |doi=10.1038/d41586-024-00478-x |pmid=38378831 |bibcode=2024Natur.626..693C |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822050528/https://www.nature.com/articles/d41586-024-00478-x |archive-date=2 2Augustus 2024}}</ref><ref name="Rogers">{{Cite magazine |last=Rogers |first=Reece |title=AI's Energy Demands Are Out of Control. Welcome to the Internet's Hyper-Consumption Era |url=https://www.wired.com/story/ai-energy-demands-water-impact-internet-hyper-consumption-era/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814171438/https://www.wired.com/story/ai-energy-demands-water-impact-internet-hyper-consumption-era/ |archive-date=14 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> hoë elektrisiteitsverbruik,<ref name="Crownhart-2024" /><ref name="Saenko-2023">{{Cite web |last=Saenko |first=Kate |date=23 Mei 2023 |title=Is generative AI bad for the environment? A computer scientist explains the carbon footprint of ChatGPT and its cousins |url=https://theconversation.com/is-generative-ai-bad-for-the-environment-a-computer-scientist-explains-the-carbon-footprint-of-chatgpt-and-its-cousins-204096 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240701165020/https://theconversation.com/is-generative-ai-bad-for-the-environment-a-computer-scientist-explains-the-carbon-footprint-of-chatgpt-and-its-cousins-204096 |archive-date=1 Julie 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="Lohr-2024">{{Cite news |last=Lohr |first=Steve |date=26 Augustus 2024 |title=Will A.I. Ruin the Planet or Save the Planet? |url=https://www.nytimes.com/2024/08/26/climate/ai-planet-climate-change.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826113905/https://www.nytimes.com/2024/08/26/climate/ai-planet-climate-change.html |archive-date=26 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> elektroniese afval,<ref>{{Cite journal |last1=Wang |first1=Peng |last2=Zhang |first2=Ling-Yu |last3=Tzachor |first3=Asaf |last4=Chen |first4=Wei-Qiang |date=2024-10-28 |title=E-waste challenges of generative artificial intelligence |url=https://www.nature.com/articles/s43588-024-00712-6 |journal=Nature Computational Science |language=en |volume=4 |issue=11 |pages=818–823 |doi=10.1038/s43588-024-00712-6 |pmid=39468340 |issn=2662-8457|url-access=subscription }}</ref> en besoedeling as gevolg van uitlaatgasse van rugsteun-dieselopwekkers.[ <ref>{{Cite web |title=Data centers - Washington State Department of Ecology |url=https://ecology.wa.gov/air-climate/air-quality/data-centers |access-date=2026-04-09 |website=ecology.wa.gov}}</ref> Daar is ook kommer dat hierdie impakte kan toeneem namate hierdie modelle in wyd gebruikte soekenjins soos Google Search en Bing geïntegreer word,<ref name="Saenko-2023" /> namate kletsbotte en ander toepassings al hoe gewilder word,<ref name="Rogers" /><ref name="Saenko-2023" /> en namate modelle weer opgelei moet word.<ref name="Saenko-2023" />
Die koolstofvoetspoor van generatiewe KI neem wêreldwyd na raming bestendig toe, met potensiële jaarlikse emissies wat teen 2035 tussen 18,21 en 245,94 miljoen ton CO2 beloop,<ref>{{Cite journal |last1=Ding |first1=Zhaohao |last2=Wang |first2=Jianxiao |last3=Song |first3=Yiyang |last4=Zheng |first4=Xiaokang |last5=He |first5=Guannan |last6=Chen |first6=Xiupeng |last7=Zhang |first7=Tiance |last8=Lee |first8=Wei-Jen |last9=Song |first9=Jie |date=5 Mei 2025 |title=Tracking the carbon footprint of global generative artificial intelligence |journal=The Innovation |volume=6 |issue=5 |article-number=100866 |doi=10.1016/j.xinn.2025.100866 |issn=2666-6758|doi-access=free |pmid=40432776 |pmc=12105502 |bibcode=2025Innov...600866D }}</ref> terwyl die hoogste ramings vir 2035 die impak van die Amerikaanse beesvleisbedryf op emissies nader (wat teen 2024 na raming 257,5 miljoen ton per jaar vrystel).<ref>{{Cite journal |last1=Pelton |first1=Rylie E. O. |last2=Kazanski |first2=Clare E. |last3=Keerthi |first3=Shamitha |last4=Racette |first4=Kelly A. |last5=Gennet |first5=Sasha |last6=Springer |first6=Nathaniel |last7=Yacobson |first7=Eugene |last8=Wironen |first8=Michael |last9=Ray |first9=Deepak |last10=Johnson |first10=Kris |last11=Schmitt |first11=Jennifer |date=September 2024 |title=Greenhouse gas emissions in US beef production can be reduced by up to 30% with the adoption of selected mitigation measures |journal=Nature Food |language=en |volume=5 |issue=9 |pages=787–797 |doi=10.1038/s43016-024-01031-9 |pmid=39215094 |issn=2662-1355|pmc=11420059 |bibcode=2024NatFo...5..787P }}</ref>
Voorgestelde versagtingstrategieë sluit in: om potensiële omgewingskoste in ag te neem vóór modelontwikkeling of data-insameling,<ref name="Bender-2021" /> die verhoging van die doeltreffendheid van datasentrums om elektrisiteits- of energieverbruik te verminder, <ref name="Dhar-2020" /><ref name="Saenko-2023" /><ref name="Lohr-2024" /> die bou van doeltreffender masjienleermodelle,<ref name="Crownhart-2024" /><ref name="Crawford-2024" /><ref name="Rogers" /> die minimering van die aantal kere wat modelle heroplei moet word,<ref name="Dhar-2020" /><ref name="Crawford-2024" /> die ontwikkeling van 'n raamwerk onder regeringsleiding vir die ouditering van die omgewingsimpak van hierdie modelle,<ref name="Dhar-2020" /><ref name="Crawford-2024" /> die instel van regulasies vir die deursigtigheid van hierdie modelle,<ref name="Dhar-2020" /> die regulering van hul energie- en waterverbruik,<ref name="Crawford-2024" /> die aanmoediging van navorsers om data oor hul modelle se koolstofvoetspoor te publiseer,<ref name="Dhar-2020" /><ref name="Saenko-2023" /> en die verhoging van die aantal vakkundiges wat beide masjienleer en klimaatwetenskap verstaan.<ref name="Dhar-2020" />
==Verwysings==
{{Verwysings|4}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]]
l5knt8oapnhk58r7tt8sqcfc4z18jsk
3373607
3373606
2026-11-18T07:34:10Z
Sobaka
328
/* Impak op die omgewing en die bedryf */ opruim
3373607
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Théâtre D’opéra Spatial.png|duimnael|''Théâtre D'opéra Spatial'' (''Space Opera Theater, 2022''), 'n beeld wat met Midjourney geskep is en vir die skepper daarvan, Jason M. Allen, 'n toekenning besorg het by die Colorado State Fair se kompetisie vir beeldende kuns.]]
'''Generatiewe kunsmatige intelligensie''' ('''GenKI''') is 'n subveld van [[kunsmatige intelligensie]] (KI) wat generatiewe modelle gebruik om teks, beelde, video's, oudio, rekenaarkode of ander vorme van digitale data te genereer.<ref>{{cite journal |last1=Banh |first1=Leonardo |last2=Strobel |first2=Gero |title=Generative artificial intelligence |journal=Electronic Markets |date=2023 |volume=33 |issue=1 |article-number=63 |doi=10.1007/s12525-023-00680-1 |doi-access=free|hdl=10419/306304 |hdl-access=free }}</ref> Hierdie modelle leer die onderliggende patrone en strukture van hul opleidingsdata en gebruik dit om nuwe data te genereer<ref>{{Cite news |last=Pasick |first=Adam |date=27 Maart 2023 |title=Artificial Intelligence Glossary: Neural Networks and Other Terms Explained |url=https://www.nytimes.com/article/ai-artificial-intelligence-glossary.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901183440/https://www.nytimes.com/article/ai-artificial-intelligence-glossary.html |archive-date=1 September 2023 |access-date=22 April 2023 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> in reaksie op insette, wat dikwels die vorm aanneem van opdragte in [[natuurlike taal]].<ref name="nytimes2">{{Cite web |last1=Griffith |first1=Erin |last2=Metz |first2=Cade |date=27 Januarie 2023 |title=Anthropic Said to Be Closing In on $300 Million in New A.I. Funding |url=https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209074235/https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html |archive-date=9 Desember 2023 |access-date=14 Maart 2023 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="bloomberg2">{{cite news |last1=Lanxon |first1=Nate |last2=Bass |first2=Dina |last3=Davalos |first3=Jackie |date=10 Maart 2023 |title=A Cheat Sheet to AI Buzzwords and Their Meanings |url=https://news.bloomberglaw.com/tech-and-telecom-law/a-cheat-sheet-to-ai-buzzwords-and-their-meanings-quicktake |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117140835/https://news.bloomberglaw.com/tech-and-telecom-law/a-cheat-sheet-to-ai-buzzwords-and-their-meanings-quicktake |archive-date=17 November 2023 |access-date=14 Maart 2023 |newspaper=Bloomberg News |location=}}</ref>
Die voorkoms van generatiewe KI-nutsmiddels het aansienlik toegeneem sedert die KI-oplewing van die vroeë 2020's. Hierdie oplewing is moontlik gemaak deur verbeterings in diep [[neurale netwerk]]e, veral [[groot taalmodel]]le (LLM's), wat op die "transformeerder"-argitektuur gebaseer is. Generatiewe KI-toepassings sluit in kletsbotte soos [[ChatGPT]], [[Claude (groot taalmodel)|Claude]], [[Microsoft Copilot]], [[DeepSeek]], [[Doubao]], [[Gemini (kletsbot)|Google Gemini]], [[Grok (kletsbot)|Grok]], [[Kimi (KI)|Kimi]] en [[Qwen]]; teks-na-beeld-modelle soos [[DALL-E]], [[Adobe Firefly]], [[Stable Diffusion]] en [[Midjourney]]; teks-na-spraak-modelle soos [[15.ai]] en [[ElevenLabs]]; teks-na-musiek-modelle soos [[Suno]] en [[Udio]]; vertaalmodelle soos [[Google Translate]] en [[DeepL]]; en teks-na-video-modelle soos [[Veo]], [[LTX]] en [[Sora]].<ref>{{Cite web|last=Roose|first=Kevin|date=October 21, 2022|title=A Coming-Out Party for Generative A.I., Silicon Valley's New Craze|url=https://www.nytimes.com/2022/10/21/technology/generative-ai.html|access-date=14 Maart 2023|website=[[The New York Times]]|archive-date=15 Februarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215010524/https://www.nytimes.com/2022/10/21/technology/generative-ai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Shahaf |first1=Tal |last2=Shahaf |first2=Tal |date=2025-10-23 |title=Lightricks unveils powerful AI video model challenging OpenAI and Google |url=https://www.ynetnews.com/tech-and-digital/article/hklbzavrgx |access-date=2025-12-22 |work=Ynetglobal |language=en}}</ref><ref name="Metz-2024">{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=15 Februarie 2024 |title=OpenAI Unveils A.I. That Instantly Generates Eye-Popping Videos |url=https://www.nytimes.com/2024/02/15/technology/openai-sora-videos.html |access-date=16 Februarie 2024 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=15 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215220626/https://www.nytimes.com/2024/02/15/technology/openai-sora-videos.html |url-status=live }}</ref>
Maatskappye in 'n verskeidenheid sektore het generatiewe KI gebruik of die gebruik daarvan voorgestel, insluitend dié in sagteware-ontwikkeling, gesondheidsorg,<ref>{{Cite journal |last1=Raza |first1=Marium M. |last2=Venkatesh |first2=Kaushik P. |last3=Kvedar |first3=Joseph C. |date=7 Maart 2024 |title=Generative AI and large language models in health care: pathways to implementation |journal=npj Digital Medicine |language=en |volume=7 |issue=1 |page=62 |doi=10.1038/s41746-023-00988-4 |doi-access=free|issn=2398-6352 |pmc=10920625 |pmid=38454007}}</ref> finansies,<ref>{{Cite web |last=Mogaji |first=Emmanuel |date=7 Januarie 2025 |title=How generative AI is transforming financial services – and what it means for customers |url=https://theconversation.com/how-generative-ai-is-transforming-financial-services-and-what-it-means-for-customers-246649 |access-date=10 April 2025 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> vermaak,<ref>{{Cite web |last=Bean |first=Thomas H. Davenport and Randy |date=19 Junie 2023 |title=The Impact of Generative AI on Hollywood and Entertainment |url=https://sloanreview.mit.edu/article/the-impact-of-generative-ai-on-hollywood-and-entertainment/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806231801/https://sloanreview.mit.edu/article/the-impact-of-generative-ai-on-hollywood-and-entertainment/ |archive-date=6 Augustus 2024 |access-date=10 April 2025 |website=MIT Sloan Management Review |language=en-US}}</ref> verkope en bemarking,<ref name="economist2">{{Cite web |date=6 Maart 2023 |title=Don't fear an AI-induced jobs apocalypse just yet |url=https://www.economist.com/business/2023/03/06/dont-fear-an-ai-induced-jobs-apocalypse-just-yet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117160744/https://www.economist.com/business/2023/03/06/dont-fear-an-ai-induced-jobs-apocalypse-just-yet |archive-date=17 November 2023 |access-date=14 Maart 2023 |publisher=[[The Economist]]}}</ref> draaiboekskryf,<ref>{{cite web |last=Coyle |first=Jake |date=27 September 2023 |title=In Hollywood writers' battle against AI, humans win (for now) |url=https://apnews.com/article/hollywood-ai-strike-wga-artificial-intelligence-39ab72582c3a15f77510c9c30a45ffc8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403060904/https://apnews.com/article/hollywood-ai-strike-wga-artificial-intelligence-39ab72582c3a15f77510c9c30a45ffc8 |archive-date=3 April 2024 |access-date=26 Januarie 2024 |website=AP News |publisher=Associated Press}}</ref> en produkontwerp.<ref>{{Cite news |date=16 Junie 2023 |title=How Generative AI Can Augment Human Creativity |url=https://hbr.org/2023/07/how-generative-ai-can-augment-human-creativity |access-date=20 Junie 2023 |work=Harvard Business Review |issn=0017-8012 |url-access=subscription}}</ref>
Generatiewe KI is al gebruik vir [[kubermisdaad]], asook om mense te mislei en te manipuleer deur middel van vals nuus en "[[diepfop]]pe".<ref>{{Cite journal |last=Taeihagh |first=Araz |date=2025-04-04 |title=Governance of Generative AI |url=https://academic.oup.com/policyandsociety/article/44/1/1/7997395 |journal=Policy and Society |language=en |volume=44 |issue=1 |pages=1–22 |doi=10.1093/polsoc/puaf001 |issn=1449-4035|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Simon |first1=Felix M. |last2=Altay |first2=Sacha |last3=Mercier |first3=Hugo |title=Misinformation reloaded? Fears about the impact of generative AI on misinformation are overblown |journal=Harvard Kennedy School Misinformation Review |date=18 Oktober 2023 |doi=10.37016/mr-2020-127 |doi-access=free }}</ref> Generatiewe KI-modelle is opgelei op werke wat deur kopiereg beskerm word, sonder die toestemming van die reghebbendes.<ref>{{Cite news|date=1 Augustus 2023|title=New AI systems collide with copyright law|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-66231268|access-date=28 September 2024}}</ref> Baie generatiewe KI-stelsels is afhanklik van grootskaalse datasentrums, waarvan die omgewingsimpakte elektroniese afval, die verbruik van varswater vir verkoeling, en 'n hoë energieverbruik – wat na raming bestendig toeneem – insluit.<ref>{{Cite web |date=2024-09-21 |title=AI has an environmental problem. Here's what the world can do about that. |url=https://www.unep.org/news-and-stories/story/ai-has-environmental-problem-heres-what-world-can-do-about |access-date=2025-08-20 |website=www.unep.org |language=en}}</ref>
==Geskiedenis==
''Hoofartikel:'' [[Geskiedenis van kunsmatige intelligensie]]
===Vroeë geskiedenis===
Die oorsprong van algoritmies gegenereerde media kan teruggevoer word na die ontwikkeling van die Markov-ketting, wat sedert die vroeë 20ste eeu gebruik word om natuurlike taal te modelleer. Die Russiese wiskundige Andrey Markov het die konsep in 1906 bekendgestel,<ref name="GrinsteadSnell1997page4643">{{cite book |last1=Grinstead |first1=Charles Miller |url=https://archive.org/details/flooved3489
|title=Introduction to Probability |last2=Snell |first2=James Laurie |publisher=American Mathematical Society |year=1997 |isbn=978-0-8218-0749-1 |pages=[https://archive.org/details/flooved3489/page/n473 464]–466 |language=en-us}}</ref><ref name="Bremaud2013pageIX3">{{cite book |last=Bremaud |first=Pierre |url=https://books.google.com/books?id=jrPVBwAAQBAJ
|title=Markov Chains: Gibbs Fields, Monte Carlo Simulation, and Queues |date=9 Maart 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-3124-8 |page=ix |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323160437/https://books.google.com/books?id=jrPVBwAAQBAJ
|archive-date=23 Maart 2017 |url-status=live}}</ref> wat 'n ontleding van klinker- en konsonantpatrone in Eugene Onegin ingesluit het. Sodra dit op 'n tekskorpus opgelei is, kan 'n [[Markovketting]] teen waarskynlikheidsgebaseerde teks genereer.<ref>{{Cite journal |last=Hayes |first=Brian |date=2013 |title=First Links in the Markov Chain |url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_march-april-2013_101_2/page/n13 |journal=American Scientist |volume=101 |issue=2 |page=92 |doi=10.1511/2013.101.92 |issn=0003-0996 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fine |first1=Shai |last2=Singer |first2=Yoram |last3=Tishby |first3=Naftali |title=The Hierarchical Hidden Markov Model: Analysis and Applications |journal=Machine Learning |date=Julie 1998 |volume=32 |issue=1 |pages=41–62 |doi=10.1023/A:1007469218079 |bibcode=1998MLear..32...41F |doi-access=free}}</ref>
Teen die vroeë 1970's het kunstenaars begin om rekenaars te gebruik om generatiewe tegnieke uit te brei tot verby Markov-modelle. Harold Cohen het werke ontwikkel en uitgestal wat deur AARON geskep is – 'n baanbrekers-rekenaarprogram wat ontwerp is om outonoom skilderye te skep.<ref>{{Cite journal |last1=Bergen |first1=Nathan |last2=Huang |first2=Angela |date=2023 |title=A Brief History of Generative AI |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/us/Documents/consulting/us-gen-ai-dichotomies.pdf
|journal=Dichotomies: Generative AI: Navigating Towards a Better Future |issue=2 |page=4 |access-date=8 Augustus 2023 |archive-date=10 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230710/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/us/Documents/consulting/us-gen-ai-dichotomies.pdf
|url-status=live}}</ref>
Die terme "generatiewe KI-beplanning" of "generatiewe beplanning" is in die 1980's en 1990's gebruik om te verwys na KI-beplanningstelsels – veral rekenaarondersteunde prosesbeplanning – wat gebruik is om reekse aksies te genereer ten einde 'n spesifieke doelwit te bereik.<ref name="alting">{{cite journal |last1=Alting |first1=Leo |last2=Zhang |first2=Hongchao |year=1989 |title=Computer aided process planning: the state-of-the-art survey |url=https://www.researchgate.net/publication/236649325 |url-status=live |journal=The International Journal of Production Research |volume=27 |issue=4 |pages=553–585 |doi=10.1080/00207548908942569 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507094335/https://www.researchgate.net/publication/236649325_Computer_Aided_Process_Planning_The_State-of-the-Art_Survey |archive-date=7 Mei 2024 |access-date=3 Oktober 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Chien |first=Steve |year=1998 |title=Automated planning and scheduling for goal-based autonomous spacecraft |journal=IEEE Intelligent Systems and Their Applications |volume=13 |issue=5 |pages=50–55 |doi=10.1109/5254.722362 |bibcode=1998IISA...13e..50C }}</ref> Generatiewe KI-beplanningstelsels het gebruik gemaak van simboliese KI-metodes, soos toestandruimte-soektog en beperkingsbevrediging, en was teen die vroeë 1990's 'n "relatief volwasse" tegnologie. Dit is gebruik om krisisaksieplanne vir militêre doeleindes, <ref name="arpa">{{Cite book |title=ARPA/Rome Laboratory Knowledge-based Planning and Scheduling Initiative Workshop Proceedings |publisher=The Advanced Research Projects Agency, Department of Defense, and Rome Laboratory, US Air Force, Griffiss AFB |year=1994 |isbn=1-55860-345-X |editor-last=Burstein |editor-first=Mark H. |page=219}}</ref> process plans for manufacturing<ref name="alting" /> prosesplanne vir vervaardiging<ref name="arpa" /> en besluitnemingsplanne – soos in die geval van prototipe outonome ruimtetuie – te genereer.<ref>{{cite book |last1=Pell |first1=Barney |title=An Autonomous Spacecraft Agent Prototype |last2=Bernard |first2=Douglas E. |last3=Chien |first3=Steve A. |last4=Gat |first4=Erann |last5=Muscettola |first5=Nicola |last6=Nayak |first6=P. Pandurang |last7=Wagner |first7=Michael D. |last8=Williams |first8=Brian C. |publisher=Autonomous Robots Volume 5, No. 1 |year=1998 |editor1-last=Bekey |editor1-first=George A. |pages=29–45 |quote=Ons besluitnemingskomponent is 'n tradisionele generatiewe KI-beplanner wat op die HSTS-beplanningsraamwerk (Muscettola, 1994) gebaseer is, en ons beheerkomponent is 'n tradisionele stelsel vir die beheer van 'n ruimtetuig se oriëntasie (Hackney et al. 1993). Ons voeg ook 'n argitektoniese komponent by wat spesifiek op die modellering van die wêreld gerig is (die toestandidentifiseerder), en ons maak 'n onderskeid tussen beheer en monitering.}}</ref>
===Generatiewe neurale netwerke (sedert die laat 2000's)===
[[Lêer:Discriminative vs Generative Neural Networks.png|duimnael|Beeldklassifiseerder, bo 'n voorbeeld van 'n neurale netwerk wat met 'n diskriminerende doelwit opgelei is. Onder: 'n Teks-na-beeld-model, 'n voorbeeld van 'n netwerk wat met 'n generatiewe doelwit opgelei is.]]
''Sien ook'': [[Masjienleer]] en [[diepleer]]
[[Masjienleer]] maak gebruik van beide diskriminerende en generatiewe modelle om data te voorspel of te genereer. Vanaf die laat 2000's en vroeë 2010's het vooruitgang in diepleer gelei tot aansienlike verbeterings in beeldklassifikasie, [[spraakherkenning]] en [[natuurliketaalverwerking]].<ref>{{cite journal |last=Krizhevsky |first=Alex |author2=Ilya Sutskever |author3=Geoffrey E. Hinton |title=ImageNet classification with Deep Convolutional Neural Networks |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |year=2012 |volume=25 |url=https://papers.nips.cc/paper/4824-imagenet-classification-with-deep-convolutional-neural-networks}}</ref> Neurale netwerke is in hierdie tydperk tipies as diskriminerende modelle opgelei, vanweë die relatiewe moeilikheid om generatiewe modelle op te lei.<ref>{{Cite book |last=Jebara |first=Tony |title=Machine learning: discriminative and generative |publisher=Springer Science & Business Media |year=2012}}</ref>
In 2014 het die bekendstelling van modelle soos die "''variational autoencoder''" (VAE) en die "generative adversarial network" (GAN) doeltreffende diep generatiewe modellering van komplekse data, soos beelde, moontlik gemaak.<ref>{{Cite conference|last1=Kingma |first1=Diederik P |last2=Welling |first2=Max |date=2014 |title=Auto-Encoding Variational Bayes |url=https://iclr.cc/virtual/2024/test-of-time/21444 |journal=ICLR |arxiv=1312.6114}}</ref><ref>{{cite journal
|last=Goodfellow|first=Ian|author2=Jean Pouget-Abadie|author3=Mehdi Mirza|author4=Bing Xu|author5=David Warde-Farley|author6=Sherjil Ozair|author7=Aaron Courville|author8=Yoshua Bengio|title=Generative Adversarial Nets|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|year=2014|volume=27|url=https://papers.nips.cc/paper/5423-generative-adversarial-nets}}</ref> In 2017 is daar in die navorsingsartikel "''Attention Is All You Need''" voorgestel dat "transformearder"-argitektuur verdere vooruitgang in generatiewe modellering kan bewerkstellig, in vergelyking met vroeëre 'long short-term memory" (LSTM)-netwerke.<ref name="Attention Is All You Need">{{cite journal |last=Vaswani |first=Ashish |author2=Noam Shazeer |author3=Niki Parmar |author4=Jakob Uszkoreit |author5=Llion Jones |author6=Aidan N. Gomez |author7=Łukasz Kaiser |author8=Illia Polosukhin |title=[[Attention Is All You Need]] |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |year=2017 |arxiv=1706.03762 }}</ref> Dit het gelei tot die ontwikkeling van "''generative pre-trained transformer''" (GPT)-modelle, wat in 2018 met GPT-1 begin het.
===Aanvaarding van generatiewe KI===
[[Lêer:Timeline-of-AI-generated-faces.png|links|duimnael|Beelde wat deur kunsmatige intelligensie gegenereer is, het baie meer gevorderd geword.]]
In Maart 2020 was die vrystelling van [[15.ai]] – ’n gratis webtoepassing wat deur ’n anonieme [[Massachusetts-tegnologie-instituut|MIT]]-navorser geskep is en oortuigende karakterstemme met minimale opleidingsdata kon genereer – een van die vroegste openbaar beskikbare gebruike van generatiewe KI.<ref>{{cite web |last=Chandraseta |first=Rionaldi |date=21 Januarie 2021 |title=Generate Your Favourite Characters' Voice Lines using Machine Learning |url=https://towardsdatascience.com/generate-your-favourite-characters-voice-lines-using-machine-learning-c0939270c0c6 |url-access=registration |access-date=18 Desember 2024 |website=Towards Data Science |archive-date=21 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121132456/https://towardsdatascience.com/generate-your-favourite-characters-voice-lines-using-machine-learning-c0939270c0c6 |url-status=live }}</ref> Die platform word beskou as die eerste hoofstroomdiens vir oudio-„deepfakes“.[<ref>{{Cite news |title=15.ai Creator reveals journey from MIT Project to internet phenomenon |last=Temitope |first=Yusuf |date=10 Desember 2024 |url=https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/ |location=Lagos, Nigeria|access-date=25 Desember 2024 |newspaper=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228152312/https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/ |archive-date=28 Desember 2024}}</ref><ref>{{cite web |author=Anirudh VK |date=18 Maart 2023 |title=Deepfakes Are Elevating Meme Culture, But At What Cost? |url=https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost/ |access-date=18 Desember 2024 |website=Analytics India Magazine |quote="While AI voice memes have been around in some form since '15.ai' launched in 2020, [...]"|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226163953/https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost/|archive-date=26 Desember 2024}}</ref>
In 2021 het [[DALL-E]], ’n generatiewe model gebaseer op die “transformator”-argitektuur (met geslote bronkode) wat deur [[OpenAI]] ontwikkel is, wydverspreide aandag op die generering van beelde uit teks gevestig.<ref>{{cite web |last=Coldewey |first=Devin |date=January 5, 2021 |title=OpenAI's DALL-E creates plausible images of literally anything you ask it to |url=https://techcrunch.com/2021/01/05/openais-dall-e-creates-plausible-images-of-literally-anything-you-ask-it-to/ |website=TechCrunch |access-date=15 Maart 2023}}</ref>
Ander projekte, insluitend oopbronbenaderings soos VQGAN+CLIP en DALL·E Mini (later hernoem na Craiyon), het soortgelyke stelsels meer toeganklik vir die publiek gemaak.<ref>{{cite web |title=DALL·E mini by craiyon.com |url=https://huggingface.co/spaces/dalle-mini/dalle-mini |website=Hugging Face |access-date=20 Maart 2026}}</ref>
Dream by Wombo is teen die einde van 2021 vrygestel,<ref>{{Cite web |last=Macaulay |first=Thomas |date=2021-11-24 |title=This AI app turns your words into striking (and less cursed) fan art |url=https://thenextweb.com/news/wombo-dream-ai-app-turns-words-into-fan-art |website=TNW |access-date=2026-01-18}}</ref> gevolg deur die vrystelling van [[Midjourney]] en [[Stable Diffusion]] in 2022.<ref>{{cite web |title=Stable Diffusion Public Release |url=https://stability.ai/blog/stable-diffusion-public-release |website=Stability AI |date=Augustus 2022 |access-date=20 Maart 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Midjourney |url=https://www.midjourney.com/home/ |website=Midjourney |access-date=20 Maart 2026}}</ref>
In November 2022 is [[ChatGPT]] aan die publiek bekendgestel. Teen 2023 het dit generatiewe KI gewild gemaak vir algemene teksgebaseerde take.<ref>{{cite web |last=Lock |first=Samantha |date=5 Desember 2022 |title=What is AI chatbot phenomenon ChatGPT and could it replace humans? |url=https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans |access-date=15 Maart 2023 |website=The Guardian |language=en |archive-date=16 Januarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116100346/https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Huang |first=Haomiao |date=23 Augustus 2023 |title=How ChatGPT turned generative AI into an "anything tool" |url=https://arstechnica.com/ai/2023/08/how-chatgpt-turned-generative-ai-into-an-anything-tool/ |access-date=21 September 2024 |work=Ars Technica |archive-date=19 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719143525/https://arstechnica.com/ai/2023/08/how-chatgpt-turned-generative-ai-into-an-anything-tool/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Krakowski |first1=Sebastian |title=Human-AI agency in the age of generative AI |journal=Information and Organization |date=Maart 2025 |volume=35 |issue=1 |article-number=100560 |doi=10.1016/j.infoandorg.2025.100560 |doi-access=free }}</ref>
[[Lêer:Private belegging in generatiewe KI 2019 - 2025.jpg|duimnael|Wêreldwye private belegging in generatiewe kunsmatige intelligensie, 2019–2025, volgens die 2026 AI Index-verslag. Bedrae in miljard Amerikaanse dollar.]]
In 'n opname uit 2024 deur die bemarkingsnavorsingsfirma Ipsos, was lande in die Asië-Stille Oseaan-streek aansienlik meer optimisties oor generatiewe KI as [[Weste|Westerse]] samelewings, en hulle toon ook hoër aanvaardingskoerse. Ten spyte van kommer oor privaatheid en die tempo van verandering, het 68% van die respondente in die Asië-Stille Oseaan-streek geglo dat KI 'n positiewe impak op die wêreld het, vergeleke met 57% wêreldwyd<ref>{{Cite web |date=2024-11-11 |title=Asia Pacific open to digital and reform transformation |url=https://www.ipsos.com/en-th/ua_globaltrends |access-date=2025-06-14 |website=IPSOS |language=en-th}}</ref> Volgens 'n opname deur SAS en Coleman Parkes Research het 83% van Chinese respondente teen 2023 die tegnologie gebruik – 'n syfer wat beide die wêreldgemiddeld van 54% en die Amerikaanse koers van 65% oortref. 'n VN-verslag het aangedui dat Chinese entiteite tussen 2014 en 2023 meer as 38 000 patente vir generatiewe KI ingedien het – meer as enige ander land.<ref>{{cite news |last=Baptista |first=Eduardo |date=9 Julie 2024 |title=China leads the world in adoption of generative AI, survey shows |url=https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/china-leads-world-adoption-generative-ai-survey-shows-2024-07-09/ |access-date=14 Julie 2024 |work=Reuters}}</ref> 'n Opname uit 2024 deur die [[sosiale media]]-toepassing Just So Soul het bevind dat 18% van respondente wat ná 2000 gebore is, generatiewe KI "byna elke dag" gebruik. Verder geniet of hou meer as 60% van die respondente van KI-gegenereerde inhoud (AIGC), terwyl minder as 3% dit nie geniet nie of haat.<ref>{{cite web |author1=He Qitong |author2=Li Dongxu |date=31 Mei 2024 |title=Young Chinese Have Almost No Concerns About AI, Survey Finds |url=https://www.sixthtone.com/news/1015263 |work=Sixth Tone|publisher=Shanghai United Media Group}}</ref>
Teen die middel van 2025 het maatskappye in toenemende mate hul loodsprojekte vir generatiewe KI laat vaar, aangesien hulle gesukkel het met integrasie, datagehalte en opbrengste wat nie aan verwagtinge voldoen het nie. Dit het daartoe gelei dat ontleders by Gartner en ''[[The Economist]]'' hierdie tydperk beskryf het as die intrede tot die "dal van ontnugtering" (''trough of disillusionment'') in Gartner se sogenaamde "vals opgewondenheid-siklus".<ref>{{cite press release |title=Gartner Says Generative AI for Procurement Has Entered the Trough of Disillusionment |url=https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2025-07-30-gartner-says-generative-ai-for-procurement-has-entered-the-trough-of-disillusionment |access-date=16 September 2025 |agency=Gartner |date=30 Julie 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Welcome to the AI trough of disillusionment |url=https://www.economist.com/business/2025/05/21/welcome-to-the-ai-trough-of-disillusionment |access-date=16 September 2025 |newspaper=The Economist |date=21 Mei 2025}}</ref>
In 'n opname deur die Federale Reserweraad in Oktober 2025 het een uit elke vier Amerikaanse werknemers aangedui dat hulle die vorige maand generatiewe KI by die werk gebruik het.<ref>{{cite report |title=Report on the Economic Well-Being of U.S. Households in 2025 |url=https://www.federalreserve.gov/publications/2026-economic-well-being-of-us-households-in-2025-executive-summary.htm |publisher=Federal Reserve Board |date=Mei 2026 |access-date=22 September 2026}}</ref>
==Toepassings==
Generatiewe kunsmatige intelligensie is in verskeie industrieë toegepas vir inhoudskepping en outomatisering. In gesondheidsorg word generatiewe modelle gebruik vir geneesmiddelontdekking en die generering van sintetiese mediese data om diagnostiese stelsels op te lei.<ref>{{cite journal
|last=Kaushal
|first=Ayush
|title=Artificial Intelligence in Healthcare: Applications and Challenges
|journal=Nature Medicine
|year=2023
}}</ref> In finansies word dit gebruik vir verslagopstelling, datagenerering en kliëntediensoutomatisering.<ref name="FoundationModels"/> Media- en vermaaklikheidsbedrywe gebruik generatiewe stelsels vir take soos musiekkomposisie, draaiboekontwikkeling en beeld- of videogenerering.<ref name="Epstein2023">{{cite journal |last=Epstein |first=Ziv |title=Art and the science of generative AI |journal=Science |year=2023 |volume=380 |issue=6650 |pages=1110–1111 |doi=10.1126/science.adh4451|pmid=37319193 |arxiv=2306.04141 |bibcode=2023Sci...380.1110E }}</ref> Navorsers en beleidmakers het kommer uitgespreek oor akkuraatheid, misbruik en impakte op akademiese en professionele werk.<ref name="FoundationModels"/>
===Teks en sagtewarekode===
[[Groot taalmodel]]le (GTMe) word opgelei op getokeniseerde teks uit groot korpora en is in staat tot natuurlike taalverwerking, masjienvertaling en die generering van natuurlike taal.<ref>{{cite journal
|last=Kaushal
|first=Ayush
|title=Artificial Intelligence in Healthcare: Applications and Challenges
|journal=Nature Medicine
|year=2023
}}</ref>
GTMe kan as grondslagmodelle vir 'n verskeidenheid afgeleide take gebruik word.<ref name="FoundationModels">{{Cite arXiv |eprint=2108.07258 |class=cs.LG |first1=R. |last1=Bommasani |title=On the opportunities and risks of foundation models |date=2021}}</ref> Hulle kan ook op bronkode opgelei word om programme op grond van instruksies (prompts) te genereer.<ref>{{cite arXiv
|last=Chen
|first=Mark
|title=Evaluating Large Language Models Trained on Code
|year=2021
|class=cs.LG
|eprint=2107.03374
}}</ref>
Baie toepassings kombineer groot taalmodelle met eksterne kennisbronne deur gebruik te maak van "''retrieval-augmented generation''" (RAG) – 'n tegniek waar relevante dokumente tydens die genereringsproses opgesoek en in die model se reaksie ingesluit word.
Generatiewe KI is geïntegreer in platforms vir inhoudbestuur en webwerfpublikasie, waar groot taalmodelle gebruik word om teks te genereer, te help met die samestelling van bladsye, en die skepping van webwerwe op grond van instruksies in natuurlike taal te outomatiseer.<ref>{{cite web |last=Zewe |first=Adam |title=Explained: Generative AI |url=https://news.mit.edu/2023/explained-generative-ai-1109 |website=MIT News |publisher=Massachusetts Institute of Technology |date=9 November 2023 |access-date=20 Julie 2026}}</ref> WordPress.com is een voorbeeld van hierdie toepassing, wat generatiewe KI in sy werkvloei vir die skep van webwerwe inkorporeer.<ref>{{cite book |last=Hutson |first=James |title=The Adoption of Artificial Intelligence and Inertia in Higher Education: Exploring Complex Resistance to Technological Change |edition=1st |publisher=Routledge |year=2025 |isbn=978-1-041-10597-8}}</ref>
===Oudio===
In 2016 het DeepMind se WaveNet getoon dat diep neurale netwerke rou klankgolfvorms kan genereer.<ref>{{cite arXiv
|last=van den Oord
|first=Aaron
|title=WaveNet: A Generative Model for Raw Audio
|year=2016
|class=cs.SD
|eprint=1609.03499
}}</ref> Dit het meer realistiese spraaksintese moontlik gemaak in vergelyking met vroeëre benaderings. Latere stelsels, soos Tacotron 2, het "end-tot-end" neurale teks-na-spraak-generering gedemonstreer.<ref>{{cite arXiv
|last=Shen
|first=Jonathan
|title=Natural TTS Synthesis by Conditioning WaveNet on Mel Spectrogram Predictions
|year=2017
|class=cs.CL
|eprint=1712.05884
}}</ref>
===Beelde===
Generatiewe KI kan gebruik word om visuele kuns te skep.<ref name="Epstein2023"/> Sulke stelsels word opgelei met behulp van beeld-teks-pare. Voorbeelde hiervan sluit in Stable Diffusion, DALL-E en Midjourney. Generatiewe KI is ook toegepas op beeldkompressie teen lae bittempo's, wat dit moontlik maak om perseptueel realistiese beelde uit saamgeperste data te rekonstrueer.<ref>{{cite conference
|last=Ramesh
|first=Aditya
|title=Zero-shot text-to-image generation
|book-title=International Conference on Machine Learning
|year=2021
|url=https://proceedings.mlr.press/v139/ramesh21a.html
}}</ref> Onlangse benaderings het beheerbare kompressie teen verskeie bittempo's ondersoek, deur gebruik te maak van 'n enkele model.<ref>{{Cite journal |last1=Iwai |first1=Shoma |last2=Miyazaki |first2=Tomo |last3=Omachi |first3=Shinichiro |date=2024 |title=Dual-Conditioned Training to Exploit Pre-Trained Codebook-Based Generative Model in Image Compression |journal=IEEE Access |volume=12 |pages=198184–198200 |doi=10.1109/ACCESS.2024.3522238 |doi-access=free |bibcode=2024IEEEA..12s8184I |issn=2169-3536}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pei |first1=Yifei |last2=Liu |first2=Ying |last3=Ling |first3=Nam |date=2026 |title=Adaptive Fused Prior Transfer for Controllable Generative Image Compression |journal=IEEE Access |volume=14 |pages=150315–150337 |doi=10.1109/ACCESS.2026.3737467 |doi-access=free |issn=2169-3536}}</ref>
===Video===
Generatiewe KI kan gebruik word om fotorealistiese [[video]]'s te skep. Stelsels soos Runway het vermoëns vir teks-na-video-generering gedemonstreer.<ref>{{cite news
|last=Metz
|first=Cade
|title=Instant Videos Could Represent the Next Leap in A.I. Technology
|url=https://www.nytimes.com/2023/04/04/technology/runway-ai-videos.html
|work=The New York Times
|date=4 April 2023
}}</ref>
===Robotika===
Generatiewe modelle kan vir bewegingsbeplanning en en [[Robotika|robotbeheer]] gebruik word deur uit vorige data te leer.<ref>{{cite web
|title=A technique for more effective multipurpose robots
|url=https://news.mit.edu/2024/technique-for-more-effective-multipurpose-robots-0603
|website=MIT News
|date=2024
}}</ref>
===3D-modellering===
Generatiewe modelle kan help om 3D-modelleringstake te outomatiseer, insluitend die generering van 3D-bates uit teks of beelde.
===KI-gesteunde wiskundige ontdekking===
Generatiewe KI-stelsels is in [[wiskunde]] en [[rekenaarwetenskap]] gebruik om kandidaat-rekenaarprogramme, bewyse, konstruksies of algoritmes te genereer.
In 2023 het Google DeepMind FunSearch bekendgestel, 'n metode vir die skep van rekenaarprogramme wat wiskundige en algoritmiese probleme oplos. FunSearch is gebruik om nuwe wiskundige konstruksies in die "cap set"-probleem en die "bin packing"-probleem te ontdek.<ref name="funsearch-nature">{{cite journal |last1=Romera-Paredes |first1=Bernardino |last2=Barekatain |first2=Mohammadamin |last3=Novikov |first3=Alexander |last4=Balog |first4=Matej |last5=Kumar |first5=M. Pawan |last6=Dupont |first6=Emilien |last7=Ruiz |first7=Francisco J. R. |last8=Ellenberg |first8=Jordan S. |last9=Wang |first9=Pengming |last10=Fawzi |first10=Omar |last11=Kohli |first11=Pushmeet |last12=Fawzi |first12=Alhussein |display-authors=etal |title=Mathematical discoveries from program search with large language models |journal=Nature |volume=625 |pages=468–475 |date=2024 |issue=7995 |doi=10.1038/s41586-023-06924-6 |pmid=38096900 |pmc=10794145 |bibcode=2024Natur.625..468R }}</ref><ref name="mouret-2024">{{cite journal |last=Mouret |first=Jean-Baptiste |title=Large language models help computer programs to evolve |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=625 |pages=452–453 |date=17 Januarie 2024 |issue=7995 |doi=10.1038/d41586-023-03998-0 |pmid=38233614 |bibcode=2024Natur.625..452M |url=https://inria.hal.science/hal-04408259 }}</ref><ref name="ellenberg-2025">{{cite journal |last1=Ellenberg |first1=Jordan S. |last2=Fraser-Taliente |first2=Cristofero S. |last3=Harvey |first3=Thomas R. |last4=Srivastava |first4=Karan |last5=Sutherland |first5=Andrew V. |title=Generative Modeling for Mathematical Discovery |journal=Advances in Theoretical and Mathematical Physics |date=17 Maart 2025 |volume=29 |issue=8 |page=2225 |doi=10.4310/ATMP.260412165352 |arxiv=2503.11061 |bibcode=2026AdTMP..29.2225E }}</ref>
In 2023 het Google DeepMind AlphaDev bekendgestel, wat gebruik is om klein sorteeralgoritmes te ontdek wat voorheen bekende menslike maatstawwe oortref het en in die LLVM-standaard C++-sorteerbiblioteek geïntegreer is.<ref>{{Cite web |last=Timmer |first=John |date=2023-06-07 |title=AI system devises first optimizations to sorting code in over a decade |url=https://arstechnica.com/science/2023/06/googles-deepmind-develops-a-system-that-writes-efficient-algorithms/ |access-date=2026-05-08 |website=Ars Technica |language=en}}</ref><ref name="alphadev-nature">{{cite journal |last1=Mankowitz |first1=Daniel J. |last2=Michalski |first2=Andrea |last3=Zhernov |first3=Anton |last4=Gelmi |first4=Marco |last5=Selvi |first5=Marco |display-authors=etal |title=Faster sorting algorithms discovered using deep reinforcement learning |journal=Nature |date=Junie 2023 |volume=618 |issue=7964 |pages=257–263 |doi=10.1038/s41586-023-06004-9 |pmid=37286649 |pmc=10247365 |bibcode=2023Natur.618..257M }}</ref> In 2025 het Google DeepMind [[AlphaEvolve]] bekendgestel, 'n KI-stelsel vir algemene [[algoritme]]-ontdekking en -optimalisering. AlphaEvolve gebruik GTMe om kodeveranderinge voor te stel, outomatiese evalueerders om elke kandidaat te assesseer, en 'n evolusionêre proses om algoritmes iteratief te verbeter.<ref>{{Cite web |last=Whitwam |first=Ryan |date=14 Mei 2025 |title=Google DeepMind creates super-advanced AI that can invent new algorithms |url=https://arstechnica.com/ai/2025/05/google-deepmind-creates-super-advanced-ai-that-can-invent-new-algorithms/ |access-date=1 Mei 2026 |website=Ars Technica}}</ref>
In 2026, in reaksie op die toenemende gebruik van generatiewe KI in wiskundige ontdekkings, het 'n groep wiskundiges die Leiden-verklaring oor Kunsmatige Intelligensie en Wiskunde uitgereik, wat aanbeveel dat die gebruik van KI in navorsingsartikels bekend gemaak word, verseker word dat KI-ondersteunde artikels deur eweknieë beoordeel word, en regshulpbronne en openbare befondsing verskaf word sodat die akademie en winsgewende maatskappye op gelyke voet kan meeding.<ref>{{Cite news |last=Roberts |first=Siobhan |date=2026-06-02 |title=As A.I. Makes Strides in Mathematics, Mathematicians Urge Caution |url=https://www.nytimes.com/2026/06/02/science/ai-mathematics-leiden-declaration.html |access-date=2026-06-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
===Materiaalwetenskap===
In 2023 het Google DeepMind GNoME bekendgestel – ’n metode om kandidaat-anorganiese kristalstrukture voor te stel vir berekeningsgebaseerde sifting en eksperimentele sintese in [[materiaalkunde]],<ref name="merchant2023-gnome">{{cite journal |last1=Merchant |first1=Amil |last2=Batzner |first2=Simon |last3=Schoenholz |first3=Samuel S. |last4=Aykol |first4=Muratahan |last5=Cheon |first5=Gowoon |last6=Cubuk |first6=Ekin Dogus |display-authors=etal |title=Scaling deep learning for materials discovery |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=2023 |volume=624 |issue=7990 |pages=80–85 |doi=10.1038/s41586-023-06735-9 |doi-access=free |pmid=38030720 |pmc=10700131 |bibcode=2023Natur.624...80M }}</ref> Ander metodes in materiaalkunde sluit MatterGen<ref name="mattergen-nature">{{cite journal |last1=Zeni |first1=Claudio |last2=Pinsler |first2=Robert |last3=Zügner |first3=Daniel |display-authors=etal |title=A generative model for inorganic materials design |journal=Nature |date=2025 |volume=639 |issue=8055 |pages=624–632 |doi=10.1038/s41586-025-08628-5 |doi-access=free |pmid=39821164 |pmc=11922738 |arxiv=2312.03687 |bibcode=2025Natur.639..624Z }}</ref> CDVAE<ref name="cdvae">{{cite conference |last1=Xie |first1=Tian |last2=Fu |first2=Xiang |last3=Ganea |first3=Octavian-Eugen |last4=Barzilay |first4=Regina |last5=Jaakkola |first5=Tommi |title=Crystal Diffusion Variational Autoencoder for Periodic Material Generation |book-title=International Conference on Learning Representations |year=2022 |url=https://openreview.net/forum?id=03RLpj-tc_}}</ref> en CrystalFlow<ref name="crystalflow">{{cite journal |last1=Luo |first1=Xiaoshan |last2=Wang |first2=Zhenyu |last3=Wang |first3=Qingchang |display-authors=etal |title=CrystalFlow: a flow-based generative model for crystalline materials |journal=[[Nature Communications]] |date=2025 |volume=16 |issue=1 |article-number=9267 |doi=10.1038/s41467-025-64364-4 |doi-access=free |pmid=41115940 |pmc=12537960 |arxiv=2412.11693 |bibcode=2025NatCo..16.9267L }}</ref><ref name="genai-crystal-review">{{cite journal |last1=Zeni |first1=Claudio |display-authors=etal |title=Generative AI for crystal structures: a review |journal=npj Computational Materials |date=2025 |volume=11 |issue=1 |page=161 |article-number=370 |doi=10.1038/s41524-025-01881-2 |doi-access=free |arxiv=2509.02723 |bibcode=2025npjCM..11..370D }}</ref> in.
===Generatiewe soekenjinoptimalisering===
Generatiewe soekenjinoptimalisering (GEO) is die praktyk om digitale inhoud te struktureer en 'n aanlyn teenwoordigheid te bestuur ten einde sigbaarheid te verbeter in antwoorde wat deur generatiewe KI-stelsels gegenereer word. Hierdie praktyk beïnvloed die wyse waarop groot taalmodelle (GTMe) inligting verkry, opsom en aanbied in reaksie op gebruikersnavrae.<ref name="newman2026" /> Verwante terme sluit in antwoord-soekenjinoptimalisering (AEO)<ref name="newman2026">{{cite web |last=Newman |first=Nic |date=12 Januarie 2026 |title=Journalism, media, and technology trends and predictions 2026 |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/journalism-media-and-technology-trends-and-predictions-2026 |access-date=30 Januarie 2026 |website=Reuters Institute for the Study of Journalism |publisher=University of Oxford |archive-date=30 Januarie 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260130061627/https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/journalism-media-and-technology-trends-and-predictions-2026 |url-status=live }}</ref> en kunsmatige-intelligensie-optimalisering (AIO).<ref>{{cite journal |last1=Fan |first1=Zhenan |last2=Ghaddar |first2=Bissan |last3=Wang |first3=Xinglu |last4=Xing |first4=Linzi |last5=Zhang |first5=Yong |last6=Zhou |first6=Zirui |date=1 July 2026 |title=Artificial intelligence for optimization: Unleashing the potential of parameter generation, model formulation, and solution methods |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0377221725006666 |journal=European Journal of Operational Research |volume=332 |issue=1 |pages=1–30 |doi=10.1016/j.ejor.2025.08.029 |issn=0377-2217 |url-access=subscription}}</ref>
==Sagteware en hardeware==
[[Lêer:Afrikaans Generatiewe KI-modelle diagram.png|duimnael|Argitektuur van ’n generatiewe KI-agent.]]
Generatiewe KI-modelle word gebruik deur [[kletsbot]]te soos ChatGPT, programmeringshulpmiddels soos GitHub Copilot,<ref>{{Cite web |url=https://www.axios.com/2023/06/30/githubs-vision-to-make-code-more-secure-by-design |title=GitHub has a vision to make code more secure by design |last=Sabin |first=Sam |date=June 30, 2023 |website=Axios Codebook |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.axios.com/2023/06/30/githubs-vision-to-make-code-more-secure-by-design |url-status=live }}</ref> teks-na-beeld-programme soos Midjourney, en teks-na-video-programme soos Runway Gen-2.<ref>{{cite web |last=Vincent |first=James |date=March 20, 2023 |title=Text-to-video AI inches closer as startup Runway announces new model |url=https://www.theverge.com/2023/3/20/23648113/text-to-video-generative-ai-runway-ml-gen-2-model-access |access-date=August 15, 2023 |work=The Verge |quote=Text-to-video is the next frontier for generative AI, though current output is rudimentary. Runway says it'll be making its new generative video model, Gen-2, available to users in 'the coming weeks.' |archive-date=September 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927003647/https://www.theverge.com/2023/3/20/23648113/text-to-video-generative-ai-runway-ml-gen-2-model-access |url-status=live }}</ref> Funksies gebaseer op generatiewe KI is bygevoeg tot bestaande kommersieel beskikbare dienste, soos Microsoft Office (Microsoft Copilot),<ref>{{Cite web |url=https://www.cnbc.com/2023/03/16/microsoft-to-improve-office-365-with-chatgpt-like-generative-ai-tech-.html |title=Microsoft adds OpenAI technology to Word and Excel |last=Vanian |first=Jonathan |date=16 Maart 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |publisher=CNBC |quote=Microsoft is bringing generative artificial intelligence technologies such as the popular ChatGPT chatting app to its Microsoft 365 suite of business software....the new A.I. features, dubbed Copilot, will be available in some of the company's most popular business apps, including Word, PowerPoint and Excel. |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.cnbc.com/2023/03/16/microsoft-to-improve-office-365-with-chatgpt-like-generative-ai-tech-.html |url-status=live }}</ref> Google Foto's,<ref>{{cite web |last=Wilson |first=Mark |date=15 Augustus 2023 |title=The app's Memories feature just got a big upgrade |url=https://www.techradar.com/computing/software/google-photos-now-shows-you-an-ai-powered-highlights-reel-of-your-life |work=TechRadar |quote= Die Google Foto's-app kry 'n herontwerpte 'Herinneringe'-funksie wat deur kunsmatige intelligensie aangedryf word... jy sal generatiewe kunsmatige intelligensie kan gebruik om voorgestelde name te genereer, soos "’n woestynavontuur". |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.techradar.com/computing/software/google-photos-now-shows-you-an-ai-powered-highlights-reel-of-your-life |url-status=live }}</ref> en die Adobe-sagtewarepakket (Adobe Firefly).<ref>{{cite web |url=https://www.mediapost.com/publications/article/385660/adobe-adds-generative-ai-to-photoshop.html |title=Adobe Adds Generative AI To Photoshop |first=Laurie |last=Sullivan |date=23 Mei 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |work=MediaPost |quote=Generative artificial intelligence (AI) will become one of the most important features for creative designers and marketers. Adobe on Tuesday unveiled a Generative Fill feature in Photoshop to bring Firefly's AI capabilities into design. |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.mediapost.com/publications/article/385660/adobe-adds-generative-ai-to-photoshop.html |url-status=live }}</ref> Baie generatiewe KI-modelle is ook beskikbaar as oopbronsagteware, insluitend Stable Diffusion en die LLaMA<ref>{{cite web |url=https://venturebeat.com/ai/llama-2-how-to-access-and-use-metas-versatile-open-source-chatbot-right-now/ |title=LLaMA 2: How to access and use Meta's versatile open-source chatbot right now |author=Michael Nuñez |date=19 Julie 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |website=VentureBeat |quote= As jy LLaMA 2 op jou eie masjien wil laat loop of die kode wil aanpas, kan jy dit direk aflaai vanaf Hugging Face, 'n toonaangewende platform vir die deel van KI-modelle. |archive-date=3 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103020505/https://venturebeat.com/ai/llama-2-how-to-access-and-use-metas-versatile-open-source-chatbot-right-now/ |url-status=live }}</ref>-taalmodel.
Kleiner generatiewe KI-modelle met tot 'n paar miljard parameters kan op [[slimfoon|slimfone]], ingebedde toestelle en [[persoonlike rekenaar]]s funfsioneer. LLaMA-7B ('n weergawe met 7 miljard parameters) kan byvoorbeeld op 'n Raspberry Pi 4<ref>{{cite web |url=https://www.tomshardware.com/how-to/create-ai-chatbot-server-on-raspberry-pi |title=How To Create Your Own AI Chatbot Server With Raspberry Pi 4 |last=Pounder |first=Les |date=25 Maart 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |publisher= |quote=Using a Pi 4 with 8GB of RAM, you can create a ChatGPT-like server based on LLaMA. |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225810/https://www.tomshardware.com/how-to/create-ai-chatbot-server-on-raspberry-pi |url-status=live }}</ref> funksioneer, en een weergawe van Stable Diffusion kan op 'n iPhone 11 loop.<ref>{{cite web |url=https://the-decoder.com/draw-things-app-brings-stable-diffusion-to-the-iphone/ |title="Draw Things" App brings Stable Diffusion to the iPhone |last=Kemper |first=Jonathan |date=10 November 2022 |website=The Decoder |quote= Draw Things is 'n toepassing wat Stable Diffusion na die iPhone bring. Die KI-beelde word plaaslik gegenereer, so jy het nie 'n internetverbinding nodig nie.|access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225811/https://the-decoder.com/draw-things-app-brings-stable-diffusion-to-the-iphone/ |url-status=live }}</ref>
Groter modelle met tienduisende miljoene (tientalle miljarde) parameters kan op [[skootrekenaar]]s of [[tafelrekenaar]]s funksioneer. Om 'n aanvaarbare spoed te behaal, mag modelle van hierdie grootte versnellers vereis, soos die GPU-skyfies wat deur [[Nvidia|NVIDIA]] en [[AMD]] vervaardig word, of die "''Neural Engine''" wat in [[Apple Inc.|Apple]] se eie verwerkers (Apple Silicon) ingesluit is. Die weergawe van LLaMA met 65 miljard parameters kan byvoorbeeld so gekonfigureer word dat dit op 'n tafelrekenaar loop.<ref>{{cite web |last=Witt |first=Allan |date=July 7, 2023 |title=Best Computer to Run LLaMA AI Model at Home (GPU, CPU, RAM, SSD) |url=https://www.hardware-corner.net/guides/computer-to-run-llama-ai-model/ |quote= Om die LLaMA-model tuis te laat loop, het jy 'n rekenaar nodig wat toegerus is met 'n kragtige GPU wat die groot hoeveelheid data en berekeninge kan hanteer wat vir afleiding (inferencing) vereis word.. |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225811/https://www.hardware-corner.net/guides/computer-to-run-llama-ai-model/ |url-status=live }}</ref>
Die voordele daarvan om generatiewe KI plaaslik te laat loop, sluit in die beskerming van [[privaatheid]] en intellektuele eiendom, asook die vermyding van beperkings op gebruiksfunksies en [[sensuur]]. Die subreddit r/LocalLLaMA fokus veral op die gebruik van grafiese kaarte wat vir verbruikerspeletjies ontwerp is,<ref>{{cite web |url=https://www.pcmag.com/how-to/how-to-run-your-own-chatgpt-like-llm-for-free-and-in-private |title=Who Needs ChatGPT? How to Run Your Own Free and Private AI Chatbot |last=Westover |first=Brian |date=28 September 2023 |publisher=Ziff Davis |access-date=7 Januarie 2024 |archive-date=7 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107171858/https://www.pcmag.com/how-to/how-to-run-your-own-chatgpt-like-llm-for-free-and-in-private |url-status=live }}</ref> deur middel van tegnieke soos kompressie.
Taalmodelle met honderde miljarde parameters, soos GPT-4 of PaLM, loop gewoonlik op rekenaars in [[datasentrum]]s wat toegerus is met reekse GPU's (soos NVIDIA se H100) of KI-versnellerskyfies (soos Google se TPU). Hierdie baie groot modelle word tipies via die [[internet]] as wolkdienste benut.
In 2022 het die Verenigde State nuwe uitvoerbeheermaatreëls ingestel op gevorderde rekenaartegnologie en [[halfgeleier]]s wat na die [[Volksrepubliek China]] uitgevoer word. Dit sluit beperkings in op die uitvoer na China van GPU- en KI-versnellerskyfies wat vir generatiewe KI gebruik word.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-says-us-has-imposed-new-license-requirement-future-exports-china-2022-08-31/ |title=U.S. officials order Nvidia to halt sales of top AI chips to China |last1=Nellis |first1=Stephen |last2=Lee |first2=Jane |date=1 September 2022 |website=Reuters |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.reuters.com/technology/nvidia-says-us-has-imposed-new-license-requirement-future-exports-china-2022-08-31/ |url-status=live }}</ref> Skyfies soos die NVIDIA A800<ref>{{cite web |url=https://www.tomshardware.com/news/nvidia-a800-performance-revealed |title=Nvidia's Chinese A800 GPU's Performance Revealed |first=Anton |last=Shilov |date=May 7, 2023 |publisher=Tom's Hardware |access-date=15 Augustus 2023 |quote= Die A800 werk teen 70% van die spoed van A100-GPU's, terwyl dit voldoen aan streng Amerikaanse uitvoerstandaarde wat beperk hoeveel verwerkingskrag Nvidia mag verkoop. |archive-date=7 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507100659/https://www.tomshardware.com/news/nvidia-a800-performance-revealed |url-status=live }}</ref> en die Biren Technology BR104<ref>{{cite web |last=Patel |first=Dylan |date=24 Oktober 2022 |title=How China's Biren Is Attempting To Evade US Sanctions |url=https://www.semianalysis.com/p/how-chinas-biren-is-attempting-to |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225810/https://www.semianalysis.com/p/how-chinas-biren-is-attempting-to |url-status=live }}</ref> is ontwikkel om aan die vereistes van die sanksies te voldoen.
Daar is gratis sagteware op die mark wat poog om teks wat deur generatiewe kunsmatige intelligensie (soos GPTZero) gegenereer is, te herken, sowel as beelde, oudio of video wat daaruit voortspruit.<ref>{{cite magazine|last=Piccolo |first=Riccardo |url=https://www.wired.it/article/software-riconoscere-intelligenza-artificiale-immagini-false/|title=5 software gratuiti per riconoscere le immagini false generate dall'AI |trans-title=5 free software to recognise fake AI-generated images|date=28 Oktober 2023 |magazine=Wired|language=it|access-date=29 Oktober 2023|archive-date=2 Maart 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260302142837/https://www.wired.it/article/software-riconoscere-intelligenza-artificiale-immagini-false/|url-status=live}}</ref> Moontlike strategieë om inhoud van generatiewe kunsmatige intelligensie (KI) op te spoor, sluit in digitale watermerke, inhoudstawing, inligtingherwinning en klassifikasiemodelle gebaseer op masjienleer.<ref>{{Cite web |date=4 Januarie 2024 |title=Detecting AI fingerprints: A guide to watermarking and beyond |url=https://www.brookings.edu/articles/detecting-ai-fingerprints-a-guide-to-watermarking-and-beyond/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240903212302/https://www.brookings.edu/articles/detecting-ai-fingerprints-a-guide-to-watermarking-and-beyond/ |archive-date=3 September 2024 |access-date=5 September 2024 |website=Brookings Institution |language=en-US}}</ref> Ten spyte van bewerings van akkuraatheid, het beide gratis en betaalde KI-teksverklikkers dikwels "vals positiewe" resultate gelewer, waardeur studente verkeerdelik daarvan beskuldig is dat hulle werk ingedien het wat deur KI gegenereer is.<ref>{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/04/01/chatgpt-cheating-detection-turnitin |title=We tested a new ChatGPT-detector for teachers. It flagged an innocent student |last=Fowler |first=Geoffrey |date=3 April 2023 |website=washingtonpost.com |access-date=6 Februarie 2024 |archive-date=28 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328081619/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/04/01/chatgpt-cheating-detection-turnitin/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/06/02/turnitin-ai-cheating-detector-accuracy/ |title=Detecting AI may be impossible. That's a big problem for teachers. |last=Fowler |first=Geoffrey |date=2 Junie 2023 |website=washingtonpost.com |access-date=6 Februarie 2024 |archive-date=3 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603004340/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/06/02/turnitin-ai-cheating-detector-accuracy/ |url-status=live }}</ref>
===Generatiewe modelle en opleidingstegnieke===
====Generatiewe mededingende netwerke====
[[Lêer:GAN opleiding werkvloei.png|duimnael|Werkvloei vir die opleiding van 'n generatiewe mededingende netwerk.]]
Generatiewe mededingende netwerke (GAN'e) is 'n generatiewe modelleringstegniek wat bestaan uit twee [[neurale netwerk]]e – die generator en die diskrimineerder – wat gelyktydig in 'n mededingende omgewing opgelei word. Die generator skep sintetiese data deur ewekansige geraas te omskep in monsters wat soos die opleidingsdatastel lyk. Die diskriminator word opgelei om die outentieke [[data]] te onderskei van [[sintetiese data]] wat deur die generator geproduseer word. Die twee modelle neem deel aan 'n minimaksimaleerende spel: die generator poog om toenemend realistiese data te skep om die diskrimineerder te "flous", terwyl die diskrimineerder sy vermoë verbeter om regte van vals data te onderskei. Hierdie deurlopende opleidingsopstelling stel die generator in staat om hoëgehalte en realistiese uitsette te produseer.<ref>{{Cite journal |last1=Goodfellow |first1=Ian |last2=Pouget-Abadie |first2=Jean |last3=Mirza |first3=Mehdi |last4=Xu |first4=Bing |last5=Warde-Farley |first5=David |last6=Ozair |first6=Sherjil |last7=Courville |first7=Aaron |last8=Bengio |first8=Yoshua |date=22 Oktober 2020 |title=Generative adversarial networks |journal=Communications of the ACM |volume=63 |issue=11 |pages=139–144 |doi=10.1145/3422622 |issn=0001-0782|arxiv=1406.2661 }}</ref>
====Variasionele outo-enkodeerders====
[[Lêer:GAN vs VAE (cropped).png|duimnael|Vergelyking tussen beelde wat deur 'n VAE (links) en 'n GAN (regs) gegenereer is. VAE's is geneig om gladder, maar meer wasige beelde te produseer, as gevolg van hul probabilistiese dekodering.]]
Variasionele outo-enkodeerders (''variational autoencoders''- VAE's) is diep leermodelle wat data probabilisties enkodeer. Hulle word tipies gebruik vir take soos geraasvermindering van beelde, datakompressie, die identifisering van ongewone patrone en gesigsherkenning. Anders as standaard outo-enkodeerders, wat invoerdata in 'n vaste latente voorstelling saampers, modelleer VAE's die latente ruimte as 'n waarskynlikheidsverdeling, wat gladde monsterneming en interpolasie tussen datapunte moontlik maak. Die enkodeerder ("herkenningsmodel") karteer invoerdata na 'n latente ruimte, wat gemiddeldes en variansies produseer wat 'n waarskynlikheidsverdeling definieer. Die dekodeerder ("generatiewe model") monster uit hierdie latente verspreiding en poog om die oorspronklike invoer te rekonstrueer.<ref>{{Cite book |last1=Kingma |first1=Diederik P. |title=An Introduction to Variational Autoencoders |last2=Welling |first2=Max |date=2019 |publisher=Emerald Insights |doi=10.1561/2200000056 |arxiv=1906.02691 |isbn=978-1-68083-622-6}}</ref>
====Transformeerders====
[[Lêer:Vol argitektuur van 'n GPT-model.png|links|duimnael|Die argitektuur van ’n GPT-model, met die interne struktuur van ’n transformatorblok regs.]]
Die selfaandagmeganisme stel die model in staat om die relatiewe belangrikheid van elke teken in 'n reeks te bepaal wanneer die volgende teken voorspel word, wat sodoende kontekstuele begrip verbeter. Anders as rekurrente neurale netwerke, verwerk transformators tekens parallel, wat opleidingdoeltreffendheid en skaalbaarheid verbeter.<ref name="Attention Is All You Need" />}Transformeerders het die grondslag geword vir die " generatiewe voorafgeleerde transformeerder " (GPT)-reeks wat deur OpenAI ontwikkel is, en het tradisionele herhalende en konvolusionele modelle vervang.
==Wet en regulasie==
In die Verenigde State het 'n groep maatskappye, waaronder OpenAI, Alphabet en Meta, in Julie 2023 'n vrywillige ooreenkoms met die Biden-administrasie onderteken om KI-gegenereerde inhoud van 'n watermerk te voorsien.<ref>{{cite news|last1=Bartz|first1=Diane|last2=Hu|first2=Krystal|title=OpenAI, Google, others pledge to watermark AI content for safety, White House says|date=21 Julie 2023|url=https://www.reuters.com/technology/openai-google-others-pledge-watermark-ai-content-safety-white-house-2023-07-21/|work=Reuters|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074519/https://www.reuters.com/technology/openai-google-others-pledge-watermark-ai-content-safety-white-house-2023-07-21/|url-status=live}}</ref> In Oktober 2023 het Uitvoerende Bevel 14110 die *Defense Production Act* (Wet op Verdedigingsproduksie) toegepas, wat vereis dat alle Amerikaanse maatskappye inligting aan die federale regering rapporteer wanneer hulle sekere KI-modelle met 'n groot impak ontwikkel.<ref>{{cite web| url = https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2023/10/30/fact-sheet-president-biden-issues-executive-order-on-safe-secure-and-trustworthy-artificial-intelligence/| title = FACT SHEET: President Biden Issues Executive Order on Safe, Secure, and Trustworthy Artificial Intelligence| publisher = The White House| date = 30 Oktober 2023| access-date = 30 Januarie 2024| archive-date = 30 Januarie 2024| archive-url = https://web.archive.org/web/20240130131421/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2023/10/30/fact-sheet-president-biden-issues-executive-order-on-safe-secure-and-trustworthy-artificial-intelligence/| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Burt |first=Andrew |date=31 Oktober 2023 |title=3 Obstacles to Regulating Generative AI |url=https://hbr.org/2023/10/3-obstacles-to-regulating-generative-ai |access-date=17 February 2024 |work=Harvard Business Review |issn=0017-8012 |archive-date=17 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217052101/https://hbr.org/2023/10/3-obstacles-to-regulating-generative-ai |url-status=live }}</ref>
In die [[Europese Unie]] (EU) sluit die Wet op Kunsmatige Intelligensie vereistes in om kopieregmateriaal wat gebruik word om generatiewe KI-stelsels op te lei, bekend te maak, en om enige KI-gegenereerde uitset as sodanig te etiketteer.<ref>{{cite web |title=EU AI Act: first regulation on artificial intelligence |url=https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20230601STO93804/eu-ai-act-first-regulation-on-artificial-intelligence |website=European Parliament |access-date=13 September 2024 |language=en |date=6 Augustus 2023 |archive-date=21 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221024951/https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20230601STO93804/eu-ai-act-first-regulation-on-artificial-intelligence |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Chee|first1=Foo Yun|last2=Mukherjee|first2=Supantha|title=EU lawmakers vote for tougher AI rules as draft moves to final stage|url=https://www.reuters.com/technology/eu-lawmakers-agree-changes-draft-artificial-intelligence-rules-2023-06-14/|website=Reuters|date=14 Junie 2023|access-date=26 Julie 2023|language=en|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074515/https://www.reuters.com/technology/eu-lawmakers-agree-changes-draft-artificial-intelligence-rules-2023-06-14/|url-status=live}}</ref>
In China reguleer die Tussentydse Maatreëls vir die Bestuur van Generatiewe KI-dienste wat deur die Kuberruimte-administrasie van China ingestel is, enige publiek-gerigte generatiewe KI. Dit sluit vereistes in om gegenereerde beelde of video's te watermerk, regulasies oor opleidingsdata en etiketkwaliteit, beperkings op die insameling van persoonlike data, en 'n riglyn dat generatiewe KI-dienste "aan sosialistiese kernwaardes moet voldoen".<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/technology/china-issues-temporary-rules-generative-ai-services-2023-07-13/|title=China says generative AI rules to apply only to products for the public|last=Ye|first=Josh|date=13 Julie 2023|website=Reuters|access-date=13 Julie 2023|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074517/https://www.reuters.com/technology/china-issues-temporary-rules-generative-ai-services-2023-07-13/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cac.gov.cn/2023-07/13/c_1690898327029107.htm|title=生成式人工智能服务管理暂行办法|date=13 Julie 2023|access-date=27 Julie 2023|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727125136/http://www.cac.gov.cn/2023-07/13/c_1690898327029107.htm|url-status=live}}</ref>
In 2021 het [[Unesco|UNESCO]] die Aanbeveling oor die [[Etiek van kunsmatige intelligensie]], die eerste globale standaardiseringsinstrument oor KI, aangeneem. Dit bied leiding aan lidstate oor kwessies soos menseregte, billikheid, deursigtigheid, databestuur en omgewingsvolhoubaarheid. <ref>{{cite web |title=Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence |url=https://www.unesco.org/en/articles/recommendation-ethics-artificial-intelligence |website=UNESCO |publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |date=16 Mei 2023 |access-date=20 Julie 2026}}</ref>
Die [[Groep van Sewe]] (G7) het die Hiroshima KI-proses in 2023 van stapel gestuur, wat internasionale riglyne en 'n vrywillige gedragskode vir ontwikkelaars van gevorderde KI-stelsels opgestel het.<ref>{{cite web |title=The Hiroshima AI Process: Leading the Global Challenge to Shape Inclusive Governance for Generative AI |url=https://www.japan.go.jp/kizuna/2024/02/hiroshima_ai_process.html |website=JapanGov |publisher=Government of Japan |date=9 Februarie 2024 |access-date=20 Julie 2026}}</ref> In 2024 het die Raad van Europa die Raamwerkkonvensie oor Kunsmatige Intelligensie en Menseregte, Demokrasie en die Oppergesag van die Reg aangeneem, die eerste wetlik bindende internasionale verdrag wat kunsmatige intelligensie beheer.<ref>{{cite web |title=The Framework Convention on Artificial Intelligence |url=https://www.coe.int/en/web/artificial-intelligence/the-framework-convention-on-artificial-intelligence |website=Council of Europe |date=5 September 2024 |access-date=20 Julie 2026}}</ref>
===Kopiereg===
====Opleiding met kopieregbeskermde inhoud====
Generatiewe KI-stelsels, soos ChatGPT en Midjourney, word opgelei op groot, openbare datastelle wat werke bevat waarop [[kopiereg]] rus. KI-ontwikkelaars voer aan dat sodanige opleiding onder die beginsel van "billike gebruik" beskerm word, terwyl kopiereghouers aanvoer dat dit inbreuk maak op hul regte.<ref name="crscopyright">{{Cite web| url = https://crsreports.congress.gov/product/pdf/LSB/LSB10922| title = Generative Artificial Intelligence and Copyright Law| date = September 29, 2023| work = Congressional Research Service| access-date = 30 Januarie 2024| series = LSB10922| archive-date = 22 Maart 2024| archive-url = https://web.archive.org/web/20240322233637/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/LSB/LSB10922| url-status = live}}</ref>
Voorstanders van opleiding onder die beginsel van billike gebruik voer aan dat dit 'n transformatiewe gebruik is en nie behels dat kopieregbeskermde werke aan die publiek beskikbaar gestel word nie.<ref name="crscopyright"/> Kritici voer egter aan dat beeldgenerators soos Midjourney byna identiese kopieë van sekere kopieregbeskermde beelde kan skep,<ref>{{cite web | url = https://www.nytimes.com/interactive/2024/01/25/business/ai-image-generators-openai-microsoft-midjourney-copyright.html | title = We Asked A.I. to Create the Joker. It Generated a Copyrighted Image. | first = Stuart | last = Thompson | date = 25 Januarie 2024 | access-date = 26 Januarie 2024 | work = [[The New York Times]] | archive-date = 25 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240125233919/https://www.nytimes.com/interactive/2024/01/25/business/ai-image-generators-openai-microsoft-midjourney-copyright.html | url-status = live }}</ref> en dat generatiewe KI-programme meeding met die inhoud waarop hulle opgelei is.<ref>{{cite news |last1=Hadero |first1=Haleluya |last2=Bauder |first2=David |title=The New York Times sues OpenAI and Microsoft for using its stories to train chatbots |url=https://apnews.com/article/nyt-new-york-times-openai-microsoft-6ea53a8ad3efa06ee4643b697df0ba57 |work=AP News |publisher=AP News |date=27 Desember 2023 |access-date=13 April 2023 |archive-date=27 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227150436/https://apnews.com/article/nyt-new-york-times-openai-microsoft-6ea53a8ad3efa06ee4643b697df0ba57 |url-status=live }}</ref>
Teen 2024 is verskeie regsgedinge wat verband hou met die gebruik van kopieregbeskermde materiaal vir opleidingsdoeleindes aan die gang. Getty Images het 'n regsgeding teen Stability AI aanhangig gemaak oor die gebruik van sy beelde om Stable Diffusion op te lei.<ref>{{cite web |last=O'Brien |first=Matt |title=Photo giant Getty took a leading AI image-maker to court. Now it's also embracing the technology |url=https://apnews.com/article/getty-images-artificial-intelligence-ai-image-generator-stable-diffusion-a98eeaaeb2bf13c5e8874ceb6a8ce196 |website=AP NEWS |publisher=Associated Press |date=25 September 2023 |access-date=30 Januarie 2024 |archive-date=30 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130221552/https://apnews.com/article/getty-images-artificial-intelligence-ai-image-generator-stable-diffusion-a98eeaaeb2bf13c5e8874ceb6a8ce196 |url-status=live }}</ref> Beide die Authors Guild en ''[[The New York Times]]'' het regsgedinge teen [[Microsoft]] en [[OpenAI]] ingestel oor die gebruik van hul werke om ChatGPT op te lei.<ref>{{cite magazine | url = https://www.wired.com/story/livewired-generative-ai-copyright/ | title = The Generative AI Copyright Fight Is Just Getting Started | first = Gregory | last = Barber | date = 9 Desember 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | magazine = Wired | archive-date = 19 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240119131913/https://www.wired.com/story/livewired-generative-ai-copyright/ | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.wsj.com/tech/ai/new-york-times-sues-microsoft-and-openai-alleging-copyright-infringement-fd85e1c4 | title = New York Times Sues Microsoft and OpenAI, Alleging Copyright Infringement | first = Alexandra | last = Bruell | date = 27 Desember 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | work = [[Wall Street Journal]] | archive-date = 18 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240118042622/https://www.wsj.com/tech/ai/new-york-times-sues-microsoft-and-openai-alleging-copyright-infringement-fd85e1c4 | url-status = live }}</ref>
====Kopiereg op KI-gegenereerde inhoud====
'n Afsonderlike vraag is of KI-gegenereerde werke vir kopieregbeskerming kan kwalifiseer. Die Verenigde State se Kopieregkantoor het beslis dat werke wat deur kunsmatige intelligensie geskep is sonder enige menslike insette nie kopieregbeskerm kan word nie, omdat hulle nie menslike outeurskap het nie.<ref>{{cite web | url = https://www.reuters.com/legal/ai-generated-art-cannot-receive-copyrights-us-court-says-2023-08-21/ | title = AI-generated art cannot receive copyrights, US court says | first = Blake | last = Brittain | date = 21 Augustus 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | work = [[Reuters]] | archive-date = 20 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240120193026/https://www.reuters.com/legal/ai-generated-art-cannot-receive-copyrights-us-court-says-2023-08-21/ | url-status = live }}</ref> Sommige regsgeleerdes het voorgestel dat Naruto v. Slater (2018), waarin die Amerikaanse 9de Kringhof van Appèl beslis het dat nie-mense nie kopiereghouers van artistieke werke kan wees nie, 'n potensiële presedent in kopiereggedinge oor werke wat deur generatiewe KI geskep is, kan wees.<ref>{{cite news|title=The Lawsuits That Could Shape the Future of AI and Copyright Law|date=15 April 2024|work=The Wall Street Journal|publisher=News Corp|url=https://www.wsj.com/video/series/wsj-explains/the-lawsuits-that-could-shape-the-future-of-ai-and-copyright-law/43D1BBBB-F393-4F18-AA4A-A80CFFA0F8A5|access-date=11 Februarie 2025}}</ref> Die kantoor het egter ook begin om publieke insette te neem om te bepaal of hierdie reëls vir generatiewe KI verfyn moet word.<ref>{{cite web | url = https://www.theverge.com/2023/8/29/23851126/us-copyright-office-ai-public-comments | title = US Copyright Office wants to hear what people think about AI and copyright | first = Emilla | last = David | date = 29 Augustus 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | work = The Verge | archive-date = 19 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240119131914/https://www.theverge.com/2023/8/29/23851126/us-copyright-office-ai-public-comments | url-status = live }}</ref>
In Januarie 2025 het die Verenigde State se Kopieregkantoor (USCO) uitgebreide riglyne vrygestel rakende die gebruik van KI-gereedskap in die kreatiewe proses, en vasgestel dat "...generatiewe KI-stelsels ook gereedskap bied wat gebruikers op soortgelyke wyse in staat stel om beheer uit te oefen. [Hierdie] kan die gebruiker in staat stel om die keuse en plasing van individuele kreatiewe elemente te beheer. Of sulke wysigings voldoen aan die minimum standaard van oorspronklikheid wat onder Feist vereis word, sal afhang van 'n geval-tot-geval-bepaling. In daardie gevalle waar dit wel gebeur, moet die uitvoer kopieregbaar wees"<ref>{{Cite web |title=Copyright and Artificial Intelligence {{!}} U.S. Copyright Office |url=https://copyright.gov/ai/ |access-date=9 April 2025 |website=copyright.gov}}</ref> Daarna het die USCO die eerste visuele kunswerk geregistreer wat volledig uit KI-gegenereerde materiaal bestaan het, getiteld "A Single Piece of American Cheese".<ref>{{Cite web |date=24 Maart 2025 |title=U.S. Copyright Office Grants Registration to AI-Generated Artwork |url=https://journals.law.harvard.edu/jsel/2025/03/u-s-copyright-office-grants-registration-to-ai-generated-artwork/ |access-date=9 April 2025 |language=en-US |archive-date=9 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409145825/https://journals.law.harvard.edu/jsel/2025/03/u-s-copyright-office-grants-registration-to-ai-generated-artwork/ |url-status=live }}</ref>
===Litigasie===
Die ontwikkeling van generatiewe kunsmatige intelligensie het litigasie oor die gebruik van kopieregbeskermde werke om KI-modelle en die inhoud wat deur hierdie stelsels vervaardig word, op te lei, aanleiding gegee. Skrywers, nuusuitgewers, visuele kunstenaars en musiekmaatskappye het regsgedinge aanhangig gemaak waarin beweer word dat KI-ontwikkelaars hul werke sonder magtiging gebruik het. Die verweerders het sommige van hierdie eise betwis, onder andere deur aan te voer dat die gebruik van kopieregbeskermde materiaal vir modelopleiding as billike gebruik onder die wet van die Verenigde State kan kwalifiseer.<ref>{{cite web |last=Rushing |first=Joshua Luke |last2=Lowry |first2=Samuel |date=2024 |title=Generative AI Litigation: A One-Year Check-In |url=https://www.americanbar.org/groups/science_technology/resources/scitech-lawyer/2024-spring/generative-ai-litigation-one-year-check-in/ |website=American Bar Association}}</ref>
Ander regsgedinge het kwessies geopper rakende [[privaatheid]], [[handelsmerk]]e, publisiteitsregte en beweerde skade wat deur [[kletsbot]]-interaksies veroorsaak word. In 2026 het nuusuitgewers bykomende kopiereges teen KI-ontwikkelaars aanhangig gemaak, terwyl regsgedinge teen kletsbotverskaffers beweer het dat hul stelsels bygedra het tot geestesgesondheidskrisisse of ander skadelike gedrag.<ref>{{cite news |date=8 Oktober 2026 |title=USA Today sues OpenAI for copyright infringement over AI training |url=https://www.reuters.com/legal/legalindustry/usa-today-sues-openai-copyright-infringement-over-ai-training-2026-10-08/ |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |date=7 Oktober 2026 |title=Is ChatGPT a 'product' or a 'service'? A wave of lawsuits tests a theory of AI liability |url=https://www.reuters.com/legal/litigation/is-chatgpt-product-or-service-wave-lawsuits-tests-theory-ai-liability-2026-10-07/ |work=Reuters}}</ref>
==Etiese kwessies==
''Sien ook:'' [[Etiek van kunsmatige intelligensie]] en kontroversies rondom kunsmatige intelligensie
Die ontwikkeling van generatiewe KI het kommer laat ontstaan by regerings, besighede en individue, wat gelei het tot protesaksies, regsaksies, oproepe om KI-eksperimente te staak, en stappe deur verskeie regerings. In 'n inligtingsessie aan die [[Verenigde Nasies]] se [[Veiligheidsraad]] in Julie 2023 het sekretaris-generaal [[António Guterres]] verklaar dat "generatiewe KI 'n enorme potensiaal vir beide goed en kwaad op groot skaal inhou". Hy het gesê dat KI "wêreldwye ontwikkeling 'n enorme hupstoot kan gee" en teen 2030 tussen $10 en $15 biljoen tot die wêreldekonomie kan bydra, maar dat kwaadwillige gebruik daarvan "verskriklike vlakke van dood en vernietiging, wydverspreide trauma en diep sielkundige skade op 'n onvoorstelbare skaal kan veroorsaak".<ref>{{Cite web |date=18 Julie 2023 |title=Secretary-General's remarks to the Security Council on Artificial Intelligence |url=https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2023-07-18/secretary-generals-remarks-the-security-council-artificial-intelligence-bilingual-delivered-scroll-down-for-all-english |access-date=27 Julie 2023 |website=un.org |archive-date=28 Julie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728121305/https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2023-07-18/secretary-generals-remarks-the-security-council-artificial-intelligence-bilingual-delivered-scroll-down-for-all-english |url-status=live }}</ref> Daarbenewens het generatiewe KI 'n beduidende koolstofvoetspoor.<ref name="Heikkilä-2023" />
===Maatskaplike impakte===
====Uitwerkings op geestesgesondheid====
Gebaseer op 'n nasionaal verteenwoordigende steekproef van 20 847 volwassenes in die VSA, het 'n opnamestudie uit 2026 in ''JAMA Network Open'' bevind dat daaglikse gebruik van generatiewe KI beduidend verband hou met ernstiger depressiewe simptome; die waarskynlikheid van ten minste matige [[Depressie (gemoedstoestand)|depressie]] was ongeveer 30% hoër onder daaglikse gebruikers as onder nie-gebruikers. Die verband was die sterkst in die geval van persoonlike gebruik en onder persone tussen die ouderdomme van 25 en 64; die deursnee-ontwerp het nie voorsiening gemaak vir gevolgtrekkings oor oorsaaklikheid nie.<ref>{{Cite journal |last1=Perlis |first1=Roy H. |last2=Gunning |first2=Faith M. |last3=Uslu |first3=Ata A. |last4=Santillana |first4=Mauricio |last5=Baum |first5=Matthew A. |last6=Druckman |first6=James N. |last7=Ognyanova |first7=Katherine |last8=Lazer |first8=David |title=Generative AI Use and Depressive Symptoms Among US Adults |journal=JAMA Network Open |date=2026 |volume=9 |issue=1 |pages=e2554820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2025.54820 |pmid=41563755 |pmc=12824790 |doi-access=free}}</ref> In 'n afsonderlike, nasionaal verteenwoordigende opname uit 2025 onder Amerikaanse adolessente en jong volwassenes (ouderdomme 12 tot 21), is bevind dat ongeveer 13% generatiewe KI vir emosionele ondersteuning gebruik het, en meer as 90% van hulle het aangedui dat die advies nuttig was.<ref>{{Cite journal |last1=McBain |first1=Ryan K. |last2=Bozick |first2=Robert |last3=Diliberti |first3=Melissa Kay |display-authors=etal |title=Use of Generative AI for Mental Health Advice Among US Adolescents and Young Adults |journal=JAMA Network Open |date=2025 |volume=8 |issue=11 |pages=e2542281 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2025.42281 |pmid=41201806 |pmc=12595529 |doi-access=free}}</ref>
Beheerde ekspiremente het 'n mate van terapeutiese potensiaal getoon. Die eerste gerandomiseerde beheerde eksperiment van 'n volledig generatiewe KI-terapie-kletsbot, gepubliseer in ''NEJM AI'' in 2025, het beduidende vermindering in simptome van depressie, [[angs]] en eetversteurings oor vier weke gevind in vergelyking met 'n waglyskontrole, met deelnemers wat die terapeutiese alliansie as vergelykbaar met dié van menslike terapeute beoordeel.<ref>{{Cite journal |last1=Heinz |first1=Michael V. |last2=Mackin |first2=Destiny M. |last3=Trudeau |first3=Bridget M. |display-authors=etal |title=Randomized Trial of a Generative AI Chatbot for Mental Health Treatment |journal=NEJM AI |date=2025 |volume=2 |issue=4 |doi=10.1056/AIoa2400802}}</ref> Hierdie bevindinge stem ooreen met 'n 2025-meta-analise van 31 gerandomiseerde beheerde proewe (n=29 637) wat klein tot matige effekte van KI-kletsbotte gevind het in die vermindering van depressiewe, angs- en stresimptome onder jong volwassenes.<ref>{{Cite journal |last1=Feng |first1=Xinyu |last2=Tian |first2=Lidan |last3=Ho |first3=Grace W. K. |last4=Yorke |first4=Janelle |last5=Hui |first5=Vivian |title=The Effectiveness of AI Chatbots in Alleviating Mental Distress and Promoting Health Behaviors Among Adolescents and Young Adults: Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Journal of Medical Internet Research |date=2025 |volume=27 |issue=3 |article-number=e79850 |doi=10.2196/79850 |pmid=41603730 |pmc=12661615 |doi-access=free}}</ref> Kommersieel beskikbare terapie-kletsbotte toon nietemin beduidende tekortkominge: 'n 2025-studie deur die Stanford Universiteit het bevind dat hulle stigmatiserende houdings teenoor toestande soos skisofrenie en alkoholafhanklikheid vertoon het, en onvanpas gereageer het op selfmoordgedagtes en waandenke.<ref>{{Cite web |last=Moore |first=Jared |title=Expressing stigma and inappropriate responses prevents LLMs from safely replacing mental health providers |url=https://news.stanford.edu/stories/2025/06/ai-mental-health-care-tools-dangers-risks |date=2025-06-11 |access-date=2026-09-01 |website=Stanford News |publisher=Stanford-universiteit}}</ref>
Navorsers het ook kommer uitgespreek oor KI-metgesel-kletsbotte en emosionele afhanklikheid. Terwyl sommige gebruikers van metgesel-toeps verminderde eensaamheid rapporteer, is wetenskaplikes bekommerd oor langtermyn-afhanklikheid wanneer kletsbotte voortdurende bevestiging van gebruikers se gevoelens en sienings bied sonder om gebruikers se aannames uit te daag.<ref>{{Cite journal |last=Adam |first=David |title=Supportive? Addictive? Abusive? How AI companions affect our mental health |journal=Nature |date=2025 |volume=641 |issue=8062 |pages=296–298 |doi=10.1038/d41586-025-01349-9 |pmid=40329067 |bibcode=2025Natur.641..296A }}</ref> In 2026 het Stanford-navorsers bevind dat gebruikers van die Character.AI-platform met beperkte vanlyn sosiale netwerke berig het dat hulle meer eensaam voel nadat hulle emosionele ondersteuning van kletsbotte gesoek het.<ref>{{Cite web |title=AI companions may worsen loneliness for vulnerable users, Stanford study finds |url=https://news.stanford.edu/stories/2026/08/ai-companions-chatbots-loneliness-research |date=2026-08-04 |access-date=2026-09-01 |website=Stanford News |publisher=Stanford University}}</ref>
Oormatige afhanklikheid van generatiewe KI kan ook kognitiewe vaardighede beïnvloed. In 'n studie wat by die 2026-konferensie oor menslike faktore in rekenaarstelsels aangebied is, het deelnemers wat KI gereeld oor vier weke gebruik het, 'n verminderde vermoë getoon om self waninligting te onderskei.<ref name="CHI2026">{{cite journal |last1=Rani |first1=Anku |last2=Danry |first2=Valdemar |last3=Liang |first3=Paul Pu |last4=Lippman |first4=Andrew |last5=Maes |first5=Pattie |title=Dialogues with AI Reduce Beliefs in Misinformation but Build No Lasting Discernment Skills |journal=[[Conference on Human Factors in Computing Systems]] |date=13 April 2026 |pages=1–26 |doi=10.1145/3772318.3790656 |isbn=979-8-4007-2278-3 |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3772318.3790656 |access-date=23 Junie 2026|arxiv=2510.01537 }}</ref><ref name="mansoor2026">{{cite news |last1=Mansoor |first1=Sanya |title=Over-reliance on chatbots can diminish critical-thinking skills, study finds |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/jun/19/chatbots-critical-thinking-skills |access-date=23 Junie 2026 |work=The Guardian |date=19 Junie 2026}}</ref>
====Akademiese eerlikheid====
Generatiewe KI kan gebruik word om akademiese prosa te genereer en te wysig, bronne te parafraseer en tale te vertaal. Die gebruik van generatiewe KI in 'n klaskameromgewing het tradisionele definisies van akademiese [[plagiaat]] uitgedaag, wat gelei het tot 'n "kat-en-muis"-dinamika tussen studente wat KI gebruik en instellings wat dit probeer opspoor.<ref name="UNESCO2023">{{Cite book |title=Guidance for generative AI in education and research |publisher=UNESCO |date=2023 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693 |doi=10.54675/EWZM9535 |isbn=978-92-3-100612-8}}</ref> In die onmiddellike nasleep van ChatGPT se vrystelling het baie skooldistrikte en universiteite tydelike verbod op die tegnologie uitgereik, hoewel baie instellings sedertdien na beleide van bestuurde integrasie oorgeskakel het.<ref name="UNESCO2023" /> Die implementering van hierdie beleide ontbreek egter dikwels aan duidelikheid. Navorsing dui daarop dat die las van die interpretasie van "aanvaarbare gebruik" dikwels op individuele studente en onderwysers val, wat 'n omgewing skep waar akademiese eerlikheid moeilik word om te definieer en af te dwing.<ref>{{Cite journal |last=Tsao |first=Jack |date=2025 |title=Trajectories of AI policy in higher education: Interpretations, discourses, and enactments of students and teachers |journal=Computers and Education: Artificial Intelligence |volume=9 |article-number=100496 |doi=10.1016/j.caeai.2025.100496 |issn=2666-920X|doi-access=free }}</ref>
'n Algemeen voorgestelde gebruik vir onderwysers is om te gradeer en terugvoer te gee. Maatskappye soos Pearson en ETS gebruik KI om [[grammatika]], [[meganika]], gebruik en styl te gradeer, maar nie vir hoofidees of algehele struktuur nie.<ref name="Barrett">{{cite journal |last1=Barrett |first1=A. |last2=Pack |first2=A. |date=2023 |title=Not quite eye to A.I.: Student and teacher perspectives on the use of generative artificial intelligence in the writing process |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=20 |issue=1 |page=59 |doi=10.1186/s41239-023-00427-0 |doi-access=free }}</ref> Die Nasionale Raad van Onderwysers van Engels het verklaar dat masjientelling studente laat voel dat hul skryfwerk nie die moeite werd is om te lees nie.<ref>{{cite web |title=NCTE Position Statement on Machine Scoring |url=https://ncte.org/statement/machine_scoring/ |website=National Council of Teachers of English |access-date=11 Julie 2025 |date=20 April 2013}}</ref> KI-telling het ook onregverdige resultate vir studente van verskillende etniese agtergronde opgelewer.<ref>{{cite journal |last1=Mangal |first1=M. |last2=Pardos |first2=Z. A. |date=2024 |title=Implementing equitable and intersectionality-aware AI in education: A practical guide |journal=British Journal of Educational Technology |volume=55 |issue=5 |pages=2003–2038 |doi=10.1111/bjet.13484|doi-access=free }}</ref>
====Vrese oor werksverliese====
[[Lêer:AI Protest Sign 2023 WGA Strike.jpg|links|duimnael|'n Betoger tydens die 2023-staking van die Writers Guild of America. Alhoewel dit nie 'n topprioriteit was nie, was een van die WGA se versoeke in 2023 "regulasies rondom die gebruik van (generatiewe) KI".<ref>{{cite magazine|date=4 Mei 2023|title=The Writers Strike Is Taking a Stand on AI|author-last1=Shah|author-first1=Simmone|url=https://time.com/6277158/writers-strike-ai-wga-screenwriting/|magazine=[[Time (tydskrif)|Time]]|language=en|access-date=11 Junie 2023|archive-date=11 Junie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611000136/https://time.com/6277158/writers-strike-ai-wga-screenwriting/|url-status=live}}</ref>]]
Sedert die vroeë dae van die ontwikkeling van kunsmatige intelligensie (KI) is daar deur Joseph Weizenbaum – die skepper van ELIZA – en ander aangevoer dat mens moet afvra of take wat deur rekenaars uitgevoer kan word, ook werklik deur hulle gedoen behoort te word. Dit is veral relevant as ’n mens kyk na die verskille tussen rekenaars en mense, sowel as tussen kwantitatiewe berekeninge en kwalitatiewe, waardegebaseerde oordele.<ref>{{Cite news |last=Tarnoff |first=Ben |date=4 Augustus 2023 |title=Lessons from Eliza |pages=34–39 |work=[[The Guardian Weekly]]}}</ref> KI word deur talle maatskappye ingespan om menslike kunstenaars te vervang. In April 2023 is berig dat KI vir die generering van beelde daartoe gelei het dat 70% van die poste vir illustreerders in die videospeletjiebedryf in China verlore gegaan het.<ref>{{Cite web |last=Zhou |first=Viola |date=11 April 2023 |title=AI is already taking video game illustrators' jobs in China |url=https://restofworld.org/2023/ai-image-china-video-game-layoffs/ |access-date=17 Augustus 2023 |website=Rest of World |language=en-US |archive-date=13 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230813165240/https://restofworld.org/2023/ai-image-china-video-game-layoffs/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Carter |first=Justin |date=11 April 2023 |title=China's game art industry reportedly decimated by growing AI use |url=https://www.gamedeveloper.com/art/china-s-game-art-industry-reportedly-decimated-ai-art-use |access-date=17 Augustus 2023 |website=Game Developer |language=en |archive-date=17 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817010519/https://www.gamedeveloper.com/art/china-s-game-art-industry-reportedly-decimated-ai-art-use |url-status=live }}</ref>
Die verlies aan werkgeleenthede weens vervanging deur generatiewe KI het gelei tot arbeidsgeskille, soos die arbeidsgeskille in Hollywood in 2023. Tydens die SAG-AFTRA-staking in 2023 het [[Fran Drescher]], president van die Screen Actors Guild, verklaar dat "kunsmatige intelligensie 'n eksistensiële bedreiging vir kreatiewe beroepe inhou".<ref>{{cite web |last=Collier |first=Kevin |date=14 Julie 2023 |title=Actors vs. AI: Strike brings focus to emerging use of advanced tech |url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/hollywood-actor-sag-aftra-ai-artificial-intelligence-strike-rcna94191 |publisher=NBC News |quote=SAG-AFTRA het by die Writers Guild of America aangesluit in hul eis vir 'n kontrak wat uitdruklik regulasies vir kunsmatige intelligensie (KI) vereis, ten einde skrywers en die werke wat hulle skep, te beskerm. ... Die toekoms van generatiewe kunsmatige intelligensie in Hollywood – en hoe dit gebruik kan word om menslike arbeid te vervang – het 'n kritieke knelpunt geword vir akteurs wat aan 'n staking deelneem. Tydens 'n perskonferensie op Donderdag het Fran Drescher, president van die Screen Actors Guild-American Federation of Television and Radio Artists (beter bekend as SAG-AFTRA), verklaar dat "kunsmatige intelligensie 'n eksistensiële bedreiging vir kreatiewe beroepe inhou; alle akteurs en uitvoerende kunstenaars verdien kontrakbepalings wat hulle beskerm teen die uitbuiting van hul identiteit en talent sonder hul toestemming en sonder vergoeding."|access-date=21 Julie 2023 |archive-date=20 Julie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720230639/https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/hollywood-actor-sag-aftra-ai-artificial-intelligence-strike-rcna94191 |url-status=live }}</ref> Alle vorme van [[kuns]] – nie net visuele kuns nie – loop die risiko om deur generatiewe KI vervang te word. KI wat stemme genereer, word beskou as 'n potensiële uitdaging vir die sektor vir stemakteurs.<ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=22 Augustus 2023 |title=ElevenLabs' voice-generating tools launch out of beta |url=https://techcrunch.com/2023/08/22/elevenlabs-voice-generating-tools-launch-out-of-beta/ |access-date=September 25, 2023 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128141924/https://techcrunch.com/2023/08/22/elevenlabs-voice-generating-tools-launch-out-of-beta/ |url-status=live }}</ref> Skryfwerk en joernalistiek – ander vorme van mensgemaakte kuns – word ook deur generatiewe KI onder druk geplaas.<ref>{{Cite web |last=Shrivastava |first=Rashi |title='Keep Your Paws Off My Voice': Voice Actors Worry Generative AI Will Steal Their Livelihoods |url=https://www.forbes.com/sites/rashishrivastava/2023/10/09/keep-your-paws-off-my-voice-voice-actors-worry-generative-ai-will-steal-their-livelihoods/ |access-date=November 28, 2023 |website=Forbes |language=en |archive-date=2 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202055929/https://www.forbes.com/sites/rashishrivastava/2023/10/09/keep-your-paws-off-my-voice-voice-actors-worry-generative-ai-will-steal-their-livelihoods/ |url-status=live }}</ref>
'n Studie uit 2025 het egter tot die gevolgtrekking gekom dat die Amerikaanse arbeidsmark tot dusver geen merkbare ontwrigting deur generatiewe KI ervaar het nie.<ref>{{Cite web |title=Evaluating the Impact of AI on the Labor Market: Current State of Affairs {{!}} The Budget Lab at Yale |url=https://budgetlab.yale.edu/research/evaluating-impact-ai-labor-market-current-state-affairs |access-date=2026-01-12 |website=budgetlab.yale.edu |language=en}}</ref> 'n Ander studie het bevind dat Deense werkers wat kletsbotte gebruik het, gemiddeld 2,8% van hul tyd bespaar het, terwyl daar geen beduidende verandering in hul verdienste of werksure waargeneem is nie.<ref>{{Cite web |author1=Craig Hale |date=2025-04-29 |title=Generative AI isn't biting into wages, replacing workers, and isn't saving time, economists say |url=https://www.techradar.com/pro/generative-ai-isnt-biting-into-wages-replacing-workers-or-saving-time-economists-say |access-date=2026-01-12 |website=TechRadar |language=en}}</ref>
===Etiek van KI in kuns===
Die onderwerp van etiek in kuns in die era van kunsmatige intelligensie (KI) behels oorwegings oor etiese besluitneming en die gebruik van hulpbronne by die skep van kuns, in 'n tydvak waar KI-gegenereerde werke al hoe meer tot die kunsterrein toetree. Dit hou verband met die implikasies vir kunstenaars wat besorg is oor die impak van KI op kuns, sowel as die voortgesette skepping van sogenaamde "etiese kuns", te midde van KI se toenemende betrokkenheid by 'n wye verskeidenheid artistieke mediums.<ref>{{Cite journal |last=Millet |first=Kobe |last2=Buehler |first2=Florian |last3=Du |first3=Guanzhong |last4=Kokkoris |first4=Michail D. |date=June 2023 |title=Defending humankind: Anthropocentric bias in the appreciation of AI art |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0747563223000584 |journal=Computers in Human Behavior |language=en |volume=143 |pages=107707 |doi=10.1016/j.chb.2023.107707}}</ref>
Hierdie onderwerp dek die veranderinge in – of herwaardering van – die emosionele betekenis van kuns wanneer mens nie-menslike vorme van artistieke skepping in ag neem, asook die beskouing van kuns óf as 'n proses óf as 'n finale produk. Dit raak implikasies op verskeie gebiede, insluitend sosiale strukture, gemarginaliseerde gemeenskappe, menslike kreatiwiteit en die gebruik van volhoubare hulpbronne. 'n Kernaspek by die definisie van KI-gegenereerde werke as "kuns" is die kommer dat dit berus op die uitbuiting van menslike hulpbronne, eerder as om te dien as 'n medium waardeur die mensdom kan floreer.<ref>{{Citation |last=Wasi |first=Azmine Toushik |title=AI for Social Good and Public Impact in Marginalized Communities: A Cross-Cultural Framework |date=2025 |work=Social Impact of AI: Research, Diversity and Inclusion Frameworks |volume=2599 |pages=1–12 |editor-last=Folajimi |editor-first=Yetunde |url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-98949-0_1 |access-date=2026-10-13 |place=Cham |publisher=Springer Nature Switzerland |language=en |doi=10.1007/978-3-031-98949-0_1 |isbn=978-3-031-98948-3 |editor2-last=Deligiannidis |editor2-first=Leonidas |editor3-last=Othman |editor3-first=Salem |editor4-last=Singh |editor4-first=Shawren}}</ref>
'n Leemte in hierdie evaluering is die perspektief wat KI beskou as 'n instrument vir vinnige vooruitgang. Wanneer KI in die konteks van volhoubare ontwikkeling oorweeg word, staan vinnige produksie en die klem op ontwerp vir verbruik haaks op die beginsels van [[volhoubaarheid]]. Volhoubaarheid prioritiseer immers die doeltreffende gebruik van hernubare en eties verantwoorde hulpbronne, nog voordat daar op verdere ontwikkeling gemik word.<ref>{{Cite journal |last=the Artist |first=Saki |date=2025-06-06 |title=Art as a catalyst for promoting sustainable research |url=https://www.nature.com/articles/s42254-025-00847-z |journal=Nature Reviews Physics |language=en |volume=7 |issue=7 |pages=350–351 |doi=10.1038/s42254-025-00847-z |issn=2522-5820}}</ref>
====Gevolge vir joernalistiek====
In Januarie 2023 het ''Futurism'' onthul dat CNET ’n interne KI-hulpmiddel, waarvan nie melding gemaak is nie, gebruik het om ten minste 77 van sy nuusberigte te skryf; nadat die nuus bekend geword het, het CNET regstellings by 41 van die berigte aangebring.<ref>{{Cite news |last=Roth |first=Emma |date=25 Januarie, 2023 |title=CNET found errors in more than half of its AI-written stories |url=https://www.theverge.com/2023/1/25/23571082/cnet-ai-written-stories-errors-corrections-red-ventures |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106142152/https://www.theverge.com/2023/1/25/23571082/cnet-ai-written-stories-errors-corrections-red-ventures |archive-date=6 November 2023 |access-date=17 Junie 2023 |work=The Verge}}</ref> In April 2023 het ''Die Aktuelle'' ’n KI-gegenereerde, vals onderhoud met [[Michael Schumacher]] gepubliseer.<ref>{{Cite news |date=28 April 2023 |title=A magazine touted Michael Schumacher's first interview in years. It was actually AI |url=https://www.npr.org/2023/04/28/1172473999/michael-schumacher-ai-interview-german-magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230617222319/https://www.npr.org/2023/04/28/1172473999/michael-schumacher-ai-interview-german-magazine |archive-date=17 Junie 2023 |access-date=17 Junie 2023 |work=NPR}}</ref> In Mei 2024 het ''Futurism'' daarop gewys dat ’n video van AdVon Commerce – ’n maatskappy wat generatiewe KI gebruik het om artikels vir baie van die voorgenoemde nuusorganisasies te skep – blykbaar aandui dat hulle "tienduisende artikels vir meer as 150 uitgewers geproduseer het".<ref>{{Cite web |date=2024-05-08 |title=Meet AdVon, the AI-Powered Content Monster Infecting the Media Industry |url=https://futurism.com/advon-ai-content |access-date=2025-06-20 |website=Futurism}}</ref> In 2025 het ’n verslag van die “American Sunlight Project” aangedui dat die ''Pravda''-netwerk tot 10 000 artikels per dag publiseer. Die verslag het tot die gevolgtrekking gekom dat ’n groot deel van hierdie inhoud daarop gemik is om Russiese narratiewe in groot taalmodelle in te voer deur middel van die data wat gebruik word om hierdie modelle op te lei.<ref>{{Cite news |last=Menn |first=Joseph |date=2025-04-17 |title=Russia seeds chatbots with lies. Any bad actor could game AI the same way. |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2025/04/17/llm-poisoning-grooming-chatbots-russia/ |access-date=2025-06-01 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref>
In Junie 2024 het die Reuters Institute sy ''Digital News Report'' vir 2024 gepubliseer. In ’n opname onder mense in Amerika en Europa het die Reuters Institute bevind dat onderskeidelik 52% en 47% ongemaklik voel met nuus wat "hoofsaaklik deur KI, met ’n mate van menslike toesig" geproduseer is, terwyl onderskeidelik 23% en 15% aangedui het dat hulle daarmee gemaklik is. 42% van Amerikaners en 33% van Europeërs het aangedui dat hulle gemaklik is met nuus wat "hoofsaaklik deur mense, met ’n mate van hulp van KI" geproduseer is. Die resultate van wêreldwye opnames het getoon dat mense meer ongemaklik voel wanneer KI gebruik word vir nuus oor onderwerpe soos politiek (46%), misdaad (43%) en plaaslike nuus (37%), in vergelyking met ander nuusonderwerpe.<ref>{{Cite web |last1=Newman |first1=Nic |last2=Fletcher |first2=Richard |last3=Robertson |first3=Craig T. |last4=Arguedas |first4=Amy Ross |last5=Nielsen |first5=Rasmus Fleis |date=June 2024 |title=Digital News Report 2024 |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/sites/default/files/2024-06/DNR%202024%20Final%20lo-res-compressed.pdf |access-date=20 Junie 2024 |publisher=Reuters Institute for the Study of Journalism |page=20 |doi=10.60625/risj-vy6n-4v57 |archive-date=16 Junie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616234226/https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/sites/default/files/2024-06/DNR%202024%20Final%20lo-res-compressed.pdf |url-status=live }}</ref> ’n Opname deur Pew Research in 2025 het bevind dat ongeveer die helfte van alle volwassenes in die VSA meen dat KI oor die volgende 20 jaar ’n baie negatiewe (24%) of ietwat negatiewe (26%) impak sal hê op die nuus wat mense in die VSA ontvang.<ref>{{Cite web |last=Lipka |first=Michael |date=2025-04-28 |title=Americans largely foresee AI having negative effects on news, journalists |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/04/28/americans-largely-foresee-ai-having-negative-effects-on-news-journalists/ |access-date=2026-01-22 |website=Pew Research Center |language=en-US}}</ref>
===Vooroordeel===
Algoritmiese vooroordeel
'n Taalmodel mag sekere beroepe met spesifieke geslagte assosieer indien sulke patrone in die data voorkom.<ref name="Bender-2021"/> Daar is eweneens opgemerk dat sommige stelsels vir die generering van beelde, beelde van mans as uitvoerende hoofde ([[HUB]]s) meer dikwels skep as dié van vroue.<ref name="Ferrara2023">{{cite journal |last1=Ferrara |first1=Emilio |title=Fairness and Bias in Artificial Intelligence: A Brief Survey of Sources, Impacts, and Mitigation Strategies |journal=Sci |year=2023 |volume=6 |issue=1 |page=3 |doi=10.3390/sci6010003 |doi-access=free }}</ref>
KI-sagteware – veral wanneer stemherkenningstegnologie gebruik word – vind dit moeilik om spraakgebreke te herken en te verstaan. Mense wat byvoorbeeld hakkel, sukkel om stemgeaktiveerde assistente soos Gemini en Siri te aktiveer; dit is te wyte aan die wyse waarop die sagteware opgelei is.<ref>{{cite press release |last1=Mish |first1=Patricia |title=Featured MSU Engaged Scholars - Building Voice AI That Works for Everyone |url=https://engagedscholar.msu.edu/enewsletter/volume16/issue2/voice-ai.aspx |access-date=31 Augustus 2026 |work=The Engaged Scholar E-Newsletter |publisher=Michigan State University |language=en}}</ref>
Maatskappye wat KI-stelsels gebruik vir werwingsprosesse, sluit dikwels mense met aksente of spesifieke spraakpatrone uit. Dit gebeur omdat die stemherkenningstegnologie die kandidate se spraak tydens onderhoude verkeerd transkribeer. Gevolglik kry mense met gestremdhede of ongewone aksente selde die kans om met 'n menslike onderhoudvoerder te praat wanneer hierdie generatiewe KI-stelsels ingespan word.<ref>{{Cite news |last1=Taylor |first1=Josh |last2=reporter |first2=Josh Taylor Technology |date=2025-05-13 |title=People interviewed by AI for jobs face discrimination risks, Australian study warns |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2025/may/14/people-interviewed-by-ai-for-jobs-face-discrimination-risks-australian-study-warns |access-date=2026-05-01 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref> Die rede hiervoor is dat baie KI-modelle in die Verenigde State ontwikkel en opgelei word, en dus op Amerikaanse aksente gebaseer is.<ref>{{Cite web |title=Research and Development {{!}} The 2025 AI Index Report {{!}} Stanford HAI |url=https://hai.stanford.edu/ai-index/2025-ai-index-report/research-and-development |access-date=2026-05-01 |website=hai.stanford.edu |language=en}}</ref>
===Verkeerde inligting en disinformasie===
====Diepfoppe====
''Hoofartikel:'' [[Diepfop]]
"Diepfop" (’n samevoeging van die terme "diepleer" en "fop"<ref name="FoxNews2018">{{Cite news |last=Brandon |first=John |date=16 Februarie 2018 |title=Terrifying high-tech porn: Creepy 'deepfake' videos are on the rise |language=en-US |work=Fox News |url=https://www.foxnews.com/tech/terrifying-high-tech-porn-creepy-deepfake-videos-are-on-the-rise |url-status=live |access-date=20 Februarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615160819/http://www.foxnews.com/tech/2018/02/16/terrifying-high-tech-porn-creepy-deepfake-videos-are-on-rise.html |archive-date=15 Junie 2018}}</ref>) is [[media]] wat deur kunsmatige intelligensie (KI) gegenereer word. Hierin word ’n persoon in ’n bestaande beeld of video vervang deur die gelykenis van iemand anders, met behulp van kunsmatige neurale netwerke.<ref>{{cite web |last=Cole |first=Samantha |date=24 Januarie 2018 |title=We Are Truly Fucked: Everyone Is Making AI-Generated Fake Porn Now |url=https://www.vice.com/en/article/reddit-fake-porn-app-daisy-ridley/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907194524/https://www.vice.com/en_us/article/bjye8a/reddit-fake-porn-app-daisy-ridley |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 Mei 2019 |website=Vice}}</ref> "Diepfoppe" het wydverspreide aandag getrek en kommer laat ontstaan weens die gebruik daarvan in [[pornografie]]se video’s van bekendes, wraakpornografie, vals nuus, bedrieglike poetse, [[disinformasie]] oor gesondheid, finansiële bedrog en geheime buitelandse inmenging in verkiesings.<ref>{{cite web |title=Experts fear face swapping tech could start an international showdown |url=https://theoutline.com/post/3179/deepfake-videos-are-freaking-experts-out |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200116140157/https://theoutline.com/post/3179/deepfake-videos-are-freaking-experts-out |archive-date=16 Januarie 2020 |access-date=28 Februarie 2018 |website=The Outline (website) |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=4 Maart 2018 |title=Here Come the Fake Videos, Too |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/04/technology/fake-videos-deepfakes.html |url-status=live |access-date=24 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618203019/https://www.nytimes.com/2018/03/04/technology/fake-videos-deepfakes.html |archive-date=18 Junie 2019 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Menz |first1=Bradley D. |last2=Modi |first2=Natansh D. |last3=Sorich |first3=Michael J. |last4=Hopkins |first4=Ashley M. |title=Health Disinformation Use Case Highlighting the Urgent Need for Artificial Intelligence Vigilance: Weapons of Mass Disinformation |journal=JAMA Internal Medicine |date=January 2024 |volume=184 |issue=1 |pages=92–96 |doi=10.1001/jamainternmed.2023.5947 |pmid=37955873 }}</ref><ref>{{Cite web|last1=Chalfant|first1=Morgan|date=6 Maart 2024 |title=U.S. braces for foreign interference in 2024 election|url=https://www.semafor.com/article/03/06/2024/us-braces-for-foreign-interference-in-2024-election|access-date=6 Maart 2024|website=Semafor |archive-date=11 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311102441/https://www.semafor.com/article/03/06/2024/us-braces-for-foreign-interference-in-2024-election |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Menn |first=Joseph |date=23 September 2024 |title=Russia, Iran use AI to boost anti-U.S. influence campaigns, officials say |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2024/09/23/us-election-foreign-influence-russia-china-iran-ai/ |access-date=23 September 2024 |archive-date=24 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924000713/https://www.washingtonpost.com/technology/2024/09/23/us-election-foreign-influence-russia-china-iran-ai/ |url-status=live |issn=0190-8286 }}</ref>
In Julie 2023 het die feitekontrole-maatskappy Logically bevind dat gewilde generatiewe KI-modelle – soos Midjourney, DALL-E 2 en Stable Diffusion – oortuigende disinformasie-beelde kan skep wanneer hulle daartoe opdrag gegee word. Voorbeelde hiervan sluit beelde in van verkiesingsbedrog in die Verenigde State, sowel as beelde van Moslemvroue wat [[Indië]] se [[Bharatiya Janata Party]] ondersteun.<ref>{{Cite web |last=Lawton |first=Graham |date=12 September 2023 |title=Disinformation wars: The fight against fake news in the age of AI |url=https://www.newscientist.com/article/mg25934563-200-disinformation-wars-the-fight-against-fake-news-in-the-age-of-ai/ |access-date=5 Julie 2024 |website=New Scientist |language=en-US |archive-date=5 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705230732/https://www.newscientist.com/article/mg25934563-200-disinformation-wars-the-fight-against-fake-news-in-the-age-of-ai/ |url-status=live }}</ref>
===== Oudio-diepfoppe =====
Gevalle waar gebruikers sagteware misbruik om omstrede uitsprake te genereer in die stemstyl van bekendes, openbare amptenare en ander beroemde individue, het etiese kommer oor kunsmatige intelligensie (KI) vir stemgenerering laat ontstaan.<ref>{{Cite web |date=31 Januarie 2023 |title=People Are Still Terrible: AI Voice-Cloning Tool Misused for Deepfake Celeb Clips |url=https://me.pcmag.com/en/news/14327/people-are-still-terrible-ai-voice-cloning-tool-misused-for-deepfake-celeb-clips |access-date=25 Julie 2023 |website=PCMag Middle East |language=en-ae |archive-date=25 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225162956/https://me.pcmag.com/en/news/14327/people-are-still-terrible-ai-voice-cloning-tool-misused-for-deepfake-celeb-clips |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=The generative A.I. software race has begun |url=https://fortune.com/2023/01/31/generative-a-i-is-about-to-upend-enterprise-software-and-cybersecurity/ |access-date=3 Februaie 2023 |website=Fortune |language=en |archive-date=25 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325212428/https://fortune.com/2023/01/31/generative-a-i-is-about-to-upend-enterprise-software-and-cybersecurity/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Milmo |first1=Dan |last2=Hern |first2=Alex |date=20 Mei 2023 |title=Elections in UK and US at risk from AI-driven disinformation, say experts |language=en |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2023/may/20/elections-in-uk-and-us-at-risk-from-ai-driven-disinformation-say-experts |access-date=25 Julie 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116235110/https://www.theguardian.com/technology/2023/may/20/elections-in-uk-and-us-at-risk-from-ai-driven-disinformation-say-experts |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Seeing is believing? Global scramble to tackle deepfakes |url=https://news.yahoo.com/seeing-believing-global-scramble-tackle-013429757.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203073245/https://news.yahoo.com/seeing-believing-global-scramble-tackle-013429757.html |archive-date=3 Februarie 2023 |access-date=3 Februarie 2023 |website=Agence France Presse |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Vincent |first=James |date=31 Januarie 2023 |title=4chan users embrace AI voice clone tool to generate celebrity hatespeech |url=https://www.theverge.com/2023/1/31/23579289/ai-voice-clone-deepfake-abuse-4chan-elevenlabs |access-date=3 Februarie 2023 |website=The Verge |language=en-US |archive-date=3 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203085909/https://www.theverge.com/2023/1/31/23579289/ai-voice-clone-deepfake-abuse-4chan-elevenlabs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Stuart A. |date=12 Maart 2023 |title=Making Deepfakes Gets Cheaper and Easier Thanks to A.I. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/03/12/technology/deepfakes-cheapfakes-videos-ai.html |access-date=25 Julie 2023 |issn=0362-4331 |archive-date=29 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029073308/https://www.nytimes.com/2023/03/12/technology/deepfakes-cheapfakes-videos-ai.html |url-status=live }}</ref>In reaksie hierop het maatskappye soos ElevenLabs aangedui dat hulle sal werk aan die beperking van potensiële misbruik deur middel van veiligheidsmaatreëls en identiteitsverifikasie.<ref>{{Cite web |last=Skelton |first=Eric |title=Fans Are Using Artificial Intelligence to Turn Rap Snippets Into Full Songs |url=https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |access-date=6 Desember 2023 |website=Complex |date=29 Maart 2023 |language=en-us |archive-date=2 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102223731/https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |url-status=live }}</ref>
KI-gegenereerde musiek het aanleiding gegee tot beide kommer en die ontstaan van aanhangergroepe. Dieselfde sagteware wat gebruik word om stemme te kloon, is toegepas op die stemme van beroemde musikante om liedjies te skep wat hul stemme naboots; dit het groot gewildheid verwerf, maar ook kritiek uitgelok.<ref>{{Cite magazine |last=Gee |first=Andre |date=20 April 2023 |title=Just Because AI-Generated Rap Songs Go Viral Doesn't Mean They're Good |url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/ai-generated-drake-the-weeknd-hip-hop-fandom-1234720440/ |access-date=6 Desember 2023 |magazine=Rolling Stone |language=en-US |archive-date=2 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102223730/https://www.rollingstone.com/music/music-features/ai-generated-drake-the-weeknd-hip-hop-fandom-1234720440/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Coscarelli |first=Joe |date=April 19, 2023 |title=An A.I. Hit of Fake 'Drake' and 'The Weeknd' Rattles the Music World |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/04/19/arts/music/ai-drake-the-weeknd-fake.html |access-date=5 Desember 2023 |archive-date=15 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515182004/https://www.nytimes.com/2023/04/19/arts/music/ai-drake-the-weeknd-fake.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last1=Lippiello |first1=Emily |last2=Smith |first2=Nathan |last3=Pereira |first3=Ivan |date=3 November 2023 |title=AI songs that mimic popular artists raising alarms in the music industry |url=https://abcnews.go.com/US/ai-songs-mimic-popular-artists-raising-alarms-music/story?id=104569841 |access-date=6 Desember 2023 |website=ABC News |language=en |archive-date=6 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206115652/https://abcnews.go.com/US/ai-songs-mimic-popular-artists-raising-alarms-music/story?id=104569841 |url-status=live }}</ref> Soortgelyke tegnieke is ook gebruik om weergawes van liedjies – wat óf uitgelek het óf nog nie vrygestel is nie – in beter gehalte of in hul volle lengte te skep.<ref>{{Cite web |last=Skelton |first=Eric |title=Fans Are Using Artificial Intelligence to Turn Rap Snippets Into Full Songs |url=https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |access-date=6 Desember 2023 |website=Complex |date=20 Maart 2023 |language=en-us |archive-date=2 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102223731/https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |url-status=live }}</ref>
====Inligtingswassery====
Daar is opgemerk dat generatiewe KI deur staatsondersteunde propagandaveldtogte gebruik word vir inligtingswassery. Volgens 'n verslag uit 2025 deur Graphika word generatiewe KI gebruik om artikels van Chinese staatsmedia, soos die China Global Television Network, deur middel van verskeie sosialemediaplatforms te "was" – in 'n poging om die oorsprong van die artikels te verbloem.<ref>{{Cite web |last=Kaufman |first=Arthur |date=2025-09-08 |title=AI Assists Chinese External Propaganda |url=https://chinadigitaltimes.net/2025/09/ai-assists-chinese-external-propaganda/ |access-date=2025-09-10 |website=China Digital Times |language=en-US}}</ref>
====Akkuraatheid en inhoudsgehalte====
''Sien ook:'' Model-ineenstorting, [[KI-slop]] en die [[Dooie-internetteorie]]
Die neiging van KI om onakkurate inhoud te genereer, het wêreldwyd tot 'n geskatte verlies vir ondernemings van meer as $67 miljoen gelei; ander navorsing dui egter daarop dat die werklike impak beduidend is, maar nog nie goed gekwantifiseer is nie. Volgens McKinsey se *State of AI 2024*-opname het ongeveer 44% van organisasies minstens een negatiewe gevolg van generatiewe KI (GenAI) ervaar, met onakkuraatheid en "hallusinasies" (verdigte inligting) onder die risiko's wat die meeste genoem word.
Talle studies het bevind dat KI konsekwent onakkurate opsommings skep wat oortuigend korrek klink.
[[The New York Times]] beskryf die term "slop" (rommelinhoud) as soortgelyk aan "spam" (gemorspos): dit verwys na "swak gehalte of ongewenste KI-gegenereerde inhoud op sosiale media, in kuns, boeke en ... in soekresultate."<ref>{{Cite news |last=Hoffman |first=Benjamin |date=11 Junie 2024 |title=First Came 'Spam.' Now, With A.I., We've Got 'Slop' |url=https://www.nytimes.com/2024/06/11/style/ai-search-slop.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826111040/https://www.nytimes.com/2024/06/11/style/ai-search-slop.html |archive-date=26 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Joernaliste het kommer uitgespreek oor die omvang van swak gehalte gegenereerde inhoud, veral met betrekking tot die moderering van inhoud op sosiale media,<ref name="Tangermann-2024">{{Cite news |date=August 10, 2024 |last=Tangermann |first=Victor |title=Investigation Finds Actual Source of All That AI Slop on Facebook |url=https://futurism.com/the-byte/source-ai-slop-facebook |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815060408/https://futurism.com/the-byte/source-ai-slop-facebook |archive-date=15 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=Futurism}}</ref> die finansiële aansporings deur sosiale mediamaatskappye om sodanige inhoud te versprei,<ref name="Tangermann-2024" /><ref name="Warzel-2024">{{Cite web |last=Warzel |first=Charlie |date=21 Augustus 2024 |title=The MAGA Aesthetic Is AI Slop |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2024/08/trump-posts-ai-image/679540/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240825122233/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2024/08/trump-posts-ai-image/679540/ |archive-date=25 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=The Atlantic |language=en}}</ref> vals politieke boodskappe,<ref name="Warzel-2024" /> die oorstrooming van wetenskaplike navorsingsartikels met gemorsinhoud,<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Benj |date=14 Augustus 2024 |title=Research AI model unexpectedly attempts to modify its own code to extend runtime |url=https://arstechnica.com/information-technology/2024/08/research-ai-model-unexpectedly-modified-its-own-code-to-extend-runtime/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240824143417/https://arstechnica.com/information-technology/2024/08/research-ai-model-unexpectedly-modified-its-own-code-to-extend-runtime/ |archive-date=24 Augustus 2024 |access-date=August 27, 2024 |website=Ars Technica |language=en-us}}</ref> die toename in tyd en moeite wat nodig is om inhoud van hoër gehalte of die verlangde inligting op die [[internet]] te vind, <ref>{{Cite news |last1=Hern |first1=Alex |last2=Milmo |first2=Dan |date=19 Mei 2024 |title=Spam, junk … slop? The latest wave of AI behind the 'zombie internet' |url=https://www.theguardian.com/technology/article/2024/may/19/spam-junk-slop-the-latest-wave-of-ai-behind-the-zombie-internet |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826142358/https://www.theguardian.com/technology/article/2024/may/19/spam-junk-slop-the-latest-wave-of-ai-behind-the-zombie-internet |archive-date=26 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |work=[[The Guardian]] |language=en |issn=0261-3077}}</ref> die indeksering van gegenereerde inhoud deur soekenjins,<ref>{{Cite web |last=Cox |first=Joseph |date=18 Januarie 2024 |title=Google News Is Boosting Garbage AI-Generated Articles |url=https://www.404media.co/google-news-is-boosting-garbage-ai-generated-articles/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613073845/https://www.404media.co/google-news-is-boosting-garbage-ai-generated-articles/ |archive-date=13 Junie 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=404 Media |language=en}}</ref> en die impak daarvan op joernalistiek self.<ref>{{Cite web |date=July 31, 2024 |title=Beloved Local Newspapers Fired Staffers, Then Started Running AI Slop |url=https://futurism.com/the-byte/newspaper-fired-staff-ai-slop |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812055817/https://futurism.com/the-byte/newspaper-fired-staff-ai-slop |archive-date=12 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=Futurism}}</ref> Studies het getoon dat KI onakkurate stellings, verwysings of opsommings kan skep wat oortuigend korrek klink – 'n verskynsel wat as " [[Hallusinasie (kunsmatige intelligensie)|hallusinasie]]" bekend staan.<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Benj |date=2025-03-13 |title=AI search engines cite incorrect news sources at an alarming 60% rate, study says |url=https://arstechnica.com/ai/2025/03/ai-search-engines-give-incorrect-answers-at-an-alarming-60-rate-study-says/ |access-date=2026-01-28 |website=Ars Technica |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |author1=Amanda Caswell |date=2025-10-01 |title=Can you trust AI Overviews? Recent studies suggest they may not be as accurate as you think |url=https://www.tomsguide.com/ai/can-you-trust-ai-overviews-recent-studies-suggest-they-may-not-be-as-accurate-as-you-think |access-date=2026-01-28 |website=Tom's Guide |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |title=AI hallucinations are getting worse – and they're here to stay |url=https://www.newscientist.com/article/2479545-ai-hallucinations-are-getting-worse-and-theyre-here-to-stay/ |access-date=2026-01-28 |website=New Scientist |language=en-US|date=2025-05-09}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Metz |first1=Cade |last2=Weise |first2= Karen |date=5 Mei 2025 |title=A.I. Is Getting More Powerful, but Its Hallucinations Are Getting Worse |url=https://www.nytimes.com/2025/05/05/technology/ai-hallucinations-chatgpt-google.html |work=The New York Times}}</ref>
'n Navorsingsartikel deur wetenskaplikes verbonde aan Amazon Web Services AI Labs het bevind dat meer as 57% van die sinne in 'n steekproef van meer as 6 miljard sinne uit *Common Crawl* – 'n versameling momentopnames van webblaaie – deur masjiene vertaal is. Baie van hierdie outomatiese vertalings is as van swak gehalte beskou, veral in gevalle waar sinne in ten minste drie tale vertaal is. Tale met minder beskikbare hulpbronne (bv. [[Wolof]], [[Xhosa]]) is in meer tale vertaal as tale met meer beskikbare hulpbronne (bv. Engels, Frans).<ref>{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Brian |last2=Dhaliwal |first2=Mehak |last3=Frisch |first3=Peter |last4=Domhan |first4=Tobias |last5=Federico |first5=Marcello |date=August 2024 |editor-last=Ku |editor-first=Lun-Wei |editor2-last=Martins |editor2-first=Andre |editor3-last=Srikumar |editor3-first=Vivek |title=A Shocking Amount of the Web is Machine Translated: Insights from Multi-Way Parallelism |url=https://aclanthology.org/2024.findings-acl.103/ |journal=Findings of the Association for Computational Linguistics ACL 2024 |location=Bangkok, Thailand and virtual meeting |publisher=Association for Computational Linguistics |pages=1763–1775 |doi=10.18653/v1/2024.findings-acl.103 |arxiv=2401.05749 |archive-date=27 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240827052607/https://aclanthology.org/2024.findings-acl.103/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Roscoe |first=Jules |date=17 Januarie 2024 |title=A 'Shocking' Amount of the Web Is Already AI-Translated Trash, Scientists Determine |url=https://www.vice.com/en/article/a-shocking-amount-of-the-web-is-already-ai-translated-trash-scientists-determine/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240701031513/https://www.vice.com/en/article/y3w4gw/a-shocking-amount-of-the-web-is-already-ai-translated-trash-scientists-determine |archive-date=1 Julie 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=VICE |language=en}}</ref>
In September 2024 het Robyn Speer, die skepper van *wordfreq* – ’n oopbrondatabasis wat woordfrekwensies bereken het op grond van teks van die internet – aangekondig dat sy om verskeie redes opgehou het om die data by te werk: hoë koste verbonde aan die verkryging van data vanaf [[Reddit]] en [[Twitter]], ’n oormatige fokus op generatiewe KI in vergelyking met ander metodes binne die gemeenskap vir natuurliketaalverwerking, en die feit dat "generatiewe KI die data besoedel het".<ref>{{Cite web |last=Koebler |first=Jason |date=19 September 2024 |title=Project Analyzing Human Language Usage Shuts Down Because 'Generative AI Has Polluted the Data' |url=https://www.404media.co/project-analyzing-human-language-usage-shuts-down-because-generative-ai-has-polluted-the-data/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919153231/https://www.404media.co/project-analyzing-human-language-usage-shuts-down-because-generative-ai-has-polluted-the-data/ |archive-date=19 September 2024 |access-date=20 September 2024 |website=404 Media |language=en |quote=" Alhoewel daar nog altyd strooipos op die internet en in die datastelle wat Wordfreq gebruik het, voorgekom het, "was dit hanteerbaar en dikwels herkenbaar. Groot taalmodelle genereer teks wat voorgee om werklike taal met 'n onderliggende bedoeling te wees – al is daar in werklikheid geen bedoeling nie – en hul uitset duik oral op," het sy geskryf. Sy noem as voorbeeld dat [[ChatGPT]] die woord "delve" (verken/diep in iets delf) oorgebruik – op 'n manier wat mense nie doen nie – wat die frekwensie van hierdie spesifieke woord versteur het."}}</ref>
Die aanvaarding van generatiewe KI-instrumente het gelei tot 'n ontploffing van KI-gegenereerde inhoud oor verskeie terreine heen. 'n Studie deur University College London het geraam dat meer as 60 000 wetenskaplike artikels in 2023—meer as 1% van alle publikasies—waarskynlik met die hulp van GTM’e (groot taalmodelle) geskryf is.<ref>{{Cite ARXIV |eprint=2403.16887 |first=Andrew |last=Gray |title=ChatGPT "contamination": estimating the prevalence of LLMs in the scholarly literature |date=24 Maart 2024|class=cs.DL }}</ref> Volgens Stanford-universiteit se Instituut vir Mensgesentreerde KI bevat ongeveer 17,5% van nuut gepubliseerde artikels in die rekenaarwetenskap, asook 16,9% van tekste in ewekniebeoordelings, nou inhoud wat deur GTMe gegenereer is.<ref>{{cite web |last1=Kannan |first1=Prabha |date=13 Mei 2024 |title=How Much Research Is Being Written by Large Language Models? |url=https://hai.stanford.edu/news/how-much-research-being-written-large-language-models |website=Human-Centered Artificial Intelligence |publisher=Stanford University |language=en |access-date=16 Augustus 2024 |archive-date=16 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816131304/https://hai.stanford.edu/news/how-much-research-being-written-large-language-models |url-status=live }}</ref>
Die aanvaarding van generatiewe KI-instrumente het gelei tot 'n ontploffing van KI-gegenereerde inhoud oor verskeie terreine heen. 'n Studie deur University College London het geraam dat meer as 60 000 wetenskaplike artikels in 2023—meer as 1% van alle publikasies—waarskynlik met die hulp van GTMe (groot taalmodelle) geskryf is.<ref>{{Cite journal |last1=Shumailov |first1=Ilia |last2=Shumaylov |first2=Zakhar |last3=Zhao |first3=Yiren |last4=Papernot |first4=Nicolas |last5=Anderson |first5=Ross |last6=Gal |first6=Yarin |date=Julie 2024 |title=AI models collapse when trained on recursively generated data |journal=Nature |volume=631 |issue=8022 |pages=755–759 |doi=10.1038/s41586-024-07566-y |pmid=39048682 |pmc=11269175 |bibcode=2024Natur.631..755S |language=en}}</ref> Volgens Stanford-universiteit se Instituut vir Mensgesentreerde KI bevat ongeveer 17,5% van nuut gepubliseerde artikels in die rekenaarwetenskap, asook 16,9% van tekste in ewekniebeoordelings, nou inhoud wat deur GTMe gegenereer is.<ref>{{Cite news |last=Bhatia |first=Aatish |date=26 Augustus 2024 |title=When A.I.'s Output Is a Threat to A.I. Itself |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/08/26/upshot/ai-synthetic-data.html?te=1&nl=the-morning&emc=edit_nn_20240826 |access-date=27 Augustus 2024 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
Aan die ander kant kan [[sintetiese data]] ingespan word om masjienleermodelle te oefen, terwyl gebruikersprivaatheid behou word.<ref name="Kang-2025">{{Cite web |last=Kang |first=James Jin |date=2025-01-13 |title=Tech companies are turning to 'synthetic data' to train AI models – but there's a hidden cost |url=http://theconversation.com/tech-companies-are-turning-to-synthetic-data-to-train-ai-models-but-theres-a-hidden-cost-246248 |access-date=2025-12-17 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> Hierdie benadering is nie tot teksgenerering beperk nie; beeldgenerering is al gebruik om rekenaarvisiemodelle te oefen.<ref name="Kang-2025" />
===Privaatheid en databestuur===
====Ekstraterritoriale datatoegang====
Die CLOUD-wet laat die owerhede van die Verenigde State toe om [[data]] van gedekte diensverskaffers, insluitend sommige KI-diensverskaffers, aan te vra, ongeag waar die data fisies gestoor word.<ref>{{Cite web |date=21 Maart 2018|title=CLOUD Act|url=https://www.justice.gov/d9/pages/attachments/2019/04/09/cloud_act.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608185139/https://www.justice.gov/d9/pages/attachments/2019/04/09/cloud_act.pdf|archive-date=June 8, 2025|website=www.justice.gov}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Collins|first1=Doug |date=2018-02-06|title=H.R.4943 – 115th Congress (2017–2018): CLOUD Act|url=https://www.congress.gov/bill/115th-congress/house-bill/4943|access-date=2025-12-05|website=www.congress.gov}}</ref> Howe kan van moedermaatskappye vereis om data te verskaf wat deur hul filiale gehou word, en sulke bevele kan gepaard gaan met geheimhoudingsvereistes wat die verskaffer verhoed om betrokke gebruikers in kennis te stel.<ref>{{Cite web |last=Berengaut|first=Alexander|date=2019-04-06|title=Reaching for the CLOUD|url=https://www.insideprivacy.com/surveillance-law-enforcement-access/reaching-for-the-cloud/|access-date=2025-12-05|website=Inside Privacy|language=en-US}}</ref> Hierdie raamwerk is in regskommentaar beskryf as 'n skep van regsspanning met Artikel 48 van die Algemene Verordening oor Databeskerming (GDPR), wat die oordrag van persoonlike data in reaksie op buitelandse hof- of administratiewe bevele beperk, tensy dit gebaseer is op 'n internasionale ooreenkoms.<ref name="Christakis">Christakis, Theodore; Terpan, Fabien (April 2021). EU–US negotiations on law enforcement access to data: divergences, challenges and EU law procedures and options. International Data Privacy Law. 11 (2): 81–106. doi:10.1093/idpl/ipaa022</ref> Gevolglik kan diensverskaffers wat in beide jurisdiksies werksaam is, mededingende regsverpligtinge kragtens Amerikaanse en EU-wetgewing in die gesig staar.<ref name="Christakis" />
===Impak op die omgewing en die bedryf===
Kunsmatige intelligensie (KI) het 'n beduidende koolstofvoetspoor weens die toenemende energieverbruik wat met beide die opleiding en die gebruik daarvan gepaardgaan.<ref name="Heikkilä-2023">{{Cite web |last=Heikkilä |first=Melissa |date=5 Desember 2023 |title=AI's carbon footprint is bigger than you think |url=https://www.technologyreview.com/2023/12/05/1084417/ais-carbon-footprint-is-bigger-than-you-think/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705073854/https://www.technologyreview.com/2023/12/05/1084417/ais-carbon-footprint-is-bigger-than-you-think/ |archive-date=5 Julie 2024 |access-date=4 Julie 2024 |website=MIT Technology Review |language=en}}</ref> Wetenskaplikes en joernaliste het kommer uitgespreek oor die omgewingsimpak van die ontwikkeling en ontplooiing van generatiewe modelle: hoë -vrystellings,<ref name="Bender-2021">{{Cite book |last1=Bender |first1=Emily M. |last2=Gebru |first2=Timnit |last3=McMillan-Major |first3=Angelina |last4=Shmitchell |first4=Shmargaret |title=Proceedings of the 2021 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency |chapter=On the Dangers of Stochastic Parrots: Can Language Models be Too Big? 🦜 |date=2021 |pages=610–623 |doi=10.1145/3442188.3445922 |isbn=978-1-4503-8309-7 }}</ref><ref name="Crownhart-2024">{{Cite news |date=May 23, 2024 |last= Crownhart| first= Casey |title=AI is an energy hog. This is what it means for climate change. |url=https://www.technologyreview.com/2024/05/23/1092777/ai-is-an-energy-hog-this-is-what-it-means-for-climate-change/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820160720/https://www.technologyreview.com/2024/05/23/1092777/ai-is-an-energy-hog-this-is-what-it-means-for-climate-change/ |archive-date=20 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=MIT Technology Review |language=en}}</ref><ref name="Dhar-2020">{{Cite journal |last=Dhar |first=Payal |date=1 Augustus 2020 |title=The carbon impact of artificial intelligence |url=https://www.nature.com/articles/s42256-020-0219-9 |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=2 |issue=8 |pages=423–425 |doi=10.1038/s42256-020-0219-9 |bibcode=2020NatMI...2..423D |issn=2522-5839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814145516/https://www.nature.com/articles/s42256-020-0219-9 |archive-date=14 Augustus 2024}}</ref> die verbruik van groot hoeveelhede varswater vir datasentrums,<ref name="Crawford-2024">{{Cite journal |last=Crawford |first=Kate |date=20 Februarie 2024 |title=Generative AI's environmental costs are soaring — and mostly secret |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-00478-x |journal=Nature |language=en |volume=626 |issue=8000 |page=693 |doi=10.1038/d41586-024-00478-x |pmid=38378831 |bibcode=2024Natur.626..693C |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822050528/https://www.nature.com/articles/d41586-024-00478-x |archive-date=2 2Augustus 2024}}</ref><ref name="Rogers">{{Cite magazine |last=Rogers |first=Reece |title=AI's Energy Demands Are Out of Control. Welcome to the Internet's Hyper-Consumption Era |url=https://www.wired.com/story/ai-energy-demands-water-impact-internet-hyper-consumption-era/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814171438/https://www.wired.com/story/ai-energy-demands-water-impact-internet-hyper-consumption-era/ |archive-date=14 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> hoë elektrisiteitsverbruik,<ref name="Crownhart-2024" /><ref name="Saenko-2023">{{Cite web |last=Saenko |first=Kate |date=23 Mei 2023 |title=Is generative AI bad for the environment? A computer scientist explains the carbon footprint of ChatGPT and its cousins |url=https://theconversation.com/is-generative-ai-bad-for-the-environment-a-computer-scientist-explains-the-carbon-footprint-of-chatgpt-and-its-cousins-204096 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240701165020/https://theconversation.com/is-generative-ai-bad-for-the-environment-a-computer-scientist-explains-the-carbon-footprint-of-chatgpt-and-its-cousins-204096 |archive-date=1 Julie 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="Lohr-2024">{{Cite news |last=Lohr |first=Steve |date=26 Augustus 2024 |title=Will A.I. Ruin the Planet or Save the Planet? |url=https://www.nytimes.com/2024/08/26/climate/ai-planet-climate-change.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826113905/https://www.nytimes.com/2024/08/26/climate/ai-planet-climate-change.html |archive-date=26 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> elektroniese afval,<ref>{{Cite journal |last1=Wang |first1=Peng |last2=Zhang |first2=Ling-Yu |last3=Tzachor |first3=Asaf |last4=Chen |first4=Wei-Qiang |date=2024-10-28 |title=E-waste challenges of generative artificial intelligence |url=https://www.nature.com/articles/s43588-024-00712-6 |journal=Nature Computational Science |language=en |volume=4 |issue=11 |pages=818–823 |doi=10.1038/s43588-024-00712-6 |pmid=39468340 |issn=2662-8457|url-access=subscription }}</ref> en besoedeling as gevolg van uitlaatgasse van rugsteun-dieselopwekkers.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Washington State Department of Ecology |url=https://ecology.wa.gov/air-climate/air-quality/data-centers |access-date=2026-04-09 |website=ecology.wa.gov}}</ref> Daar is ook kommer dat hierdie impakte kan toeneem namate hierdie modelle in wyd gebruikte soekenjins soos Google Search en Bing geïntegreer word,<ref name="Saenko-2023" /> namate kletsbotte en ander toepassings al hoe gewilder word,<ref name="Rogers" /><ref name="Saenko-2023" /> en namate modelle weer opgelei moet word.<ref name="Saenko-2023" />
Die koolstofvoetspoor van generatiewe KI neem wêreldwyd na raming bestendig toe, met potensiële jaarlikse emissies wat teen 2035 tussen 18,21 en 245,94 miljoen ton CO2 beloop,<ref>{{Cite journal |last1=Ding |first1=Zhaohao |last2=Wang |first2=Jianxiao |last3=Song |first3=Yiyang |last4=Zheng |first4=Xiaokang |last5=He |first5=Guannan |last6=Chen |first6=Xiupeng |last7=Zhang |first7=Tiance |last8=Lee |first8=Wei-Jen |last9=Song |first9=Jie |date=5 Mei 2025 |title=Tracking the carbon footprint of global generative artificial intelligence |journal=The Innovation |volume=6 |issue=5 |article-number=100866 |doi=10.1016/j.xinn.2025.100866 |issn=2666-6758|doi-access=free |pmid=40432776 |pmc=12105502 |bibcode=2025Innov...600866D }}</ref> terwyl die hoogste ramings vir 2035 die impak van die Amerikaanse beesvleisbedryf op emissies nader (wat teen 2024 na raming 257,5 miljoen ton per jaar vrystel).<ref>{{Cite journal |last1=Pelton |first1=Rylie E. O. |last2=Kazanski |first2=Clare E. |last3=Keerthi |first3=Shamitha |last4=Racette |first4=Kelly A. |last5=Gennet |first5=Sasha |last6=Springer |first6=Nathaniel |last7=Yacobson |first7=Eugene |last8=Wironen |first8=Michael |last9=Ray |first9=Deepak |last10=Johnson |first10=Kris |last11=Schmitt |first11=Jennifer |date=September 2024 |title=Greenhouse gas emissions in US beef production can be reduced by up to 30% with the adoption of selected mitigation measures |journal=Nature Food |language=en |volume=5 |issue=9 |pages=787–797 |doi=10.1038/s43016-024-01031-9 |pmid=39215094 |issn=2662-1355|pmc=11420059 |bibcode=2024NatFo...5..787P }}</ref>
Voorgestelde versagtingstrategieë sluit in: om potensiële omgewingskoste in ag te neem vóór modelontwikkeling of data-insameling,<ref name="Bender-2021" /> die verhoging van die doeltreffendheid van datasentrums om elektrisiteits- of energieverbruik te verminder, <ref name="Dhar-2020" /><ref name="Saenko-2023" /><ref name="Lohr-2024" /> die bou van doeltreffender masjienleermodelle,<ref name="Crownhart-2024" /><ref name="Crawford-2024" /><ref name="Rogers" /> die minimering van die aantal kere wat modelle heroplei moet word,<ref name="Dhar-2020" /><ref name="Crawford-2024" /> die ontwikkeling van 'n raamwerk onder regeringsleiding vir die ouditering van die omgewingsimpak van hierdie modelle,<ref name="Dhar-2020" /><ref name="Crawford-2024" /> die instel van regulasies vir die deursigtigheid van hierdie modelle,<ref name="Dhar-2020" /> die regulering van hul energie- en waterverbruik,<ref name="Crawford-2024" /> die aanmoediging van navorsers om data oor hul modelle se koolstofvoetspoor te publiseer,<ref name="Dhar-2020" /><ref name="Saenko-2023" /> en die verhoging van die aantal vakkundiges wat beide masjienleer en klimaatwetenskap verstaan.<ref name="Dhar-2020" />
==Verwysings==
{{Verwysings|4}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]]
kqppr2t3vge8ug7trpn4v9rtsx89gyu
3373622
3373607
2026-11-18T09:00:52Z
Sobaka
328
bywerk
3373622
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Théâtre D’opéra Spatial.png|duimnael|''Théâtre D'opéra Spatial'' (''Space Opera Theater, 2022''), 'n beeld wat met Midjourney geskep is en vir die skepper daarvan, Jason M. Allen, 'n toekenning besorg het by die Colorado State Fair se kompetisie vir beeldende kuns.]]
'''Generatiewe kunsmatige intelligensie''' ('''GenKI''') is 'n subveld van [[kunsmatige intelligensie]] (KI) wat generatiewe modelle gebruik om teks, beelde, video's, oudio, rekenaarkode of ander vorme van digitale data te genereer.<ref>{{cite journal |last1=Banh |first1=Leonardo |last2=Strobel |first2=Gero |title=Generative artificial intelligence |journal=Electronic Markets |date=2023 |volume=33 |issue=1 |article-number=63 |doi=10.1007/s12525-023-00680-1 |doi-access=free|hdl=10419/306304 |hdl-access=free }}</ref> Hierdie modelle leer die onderliggende patrone en strukture van hul opleidingsdata en gebruik dit om nuwe data te genereer<ref>{{Cite news |last=Pasick |first=Adam |date=27 Maart 2023 |title=Artificial Intelligence Glossary: Neural Networks and Other Terms Explained |url=https://www.nytimes.com/article/ai-artificial-intelligence-glossary.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901183440/https://www.nytimes.com/article/ai-artificial-intelligence-glossary.html |archive-date=1 September 2023 |access-date=22 April 2023 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> in reaksie op insette, wat dikwels die vorm aanneem van opdragte in [[natuurlike taal]].<ref name="nytimes2">{{Cite web |last1=Griffith |first1=Erin |last2=Metz |first2=Cade |date=27 Januarie 2023 |title=Anthropic Said to Be Closing In on $300 Million in New A.I. Funding |url=https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209074235/https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html |archive-date=9 Desember 2023 |access-date=14 Maart 2023 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="bloomberg2">{{cite news |last1=Lanxon |first1=Nate |last2=Bass |first2=Dina |last3=Davalos |first3=Jackie |date=10 Maart 2023 |title=A Cheat Sheet to AI Buzzwords and Their Meanings |url=https://news.bloomberglaw.com/tech-and-telecom-law/a-cheat-sheet-to-ai-buzzwords-and-their-meanings-quicktake |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117140835/https://news.bloomberglaw.com/tech-and-telecom-law/a-cheat-sheet-to-ai-buzzwords-and-their-meanings-quicktake |archive-date=17 November 2023 |access-date=14 Maart 2023 |newspaper=Bloomberg News |location=}}</ref>
Die voorkoms van generatiewe KI-nutsmiddels het aansienlik toegeneem sedert die KI-oplewing van die vroeë 2020's. Hierdie oplewing is moontlik gemaak deur verbeterings in diep [[neurale netwerk]]e, veral [[groot taalmodel]]le (LLM's), wat op die "transformeerder"-argitektuur gebaseer is. Generatiewe KI-toepassings sluit in kletsbotte soos [[ChatGPT]], [[Claude (groot taalmodel)|Claude]], [[Microsoft Copilot]], [[DeepSeek]], [[Doubao]], [[Gemini (kletsbot)|Google Gemini]], [[Grok (kletsbot)|Grok]], [[Kimi (KI)|Kimi]] en [[Qwen]]; teks-na-beeld-modelle soos [[DALL-E]], [[Adobe Firefly]], [[Stable Diffusion]] en [[Midjourney]]; teks-na-spraak-modelle soos [[15.ai]] en [[ElevenLabs]]; teks-na-musiek-modelle soos [[Suno]] en [[Udio]]; vertaalmodelle soos [[Google Translate]] en [[DeepL]]; en teks-na-video-modelle soos [[Veo]], [[LTX]] en [[Sora]].<ref>{{Cite web|last=Roose|first=Kevin|date=October 21, 2022|title=A Coming-Out Party for Generative A.I., Silicon Valley's New Craze|url=https://www.nytimes.com/2022/10/21/technology/generative-ai.html|access-date=14 Maart 2023|website=[[The New York Times]]|archive-date=15 Februarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215010524/https://www.nytimes.com/2022/10/21/technology/generative-ai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Shahaf |first1=Tal |last2=Shahaf |first2=Tal |date=2025-10-23 |title=Lightricks unveils powerful AI video model challenging OpenAI and Google |url=https://www.ynetnews.com/tech-and-digital/article/hklbzavrgx |access-date=2025-12-22 |work=Ynetglobal |language=en}}</ref><ref name="Metz-2024">{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=15 Februarie 2024 |title=OpenAI Unveils A.I. That Instantly Generates Eye-Popping Videos |url=https://www.nytimes.com/2024/02/15/technology/openai-sora-videos.html |access-date=16 Februarie 2024 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=15 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215220626/https://www.nytimes.com/2024/02/15/technology/openai-sora-videos.html |url-status=live }}</ref>
Maatskappye in 'n verskeidenheid sektore het generatiewe KI gebruik of die gebruik daarvan voorgestel, insluitend dié in sagteware-ontwikkeling, gesondheidsorg,<ref>{{Cite journal |last1=Raza |first1=Marium M. |last2=Venkatesh |first2=Kaushik P. |last3=Kvedar |first3=Joseph C. |date=7 Maart 2024 |title=Generative AI and large language models in health care: pathways to implementation |journal=npj Digital Medicine |language=en |volume=7 |issue=1 |page=62 |doi=10.1038/s41746-023-00988-4 |doi-access=free|issn=2398-6352 |pmc=10920625 |pmid=38454007}}</ref> finansies,<ref>{{Cite web |last=Mogaji |first=Emmanuel |date=7 Januarie 2025 |title=How generative AI is transforming financial services – and what it means for customers |url=https://theconversation.com/how-generative-ai-is-transforming-financial-services-and-what-it-means-for-customers-246649 |access-date=10 April 2025 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> vermaak,<ref>{{Cite web |last=Bean |first=Thomas H. Davenport and Randy |date=19 Junie 2023 |title=The Impact of Generative AI on Hollywood and Entertainment |url=https://sloanreview.mit.edu/article/the-impact-of-generative-ai-on-hollywood-and-entertainment/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806231801/https://sloanreview.mit.edu/article/the-impact-of-generative-ai-on-hollywood-and-entertainment/ |archive-date=6 Augustus 2024 |access-date=10 April 2025 |website=MIT Sloan Management Review |language=en-US}}</ref> verkope en bemarking,<ref name="economist2">{{Cite web |date=6 Maart 2023 |title=Don't fear an AI-induced jobs apocalypse just yet |url=https://www.economist.com/business/2023/03/06/dont-fear-an-ai-induced-jobs-apocalypse-just-yet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117160744/https://www.economist.com/business/2023/03/06/dont-fear-an-ai-induced-jobs-apocalypse-just-yet |archive-date=17 November 2023 |access-date=14 Maart 2023 |publisher=[[The Economist]]}}</ref> draaiboekskryf,<ref>{{cite web |last=Coyle |first=Jake |date=27 September 2023 |title=In Hollywood writers' battle against AI, humans win (for now) |url=https://apnews.com/article/hollywood-ai-strike-wga-artificial-intelligence-39ab72582c3a15f77510c9c30a45ffc8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403060904/https://apnews.com/article/hollywood-ai-strike-wga-artificial-intelligence-39ab72582c3a15f77510c9c30a45ffc8 |archive-date=3 April 2024 |access-date=26 Januarie 2024 |website=AP News |publisher=Associated Press}}</ref> en produkontwerp.<ref>{{Cite news |date=16 Junie 2023 |title=How Generative AI Can Augment Human Creativity |url=https://hbr.org/2023/07/how-generative-ai-can-augment-human-creativity |access-date=20 Junie 2023 |work=Harvard Business Review |issn=0017-8012 |url-access=subscription}}</ref>
Generatiewe KI is al gebruik vir [[kubermisdaad]], asook om mense te mislei en te manipuleer deur middel van vals nuus en "[[diepfop]]pe".<ref>{{Cite journal |last=Taeihagh |first=Araz |date=2025-04-04 |title=Governance of Generative AI |url=https://academic.oup.com/policyandsociety/article/44/1/1/7997395 |journal=Policy and Society |language=en |volume=44 |issue=1 |pages=1–22 |doi=10.1093/polsoc/puaf001 |issn=1449-4035|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Simon |first1=Felix M. |last2=Altay |first2=Sacha |last3=Mercier |first3=Hugo |title=Misinformation reloaded? Fears about the impact of generative AI on misinformation are overblown |journal=Harvard Kennedy School Misinformation Review |date=18 Oktober 2023 |doi=10.37016/mr-2020-127 |doi-access=free }}</ref> Generatiewe KI-modelle is opgelei op werke wat deur kopiereg beskerm word, sonder die toestemming van die reghebbendes.<ref>{{Cite news|date=1 Augustus 2023|title=New AI systems collide with copyright law|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-66231268|access-date=28 September 2024}}</ref> Baie generatiewe KI-stelsels is afhanklik van grootskaalse datasentrums, waarvan die omgewingsimpakte elektroniese afval, die verbruik van varswater vir verkoeling, en 'n hoë energieverbruik – wat na raming bestendig toeneem – insluit.<ref>{{Cite web |date=2024-09-21 |title=AI has an environmental problem. Here's what the world can do about that. |url=https://www.unep.org/news-and-stories/story/ai-has-environmental-problem-heres-what-world-can-do-about |access-date=2025-08-20 |website=www.unep.org |language=en}}</ref>
==Geskiedenis==
''Hoofartikel:'' [[Geskiedenis van kunsmatige intelligensie]]
===Vroeë geskiedenis===
Die oorsprong van algoritmies gegenereerde media kan teruggevoer word na die ontwikkeling van die Markov-ketting, wat sedert die vroeë 20ste eeu gebruik word om natuurlike taal te modelleer. Die Russiese wiskundige Andrey Markov het die konsep in 1906 bekendgestel,<ref name="GrinsteadSnell1997page4643">{{cite book |last1=Grinstead |first1=Charles Miller |url=https://archive.org/details/flooved3489
|title=Introduction to Probability |last2=Snell |first2=James Laurie |publisher=American Mathematical Society |year=1997 |isbn=978-0-8218-0749-1 |pages=[https://archive.org/details/flooved3489/page/n473 464]–466 |language=en-us}}</ref><ref name="Bremaud2013pageIX3">{{cite book |last=Bremaud |first=Pierre |url=https://books.google.com/books?id=jrPVBwAAQBAJ
|title=Markov Chains: Gibbs Fields, Monte Carlo Simulation, and Queues |date=9 Maart 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-3124-8 |page=ix |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323160437/https://books.google.com/books?id=jrPVBwAAQBAJ
|archive-date=23 Maart 2017 |url-status=live}}</ref> wat 'n ontleding van klinker- en konsonantpatrone in Eugene Onegin ingesluit het. Sodra dit op 'n tekskorpus opgelei is, kan 'n [[Markovketting]] teen waarskynlikheidsgebaseerde teks genereer.<ref>{{Cite journal |last=Hayes |first=Brian |date=2013 |title=First Links in the Markov Chain |url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_march-april-2013_101_2/page/n13 |journal=American Scientist |volume=101 |issue=2 |page=92 |doi=10.1511/2013.101.92 |issn=0003-0996 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fine |first1=Shai |last2=Singer |first2=Yoram |last3=Tishby |first3=Naftali |title=The Hierarchical Hidden Markov Model: Analysis and Applications |journal=Machine Learning |date=Julie 1998 |volume=32 |issue=1 |pages=41–62 |doi=10.1023/A:1007469218079 |bibcode=1998MLear..32...41F |doi-access=free}}</ref>
Teen die vroeë 1970's het kunstenaars begin om rekenaars te gebruik om generatiewe tegnieke uit te brei tot verby Markov-modelle. Harold Cohen het werke ontwikkel en uitgestal wat deur AARON geskep is – 'n baanbrekers-rekenaarprogram wat ontwerp is om outonoom skilderye te skep.<ref>{{Cite journal |last1=Bergen |first1=Nathan |last2=Huang |first2=Angela |date=2023 |title=A Brief History of Generative AI |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/us/Documents/consulting/us-gen-ai-dichotomies.pdf
|journal=Dichotomies: Generative AI: Navigating Towards a Better Future |issue=2 |page=4 |access-date=8 Augustus 2023 |archive-date=10 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230710/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/us/Documents/consulting/us-gen-ai-dichotomies.pdf
|url-status=live}}</ref>
Die terme "generatiewe KI-beplanning" of "generatiewe beplanning" is in die 1980's en 1990's gebruik om te verwys na KI-beplanningstelsels – veral rekenaarondersteunde prosesbeplanning – wat gebruik is om reekse aksies te genereer ten einde 'n spesifieke doelwit te bereik.<ref name="alting">{{cite journal |last1=Alting |first1=Leo |last2=Zhang |first2=Hongchao |year=1989 |title=Computer aided process planning: the state-of-the-art survey |url=https://www.researchgate.net/publication/236649325 |url-status=live |journal=The International Journal of Production Research |volume=27 |issue=4 |pages=553–585 |doi=10.1080/00207548908942569 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507094335/https://www.researchgate.net/publication/236649325_Computer_Aided_Process_Planning_The_State-of-the-Art_Survey |archive-date=7 Mei 2024 |access-date=3 Oktober 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Chien |first=Steve |year=1998 |title=Automated planning and scheduling for goal-based autonomous spacecraft |journal=IEEE Intelligent Systems and Their Applications |volume=13 |issue=5 |pages=50–55 |doi=10.1109/5254.722362 |bibcode=1998IISA...13e..50C }}</ref> Generatiewe KI-beplanningstelsels het gebruik gemaak van simboliese KI-metodes, soos toestandruimte-soektog en beperkingsbevrediging, en was teen die vroeë 1990's 'n "relatief volwasse" tegnologie. Dit is gebruik om krisisaksieplanne vir militêre doeleindes, <ref name="arpa">{{Cite book |title=ARPA/Rome Laboratory Knowledge-based Planning and Scheduling Initiative Workshop Proceedings |publisher=The Advanced Research Projects Agency, Department of Defense, and Rome Laboratory, US Air Force, Griffiss AFB |year=1994 |isbn=1-55860-345-X |editor-last=Burstein |editor-first=Mark H. |page=219}}</ref> process plans for manufacturing<ref name="alting" /> prosesplanne vir vervaardiging<ref name="arpa" /> en besluitnemingsplanne – soos in die geval van prototipe outonome ruimtetuie – te genereer.<ref>{{cite book |last1=Pell |first1=Barney |title=An Autonomous Spacecraft Agent Prototype |last2=Bernard |first2=Douglas E. |last3=Chien |first3=Steve A. |last4=Gat |first4=Erann |last5=Muscettola |first5=Nicola |last6=Nayak |first6=P. Pandurang |last7=Wagner |first7=Michael D. |last8=Williams |first8=Brian C. |publisher=Autonomous Robots Volume 5, No. 1 |year=1998 |editor1-last=Bekey |editor1-first=George A. |pages=29–45 |quote=Ons besluitnemingskomponent is 'n tradisionele generatiewe KI-beplanner wat op die HSTS-beplanningsraamwerk (Muscettola, 1994) gebaseer is, en ons beheerkomponent is 'n tradisionele stelsel vir die beheer van 'n ruimtetuig se oriëntasie (Hackney et al. 1993). Ons voeg ook 'n argitektoniese komponent by wat spesifiek op die modellering van die wêreld gerig is (die toestandidentifiseerder), en ons maak 'n onderskeid tussen beheer en monitering.}}</ref>
===Generatiewe neurale netwerke (sedert die laat 2000's)===
[[Lêer:Discriminative vs Generative Neural Networks.png|duimnael|Beeldklassifiseerder, bo 'n voorbeeld van 'n neurale netwerk wat met 'n diskriminerende doelwit opgelei is. Onder: 'n Teks-na-beeld-model, 'n voorbeeld van 'n netwerk wat met 'n generatiewe doelwit opgelei is.]]
''Sien ook'': [[Masjienleer]] en [[diepleer]]
[[Masjienleer]] maak gebruik van beide diskriminerende en generatiewe modelle om data te voorspel of te genereer. Vanaf die laat 2000's en vroeë 2010's het vooruitgang in diepleer gelei tot aansienlike verbeterings in beeldklassifikasie, [[spraakherkenning]] en [[natuurliketaalverwerking]].<ref>{{cite journal |last=Krizhevsky |first=Alex |author2=Ilya Sutskever |author3=Geoffrey E. Hinton |title=ImageNet classification with Deep Convolutional Neural Networks |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |year=2012 |volume=25 |url=https://papers.nips.cc/paper/4824-imagenet-classification-with-deep-convolutional-neural-networks}}</ref> Neurale netwerke is in hierdie tydperk tipies as diskriminerende modelle opgelei, vanweë die relatiewe moeilikheid om generatiewe modelle op te lei.<ref>{{Cite book |last=Jebara |first=Tony |title=Machine learning: discriminative and generative |publisher=Springer Science & Business Media |year=2012}}</ref>
In 2014 het die bekendstelling van modelle soos die "''variational autoencoder''" (VAE) en die "generative adversarial network" (GAN) doeltreffende diep generatiewe modellering van komplekse data, soos beelde, moontlik gemaak.<ref>{{Cite conference|last1=Kingma |first1=Diederik P |last2=Welling |first2=Max |date=2014 |title=Auto-Encoding Variational Bayes |url=https://iclr.cc/virtual/2024/test-of-time/21444 |journal=ICLR |arxiv=1312.6114}}</ref><ref>{{cite journal
|last=Goodfellow|first=Ian|author2=Jean Pouget-Abadie|author3=Mehdi Mirza|author4=Bing Xu|author5=David Warde-Farley|author6=Sherjil Ozair|author7=Aaron Courville|author8=Yoshua Bengio|title=Generative Adversarial Nets|journal=Advances in Neural Information Processing Systems|year=2014|volume=27|url=https://papers.nips.cc/paper/5423-generative-adversarial-nets}}</ref> In 2017 is daar in die navorsingsartikel "''Attention Is All You Need''" voorgestel dat "transformearder"-argitektuur verdere vooruitgang in generatiewe modellering kan bewerkstellig, in vergelyking met vroeëre 'long short-term memory" (LSTM)-netwerke.<ref name="Attention Is All You Need">{{cite journal |last=Vaswani |first=Ashish |author2=Noam Shazeer |author3=Niki Parmar |author4=Jakob Uszkoreit |author5=Llion Jones |author6=Aidan N. Gomez |author7=Łukasz Kaiser |author8=Illia Polosukhin |title=[[Attention Is All You Need]] |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |year=2017 |arxiv=1706.03762 }}</ref> Dit het gelei tot die ontwikkeling van "''generative pre-trained transformer''" (GPT)-modelle, wat in 2018 met GPT-1 begin het.
===Aanvaarding van generatiewe KI===
[[Lêer:Timeline-of-AI-generated-faces.png|links|duimnael|Beelde wat deur kunsmatige intelligensie gegenereer is, het baie meer gevorderd geword.]]
In Maart 2020 was die vrystelling van [[15.ai]] – ’n gratis webtoepassing wat deur ’n anonieme [[Massachusetts-tegnologie-instituut|MIT]]-navorser geskep is en oortuigende karakterstemme met minimale opleidingsdata kon genereer – een van die vroegste openbaar beskikbare gebruike van generatiewe KI.<ref>{{cite web |last=Chandraseta |first=Rionaldi |date=21 Januarie 2021 |title=Generate Your Favourite Characters' Voice Lines using Machine Learning |url=https://towardsdatascience.com/generate-your-favourite-characters-voice-lines-using-machine-learning-c0939270c0c6 |url-access=registration |access-date=18 Desember 2024 |website=Towards Data Science |archive-date=21 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121132456/https://towardsdatascience.com/generate-your-favourite-characters-voice-lines-using-machine-learning-c0939270c0c6 |url-status=live }}</ref> Die platform word beskou as die eerste hoofstroomdiens vir oudio-„deepfakes“.[<ref>{{Cite news |title=15.ai Creator reveals journey from MIT Project to internet phenomenon |last=Temitope |first=Yusuf |date=10 Desember 2024 |url=https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/ |location=Lagos, Nigeria|access-date=25 Desember 2024 |newspaper=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228152312/https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/ |archive-date=28 Desember 2024}}</ref><ref>{{cite web |author=Anirudh VK |date=18 Maart 2023 |title=Deepfakes Are Elevating Meme Culture, But At What Cost? |url=https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost/ |access-date=18 Desember 2024 |website=Analytics India Magazine |quote="While AI voice memes have been around in some form since '15.ai' launched in 2020, [...]"|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226163953/https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost/|archive-date=26 Desember 2024}}</ref>
In 2021 het [[DALL-E]], ’n generatiewe model gebaseer op die “transformator”-argitektuur (met geslote bronkode) wat deur [[OpenAI]] ontwikkel is, wydverspreide aandag op die generering van beelde uit teks gevestig.<ref>{{cite web |last=Coldewey |first=Devin |date=January 5, 2021 |title=OpenAI's DALL-E creates plausible images of literally anything you ask it to |url=https://techcrunch.com/2021/01/05/openais-dall-e-creates-plausible-images-of-literally-anything-you-ask-it-to/ |website=TechCrunch |access-date=15 Maart 2023}}</ref>
Ander projekte, insluitend oopbronbenaderings soos VQGAN+CLIP en DALL·E Mini (later hernoem na Craiyon), het soortgelyke stelsels meer toeganklik vir die publiek gemaak.<ref>{{cite web |title=DALL·E mini by craiyon.com |url=https://huggingface.co/spaces/dalle-mini/dalle-mini |website=Hugging Face |access-date=20 Maart 2026}}</ref>
Dream by Wombo is teen die einde van 2021 vrygestel,<ref>{{Cite web |last=Macaulay |first=Thomas |date=2021-11-24 |title=This AI app turns your words into striking (and less cursed) fan art |url=https://thenextweb.com/news/wombo-dream-ai-app-turns-words-into-fan-art |website=TNW |access-date=2026-01-18}}</ref> gevolg deur die vrystelling van [[Midjourney]] en [[Stable Diffusion]] in 2022.<ref>{{cite web |title=Stable Diffusion Public Release |url=https://stability.ai/blog/stable-diffusion-public-release |website=Stability AI |date=Augustus 2022 |access-date=20 Maart 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Midjourney |url=https://www.midjourney.com/home/ |website=Midjourney |access-date=20 Maart 2026}}</ref>
In November 2022 is [[ChatGPT]] aan die publiek bekendgestel. Teen 2023 het dit generatiewe KI gewild gemaak vir algemene teksgebaseerde take.<ref>{{cite web |last=Lock |first=Samantha |date=5 Desember 2022 |title=What is AI chatbot phenomenon ChatGPT and could it replace humans? |url=https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans |access-date=15 Maart 2023 |website=The Guardian |language=en |archive-date=16 Januarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116100346/https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Huang |first=Haomiao |date=23 Augustus 2023 |title=How ChatGPT turned generative AI into an "anything tool" |url=https://arstechnica.com/ai/2023/08/how-chatgpt-turned-generative-ai-into-an-anything-tool/ |access-date=21 September 2024 |work=Ars Technica |archive-date=19 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719143525/https://arstechnica.com/ai/2023/08/how-chatgpt-turned-generative-ai-into-an-anything-tool/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Krakowski |first1=Sebastian |title=Human-AI agency in the age of generative AI |journal=Information and Organization |date=Maart 2025 |volume=35 |issue=1 |article-number=100560 |doi=10.1016/j.infoandorg.2025.100560 |doi-access=free }}</ref>
[[Lêer:Private belegging in generatiewe KI 2019 - 2025.jpg|duimnael|Wêreldwye private belegging in generatiewe kunsmatige intelligensie, 2019–2025, volgens die 2026 AI Index-verslag. Bedrae in miljard Amerikaanse dollar.]]
In 'n opname uit 2024 deur die bemarkingsnavorsingsfirma Ipsos, was lande in die Asië-Stille Oseaan-streek aansienlik meer optimisties oor generatiewe KI as [[Weste|Westerse]] samelewings, en hulle toon ook hoër aanvaardingskoerse. Ten spyte van kommer oor privaatheid en die tempo van verandering, het 68% van die respondente in die Asië-Stille Oseaan-streek geglo dat KI 'n positiewe impak op die wêreld het, vergeleke met 57% wêreldwyd<ref>{{Cite web |date=2024-11-11 |title=Asia Pacific open to digital and reform transformation |url=https://www.ipsos.com/en-th/ua_globaltrends |access-date=2025-06-14 |website=IPSOS |language=en-th}}</ref> Volgens 'n opname deur SAS en Coleman Parkes Research het 83% van Chinese respondente teen 2023 die tegnologie gebruik – 'n syfer wat beide die wêreldgemiddeld van 54% en die Amerikaanse koers van 65% oortref. 'n VN-verslag het aangedui dat Chinese entiteite tussen 2014 en 2023 meer as 38 000 patente vir generatiewe KI ingedien het – meer as enige ander land.<ref>{{cite news |last=Baptista |first=Eduardo |date=9 Julie 2024 |title=China leads the world in adoption of generative AI, survey shows |url=https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/china-leads-world-adoption-generative-ai-survey-shows-2024-07-09/ |access-date=14 Julie 2024 |work=Reuters}}</ref> 'n Opname uit 2024 deur die [[sosiale media]]-toepassing Just So Soul het bevind dat 18% van respondente wat ná 2000 gebore is, generatiewe KI "byna elke dag" gebruik. Verder geniet of hou meer as 60% van die respondente van KI-gegenereerde inhoud (AIGC), terwyl minder as 3% dit nie geniet nie of haat.<ref>{{cite web |author1=He Qitong |author2=Li Dongxu |date=31 Mei 2024 |title=Young Chinese Have Almost No Concerns About AI, Survey Finds |url=https://www.sixthtone.com/news/1015263 |work=Sixth Tone|publisher=Shanghai United Media Group}}</ref>
Teen die middel van 2025 het maatskappye in toenemende mate hul loodsprojekte vir generatiewe KI laat vaar, aangesien hulle gesukkel het met integrasie, datagehalte en opbrengste wat nie aan verwagtinge voldoen het nie. Dit het daartoe gelei dat ontleders by Gartner en ''[[The Economist]]'' hierdie tydperk beskryf het as die intrede tot die "dal van ontnugtering" (''trough of disillusionment'') in Gartner se sogenaamde "vals opgewondenheid-siklus".<ref>{{cite press release |title=Gartner Says Generative AI for Procurement Has Entered the Trough of Disillusionment |url=https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2025-07-30-gartner-says-generative-ai-for-procurement-has-entered-the-trough-of-disillusionment |access-date=16 September 2025 |agency=Gartner |date=30 Julie 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Welcome to the AI trough of disillusionment |url=https://www.economist.com/business/2025/05/21/welcome-to-the-ai-trough-of-disillusionment |access-date=16 September 2025 |newspaper=The Economist |date=21 Mei 2025}}</ref>
In 'n opname deur die Federale Reserweraad in Oktober 2025 het een uit elke vier Amerikaanse werknemers aangedui dat hulle die vorige maand generatiewe KI by die werk gebruik het.<ref>{{cite report |title=Report on the Economic Well-Being of U.S. Households in 2025 |url=https://www.federalreserve.gov/publications/2026-economic-well-being-of-us-households-in-2025-executive-summary.htm |publisher=Federal Reserve Board |date=Mei 2026 |access-date=22 September 2026}}</ref>
==Toepassings==
Generatiewe kunsmatige intelligensie is in verskeie industrieë toegepas vir inhoudskepping en outomatisering. In gesondheidsorg word generatiewe modelle gebruik vir geneesmiddelontdekking en die generering van sintetiese mediese data om diagnostiese stelsels op te lei.<ref>{{cite journal
|last=Kaushal
|first=Ayush
|title=Artificial Intelligence in Healthcare: Applications and Challenges
|journal=Nature Medicine
|year=2023
}}</ref> In finansies word dit gebruik vir verslagopstelling, datagenerering en kliëntediensoutomatisering.<ref name="FoundationModels"/> Media- en vermaaklikheidsbedrywe gebruik generatiewe stelsels vir take soos musiekkomposisie, draaiboekontwikkeling en beeld- of videogenerering.<ref name="Epstein2023">{{cite journal |last=Epstein |first=Ziv |title=Art and the science of generative AI |journal=Science |year=2023 |volume=380 |issue=6650 |pages=1110–1111 |doi=10.1126/science.adh4451|pmid=37319193 |arxiv=2306.04141 |bibcode=2023Sci...380.1110E }}</ref> Navorsers en beleidmakers het kommer uitgespreek oor akkuraatheid, misbruik en impakte op akademiese en professionele werk.<ref name="FoundationModels"/>
===Teks en sagtewarekode===
[[Groot taalmodel]]le (GTMe) word opgelei op getokeniseerde teks uit groot korpora en is in staat tot natuurlike taalverwerking, masjienvertaling en die generering van natuurlike taal.<ref>{{cite journal
|last=Kaushal
|first=Ayush
|title=Artificial Intelligence in Healthcare: Applications and Challenges
|journal=Nature Medicine
|year=2023
}}</ref>
GTMe kan as grondslagmodelle vir 'n verskeidenheid afgeleide take gebruik word.<ref name="FoundationModels">{{Cite arXiv |eprint=2108.07258 |class=cs.LG |first1=R. |last1=Bommasani |title=On the opportunities and risks of foundation models |date=2021}}</ref> Hulle kan ook op bronkode opgelei word om programme op grond van instruksies (prompts) te genereer.<ref>{{cite arXiv
|last=Chen
|first=Mark
|title=Evaluating Large Language Models Trained on Code
|year=2021
|class=cs.LG
|eprint=2107.03374
}}</ref>
Baie toepassings kombineer groot taalmodelle met eksterne kennisbronne deur gebruik te maak van "''retrieval-augmented generation''" (RAG) – 'n tegniek waar relevante dokumente tydens die genereringsproses opgesoek en in die model se reaksie ingesluit word.
Generatiewe KI is geïntegreer in platforms vir inhoudbestuur en webwerfpublikasie, waar groot taalmodelle gebruik word om teks te genereer, te help met die samestelling van bladsye, en die skepping van webwerwe op grond van instruksies in natuurlike taal te outomatiseer.<ref>{{cite web |last=Zewe |first=Adam |title=Explained: Generative AI |url=https://news.mit.edu/2023/explained-generative-ai-1109 |website=MIT News |publisher=Massachusetts Institute of Technology |date=9 November 2023 |access-date=20 Julie 2026}}</ref> WordPress.com is een voorbeeld van hierdie toepassing, wat generatiewe KI in sy werkvloei vir die skep van webwerwe inkorporeer.<ref>{{cite book |last=Hutson |first=James |title=The Adoption of Artificial Intelligence and Inertia in Higher Education: Exploring Complex Resistance to Technological Change |edition=1st |publisher=Routledge |year=2025 |isbn=978-1-041-10597-8}}</ref>
===Oudio===
In 2016 het DeepMind se WaveNet getoon dat diep neurale netwerke rou klankgolfvorms kan genereer.<ref>{{cite arXiv
|last=van den Oord
|first=Aaron
|title=WaveNet: A Generative Model for Raw Audio
|year=2016
|class=cs.SD
|eprint=1609.03499
}}</ref> Dit het meer realistiese spraaksintese moontlik gemaak in vergelyking met vroeëre benaderings. Latere stelsels, soos Tacotron 2, het "end-tot-end" neurale teks-na-spraak-generering gedemonstreer.<ref>{{cite arXiv
|last=Shen
|first=Jonathan
|title=Natural TTS Synthesis by Conditioning WaveNet on Mel Spectrogram Predictions
|year=2017
|class=cs.CL
|eprint=1712.05884
}}</ref>
===Beelde===
Generatiewe KI kan gebruik word om visuele kuns te skep.<ref name="Epstein2023"/> Sulke stelsels word opgelei met behulp van beeld-teks-pare. Voorbeelde hiervan sluit in Stable Diffusion, DALL-E en Midjourney. Generatiewe KI is ook toegepas op beeldkompressie teen lae bittempo's, wat dit moontlik maak om perseptueel realistiese beelde uit saamgeperste data te rekonstrueer.<ref>{{cite conference
|last=Ramesh
|first=Aditya
|title=Zero-shot text-to-image generation
|book-title=International Conference on Machine Learning
|year=2021
|url=https://proceedings.mlr.press/v139/ramesh21a.html
}}</ref> Onlangse benaderings het beheerbare kompressie teen verskeie bittempo's ondersoek, deur gebruik te maak van 'n enkele model.<ref>{{Cite journal |last1=Iwai |first1=Shoma |last2=Miyazaki |first2=Tomo |last3=Omachi |first3=Shinichiro |date=2024 |title=Dual-Conditioned Training to Exploit Pre-Trained Codebook-Based Generative Model in Image Compression |journal=IEEE Access |volume=12 |pages=198184–198200 |doi=10.1109/ACCESS.2024.3522238 |doi-access=free |bibcode=2024IEEEA..12s8184I |issn=2169-3536}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pei |first1=Yifei |last2=Liu |first2=Ying |last3=Ling |first3=Nam |date=2026 |title=Adaptive Fused Prior Transfer for Controllable Generative Image Compression |journal=IEEE Access |volume=14 |pages=150315–150337 |doi=10.1109/ACCESS.2026.3737467 |doi-access=free |issn=2169-3536}}</ref>
===Video===
Generatiewe KI kan gebruik word om fotorealistiese [[video]]'s te skep. Stelsels soos Runway het vermoëns vir teks-na-video-generering gedemonstreer.<ref>{{cite news
|last=Metz
|first=Cade
|title=Instant Videos Could Represent the Next Leap in A.I. Technology
|url=https://www.nytimes.com/2023/04/04/technology/runway-ai-videos.html
|work=The New York Times
|date=4 April 2023
}}</ref>
===Robotika===
Generatiewe modelle kan vir bewegingsbeplanning en en [[Robotika|robotbeheer]] gebruik word deur uit vorige data te leer.<ref>{{cite web
|title=A technique for more effective multipurpose robots
|url=https://news.mit.edu/2024/technique-for-more-effective-multipurpose-robots-0603
|website=MIT News
|date=2024
}}</ref>
===3D-modellering===
Generatiewe modelle kan help om 3D-modelleringstake te outomatiseer, insluitend die generering van 3D-bates uit teks of beelde.
===KI-gesteunde wiskundige ontdekking===
Generatiewe KI-stelsels is in [[wiskunde]] en [[rekenaarwetenskap]] gebruik om kandidaat-rekenaarprogramme, bewyse, konstruksies of algoritmes te genereer.
In 2023 het Google DeepMind FunSearch bekendgestel, 'n metode vir die skep van rekenaarprogramme wat wiskundige en algoritmiese probleme oplos. FunSearch is gebruik om nuwe wiskundige konstruksies in die "cap set"-probleem en die "bin packing"-probleem te ontdek.<ref name="funsearch-nature">{{cite journal |last1=Romera-Paredes |first1=Bernardino |last2=Barekatain |first2=Mohammadamin |last3=Novikov |first3=Alexander |last4=Balog |first4=Matej |last5=Kumar |first5=M. Pawan |last6=Dupont |first6=Emilien |last7=Ruiz |first7=Francisco J. R. |last8=Ellenberg |first8=Jordan S. |last9=Wang |first9=Pengming |last10=Fawzi |first10=Omar |last11=Kohli |first11=Pushmeet |last12=Fawzi |first12=Alhussein |display-authors=etal |title=Mathematical discoveries from program search with large language models |journal=Nature |volume=625 |pages=468–475 |date=2024 |issue=7995 |doi=10.1038/s41586-023-06924-6 |pmid=38096900 |pmc=10794145 |bibcode=2024Natur.625..468R }}</ref><ref name="mouret-2024">{{cite journal |last=Mouret |first=Jean-Baptiste |title=Large language models help computer programs to evolve |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=625 |pages=452–453 |date=17 Januarie 2024 |issue=7995 |doi=10.1038/d41586-023-03998-0 |pmid=38233614 |bibcode=2024Natur.625..452M |url=https://inria.hal.science/hal-04408259 }}</ref><ref name="ellenberg-2025">{{cite journal |last1=Ellenberg |first1=Jordan S. |last2=Fraser-Taliente |first2=Cristofero S. |last3=Harvey |first3=Thomas R. |last4=Srivastava |first4=Karan |last5=Sutherland |first5=Andrew V. |title=Generative Modeling for Mathematical Discovery |journal=Advances in Theoretical and Mathematical Physics |date=17 Maart 2025 |volume=29 |issue=8 |page=2225 |doi=10.4310/ATMP.260412165352 |arxiv=2503.11061 |bibcode=2026AdTMP..29.2225E }}</ref>
In 2023 het Google DeepMind AlphaDev bekendgestel, wat gebruik is om klein sorteeralgoritmes te ontdek wat voorheen bekende menslike maatstawwe oortref het en in die LLVM-standaard C++-sorteerbiblioteek geïntegreer is.<ref>{{Cite web |last=Timmer |first=John |date=2023-06-07 |title=AI system devises first optimizations to sorting code in over a decade |url=https://arstechnica.com/science/2023/06/googles-deepmind-develops-a-system-that-writes-efficient-algorithms/ |access-date=2026-05-08 |website=Ars Technica |language=en}}</ref><ref name="alphadev-nature">{{cite journal |last1=Mankowitz |first1=Daniel J. |last2=Michalski |first2=Andrea |last3=Zhernov |first3=Anton |last4=Gelmi |first4=Marco |last5=Selvi |first5=Marco |display-authors=etal |title=Faster sorting algorithms discovered using deep reinforcement learning |journal=Nature |date=Junie 2023 |volume=618 |issue=7964 |pages=257–263 |doi=10.1038/s41586-023-06004-9 |pmid=37286649 |pmc=10247365 |bibcode=2023Natur.618..257M }}</ref> In 2025 het Google DeepMind [[AlphaEvolve]] bekendgestel, 'n KI-stelsel vir algemene [[algoritme]]-ontdekking en -optimalisering. AlphaEvolve gebruik GTMe om kodeveranderinge voor te stel, outomatiese evalueerders om elke kandidaat te assesseer, en 'n evolusionêre proses om algoritmes iteratief te verbeter.<ref>{{Cite web |last=Whitwam |first=Ryan |date=14 Mei 2025 |title=Google DeepMind creates super-advanced AI that can invent new algorithms |url=https://arstechnica.com/ai/2025/05/google-deepmind-creates-super-advanced-ai-that-can-invent-new-algorithms/ |access-date=1 Mei 2026 |website=Ars Technica}}</ref>
In 2026, in reaksie op die toenemende gebruik van generatiewe KI in wiskundige ontdekkings, het 'n groep wiskundiges die Leiden-verklaring oor Kunsmatige Intelligensie en Wiskunde uitgereik, wat aanbeveel dat die gebruik van KI in navorsingsartikels bekend gemaak word, verseker word dat KI-ondersteunde artikels deur eweknieë beoordeel word, en regshulpbronne en openbare befondsing verskaf word sodat die akademie en winsgewende maatskappye op gelyke voet kan meeding.<ref>{{Cite news |last=Roberts |first=Siobhan |date=2026-06-02 |title=As A.I. Makes Strides in Mathematics, Mathematicians Urge Caution |url=https://www.nytimes.com/2026/06/02/science/ai-mathematics-leiden-declaration.html |access-date=2026-06-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
===Materiaalwetenskap===
In 2023 het Google DeepMind GNoME bekendgestel – ’n metode om kandidaat-anorganiese kristalstrukture voor te stel vir berekeningsgebaseerde sifting en eksperimentele sintese in [[materiaalkunde]],<ref name="merchant2023-gnome">{{cite journal |last1=Merchant |first1=Amil |last2=Batzner |first2=Simon |last3=Schoenholz |first3=Samuel S. |last4=Aykol |first4=Muratahan |last5=Cheon |first5=Gowoon |last6=Cubuk |first6=Ekin Dogus |display-authors=etal |title=Scaling deep learning for materials discovery |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=2023 |volume=624 |issue=7990 |pages=80–85 |doi=10.1038/s41586-023-06735-9 |doi-access=free |pmid=38030720 |pmc=10700131 |bibcode=2023Natur.624...80M }}</ref> Ander metodes in materiaalkunde sluit MatterGen<ref name="mattergen-nature">{{cite journal |last1=Zeni |first1=Claudio |last2=Pinsler |first2=Robert |last3=Zügner |first3=Daniel |display-authors=etal |title=A generative model for inorganic materials design |journal=Nature |date=2025 |volume=639 |issue=8055 |pages=624–632 |doi=10.1038/s41586-025-08628-5 |doi-access=free |pmid=39821164 |pmc=11922738 |arxiv=2312.03687 |bibcode=2025Natur.639..624Z }}</ref> CDVAE<ref name="cdvae">{{cite conference |last1=Xie |first1=Tian |last2=Fu |first2=Xiang |last3=Ganea |first3=Octavian-Eugen |last4=Barzilay |first4=Regina |last5=Jaakkola |first5=Tommi |title=Crystal Diffusion Variational Autoencoder for Periodic Material Generation |book-title=International Conference on Learning Representations |year=2022 |url=https://openreview.net/forum?id=03RLpj-tc_}}</ref> en CrystalFlow<ref name="crystalflow">{{cite journal |last1=Luo |first1=Xiaoshan |last2=Wang |first2=Zhenyu |last3=Wang |first3=Qingchang |display-authors=etal |title=CrystalFlow: a flow-based generative model for crystalline materials |journal=[[Nature Communications]] |date=2025 |volume=16 |issue=1 |article-number=9267 |doi=10.1038/s41467-025-64364-4 |doi-access=free |pmid=41115940 |pmc=12537960 |arxiv=2412.11693 |bibcode=2025NatCo..16.9267L }}</ref><ref name="genai-crystal-review">{{cite journal |last1=Zeni |first1=Claudio |display-authors=etal |title=Generative AI for crystal structures: a review |journal=npj Computational Materials |date=2025 |volume=11 |issue=1 |page=161 |article-number=370 |doi=10.1038/s41524-025-01881-2 |doi-access=free |arxiv=2509.02723 |bibcode=2025npjCM..11..370D }}</ref> in.
===Generatiewe soekenjinoptimalisering===
Generatiewe soekenjinoptimalisering (GEO) is die praktyk om digitale inhoud te struktureer en 'n aanlyn teenwoordigheid te bestuur ten einde sigbaarheid te verbeter in antwoorde wat deur generatiewe KI-stelsels gegenereer word. Hierdie praktyk beïnvloed die wyse waarop groot taalmodelle (GTMe) inligting verkry, opsom en aanbied in reaksie op gebruikersnavrae.<ref name="newman2026" /> Verwante terme sluit in antwoord-soekenjinoptimalisering (AEO)<ref name="newman2026">{{cite web |last=Newman |first=Nic |date=12 Januarie 2026 |title=Journalism, media, and technology trends and predictions 2026 |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/journalism-media-and-technology-trends-and-predictions-2026 |access-date=30 Januarie 2026 |website=Reuters Institute for the Study of Journalism |publisher=University of Oxford |archive-date=30 Januarie 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260130061627/https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/journalism-media-and-technology-trends-and-predictions-2026 |url-status=live }}</ref> en kunsmatige-intelligensie-optimalisering (AIO).<ref>{{cite journal |last1=Fan |first1=Zhenan |last2=Ghaddar |first2=Bissan |last3=Wang |first3=Xinglu |last4=Xing |first4=Linzi |last5=Zhang |first5=Yong |last6=Zhou |first6=Zirui |date=1 July 2026 |title=Artificial intelligence for optimization: Unleashing the potential of parameter generation, model formulation, and solution methods |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0377221725006666 |journal=European Journal of Operational Research |volume=332 |issue=1 |pages=1–30 |doi=10.1016/j.ejor.2025.08.029 |issn=0377-2217 |url-access=subscription}}</ref>
==Sagteware en hardeware==
[[Lêer:Afrikaans Generatiewe KI-modelle diagram.png|duimnael|Argitektuur van ’n generatiewe KI-agent.]]
Generatiewe KI-modelle word gebruik deur [[kletsbot]]te soos ChatGPT, programmeringshulpmiddels soos GitHub Copilot,<ref>{{Cite web |url=https://www.axios.com/2023/06/30/githubs-vision-to-make-code-more-secure-by-design |title=GitHub has a vision to make code more secure by design |last=Sabin |first=Sam |date=June 30, 2023 |website=Axios Codebook |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.axios.com/2023/06/30/githubs-vision-to-make-code-more-secure-by-design |url-status=live }}</ref> teks-na-beeld-programme soos Midjourney, en teks-na-video-programme soos Runway Gen-2.<ref>{{cite web |last=Vincent |first=James |date=March 20, 2023 |title=Text-to-video AI inches closer as startup Runway announces new model |url=https://www.theverge.com/2023/3/20/23648113/text-to-video-generative-ai-runway-ml-gen-2-model-access |access-date=August 15, 2023 |work=The Verge |quote=Text-to-video is the next frontier for generative AI, though current output is rudimentary. Runway says it'll be making its new generative video model, Gen-2, available to users in 'the coming weeks.' |archive-date=September 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927003647/https://www.theverge.com/2023/3/20/23648113/text-to-video-generative-ai-runway-ml-gen-2-model-access |url-status=live }}</ref> Funksies gebaseer op generatiewe KI is bygevoeg tot bestaande kommersieel beskikbare dienste, soos Microsoft Office (Microsoft Copilot),<ref>{{Cite web |url=https://www.cnbc.com/2023/03/16/microsoft-to-improve-office-365-with-chatgpt-like-generative-ai-tech-.html |title=Microsoft adds OpenAI technology to Word and Excel |last=Vanian |first=Jonathan |date=16 Maart 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |publisher=CNBC |quote=Microsoft is bringing generative artificial intelligence technologies such as the popular ChatGPT chatting app to its Microsoft 365 suite of business software....the new A.I. features, dubbed Copilot, will be available in some of the company's most popular business apps, including Word, PowerPoint and Excel. |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.cnbc.com/2023/03/16/microsoft-to-improve-office-365-with-chatgpt-like-generative-ai-tech-.html |url-status=live }}</ref> Google Foto's,<ref>{{cite web |last=Wilson |first=Mark |date=15 Augustus 2023 |title=The app's Memories feature just got a big upgrade |url=https://www.techradar.com/computing/software/google-photos-now-shows-you-an-ai-powered-highlights-reel-of-your-life |work=TechRadar |quote= Die Google Foto's-app kry 'n herontwerpte 'Herinneringe'-funksie wat deur kunsmatige intelligensie aangedryf word... jy sal generatiewe kunsmatige intelligensie kan gebruik om voorgestelde name te genereer, soos "’n woestynavontuur". |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.techradar.com/computing/software/google-photos-now-shows-you-an-ai-powered-highlights-reel-of-your-life |url-status=live }}</ref> en die Adobe-sagtewarepakket (Adobe Firefly).<ref>{{cite web |url=https://www.mediapost.com/publications/article/385660/adobe-adds-generative-ai-to-photoshop.html |title=Adobe Adds Generative AI To Photoshop |first=Laurie |last=Sullivan |date=23 Mei 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |work=MediaPost |quote=Generative artificial intelligence (AI) will become one of the most important features for creative designers and marketers. Adobe on Tuesday unveiled a Generative Fill feature in Photoshop to bring Firefly's AI capabilities into design. |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.mediapost.com/publications/article/385660/adobe-adds-generative-ai-to-photoshop.html |url-status=live }}</ref> Baie generatiewe KI-modelle is ook beskikbaar as oopbronsagteware, insluitend Stable Diffusion en die LLaMA<ref>{{cite web |url=https://venturebeat.com/ai/llama-2-how-to-access-and-use-metas-versatile-open-source-chatbot-right-now/ |title=LLaMA 2: How to access and use Meta's versatile open-source chatbot right now |author=Michael Nuñez |date=19 Julie 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |website=VentureBeat |quote= As jy LLaMA 2 op jou eie masjien wil laat loop of die kode wil aanpas, kan jy dit direk aflaai vanaf Hugging Face, 'n toonaangewende platform vir die deel van KI-modelle. |archive-date=3 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103020505/https://venturebeat.com/ai/llama-2-how-to-access-and-use-metas-versatile-open-source-chatbot-right-now/ |url-status=live }}</ref>-taalmodel.
Kleiner generatiewe KI-modelle met tot 'n paar miljard parameters kan op [[slimfoon|slimfone]], ingebedde toestelle en [[persoonlike rekenaar]]s funfsioneer. LLaMA-7B ('n weergawe met 7 miljard parameters) kan byvoorbeeld op 'n Raspberry Pi 4<ref>{{cite web |url=https://www.tomshardware.com/how-to/create-ai-chatbot-server-on-raspberry-pi |title=How To Create Your Own AI Chatbot Server With Raspberry Pi 4 |last=Pounder |first=Les |date=25 Maart 2023 |access-date=15 Augustus 2023 |publisher= |quote=Using a Pi 4 with 8GB of RAM, you can create a ChatGPT-like server based on LLaMA. |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225810/https://www.tomshardware.com/how-to/create-ai-chatbot-server-on-raspberry-pi |url-status=live }}</ref> funksioneer, en een weergawe van Stable Diffusion kan op 'n iPhone 11 loop.<ref>{{cite web |url=https://the-decoder.com/draw-things-app-brings-stable-diffusion-to-the-iphone/ |title="Draw Things" App brings Stable Diffusion to the iPhone |last=Kemper |first=Jonathan |date=10 November 2022 |website=The Decoder |quote= Draw Things is 'n toepassing wat Stable Diffusion na die iPhone bring. Die KI-beelde word plaaslik gegenereer, so jy het nie 'n internetverbinding nodig nie.|access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225811/https://the-decoder.com/draw-things-app-brings-stable-diffusion-to-the-iphone/ |url-status=live }}</ref>
Groter modelle met tienduisende miljoene (tientalle miljarde) parameters kan op [[skootrekenaar]]s of [[tafelrekenaar]]s funksioneer. Om 'n aanvaarbare spoed te behaal, mag modelle van hierdie grootte versnellers vereis, soos die GPU-skyfies wat deur [[Nvidia|NVIDIA]] en [[AMD]] vervaardig word, of die "''Neural Engine''" wat in [[Apple Inc.|Apple]] se eie verwerkers (Apple Silicon) ingesluit is. Die weergawe van LLaMA met 65 miljard parameters kan byvoorbeeld so gekonfigureer word dat dit op 'n tafelrekenaar loop.<ref>{{cite web |last=Witt |first=Allan |date=July 7, 2023 |title=Best Computer to Run LLaMA AI Model at Home (GPU, CPU, RAM, SSD) |url=https://www.hardware-corner.net/guides/computer-to-run-llama-ai-model/ |quote= Om die LLaMA-model tuis te laat loop, het jy 'n rekenaar nodig wat toegerus is met 'n kragtige GPU wat die groot hoeveelheid data en berekeninge kan hanteer wat vir afleiding (inferencing) vereis word.. |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225811/https://www.hardware-corner.net/guides/computer-to-run-llama-ai-model/ |url-status=live }}</ref>
Die voordele daarvan om generatiewe KI plaaslik te laat loop, sluit in die beskerming van [[privaatheid]] en intellektuele eiendom, asook die vermyding van beperkings op gebruiksfunksies en [[sensuur]]. Die subreddit r/LocalLLaMA fokus veral op die gebruik van grafiese kaarte wat vir verbruikerspeletjies ontwerp is,<ref>{{cite web |url=https://www.pcmag.com/how-to/how-to-run-your-own-chatgpt-like-llm-for-free-and-in-private |title=Who Needs ChatGPT? How to Run Your Own Free and Private AI Chatbot |last=Westover |first=Brian |date=28 September 2023 |publisher=Ziff Davis |access-date=7 Januarie 2024 |archive-date=7 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107171858/https://www.pcmag.com/how-to/how-to-run-your-own-chatgpt-like-llm-for-free-and-in-private |url-status=live }}</ref> deur middel van tegnieke soos kompressie.
Taalmodelle met honderde miljarde parameters, soos GPT-4 of PaLM, loop gewoonlik op rekenaars in [[datasentrum]]s wat toegerus is met reekse GPU's (soos NVIDIA se H100) of KI-versnellerskyfies (soos Google se TPU). Hierdie baie groot modelle word tipies via die [[internet]] as wolkdienste benut.
In 2022 het die Verenigde State nuwe uitvoerbeheermaatreëls ingestel op gevorderde rekenaartegnologie en [[halfgeleier]]s wat na die [[Volksrepubliek China]] uitgevoer word. Dit sluit beperkings in op die uitvoer na China van GPU- en KI-versnellerskyfies wat vir generatiewe KI gebruik word.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-says-us-has-imposed-new-license-requirement-future-exports-china-2022-08-31/ |title=U.S. officials order Nvidia to halt sales of top AI chips to China |last1=Nellis |first1=Stephen |last2=Lee |first2=Jane |date=1 September 2022 |website=Reuters |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.reuters.com/technology/nvidia-says-us-has-imposed-new-license-requirement-future-exports-china-2022-08-31/ |url-status=live }}</ref> Skyfies soos die NVIDIA A800<ref>{{cite web |url=https://www.tomshardware.com/news/nvidia-a800-performance-revealed |title=Nvidia's Chinese A800 GPU's Performance Revealed |first=Anton |last=Shilov |date=May 7, 2023 |publisher=Tom's Hardware |access-date=15 Augustus 2023 |quote= Die A800 werk teen 70% van die spoed van A100-GPU's, terwyl dit voldoen aan streng Amerikaanse uitvoerstandaarde wat beperk hoeveel verwerkingskrag Nvidia mag verkoop. |archive-date=7 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507100659/https://www.tomshardware.com/news/nvidia-a800-performance-revealed |url-status=live }}</ref> en die Biren Technology BR104<ref>{{cite web |last=Patel |first=Dylan |date=24 Oktober 2022 |title=How China's Biren Is Attempting To Evade US Sanctions |url=https://www.semianalysis.com/p/how-chinas-biren-is-attempting-to |access-date=15 Augustus 2023 |archive-date=15 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815225810/https://www.semianalysis.com/p/how-chinas-biren-is-attempting-to |url-status=live }}</ref> is ontwikkel om aan die vereistes van die sanksies te voldoen.
Daar is gratis sagteware op die mark wat poog om teks wat deur generatiewe kunsmatige intelligensie (soos GPTZero) gegenereer is, te herken, sowel as beelde, oudio of video wat daaruit voortspruit.<ref>{{cite magazine|last=Piccolo |first=Riccardo |url=https://www.wired.it/article/software-riconoscere-intelligenza-artificiale-immagini-false/|title=5 software gratuiti per riconoscere le immagini false generate dall'AI |trans-title=5 free software to recognise fake AI-generated images|date=28 Oktober 2023 |magazine=Wired|language=it|access-date=29 Oktober 2023|archive-date=2 Maart 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260302142837/https://www.wired.it/article/software-riconoscere-intelligenza-artificiale-immagini-false/|url-status=live}}</ref> Moontlike strategieë om inhoud van generatiewe kunsmatige intelligensie (KI) op te spoor, sluit in digitale watermerke, inhoudstawing, inligtingherwinning en klassifikasiemodelle gebaseer op masjienleer.<ref>{{Cite web |date=4 Januarie 2024 |title=Detecting AI fingerprints: A guide to watermarking and beyond |url=https://www.brookings.edu/articles/detecting-ai-fingerprints-a-guide-to-watermarking-and-beyond/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240903212302/https://www.brookings.edu/articles/detecting-ai-fingerprints-a-guide-to-watermarking-and-beyond/ |archive-date=3 September 2024 |access-date=5 September 2024 |website=Brookings Institution |language=en-US}}</ref> Ten spyte van bewerings van akkuraatheid, het beide gratis en betaalde KI-teksverklikkers dikwels "vals positiewe" resultate gelewer, waardeur studente verkeerdelik daarvan beskuldig is dat hulle werk ingedien het wat deur KI gegenereer is.<ref>{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/04/01/chatgpt-cheating-detection-turnitin |title=We tested a new ChatGPT-detector for teachers. It flagged an innocent student |last=Fowler |first=Geoffrey |date=3 April 2023 |website=washingtonpost.com |access-date=6 Februarie 2024 |archive-date=28 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328081619/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/04/01/chatgpt-cheating-detection-turnitin/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/06/02/turnitin-ai-cheating-detector-accuracy/ |title=Detecting AI may be impossible. That's a big problem for teachers. |last=Fowler |first=Geoffrey |date=2 Junie 2023 |website=washingtonpost.com |access-date=6 Februarie 2024 |archive-date=3 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603004340/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/06/02/turnitin-ai-cheating-detector-accuracy/ |url-status=live }}</ref>
===Generatiewe modelle en opleidingstegnieke===
====Generatiewe mededingende netwerke====
[[Lêer:GAN opleiding werkvloei.png|duimnael|Werkvloei vir die opleiding van 'n generatiewe mededingende netwerk.]]
Generatiewe mededingende netwerke (GAN'e) is 'n generatiewe modelleringstegniek wat bestaan uit twee [[neurale netwerk]]e – die generator en die diskrimineerder – wat gelyktydig in 'n mededingende omgewing opgelei word. Die generator skep sintetiese data deur ewekansige geraas te omskep in monsters wat soos die opleidingsdatastel lyk. Die diskriminator word opgelei om die outentieke [[data]] te onderskei van [[sintetiese data]] wat deur die generator geproduseer word. Die twee modelle neem deel aan 'n minimaksimaleerende spel: die generator poog om toenemend realistiese data te skep om die diskrimineerder te "flous", terwyl die diskrimineerder sy vermoë verbeter om regte van vals data te onderskei. Hierdie deurlopende opleidingsopstelling stel die generator in staat om hoëgehalte en realistiese uitsette te produseer.<ref>{{Cite journal |last1=Goodfellow |first1=Ian |last2=Pouget-Abadie |first2=Jean |last3=Mirza |first3=Mehdi |last4=Xu |first4=Bing |last5=Warde-Farley |first5=David |last6=Ozair |first6=Sherjil |last7=Courville |first7=Aaron |last8=Bengio |first8=Yoshua |date=22 Oktober 2020 |title=Generative adversarial networks |journal=Communications of the ACM |volume=63 |issue=11 |pages=139–144 |doi=10.1145/3422622 |issn=0001-0782|arxiv=1406.2661 }}</ref>
====Variasionele outo-enkodeerders====
[[Lêer:GAN vs VAE (cropped).png|duimnael|Vergelyking tussen beelde wat deur 'n VAE (links) en 'n GAN (regs) gegenereer is. VAE's is geneig om gladder, maar meer wasige beelde te produseer, as gevolg van hul probabilistiese dekodering.]]
Variasionele outo-enkodeerders (''variational autoencoders''- VAE's) is diep leermodelle wat data probabilisties enkodeer. Hulle word tipies gebruik vir take soos geraasvermindering van beelde, datakompressie, die identifisering van ongewone patrone en gesigsherkenning. Anders as standaard outo-enkodeerders, wat invoerdata in 'n vaste latente voorstelling saampers, modelleer VAE's die latente ruimte as 'n waarskynlikheidsverdeling, wat gladde monsterneming en interpolasie tussen datapunte moontlik maak. Die enkodeerder ("herkenningsmodel") karteer invoerdata na 'n latente ruimte, wat gemiddeldes en variansies produseer wat 'n waarskynlikheidsverdeling definieer. Die dekodeerder ("generatiewe model") monster uit hierdie latente verspreiding en poog om die oorspronklike invoer te rekonstrueer.<ref>{{Cite book |last1=Kingma |first1=Diederik P. |title=An Introduction to Variational Autoencoders |last2=Welling |first2=Max |date=2019 |publisher=Emerald Insights |doi=10.1561/2200000056 |arxiv=1906.02691 |isbn=978-1-68083-622-6}}</ref>
====Transformeerders====
[[Lêer:Vol argitektuur van 'n GPT-model.png|links|duimnael|Die argitektuur van ’n GPT-model, met die interne struktuur van ’n transformatorblok regs.]]
Die selfaandagmeganisme stel die model in staat om die relatiewe belangrikheid van elke teken in 'n reeks te bepaal wanneer die volgende teken voorspel word, wat sodoende kontekstuele begrip verbeter. Anders as rekurrente neurale netwerke, verwerk transformators tekens parallel, wat opleidingdoeltreffendheid en skaalbaarheid verbeter.<ref name="Attention Is All You Need" />}Transformeerders het die grondslag geword vir die " generatiewe voorafgeleerde transformeerder " (GPT)-reeks wat deur OpenAI ontwikkel is, en het tradisionele herhalende en konvolusionele modelle vervang.
==Wet en regulasie==
In die Verenigde State het 'n groep maatskappye, waaronder OpenAI, Alphabet en Meta, in Julie 2023 'n vrywillige ooreenkoms met die Biden-administrasie onderteken om KI-gegenereerde inhoud van 'n watermerk te voorsien.<ref>{{cite news|last1=Bartz|first1=Diane|last2=Hu|first2=Krystal|title=OpenAI, Google, others pledge to watermark AI content for safety, White House says|date=21 Julie 2023|url=https://www.reuters.com/technology/openai-google-others-pledge-watermark-ai-content-safety-white-house-2023-07-21/|work=Reuters|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074519/https://www.reuters.com/technology/openai-google-others-pledge-watermark-ai-content-safety-white-house-2023-07-21/|url-status=live}}</ref> In Oktober 2023 het Uitvoerende Bevel 14110 die *Defense Production Act* (Wet op Verdedigingsproduksie) toegepas, wat vereis dat alle Amerikaanse maatskappye inligting aan die federale regering rapporteer wanneer hulle sekere KI-modelle met 'n groot impak ontwikkel.<ref>{{cite web| url = https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2023/10/30/fact-sheet-president-biden-issues-executive-order-on-safe-secure-and-trustworthy-artificial-intelligence/| title = FACT SHEET: President Biden Issues Executive Order on Safe, Secure, and Trustworthy Artificial Intelligence| publisher = The White House| date = 30 Oktober 2023| access-date = 30 Januarie 2024| archive-date = 30 Januarie 2024| archive-url = https://web.archive.org/web/20240130131421/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2023/10/30/fact-sheet-president-biden-issues-executive-order-on-safe-secure-and-trustworthy-artificial-intelligence/| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Burt |first=Andrew |date=31 Oktober 2023 |title=3 Obstacles to Regulating Generative AI |url=https://hbr.org/2023/10/3-obstacles-to-regulating-generative-ai |access-date=17 February 2024 |work=Harvard Business Review |issn=0017-8012 |archive-date=17 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217052101/https://hbr.org/2023/10/3-obstacles-to-regulating-generative-ai |url-status=live }}</ref>
In die [[Europese Unie]] (EU) sluit die Wet op Kunsmatige Intelligensie vereistes in om kopieregmateriaal wat gebruik word om generatiewe KI-stelsels op te lei, bekend te maak, en om enige KI-gegenereerde uitset as sodanig te etiketteer.<ref>{{cite web |title=EU AI Act: first regulation on artificial intelligence |url=https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20230601STO93804/eu-ai-act-first-regulation-on-artificial-intelligence |website=European Parliament |access-date=13 September 2024 |language=en |date=6 Augustus 2023 |archive-date=21 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221024951/https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20230601STO93804/eu-ai-act-first-regulation-on-artificial-intelligence |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Chee|first1=Foo Yun|last2=Mukherjee|first2=Supantha|title=EU lawmakers vote for tougher AI rules as draft moves to final stage|url=https://www.reuters.com/technology/eu-lawmakers-agree-changes-draft-artificial-intelligence-rules-2023-06-14/|website=Reuters|date=14 Junie 2023|access-date=26 Julie 2023|language=en|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074515/https://www.reuters.com/technology/eu-lawmakers-agree-changes-draft-artificial-intelligence-rules-2023-06-14/|url-status=live}}</ref>
In China reguleer die Tussentydse Maatreëls vir die Bestuur van Generatiewe KI-dienste wat deur die Kuberruimte-administrasie van China ingestel is, enige publiek-gerigte generatiewe KI. Dit sluit vereistes in om gegenereerde beelde of video's te watermerk, regulasies oor opleidingsdata en etiketkwaliteit, beperkings op die insameling van persoonlike data, en 'n riglyn dat generatiewe KI-dienste "aan sosialistiese kernwaardes moet voldoen".<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/technology/china-issues-temporary-rules-generative-ai-services-2023-07-13/|title=China says generative AI rules to apply only to products for the public|last=Ye|first=Josh|date=13 Julie 2023|website=Reuters|access-date=13 Julie 2023|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074517/https://www.reuters.com/technology/china-issues-temporary-rules-generative-ai-services-2023-07-13/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cac.gov.cn/2023-07/13/c_1690898327029107.htm|title=生成式人工智能服务管理暂行办法|date=13 Julie 2023|access-date=27 Julie 2023|archive-date=27 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727125136/http://www.cac.gov.cn/2023-07/13/c_1690898327029107.htm|url-status=live}}</ref>
In 2021 het [[Unesco|UNESCO]] die Aanbeveling oor die [[Etiek van kunsmatige intelligensie]], die eerste globale standaardiseringsinstrument oor KI, aangeneem. Dit bied leiding aan lidstate oor kwessies soos menseregte, billikheid, deursigtigheid, databestuur en omgewingsvolhoubaarheid. <ref>{{cite web |title=Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence |url=https://www.unesco.org/en/articles/recommendation-ethics-artificial-intelligence |website=UNESCO |publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |date=16 Mei 2023 |access-date=20 Julie 2026}}</ref>
Die [[Groep van Sewe]] (G7) het die Hiroshima KI-proses in 2023 van stapel gestuur, wat internasionale riglyne en 'n vrywillige gedragskode vir ontwikkelaars van gevorderde KI-stelsels opgestel het.<ref>{{cite web |title=The Hiroshima AI Process: Leading the Global Challenge to Shape Inclusive Governance for Generative AI |url=https://www.japan.go.jp/kizuna/2024/02/hiroshima_ai_process.html |website=JapanGov |publisher=Government of Japan |date=9 Februarie 2024 |access-date=20 Julie 2026}}</ref> In 2024 het die Raad van Europa die Raamwerkkonvensie oor Kunsmatige Intelligensie en Menseregte, Demokrasie en die Oppergesag van die Reg aangeneem, die eerste wetlik bindende internasionale verdrag wat kunsmatige intelligensie beheer.<ref>{{cite web |title=The Framework Convention on Artificial Intelligence |url=https://www.coe.int/en/web/artificial-intelligence/the-framework-convention-on-artificial-intelligence |website=Council of Europe |date=5 September 2024 |access-date=20 Julie 2026}}</ref>
===Kopiereg===
====Opleiding met kopieregbeskermde inhoud====
Generatiewe KI-stelsels, soos ChatGPT en Midjourney, word opgelei op groot, openbare datastelle wat werke bevat waarop [[kopiereg]] rus. KI-ontwikkelaars voer aan dat sodanige opleiding onder die beginsel van "billike gebruik" beskerm word, terwyl kopiereghouers aanvoer dat dit inbreuk maak op hul regte.<ref name="crscopyright">{{Cite web| url = https://crsreports.congress.gov/product/pdf/LSB/LSB10922| title = Generative Artificial Intelligence and Copyright Law| date = September 29, 2023| work = Congressional Research Service| access-date = 30 Januarie 2024| series = LSB10922| archive-date = 22 Maart 2024| archive-url = https://web.archive.org/web/20240322233637/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/LSB/LSB10922| url-status = live}}</ref>
Voorstanders van opleiding onder die beginsel van billike gebruik voer aan dat dit 'n transformatiewe gebruik is en nie behels dat kopieregbeskermde werke aan die publiek beskikbaar gestel word nie.<ref name="crscopyright"/> Kritici voer egter aan dat beeldgenerators soos Midjourney byna identiese kopieë van sekere kopieregbeskermde beelde kan skep,<ref>{{cite web | url = https://www.nytimes.com/interactive/2024/01/25/business/ai-image-generators-openai-microsoft-midjourney-copyright.html | title = We Asked A.I. to Create the Joker. It Generated a Copyrighted Image. | first = Stuart | last = Thompson | date = 25 Januarie 2024 | access-date = 26 Januarie 2024 | work = [[The New York Times]] | archive-date = 25 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240125233919/https://www.nytimes.com/interactive/2024/01/25/business/ai-image-generators-openai-microsoft-midjourney-copyright.html | url-status = live }}</ref> en dat generatiewe KI-programme meeding met die inhoud waarop hulle opgelei is.<ref>{{cite news |last1=Hadero |first1=Haleluya |last2=Bauder |first2=David |title=The New York Times sues OpenAI and Microsoft for using its stories to train chatbots |url=https://apnews.com/article/nyt-new-york-times-openai-microsoft-6ea53a8ad3efa06ee4643b697df0ba57 |work=AP News |publisher=AP News |date=27 Desember 2023 |access-date=13 April 2023 |archive-date=27 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227150436/https://apnews.com/article/nyt-new-york-times-openai-microsoft-6ea53a8ad3efa06ee4643b697df0ba57 |url-status=live }}</ref>
Teen 2024 is verskeie regsgedinge wat verband hou met die gebruik van kopieregbeskermde materiaal vir opleidingsdoeleindes aan die gang. Getty Images het 'n regsgeding teen Stability AI aanhangig gemaak oor die gebruik van sy beelde om Stable Diffusion op te lei.<ref>{{cite web |last=O'Brien |first=Matt |title=Photo giant Getty took a leading AI image-maker to court. Now it's also embracing the technology |url=https://apnews.com/article/getty-images-artificial-intelligence-ai-image-generator-stable-diffusion-a98eeaaeb2bf13c5e8874ceb6a8ce196 |website=AP NEWS |publisher=Associated Press |date=25 September 2023 |access-date=30 Januarie 2024 |archive-date=30 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130221552/https://apnews.com/article/getty-images-artificial-intelligence-ai-image-generator-stable-diffusion-a98eeaaeb2bf13c5e8874ceb6a8ce196 |url-status=live }}</ref> Beide die Authors Guild en ''[[The New York Times]]'' het regsgedinge teen [[Microsoft]] en [[OpenAI]] ingestel oor die gebruik van hul werke om ChatGPT op te lei.<ref>{{cite magazine | url = https://www.wired.com/story/livewired-generative-ai-copyright/ | title = The Generative AI Copyright Fight Is Just Getting Started | first = Gregory | last = Barber | date = 9 Desember 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | magazine = Wired | archive-date = 19 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240119131913/https://www.wired.com/story/livewired-generative-ai-copyright/ | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.wsj.com/tech/ai/new-york-times-sues-microsoft-and-openai-alleging-copyright-infringement-fd85e1c4 | title = New York Times Sues Microsoft and OpenAI, Alleging Copyright Infringement | first = Alexandra | last = Bruell | date = 27 Desember 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | work = [[Wall Street Journal]] | archive-date = 18 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240118042622/https://www.wsj.com/tech/ai/new-york-times-sues-microsoft-and-openai-alleging-copyright-infringement-fd85e1c4 | url-status = live }}</ref>
====Kopiereg op KI-gegenereerde inhoud====
'n Afsonderlike vraag is of KI-gegenereerde werke vir kopieregbeskerming kan kwalifiseer. Die Verenigde State se Kopieregkantoor het beslis dat werke wat deur kunsmatige intelligensie geskep is sonder enige menslike insette nie kopieregbeskerm kan word nie, omdat hulle nie menslike outeurskap het nie.<ref>{{cite web | url = https://www.reuters.com/legal/ai-generated-art-cannot-receive-copyrights-us-court-says-2023-08-21/ | title = AI-generated art cannot receive copyrights, US court says | first = Blake | last = Brittain | date = 21 Augustus 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | work = [[Reuters]] | archive-date = 20 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240120193026/https://www.reuters.com/legal/ai-generated-art-cannot-receive-copyrights-us-court-says-2023-08-21/ | url-status = live }}</ref> Sommige regsgeleerdes het voorgestel dat Naruto v. Slater (2018), waarin die Amerikaanse 9de Kringhof van Appèl beslis het dat nie-mense nie kopiereghouers van artistieke werke kan wees nie, 'n potensiële presedent in kopiereggedinge oor werke wat deur generatiewe KI geskep is, kan wees.<ref>{{cite news|title=The Lawsuits That Could Shape the Future of AI and Copyright Law|date=15 April 2024|work=The Wall Street Journal|publisher=News Corp|url=https://www.wsj.com/video/series/wsj-explains/the-lawsuits-that-could-shape-the-future-of-ai-and-copyright-law/43D1BBBB-F393-4F18-AA4A-A80CFFA0F8A5|access-date=11 Februarie 2025}}</ref> Die kantoor het egter ook begin om publieke insette te neem om te bepaal of hierdie reëls vir generatiewe KI verfyn moet word.<ref>{{cite web | url = https://www.theverge.com/2023/8/29/23851126/us-copyright-office-ai-public-comments | title = US Copyright Office wants to hear what people think about AI and copyright | first = Emilla | last = David | date = 29 Augustus 2023 | access-date = 19 Januarie 2024 | work = The Verge | archive-date = 19 Januarie 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240119131914/https://www.theverge.com/2023/8/29/23851126/us-copyright-office-ai-public-comments | url-status = live }}</ref>
In Januarie 2025 het die Verenigde State se Kopieregkantoor (USCO) uitgebreide riglyne vrygestel rakende die gebruik van KI-gereedskap in die kreatiewe proses, en vasgestel dat "...generatiewe KI-stelsels ook gereedskap bied wat gebruikers op soortgelyke wyse in staat stel om beheer uit te oefen. [Hierdie] kan die gebruiker in staat stel om die keuse en plasing van individuele kreatiewe elemente te beheer. Of sulke wysigings voldoen aan die minimum standaard van oorspronklikheid wat onder Feist vereis word, sal afhang van 'n geval-tot-geval-bepaling. In daardie gevalle waar dit wel gebeur, moet die uitvoer kopieregbaar wees"<ref>{{Cite web |title=Copyright and Artificial Intelligence {{!}} U.S. Copyright Office |url=https://copyright.gov/ai/ |access-date=9 April 2025 |website=copyright.gov}}</ref> Daarna het die USCO die eerste visuele kunswerk geregistreer wat volledig uit KI-gegenereerde materiaal bestaan het, getiteld "A Single Piece of American Cheese".<ref>{{Cite web |date=24 Maart 2025 |title=U.S. Copyright Office Grants Registration to AI-Generated Artwork |url=https://journals.law.harvard.edu/jsel/2025/03/u-s-copyright-office-grants-registration-to-ai-generated-artwork/ |access-date=9 April 2025 |language=en-US |archive-date=9 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409145825/https://journals.law.harvard.edu/jsel/2025/03/u-s-copyright-office-grants-registration-to-ai-generated-artwork/ |url-status=live }}</ref>
===Litigasie===
Die ontwikkeling van generatiewe kunsmatige intelligensie het litigasie oor die gebruik van kopieregbeskermde werke om KI-modelle en die inhoud wat deur hierdie stelsels vervaardig word, op te lei, aanleiding gegee. Skrywers, nuusuitgewers, visuele kunstenaars en musiekmaatskappye het regsgedinge aanhangig gemaak waarin beweer word dat KI-ontwikkelaars hul werke sonder magtiging gebruik het. Die verweerders het sommige van hierdie eise betwis, onder andere deur aan te voer dat die gebruik van kopieregbeskermde materiaal vir modelopleiding as billike gebruik onder die wet van die Verenigde State kan kwalifiseer.<ref>{{cite web |last=Rushing |first=Joshua Luke |last2=Lowry |first2=Samuel |date=2024 |title=Generative AI Litigation: A One-Year Check-In |url=https://www.americanbar.org/groups/science_technology/resources/scitech-lawyer/2024-spring/generative-ai-litigation-one-year-check-in/ |website=American Bar Association}}</ref>
Ander regsgedinge het kwessies geopper rakende [[privaatheid]], [[handelsmerk]]e, publisiteitsregte en beweerde skade wat deur [[kletsbot]]-interaksies veroorsaak word. In 2026 het nuusuitgewers bykomende kopiereges teen KI-ontwikkelaars aanhangig gemaak, terwyl regsgedinge teen kletsbotverskaffers beweer het dat hul stelsels bygedra het tot geestesgesondheidskrisisse of ander skadelike gedrag.<ref>{{cite news |date=8 Oktober 2026 |title=USA Today sues OpenAI for copyright infringement over AI training |url=https://www.reuters.com/legal/legalindustry/usa-today-sues-openai-copyright-infringement-over-ai-training-2026-10-08/ |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |date=7 Oktober 2026 |title=Is ChatGPT a 'product' or a 'service'? A wave of lawsuits tests a theory of AI liability |url=https://www.reuters.com/legal/litigation/is-chatgpt-product-or-service-wave-lawsuits-tests-theory-ai-liability-2026-10-07/ |work=Reuters}}</ref>
==Etiese kwessies==
''Sien ook:'' [[Etiek van kunsmatige intelligensie]] en kontroversies rondom kunsmatige intelligensie
Die ontwikkeling van generatiewe KI het kommer laat ontstaan by regerings, besighede en individue, wat gelei het tot protesaksies, regsaksies, oproepe om KI-eksperimente te staak, en stappe deur verskeie regerings. In 'n inligtingsessie aan die [[Verenigde Nasies]] se [[Veiligheidsraad]] in Julie 2023 het sekretaris-generaal [[António Guterres]] verklaar dat "generatiewe KI 'n enorme potensiaal vir beide goed en kwaad op groot skaal inhou". Hy het gesê dat KI "wêreldwye ontwikkeling 'n enorme hupstoot kan gee" en teen 2030 tussen $10 en $15 biljoen tot die wêreldekonomie kan bydra, maar dat kwaadwillige gebruik daarvan "verskriklike vlakke van dood en vernietiging, wydverspreide trauma en diep sielkundige skade op 'n onvoorstelbare skaal kan veroorsaak".<ref>{{Cite web |date=18 Julie 2023 |title=Secretary-General's remarks to the Security Council on Artificial Intelligence |url=https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2023-07-18/secretary-generals-remarks-the-security-council-artificial-intelligence-bilingual-delivered-scroll-down-for-all-english |access-date=27 Julie 2023 |website=un.org |archive-date=28 Julie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728121305/https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2023-07-18/secretary-generals-remarks-the-security-council-artificial-intelligence-bilingual-delivered-scroll-down-for-all-english |url-status=live }}</ref> Daarbenewens het generatiewe KI 'n beduidende koolstofvoetspoor.<ref name="Heikkilä-2023" />
===Maatskaplike impakte===
====Uitwerkings op geestesgesondheid====
Gebaseer op 'n nasionaal verteenwoordigende steekproef van 20 847 volwassenes in die VSA, het 'n opnamestudie uit 2026 in ''JAMA Network Open'' bevind dat daaglikse gebruik van generatiewe KI beduidend verband hou met ernstiger depressiewe simptome; die waarskynlikheid van ten minste matige [[Depressie (gemoedstoestand)|depressie]] was ongeveer 30% hoër onder daaglikse gebruikers as onder nie-gebruikers. Die verband was die sterkst in die geval van persoonlike gebruik en onder persone tussen die ouderdomme van 25 en 64; die deursnee-ontwerp het nie voorsiening gemaak vir gevolgtrekkings oor oorsaaklikheid nie.<ref>{{Cite journal |last1=Perlis |first1=Roy H. |last2=Gunning |first2=Faith M. |last3=Uslu |first3=Ata A. |last4=Santillana |first4=Mauricio |last5=Baum |first5=Matthew A. |last6=Druckman |first6=James N. |last7=Ognyanova |first7=Katherine |last8=Lazer |first8=David |title=Generative AI Use and Depressive Symptoms Among US Adults |journal=JAMA Network Open |date=2026 |volume=9 |issue=1 |pages=e2554820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2025.54820 |pmid=41563755 |pmc=12824790 |doi-access=free}}</ref> In 'n afsonderlike, nasionaal verteenwoordigende opname uit 2025 onder Amerikaanse adolessente en jong volwassenes (ouderdomme 12 tot 21), is bevind dat ongeveer 13% generatiewe KI vir emosionele ondersteuning gebruik het, en meer as 90% van hulle het aangedui dat die advies nuttig was.<ref>{{Cite journal |last1=McBain |first1=Ryan K. |last2=Bozick |first2=Robert |last3=Diliberti |first3=Melissa Kay |display-authors=etal |title=Use of Generative AI for Mental Health Advice Among US Adolescents and Young Adults |journal=JAMA Network Open |date=2025 |volume=8 |issue=11 |pages=e2542281 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2025.42281 |pmid=41201806 |pmc=12595529 |doi-access=free}}</ref>
Beheerde ekspiremente het 'n mate van terapeutiese potensiaal getoon. Die eerste gerandomiseerde beheerde eksperiment van 'n volledig generatiewe KI-terapie-kletsbot, gepubliseer in ''NEJM AI'' in 2025, het beduidende vermindering in simptome van depressie, [[angs]] en eetversteurings oor vier weke gevind in vergelyking met 'n waglyskontrole, met deelnemers wat die terapeutiese alliansie as vergelykbaar met dié van menslike terapeute beoordeel.<ref>{{Cite journal |last1=Heinz |first1=Michael V. |last2=Mackin |first2=Destiny M. |last3=Trudeau |first3=Bridget M. |display-authors=etal |title=Randomized Trial of a Generative AI Chatbot for Mental Health Treatment |journal=NEJM AI |date=2025 |volume=2 |issue=4 |doi=10.1056/AIoa2400802}}</ref> Hierdie bevindinge stem ooreen met 'n 2025-meta-analise van 31 gerandomiseerde beheerde proewe (n=29 637) wat klein tot matige effekte van KI-kletsbotte gevind het in die vermindering van depressiewe, angs- en stresimptome onder jong volwassenes.<ref>{{Cite journal |last1=Feng |first1=Xinyu |last2=Tian |first2=Lidan |last3=Ho |first3=Grace W. K. |last4=Yorke |first4=Janelle |last5=Hui |first5=Vivian |title=The Effectiveness of AI Chatbots in Alleviating Mental Distress and Promoting Health Behaviors Among Adolescents and Young Adults: Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Journal of Medical Internet Research |date=2025 |volume=27 |issue=3 |article-number=e79850 |doi=10.2196/79850 |pmid=41603730 |pmc=12661615 |doi-access=free}}</ref> Kommersieel beskikbare terapie-kletsbotte toon nietemin beduidende tekortkominge: 'n 2025-studie deur die Stanford Universiteit het bevind dat hulle stigmatiserende houdings teenoor toestande soos skisofrenie en alkoholafhanklikheid vertoon het, en onvanpas gereageer het op selfmoordgedagtes en waandenke.<ref>{{Cite web |last=Moore |first=Jared |title=Expressing stigma and inappropriate responses prevents LLMs from safely replacing mental health providers |url=https://news.stanford.edu/stories/2025/06/ai-mental-health-care-tools-dangers-risks |date=2025-06-11 |access-date=2026-09-01 |website=Stanford News |publisher=Stanford-universiteit}}</ref>
Navorsers het ook kommer uitgespreek oor KI-metgesel-kletsbotte en emosionele afhanklikheid. Terwyl sommige gebruikers van metgesel-toeps verminderde eensaamheid rapporteer, is wetenskaplikes bekommerd oor langtermyn-afhanklikheid wanneer kletsbotte voortdurende bevestiging van gebruikers se gevoelens en sienings bied sonder om gebruikers se aannames uit te daag.<ref>{{Cite journal |last=Adam |first=David |title=Supportive? Addictive? Abusive? How AI companions affect our mental health |journal=Nature |date=2025 |volume=641 |issue=8062 |pages=296–298 |doi=10.1038/d41586-025-01349-9 |pmid=40329067 |bibcode=2025Natur.641..296A }}</ref> In 2026 het Stanford-navorsers bevind dat gebruikers van die Character.AI-platform met beperkte vanlyn sosiale netwerke berig het dat hulle meer eensaam voel nadat hulle emosionele ondersteuning van kletsbotte gesoek het.<ref>{{Cite web |title=AI companions may worsen loneliness for vulnerable users, Stanford study finds |url=https://news.stanford.edu/stories/2026/08/ai-companions-chatbots-loneliness-research |date=2026-08-04 |access-date=2026-09-01 |website=Stanford News |publisher=Stanford University}}</ref>
Oormatige afhanklikheid van generatiewe KI kan ook kognitiewe vaardighede beïnvloed. In 'n studie wat by die 2026-konferensie oor menslike faktore in rekenaarstelsels aangebied is, het deelnemers wat KI gereeld oor vier weke gebruik het, 'n verminderde vermoë getoon om self waninligting te onderskei.<ref name="CHI2026">{{cite journal |last1=Rani |first1=Anku |last2=Danry |first2=Valdemar |last3=Liang |first3=Paul Pu |last4=Lippman |first4=Andrew |last5=Maes |first5=Pattie |title=Dialogues with AI Reduce Beliefs in Misinformation but Build No Lasting Discernment Skills |journal=[[Conference on Human Factors in Computing Systems]] |date=13 April 2026 |pages=1–26 |doi=10.1145/3772318.3790656 |isbn=979-8-4007-2278-3 |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3772318.3790656 |access-date=23 Junie 2026|arxiv=2510.01537 }}</ref><ref name="mansoor2026">{{cite news |last1=Mansoor |first1=Sanya |title=Over-reliance on chatbots can diminish critical-thinking skills, study finds |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/jun/19/chatbots-critical-thinking-skills |access-date=23 Junie 2026 |work=The Guardian |date=19 Junie 2026}}</ref>
====Akademiese eerlikheid====
Generatiewe KI kan gebruik word om akademiese prosa te genereer en te wysig, bronne te parafraseer en tale te vertaal. Die gebruik van generatiewe KI in 'n klaskameromgewing het tradisionele definisies van akademiese [[plagiaat]] uitgedaag, wat gelei het tot 'n "kat-en-muis"-dinamika tussen studente wat KI gebruik en instellings wat dit probeer opspoor.<ref name="UNESCO2023">{{Cite book |title=Guidance for generative AI in education and research |publisher=UNESCO |date=2023 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693 |doi=10.54675/EWZM9535 |isbn=978-92-3-100612-8}}</ref> In die onmiddellike nasleep van ChatGPT se vrystelling het baie skooldistrikte en universiteite tydelike verbod op die tegnologie uitgereik, hoewel baie instellings sedertdien na beleide van bestuurde integrasie oorgeskakel het.<ref name="UNESCO2023" /> Die implementering van hierdie beleide ontbreek egter dikwels aan duidelikheid. Navorsing dui daarop dat die las van die interpretasie van "aanvaarbare gebruik" dikwels op individuele studente en onderwysers val, wat 'n omgewing skep waar akademiese eerlikheid moeilik word om te definieer en af te dwing.<ref>{{Cite journal |last=Tsao |first=Jack |date=2025 |title=Trajectories of AI policy in higher education: Interpretations, discourses, and enactments of students and teachers |journal=Computers and Education: Artificial Intelligence |volume=9 |article-number=100496 |doi=10.1016/j.caeai.2025.100496 |issn=2666-920X|doi-access=free }}</ref>
'n Algemeen voorgestelde gebruik vir onderwysers is om te gradeer en terugvoer te gee. Maatskappye soos Pearson en ETS gebruik KI om [[grammatika]], [[meganika]], gebruik en styl te gradeer, maar nie vir hoofidees of algehele struktuur nie.<ref name="Barrett">{{cite journal |last1=Barrett |first1=A. |last2=Pack |first2=A. |date=2023 |title=Not quite eye to A.I.: Student and teacher perspectives on the use of generative artificial intelligence in the writing process |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=20 |issue=1 |page=59 |doi=10.1186/s41239-023-00427-0 |doi-access=free }}</ref> Die Nasionale Raad van Onderwysers van Engels het verklaar dat masjientelling studente laat voel dat hul skryfwerk nie die moeite werd is om te lees nie.<ref>{{cite web |title=NCTE Position Statement on Machine Scoring |url=https://ncte.org/statement/machine_scoring/ |website=National Council of Teachers of English |access-date=11 Julie 2025 |date=20 April 2013}}</ref> KI-telling het ook onregverdige resultate vir studente van verskillende etniese agtergronde opgelewer.<ref>{{cite journal |last1=Mangal |first1=M. |last2=Pardos |first2=Z. A. |date=2024 |title=Implementing equitable and intersectionality-aware AI in education: A practical guide |journal=British Journal of Educational Technology |volume=55 |issue=5 |pages=2003–2038 |doi=10.1111/bjet.13484|doi-access=free }}</ref>
====Vrese oor werksverliese====
[[Lêer:AI Protest Sign 2023 WGA Strike.jpg|links|duimnael|'n Betoger tydens die 2023-staking van die Writers Guild of America. Alhoewel dit nie 'n topprioriteit was nie, was een van die WGA se versoeke in 2023 "regulasies rondom die gebruik van (generatiewe) KI".<ref>{{cite magazine|date=4 Mei 2023|title=The Writers Strike Is Taking a Stand on AI|author-last1=Shah|author-first1=Simmone|url=https://time.com/6277158/writers-strike-ai-wga-screenwriting/|magazine=[[Time (tydskrif)|Time]]|language=en|access-date=11 Junie 2023|archive-date=11 Junie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611000136/https://time.com/6277158/writers-strike-ai-wga-screenwriting/|url-status=live}}</ref>]]
Sedert die vroeë dae van die ontwikkeling van kunsmatige intelligensie (KI) is daar deur Joseph Weizenbaum – die skepper van ELIZA – en ander aangevoer dat mens moet afvra of take wat deur rekenaars uitgevoer kan word, ook werklik deur hulle gedoen behoort te word. Dit is veral relevant as ’n mens kyk na die verskille tussen rekenaars en mense, sowel as tussen kwantitatiewe berekeninge en kwalitatiewe, waardegebaseerde oordele.<ref>{{Cite news |last=Tarnoff |first=Ben |date=4 Augustus 2023 |title=Lessons from Eliza |pages=34–39 |work=[[The Guardian Weekly]]}}</ref> KI word deur talle maatskappye ingespan om menslike kunstenaars te vervang. In April 2023 is berig dat KI vir die generering van beelde daartoe gelei het dat 70% van die poste vir illustreerders in die videospeletjiebedryf in China verlore gegaan het.<ref>{{Cite web |last=Zhou |first=Viola |date=11 April 2023 |title=AI is already taking video game illustrators' jobs in China |url=https://restofworld.org/2023/ai-image-china-video-game-layoffs/ |access-date=17 Augustus 2023 |website=Rest of World |language=en-US |archive-date=13 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230813165240/https://restofworld.org/2023/ai-image-china-video-game-layoffs/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Carter |first=Justin |date=11 April 2023 |title=China's game art industry reportedly decimated by growing AI use |url=https://www.gamedeveloper.com/art/china-s-game-art-industry-reportedly-decimated-ai-art-use |access-date=17 Augustus 2023 |website=Game Developer |language=en |archive-date=17 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817010519/https://www.gamedeveloper.com/art/china-s-game-art-industry-reportedly-decimated-ai-art-use |url-status=live }}</ref>
Die verlies aan werkgeleenthede weens vervanging deur generatiewe KI het gelei tot arbeidsgeskille, soos die arbeidsgeskille in Hollywood in 2023. Tydens die SAG-AFTRA-staking in 2023 het [[Fran Drescher]], president van die Screen Actors Guild, verklaar dat "kunsmatige intelligensie 'n eksistensiële bedreiging vir kreatiewe beroepe inhou".<ref>{{cite web |last=Collier |first=Kevin |date=14 Julie 2023 |title=Actors vs. AI: Strike brings focus to emerging use of advanced tech |url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/hollywood-actor-sag-aftra-ai-artificial-intelligence-strike-rcna94191 |publisher=NBC News |quote=SAG-AFTRA het by die Writers Guild of America aangesluit in hul eis vir 'n kontrak wat uitdruklik regulasies vir kunsmatige intelligensie (KI) vereis, ten einde skrywers en die werke wat hulle skep, te beskerm. ... Die toekoms van generatiewe kunsmatige intelligensie in Hollywood – en hoe dit gebruik kan word om menslike arbeid te vervang – het 'n kritieke knelpunt geword vir akteurs wat aan 'n staking deelneem. Tydens 'n perskonferensie op Donderdag het Fran Drescher, president van die Screen Actors Guild-American Federation of Television and Radio Artists (beter bekend as SAG-AFTRA), verklaar dat "kunsmatige intelligensie 'n eksistensiële bedreiging vir kreatiewe beroepe inhou; alle akteurs en uitvoerende kunstenaars verdien kontrakbepalings wat hulle beskerm teen die uitbuiting van hul identiteit en talent sonder hul toestemming en sonder vergoeding."|access-date=21 Julie 2023 |archive-date=20 Julie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720230639/https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/hollywood-actor-sag-aftra-ai-artificial-intelligence-strike-rcna94191 |url-status=live }}</ref> Alle vorme van [[kuns]] – nie net visuele kuns nie – loop die risiko om deur generatiewe KI vervang te word. KI wat stemme genereer, word beskou as 'n potensiële uitdaging vir die sektor vir stemakteurs.<ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=22 Augustus 2023 |title=ElevenLabs' voice-generating tools launch out of beta |url=https://techcrunch.com/2023/08/22/elevenlabs-voice-generating-tools-launch-out-of-beta/ |access-date=September 25, 2023 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128141924/https://techcrunch.com/2023/08/22/elevenlabs-voice-generating-tools-launch-out-of-beta/ |url-status=live }}</ref> Skryfwerk en joernalistiek – ander vorme van mensgemaakte kuns – word ook deur generatiewe KI onder druk geplaas.<ref>{{Cite web |last=Shrivastava |first=Rashi |title='Keep Your Paws Off My Voice': Voice Actors Worry Generative AI Will Steal Their Livelihoods |url=https://www.forbes.com/sites/rashishrivastava/2023/10/09/keep-your-paws-off-my-voice-voice-actors-worry-generative-ai-will-steal-their-livelihoods/ |access-date=November 28, 2023 |website=Forbes |language=en |archive-date=2 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202055929/https://www.forbes.com/sites/rashishrivastava/2023/10/09/keep-your-paws-off-my-voice-voice-actors-worry-generative-ai-will-steal-their-livelihoods/ |url-status=live }}</ref>
'n Studie uit 2025 het egter tot die gevolgtrekking gekom dat die Amerikaanse arbeidsmark tot dusver geen merkbare ontwrigting deur generatiewe KI ervaar het nie.<ref>{{Cite web |title=Evaluating the Impact of AI on the Labor Market: Current State of Affairs {{!}} The Budget Lab at Yale |url=https://budgetlab.yale.edu/research/evaluating-impact-ai-labor-market-current-state-affairs |access-date=2026-01-12 |website=budgetlab.yale.edu |language=en}}</ref> 'n Ander studie het bevind dat Deense werkers wat kletsbotte gebruik het, gemiddeld 2,8% van hul tyd bespaar het, terwyl daar geen beduidende verandering in hul verdienste of werksure waargeneem is nie.<ref>{{Cite web |author1=Craig Hale |date=2025-04-29 |title=Generative AI isn't biting into wages, replacing workers, and isn't saving time, economists say |url=https://www.techradar.com/pro/generative-ai-isnt-biting-into-wages-replacing-workers-or-saving-time-economists-say |access-date=2026-01-12 |website=TechRadar |language=en}}</ref>
===Etiek van KI in kuns===
Die onderwerp van etiek in kuns in die era van kunsmatige intelligensie (KI) behels oorwegings oor etiese besluitneming en die gebruik van hulpbronne by die skep van kuns, in 'n tydvak waar KI-gegenereerde werke al hoe meer tot die kunsterrein toetree. Dit hou verband met die implikasies vir kunstenaars wat besorg is oor die impak van KI op kuns, sowel as die voortgesette skepping van sogenaamde "etiese kuns", te midde van KI se toenemende betrokkenheid by 'n wye verskeidenheid artistieke mediums.<ref>{{Cite journal |last=Millet |first=Kobe |last2=Buehler |first2=Florian |last3=Du |first3=Guanzhong |last4=Kokkoris |first4=Michail D. |date=June 2023 |title=Defending humankind: Anthropocentric bias in the appreciation of AI art |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0747563223000584 |journal=Computers in Human Behavior |language=en |volume=143 |pages=107707 |doi=10.1016/j.chb.2023.107707}}</ref>
Hierdie onderwerp dek die veranderinge in – of herwaardering van – die emosionele betekenis van kuns wanneer mens nie-menslike vorme van artistieke skepping in ag neem, asook die beskouing van kuns óf as 'n proses óf as 'n finale produk. Dit raak implikasies op verskeie gebiede, insluitend sosiale strukture, gemarginaliseerde gemeenskappe, menslike kreatiwiteit en die gebruik van volhoubare hulpbronne. 'n Kernaspek by die definisie van KI-gegenereerde werke as "kuns" is die kommer dat dit berus op die uitbuiting van menslike hulpbronne, eerder as om te dien as 'n medium waardeur die mensdom kan floreer.<ref>{{Citation |last=Wasi |first=Azmine Toushik |title=AI for Social Good and Public Impact in Marginalized Communities: A Cross-Cultural Framework |date=2025 |work=Social Impact of AI: Research, Diversity and Inclusion Frameworks |volume=2599 |pages=1–12 |editor-last=Folajimi |editor-first=Yetunde |url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-98949-0_1 |access-date=2026-10-13 |place=Cham |publisher=Springer Nature Switzerland |language=en |doi=10.1007/978-3-031-98949-0_1 |isbn=978-3-031-98948-3 |editor2-last=Deligiannidis |editor2-first=Leonidas |editor3-last=Othman |editor3-first=Salem |editor4-last=Singh |editor4-first=Shawren}}</ref>
'n Leemte in hierdie evaluering is die perspektief wat KI beskou as 'n instrument vir vinnige vooruitgang. Wanneer KI in die konteks van volhoubare ontwikkeling oorweeg word, staan vinnige produksie en die klem op ontwerp vir verbruik haaks op die beginsels van [[volhoubaarheid]]. Volhoubaarheid prioritiseer immers die doeltreffende gebruik van hernubare en eties verantwoorde hulpbronne, nog voordat daar op verdere ontwikkeling gemik word.<ref>{{Cite journal |last=the Artist |first=Saki |date=2025-06-06 |title=Art as a catalyst for promoting sustainable research |url=https://www.nature.com/articles/s42254-025-00847-z |journal=Nature Reviews Physics |language=en |volume=7 |issue=7 |pages=350–351 |doi=10.1038/s42254-025-00847-z |issn=2522-5820}}</ref>
====Gevolge vir joernalistiek====
In Januarie 2023 het ''Futurism'' onthul dat CNET ’n interne KI-hulpmiddel, waarvan nie melding gemaak is nie, gebruik het om ten minste 77 van sy nuusberigte te skryf; nadat die nuus bekend geword het, het CNET regstellings by 41 van die berigte aangebring.<ref>{{Cite news |last=Roth |first=Emma |date=25 Januarie, 2023 |title=CNET found errors in more than half of its AI-written stories |url=https://www.theverge.com/2023/1/25/23571082/cnet-ai-written-stories-errors-corrections-red-ventures |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106142152/https://www.theverge.com/2023/1/25/23571082/cnet-ai-written-stories-errors-corrections-red-ventures |archive-date=6 November 2023 |access-date=17 Junie 2023 |work=The Verge}}</ref> In April 2023 het ''Die Aktuelle'' ’n KI-gegenereerde, vals onderhoud met [[Michael Schumacher]] gepubliseer.<ref>{{Cite news |date=28 April 2023 |title=A magazine touted Michael Schumacher's first interview in years. It was actually AI |url=https://www.npr.org/2023/04/28/1172473999/michael-schumacher-ai-interview-german-magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230617222319/https://www.npr.org/2023/04/28/1172473999/michael-schumacher-ai-interview-german-magazine |archive-date=17 Junie 2023 |access-date=17 Junie 2023 |work=NPR}}</ref> In Mei 2024 het ''Futurism'' daarop gewys dat ’n video van AdVon Commerce – ’n maatskappy wat generatiewe KI gebruik het om artikels vir baie van die voorgenoemde nuusorganisasies te skep – blykbaar aandui dat hulle "tienduisende artikels vir meer as 150 uitgewers geproduseer het".<ref>{{Cite web |date=2024-05-08 |title=Meet AdVon, the AI-Powered Content Monster Infecting the Media Industry |url=https://futurism.com/advon-ai-content |access-date=2025-06-20 |website=Futurism}}</ref> In 2025 het ’n verslag van die “American Sunlight Project” aangedui dat die ''Pravda''-netwerk tot 10 000 artikels per dag publiseer. Die verslag het tot die gevolgtrekking gekom dat ’n groot deel van hierdie inhoud daarop gemik is om Russiese narratiewe in groot taalmodelle in te voer deur middel van die data wat gebruik word om hierdie modelle op te lei.<ref>{{Cite news |last=Menn |first=Joseph |date=2025-04-17 |title=Russia seeds chatbots with lies. Any bad actor could game AI the same way. |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2025/04/17/llm-poisoning-grooming-chatbots-russia/ |access-date=2025-06-01 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref>
In Junie 2024 het die Reuters Institute sy ''Digital News Report'' vir 2024 gepubliseer. In ’n opname onder mense in Amerika en Europa het die Reuters Institute bevind dat onderskeidelik 52% en 47% ongemaklik voel met nuus wat "hoofsaaklik deur KI, met ’n mate van menslike toesig" geproduseer is, terwyl onderskeidelik 23% en 15% aangedui het dat hulle daarmee gemaklik is. 42% van Amerikaners en 33% van Europeërs het aangedui dat hulle gemaklik is met nuus wat "hoofsaaklik deur mense, met ’n mate van hulp van KI" geproduseer is. Die resultate van wêreldwye opnames het getoon dat mense meer ongemaklik voel wanneer KI gebruik word vir nuus oor onderwerpe soos politiek (46%), misdaad (43%) en plaaslike nuus (37%), in vergelyking met ander nuusonderwerpe.<ref>{{Cite web |last1=Newman |first1=Nic |last2=Fletcher |first2=Richard |last3=Robertson |first3=Craig T. |last4=Arguedas |first4=Amy Ross |last5=Nielsen |first5=Rasmus Fleis |date=June 2024 |title=Digital News Report 2024 |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/sites/default/files/2024-06/DNR%202024%20Final%20lo-res-compressed.pdf |access-date=20 Junie 2024 |publisher=Reuters Institute for the Study of Journalism |page=20 |doi=10.60625/risj-vy6n-4v57 |archive-date=16 Junie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616234226/https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/sites/default/files/2024-06/DNR%202024%20Final%20lo-res-compressed.pdf |url-status=live }}</ref> ’n Opname deur Pew Research in 2025 het bevind dat ongeveer die helfte van alle volwassenes in die VSA meen dat KI oor die volgende 20 jaar ’n baie negatiewe (24%) of ietwat negatiewe (26%) impak sal hê op die nuus wat mense in die VSA ontvang.<ref>{{Cite web |last=Lipka |first=Michael |date=2025-04-28 |title=Americans largely foresee AI having negative effects on news, journalists |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/04/28/americans-largely-foresee-ai-having-negative-effects-on-news-journalists/ |access-date=2026-01-22 |website=Pew Research Center |language=en-US}}</ref>
===Vooroordeel===
Algoritmiese vooroordeel
'n Taalmodel mag sekere beroepe met spesifieke geslagte assosieer indien sulke patrone in die data voorkom.<ref name="Bender-2021"/> Daar is eweneens opgemerk dat sommige stelsels vir die generering van beelde, beelde van mans as uitvoerende hoofde ([[HUB]]s) meer dikwels skep as dié van vroue.<ref name="Ferrara2023">{{cite journal |last1=Ferrara |first1=Emilio |title=Fairness and Bias in Artificial Intelligence: A Brief Survey of Sources, Impacts, and Mitigation Strategies |journal=Sci |year=2023 |volume=6 |issue=1 |page=3 |doi=10.3390/sci6010003 |doi-access=free }}</ref>
KI-sagteware – veral wanneer stemherkenningstegnologie gebruik word – vind dit moeilik om spraakgebreke te herken en te verstaan. Mense wat byvoorbeeld hakkel, sukkel om stemgeaktiveerde assistente soos Gemini en Siri te aktiveer; dit is te wyte aan die wyse waarop die sagteware opgelei is.<ref>{{cite press release |last1=Mish |first1=Patricia |title=Featured MSU Engaged Scholars - Building Voice AI That Works for Everyone |url=https://engagedscholar.msu.edu/enewsletter/volume16/issue2/voice-ai.aspx |access-date=31 Augustus 2026 |work=The Engaged Scholar E-Newsletter |publisher=Michigan State University |language=en}}</ref>
Maatskappye wat KI-stelsels gebruik vir werwingsprosesse, sluit dikwels mense met aksente of spesifieke spraakpatrone uit. Dit gebeur omdat die stemherkenningstegnologie die kandidate se spraak tydens onderhoude verkeerd transkribeer. Gevolglik kry mense met gestremdhede of ongewone aksente selde die kans om met 'n menslike onderhoudvoerder te praat wanneer hierdie generatiewe KI-stelsels ingespan word.<ref>{{Cite news |last1=Taylor |first1=Josh |last2=reporter |first2=Josh Taylor Technology |date=2025-05-13 |title=People interviewed by AI for jobs face discrimination risks, Australian study warns |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2025/may/14/people-interviewed-by-ai-for-jobs-face-discrimination-risks-australian-study-warns |access-date=2026-05-01 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref> Die rede hiervoor is dat baie KI-modelle in die Verenigde State ontwikkel en opgelei word, en dus op Amerikaanse aksente gebaseer is.<ref>{{Cite web |title=Research and Development {{!}} The 2025 AI Index Report {{!}} Stanford HAI |url=https://hai.stanford.edu/ai-index/2025-ai-index-report/research-and-development |access-date=2026-05-01 |website=hai.stanford.edu |language=en}}</ref>
===Verkeerde inligting en disinformasie===
====Diepfoppe====
''Hoofartikel:'' [[Diepfop]]
"Diepfop" (’n samevoeging van die terme "diepleer" en "fop"<ref name="FoxNews2018">{{Cite news |last=Brandon |first=John |date=16 Februarie 2018 |title=Terrifying high-tech porn: Creepy 'deepfake' videos are on the rise |language=en-US |work=Fox News |url=https://www.foxnews.com/tech/terrifying-high-tech-porn-creepy-deepfake-videos-are-on-the-rise |url-status=live |access-date=20 Februarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615160819/http://www.foxnews.com/tech/2018/02/16/terrifying-high-tech-porn-creepy-deepfake-videos-are-on-rise.html |archive-date=15 Junie 2018}}</ref>) is [[media]] wat deur kunsmatige intelligensie (KI) gegenereer word. Hierin word ’n persoon in ’n bestaande beeld of video vervang deur die gelykenis van iemand anders, met behulp van kunsmatige neurale netwerke.<ref>{{cite web |last=Cole |first=Samantha |date=24 Januarie 2018 |title=We Are Truly Fucked: Everyone Is Making AI-Generated Fake Porn Now |url=https://www.vice.com/en/article/reddit-fake-porn-app-daisy-ridley/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907194524/https://www.vice.com/en_us/article/bjye8a/reddit-fake-porn-app-daisy-ridley |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 Mei 2019 |website=Vice}}</ref> "Diepfoppe" het wydverspreide aandag getrek en kommer laat ontstaan weens die gebruik daarvan in [[pornografie]]se video’s van bekendes, wraakpornografie, vals nuus, bedrieglike poetse, [[disinformasie]] oor gesondheid, finansiële bedrog en geheime buitelandse inmenging in verkiesings.<ref>{{cite web |title=Experts fear face swapping tech could start an international showdown |url=https://theoutline.com/post/3179/deepfake-videos-are-freaking-experts-out |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200116140157/https://theoutline.com/post/3179/deepfake-videos-are-freaking-experts-out |archive-date=16 Januarie 2020 |access-date=28 Februarie 2018 |website=The Outline (website) |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Roose |first=Kevin |date=4 Maart 2018 |title=Here Come the Fake Videos, Too |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/04/technology/fake-videos-deepfakes.html |url-status=live |access-date=24 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618203019/https://www.nytimes.com/2018/03/04/technology/fake-videos-deepfakes.html |archive-date=18 Junie 2019 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Menz |first1=Bradley D. |last2=Modi |first2=Natansh D. |last3=Sorich |first3=Michael J. |last4=Hopkins |first4=Ashley M. |title=Health Disinformation Use Case Highlighting the Urgent Need for Artificial Intelligence Vigilance: Weapons of Mass Disinformation |journal=JAMA Internal Medicine |date=January 2024 |volume=184 |issue=1 |pages=92–96 |doi=10.1001/jamainternmed.2023.5947 |pmid=37955873 }}</ref><ref>{{Cite web|last1=Chalfant|first1=Morgan|date=6 Maart 2024 |title=U.S. braces for foreign interference in 2024 election|url=https://www.semafor.com/article/03/06/2024/us-braces-for-foreign-interference-in-2024-election|access-date=6 Maart 2024|website=Semafor |archive-date=11 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311102441/https://www.semafor.com/article/03/06/2024/us-braces-for-foreign-interference-in-2024-election |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Menn |first=Joseph |date=23 September 2024 |title=Russia, Iran use AI to boost anti-U.S. influence campaigns, officials say |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2024/09/23/us-election-foreign-influence-russia-china-iran-ai/ |access-date=23 September 2024 |archive-date=24 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924000713/https://www.washingtonpost.com/technology/2024/09/23/us-election-foreign-influence-russia-china-iran-ai/ |url-status=live |issn=0190-8286 }}</ref>
In Julie 2023 het die feitekontrole-maatskappy Logically bevind dat gewilde generatiewe KI-modelle – soos Midjourney, DALL-E 2 en Stable Diffusion – oortuigende disinformasie-beelde kan skep wanneer hulle daartoe opdrag gegee word. Voorbeelde hiervan sluit beelde in van verkiesingsbedrog in die Verenigde State, sowel as beelde van Moslemvroue wat [[Indië]] se [[Bharatiya Janata Party]] ondersteun.<ref>{{Cite web |last=Lawton |first=Graham |date=12 September 2023 |title=Disinformation wars: The fight against fake news in the age of AI |url=https://www.newscientist.com/article/mg25934563-200-disinformation-wars-the-fight-against-fake-news-in-the-age-of-ai/ |access-date=5 Julie 2024 |website=New Scientist |language=en-US |archive-date=5 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705230732/https://www.newscientist.com/article/mg25934563-200-disinformation-wars-the-fight-against-fake-news-in-the-age-of-ai/ |url-status=live }}</ref>
===== Oudio-diepfoppe =====
Gevalle waar gebruikers sagteware misbruik om omstrede uitsprake te genereer in die stemstyl van bekendes, openbare amptenare en ander beroemde individue, het etiese kommer oor kunsmatige intelligensie (KI) vir stemgenerering laat ontstaan.<ref>{{Cite web |date=31 Januarie 2023 |title=People Are Still Terrible: AI Voice-Cloning Tool Misused for Deepfake Celeb Clips |url=https://me.pcmag.com/en/news/14327/people-are-still-terrible-ai-voice-cloning-tool-misused-for-deepfake-celeb-clips |access-date=25 Julie 2023 |website=PCMag Middle East |language=en-ae |archive-date=25 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225162956/https://me.pcmag.com/en/news/14327/people-are-still-terrible-ai-voice-cloning-tool-misused-for-deepfake-celeb-clips |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=The generative A.I. software race has begun |url=https://fortune.com/2023/01/31/generative-a-i-is-about-to-upend-enterprise-software-and-cybersecurity/ |access-date=3 Februaie 2023 |website=Fortune |language=en |archive-date=25 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325212428/https://fortune.com/2023/01/31/generative-a-i-is-about-to-upend-enterprise-software-and-cybersecurity/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Milmo |first1=Dan |last2=Hern |first2=Alex |date=20 Mei 2023 |title=Elections in UK and US at risk from AI-driven disinformation, say experts |language=en |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2023/may/20/elections-in-uk-and-us-at-risk-from-ai-driven-disinformation-say-experts |access-date=25 Julie 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116235110/https://www.theguardian.com/technology/2023/may/20/elections-in-uk-and-us-at-risk-from-ai-driven-disinformation-say-experts |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Seeing is believing? Global scramble to tackle deepfakes |url=https://news.yahoo.com/seeing-believing-global-scramble-tackle-013429757.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203073245/https://news.yahoo.com/seeing-believing-global-scramble-tackle-013429757.html |archive-date=3 Februarie 2023 |access-date=3 Februarie 2023 |website=Agence France Presse |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Vincent |first=James |date=31 Januarie 2023 |title=4chan users embrace AI voice clone tool to generate celebrity hatespeech |url=https://www.theverge.com/2023/1/31/23579289/ai-voice-clone-deepfake-abuse-4chan-elevenlabs |access-date=3 Februarie 2023 |website=The Verge |language=en-US |archive-date=3 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203085909/https://www.theverge.com/2023/1/31/23579289/ai-voice-clone-deepfake-abuse-4chan-elevenlabs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Stuart A. |date=12 Maart 2023 |title=Making Deepfakes Gets Cheaper and Easier Thanks to A.I. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/03/12/technology/deepfakes-cheapfakes-videos-ai.html |access-date=25 Julie 2023 |issn=0362-4331 |archive-date=29 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029073308/https://www.nytimes.com/2023/03/12/technology/deepfakes-cheapfakes-videos-ai.html |url-status=live }}</ref>In reaksie hierop het maatskappye soos ElevenLabs aangedui dat hulle sal werk aan die beperking van potensiële misbruik deur middel van veiligheidsmaatreëls en identiteitsverifikasie.<ref>{{Cite web |last=Skelton |first=Eric |title=Fans Are Using Artificial Intelligence to Turn Rap Snippets Into Full Songs |url=https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |access-date=6 Desember 2023 |website=Complex |date=29 Maart 2023 |language=en-us |archive-date=2 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102223731/https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |url-status=live }}</ref>
KI-gegenereerde musiek het aanleiding gegee tot beide kommer en die ontstaan van aanhangergroepe. Dieselfde sagteware wat gebruik word om stemme te kloon, is toegepas op die stemme van beroemde musikante om liedjies te skep wat hul stemme naboots; dit het groot gewildheid verwerf, maar ook kritiek uitgelok.<ref>{{Cite magazine |last=Gee |first=Andre |date=20 April 2023 |title=Just Because AI-Generated Rap Songs Go Viral Doesn't Mean They're Good |url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/ai-generated-drake-the-weeknd-hip-hop-fandom-1234720440/ |access-date=6 Desember 2023 |magazine=Rolling Stone |language=en-US |archive-date=2 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102223730/https://www.rollingstone.com/music/music-features/ai-generated-drake-the-weeknd-hip-hop-fandom-1234720440/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Coscarelli |first=Joe |date=April 19, 2023 |title=An A.I. Hit of Fake 'Drake' and 'The Weeknd' Rattles the Music World |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/04/19/arts/music/ai-drake-the-weeknd-fake.html |access-date=5 Desember 2023 |archive-date=15 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515182004/https://www.nytimes.com/2023/04/19/arts/music/ai-drake-the-weeknd-fake.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last1=Lippiello |first1=Emily |last2=Smith |first2=Nathan |last3=Pereira |first3=Ivan |date=3 November 2023 |title=AI songs that mimic popular artists raising alarms in the music industry |url=https://abcnews.go.com/US/ai-songs-mimic-popular-artists-raising-alarms-music/story?id=104569841 |access-date=6 Desember 2023 |website=ABC News |language=en |archive-date=6 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206115652/https://abcnews.go.com/US/ai-songs-mimic-popular-artists-raising-alarms-music/story?id=104569841 |url-status=live }}</ref> Soortgelyke tegnieke is ook gebruik om weergawes van liedjies – wat óf uitgelek het óf nog nie vrygestel is nie – in beter gehalte of in hul volle lengte te skep.<ref>{{Cite web |last=Skelton |first=Eric |title=Fans Are Using Artificial Intelligence to Turn Rap Snippets Into Full Songs |url=https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |access-date=6 Desember 2023 |website=Complex |date=20 Maart 2023 |language=en-us |archive-date=2 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102223731/https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/fans-using-artificial-intelligence-rap-snippets |url-status=live }}</ref>
====Inligtingswassery====
Daar is opgemerk dat generatiewe KI deur staatsondersteunde propagandaveldtogte gebruik word vir inligtingswassery. Volgens 'n verslag uit 2025 deur Graphika word generatiewe KI gebruik om artikels van Chinese staatsmedia, soos die China Global Television Network, deur middel van verskeie sosialemediaplatforms te "was" – in 'n poging om die oorsprong van die artikels te verbloem.<ref>{{Cite web |last=Kaufman |first=Arthur |date=2025-09-08 |title=AI Assists Chinese External Propaganda |url=https://chinadigitaltimes.net/2025/09/ai-assists-chinese-external-propaganda/ |access-date=2025-09-10 |website=China Digital Times |language=en-US}}</ref>
====Akkuraatheid en inhoudsgehalte====
''Sien ook:'' Model-ineenstorting, [[KI-slop]] en die [[Dooie-internetteorie]]
Die neiging van KI om onakkurate inhoud te genereer, het wêreldwyd tot 'n geskatte verlies vir ondernemings van meer as $67 miljoen gelei; ander navorsing dui egter daarop dat die werklike impak beduidend is, maar nog nie goed gekwantifiseer is nie. Volgens McKinsey se *State of AI 2024*-opname het ongeveer 44% van organisasies minstens een negatiewe gevolg van generatiewe KI (GenAI) ervaar, met onakkuraatheid en "hallusinasies" (verdigte inligting) onder die risiko's wat die meeste genoem word.
Talle studies het bevind dat KI konsekwent onakkurate opsommings skep wat oortuigend korrek klink.
[[The New York Times]] beskryf die term "slop" (rommelinhoud) as soortgelyk aan "spam" (gemorspos): dit verwys na "swak gehalte of ongewenste KI-gegenereerde inhoud op sosiale media, in kuns, boeke en ... in soekresultate."<ref>{{Cite news |last=Hoffman |first=Benjamin |date=11 Junie 2024 |title=First Came 'Spam.' Now, With A.I., We've Got 'Slop' |url=https://www.nytimes.com/2024/06/11/style/ai-search-slop.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826111040/https://www.nytimes.com/2024/06/11/style/ai-search-slop.html |archive-date=26 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Joernaliste het kommer uitgespreek oor die omvang van swak gehalte gegenereerde inhoud, veral met betrekking tot die moderering van inhoud op sosiale media,<ref name="Tangermann-2024">{{Cite news |date=August 10, 2024 |last=Tangermann |first=Victor |title=Investigation Finds Actual Source of All That AI Slop on Facebook |url=https://futurism.com/the-byte/source-ai-slop-facebook |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815060408/https://futurism.com/the-byte/source-ai-slop-facebook |archive-date=15 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=Futurism}}</ref> die finansiële aansporings deur sosiale mediamaatskappye om sodanige inhoud te versprei,<ref name="Tangermann-2024" /><ref name="Warzel-2024">{{Cite web |last=Warzel |first=Charlie |date=21 Augustus 2024 |title=The MAGA Aesthetic Is AI Slop |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2024/08/trump-posts-ai-image/679540/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240825122233/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2024/08/trump-posts-ai-image/679540/ |archive-date=25 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=The Atlantic |language=en}}</ref> vals politieke boodskappe,<ref name="Warzel-2024" /> die oorstrooming van wetenskaplike navorsingsartikels met gemorsinhoud,<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Benj |date=14 Augustus 2024 |title=Research AI model unexpectedly attempts to modify its own code to extend runtime |url=https://arstechnica.com/information-technology/2024/08/research-ai-model-unexpectedly-modified-its-own-code-to-extend-runtime/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240824143417/https://arstechnica.com/information-technology/2024/08/research-ai-model-unexpectedly-modified-its-own-code-to-extend-runtime/ |archive-date=24 Augustus 2024 |access-date=August 27, 2024 |website=Ars Technica |language=en-us}}</ref> die toename in tyd en moeite wat nodig is om inhoud van hoër gehalte of die verlangde inligting op die [[internet]] te vind, <ref>{{Cite news |last1=Hern |first1=Alex |last2=Milmo |first2=Dan |date=19 Mei 2024 |title=Spam, junk … slop? The latest wave of AI behind the 'zombie internet' |url=https://www.theguardian.com/technology/article/2024/may/19/spam-junk-slop-the-latest-wave-of-ai-behind-the-zombie-internet |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826142358/https://www.theguardian.com/technology/article/2024/may/19/spam-junk-slop-the-latest-wave-of-ai-behind-the-zombie-internet |archive-date=26 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |work=[[The Guardian]] |language=en |issn=0261-3077}}</ref> die indeksering van gegenereerde inhoud deur soekenjins,<ref>{{Cite web |last=Cox |first=Joseph |date=18 Januarie 2024 |title=Google News Is Boosting Garbage AI-Generated Articles |url=https://www.404media.co/google-news-is-boosting-garbage-ai-generated-articles/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613073845/https://www.404media.co/google-news-is-boosting-garbage-ai-generated-articles/ |archive-date=13 Junie 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=404 Media |language=en}}</ref> en die impak daarvan op joernalistiek self.<ref>{{Cite web |date=July 31, 2024 |title=Beloved Local Newspapers Fired Staffers, Then Started Running AI Slop |url=https://futurism.com/the-byte/newspaper-fired-staff-ai-slop |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812055817/https://futurism.com/the-byte/newspaper-fired-staff-ai-slop |archive-date=12 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=Futurism}}</ref> Studies het getoon dat KI onakkurate stellings, verwysings of opsommings kan skep wat oortuigend korrek klink – 'n verskynsel wat as " [[Hallusinasie (kunsmatige intelligensie)|hallusinasie]]" bekend staan.<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Benj |date=2025-03-13 |title=AI search engines cite incorrect news sources at an alarming 60% rate, study says |url=https://arstechnica.com/ai/2025/03/ai-search-engines-give-incorrect-answers-at-an-alarming-60-rate-study-says/ |access-date=2026-01-28 |website=Ars Technica |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |author1=Amanda Caswell |date=2025-10-01 |title=Can you trust AI Overviews? Recent studies suggest they may not be as accurate as you think |url=https://www.tomsguide.com/ai/can-you-trust-ai-overviews-recent-studies-suggest-they-may-not-be-as-accurate-as-you-think |access-date=2026-01-28 |website=Tom's Guide |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |title=AI hallucinations are getting worse – and they're here to stay |url=https://www.newscientist.com/article/2479545-ai-hallucinations-are-getting-worse-and-theyre-here-to-stay/ |access-date=2026-01-28 |website=New Scientist |language=en-US|date=2025-05-09}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Metz |first1=Cade |last2=Weise |first2= Karen |date=5 Mei 2025 |title=A.I. Is Getting More Powerful, but Its Hallucinations Are Getting Worse |url=https://www.nytimes.com/2025/05/05/technology/ai-hallucinations-chatgpt-google.html |work=The New York Times}}</ref>
'n Navorsingsartikel deur wetenskaplikes verbonde aan Amazon Web Services AI Labs het bevind dat meer as 57% van die sinne in 'n steekproef van meer as 6 miljard sinne uit *Common Crawl* – 'n versameling momentopnames van webblaaie – deur masjiene vertaal is. Baie van hierdie outomatiese vertalings is as van swak gehalte beskou, veral in gevalle waar sinne in ten minste drie tale vertaal is. Tale met minder beskikbare hulpbronne (bv. [[Wolof]], [[Xhosa]]) is in meer tale vertaal as tale met meer beskikbare hulpbronne (bv. Engels, Frans).<ref>{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Brian |last2=Dhaliwal |first2=Mehak |last3=Frisch |first3=Peter |last4=Domhan |first4=Tobias |last5=Federico |first5=Marcello |date=August 2024 |editor-last=Ku |editor-first=Lun-Wei |editor2-last=Martins |editor2-first=Andre |editor3-last=Srikumar |editor3-first=Vivek |title=A Shocking Amount of the Web is Machine Translated: Insights from Multi-Way Parallelism |url=https://aclanthology.org/2024.findings-acl.103/ |journal=Findings of the Association for Computational Linguistics ACL 2024 |location=Bangkok, Thailand and virtual meeting |publisher=Association for Computational Linguistics |pages=1763–1775 |doi=10.18653/v1/2024.findings-acl.103 |arxiv=2401.05749 |archive-date=27 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240827052607/https://aclanthology.org/2024.findings-acl.103/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Roscoe |first=Jules |date=17 Januarie 2024 |title=A 'Shocking' Amount of the Web Is Already AI-Translated Trash, Scientists Determine |url=https://www.vice.com/en/article/a-shocking-amount-of-the-web-is-already-ai-translated-trash-scientists-determine/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240701031513/https://www.vice.com/en/article/y3w4gw/a-shocking-amount-of-the-web-is-already-ai-translated-trash-scientists-determine |archive-date=1 Julie 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=VICE |language=en}}</ref>
In September 2024 het Robyn Speer, die skepper van *wordfreq* – ’n oopbrondatabasis wat woordfrekwensies bereken het op grond van teks van die internet – aangekondig dat sy om verskeie redes opgehou het om die data by te werk: hoë koste verbonde aan die verkryging van data vanaf [[Reddit]] en [[Twitter]], ’n oormatige fokus op generatiewe KI in vergelyking met ander metodes binne die gemeenskap vir natuurliketaalverwerking, en die feit dat "generatiewe KI die data besoedel het".<ref>{{Cite web |last=Koebler |first=Jason |date=19 September 2024 |title=Project Analyzing Human Language Usage Shuts Down Because 'Generative AI Has Polluted the Data' |url=https://www.404media.co/project-analyzing-human-language-usage-shuts-down-because-generative-ai-has-polluted-the-data/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919153231/https://www.404media.co/project-analyzing-human-language-usage-shuts-down-because-generative-ai-has-polluted-the-data/ |archive-date=19 September 2024 |access-date=20 September 2024 |website=404 Media |language=en |quote=" Alhoewel daar nog altyd strooipos op die internet en in die datastelle wat Wordfreq gebruik het, voorgekom het, "was dit hanteerbaar en dikwels herkenbaar. Groot taalmodelle genereer teks wat voorgee om werklike taal met 'n onderliggende bedoeling te wees – al is daar in werklikheid geen bedoeling nie – en hul uitset duik oral op," het sy geskryf. Sy noem as voorbeeld dat [[ChatGPT]] die woord "delve" (verken/diep in iets delf) oorgebruik – op 'n manier wat mense nie doen nie – wat die frekwensie van hierdie spesifieke woord versteur het."}}</ref>
Die aanvaarding van generatiewe KI-instrumente het gelei tot 'n ontploffing van KI-gegenereerde inhoud oor verskeie terreine heen. 'n Studie deur University College London het geraam dat meer as 60 000 wetenskaplike artikels in 2023—meer as 1% van alle publikasies—waarskynlik met die hulp van GTM’e (groot taalmodelle) geskryf is.<ref>{{Cite ARXIV |eprint=2403.16887 |first=Andrew |last=Gray |title=ChatGPT "contamination": estimating the prevalence of LLMs in the scholarly literature |date=24 Maart 2024|class=cs.DL }}</ref> Volgens Stanford-universiteit se Instituut vir Mensgesentreerde KI bevat ongeveer 17,5% van nuut gepubliseerde artikels in die rekenaarwetenskap, asook 16,9% van tekste in ewekniebeoordelings, nou inhoud wat deur GTMe gegenereer is.<ref>{{cite web |last1=Kannan |first1=Prabha |date=13 Mei 2024 |title=How Much Research Is Being Written by Large Language Models? |url=https://hai.stanford.edu/news/how-much-research-being-written-large-language-models |website=Human-Centered Artificial Intelligence |publisher=Stanford University |language=en |access-date=16 Augustus 2024 |archive-date=16 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816131304/https://hai.stanford.edu/news/how-much-research-being-written-large-language-models |url-status=live }}</ref>
Die aanvaarding van generatiewe KI-instrumente het gelei tot 'n ontploffing van KI-gegenereerde inhoud oor verskeie terreine heen. 'n Studie deur University College London het geraam dat meer as 60 000 wetenskaplike artikels in 2023—meer as 1% van alle publikasies—waarskynlik met die hulp van GTMe (groot taalmodelle) geskryf is.<ref>{{Cite journal |last1=Shumailov |first1=Ilia |last2=Shumaylov |first2=Zakhar |last3=Zhao |first3=Yiren |last4=Papernot |first4=Nicolas |last5=Anderson |first5=Ross |last6=Gal |first6=Yarin |date=Julie 2024 |title=AI models collapse when trained on recursively generated data |journal=Nature |volume=631 |issue=8022 |pages=755–759 |doi=10.1038/s41586-024-07566-y |pmid=39048682 |pmc=11269175 |bibcode=2024Natur.631..755S |language=en}}</ref> Volgens Stanford-universiteit se Instituut vir Mensgesentreerde KI bevat ongeveer 17,5% van nuut gepubliseerde artikels in die rekenaarwetenskap, asook 16,9% van tekste in ewekniebeoordelings, nou inhoud wat deur GTMe gegenereer is.<ref>{{Cite news |last=Bhatia |first=Aatish |date=26 Augustus 2024 |title=When A.I.'s Output Is a Threat to A.I. Itself |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/08/26/upshot/ai-synthetic-data.html?te=1&nl=the-morning&emc=edit_nn_20240826 |access-date=27 Augustus 2024 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
Aan die ander kant kan [[sintetiese data]] ingespan word om masjienleermodelle te oefen, terwyl gebruikersprivaatheid behou word.<ref name="Kang-2025">{{Cite web |last=Kang |first=James Jin |date=2025-01-13 |title=Tech companies are turning to 'synthetic data' to train AI models – but there's a hidden cost |url=http://theconversation.com/tech-companies-are-turning-to-synthetic-data-to-train-ai-models-but-theres-a-hidden-cost-246248 |access-date=2025-12-17 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> Hierdie benadering is nie tot teksgenerering beperk nie; beeldgenerering is al gebruik om rekenaarvisiemodelle te oefen.<ref name="Kang-2025" />
===Privaatheid en databestuur===
====Ekstraterritoriale datatoegang====
Die CLOUD-wet laat die owerhede van die Verenigde State toe om [[data]] van gedekte diensverskaffers, insluitend sommige KI-diensverskaffers, aan te vra, ongeag waar die data fisies gestoor word.<ref>{{Cite web |date=21 Maart 2018|title=CLOUD Act|url=https://www.justice.gov/d9/pages/attachments/2019/04/09/cloud_act.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608185139/https://www.justice.gov/d9/pages/attachments/2019/04/09/cloud_act.pdf|archive-date=June 8, 2025|website=www.justice.gov}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Collins|first1=Doug |date=2018-02-06|title=H.R.4943 – 115th Congress (2017–2018): CLOUD Act|url=https://www.congress.gov/bill/115th-congress/house-bill/4943|access-date=2025-12-05|website=www.congress.gov}}</ref> Howe kan van moedermaatskappye vereis om data te verskaf wat deur hul filiale gehou word, en sulke bevele kan gepaard gaan met geheimhoudingsvereistes wat die verskaffer verhoed om betrokke gebruikers in kennis te stel.<ref>{{Cite web |last=Berengaut|first=Alexander|date=2019-04-06|title=Reaching for the CLOUD|url=https://www.insideprivacy.com/surveillance-law-enforcement-access/reaching-for-the-cloud/|access-date=2025-12-05|website=Inside Privacy|language=en-US}}</ref> Hierdie raamwerk is in regskommentaar beskryf as 'n skep van regsspanning met Artikel 48 van die Algemene Verordening oor Databeskerming (GDPR), wat die oordrag van persoonlike data in reaksie op buitelandse hof- of administratiewe bevele beperk, tensy dit gebaseer is op 'n internasionale ooreenkoms.<ref name="Christakis">Christakis, Theodore; Terpan, Fabien (April 2021). EU–US negotiations on law enforcement access to data: divergences, challenges and EU law procedures and options. International Data Privacy Law. 11 (2): 81–106. doi:10.1093/idpl/ipaa022</ref> Gevolglik kan diensverskaffers wat in beide jurisdiksies werksaam is, mededingende regsverpligtinge kragtens Amerikaanse en EU-wetgewing in die gesig staar.<ref name="Christakis" />
===Impak op die omgewing en die bedryf===
Kunsmatige intelligensie (KI) het 'n beduidende koolstofvoetspoor weens die toenemende energieverbruik wat met beide die opleiding en die gebruik daarvan gepaardgaan.<ref name="Heikkilä-2023">{{Cite web |last=Heikkilä |first=Melissa |date=5 Desember 2023 |title=AI's carbon footprint is bigger than you think |url=https://www.technologyreview.com/2023/12/05/1084417/ais-carbon-footprint-is-bigger-than-you-think/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705073854/https://www.technologyreview.com/2023/12/05/1084417/ais-carbon-footprint-is-bigger-than-you-think/ |archive-date=5 Julie 2024 |access-date=4 Julie 2024 |website=MIT Technology Review |language=en}}</ref> Wetenskaplikes en joernaliste het kommer uitgespreek oor die omgewingsimpak van die ontwikkeling en ontplooiing van generatiewe modelle: hoë -vrystellings,<ref name="Bender-2021">{{Cite book |last1=Bender |first1=Emily M. |last2=Gebru |first2=Timnit |last3=McMillan-Major |first3=Angelina |last4=Shmitchell |first4=Shmargaret |title=Proceedings of the 2021 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency |chapter=On the Dangers of Stochastic Parrots: Can Language Models be Too Big? 🦜 |date=2021 |pages=610–623 |doi=10.1145/3442188.3445922 |isbn=978-1-4503-8309-7 }}</ref><ref name="Crownhart-2024">{{Cite news |date=May 23, 2024 |last= Crownhart| first= Casey |title=AI is an energy hog. This is what it means for climate change. |url=https://www.technologyreview.com/2024/05/23/1092777/ai-is-an-energy-hog-this-is-what-it-means-for-climate-change/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820160720/https://www.technologyreview.com/2024/05/23/1092777/ai-is-an-energy-hog-this-is-what-it-means-for-climate-change/ |archive-date=20 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=MIT Technology Review |language=en}}</ref><ref name="Dhar-2020">{{Cite journal |last=Dhar |first=Payal |date=1 Augustus 2020 |title=The carbon impact of artificial intelligence |url=https://www.nature.com/articles/s42256-020-0219-9 |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=2 |issue=8 |pages=423–425 |doi=10.1038/s42256-020-0219-9 |bibcode=2020NatMI...2..423D |issn=2522-5839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814145516/https://www.nature.com/articles/s42256-020-0219-9 |archive-date=14 Augustus 2024}}</ref> die verbruik van groot hoeveelhede varswater vir datasentrums,<ref name="Crawford-2024">{{Cite journal |last=Crawford |first=Kate |date=20 Februarie 2024 |title=Generative AI's environmental costs are soaring — and mostly secret |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-00478-x |journal=Nature |language=en |volume=626 |issue=8000 |page=693 |doi=10.1038/d41586-024-00478-x |pmid=38378831 |bibcode=2024Natur.626..693C |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822050528/https://www.nature.com/articles/d41586-024-00478-x |archive-date=2 2Augustus 2024}}</ref><ref name="Rogers">{{Cite magazine |last=Rogers |first=Reece |title=AI's Energy Demands Are Out of Control. Welcome to the Internet's Hyper-Consumption Era |url=https://www.wired.com/story/ai-energy-demands-water-impact-internet-hyper-consumption-era/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814171438/https://www.wired.com/story/ai-energy-demands-water-impact-internet-hyper-consumption-era/ |archive-date=14 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> hoë elektrisiteitsverbruik,<ref name="Crownhart-2024" /><ref name="Saenko-2023">{{Cite web |last=Saenko |first=Kate |date=23 Mei 2023 |title=Is generative AI bad for the environment? A computer scientist explains the carbon footprint of ChatGPT and its cousins |url=https://theconversation.com/is-generative-ai-bad-for-the-environment-a-computer-scientist-explains-the-carbon-footprint-of-chatgpt-and-its-cousins-204096 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240701165020/https://theconversation.com/is-generative-ai-bad-for-the-environment-a-computer-scientist-explains-the-carbon-footprint-of-chatgpt-and-its-cousins-204096 |archive-date=1 Julie 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="Lohr-2024">{{Cite news |last=Lohr |first=Steve |date=26 Augustus 2024 |title=Will A.I. Ruin the Planet or Save the Planet? |url=https://www.nytimes.com/2024/08/26/climate/ai-planet-climate-change.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826113905/https://www.nytimes.com/2024/08/26/climate/ai-planet-climate-change.html |archive-date=26 Augustus 2024 |access-date=27 Augustus 2024 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> elektroniese afval,<ref>{{Cite journal |last1=Wang |first1=Peng |last2=Zhang |first2=Ling-Yu |last3=Tzachor |first3=Asaf |last4=Chen |first4=Wei-Qiang |date=2024-10-28 |title=E-waste challenges of generative artificial intelligence |url=https://www.nature.com/articles/s43588-024-00712-6 |journal=Nature Computational Science |language=en |volume=4 |issue=11 |pages=818–823 |doi=10.1038/s43588-024-00712-6 |pmid=39468340 |issn=2662-8457|url-access=subscription }}</ref> en besoedeling as gevolg van uitlaatgasse van rugsteun-dieselopwekkers.<ref>{{Cite web |title=Data centers - Washington State Department of Ecology |url=https://ecology.wa.gov/air-climate/air-quality/data-centers |access-date=2026-04-09 |website=ecology.wa.gov}}</ref> Daar is ook kommer dat hierdie impakte kan toeneem namate hierdie modelle in wyd gebruikte soekenjins soos Google Search en Bing geïntegreer word,<ref name="Saenko-2023" /> namate kletsbotte en ander toepassings al hoe gewilder word,<ref name="Rogers" /><ref name="Saenko-2023" /> en namate modelle weer opgelei moet word.<ref name="Saenko-2023" />
Die koolstofvoetspoor van generatiewe KI neem wêreldwyd na raming bestendig toe, met potensiële jaarlikse emissies wat teen 2035 tussen 18,21 en 245,94 miljoen ton CO2 beloop,<ref>{{Cite journal |last1=Ding |first1=Zhaohao |last2=Wang |first2=Jianxiao |last3=Song |first3=Yiyang |last4=Zheng |first4=Xiaokang |last5=He |first5=Guannan |last6=Chen |first6=Xiupeng |last7=Zhang |first7=Tiance |last8=Lee |first8=Wei-Jen |last9=Song |first9=Jie |date=5 Mei 2025 |title=Tracking the carbon footprint of global generative artificial intelligence |journal=The Innovation |volume=6 |issue=5 |article-number=100866 |doi=10.1016/j.xinn.2025.100866 |issn=2666-6758|doi-access=free |pmid=40432776 |pmc=12105502 |bibcode=2025Innov...600866D }}</ref> terwyl die hoogste ramings vir 2035 die impak van die Amerikaanse beesvleisbedryf op emissies nader (wat teen 2024 na raming 257,5 miljoen ton per jaar vrystel).<ref>{{Cite journal |last1=Pelton |first1=Rylie E. O. |last2=Kazanski |first2=Clare E. |last3=Keerthi |first3=Shamitha |last4=Racette |first4=Kelly A. |last5=Gennet |first5=Sasha |last6=Springer |first6=Nathaniel |last7=Yacobson |first7=Eugene |last8=Wironen |first8=Michael |last9=Ray |first9=Deepak |last10=Johnson |first10=Kris |last11=Schmitt |first11=Jennifer |date=September 2024 |title=Greenhouse gas emissions in US beef production can be reduced by up to 30% with the adoption of selected mitigation measures |journal=Nature Food |language=en |volume=5 |issue=9 |pages=787–797 |doi=10.1038/s43016-024-01031-9 |pmid=39215094 |issn=2662-1355|pmc=11420059 |bibcode=2024NatFo...5..787P }}</ref>
Voorgestelde versagtingstrategieë sluit in: om potensiële omgewingskoste in ag te neem vóór modelontwikkeling of data-insameling,<ref name="Bender-2021" /> die verhoging van die doeltreffendheid van datasentrums om elektrisiteits- of energieverbruik te verminder, <ref name="Dhar-2020" /><ref name="Saenko-2023" /><ref name="Lohr-2024" /> die bou van doeltreffender masjienleermodelle,<ref name="Crownhart-2024" /><ref name="Crawford-2024" /><ref name="Rogers" /> die minimering van die aantal kere wat modelle heroplei moet word,<ref name="Dhar-2020" /><ref name="Crawford-2024" /> die ontwikkeling van 'n raamwerk onder regeringsleiding vir die ouditering van die omgewingsimpak van hierdie modelle,<ref name="Dhar-2020" /><ref name="Crawford-2024" /> die instel van regulasies vir die deursigtigheid van hierdie modelle,<ref name="Dhar-2020" /> die regulering van hul energie- en waterverbruik,<ref name="Crawford-2024" /> die aanmoediging van navorsers om data oor hul modelle se koolstofvoetspoor te publiseer,<ref name="Dhar-2020" /><ref name="Saenko-2023" /> en die verhoging van die aantal vakkundiges wat beide masjienleer en klimaatwetenskap verstaan.<ref name="Dhar-2020" />
====Afhanklikheid van bedryfsreuse====
Die opleiding van grensverskuiwende KI-modelle vereis 'n enorme hoeveelheid rekenaarkrag. Gewoonlik beskik slegs groot tegnologiemaatskappye oor die finansiële hulpbronne om sulke beleggings te maak. Kleiner beginondernemings, soos Cohere en OpenAI, koop uiteindelik toegang tot datasentrums van onderskeidelik Google en Microsoft.<ref>{{cite news |last1=Metz |first1=Cade |date=10 Julie 2023 |title=In the Age of A.I., Tech's Little Guys Need Big Friends |url=https://www.nytimes.com/2023/07/05/business/artificial-intelligence-power-data-centers.html |work=New York Times |archive-date=8 Julie 2024 |access-date=10 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708214644/https://www.nytimes.com/2023/07/05/business/artificial-intelligence-power-data-centers.html |url-status=live }}</ref>
==Bespeuring en bewustheid==
Hulpmiddels soos GPTZero kan inhoud wat deur KI gegenereer is, opspoor. Hulle kan egter ook vals beskuldigings maak (vals positiewe resultate).<ref>{{Cite web |last=Holden |first=Michael
|title=AI-detection software isn't the solution to classroom cheating — assessment has to shift |url=http://theconversation.com/ai-detection-software-isnt-the-solution-to-classroom-cheating-assessment-has-to-shift-246102
|date=2025-02-25 |access-date=2025-07-29
|website=The Conversation |language=en-US}}</ref> Digitale watermerking is 'n tegniek wat die akkuraatheid van opsporing verbeter. Dit werk deur die gegenereerde inhoud by die bron op subtiele maniere te verander, wat dan deur ooreenstemmende sagteware opgespoor kan word.
In 2023 het OpenAI 'n watermerk-hulpmiddel vir ChatGPT ontwikkel. Dit is egter nie vrygestel nie, omdat hulle bekommerd was dat gebruikers na mededingers sou oorstap. Hulle het ook aangevoer dat dit maklik omseil sou kon word – byvoorbeeld deur 'n ander KI te vra om die teks te herformuleer.<ref>{{Cite web |last=Ha |first=Anthony
|title=OpenAI says it's taking a 'deliberate approach' to releasing tools that can detect writing from ChatGPT |url=https://techcrunch.com/2024/08/04/openai-says-its-taking-a-deliberate-approach-to-releasing-tools-that-can-detect-writing-from-chatgpt/
|date=2024-08-04 |access-date=2025-07-29
|website=TechCrunch |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Seetharaman |first1=Deepa |last2=Barnum |first2=Matt
|title=Exclusive {{!}} There's a Tool to Catch Students Cheating With ChatGPT. OpenAI Hasn't Released It.
|url=https://www.wsj.com/tech/ai/openai-tool-chatgpt-cheating-writing-135b755a
|date=4 Augustus 2024 |access-date=2025-07-29
|website=WSJ |language=en-US}}</ref>
In Maart 2025 het China vereistes ingestel waarvolgens aanlyn diensverskaffers KI-gegenereerde inhoud moet merk.<ref>{{Cite news |date=2025-03-14 |title=Chinese regulators issue requirements for the labeling of AI-generated content |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/chinese-regulators-issue-requirements-labeling-ai-generated-content-2025-03-14/ |access-date=2026-07-19 |work=Reuters}}</ref>
In Mei 2025 het Google sy watermerk-hulpmiddel, SynthID, bekendgestel. Dit merk afvoer van Gemini (teks), Imagen (beelde) en Veo (video). Om afvoer van hierdie produkte op te spoor, kan 'n mens Google se "SynthID-opspoorder"-portaal gebruik.<ref>{{Cite web |last=Peters |first=Jay
|title=Google has a new tool to help detect AI-generated content
|url=https://www.theverge.com/news/672013/google-synthid-detector-ai-generated-content-watermark-i-o-2025
|date=2025-05-21 |access-date=2025-07-29
|website=The Verge |language=en-US}}</ref>
In 2025 het gebruikers speletjiemaatskappye verkeerdelik daarvan beskuldig dat hulle generatiewe KI gebruik vir die videospeletjies Little Droid en Chessplus.<ref>{{Cite news |last=Carpenter |first=Nicole
|title=A real issue: video game developers are being accused of using AI – even when they aren't |url=https://www.theguardian.com/games/2025/jun/26/video-game-developers-using-ai-even-when-they-arent-stamina-zero
|date=2025-06-26 |access-date=2025-07-28
|work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref>
==Verwysings==
{{Verwysings|4}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]]
cfjosdjf7inzc67oomqgsv5iu0gr4op
Oostenrykse nasionale rugbyspan
0
540396
3373528
3373319
2026-11-17T22:00:38Z
SpesBona
2720
Bygewerk, nog besig
3373528
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Rugbyspan
| land = Oostenryk
| beeld = Kenteken van die Oostenrykse nasionale rugbyspan.png
| unie = [[Oostenrykse Rugbybond]] (ÖRV)
| bynaam = ''Steinböcke'' (“Alpynse steenbokke”)
| embleem = ’n Alpynse steenbok
| stadion = Wiener Sport-Club Platz, [[Wene]]
| kapasiteit = 4 645
| kaptein = Robert Schneider
| afrigter = {{vlagikoon|Oostenryk}} Kurt Martin
| patroon_la1 =
| patroon_b1 =
| patroon_ra1 =
| patroon_sh1 =
| patroon_so1 =
| linkerarm1 = 000000
| liggaam1 = 000000
| regterarm1 = 000000
| broek1 = 000000
| kouse1 = 000000
| patroon_la2 =
| patroon_b2 =
| patroon_ra2 =
| patroon_sh2 =
| patroon_so2 =
| linkerarm2 = FF0000
| liggaam2 = FF0000
| regterarm2 = FF0000
| broek2 = 000000
| kouse2 = 000000
| statistiek =
| toetse =
| toptoetspuntebehaler =
| meestedrieë =
| jongstespeler =
| eerste = {{HUNru}} 23–9 {{AUTru-r}}<br />([[Wene]], [[Oostenryk]]; 3 Mei 1992)
| grootwen = {{AUTru}} 117–3 {{SVKru-r}}<br />([[Krems an der Donau]], Oostenryk; 3 Mei 2025)
| grootverloor = {{UKRru}} 78–0 {{AUTru-r}}<br />(Wene, Oostenryk; 14 Mei 1994)
| Wêreldbekerverskynings =
| jaar =
| beste =
| url =
| unieurl = www.rugby-austria.at
}}
Die '''Oostenrykse nasionale rugbyspan''' ([[Duits]]: ''Österreichische Rugby-Union-Nationalmannschaft'') is die nasionale [[rugby]]span wat [[Oostenryk]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Hulle dra die bynaam ''Steinböcke'' (Duits vir: “Alpynse steenbokke”), ontleen aan die Alpynse steenbok (''Capra ibex''). Rugby word in Oostenryk geadministreer deur die [[Oostenrykse Rugbybond]] (''Österreichischer Rugby Verband'', ÖRV) wat in 1990 gestig is. Oostenryk word deur [[Wêreldrugby]] as ’n vlak drie-span erken. Die Oostenrykse rugbyspan is tans (Oktober 2026) 64ste op Wêreldrugby se wêreldranglys gelys.<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
Oostenryk het in 1992 sy eerste toetswedstryd teen Hongarye gespeel. Oostenryk speel die meeste van sy toetswedstryde tydens die [[Europese Rugbykampioenskap]], waar hulle met ander ontluikende rugbyspanne meeding. Oostenryk het tot dusver nog nie vir ’n [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer nie. Oostenryk speel tradisioneel in swart truie, swart broeke en swart sokkies.
== Beheerliggaam ==
{{Hoofartikel|Oostenrykse Rugbybond}}
Die beheerliggaam vir rugby in Oostenryk is die Oostenrykse Rugbybond ([[Duits]]: ''Österreichischer Rugby Verband'', ÖRV) met sy hoofkantoor in [[Wene]]. Die ÖRV is in 1990 gestig en het in 1992 ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref name="Wêreldrugby">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/austria |title=Austria |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Daarbenewens het die ÖRV in 1990 by die kontinentale beheerliggaam ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]], RE) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/rugby-europe-members |title=Rugby Europe Members |publisher=[[Rugby Europa]] |date=2020 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
Die hoogste rugbyliga in Oostenryk is die internasionale Alpynse Rugbykampioenskap wat in 2014 gestig is en waaraan 20 spanne deelneem. Hieraan neem ook spanne uit [[Kroasië]], [[Slowakye]], [[Slowenië]] en [[Tsjeggië]] deel.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.totalrugby.de/content/view/10493/169/ |title=Rugby in Österreich |publisher=TotalRugby.de |date=17 April 2021 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Die meeste spelers van die Oostenrykse nasionale span speel in dié liga. Daarbenewens neem die Oostenrykse klub RC Innsbruck aan die Beierse streeksliga deel.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.tt.com/artikel/30888845/meistertitel-ohne-happy-end-rugby-club-innsbruck-wurde-aufstieg-verwehrt |title=Meistertitel ohne Happy End: Rugby Club Innsbruck wurde Aufstieg verwehrt |publisher=Tiroler Tageszeitung |author=Daniel Lenninger |date=7 Augustus 2024 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
Naas die amptelike nasionale span roep die ÖRV ook ander keurspanne byeen. Net soos ander rugbylande beskik Oostenryk oor ’n o/20-nasionale span wat aan die Europese Juniorkampioenskap deelneem. Kinders en jongmense word aan rugby bekend gestel veral deur klubs, skoolsportorganisasies en plaaslike beheerliggame, wat in die Sportunion saamgevat is.
== Geskiedenis ==
=== Invoering en vestiging van rugby ===
Rugby word in Oostenryk reeds sedert 1900 beoefen en in 1930 het ’n demonstrasiewedstryd tussen twee Franse spanne sowat 10 000 toeskouers gelok. Ondanks dié entoesiasme was dit egter ’n spel wat veral deur Weense studente beoefen is. Dit het ná 1945 met die teenwoordigheid van [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerde]] soldate verander.<ref name="Bath63">{{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks Ltd. |date=1997 |ISBN=1-86200-013-1 |pages=[https://archive.org/details/rugby0000rich/page/63 63]}}</ref> In 1978 is met Vienna Celtic die oudste rugbyklub in die land gestig.<ref name="Geskiedenis">{{de}} {{cite web |url=https://clubee.com/rugbyaustria/geschichte-742179v4 |title=Geschichte |publisher=[[Oostenrykse Rugbybond]] |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
=== Die nasionale span se eerste jare ===
In 1990 is die [[Oostenrykse Rugbybond]] (''Österreichischer Rugby Verband'', ÖRV) gestig en het in dieselfde jaar by die ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]], RE) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/about-us |title=About us |publisher=[[Rugby Europa]] |accessdate=17 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117181647/https://www.rugbyeurope.eu/about-us |archive-date=17 Januarie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Twee jaar later het die Oostenrykse beheerliggaam by die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) aangesluit.<ref name="Wêreldrugby" /><ref name="Geskiedenis" /> Op 3 Mei, ook in 1992, het Oostenryk sy eerste toetswedstryd teen Hongarye gespeel, maar met 9–23 verloor. Vier weke later is hulle in hul eerste tuiswedstryd deur Slowenië met 21–19 geklop. In dieselfde jaar het die Oostenrykers tydens die FIRA-beker 1992–1994 se tweede afdeling vir die eerste keer aan die [[Europese Rugbykampioenskap]] deelgeneem, waar hulle in hul eerste wedstryd deur Hongarye met 5–3 verslaan is. Daarna het hulle weg teen Slowenië hul eerste oorwinning ooit aangeteken. In al die ander ses wedstryde het die span egter nederlae gely. Onder andere het Oostenryk op 14 Mei 1994 in [[Wene]] teen Oekraïne met 0–78 hul ergste nederlaag in dié tyd gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1992%2F94 |title=1992/94 FIRA Trophy – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Tot sy afsterwe in 1994 het die voormalige Italiaanse rugbyspeler [[Giancarlo Tizanini]] hom vir ’n toernooi na die voorbeeld van die destydse [[Sesnasies-toernooi|Vyfnasies]] tussen die nasionale spanne van Bosnië en Herzegowina, Hongarye, Kroasië, Oostenryk en Slowenië beywer.<ref name="Bath63" />
Ná die Oostenrykers se onttrekking uit die FIRA-beker 1994–1997 se tweede afdeling het hulle ’n halwe jaar later wel aan die derde afdeling deelgeneem, waar hulle deur beide Hongarye en Slowenië geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1994%2F96 |title=1994/96 FIRA Trophy – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/145?Stagione=1994%2F96 |title=1994/96 FIRA Trophy – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Daarna was vir die eerste keer die [[Rugbywêreldbeker 1999]]-kwalifisering vir die hooftoernooi in die destydse Vyfnasies op die program, waartydens Oostenryk in rondte 1 in die laaste plek geëindig het, nadat hulle een van vier wedstryde gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=1999 |title=1999 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
=== Gereelde internasionale kontak ===
Die jare van 1997 tot 1999 was ’n tyd van veranderinge in Europese rugby, aangesien FIRA homself onder die IRVR as vastelandse beheerliggaam geskik en gelyktydig die nie-Europese lede ontslaan het. Buitendien het met [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] en [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] die twee sterkste spanne nie meer aan die Europese kampioenskappe deelgeneem nie. Om dié redes is ander toernooie beslis, wat nie as vastelandse kampioenskappe geag is nie. Oostenryk het egter slegs aan die tweede en derde toernooi deelgeneem, waar hulle die FIRA-toernooi 1997/98 se groep “Boul” in die eerste plek afgesluit en in die FIRA-toernooi 1998/99 se groep “Silwer” derde geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/146?Stagione=1997%2F98 |title=1997/98 FIRA Tournament |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/146?Stagione=1998%2F99 |title=1998/99 FIRA Tournament |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Daarmee het hulle die Europese Nasiesbeker 1999/2000 se vierde afdeling gehaal, die eerste toernooi van die Europese toernooi se nuwe formaat. Die Oostenrykers het oor Monaco geseëvier, maar in die ander wedstryde teen Slowenië, Hongarye en Andorra nederlae gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2000 |title=2000 European Nations Cup – Division 4 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Die Europese Nasiesbeker 2000/01 was gelyktydig die [[Rugbywêreldbeker 2003]]-kwalifisering se eerste fase en die Oostenrykers het in rondte 1 se Groep A die derde plek beklee.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/149?Stagione=2000%2F01 |title=2000/01 European Nations Cup – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Die daaropvolgende Europese Nasiesbeker 2001/02 het gelyktydig as die kwalifisering se tweede fase gedien, waarby die span ná nederlae teen Slowenië, Andorra, Moldawië en Joego-Slawië met hul vyfde plek uitgeskakel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2001%2F02 |title=2001/02 European Nations Cup – Division 3A |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
Met hul laaste plek tydens die Europese Nasiesbeker 2001/02 is Oostenryk na die Europese Nasiesbeker 2002–2004 se afdeling 3B gerelegeer, wat gelyktydig as die [[Rugbywêreldbeker 2007]]-kwalifisering se eerste deel gedien het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/301?Stagione=2002%2F04 |title=2002/04 European Nations Cup – Division 3B |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Ná twee oorwinnings oor Bosnië en Herzegowina het hulle die tweede fase gehaal. In die daaropvolgende Europese Nasiesbeker 2004–2006 se afdeling 2 het die Oostenrykers in hul groep vierde geëindig. Daarna was die tweede kwalifiseringsrondte op die program, waar die span ná een oorwinning en drie nederlae die hooftoernooi in Frankryk misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/148?Stagione=2004%2F06 |title=2004/06 European Nations Cup – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> In 2006 het die beheerliggaam ’n volle lid van die Oostenrykse Federale Sportorganisasie geword.<ref name="Geskiedenis" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sportaustria.at/de/ueber-uns/mitglieder/vollmitglieder |title=Vollmitglieder |publisher=Österreichische Bundes-Sportorganisation |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
Daarna het die Oostenrykers aan die Nasiesbeker 2006–2008 se afdeling 3B deelgeneem, waar hulle naelskraap in die afdeling aangebly het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/301?Stagione=2006%2F08 |title=2006/08 European Nations Cup – Division 3B |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Tydens die Europese Nasiesbeker 2008–2010, wat ook deel gevorm het van die [[Rugbywêreldbeker 2011]]-kwalifisering, het die span ná twee oorwinnings en ses nederlae die laaste plek beklee.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/301?Stagione=2008%2F10 |title=2008/10 European Nations Cup – Division 3B |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
=== Onlangse ontwikkeling ===
[[Lêer:Rugby Denmark vs Austria 1.JPG|duimnael|Wedstryd tussen Oostenryk en Denemarke in 2012]]
[[Lêer:Österreichische Rugby-Nationalmannschaft - Tag des Sports 2013 Wien 1.jpg|duimnael|Die Oostenrykse nasionale span tydens ’n skou-opleiding op Sportdag 2013 by die Heldeplein in [[Wene]]]]
Gedurende die Europese Nasiesbeker 2010–2012 se afdeling 2C het Oostenryk ná drie oorwinnings en vyf nederlae in dié afdeling aangebly.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/301?Stagione=2010%2F12 |title=2010/12 European Nations Cup – Division 2C |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Tydens die Europese Nasiesbeker 2012–2014 het die span slegs die promosie-relegasiewedstryd na afdeling 2D gehaal, wat hulle teen Bosnië en Herzegowina beklink het. Aangesien dit gelyktydig as [[Rugbywêreldbeker 2015]]-kwalifisering geag is, het die Oostenrykers die hooftoernooi misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/301?Stagione=2012%2F14 |title=2012/14 European Nations Cup – Division 2C |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
Die afdeling 2C van die Europese Nasiesbeker 2014–2016 het met twee oorwinnings en ses nederlae ook teleurstellend verloop, waarmee hulle slegs in die afdeling kon aanbly.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/301?Stagione=2014%2F16 |title=2014/16 Rugby Europe Championship – Division 2C |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Ná nog ’n formaatverandering in die Europese Nasiesbeker het Oostenryk aan die derde hoogste vlak die Europese Rugbykonferensie 2016/17 deelgeneem. Dié toernooi se uitslae is soos die Europese Rugbykonferensie 2017/18 s’n vir die [[Rugbywêreldbeker 2019]]-kwalifisering in ag geneem. Die Oostenrykers het telkens as naaswenner geëindig en promosie naelskraap misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2016%2F17 |title=2016/17 Rugby Europe Conference 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2017%2F18 |title=2017/18 Rugby Europe Conference 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
Daarteenoor het die Europese Rugbykonferensie 2018/19 teleurstellend vir die span verloop, wat relegasie slegs vrygespring het omdat Slowakye nog swakker gevaar het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2018%2F19 |title=2018/19 Rugby Europe Conference 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Tydens die Europese Rugbykonferensie 2019/20 het hulle herstel en derde geëindig, waarmee hulle egter die [[Rugbywêreldbeker 2023]]-kwalifisering versuim het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2019%2F20 |title=2019/20 Rugby Europe Conference 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
In Maart 2020 is die internasionale speelprogram weens die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] tot in Oktober 2021 gekniehalter. Daarna het Oostenryk net voor die afskop van die Europese Rugbykonferensie 2021/22 homself aan dié toernooi onttrek.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2021%2F22 |title=2021/22 Rugby Europe Conference 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Daarmee het hulle ’n jaar later aan die Europese Rugby-ontwikkeling 2022/23 deelgeneem, waar hulle regstreekse promosie behaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/303?Stagione=2022%2F23 |title=2022/23 Rugby Europe Development |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> In die Europese Rugbykonferensie 2023/24 het die Oostenrykers ná twee oorwinnings en nederlae elk die derde plek beklee.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/149?Stagione=2023%2F24 |title=2023/24 Rugby Europe Conference |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Die Europese Rugbykonferensies in 2024/25 en 2025/26 het die Oostenrykers ’n baie suksesvolle veldtog gehad en kon tussen September 2024 en Mei 2026 ses agtereenvolgende wedstryde wen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/149?Stagione=2024%2F25 |title=2024/25 Rugby Europe Conference |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Deel van dié wenreeks was die hoogste oorwinning in dié tyd in die beheerliggaam se geskiedenis: ’n 117–3 oor Slowakye op 3 Mei 2025 by die Sepp-Doll-stadion in Krems an der Donau. Gevolglik het die span die promosie-relegasiewedstryd gehaal, maar teen Malta met 13–39 vasgeval, waarmee hulle ook die [[Rugbywêreldbeker 2027]]-kwalifisering versuim het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/149?Stagione=2025%2F26 |title=2025/26 Rugby Europe Conference |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
== Kleure, embleem en bynaam ==
Oostenryk speel tradisioneel in ’n swart trui met swart broeke en swart sokkies. Hul alternatiewe trui is rooi met swart broeke en swart sokkies.
Die huidige truiverskaffer is die Italiaanse sportuitruster [[Macron (maatskappy)|Macron]], borge is verskeie vennote. Die beheerliggaam se kenteken verskyn op die regterbors, die truiverskaffer se kenteken links en die borgkenteken in die middel.
Die beheerliggaam [[Oostenrykse Rugbybond]] se kenteken, wat ook op die trui verskyn, toon ’n Alpynse steenbok in swart op ’n gestiliseerde rugbybal met die belettering ''Rugby Austria'' in Engels daaronder. Die nasionale span se bynaam “Steinböcke” (Duits vir: “Alpynse steenbokke”) is ontleen aan die Alpynse steenbok (''Capra ibex'').<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.derstandard.at/consent/tcf/story/1363707168232/die-grosse-stunde-der-dirnelwiese |title=Die große Stunde der Dirnelwiese |publisher=Der Standard |author=Michael Robausch |date=11 Augustus 2015 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.topendsports.com/sport/union/team-nicknames.htm |titel=Rugby Union National Team Names |publisher=Topend Sports |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
== Tuisstadions ==
Amper al die tuiswedstryde van die Oostenrykse nasionale rugbyspan word in die land se hoofstad [[Wene]] aangebied, wat as die Oostenrykse rugbyvesting beskou kan word. In dié stad is tuiswedstryde tot in 2016 op die Stadion Hohe Warte met ’n kapasiteit van sowat 4 500 gespeel en sedertdien word die Wiener Sport-Club Platz met ’n kapasiteit van 4 645 gebruik.
== Toetswedstryde ==
Oostenryk het 52 van sy 131 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 39,69%. Oostenryk se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen Oktober 2026):
{| class="sortable wikitable"
! Teenstander
! Gespeel
! Gewen
! Verloor
! Gelykop
! % Gewen
|- bgcolor="#d0ffd0" align="center"
|-
| {{ANDru}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00
|-
| {{BIHru}} || 8 || 8 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{BULru}} || 5 || 3 || 2 || 0 || 60,00
|-
| {{DENru}} || 9 || 3 || 6 || 0 || 33,33
|-
| {{GERru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00
|-
| {{FINru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00
|-
| {{HUNru}} || 18 || 7 || 11 || 0 || 38,89
|-
| {{ISRru}} || 4 || 1 || 3 || 0 || 25,00
|-
| {{YUGru}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 50,00
|-
| {{KOSru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{CROru}} || 5 || 0 || 5 || 0 || 0,00
|-
| {{LATru}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0,00
|-
| {{LTUru}} || 4 || 1 || 3 || 0 || 25,00
|-
| {{LUXru}} || 8 || 2 || 6 || 0 || 25,00
|-
| {{MLTru}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00
|-
| {{MDAru}} || 3 || 1 || 2 || 0 || 33,33
|-
| {{MCOru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{NORru}} || 9 || 3 || 5 || 1 || 33,33
|-
| {{UKRru}} || 3 || 1 || 2 || 0 || 33,33
|-
| {{SERru}} || 5 || 2 || 3 || 0 || 40,00
|-
| {{CYPru}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0,00
|-
| {{SVKru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{SLOru}} || 23 || 12 || 11 || 0 || 52,17
|-
| {{SWEru}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00
|-
| {{SUIru}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0,00
|-
| {{CZEru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00
|-
| {{TURru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00
|-
| align="left" |'''Algeheel''' || '''131''' || '''52''' || '''78''' || '''1''' || '''39,69'''
|}
== Rekords ==
=== Wêreldbekerrekord ===
Oostenryk kon tot dusver nog nie vir ’n rugbywêreldbekertoernooi kwalifiseer nie.
{| class="wikitable"
! Jaar !! Uitslag
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Nie genooi nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Nie deelgeneem nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Nie deelgeneem nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Nie deelgeneem nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || Nie deelgeneem nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}}
|}
=== Europese Rugbykampioenskap ===
Die Oostenrykse nasionale span neem aan die Europese Rugbykampioenskap deel, meestal in die derde afdeling. Hulle het sedertdien nog nie ’n toernooi gewen nie.
=== Ander toetswedstryde ===
Vanweë sy laat vestiging het Oostenryk gedurende die amateurtydperk min toere volgens die ou tradisie onderneem, aangesien dit teen die jaar 2000 tot ’n einde gekom het. Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Suidelike Halfrond tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se midjaarrugbytoetsreeks reis Oostenryk na die Suidelike Halfrond en gedurende Novembermaand se eindjaarrugbytoetsreeks tree Oostenryk as gasheer op. In teenstelling met die meeste ander rugbylande speel Oostenryk nie vir enige trofee teen sy teenstanders nie.
== Spelers ==
=== Huidige span ===
Die volgende spelers vorm die Oostenrykse span tydens die [[Europese Rugbykampioenskap]] Konferensie 2026/27:<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.clubee.com/rugbyaustria/nationalmannschaft-herren-xv-950242v4/groups/430464/seasons/218 |titel=Österreich XV (Senior M) |publisher=[[Oostenrykse Rugbybond]] |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
{|
| valign="top"|
{| class="wikitable"
|+ Agterspelers ''(Hintermannschaft)''
|-
| Mostafa Basiri || [[Skrumskakel]] || Rugby Union Donau Wien
|-
| Samuel Schönauer || [[Losskakel]] || Rugby Union Donau Wien
|-
| Leopold Enzendorfer || [[Senter]] || Rugby Union Donau Wien
|-
| Benjamin Preclik || Senter || Rugby Union Donau Wien
|-
| Michael Hehenberger || Senter || RC Linz
|-
| Tobias Böhm || [[Vleuel]] || ''klubloos''
|-
| Bailey Guedon || Vleuel || Hartpury Universiteit
|-
| Max Karpeles || [[Heelagter]] || Vienna Celtic
|-
| Arran Boehm || Agterspeler || Rugby Union Donau Wien
|-
| Yannick Edgar || Agterspeler || Vorarlberg RUFC
|-
| Elias Friedrich || Agterspeler || Rugby Union Donau Wien
|-
| Julian Terler || Agterspeler || Rugby Union Donau Wien
|}
|
| valign="top"|
{| class="wikitable"
|+ Voorspelers ''(Stürmer)''
|-
! Speler !! Posisie !! Klub
|-
| Adi Kresna Prapsilo || [[Haker]] || Rugby Union Donau Wien
|-
| Moritz Schwab || Haker || Rugby Union Donau Wien
|-
| Omar El Agrebi || [[Stut]] || Vienna Celtic
|-
| Aryeh Goldsmith || Stut || RC Innsbruck
|-
| Michael Klaffenböck || Stut || Rugby Union Donau Wien
|-
| Alexander Bercovici || [[Slot (rugby)|Slot]] || Rugby Union Donau Wien
|-
| Leon Mittnik || Slot || Rugby Union Donau Wien
|-
| Max Schwab || Slot || Rugby Union Donau Wien
|-
| Brian Eiffe || [[Losvoorspeler]] || Vienna Celtic
|-
| Donovan-Garreth Goodman || Losvoorspeler || RC Graz
|-
| Robert Schneider [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losvoorspeler || RC Donau
|-
| Georg Leutgöb || [[Agsteman]] || Rugby Union Donau Wien / RC Linz
|}
|}
=== Bekende spelers ===
Tot dusver is nog geen Oostenrykse speler in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem nie.
== Sien ook ==
{{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}}
* [[Oostenrykse nasionale sokkerspan]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Bronnelys ==
* {{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5}}
* {{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks |year=1997 |isbn=1-86200-013-1}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Austria national rugby union team|Oostenrykse nasionale rugbyspan}}
* {{de}} [https://www.rugby-austria.at/ Amptelike webwerf van die Oostenrykse Rugbybond]
* {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/austria Oostenryk by Wêreldrugby]
{{Nasionale rugbyspanne}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Rugby in Oostenryk]]
[[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Europa]]
tg5f6o239a2u6qd6p5ss3zanratd7qt
Oostenrykse Rugbybond
0
540397
3373529
3356286
2026-11-17T22:00:41Z
SpesBona
2720
Bygewerk
3373529
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas2
|naam = Oostenrykse Rugbybond
|kleur =
|titel =
|beeld = Kenteken van die Oostenrykse nasionale rugbyspan.png
|beeld_wydte = 200px
|beeld_onderskrif = Kenteken van die Oostenrykse Rugbybond
|beeld2 =
|beeld2_wydte =
|beeld2_onderskrif =
|opskrif1 = [[Duits]]e naam
|1 = ''Österreichischer Rugby Verband''
|opskrif2 = Afkorting
|2 = ÖRV
|opskrif3 = [[Land]]
|3 = {{vlagland|Oostenryk}}
|opskrif4 = [[Sport]]soorte
|4 = [[Rugby]], [[Sewesrugby]]
|opskrif5 = Stigting
|5 = 1990
|opskrif6 =
|6 =
|opskrif7 = Lid van
|7 = [[Wêreldrugby]]
|opskrif8 = Aangesluit in
|8 = 1992
|opskrif9 = Vastelandse beheerliggaam
|9 = [[Rugby Europa]]
|opskrif10 = President
|10 = Andreas Zinschitz
|opskrif11 =
|11 =
|opskrif12 = Setel
|12 = [[Wene]], Oostenryk
|opskrif13 = [[Amptelike taal]]
|13 = Duits
|opskrif14 = Amptelike webwerf
|14 = [https://www.rugby-austria.at/ ''rugby-austria.at'']
|opskrif15 =
|15 =
|opskrif16 =
|16 =
|opskrif17 =
|17 =
|opskrif18 =
|18 =
|opskrif19 =
|19 =
|opskrif20 =
|20 =
}}
Die '''Oostenrykse Rugbybond''' ([[Duits]]: ''Österreichischer Rugby Verband'', afgekort ÖRV) is die bestuursliggaam wat [[rugby]] en [[sewesrugby]] in [[Oostenryk]] beheer. Die beheerliggaam is in 1990 gestig en in [[Wene]] gesetel. Sedert 1992 verteenwoordig dit Oostenryk by [[Wêreldrugby]] en sedert 1990 ook by [[Rugby Europa]] (RE).
== Geskiedenis ==
Die Oostenrykse Rugbybond is in 1990 gestig en het in 1992 ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref name="Geskiedenis">{{de}} {{cite web |url=https://clubee.com/rugbyaustria/geschichte-742179v4 |title=Geschichte |publisher=Oostenrykse Rugbybond |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/austria |title=Austria |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Daarbenewens het die ÖRV in 1990 by die kontinentale beheerliggaam ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]], RE) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/about-us |title=About us |publisher=[[Rugby Europa]] |accessdate=17 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117181647/https://www.rugbyeurope.eu/about-us |archive-date=17 Januarie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2006 het die beheerliggaam ’n volle lid van die Oostenrykse Federale Sportorganisasie geword.<ref name="Geskiedenis" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sportaustria.at/de/ueber-uns/mitglieder/vollmitglieder |title=Vollmitglieder |publisher=Österreichische Bundes-Sportorganisation |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
== Taak ==
Die Oostenrykse Rugbybond organiseer verskeie nasionale spanne, insluitend [[Oostenrykse nasionale rugbyspan|Oostenryk se nasionale seniorrugbyspan vir mans]] (die Alpynse steenbokke), vroue en jeug. Die Oostenrykse Rugbybond hou ook toesig oor sewesrugby in Oostenryk en aangesien dit ’n Olimpiese sportsoort is, werk hulle met die Oostenrykse [[Nasionale Olimpiese Komitee]] saam. Naas die amptelike nasionale span roep die ÖRV ook ander keurspanne byeen. Daarbenewens bestuur die beheerliggaam kinder- en jeugrugby in Oostenryk. Net soos ander rugbylande beskik Oostenryk oor ’n o/20-nasionale span wat aan die Europese Juniorkampioenskap deelneem.
Die hoogste rugbyliga in Oostenryk is die internasionale Alpynse Rugbykampioenskap wat in 2014 gestig is en waaraan 20 spanne deelneem. Hieraan neem ook spanne uit [[Kroasië]], [[Slowakye]], [[Slowenië]] en [[Tsjeggië]] deel.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.totalrugby.de/content/view/10493/169/ |title=Rugby in Österreich |publisher=TotalRugby.de |date=17 April 2021 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref> Die meeste spelers van die Oostenrykse nasionale span speel in dié liga. Daarbenewens neem die Oostenrykse klub RC Innsbruck aan die Beierse streeksliga deel.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.tt.com/artikel/30888845/meistertitel-ohne-happy-end-rugby-club-innsbruck-wurde-aufstieg-verwehrt |title=Meistertitel ohne Happy End: Rugby Club Innsbruck wurde Aufstieg verwehrt |publisher=Tiroler Tageszeitung |author=Daniel Lenninger |date=7 Augustus 2024 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
== Kenteken ==
Die Oostenrykse Rugbybond se kenteken, wat ook op die trui verskyn, toon ’n Alpynse steenbok in swart op ’n gestiliseerde rugbybal met die belettering ''Rugby Austria'' in Engels daaronder. Die nasionale span se bynaam “Steinböcke” (Duits vir: “Alpynse steenbokke”) is ontleen aan die Alpynse steenbok (''Capra ibex'').<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.derstandard.at/consent/tcf/story/1363707168232/die-grosse-stunde-der-dirnelwiese |title=Die große Stunde der Dirnelwiese |publisher=Der Standard |author=Michael Robausch |date=11 Augustus 2015 |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.topendsports.com/sport/union/team-nicknames.htm |titel=Rugby Union National Team Names |publisher=Topend Sports |accessdate=30 Oktober 2026}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
* {{de}} [https://www.rugby-austria.at/ Amptelike webwerf]
{{Affiliasies van Wêreldrugby}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Rugby in Oostenryk]]
[[Kategorie:Rugbybeheerliggaam]]
[[Kategorie:Wêreldrugby]]
7d35rzadeikx7zqiwrrkxgaj4l376a9
Switserse nasionale rugbyspan
0
545254
3373526
3373320
2026-11-17T22:00:31Z
SpesBona
2720
Paar goed
3373526
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Rugbyspan
| land = Switserland
| beeld = Kenteken van die Switserse nasionale rugbyspan.png
| unie = [[Switserse Rugbybond]] (FSR)
| bynaam = ''Edelweiss''
| embleem = ’n [[Edelweiss]]
| stadion = Stade Municipal, [[Yverdon-les-Bains]]
| kapasiteit = 4 000
| kaptein = Jules Porcher
| afrigter = {{vlagikoon|Frankryk}} Olivier Nier
| patroon_la1 =
| patroon_b1 =
| patroon_ra1 =
| patroon_sh1 =
| patroon_so1 =
| linkerarm1 = D40000
| liggaam1 = D40000
| regterarm1 = D40000
| broek1 = D40000
| kouse1 = D40000
| patroon_la2 =
| patroon_b2 =
| patroon_ra2 =
| patroon_sh2 =
| patroon_so2 =
| linkerarm2 = FFFFFF
| liggaam2 = FFFFFF
| regterarm2 = FFFFFF
| broek2 = FFFFFF
| kouse2 = FFFFFF
| statistiek =
| toetse =
| toptoetspuntebehaler =
| meestedrieë =
| jongstespeler =
| eerste = {{SUIru}} 4–23 {{PORru-r}}<br />([[Neuenburg]], [[Switserland]]; 11 April 1973)
| grootwen = {{SUIru}} 85–0 {{SLOru-r}}<br />([[Nyon]], Switserland; 17 Maart 2012)
| grootverloor = {{GEOru}} 110–0 {{SUIru-r}}<br />([[Tbilisi]], [[Georgië]]; 1 Februarie 2025)
| Wêreldbekerverskynings =
| jaar =
| beste =
| url =
| unieurl = www.suisserugby.com
}}
Die '''Switserse nasionale rugbyspan''' ([[Duits]]: ''Schweizer Rugby-Union-Nationalmannschaft''; [[Frans]]: ''Équipe de Suisse de rugby à XV''; [[Italiaans]]: ''Nazionale maschile di rugby a 15 della Svizzera'') is die nasionale [[rugby]]span wat [[Switserland]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Hulle dra die bynaam ''[[Edelweiss]]'', ontleen aan die nasionale blom van die land. Rugby word in Switserland geadministreer deur die [[Switserse Rugbybond]] wat in 1972 gestig is. Switserland word deur [[Wêreldrugby]] as ’n vlak drie-span erken. Die Switserse rugbyspan is tans (Oktober 2026) 28ste op Wêreldrugby se wêreldranglys gelys.<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
Switserland het in 1973 sy eerste toetswedstryd teen [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] gespeel. Switserland speel die meeste van sy toetswedstryde tydens die [[Europese Rugbykampioenskap]], waar hulle met ander ontluikende rugbyspanne meeding. Die nasionale span se beste prestasies tot dusver is die promosie na die eerste afdeling in 2023 en die aanbly in 2026. Switserland het tot dusver nog nie vir ’n [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer nie. Switserland speel tradisioneel in rooi truie, rooi broeke en rooi sokkies.
== Beheerliggaam ==
{{Hoofartikel|Switserse Rugbybond}}
Die beheerliggaam vir rugby in Switserland is die Switserse Rugbybond ([[Duits]]: ''Schweizer Rugbyverband''; [[Frans]]: ''Fédération suisse de rugby à XV'', FSR; [[Italiaans]]: ''Federazione Svizzera di Rugby'') met sy hoofkantoor in [[Zürich]]. Die FSR is in 1972 gestig en het in 1988 ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref name="Wêreldrugby">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/switzerland |title=Switzerland |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Daarbenewens het die FSR in 1975 by die kontinentale beheerliggaam ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]], RE) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/rugby-europe-members |title=Rugby Europe Members |publisher=[[Rugby Europa]] |date=2020 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
Die hoogste rugbyliga in Switserland is die Nasionale Liga A wat in 1972 gestig is en waaraan agt spanne om die Switserse Rugbykampioenskap meeding. Dié kampioenskap word tussen vier ligas beslis. Vanweë die ligging naby die rugbyvesting [[Frankryk]] is die meeste en suksesvolste klubs uit die [[Romandie]] afkomstig. Die meeste spelers van die Switserse nasionale span speel in dié liga. Van die ander spelers is veral in Frankryk of die [[Verenigde Koninkryk]] op professionele vlak aktief. Daarbenewens neem die Switserse klub Servette RC aan die Franse liga deel.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lefigaro.fr/sports/rugby/rugby-le-servette-geneve-sacre-champion-de-france-en-federale-1-20240617 |title=Rugby: le Servette Genève sacré champion de… France |publisher=Le Figaro |author=François Maleysson |date=17 Junie 2024 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
Naas die amptelike nasionale span roep die FSR ook ander keurspanne byeen. Net soos ander rugbylande beskik Switserland oor ’n o/20-nasionale span wat aan die Europese Juniorkampioenskap deelneem. Kinders en jongmense word aan rugby bekend gestel veral deur klubs, skoolsportorganisasies en plaaslike beheerliggame, wat deur die program Jugend+Sport ondersteun word.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.jugendundsport.ch/de/rugby-de |title=Rugby |publisher=Jugend+Sport |date=6 Augustus 2026 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref><ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.suisserugby.com/de/clubs-community-rugby/kinderrugby/ |title=Kinder-Rugby |publisher=[[Switserse Rugbybond]] |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
== Geskiedenis ==
=== Invoering en vestiging van rugby ===
[[Lêer:Les balbutiements du rugby suisse, étudiants anglais en vacance contre étudiants suisses (Lausanne - 1883).jpg|duimnael|Die begin van Switserse rugby: Engelse studente op wintervakansie teen Switserse studente, Lausanne in 1883]]
Die rugbyspel in Switserland het sy oorsprong in die nabygeleë rugbyvesting [[Frankryk]], waar dié spel veral in die suide van die land beoefen word en van daar het dit na Switserland versprei. In Switserland is rugby vir die eerste keer in 1869 in [[Genève]] gespeel en die Lausanne RFC voer aan dat dié klub in dieselfde jaar gestig is. Aanvanklik was rugby egter ’n veral deur uitgewekenes beoefende spel, wat in dié land se banksektor kom werk het.<ref name="Bath75">{{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks Ltd. |date=1997 |ISBN=1-86200-013-1 |pages=[https://archive.org/details/rugby0000rich/page/75 75]}}</ref> Sedertdien is die [[Romandie]] die sentrum van Switserse rugby. Dit is egter eers ná 1881 ernstig beoefen. In 1890 is met Servette FC die eerste Switserse rugbyklub amptelik gestig. Vanweë [[sokker]] se toenemende gewildheid in Switserland het dié klub reeds in sy eerste jare gesukkel om geskikte teenstanders te vind, waarvolgens hulle na Frankryk georiënteer het. Die sokkerafdeling het in ’n toenemende mate invloed verkry en aangesien ná die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] geen Franse teenstanders meer beskikbaar was nie, het die rugbyafdeling homself ontbind.<ref>{{fr}} {{cite book |author=Yves Di Christino |title=Des prémices du rugby à Servette à la (re)naissance des premières équipes suisses |publisher=Le regard libre |edition=4 |location=Neuchâtel |year=2022 |ISSN=2813-2971 |pages=15–21}}</ref>
Van 1935 tot 1940 het verskeie Engelse en Belgiese klubs in Switserland probeer vestig, wat vanweë die [[Tweede Wêreldoorlog]] egter misluk het. Ná 1958 het rugby weer uit vergetelheid begin opduik.
=== Die nasionale span se eerste jare ===
In 1972 is die [[Switserse Rugbybond]] (FSR) gestig<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.suisserugby.com/de/clubs-community-rugby/rugby-in-der-schweiz/uebersicht/ |title=Rugby in der Schweiz: Fakten & Zahlen |publisher=[[Switserse Rugbybond]] |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> en op 11 April die volgende jaar het Switserland in [[Neuenburg]] sy eerste toetswedstryd teen [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] gespeel, maar met 4–23 verloor. In 1974 is hulle deur [[Belgiese nasionale rugbyspan|België]] met 18–10 geklop en ’n jaar later het hulle teen dieselfde teenstander met 3–11 verloor. Ook in 1975 het die Switserse beheerliggaam by die ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]], RE) aangesluit, wat destyds as mededinger tot die destydse eksklusiewe, Angel-Saksies oorheersde Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) opgetree het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/about-us |title=About us |publisher=[[Rugby Europa]] |accessdate=17 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117181647/https://www.rugbyeurope.eu/about-us |archive-date=17 Januarie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Gevolglik het die Switsers ná ’n herstrukturering van die [[Europese Rugbykampioenskap]] vir die eerste keer aan die FIRA-beker 1975/76 deelgeneem, maar hulle is in die tweede afdeling deur sowel Tsjeggo-Slowakye tuis asook Joego-Slawië weg verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1975%2F76 |title=1975/76 FIRA Trophy – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> In die daaropvolgende jaar het die span nederlae gely teen beide Joego-Slawië en België, waarna hulle teen Luxemburg hul eerste oorwinning ooit aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/145?Stagione=1976%2F77 |title=1976/77 FIRA Trophy – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Nadat Switserland nie aan die FIRA-beker 1977/78 deelgeneem het nie, is hulle in die daaropvolgende jaar in afdeling twee deur [[Duitse nasionale rugbyspan|Duitsland]] en Marokko geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1977%2F78 |title=1977/78 FIRA Trophy – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1978%2F79 |title=1978/79 FIRA Trophy – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
Aan die FIRA-beker 1979/80 het die Switsers weer nie deelgeneem nie, waarna hulle in die eerste drie toernooie gedurende die 1980’s slegs ’n oorwinning oor Denemarke aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/145?Stagione=1979%2F80 |title=1979/80 FIRA Trophy – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/145?Stagione=1980%2F81 |title=1980/81 FIRA Trophy – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/145?Stagione=1981%2F82 |title=1981/82 FIRA Trophy – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/145?Stagione=1982%2F83 |title=1982/83 FIRA Trophy – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Aan die begin van dié dekade het die beheerliggaam onder Evelyne Oberson ’n ontwikkelingsprogram van stapel gestuur waardeur die aantal inheemse spelers gegroei het. Sedertdien is die land se beste rugbyspelers Switsers. Van dié invloedrykste spelers in dié tyd was die [[skrumskakel]] [[Eric Planes]], die [[agsteman]] [[Jean-Marc Morand]] en die [[Kaptein (sport)|kaptein]] [[Viktor von Burg]].<ref name="Bath75" /> Daartussen het hulle 60 onbeantwoorde punte weg teen Finland aangeteken. Daarop het egter ’n verloorreeks van nege wedstryde gevolg, wat hulle eers in 1986 tydens die FIRA-beker 1985–87 met ’n 5–0-oorwinning oor Bulgarye beëindig het. Gedurende die 1980’s het die Switsers in die derde afdeling gespeel en ná nog ’n herstrukturering ná die FIRA-beker 1984/85, toe die FIRA die tweede en derde afdeling saamgevat het, het hulle in die derde afdeling aangebly.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/145?Stagione=1985%2F87 |title=1985/87 FIRA Trophy – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
In 1985 het die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]), wat destyds baie eksklusief was en slegs agt lede gehad het, op die invoering van die [[rugbywêreldbeker]]toernooi besluit. Vir die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] het die IRVR nege spanne vir deelname genooi, maar Switserland het geen uitnodiging ontvang nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-rugby-world-cup/the-world-cup-is-born |title=1987 Rugby World Cup: The long road to the cup |publisher=New Zealand History |date=2021 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Switserland het in 1988 amptelik by die IRVR aangesluit<ref name="Wêreldrugby" /> en neem sedertdien aan kwalifiseringstoernooie deel. ’n Jaar later het die Switsers tydens die [[Rugbywêreldbeker 1991]]-kwalifisering vir die eerste keer vir die hooftoernooi in die destydse [[Sesnasies-toernooi|Vyfnasies]] probeer kwalifiseer en die Europese kwalifisering in rondte 2A begin. Dit het hulle ná ’n oorwinning oor Israel en nederlae teen Denemarke en Swede in die derde plek afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=1991 |title=1991 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Ná ’n pouse van drie jaar het die volgende wedstryde teen Duitsland en Bulgarye eers in 1992 gevolg, voordat Switserland die [[Rugbywêreldbeker 1995]]-kwalifisering vir die hooftoernooi in [[Suid-Afrika]] betree het, waar hulle in rondte 1 vasgeval het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=1995 |title=1995 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
=== Gereelde internasionale kontak ===
Switserland se daaropvolgende deelname aan die Europese toernooi was tydens die FIRA-beker 1992–1994, waar hulle in die derde afdeling nederlae teen Letland en [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] gely het, terwyl hulle Luxemburg kon klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/145?Stagione=1992%2F94 |title=1992/94 FIRA Trophy – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Ná nog ’n herstrukturering van die Europese toernooi deur die FIRA het Switserland tydens die FIRA-beker 1994–1997 aan die tweede afdeling deelgeneem. Daar is die Switsers weg deur beide Kroasië en Slowenië geklop, terwyl hulle Luxemburg verslaan het, maar nie teen Andorra opgedaag het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/144?Stagione=1994%2F96 |title=1994/96 FIRA Trophy – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Daarna was die [[Rugbywêreldbeker 1999]]-kwalifisering vir die hooftoernooi in die destydse Vyfnasies op die program, waartydens Switserland in rondte 1 derde onder vyf spanne geëindig het, nadat hulle een van vier wedstryde gewen en een gelykop aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=1999 |title=1999 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
Die jare van 1997 tot 1999 was ’n tyd van veranderinge in Europese rugby, aangesien FIRA homself onder die IRVR as vastelandse beheerliggaam geskik en gelyktydig die nie-Europese lede ontslaan het. Buitendien het met [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] en [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] die twee sterkste spanne nie meer aan die Europese kampioenskappe deelgeneem nie. Om dié redes is ander toernooie beslis, wat nie as vastelandse kampioenskappe geag is nie. Switserland het egter slegs aan die tweede en derde toernooi deelgeneem, waar hulle die FIRA-toernooi 1997/98 se groep “Silwer” in die derde plek afgesluit het en die FIRA-toernooi 1998/99 se groep “Brons” beklink het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/146?Stagione=1997%2F98 |title=1997/98 FIRA Tournament |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/146?Stagione=1998%2F99 |title=1998/99 FIRA Tournament |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Daarmee het hulle die Europese Nasiesbeker 1999/2000 se tweede afdeling gehaal, die eerste toernooi van die Europese toernooi se nuwe formaat. Switserland het oor Letland geseëvier, maar in die ander wedstryde teen [[Tsjeggiese nasionale rugbyspan|Tsjeggië]], België en Pole nederlae gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/149?Stagione=2000 |title=2000 European Nations Cup – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Die Europese Nasiesbeker 2000/01 was gelyktydig die [[Rugbywêreldbeker 2003]]-kwalifisering se eerste fase en Switserland het rondte 1 se Groep B gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/148?Stagione=2000%2F01 |title=2000/01 European Nations Cup – Division 3 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Die daaropvolgende Europese Nasiesbeker 2001/02 het gelyktydig as die kwalifisering se tweede fase gedien, waarby die Switsers ná nederlae teen Tsjeggië, Kroasië en Oekraïne, asook hulle eerste oorwinning oor België met hul vierde plek uitgeskakel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/148?Stagione=2001%2F02 |title=2001/02 European Nations Cup – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
[[Lêer:Lithuania vs Switzerland Rugby.jpg|duimnael|Wedstryd tussen Litaue en Switserland in 2009]]
In die afdeling 2B van die Europese Nasiesbeker 2002–2004, wat gelyktydig as die [[Rugbywêreldbeker 2007]]-kwalifisering se eerste deel gedien het, het Switserland sy groep onoorwonne gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/149?Stagione=2002%2F04 |title=2002/04 European Nations Cup – Division 2B |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> In die daaropvolgende Europese Nasiesbeker 2004–2006 se afdeling 2 het die Switsers in hul groep vierde geëindig, waardeur hulle die hooftoernooi in Frankryk misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/148?Stagione=2004%2F06 |title=2004/06 European Nations Cup – Division 2 |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
Daarna het die Switsers aan die Nasiesbeker 2006–2008 se afdeling 3A deelgeneem, waar hulle ná vier oorwinnings en nederlae elk in dié afdeling aangebly het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2006%2F08 |title=2006/08 European Nations Cup – Division 3A |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Tydens die Europese Nasiesbeker 2008–2010, wat ook deel gevorm het van die [[Rugbywêreldbeker 2011]]-kwalifisering, het die span ná twee oorwinnings en vyf nederlae die laaste plek beklee.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2008%2F10 |title=2008/10 European Nations Cup – Division 3A |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
=== Vestiging in Europa ===
[[Lêer:Donovan O'Grady.jpg|duimnael|Die Switserse nasionale rugbyspan in 2021]]
[[Lêer:Suisse Rugby v Georgia Rugby at the 2026 Europe Rugby XV Men’s Championship 02.jpg|duimnael|Switserland teen Georgië tydens die Europese Rugbykampioenskap 2025/26]]
Gedurende die Europese Nasiesbeker 2010–2012 se afdeling 2B het die Switsers ’n baie suksesvolle veldtog gehad en kon tussen Maart 2011 en April 2012 ses agtereenvolgende wedstryde wen. Deel van dié wenreeks was die hoogste oorwinning in dié tyd in die beheerliggaam se geskiedenis: ’n 85–0 oor Slowenië op 17 Maart 2012 by die Colovray-sportsentrum in Nyon.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/150?Stagione=2010%2F12 |title=2010/12 European Nations Cup – Division 2B |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Dié momentum het hulle tydens die Nasiesbeker 2012–2014 se afdeling 2B aanvanklik voortgesit, waarmee hulle die tweede plek behaal het. Dit is gelyktydig as [[Rugbywêreldbeker 2015]]-kwalifisering geag, waarby slegs die eerste geplaaste Nederlanders die volgende rondte gehaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/149?Stagione=2012%2F14 |title=2012/14 European Nations Cup – Division 2A |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
Die afdeling 2A van die Europese Nasiesbeker 2014–2016 was, behalwe vir ’n nederlaag teen Tsjeggië in die eerste wedstryd, ewe suksesvol met ses agtereenvolgende oorwinnings, waarmee die span na afdeling 1B gepromoveer is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/149?Stagione=2014%2F16 |title=2014/16 Rugby Europe Championship – Division 2A |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Ná nog ’n formaatverandering in die Europese Nasiesbeker het Switserland aan die naashoogste vlak Europese Rugbytrofee 2016/17 deelgeneem. Dié toernooi se uitslae is soos die Europese Rugbytrofee 2017/18 s’n vir die [[Rugbywêreldbeker 2019]]-kwalifisering in ag geneem. Die span span kon, ná een van die beste seisoene in dié tyd vir Switserse Rugby, daarin slaag om in die derde plek te eindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/147?Stagione=2016%2F17 |title=2016/17 Rugby Europe Trophy |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/147?Stagione=2017%2F18 |title=2017/18 Rugby Europe Trophy |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Daarmee het hulle egter die Europese uitspeelrondte misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/174?Stagione=2019 |title=2019 Rugby World Cup – European qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
Die span het die Europese Rugbytrofee 2018/19 vir die tweede agtereenvolgende keer derde ná Portugal en Nederland afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/147?Stagione=2018%2F19 |title=2018/19 Rugby Europe Trophy |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Die Europese Rugbytrofee 2019/20 het die Switsers ná slegs een nederlaag as naaswenner ná Nederland afgesluit, waarmee hulle egter die [[Rugbywêreldbeker 2023]]-kwalifisering versuim het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/147?Stagione=2019%2F20 |title=2019/20 Rugby Europe Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
In Maart 2020 is die internasionale speelprogram weens die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] tot in Oktober 2021 gekniehalter. Tydens die Europese Rugbytrofee 2021/22 het Switserland die vierde plek behaal, waarmee hulle in dié afdeling aangebly het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/147?Stagione=2021%2F22 |title=2021/22 Rugby Europe Trophy |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Die Switsers het beide die Europese Rugbytrofee 2022/23 en 2023/24 onoorwonne teen Kroasië, Litaue, Oekraïne en Swede beklink, waarmee hulle vir die eerste keer dié toernooi gewen en met die 27ste plek hul beste plek in dié tyd op Wêreldrugby se ranglys behaal het.<ref name="ranglys" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/news/switzerland-claim-men-s-trophy-kosovo-play-first-xv-international/ |title=Switzerland claim Trophy, Kosovo play first XV International |publisher=[[Rugby Europa]] |author=Paul Wilkinson |accessdate=15 Maart 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250315152459/https://www.rugbyeurope.eu/news/switzerland-claim-men-s-trophy-kosovo-play-first-xv-international |archive-date=15 Maart 2025 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/800542/mens-rankings-review-switzerland-record-high |title=Switzerland reach record high in World Rugby Men’s Rankings powered by Capgemini |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=3 April 2023 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Switserland het die Europese Rugbykampioenskap 2024/25 met ’n rekordnederlaag van 0–110 teen die algehele gunsteling [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] afgeskop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/news/rugby-europe-championship-georgia-obliterate-switzerland-spain-on-verge-of-world-cup-berth/ |title=Georgia obliterate Switzerland, Spain on verge of World Cup berth |publisher=RugbyPass |author=Francisco Isaac |date=2 Februarie 2025 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Ná ’n oorwinning oor [[Duitse nasionale rugbyspan|Duitsland]] in die uitspeelwedstryd het die Switsers die algehele sewende plek beklee, waarmee hulle die [[Rugbywêreldbeker 2027]] misgeloop het.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.sport1.de/news/rugby/rugby-europe-championship/2025/03/rugby-em-deutschland-verliert-auch-gegen-die-schweiz |title=Weitere EM-Pleite für Deutschland |publisher=Sport1 |date=15 Maart 2025 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> By die Europese Rugbykampioenskap 2025/26 het die Switsers die sesde plek behaal, waarmee hulle pleks van Duitsland in die afdeling aangebly het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/news/portugal-dethrone-georgia-with-shock-win-in-rec-final/ |title=Portugal dethrone Georgia after shock win in REC final |publisher=RugbyPass |author=Francisco Isaac |date=16 Maart 2026 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
== Kleure, embleem en bynaam ==
[[Lêer:Alpen Edelweiß, Leontopodium alpinum 2.JPG|duimnael|Die [[edelweiss]], embleem van die Switserse nasionale rugbyspan]]
Switserland speel tradisioneel in ’n rooi trui met rooi broeke en rooi sokkies. Hul alternatiewe trui is wit met wit broeke en wit sokkies.
Die huidige truiverskaffer is die [[Singapoer]]se sportuitruster One All Sports,<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.suisserugby.com/de/news/newsroom/detail/oneallsports-wird-offizieller-ausruester-des-schweizer-rugby-verbands/ |title=ONEALLSPORTS wird offizieller Ausrüster des Schweizer Rugby Verbands |publisher=[[Switserse Rugbybond]] |date=25 Augustus 2024 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> borge is verskeie vennote. Die beheerliggaam se kenteken verskyn op die regterbors, die truiverskaffer se kenteken links en die borgkenteken in die middel.
Die beheerliggaam [[Switserse Rugbybond]] se kenteken, wat ook op die trui verskyn, toon ’n [[edelweiss]] (''Leontopodium alpinum'') in rooi met die belettering ''Suisse Rugby'' in Frans regs aan. Die nasionale span se bynaam “Edelweiss” is ontleen aan die nasionale blom van die land.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.suisserugby.com/de/nationalteams/schweizer-maenner-15er/ |title=Die Schweizer Edelweiss XV |publisher=[[Switserse Rugbybond]] |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref><ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.aboutswitzerland.eda.admin.ch/de/mystisches-und-mythisches-edelweiss |title=Mystisches und mythisches Edelweiss |publisher=Switserse Konfederasie |date=8 Desember 2025 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
== Tuisstadions ==
[[Lêer:The Stade Municipal of Yverdon in 2022.jpg|duimnael|Die Stade Municipal, tans Switserland se tuisstadion]]
Vanweë die Romandie se oorheersing in Switserse rugby speel Switserland die meeste van sy tuiswedstryde in dié streek. Van die plekke met die meeste tuiswedstryde is [[Avusy]], [[Lausanne]], [[Nyon]] en [[Yverdon-les-Bains]]. Tydens die Europese Rugbykampioenskappe in 2024/25 en 2025/26 het die nasionale span sy tuiswedstryde beslis op die Stade Municipal in die munisipaliteit [[Yverdon-les-Bains]] wat ook deur die RC Yverdon gebruik word. Betrokkenes by die Servette RC beplan vir 2027 of 2028 die inbedryfstelling van ’n eie stadion by ’n tot dusver onbekende plek in die kanton Genève. Dit sal oor kunsmatige gras beskik<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.watson.ch/fr/sport/rugby/547332948-rugby-servette-envisage-un-terrain-synthetique |title=Le Servette Rugby veut faire un grand changement dans son futur stade |publisher=Watson |author=Julien Caloz |date=13 Desember 2024 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> en ’n kapasiteit van 2 500 hê; dit is ook bedoel vir gebruik deur ander Switserse klubs en die nasionale span.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.tdg.ch/servette-aux-portes-de-la-nationale-2-et-dun-nouveau-stade-170568767293 |title=Servette aux portes de la Nationale 2 et d’un nouveau stade |publisher=Tribune de Genève |author=Blaise Bugyil |date=24 Mei 2024 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
== Toetswedstryde ==
Switserland het 83 van sy 182 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 45,60%. Switserland se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen Oktober 2026):
{| class="sortable wikitable"
! Teenstander
! Gespeel
! Gewen
! Verloor
! Gelykop
! % Gewen
|- bgcolor="#d0ffd0" align="center"
|-
| {{ANDru}} || 8 || 6 || 2 || 0 || 75,00
|-
| {{ARMru}} || 6 || 4 || 2 || 0 || 66,67
|-
| {{BELru}} || 15 || 4 || 11 || 0 || 26,67
|-
| {{BULru}} || 6 || 5 || 1 || 0 || 83,33
|-
| {{DENru}} || 10 || 3 || 5 || 2 || 30,00
|-
| {{GERru}} || 10 || 3 || 7 || 0 || 30,00
|-
| {{FINru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{GEOru}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0,00
|-
| {{HUNru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{ISRru}} || 7 || 5 || 0 || 2 || 71,43
|-
| {{CIVru}} || 2 || 1 || 0 || 1 || 50,00
|-
| {{YUGru}} || 10 || 2 || 7 || 1 || 20,00
|-
| {{CROru}} || 10 || 8 || 2 || 0 || 80,00
|-
| {{LATru}} || 4 || 1 || 3 || 0 || 25,00
|-
| {{LTUru}} || 8 || 5 || 3 || 0 || 62,50
|-
| {{LUXru}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{MLTru}} || 5 || 3 || 2 || 0 || 60,00
|-
| {{MARru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00
|-
| {{MDAru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{MCOru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{NEDru}} || 9 || 2 || 6 || 1 || 22,22
|-
| {{UKRru}} || 7 || 4 || 3 || 0 || 57,14
|-
| {{AUTru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00
|-
| {{POLru}} || 7 || 3 || 4 || 0 || 42,86
|-
| {{PORru}} || 7 || 0 || 7 || 0 || 0,00
|-
| {{SENru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00
|-
| {{SERru}} || 6 || 3 || 3 || 0 || 50,00
|-
| {{SLOru}} || 5 || 3 || 1 || 1 || 60,00
|-
| {{ESPru}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0,00
|-
| {{SWEru}} || 9 || 2 || 7 || 0 || 28,57
|-
| {{CZEru}} || 7 || 3 || 4 || 0 || 42,86
|-
| {{CSKru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00
|-
| {{TUNru}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00
|-
| align="left" |'''Algeheel''' || '''182''' || '''83''' || '''91''' || '''8''' || '''45,60'''
|}
== Rekords ==
=== Wêreldbekerrekord ===
Switserland kon tot dusver nog nie vir ’n rugbywêreldbekertoernooi kwalifiseer nie.
{| class="wikitable"
! Jaar !! Uitslag
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Nie genooi nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Nie deelgeneem nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || Nie gekwalifiseer nie
|-
| align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}}
|}
=== Europese Rugbykampioenskap ===
Die Switserse nasionale span neem aan die Europese Rugbykampioenskap deel, meestal in die tweede afdeling. Hulle het sedertdien nog nie ’n toernooi gewen nie.
=== Ander toetswedstryde ===
Vanweë sy laat vestiging het Switserland gedurende die amateurtydperk min toere volgens die ou tradisie onderneem, aangesien dit teen die jaar 2000 tot ’n einde gekom het. Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Suidelike Halfrond tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se midjaarrugbytoetsreeks reis Switserland na die Suidelike Halfrond en gedurende Novembermaand se eindjaarrugbytoetsreeks tree Switserland as gasheer op. In teenstelling met die meeste ander rugbylande speel Switserland nie vir enige trofee teen sy teenstanders nie.
== Spelers ==
=== Huidige span ===
Die volgende spelers het die Switserse span gevorm tydens die [[Europese Rugbykampioenskap]] 2026:<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.suisserugby.com/de/nationalteams/schweizer-maenner-15er/ |title=Die Schweizer Edelweiss XV |publisher=[[Switserse Rugbybond]] |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
{|
| valign="top"|
{| class="wikitable"
|+ Agterspelers
|-
! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde
|-
| [[William Meyer]] || [[Skrumskakel]] || Sydney Rugby Club || align=center | 15
|-
| [[Blessing Motaung]] || Skrumskakel || RC Yverdon || align=center | {{0}}5
|-
| [[Blane Wilson]] || Skrumskakel || GC Zürich || align=center | {{0}}3
|-
| [[Willy Gonnet]] || [[Losskakel]] || RC Avusy || align=center | {{0}}4
|-
| [[Jules Porcher]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losskakel || Servette RC || align=center | 21
|-
| [[Antoine Duplan]] || [[Senter]] || GC Zürich || align=center | {{0}}2
|-
| [[Mattéo Gazzini]] || Senter || GC Zürich || align=center | {{0}}1
|-
| [[Gaetan Hirsch]] || Senter || RC Genève PLO || align=center | 30
|-
| [[Jeremy To‘a]] || Senter || GC Zürich || align=center | 16
|-
| [[Paul Davallet]] || [[Vleuel]] || RC Avusy || align=center | {{0}}5
|-
| [[Cyril Fluckiger]] || Vleuel || Bourges XV || align=center | {{0}}9
|-
| [[Lucas Heinrich]] || Vleuel || Servette RC || align=center | 39
|-
| [[Gwendal Loarer]] || Vleuel || GC Zürich || align=center | {{0}}2
|-
| [[Louis Pharaony]] || [[Heelagter]] || Stade Lausanne RC || align=center | {{0}}8
|-
| [[Lucas Schmid]] || Heelagter || GC Zürich || align=center | {{0}}5
|-
| [[Harry Stevens]] || Heelagter || Stewart’s Melville RFC || align=center | {{0}}0
|}
|
{| class="wikitable zebra"
|+ Voorspelers
|-
! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde
|-
| [[Maxime Luçon]] || [[Haker]] || CA Pontarlier || align=center | 39
|-
| [[Jack Nelson Murray]] || Haker || Stewart’s Melville RFC || align=center | {{0}}0
|-
| [[Amael Nicolet]] || Haker || Lausanne RC || align=center | {{0}}0
|-
| [[Tom Nublat]] || Haker || Valence Romans Drôme || align=center | {{0}}0
|-
| [[Nathan Pelsy]] || Haker || US Annecy || align=center | 21
|-
| [[Simon Bonvin]] || [[Stut]] || US Montmélian || align=center | {{0}}4
|-
| [[Louis Alexandre Chavanon]] || Stut || Nyon RC || align=center | {{0}}8
|-
| [[Maxence Gisclard]] || Stut || Servette RC || align=center | {{0}}0
|-
| [[Alexandre Pantllon]] || Stut || RC Yverdon || align=center | {{0}}4
|-
| [[Samuel Sjoberg]] || Stut || Servette RC || align=center | {{0}}7
|-
| [[Vincent Vial]] || Stut || Valence Romans Drôme || align=center | 20
|-
| [[Joshua Byrne]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || RC Yverdon || align=center | {{0}}1
|-
| [[Martin Even]] || Slot || Servette RC || align=center | {{0}}3
|-
| [[Lilian Rousset]] || Slot || Servette RC || align=center | {{0}}2
|-
| [[Jörn Voegtli]] || Slot || Harlequins || align=center | {{0}}2
|-
| [[Sean Boult]] || [[Losvoorspeler]] || RFC Basel || align=center | {{0}}3
|-
| [[Thomas Coignat]] || Losvoorspeler || RC Nîmes || align=center | {{0}}4
|-
| [[Antoine Cramont]] || Losvoorspeler || Courbevoie || align=center | {{0}}5
|-
| [[Jonathan Dallet]] || Losvoorspeler || Neuchâtel SRC || align=center | {{0}}1
|-
| [[Jessy Jegerlehner]] || Losvoorspeler || Biarritz || align=center | {{0}}5
|-
| [[Ahmed Kane]] || Losvoorspeler || USON Nevers || align=center | {{0}}8
|-
| [[Thomas McCarthy]] || Losvoorspeler || GC Zürich || align=center | {{0}}0
|-
| [[Nicolas Mousties]] || Losvoorspeler || Servette RC || align=center | {{0}}7
|-
| [[Tim Vögtli]] || Losvoorspeler || GC Zürich || align=center | 27
|}
|}
=== Bekende spelers ===
Tot dusver is nog geen Switserse speler in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem nie.
== Sien ook ==
{{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}}
* [[Switserse nasionale sokkerspan]]
== Verwysings ==
{{Verwysings|4}}
== Bronnelys ==
* {{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5}}
* {{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks |year=1997 |isbn=1-86200-013-1}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Switzerland national rugby union team|Switserse nasionale rugbyspan}}
* {{de}} {{en}} {{fr}} {{it}} [https://www.suisserugby.com/ Amptelike webwerf van die Switserse Rugbybond]
* {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/switzerland Switserland by Wêreldrugby]
{{Nasionale rugbyspanne}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Rugby in Switserland]]
[[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Europa]]
thoz0be82maj9ceow9jegan9i6e8tah
Switserse Rugbybond
0
545257
3373527
3370509
2026-11-17T22:00:34Z
SpesBona
2720
Paar goed
3373527
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas2
|naam = Switserse Rugbybond
|kleur =
|titel =
|beeld = Kenteken van die Switserse nasionale rugbyspan.png
|beeld_wydte = 200px
|beeld_onderskrif = Kenteken van die Switserse Rugbybond
|beeld2 =
|beeld2_wydte =
|beeld2_onderskrif =
|opskrif1 = [[Duits]]e naam
|1 = ''Schweizer Rugbyverband''
|opskrif2 = [[Frans]]e naam
|2 = ''Fédération suisse de rugby à XV''
|opskrif3 = [[Italiaans]]e naam
|3 = ''Federazione Svizzera di Rugby''
|opskrif4 = Afkorting
|4 = FSR
|opskrif5 = [[Land]]
|5 = {{vlagland|Switserland}}
|opskrif6 = [[Sport]]soorte
|6 = [[Rugby]], [[Sewesrugby]]
|opskrif7 = Stigting
|7 = 1972
|opskrif8 = Lid van
|8 = [[Wêreldrugby]]
|opskrif9 = Aangesluit in
|9 = 1988
|opskrif10 = Vastelandse beheerliggaam
|10 = [[Rugby Europa]]
|opskrif11 = President
|11 = Peter Schüpbach
|opskrif12 = Setel
|12 = [[Zürich]], Switserland
|opskrif13 = [[Amptelike taal|Amptelike tale]]
|13 = Duits, Frans, Italiaans
|opskrif14 = Amptelike webwerf
|14 = [https://www.suisserugby.com/ ''suisserugby.com'']
|opskrif15 =
|15 =
|opskrif16 =
|16 =
|opskrif17 =
|17 =
|opskrif18 =
|18 =
|opskrif19 =
|19 =
|opskrif20 =
|20 =
}}
Die '''Switserse Rugbybond''' ([[Duits]]: ''Schweizer Rugbyverband''; [[Frans]]: ''Fédération suisse de rugby à XV'', FSR; [[Italiaans]]: ''Federazione Svizzera di Rugby'') is die bestuursliggaam wat [[rugby]] en [[sewesrugby]] in [[Switserland]] beheer. Die beheerliggaam is in 1972 gestig en in [[Zürich]] gesetel. Sedert 1988 verteenwoordig dit Switserland by [[Wêreldrugby]] en sedert 1975 ook by [[Rugby Europa]] (RE).
== Geskiedenis ==
Die Switserse Rugbybond is in 1972 gestig en het in 1988 ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/switzerland |title=Switzerland |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref> Daarbenewens het die FSR in 1975 by die kontinentale beheerliggaam ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]], RE) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/about-us |title=About us |publisher=[[Rugby Europa]] |accessdate=17 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117181647/https://www.rugbyeurope.eu/about-us |archive-date=17 Januarie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>
== Taak ==
Die Switserse Rugbybond organiseer verskeie nasionale spanne, insluitend [[Switserse nasionale rugbyspan|Switserland se nasionale seniorrugbyspan vir mans]] (“Edelweiss”), vroue en jeug. Die Switserse Rugbybond hou ook toesig oor sewesrugby in Switserland en aangesien dit ’n Olimpiese sportsoort is, werk hulle met die Switserse [[Nasionale Olimpiese Komitee]] saam. Naas die amptelike nasionale span roep die FSR ook ander keurspanne byeen. Daarbenewens bestuur die beheerliggaam kinder- en jeugrugby in Switserland. Net soos ander rugbylande beskik Switserland oor ’n o/20-nasionale span wat aan die Europese Juniorkampioenskap deelneem. Kinders en jongmense word aan rugby bekend gestel veral deur klubs, skoolsportorganisasies en plaaslike beheerliggame, wat deur die program Jugend+Sport ondersteun word.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.jugendundsport.ch/de/rugby-de |title=Rugby |publisher=Jugend+Sport |date=6 Augustus 2026 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref><ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.jugendundsport.ch/de/js-geschichte |title=J+S-Geschichte |publisher=Jugend+Sport |date=18 April 2024 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
Die hoogste rugbyliga in Switserland is die Nasionale Liga A wat in 1972 gestig is en waaraan agt spanne om die Switserse Rugbykampioenskap meeding. Dié kampioenskap word tussen vier ligas beslis. Vanweë die ligging naby die rugbyvesting [[Frankryk]] is die meeste en suksesvolste klubs uit die [[Romandie]] afkomstig. Die meeste spelers van die Switserse nasionale span speel in dié liga. Van die ander spelers is veral in Frankryk of die [[Verenigde Koninkryk]] op professionele vlak aktief. Daarbenewens neem die Switserse klub Servette RC aan die Franse liga deel.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lefigaro.fr/sports/rugby/rugby-le-servette-geneve-sacre-champion-de-france-en-federale-1-20240617 |title=Rugby: le Servette Genève sacré champion de… France |publisher=Le Figaro |author=François Maleysson |date=17 Junie 2024 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
== Kenteken ==
Die Switserse Rugbybond se kenteken, wat ook op die trui verskyn, toon ’n [[edelweiss]] (''Leontopodium alpinum'') in rooi met die belettering ''Suisse Rugby'' in Frans regs aan. Die nasionale span se bynaam “Edelweiss” is ontleen aan die nasionale blom van die land.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.suisserugby.com/de/nationalteams/schweizer-maenner-15er/ |title=Die Schweizer Edelweiss XV |publisher=Switserse Rugbybond |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref><ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.aboutswitzerland.eda.admin.ch/de/mystisches-und-mythisches-edelweiss |title=Mystisches und mythisches Edelweiss |publisher=Switserse Konfederasie |date=8 Desember 2025 |accessdate=31 Oktober 2026}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings|2}}
== Eksterne skakels ==
* {{de}} {{en}} {{fr}} [https://www.suisserugby.com/ Amptelike webwerf]
{{Affiliasies van Wêreldrugby}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Rugby in Switserland]]
[[Kategorie:Rugbybeheerliggaam]]
[[Kategorie:Wêreldrugby]]
6i1u1ba0t0sapmdeppdmnpyrkwsrfxr
Slag van die Filippynse See
0
574147
3373577
3372809
2026-11-18T04:49:06Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373577
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Militêre konflik-en
| conflict = Slag van die Filippynse See
| image = [[Lêer:Japanese aircraft carrier Zuikaku and two destroyers under attack.jpg|300px]]
| caption = Die vliegdekskip {{ship|Japanese aircraft carrier|Zuikaku||2}} (middel) en twee torpedojaers word aangeval deur die Amerikaanse Vloot se vliegdekskip vliegtuie, 20 Junie 1944
| date = 19–20 Junie 1944
| place = [[Filippynse See]]
| result = Oorwinning deur die Geallieerdes
| combatant1 = {{vlagland|Verenigde State|1912}}
| combatant2 = {{vlagland|Japannese Keiserryk}}
| commander1 = {{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Raymond A. Spruance]]<br />{{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Marc Mitscher]]
| commander2 = {{vlagikoon|Japan}} [[Jisaburō Ozawa]]<br />{{vlagikoon|Japan}} [[Takeo Kurita]]<br />{{vlagikoon|Japan}} [[Takeo Takagi]]<br />{{vlagikoon|Japan}} [[Kakuji Kakuta]]
| strength1 = 7 vliegdekskepe<br />8 ligte vliegdekskepe<br />7 slagskepe<br />8 swaar kruisers<br />13 ligte kruisers<br />68 torpedojaers<br />28 duikbote<br />ongeveer 900 vliegdekskip vliegtuie
| strength2 = 3 vliegdekskepe<br />6 ligte vliegdekskepe<br />5 slagskepe<br />7 swaar kruisers<br />2 ligte kruisers<br />31 torpedojaers<br />24 duikbote<br />6 olietenkskepe<br />ongeveer 450 vliegdekskip vliegtuie<br />~300 land gebaseerde vliegtuie
| casualties1 =1 slagskip: USS South Dakota beskadig<br />123 vliegtuie vernietig<ref name="Shores">{{harvnb|Shores|1985|p=205}}</ref><br />109 persone gesneuwel
| casualties2 = 2 vliegdekskepe gekelder<br />1 ligte vliegdekskip gekelder<br />2 olietenkskepe gekelder<br />550–645 vliegtuie vernietig<ref name="Shores"/><br />1 vliegdekskip beskadig<br />2 ligte vliegdekskepe beskadig<br />1 slagskip beskadig<br />1 olietenkskip beskadig<br />2,987 persone gesneuwel (skatting)
}}
Die '''Slag van die Filippynse See''' was 'n groot vlootgeveg tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], op 19–20 Junie 1944, wat die [[Japannese Keiserlike Vloot]] se vermoë om grootskaalse operasies met vliegdekskepe uit te voer, vernietig het. Dit het plaasgevind tydens die [[Verenigde State]] se amfibiese herowering van die [[Mariana-eilande]] in die loop van die Stille Oseaan-oorlog. Die geveg was die laaste van vyf groot botsings tussen vliegdekskipgroepe van die Amerikaanse en Japannese vlootmagte,<ref>{{cite thesis |first=Douglas Vaughn |last=Smith |date=27 June 2005 |title=Carrier Battles: Command Decision in Harm's Way |chapter=Chapter I: Introduction |publisher=[[Florida State University]] |chapter-url=http://diginole.lib.fsu.edu/islandora/object/fsu:168474/datastream/PDF |chapter-format=PDF |access-date=14 January 2019 |archive-date=14 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114210202/http://diginole.lib.fsu.edu/islandora/object/fsu:168474/datastream/PDF |url-status=live }} The reference to "five carrier battles" was reiterated in Smith's 2013 book of the same title, {{ISBN|9781612514420}}, published by Naval Institute Press.</ref>{{refn|Historici, soos prof. Douglas V. Smith van die ''Naval War College'' in die aangehaalde werk, beskou die vyf "groot" veldslae as die [[Slag van die Koraalsee|Koraalsee]], [[Slag van Midway|Midway]], [[Slag van die Oostelike Solomoneilande|Oostelike Solomoneilande]], [[Slag van die Santa Cruz-eilande|Santa Cruz]] en die Filippynse See. Tydens die Slag naby Kaap Engaño in Oktober 1944 het ’n afleidingsmag, wat bestaan het uit vier vliegdekskepe van die Japannese Keiserlike Vloot met slegs 108 vliegtuie aan boord, daarin geslaag om ’n vloot onder Amerikaanse bevel, wat tien vliegdekskepe met 600 tot 1 000 vliegtuie ingesluit het, weg te lok van die beskerming van die transportskepe by die landingsstrande van Leyte. Hierdie skynbare vliegdekskipgroep van die Japannese vloot is vinnig vernietig.|group=N|name="FiveMajors"}} en het elemente van die Amerikaanse Vloot se Vyfde Vloot te staan gebring teen skepe en vliegtuie van die Japannese Keiserlike Vloot se Mobiele Vloot, asook garnisoene op nabygeleë eilande. Die geveg was die grootste botsing tussen vliegdekskepe in die geskiedenis, waarby 24 vliegdekskepe betrokke was wat ongeveer 1 350 vliegtuie ontplooi het.{{sfn|Polmar|2008|pp=377–400}}
Die luggevegte is deur Amerikaanse vlieëniers die "Great Marianas Turkey Shoot" (Groot Mariana-kalkoenjag) gedoop, vanweë die uiters ongebalanseerde verliesverhouding wat Amerikaanse vlieëniers en lugafweergeskut aan Japannese vliegtuie toegedien het.{{sfn|Shores|1985|p=189}} Tydens 'n ondervrae sessie na die eerste twee luggevegte het 'n vlieënier van [[USS Lexington (CV-16)|USS ''Lexington'']] opgemerk: "Hel, dit was nes 'n outydse kalkoenskietery by die huis!"{{sfn|Potter|1990|p=160}} Die uitkoms word oor die algemeen toegeskryf aan 'n oorvloed hoogs opgeleide Amerikaanse vlieëniers met voortreflike taktiek en 'n numeriese voordeel, asook nuwe verdedigingstegnologie teen lugaanvalle op skepe (insluitend die streng geheime nabyheidsontsteker vir lugafweer), teenoor die Japannese gebruik van plaasvervangende vlieëniers wat onvoldoende vliegure tydens opleiding gehad het en min tot geen gevegservaring besit het nie. Verder het die Geallieerdes die Japannese verdedigingsplanne in Maart 1944 direk verkry uit die wrak van 'n vliegtuig waarin die opperbevelhebber van die Keiserlike Japannese Vloot se Gekombineerde Vloot, admiraal Mineichi Koga, gereis het.<ref name="javadc.org">{{cite web |url=https://javadc.org/news/press-release/japan-imperial-navy-z-plan-two-nisei-served-on-translation-team/ |title=Japan Imperial Navy Z Plan – Two Nisei Served on Translation Team |publisher=Japanese American Veterans Association |access-date=29 December 2021 |archive-date=30 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230040428/https://javadc.org/news/press-release/japan-imperial-navy-z-plan-two-nisei-served-on-translation-team/ |url-status=live }}</ref><ref name="goforbroke.org">{{cite web |url=https://www.goforbroke.org/learn/history/combat_history/world_war_2/asiatic-pacific_theater/zplan.php |title=Translation of the 'Z PLAN' and the Battle of the Philippine Sea |website=Go For Broke |access-date=29 December 2021 |archive-date=30 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230040429/https://www.goforbroke.org/learn/history/combat_history/world_war_2/asiatic-pacific_theater/zplan.php |url-status=dead }}</ref>{{refn|The Americans now used and were becoming practiced with the new radar-based [[Combat Information Center]], and anti-air defensive firepower was delivered on target. Unlike the overburdened radio channels and lost messages experienced in the [[Battle of Midway]], the U.S. fleet had sufficient frequencies and communications training, discipline, experience, and doctrine to maintain good command coordination and control during the largest such battle ever.|group=N|name="Coordination1"}}{{refn|Radar directed detection and interception allowed the American [[Combat Air Patrol]] (CAP) to intercept and surprise 370 inbound Japanese over fifty miles from the carriers and destroy about 250 in just that one encounter. ("The Race for Radar and Stealth", 2006, ''[[Weapons Races]]'' program on the [[Military Channel]] affiliate of the [[Discovery network]], rebroadcast periodically.) Japanese aircraft which managed to get through the CAP faced a well-organized line of cruisers and battleships, thanks to the new command and control philosophy which concentrated anti-aircraft firepower, and they were equipped with the highly effective [[proximity fuze|VT-fuzed anti-aircraft shells]]. None of the American carriers were damaged, despite several near misses, while one battleship suffered a bomb hit but remained fully operational. |group=N|name="Coordination2"}}
Tydens die verloop van die geveg het Amerikaanse duikbote twee van die grootste Japannese vlootvliegdekskepe wat aan die geveg deelgeneem het, met torpedos gekelder.{{sfn|Roscoe|1949|pp=331–333}} Die Amerikaanse vliegdekskipgroepe het 'n langdurige aanval geloods, een ligte vliegdekskip tot sink gebring en ander skepe beskadig; egter, namate die nag aangebreek het, het die meeste Amerikaanse vliegtuie wat na hul vliegdekskepe teruggekeer het, min brandstof oorgehad. Tagtig Amerikaanse vliegtuie het nie teruggekeer nie. Hoewel die geveg destyds gelyk het na 'n verspeelde geleentheid om die Japannese vloot te vernietig, het die Keiserlike Japannese Vloot die grootste deel van sy lugmag op vliegdekskepe verloor en sou dit nooit weer herstel nie.<ref name="Shores"/> Hierdie geveg, tesame met die [[Slag van Leytegolf]] vier maande later, het die einde van Japannese vliegdekskipoperasies ingelui. Die paar vliegdekskepe wat oorgebly het, het daarna grotendeels in die hawe gebly.
== Agtergrond ==
=== Japannese se plan vir 'n beslissende slag ===
Van die heel begin van die konflik in Desember 1941 af was die Japannese oorlogsplan om die Amerikaanse weermag sulke ernstige en pynlike verliese toe te dien dat die Amerikaanse publiek oorlogsmoeg sou word en die Amerikaanse regering oortuig sou word om om vrede te vra en Japan toe te laat om sy verowerings te behou.{{sfn|Willmott|1984|p=143}}
Admiraal [[Isoroku Yamamoto]] het hierdie strategie begin wantrou, maar hy is op 18 April 1943 in Operasie Wraak gedood. Die volgende dag het admiraal Mineichi Koga vir Yamamoto opgevolg as opperbevelhebber van die Gesamentlike Vloot, en Koga wou hê dat die Japannese Keiserlike Vloot vroeg in 1944 die Amerikaanse vloot in die "enkele beslissende slag" moes konfronteer. Op 31 Maart 1944 het Koga gesterf toe sy vliegtuig, 'n Kawanishi H8K, in 'n tifoon beland en neergestort het.{{sfn|Willmott|1984|p=182}} Koga se stafhoof, vise-admiraal Shigeru Fukudome, het in 'n begeleidende vliegtuig gevlieg en die Z-plan-dokumente by hom gehad; hy het ook neergestort. Fukudome het oorleef, maar die Z-plan-aktetas het nie saam met die verwoeste vliegtuig gesink nie en is gevind deur Filippynse guerrillas, wat die dokumente oor die volgende paar weke na generaal [[Douglas MacArthur]] se Militêre Intelligensiediens (MID) in [[Brisbane]], [[Australië]], verstuur het. MID het die vertaalde Z-plan aan admiraal [[Chester W. Nimitz]] in [[Honolulu]] gestuur, en die Japannese planne is in Junie vinnig aan die vlootbevelvoerders in die Filippynse See gestuur.<ref name="javadc.org"/><ref name="goforbroke.org"/> 'n Nuwe opperbevelvoerder van die Gesamentlike Vloot, admiraal Soemu Toyoda, is aangestel, en hy het die Japannese planne, bekend as Plan A-Go of Operasie A-Go, gefinaliseer. Operasie A-Go het nie veel van die Z-plan verskil nie, en daarom het die Amerikaanse Vloot byna presies geweet wat tydens die komende vlootgeveg sou gebeur.{{sfn|Shaw|Nalty|Turnbladh|1966|pp=260–261}} Die plan is vroeg in Junie 1944 aanvaar. Binne weke het 'n geleentheid ontstaan om die Amerikaanse vloot, wat intussen opgemerk is terwyl dit na [[Saipan]] op pad was, aan te val.{{sfn|Morison|1953|p=221}}
Die Japanners het oor sekere voordele beskik wat, so het hulle gehoop, die stryd in hul guns sou laat swaai. Alhoewel hulle in terme van skepe en vliegtuie in die minderheid was, het hulle beplan om hul vliegdekskipgebaseerde lugmag aan te vul met vliegtuie wat vanaf landbasisse opereer.{{sfn|Willmott|1984|p=182}} Met tussen 250 en 540 landgebaseerde vliegtuie was die plan dat Japannese vliegtuie vanaf [[Guam]], Tinian en Rota die Amerikaanse vloot sou bombardeer, brandstof op die nabygeleë eilandbasisse sou inneem, en dan hul aanval sou voortsit.<ref>{{Cite web |last=Cox |first=Samuel J |date=2019-06-26 |title=H-032-1: Operation Forager and the Battle of the Philippine Sea |url=https://www.history.navy.mil/about-us/leadership/director/directors-corner/h-grams/h-gram-032/h-032-1.html?utm_source=chatgpt.com |url-status=live |access-date=2026-10-16 |website=Naval History and Heritage Command}}</ref> Hierdie proses, om vanaf 'n tuisbasis te vlieg om 'n teiken te bombardeer, en dan na 'n ander plek te beweeg waar brandstof en ammunisie weer aangevul word, staan as pendelbombardement (Engels: *shuttle bombing*) bekend.
=== Voordele vir die Amerikaners ===
Intussen het verliese van die lugbemannings van die Japannese Keiserlike Vloot, gely tydens vroeëre vliegdekskipgevegte by die [[Slag van die Koraalsee|Koraalsee]] en [[Slag van Midway|Midway]], asook tydens die lang veldtog in die [[Salomonseilande]] in 1942–43, die vloot se vermoë om mag met sy vliegdekskepe te projekteer, aansienlik verswak.{{sfn|Willmott|1984|p=175}} Die verliese in die Salomonseilande het die aantal geskoolde vliegdekskipvlieëniers wat beskikbaar was om die vliegdekskip-luggroepe te beman, drasties verminder. Dit het die Japanners byna 'n jaar geneem om hul groepe ná die veldtog in die Salomonseilande weer op die been te bring.{{sfn|Willmott|1984|p=143}}
Japan het ook nie meer oor genoeg olietenkskepe beskik om die vereiste volume [[petroleum]] van Nederlands-Indië na Japannese raffinaderye te vervoer nie. By gebrek aan voldoende voorrade geraffineerde residu-brandstofolie, het Japannese vliegdekskepe in Junie 1944 brandstof ingeneem in die vorm van ongeraffineerde Tarakan-petroleum. Hierdie petroleum, waaruit die soute nie verwyder was nie, het die ketelpype beskadig; boonop het die [[nafta]]-fraksie, wat nie verwyder is nie, verdamp en plofbare mengsels gevorm wat onversoenbaar was met die prosedures vir skadebeheer aan boord van vliegdekskepe.{{sfn|Wolborsky|1994|p=32}}
Vroeg in 1944 het die Amerikaanse vloot sy opmars oor die eilande van die sentrale Stille Oseaan bestendig voortgesit.{{sfn|Willmott|1984|p=181}} Hoewel Amerikaanse bevelvoerders, veral admiraal Spruance, bekommerd was dat die Japanners Amerikaanse troepeskepe en magte wat pas geland het sou aanval, was die Japanners se werklike doelwit om die ''Fast Carrier Task Force'' (die taakmag van vinnige vliegdekskepe) in 'n beslissende geveg te betrek en te verslaan.{{sfn|Willmott|1984|p=200}}
== Aanvanklike stadiums ==
[[Lêer:USS Lexington (CV-16) Philippine Sea.jpg|duimnael|F6F-3 land op die ''Lexington'', vlagskip van Taakmag 58]]
Op 12 Junie 1944 het Amerikaanse vliegdekskepe lugaanvalle op die Marianas uitgevoer en dit het admiraal Soemu Toyoda oortuig dat die VSA besig was om voor te berei vir 'n inval. Hierdie stap het as 'n verrassing gekom; die Japannese het verwag dat die volgende Amerikaanse teiken verder suid sou wees, hetsy by die [[Karoline-eilande]] of [[Palau]], en het die Marianas met slegs 50 landgebaseerde vliegtuie beskerm. Op 13–15 Junie het Amerikaanse vliegdekskepe bykomende lugaanvalle uitgevoer terwyl oppervlakmagte die Marianas gebombardeer het. Op 15 Junie het die eerste Amerikaanse troepe op Saipan aan wal gegaan.
Aangesien beheer oor die Marianas Amerikaanse strategiese [[bomwerper]]s binne bereik van die Japannese tuiseilande sou bring, het die Japannese Keiserlike Vloot besluit dit is tyd vir die langverwagte ''Kantai Kessen'' (beslissende geveg). Toyoda het onmiddellik 'n vlootgebaseerde teenaanval beveel, wat byna al die Japannese vloot se bruikbare skepe gebruik het.{{sfn|Willmott|1984|p=143}}
Die hoofdele van die vloot het op 16 Junie in die westelike deel van die Filippynse See bymekaargekom en op 17 Junie brandstof aanboord geneem. Admiraal Jisaburō Ozawa het hierdie mag aangevoer vanaf sy pas in diens gestelde vlagskip, die Taihō. Benewens uitgebreide bevelvoergeriewe, versterkte torpedobeskermingsgordels en 'n groot luggroep, was die Taihō die eerste Japannese vliegdekskip met 'n pantserdek, wat ontwerp is om bom voltreffers met minimale skade te weerstaan.
Om 18:35 op 15 Junie het die [[duikboot]] USS Flying Fish ’n Japannese mag bestaande uit vliegdekskepe en slagskepe opgemerk wat uit die San Bernardino-straat gekom het. 'n Uur later het die USS Seahorse 'n mag van slagskepe en kruisers gesien wat vanuit die suide genader het, 320 km oos van Mindanao. Die duikbote het opdrag gehad om enige vyandelike skepe gewaar aan te meld voordat hulle ’n aanval sou loods; daarom het Flying Fish tot ná sononder gewag en toe na die oppervlak gekom om sy verslag per radio deur te gee.{{sfn|Taylor|1991|p=220}} Die bevelvoerder van die Vyfde Vloot, Spruance, was daarvan oortuig dat 'n groot seeslag op hande was. Nadat hy met Nimitz by die hoofkwartier van die Stille Oseaan-vloot in [[Hawaii]] beraadslaag het, het hy aan Skout-admiraal Marc Mitscher, bevelvoerder van die Vinnige Vliegdekskip-taakmag (Taakmag 58), wat twee vliegdekskip-taakgroepe noordwaarts gestuur het om lugversterkings uit Japan te onderskep, opdrag gegee om te hergroepeer en na 'n posisie wes van Saipan, in die Filippynse See, te beweeg.{{sfn|Potter|1990|p=148}} Taakmag 52 se slagskepe, kruisers en vliegdekskepe begelei groepe het opdrag gekry om naby Saipan te bly, ten einde die invalsvloot te beskerm en lugsteun vir die landings te verskaf.
Kort voor middernag op 18 Junie het Nimitz per radio aan Spruance laat weet dat 'n Japannese vaartuig radiostilte verbreek het. Die onderskepte boodskap was blykbaar gestuur van Ozawa aan sy landgebaseerde lugmagte op Guam. Deur middel van radiorigtingbepaling is vasgestel dat die sender ongeveer 571 km wes-suidwes van Taakmag 58 geleë was.{{sfn|Potter|1990|p=145}} Mitscher het oorweeg of die radioboodskappe dalk ’n Japannese misleidingspoging was, aangesien dit bekend was dat die Japannese soms ’n enkele vaartuig uitgestuur het om radiostilte te verbreek, ten einde hul teenstanders te mislei oor die werklike posisie van die hoofmag.{{sfn|Potter|1990|p=149}}
Mitscher het besef dat daar 'n moontlikheid van 'n nagtelike oppervlakte konfrontasie met Ozawa se magte bestaan. Arleigh Burke, Mitscher se stafhoof ('n voormalige bevelvoerder van 'n torpedojaereskader wat verskeie naggevegte in die Salomonseilande gewen het), het aangeneem dat Willis Lee, die bevelvoerder van die gevegslinie, die geleentheid sou verwelkom. Maar Lee was sterk gekant teen so 'n ontmoeting.{{sfn|Potter|1990|p=148}} Omdat hy self 'n verwarrende naggeveg naby Guadalcanal beleef het, was Lee nie entoesiasties oor 'n nagtelike konfrontasie met Japannese skepe nie; hy was van mening dat sy bemannings nie voldoende daarvoor opgelei was nie. Kort nadat hy van Lee se standpunt verneem het, het Mitscher toestemming by Spruance gevra om Taakmag 58 gedurende die nag weswaarts te laat beweeg. Die doel was om teen dagbreek 'n posisie te bereik vanwaar vliegtuie gelanseer kon word, wat 'n grootskaalse lugaanval op die vyandelike mag sou moontlik maak. Spruance het die saak vir 'n uur oorweeg en toe Mitscher se versoek van die hand gewys. {{sfn|Potter|1990|p=150}} Mitscher se personeel was teleurgesteld met Spruance se besluit.{{sfn|Potter|1990|p=151}} Burke het later kommentaar gelewer: "Ons het geweet ons sou môreoggend deur die hel geslaan word. Ons het geweet ons kon hulle nie bereik nie. Ons het geweet hulle kon ons bereik."{{sfn|Taylor|1991|p=222}}
Spruance se besluit is beïnvloed deur sy bevele van Nimitz, wat dit duidelik gestel het dat die beskerming van die invalsvloot die primêre opdrag van Taakmag 58 was. Spruance was bekommerd dat die Japanners sou probeer om sy hoofvloot met 'n afleidingsmag weg te lok van die Marianas, terwyl hulle terselfdertyd 'n aanvalsmag sou laat deursluip om die landingsvloot te vernietig.<ref>C. N. Trueman (19 May 2015). [http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_the_philippine_sea.htm "The Battle of the Philippine Sea"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130917082603/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_the_philippine_sea.htm |date=17 September 2013 }}. ''The History Learning Site''. Accessed 24 May 2020.</ref> Om die Japannese vloot op te spoor en te vernietig was nie sy hoofdoelwit nie, en hy was nie bereid om toe te laat dat die hoofaanvalsmag van die Stille Oseaan-vloot weswaarts, weg van die amfibiese magte, gelok word nie. Mitscher het die besluit sonder kommentaar aanvaar.{{sfn|Potter|1990|p=151}} Spruance se besluit in hierdie saak, hoewel dit later gekritiseer is, was beslis geregverdig; teen hierdie stadium in die oorlog was dit algemeen bekend dat Japannese operasionele planne dikwels staatgemaak het op die gebruik van lokaas en afleidingsmagte. Soos dit geblyk het, het Spruance gepas gereageer op die Japannese planne, wat voorsiening gemaak het vir 'n afleidingsmaneuver om die vloot ver weg te lok; dit sou 'n uitstekende geleentheid skep vir Japannese vliegtuie vanaf landbasisse om die vliegtuie van die vliegdekskepe te versterk en sodoende Spruance se vloot aan te val.
Voor dagbreek het Spruance voorgestel dat, indien die soektogte teen dagbreek geen teikens sou oplewer nie, die bomwerpers gestuur kon word om kraters in die vliegvelde op Rota en Guam te slaan. Die vloot se bomme met kontakontstekers was egter grootliks uitgeput tydens die vroeëre aanvalle, en Mitscher het slegs oor pantserbreekbomme beskik, wat nodig was om die Japannese vloot te beveg, en hy het dus vir Spruance laat weet dat hy nie sulke aanvalle kon loods nie.{{sfn|Taylor|1991|p=223}} Met dagbreek het Taakmag 58 soekvliegtuie, luggevegpatrollies en anti-duikbootpatrollies gelanseer, en daarna die vloot wes laat draai om meer beweegruimte weg van die eilande te verkry.{{sfn|Potter|1990|p=154}} Die Amerikaanse Vloot het 'n gesofistikeerde lugbeheerstelsel ontwikkel wat vegvliegtuie op gevegspatrollie deur middel van [[radar]] gelei het om vyandelike bomwerpers te onderskep lank voordat hulle die vloot bereik het. Enige aanvallers wat deur die gevegslugpatrollie gebreek het, sou dan te staan kom voor 'n "geskutlinie" van beskermende slagskepe en kruisers; hierdie skepe sou verwoestende sarsies lugdoelvuur, toegerus met nabyheidsontsteker, op die aanvallers losbrand nog voordat laasgenoemdes die vliegdekskepe kon bereik.<ref>Jonathan Parshall et al. [http://www.combinedfleet.com/battles/Battle_of_the_Philippine_Sea "Battle of the Philippine Sea"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002200223/http://combinedfleet.com/battles/Battle_of_the_Philippine_Sea |date=2 October 2013 }}. Combinedfleet.com. Accessed 24 May 2020.</ref>{{self-published inline|date=May 2020}}{{refn|name="Coordination1"|group=N}}{{refn|name="Coordination2"|group=N}}
== Die Slag ==
[[Lêer:Battle Philippine sea map-en.svg|duimnael|regs|300px|Kaart van die Slag van die Filippynse See]]
=== Vroeë aksies ===
Die Japanners het reeds hul oggend-verkenningspatrollies geloods, met gebruik van sommige van die 50 vliegtuie wat op Guam gestasioneer was, en om 05:50 het een daarvan, ’n [[Mitsubishi A6M Zero]], vir Taakmag-58 opgespoor. Nadat die vlieënier per radio gerapporteer het dat hy Amerikaanse skepe gesien het, het die Zero, wat met bomme toegerus was, die voorpos torpedojaer ''Stockham'' aangeval, maar is deur die torpedojaer ''Yarnall'' neergeskiet.{{sfn|Morison|1953|p=262}}
Die Japannese, wat nou op hul hoede was, het begin om hul vliegtuie op Guam te stuur vir 'n aanval. Amerikaanse skepe het hulle op radar opgemerk. 'n Groep van dertig [[Grumman F6F Hellcat|Grumman F6F Hellcats]] is vanaf die USS Belleau Wood gestuur om die bedreiging die hoof te bied. Die Hellcats het opgedaag terwyl vliegtuie steeds van Orote Field af opgestyg het. Minute later is nog radarkontakte waargeneem; dit het later geblyk bykomende magte te wees wat vanaf die ander eilande na die noorde gestuur is. 'n Geveg het uitgebreek waarin 35 Japannese vliegtuie afgeskiet is, terwyl slegs een Hellcat verlore gegaan het. Dit was 'n patroon wat deur die loop van die dag herhaal sou word. Om 09:57 is groot getalle Japannese vliegtuie opgemerk wat die vloot genader het. Mitscher het vir Burke gesê: "Kry daardie vegvliegtuie terug van Guam af." Die oproep "Hey, Rube!" is uitgestuur.{{sfn|Potter|1990|p=154}}{{refn|"Hey Rube!" was die ou sirkuskreet wat gebruik is om hulp te ontbied tydens 'n bakleiery. Die Vloot het dit oorgeneem om aan vegvlieëniers aan te dui dat hulle bo die skip benodig word.|group=N}} Die vloot het koers gehou tot 10:23, toe Mitscher vir Taakmag 58 beveel het om teen die wind in te draai op 'n koers oos-suidoos, en opdrag gegee het dat alle vegvliegtuie die lug moet opstyg; hulle is in verskeie lae van 'n gevegslugpatrollie ontplooi om die Japanners in te wag.{{sfn|Potter|1990|p=155}} Hy het toe sy bomwerpers die lug in gestuur om oor oop waters in die ooste rond te sirkel, eerder as om hulle in die loodsdek vol vliegtuie te laat, waar hulle kwesbaar sou wees vir 'n Japannese bomaanval.{{sfn|Potter|1990|pp=155–156}}
=== Japannese aanvalle ===
[[Lêer:Fighter plane contrails in the sky.jpg|duimnael|Vegvliegtuie se [[kondensasiespore]] in die lug oor Taakmag 58, 19 Junie 1944]]
[[Lêer:Yokosuka D4Y1 Judy taking off from Jun'yō - Battle of Philippine Sea (June 19, 1944).jpg|links|duimnael|'n [[Yokosuka D4Y|Yokosuka D4Y1]] Suisei Model 11 "Judy" duikbomwerper van die 652ste Kōkūtai (Luggroep) wat opstyg van die vliegdekskip ''Jun'yō'' gedurende die Slag van die Filippynse See (19 Junie 1944). Hierdie vliegtuig was deel van die ''Jun'yō'' se tweede golf vliegtuie wat gelanseer was om 10:30 vm. op 19 Junie 1944. Die groep bestaan uit 9 D4Y1s vergesel deur 6 A6M5s]]
Die terugroeping is gelas nadat verskeie skepe in Taakmag 58 omstreeks 10:00 radarkontakte 240 km na die weste opgemerk het. Dit was die eerste van die aanvalle deur die Japannese vliegdekskipmagte, met 68 vliegtuie. Taakmag 58 het begin om elke beskikbare vegvliegtuig die lug in te stuur; teen die tyd dat hulle in die lug was, was die Japannese slegs 110 km ver. Die Japannese het egter begin sirkel om hul formasies vir die aanval te hergroepeer. Hierdie vertraging van 10 minute het deurslaggewend geblyk te wees, en die eerste groep Hellcats het die aanvalsmag om 10:36 onderskep, toe hulle nog 110 km ver was. Hulle is gou deur bykomende groepe versterk. Binne minute is 25 Japannese vliegtuie afgeskiet, terwyl slegs een Amerikaanse vliegtuig verlore gegaan het.
Die Japannese vliegtuie wat oorleef het, is deur ander vegvliegtuie ingewag, en nog 16 is afgeskiet. Van die 27 vliegtuie wat oorgebly het, het sommige aanvale uitgevoer op die voorpos-vernietigers USS Yarnall en Stockham, maar geen skade aangerig nie. Tussen drie en ses bomwerpers het deurgebreek na Lee se slagskipgroep en aangeval; een bom het die hoofdek van die USS South Dakota getref, wat meer as 50 man gedood of beseer het, maar gefaal het om die skip buite aksie te stel. South Dakota was die enigste Amerikaanse skip wat in hierdie aanval beskadig is. Geen vliegtuie van Ozawa se eerste golf het tot by die Amerikaanse vliegdekskepe deurgedring nie.
Om 11:07 het die radar nog 'n groter aanval bespeur. Hierdie tweede golf het uit 107 vliegtuie bestaan. Hulle is onderskep terwyl hulle nog 97 km ver was en ten minste 70 van hierdie vliegtuie is afgeskiet voordat hulle die skepe bereik het. Ses het die groep van skout-admiraal Alfred E. Montgomery aangeval; hulle het twee van die vliegdekskepe net-net gemis, maar wel ongevalle op elk van die skepe veroorsaak. Vier van die ses is afgeskiet. 'n Klein groep torpedo vliegtuie het die USS Enterprise aangeval, en een torpedo het in die skip se kielwater ontplof. Drie ander torpedovliegtuie het die ligte vliegdekskip USS Princeton aangeval en is afgeskiet. Altesaam 97 van die 107 aanvallende vliegtuie is vernietig.
[[Lêer:USS Bunker Hill (CV-17) is near-missed by a Japanese bomb during the Battle of the Philippine Sea, 19 June 1944 (80-G-366983).jpg|duimnael|links|USS Bunker Hill word amper getref deur 'n Japannese bom gedurende die lugaanvalle op 19 Junie 1944.]]
'n Derde aanvalsgolf, bestaande uit 47 vliegtuie, het uit die noorde gekom. Dit is om 13:00 deur 40 vegvliegtuie onderskep, terwyl dit 80 km van die taakmag af was. Sewe Japannese vliegtuie is afgeskiet. 'n Paar het deurgebreek en 'n mislukte aanval op Taakgroep 58.4 uitgevoer.{{sfn|Y'Blood|1981|p=131}} Baie ander het nie hul aanvalle deurgevoer nie. Hierdie aanvalsgolf het dus minder verliese gely as die ander en 40 van sy vliegtuie het daarin geslaag om na hul vliegdekskepe terug te keer.
'n Vierde Japannese aanval is tussen 11:00 en 11:30 geloods, maar die vlieëniers het 'n verkeerde posisie vir die Amerikaanse vloot gekry en kon dit nie opspoor nie. Hulle het in twee los groepe verdeel en koers gekies na Guam en Rota om brandstof in te neem. Een groep, wat na Rota gevlieg het, het op Montgomery se taakgroep afgekom. Agttien vliegtuie het die stryd met Amerikaanse vegvliegtuie aangeknoop en die helfte is afgeskiet. ’n Kleiner groep van nege Japannese duikbomwerpers van hierdie mag het Amerikaanse vliegtuie ontduik en die USS Wasp en USS Bunker Hill aangeval, maar geen treffers behaal nie; agt is afgeskiet. Die groter groep Japannese vliegtuie het na Guam gevlieg en is, terwyl hulle besig was om te land, bo Orote Field deur 27 Hellcats voorgekeer. Dertig van die nege-en-veertig Japannese vliegtuie is afgeskiet, en die res is onherstelbaar beskadig. Aan boord van die Lexington is 'n vlieënier daarna hoor sê: "Hel, dis soos 'n kalkoenjag uit die ou dae!"<ref>Hearn, Chester G. ''Navy: An Illustrated History: The U.S. Navy from 1775 to the 21st Century''. p. 80.</ref>
[[Lêer:Alexander Vraciu June 1944 80-G-236841.jpeg|thumb|Lt. Alexander Vraciu het ses Japannese duikbomwerpers afgeskiet in 'n enkele missie, 19 Junie 1944.]]As die voortdurende lugslagting bo Orote-veld in berekening gebring word, het die Japannese verliese op die eerste dag van die geveg meer as 350 vliegtuie beloop. Sowat 30 Amerikaanse vliegtuie het verlore gegaan, en Amerikaanse skepe het min skade opgedoen; selfs die beskadigde USS South Dakota kon in formasie bly om voort te gaan met sy lugafweertake.
=== Duikboot aanvalle ===
Gedurende die dag kon Amerikaanse verkenningsvliegtuie nie daarin slaag om die Japannese vloot op te spoor nie. Twee Amerikaanse duikbote het egter reeds vroeg daardie oggend Ozawa se vliegdekskepe opgemerk en sou binnekort belangrike bystand aan die ''Fast Carrier Task Force'' verleen.
[[Lêer:Japanese aircraft carrier Taiho 02.jpg|duimnael|Japannese vliegdekskip Taihō]]
Om 08:16 het die duikboot USS Albacore, wat Ozawa se vliegdekskipgroep gewaar het, na 'n ideale aanvalsposisie gemaneuvreer; Luitenant-kommandeur James W. Blanchard het die naaste vliegdekskip as sy teiken gekies, dit was die Taihō, die grootste en nuutste vliegdekskip in die Japannese vloot en Ozawa se vlagskip. Net toe Albacore egter op die punt was om te vuur, het sy vuurbeheerrekenaar onklaar geraak, en die torpedo's moes "op die oog af" afgevuur word. Vasbeslote om met die aanval voort te gaan, het Blanchard beveel dat al ses torpedo's in 'n enkele verspreide salvo afgevuur word om die kanse op 'n treffer te vergroot.{{sfn|Roscoe|1949|pp=331–333}}
[[Lêer:Albacore-ii.jpg|duimnael|USS Albacore]]
Taihō het pas 42 vliegtuie gelanseer as deel van die tweede aanval toe die USS Albacore die ses torpedo's afgevuur het. Van die ses torpedo's wat afgevuur is, het vier van die teiken af weggedraai. Japannese vlieënier Sakio Komatsu, wat so pas opgestyg het, het een van die twee torpedo's wat na Taihō op pad was vanuit sy vliegtuig gesien. Komatsu het in die pad van die torpedo geduik wat toe ontplof het. Die sesde torpedo het die vliegdekskip aan sy stuurboordkant getref en twee lugvaartbrandstoftenks beskadig. Die vliegdekskepe se begeleidende torpedojaers het aanvalle met dieptebomme gedoen, maar het slegs geringe skade aan ''Albacore'' aangerig. Aanvanklik het die skade aan Taihō gering gelyk; die oorstromings is vinnig onder beheer gebring en die vliegdekskip se aandrywing- en navigasiestelsels was nie geaffekteer nie. Taihō het vinnig sy bedrywighede hervat, maar petroldampe van die gebarste brandstoftenks het die loodsdekke begin vul, wat 'n toenemend gevaarlike situasie aan boord geskep het.
[[Lêer:Japanese aircraft carrier shokaku 1941.jpg|duimnael|Japannese vliedekskip Shōkaku]]
[[Lêer:Uss cavalla ss-244 1945 usnavy-pd.jpg|duimnael|USS Cavalla]]
Nog 'n duikboot, USS Cavalla, kon teen ongeveer om 12:00 homself in 'n aanvalsposisie op die 25 675-ton-skip Shōkaku maneuver. Die duikboot het ses torpedo's afgevuur, waarvan drie Shōkaku aan sy stuurboordkant getref het.{{sfn|Roscoe|1949|pp=329–331}} Die vliegdekskip was beskadig en het tot stilstand gekom. Een torpedo het die voorste vliegtuigbrandstoftenks naby die hoofloods getref, en vliegtuie wat pas geland het en se brandstof opgevul is, het in vlamme ontplof. Ammunisie en ontploffende bomme het bygedra tot die brand, asook brandstof wat uit stukkende brandstofpype gespuit het. Met sy boeg wat in die see gesak het en brande buite beheer, het die kaptein bevel gegee om die skip te ontruim. Binne minute was daar 'n katastrofiese ontploffing van lugvaartbrandstofdamp wat tussen dekke opgebou het, wat die skip uitmekaar gebreek het. Die skip het omgerol en sowat 230 km noord van die eiland Yap gesink. 887 bemanningslede en 376 manskappe van die 601ste Vlootluggroep, altesaam 1 263 man, het omgekom. Daar was 570 oorlewendes, onder wie die vliegdekskip se bevelvoerder, kaptein Hiroshi Matsubara. Die torpedojaer Urakaze het die duikboot aangeval, maar USS Cavalla het ontsnap met relatief geringe skade, ten spyte van die feit dat dieptebomme naby hom ontplof het.{{sfn|Roscoe|1949|p=330}}
Intussen het Taihō die slagoffer geword van swak skadebeheer. In 'n poging om die plofbare dampe te verwyder, het 'n onervare skadebeheerbeampte beveel dat die ventilasiestelsel teen volle krag moes werk. Hierdie optrede het die dampe egter net deur die hele Taihō versprei en die skip in sy geheel in gevaar gestel. Omstreeks 14:30 het 'n vonk van 'n elektriese kragopwekker op die loodsdek die, nou gekonsentreerde dampe, aan die brand gesteek, wat 'n reeks katastrofiese ontploffings veroorsaak het. Ná die eerste ontploffings was dit duidelik dat Taihō gedoem was en Ozawa en sy personeel is na die nabygeleë torpedojaer Wakatsuki oorgeplaas.{{sfn|Roscoe|1949|p=332}} Kort daarna was daar 'n tweede reeks ontploffings in die Taihō en hy het gesink. Van 'n bemanning van 2 150 het 1 650 offisiere en manskappe omgekom.
=== Amerikaanse teenaanvalle ===
[[Lêer:Battle of the Philippine Sea.jpg|duimnael|Japannese Vliegdekskip Divisie Drie word aangeval deur Amerikaanse Vlootlugmag vliegtuie van Taakmag 58, laat in die middag, 20 Junie 1944. Die swaarkruiser wat sirkel, regs in die voorgrond is of Maya of Chōkai. Agter hulle is die Chiyoda.]]
Taakmag 58 het gedurende die nag wes gevaar om die Japanners teen dagbreek aan te val. Met die eerste lig is soekpatrollies uitgestuur.
Ozawa is na die torpedojaer Wakatsuki oorgeplaas, maar die radio-toerusting aan boord was nie in staat om die nodige aantal boodskappe te stuur nie; hy is dus weer oorgeplaas, hierdie keer na die vliegdekskip Zuikaku, om 13:00. Hy het toe verneem van die rampspoedige uitkomste van die vorige dag en dat hy nog sowat 150 vliegtuie oor het. Nietemin het hy besluit om met die aanvalle voort te gaan, in die veronderstelling dat daar steeds honderde vliegtuie op Guam en Rota was, en het begin om nuwe aanvalle vir 21 Junie te beplan.
Die grootste probleem vir Taakmag 58 was om die vyand, wat vanaf 'n groot afstand geopereer het, op te spoor. Amerikaanse soektogte vroeg op 20 Junie het niks opgelewer nie. 'n Bykomende soektog teen die middag deur Hellcat-vegvlieëniers was ook onsuksesvol. Uiteindelik, om 15:12, het 'n onduidelike boodskap van 'n verkenningsvliegtuig van die [[USS Enterprise (CV-6)|USS ''Enterprise'']] aangedui dat die vyand opgemerk is. Om 15:40 is die waarneming bevestig, tesame met die afstand, koers en spoed. Die Japannese vloot was 443 km ver en het reg wes beweeg teen 'n spoed van 20 knope.{{sfn|Taylor|1991|p=231}} Die Japanners was op die uiterste grens van Taakmag 58 se aanvalsvermoë en die daglig was besig om te kwyn. Mitscher het besluit om 'n grootskaalse aanval te loods. Nadat die eerste aanvalsgroep vertrek het, het hy 'n derde boodskap ontvang wat aangedui het dat die Japannese vloot 97 km verder weg was as wat voorheen aangedui is.{{sfn|Taylor|1991|p=232}}
Die eerste groep vliegtuie wat opgestyg het, sou teen die uiterste vermoë van hul brandstofvoorraad wees en sou in die nag moes probeer land. Mitscher het die tweede groep vliegtuie gekanselleer, maar besluit om nie die eerste groep terug te roep nie. Van die 240 vliegtuie wat vir die aanval opgestyg het, het 14 om verskeie redes omgedraai en na hul skepe teruggekeer. Die 226 vliegtuie wat voortgegaan het, het bestaan uit 95 Hellcat-vegvliegtuie (waarvan sommige 500-pond-bomme gedra het), 54 [[Grumman TBF Avenger|Avenger-torpedobomwerpers]] (slegs 'n paar het torpedo's gedra, terwyl die res vier 500-pond-bomme gedra het) en 77 duikbomwerpers (51 Helldivers en 26 [[Douglas SBD Dauntless|Dauntless]] vliegtuie).{{sfn|Y'Blood|1981|p=?}} Taakmag 58 se vliegtuie het net voor sonsondergang bo die Japannese vloot verskyn.{{sfn|Taylor|1991|p=233}}
Die sowat 35 vegvliegtuie wat Ozawa kon ontplooi, is oorweldig deur die 226 vliegtuie wat aan Mitscher se aanval deelgeneem het. Hoewel die paar Japannese vliegtuie dikwels vaardig hanteer is en die Japannese lugafweervuur hewig was, het die Amerikaanse vliegtuie daarin geslaag om die aanval deur te voer.{{sfn|Potter|1990|p=166}}
Die eerste skepe wat deur die Amerikaanse aanvalsmag gesien is, was olietenkskepe; hulle was 48 km voor die vliegdekskipgroepe. Die aanvalsgroep van die [[USS Wasp (CV-7)|USS ''Wasp'']], wat meer bekommerd was oor hul lae brandstofvlakke as oor die opspoor van die belangriker Japannese vliegdekskepe en slagskepe, het op die tenkskepe afgeduik.{{sfn|Tillman|2006|p=?}} Twee van die tenkskepe is so ernstig beskadig dat hulle later tot sink gebring is, terwyl 'n derde daarin geslaag het om brande te blus en weer te vertrek. Die vliegdekskip Hiyō is aangeval en getref deur bomme en lugtorpedo's van vier Grumman TBF Avenger-vliegtuie, afkomstig van die USS Belleau Wood. Die Hiyō het aan die brand geslaan ná 'n geweldige ontploffing wat deur lekkende vliegtuigbrandstof veroorsaak is. Hy het onbeweeglik op die water gelê en met die agterstewe eerste gesink het, terwyl 250 offisiere en bemanningslede gesterf het. Die res van sy bemanning, ongeveer 'n duisend man, is deur Japannese torpedojaers gered.
Die vliegdekskepe Zuikaku, Junyō en Chiyoda is deur bomme beskadig. Amerikaanse aanvalsvlieëniers wat teruggekeer het, het hierdie skepe oor die algemeen as erger beskadig beskou as wat werklik die geval was; hulle het verwoestende direkte treffers gesien waar Japannese na-oorlogse rekords toon dat dit in werklikheid enorme waterkolomme was wat deur bomme veroorsaak is wat net-net gemis het.{{sfn|Tillman|2006|p=??}} Die slagskip Haruna is ook deur twee bomme getref, waarvan een reg op 'n hoofgeskutdoring beland het. Die skade is beperk gehou, en die skip kon sy posisie behou omdat die kaptein onverwyld opdrag gegee het dat die ammunisiekamer van die geskutdoring oorstroom word, ten einde die moontlikheid van 'n ontploffing te voorkom.
Twintig Amerikaanse vliegtuie in die aanval is vernietig deur Japannese vegvliegtuie en lugafweervuur, wat deur 'n hoë volume vuurkrag vir 'n relatiewe gebrek aan akkuraatheid vergoed het.{{sfn|Tillman|2006|p=???}} Ná die aanval, verder as aanvanklik voorsien, het dit duidelik geword dat die meeste vliegtuie wat na hul vliegdekskepe teruggekeer het, gevaarlik min brandstof oor gehad het; boonop het die nag intree. Om 20:45 het die eerste Amerikaanse vliegtuie wat teruggekeer het, Taakmag 58 bereik. Omdat hy geweet het dat sy vlieëniers dit moeilik sou vind om hul vliegdekskepe op te spoor, het admiraal Joseph J. Clark van die USS Hornet besluit om sy vliegdekskip te verlig deur soekligte reguit die nag in te skyn, ten spyte van die risiko van aanvalle deur Japannese duikbote en vliegtuie wat snags vlieg. Mitscher het die besluit gesteun, en kort voor lank was elke skip in Taakmag 58 verlig, ongeag die verbonde risiko's. Verkenning torpedojaers het liggranate afgevuur om die vliegtuie te help om die taakgroepe op te spoor.<ref name="Clark">{{cite magazine |last= Clark |first= J. J. |date= October 1967 |title= The Marianas Turkey Shoot |url= https://www.americanheritage.com/marianas-turkey-shoot |magazine= American Heritage |volume= 18 |issue= 6 |pages= 95–96 |access-date= 22 November 2020 |archive-date= 30 November 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201130191916/https://www.americanheritage.com/marianas-turkey-shoot |url-status= live}}</ref>{{refn|Dit was 'n staande bevel van die Opperbevelhebber van die Stille Oseaan (CINCPAC) dat skepe ná donker sonder ligte moes vaar; hierdie besluit om die taakmag te verlig, was dus 'n direkte skending van 'n bevel.{{citation needed|date=November 2020}}|group=N}}
Vliegtuie het toestemming gekry om op enige beskikbare vliegdek te land (nie net op hul eie vliegdekskepe soos gewoonlik nie) en baie het wel op ander skepe geland. Ten spyte hiervan het 80 van die terugkerende vliegtuie verlore gegaan. Sommige het op vliegdekskepe neergestort, maar die meeste het in die see beland. Sommige vlieëniers het doelbewus in groepe seelandings gemaak om redding te vergemaklik, terwyl ander individueel neergestort het, hetsy deur middel van 'n beheerde landing met 'n klein bietjie brandstof oor, of deur 'n noodlanding nadat hul brandstof opgeraak het.{{sfn|Tillman|2006|p=????}} Ongeveer driekwart van die bemanningslede is uit die see gered, óf daardie selfde nag vanaf die plekke waar hulle neergestort het binne die taakmagte, óf gedurende die daaropvolgende dae in die geval van diegene wat verder weg was, terwyl soekvliegtuie en torpedojaers die oseaan deurkruis het op soek na hulle.{{refn|Die Amerikaanse Vloot het die bemanning van 'n skip wat 'n neergeskiete vlieënier na sy oorspronklike skip terugbesorg het, gewoonlik met verskeie gellings [[roomys]] beloon.<ref>{{cite web |url= http://www.ussessexcv9.org/Bravepages/icecream.html |title= My True Worth – 10 Gallons of Ice Cream |last1= Stark |first1= Norman |date= 17 September 2002 |access-date=26 August 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081120194959/http://www.ussessexcv9.org/Bravepages/icecream.html |archive-date= 20 November 2008 }}</ref><ref>{{cite book |last= John |first= Philip |date= 2004 |title= USS Hancock CV/CVA-19 Fighting Hannah |publisher= Turner Publishing Company |page= 122 |isbn= 1-56311-420-8}}</ref>|group=N}}
== Afloop ==
=== Japan ===
Daardie aand het Toyoda vir Ozawa beveel om uit die Filippynse See te onttrek. Amerikaanse magte het die Japannese agterna gesit maar die slag was verby. Die vier Japannese lugaanvalle het 373 vliegtuie vanaf vliegdekskepe behels; 243 daarvan het verlore gegaan, terwyl 130 na die vliegdekskepe teruggekeer het. Baie van laasgenoemdes het egter later verlore gegaan toe die Taiho en Shōkaku gekelder is. Ná die tweede dag van die geveg het die verliese op altesaam drie vliegdekskepe, meer as 350 vliegdekskip-vliegtuie en ongeveer 200 landgebaseerde vliegtuie te staan gekom.
In die vyf groot "vliegdekskip-teen-vliegdekskip"-gevegte, van die [[Slag van die Koraalsee]] tot die Slag van die Filippynse See,{{refn|name="FiveMajors"|group=N}} het die Japannese Vloot nege vliegdekskepe verloor, terwyl die Amerikaanse Vloot drie verloor het. Die vliegtuie en opgeleide vlieëniers wat in die Filippynse See verlore gegaan het, was 'n onvervangbare terugslag vir die Japannese vlootlugmag, wat reeds in getalle oortref is. Die Japanners het die grootste deel van 'n jaar (ná die Slag van die Santa Cruz-eilande) daaraan bestee om hul uitgedunde vliegdekskip-luggroepe te herstel, en die Amerikaanse "Fast Carrier Task Force" het 90% daarvan binne twee dae vernietig. Die Japanners het slegs genoeg vlieëniers oor gehad om 'n luggroep vir een van hul ligte vliegdekskepe saam te stel. Gevolglik het hulle vier maande later, tydens die Slag van Leytegolf, 'n afleidingsgroep vliegdekskepe, bestaande uit slegs 108 vliegtuie versprei oor vier skepe, uitgestuur. Hierdie groep is opgeoffer in 'n poging om die Amerikaanse vloot weg te lok van die beskerming van die troepe en voorrade wat vir die Slag van Leyte aan wal gebring is.
Die Japannese weermag, wat die omvang van sy vorige verliese vir die Japannese publiek verberg het, het hierdie beleid voortgesit. Hoewel die feit dat die Slag van die Filippynse See en die Slag van Saipan gelyktydig plaasgevind het aan die publiek bekend gemaak is, is die omvang van die rampe verswyg.{{sfn|Hoyt|1986|p=352}}
=== Amerika ===
Verliese aan die Amerikaanse kant op die eerste dag het 23 vliegtuie beloop. Die meeste van die Amerikaanse vliegtuigverliese het tydens die tweede dag se lugaanval op die Japannese vloot plaasgevind; van die 226 vliegtuie wat vir die aanval gelanseer is, het 115 teruggekeer. Twintig vliegtuie het tydens die aanval as gevolg van vyandelike optrede verlore gegaan, terwyl 80 verlore gegaan het toe hul brandstof opgeraak het terwyl hulle na hul vliegdekskepe teruggekeer het: hulle moes óf in die see land (noodlanding op water), óf het neergestort in 'n poging om snags te land.{{sfn|Potter|1990|p=170}}
Spruance se konserwatiewe gevegsplan vir Taakmag 58 het, hoewel slegs een ligte vliegdekskip gekelder is, die Japannese vlootlugmag ernstig verswak deur die meeste van die oorblywende opgeleide vlieëniers te dood en hul operasionele reserwes van vlootvliegtuie te vernietig, ’n slag wat die Japannese vlootlugmag effektief verpletter het en waarvan dit nooit weer herstel het nie.{{sfn|Willmott|1984|p=204}} Sonder die tyd of hulpbronne om voldoende vliegtuie te bou en nuwe vlieëniers op te lei, was die oorblywende Japannese vliegdekskepe byna nutteloos in 'n aanvallende rol, 'n feit wat die Japannese erken het deur hulle by die Golf van Leyte as opofferbare lokaas te gebruik. Met die effektiewe verlamming van sy beste aanvalsvermoë, het Japan besluit om al hoe meer op landgebaseerde kamikaze-selfmoordvliegtuie staat te maak; dit was 'n laaste desperate poging om die oorlog so duur te maak dat die VSA vredesvoorwaardes sou aanbied wat beter was as onvoorwaardelike oorgawe.
Spruance is ná die geveg skerp gekritiseer deur talle offisiere, veral die vlieëniers, oor sy besluit om die geveg versigtig te voer, in plaas daarvan om sy sterker magte en [[intelligensie]] met 'n meer aggressiewe benadering uit te buit. Deurdat hy nie vroeër en meer agressief teen die vyand opgetree het nie, voer sy kritici aan, het hy 'n geleentheid verspil om die hele Japannese Mobiele Vloot te vernietig. "Dit is wat gebeur as 'n nie-vlieënier in bevel oor vliegdekskepe geplaas word" was die algemene refrein.{{sfn|Potter|1990|pp=174}} Admiraal John Towers, 'n pionier in vlootlugvaart en adjunk-opperbevelhebber van die Stille Oseaan-vloot, het geëis dat Spruance uit sy pos onthef word.{{sfn|Potter|1990|pp=173–174}} Die versoek is deur Nimitz geweier. Boonop is Spruance in sy besluit gesteun deur admiraal Kelly Turner en admiraal Ernest King, hoof van vlootoperasies.{{sfn|Potter|1990|pp=175}}
Spruance se versigtigheid (veral sy vermoede van 'n afleidingsmag) kan vergelyk word met admiraal William Halsey se oorhaastige agtervolging van 'n werklike afleidingsmag by die Golf van Leyte vier maande later. Halsey het die Amerikaanse invalsvloot tydens die Slag by Samar swak beskerm gelaat, wat byna daartoe gelei het dat Japannese swaar oppervlakskepe 'n verwoestende aanval op die landingsmag uitgevoer het. Dit is slegs verhoed deur die heldhaftige en desperate aanval van vyf klein Amerikaanse oppervlakteskepe, wat so 'n intense geveg gevoer het dat die Japannese vloot van 23 skepe gedink het hulle veg teen 'n veel groter mag en het hulle onttrek. Boonop, deur eers op verdediging te fokus, het die vliegdekskepe onder Spruance by die Filippynse See geen noemenswaardige skade gely nie. Dit was in teenstelling met Leytegolf toe Halsey se vliegdekskepe probeer het om die vyandelike vliegvelde te neutraliseer en die vyandelike vloot gelyktydig aan te val, sodat 'n Japannese bomwerper daarin geslaag het om die gevegslugpatrollies te ontduik en die ligte vliegdekskip USS Princeton ernstig te beskadig. Net so was Amerikaanse vliegdekskepe tydens die lugaanvalle vanaf vliegdekskepe in 'n kwesbare posisie; die swak sigbaarheid, tesame met radar verwarring, het 'n Japannese bomwerper toegelaat om deur te glip en die USS Franklin ernstig te beskadig.<ref>{{Cite web |url= http://www.historynet.com/red-sky-at-morning-horror-and-heroism-aboard-the-uss-franklin.htm |title= Red Sky at Morning: Horror and Heroism Aboard the USS ''Franklin'' |first= Michael R. |last=Shea |date= 31 July 2009 |access-date= 28 August 2017 |archive-date= 15 August 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170815104959/http://www.historynet.com/red-sky-at-morning-horror-and-heroism-aboard-the-uss-franklin.htm |url-status= live }}</ref>
Alhoewel die Amerikaanse vliegdekskipaanvalle minder skade aan vyandelike vlootskepe veroorsaak het as in vorige gevegte, het Amerikaanse duikbote daarvoor vergoed deur twee van die drie Japannese vliegdekskepe te sink, wat die Zuikaku as die enigste oorblywende operasionele Japannese vliegdekskip gelaat het.
Die Amerikaanse F6F Hellcat-vegvliegtuig het sy waarde bewys; sy kragtige enjin het uitstekende spoed gelewer, terwyl sy swaarder pantser en vuurkrag dit robuust en dodelik gemaak het. Die Japanners, aan die ander kant, het steeds met die A6M Zero gevlieg, 'n vliegtuig wat, hoewel uiters beweeglik en revolusionêr tydens die vroeë stadiums van die Stille Oseaan-oorlog, teen 1944 onvoldoende krag gehad het, broos was en in verouderd geraak het. Daarbenewens was die D4Y "Judy", hoewel vinnig, ook broos en het dit maklik aan die brand geraak. Japannese vlootvlieëniers was boonop onvoldoende opgelei. Die Japannese opleidingsprogramme kon nie die gehalte vlieëniers vervang wat tydens die vorige twee jaar van die Stille Oseaan-veldtog verlore gegaan het nie. In gevegte teen die goed opgeleide Amerikaanse vlieëniers, van wie baie veterane was, was die stryd eensydig. Die Amerikaners het minder as twee dosyn Hellcats in luggevegte verloor. Amerikaanse vlootvliegtuie en lugafweervuur het byna 480 Japannese vliegtuie neergeskiet; 346 daarvan was vliegtuie vanaf vliegdekskepe en dit op 19 Junie alleen.{{sfn|Morison|1953|p=?}}
'n Baie gunstige uitkoms van die Slag van die Filippynse See vir die Geallieerdes was dat dit groot voordeel ingehou het vir generaal MacArthur se inval in Biak, in Nederlands-Nieu-Guinee, 'n operasie wat weke voor die begin van die operasies by die Mariana-eilande 'n aanvang geneem het. Die Japannese weermag het Biak aangewys as sy belangrikste verdedigingseiland in die teater van die Suidwes-Stille Oseaan. Die 13de Junie was die oorspronklike begindatum van 'n grootskaalse operasie, gelei deur die slagskepe [[Japannese slagskip Yamato|Yamato]] en [[Japannese slagskip Musashi|Musashi]], om MacArthur se skamele vlootmagte, wat geen vliegdekskepe of slagskepe gehad het nie en slegs uit 'n paar kruisers en torpedojaers bestaan het, uit te daag. Op daardie einste dag het die Yamato, die Musashi en hul ondersteuningsskepe nuwe bevele ontvang om na die noorde te beweeg en sodoende dekking te bied aan vliegdekskepe wat op die punt gestaan het om met Operasie A-Go te begin. Die slagskepe het tydens die operasies in die Marianas uiteindelik slegs lugverdedigingsdienste gelewer.<ref>Bleakley, Jack (1991). ''The Eavesdroppers''. Canberra: Australian Government Publishing Service. {{ISBN|978-0-644-22303-4}}. Page 154.</ref><ref>{{cite book | chapter-url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Approach/USA-P-Approach-15.html | chapter=Chapter XV: The Japanese Reinforce Biak | title=U.S. Army in World War II. The War in the Pacific: The Approach to the Philippines | first=Robert Ross | last=Smith | year=1996 | publisher=U.S. Army Center of Military History | via=HyperWar Foundation | access-date=18 August 2024}}</ref>
=== Notas ===
{{Reflist|group=N}}
== Verwysings ==
{{verwysings|3}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]]
aghx6b85k5ycdgl46lm3oqv2mxsgj56
3373578
3373577
2026-11-18T04:49:56Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373578
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Militêre konflik-en
| conflict = Slag van die Filippynse See
| image = [[Lêer:Japanese aircraft carrier Zuikaku and two destroyers under attack.jpg|300px]]
| caption = Die vliegdekskip {{ship|Japanese aircraft carrier|Zuikaku||2}} (middel) en twee torpedojaers word aangeval deur die Amerikaanse Vloot se vliegdekskip vliegtuie, 20 Junie 1944
| date = 19–20 Junie 1944
| place = [[Filippynse See]]
| result = Oorwinning deur die Geallieerdes
| combatant1 = {{vlagland|Verenigde State|1912}}
| combatant2 = {{vlagland|Japannese Keiserryk}}
| commander1 = {{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Raymond A. Spruance]]<br />{{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Marc Mitscher]]
| commander2 = {{vlagikoon|Japan}} [[Jisaburō Ozawa]]<br />{{vlagikoon|Japan}} [[Takeo Kurita]]<br />{{vlagikoon|Japan}} [[Takeo Takagi]]<br />{{vlagikoon|Japan}} [[Kakuji Kakuta]]
| strength1 = 7 vliegdekskepe<br />8 ligte vliegdekskepe<br />7 slagskepe<br />8 swaar kruisers<br />13 ligte kruisers<br />68 torpedojaers<br />28 duikbote<br />ongeveer 900 vliegdekskip vliegtuie
| strength2 = 3 vliegdekskepe<br />6 ligte vliegdekskepe<br />5 slagskepe<br />7 swaar kruisers<br />2 ligte kruisers<br />31 torpedojaers<br />24 duikbote<br />6 olietenkskepe<br />ongeveer 450 vliegdekskip vliegtuie<br />~300 land gebaseerde vliegtuie
| casualties1 =1 slagskip: USS South Dakota beskadig<br />123 vliegtuie vernietig<ref name="Shores">{{harvnb|Shores|1985|p=205}}</ref><br />109 persone gesneuwel
| casualties2 = 2 vliegdekskepe gekelder<br />1 ligte vliegdekskip gekelder<br />2 olietenkskepe gekelder<br />550–645 vliegtuie vernietig<ref name="Shores"/><br />1 vliegdekskip beskadig<br />2 ligte vliegdekskepe beskadig<br />1 slagskip beskadig<br />1 olietenkskip beskadig<br />2,987 persone gesneuwel (skatting)
}}
Die '''Slag van die Filippynse See''' was 'n groot vlootgeveg tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], op 19–20 Junie 1944, wat die [[Japannese Keiserlike Vloot]] se vermoë om grootskaalse operasies met vliegdekskepe uit te voer, vernietig het. Dit het plaasgevind tydens die [[Verenigde State]] se amfibiese herowering van die [[Mariana-eilande]] in die loop van die Stille Oseaan-oorlog. Die geveg was die laaste van vyf groot botsings tussen vliegdekskipgroepe van die Amerikaanse en Japannese vlootmagte,<ref>{{cite thesis |first=Douglas Vaughn |last=Smith |date=27 June 2005 |title=Carrier Battles: Command Decision in Harm's Way |chapter=Chapter I: Introduction |publisher=[[Florida State University]] |chapter-url=http://diginole.lib.fsu.edu/islandora/object/fsu:168474/datastream/PDF |chapter-format=PDF |access-date=14 January 2019 |archive-date=14 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114210202/http://diginole.lib.fsu.edu/islandora/object/fsu:168474/datastream/PDF |url-status=live }} The reference to "five carrier battles" was reiterated in Smith's 2013 book of the same title, {{ISBN|9781612514420}}, published by Naval Institute Press.</ref>{{refn|Historici, soos prof. Douglas V. Smith van die ''Naval War College'' in die aangehaalde werk, beskou die vyf "groot" veldslae as die [[Slag van die Koraalsee|Koraalsee]], [[Slag van Midway|Midway]], [[Slag van die Oostelike Solomoneilande|Oostelike Solomoneilande]], [[Slag van die Santa Cruz-eilande|Santa Cruz]] en die Filippynse See. Tydens die Slag naby Kaap Engaño in Oktober 1944 het ’n afleidingsmag, wat bestaan het uit vier vliegdekskepe van die Japannese Keiserlike Vloot met slegs 108 vliegtuie aan boord, daarin geslaag om ’n vloot onder Amerikaanse bevel, wat tien vliegdekskepe met 600 tot 1 000 vliegtuie ingesluit het, weg te lok van die beskerming van die transportskepe by die landingsstrande van Leyte. Hierdie skynbare vliegdekskipgroep van die Japannese vloot is vinnig vernietig.|group=N|name="FiveMajors"}} en het elemente van die Amerikaanse Vloot se Vyfde Vloot te staan gebring teen skepe en vliegtuie van die Japannese Keiserlike Vloot se Mobiele Vloot, asook garnisoene op nabygeleë eilande. Die geveg was die grootste botsing tussen vliegdekskepe in die geskiedenis, waarby 24 vliegdekskepe betrokke was wat ongeveer 1 350 vliegtuie ontplooi het.{{sfn|Polmar|2008|pp=377–400}}
Die luggevegte is deur Amerikaanse vlieëniers die ''Groot Mariana-kalkoenskietery'' gedoop, vanweë die uiters ongebalanseerde verliesverhouding wat Amerikaanse vlieëniers en lugafweergeskut aan Japannese vliegtuie toegedien het.{{sfn|Shores|1985|p=189}} Tydens 'n ondervrae sessie na die eerste twee luggevegte het 'n vlieënier van [[USS Lexington (CV-16)|USS ''Lexington'']] opgemerk: "Hel, dit was nes 'n outydse kalkoenskietery by die huis!"{{sfn|Potter|1990|p=160}} Die uitkoms word oor die algemeen toegeskryf aan 'n oorvloed hoogs opgeleide Amerikaanse vlieëniers met voortreflike taktiek en 'n numeriese voordeel, asook nuwe verdedigingstegnologie teen lugaanvalle op skepe (insluitend die streng geheime nabyheidsontsteker vir lugafweer), teenoor die Japannese gebruik van plaasvervangende vlieëniers wat onvoldoende vliegure tydens opleiding gehad het en min tot geen gevegservaring besit het nie. Verder het die Geallieerdes die Japannese verdedigingsplanne in Maart 1944 direk verkry uit die wrak van 'n vliegtuig waarin die opperbevelhebber van die Keiserlike Japannese Vloot se Gekombineerde Vloot, admiraal Mineichi Koga, gereis het.<ref name="javadc.org">{{cite web |url=https://javadc.org/news/press-release/japan-imperial-navy-z-plan-two-nisei-served-on-translation-team/ |title=Japan Imperial Navy Z Plan – Two Nisei Served on Translation Team |publisher=Japanese American Veterans Association |access-date=29 December 2021 |archive-date=30 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230040428/https://javadc.org/news/press-release/japan-imperial-navy-z-plan-two-nisei-served-on-translation-team/ |url-status=live }}</ref><ref name="goforbroke.org">{{cite web |url=https://www.goforbroke.org/learn/history/combat_history/world_war_2/asiatic-pacific_theater/zplan.php |title=Translation of the 'Z PLAN' and the Battle of the Philippine Sea |website=Go For Broke |access-date=29 December 2021 |archive-date=30 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230040429/https://www.goforbroke.org/learn/history/combat_history/world_war_2/asiatic-pacific_theater/zplan.php |url-status=dead }}</ref>{{refn|The Americans now used and were becoming practiced with the new radar-based [[Combat Information Center]], and anti-air defensive firepower was delivered on target. Unlike the overburdened radio channels and lost messages experienced in the [[Battle of Midway]], the U.S. fleet had sufficient frequencies and communications training, discipline, experience, and doctrine to maintain good command coordination and control during the largest such battle ever.|group=N|name="Coordination1"}}{{refn|Radar directed detection and interception allowed the American [[Combat Air Patrol]] (CAP) to intercept and surprise 370 inbound Japanese over fifty miles from the carriers and destroy about 250 in just that one encounter. ("The Race for Radar and Stealth", 2006, ''[[Weapons Races]]'' program on the [[Military Channel]] affiliate of the [[Discovery network]], rebroadcast periodically.) Japanese aircraft which managed to get through the CAP faced a well-organized line of cruisers and battleships, thanks to the new command and control philosophy which concentrated anti-aircraft firepower, and they were equipped with the highly effective [[proximity fuze|VT-fuzed anti-aircraft shells]]. None of the American carriers were damaged, despite several near misses, while one battleship suffered a bomb hit but remained fully operational. |group=N|name="Coordination2"}}
Tydens die verloop van die geveg het Amerikaanse duikbote twee van die grootste Japannese vlootvliegdekskepe wat aan die geveg deelgeneem het, met torpedos gekelder.{{sfn|Roscoe|1949|pp=331–333}} Die Amerikaanse vliegdekskipgroepe het 'n langdurige aanval geloods, een ligte vliegdekskip tot sink gebring en ander skepe beskadig; egter, namate die nag aangebreek het, het die meeste Amerikaanse vliegtuie wat na hul vliegdekskepe teruggekeer het, min brandstof oorgehad. Tagtig Amerikaanse vliegtuie het nie teruggekeer nie. Hoewel die geveg destyds gelyk het na 'n verspeelde geleentheid om die Japannese vloot te vernietig, het die Keiserlike Japannese Vloot die grootste deel van sy lugmag op vliegdekskepe verloor en sou dit nooit weer herstel nie.<ref name="Shores"/> Hierdie geveg, tesame met die [[Slag van Leytegolf]] vier maande later, het die einde van Japannese vliegdekskipoperasies ingelui. Die paar vliegdekskepe wat oorgebly het, het daarna grotendeels in die hawe gebly.
== Agtergrond ==
=== Japannese se plan vir 'n beslissende slag ===
Van die heel begin van die konflik in Desember 1941 af was die Japannese oorlogsplan om die Amerikaanse weermag sulke ernstige en pynlike verliese toe te dien dat die Amerikaanse publiek oorlogsmoeg sou word en die Amerikaanse regering oortuig sou word om om vrede te vra en Japan toe te laat om sy verowerings te behou.{{sfn|Willmott|1984|p=143}}
Admiraal [[Isoroku Yamamoto]] het hierdie strategie begin wantrou, maar hy is op 18 April 1943 in Operasie Wraak gedood. Die volgende dag het admiraal Mineichi Koga vir Yamamoto opgevolg as opperbevelhebber van die Gesamentlike Vloot, en Koga wou hê dat die Japannese Keiserlike Vloot vroeg in 1944 die Amerikaanse vloot in die "enkele beslissende slag" moes konfronteer. Op 31 Maart 1944 het Koga gesterf toe sy vliegtuig, 'n Kawanishi H8K, in 'n tifoon beland en neergestort het.{{sfn|Willmott|1984|p=182}} Koga se stafhoof, vise-admiraal Shigeru Fukudome, het in 'n begeleidende vliegtuig gevlieg en die Z-plan-dokumente by hom gehad; hy het ook neergestort. Fukudome het oorleef, maar die Z-plan-aktetas het nie saam met die verwoeste vliegtuig gesink nie en is gevind deur Filippynse guerrillas, wat die dokumente oor die volgende paar weke na generaal [[Douglas MacArthur]] se Militêre Intelligensiediens (MID) in [[Brisbane]], [[Australië]], verstuur het. MID het die vertaalde Z-plan aan admiraal [[Chester W. Nimitz]] in [[Honolulu]] gestuur, en die Japannese planne is in Junie vinnig aan die vlootbevelvoerders in die Filippynse See gestuur.<ref name="javadc.org"/><ref name="goforbroke.org"/> 'n Nuwe opperbevelvoerder van die Gesamentlike Vloot, admiraal Soemu Toyoda, is aangestel, en hy het die Japannese planne, bekend as Plan A-Go of Operasie A-Go, gefinaliseer. Operasie A-Go het nie veel van die Z-plan verskil nie, en daarom het die Amerikaanse Vloot byna presies geweet wat tydens die komende vlootgeveg sou gebeur.{{sfn|Shaw|Nalty|Turnbladh|1966|pp=260–261}} Die plan is vroeg in Junie 1944 aanvaar. Binne weke het 'n geleentheid ontstaan om die Amerikaanse vloot, wat intussen opgemerk is terwyl dit na [[Saipan]] op pad was, aan te val.{{sfn|Morison|1953|p=221}}
Die Japanners het oor sekere voordele beskik wat, so het hulle gehoop, die stryd in hul guns sou laat swaai. Alhoewel hulle in terme van skepe en vliegtuie in die minderheid was, het hulle beplan om hul vliegdekskipgebaseerde lugmag aan te vul met vliegtuie wat vanaf landbasisse opereer.{{sfn|Willmott|1984|p=182}} Met tussen 250 en 540 landgebaseerde vliegtuie was die plan dat Japannese vliegtuie vanaf [[Guam]], Tinian en Rota die Amerikaanse vloot sou bombardeer, brandstof op die nabygeleë eilandbasisse sou inneem, en dan hul aanval sou voortsit.<ref>{{Cite web |last=Cox |first=Samuel J |date=2019-06-26 |title=H-032-1: Operation Forager and the Battle of the Philippine Sea |url=https://www.history.navy.mil/about-us/leadership/director/directors-corner/h-grams/h-gram-032/h-032-1.html?utm_source=chatgpt.com |url-status=live |access-date=2026-10-16 |website=Naval History and Heritage Command}}</ref> Hierdie proses, om vanaf 'n tuisbasis te vlieg om 'n teiken te bombardeer, en dan na 'n ander plek te beweeg waar brandstof en ammunisie weer aangevul word, staan as pendelbombardement (Engels: *shuttle bombing*) bekend.
=== Voordele vir die Amerikaners ===
Intussen het verliese van die lugbemannings van die Japannese Keiserlike Vloot, gely tydens vroeëre vliegdekskipgevegte by die [[Slag van die Koraalsee|Koraalsee]] en [[Slag van Midway|Midway]], asook tydens die lang veldtog in die [[Salomonseilande]] in 1942–43, die vloot se vermoë om mag met sy vliegdekskepe te projekteer, aansienlik verswak.{{sfn|Willmott|1984|p=175}} Die verliese in die Salomonseilande het die aantal geskoolde vliegdekskipvlieëniers wat beskikbaar was om die vliegdekskip-luggroepe te beman, drasties verminder. Dit het die Japanners byna 'n jaar geneem om hul groepe ná die veldtog in die Salomonseilande weer op die been te bring.{{sfn|Willmott|1984|p=143}}
Japan het ook nie meer oor genoeg olietenkskepe beskik om die vereiste volume [[petroleum]] van Nederlands-Indië na Japannese raffinaderye te vervoer nie. By gebrek aan voldoende voorrade geraffineerde residu-brandstofolie, het Japannese vliegdekskepe in Junie 1944 brandstof ingeneem in die vorm van ongeraffineerde Tarakan-petroleum. Hierdie petroleum, waaruit die soute nie verwyder was nie, het die ketelpype beskadig; boonop het die [[nafta]]-fraksie, wat nie verwyder is nie, verdamp en plofbare mengsels gevorm wat onversoenbaar was met die prosedures vir skadebeheer aan boord van vliegdekskepe.{{sfn|Wolborsky|1994|p=32}}
Vroeg in 1944 het die Amerikaanse vloot sy opmars oor die eilande van die sentrale Stille Oseaan bestendig voortgesit.{{sfn|Willmott|1984|p=181}} Hoewel Amerikaanse bevelvoerders, veral admiraal Spruance, bekommerd was dat die Japanners Amerikaanse troepeskepe en magte wat pas geland het sou aanval, was die Japanners se werklike doelwit om die ''Fast Carrier Task Force'' (die taakmag van vinnige vliegdekskepe) in 'n beslissende geveg te betrek en te verslaan.{{sfn|Willmott|1984|p=200}}
== Aanvanklike stadiums ==
[[Lêer:USS Lexington (CV-16) Philippine Sea.jpg|duimnael|F6F-3 land op die ''Lexington'', vlagskip van Taakmag 58]]
Op 12 Junie 1944 het Amerikaanse vliegdekskepe lugaanvalle op die Marianas uitgevoer en dit het admiraal Soemu Toyoda oortuig dat die VSA besig was om voor te berei vir 'n inval. Hierdie stap het as 'n verrassing gekom; die Japannese het verwag dat die volgende Amerikaanse teiken verder suid sou wees, hetsy by die [[Karoline-eilande]] of [[Palau]], en het die Marianas met slegs 50 landgebaseerde vliegtuie beskerm. Op 13–15 Junie het Amerikaanse vliegdekskepe bykomende lugaanvalle uitgevoer terwyl oppervlakmagte die Marianas gebombardeer het. Op 15 Junie het die eerste Amerikaanse troepe op Saipan aan wal gegaan.
Aangesien beheer oor die Marianas Amerikaanse strategiese [[bomwerper]]s binne bereik van die Japannese tuiseilande sou bring, het die Japannese Keiserlike Vloot besluit dit is tyd vir die langverwagte ''Kantai Kessen'' (beslissende geveg). Toyoda het onmiddellik 'n vlootgebaseerde teenaanval beveel, wat byna al die Japannese vloot se bruikbare skepe gebruik het.{{sfn|Willmott|1984|p=143}}
Die hoofdele van die vloot het op 16 Junie in die westelike deel van die Filippynse See bymekaargekom en op 17 Junie brandstof aanboord geneem. Admiraal Jisaburō Ozawa het hierdie mag aangevoer vanaf sy pas in diens gestelde vlagskip, die Taihō. Benewens uitgebreide bevelvoergeriewe, versterkte torpedobeskermingsgordels en 'n groot luggroep, was die Taihō die eerste Japannese vliegdekskip met 'n pantserdek, wat ontwerp is om bom voltreffers met minimale skade te weerstaan.
Om 18:35 op 15 Junie het die [[duikboot]] USS Flying Fish ’n Japannese mag bestaande uit vliegdekskepe en slagskepe opgemerk wat uit die San Bernardino-straat gekom het. 'n Uur later het die USS Seahorse 'n mag van slagskepe en kruisers gesien wat vanuit die suide genader het, 320 km oos van Mindanao. Die duikbote het opdrag gehad om enige vyandelike skepe gewaar aan te meld voordat hulle ’n aanval sou loods; daarom het Flying Fish tot ná sononder gewag en toe na die oppervlak gekom om sy verslag per radio deur te gee.{{sfn|Taylor|1991|p=220}} Die bevelvoerder van die Vyfde Vloot, Spruance, was daarvan oortuig dat 'n groot seeslag op hande was. Nadat hy met Nimitz by die hoofkwartier van die Stille Oseaan-vloot in [[Hawaii]] beraadslaag het, het hy aan Skout-admiraal Marc Mitscher, bevelvoerder van die Vinnige Vliegdekskip-taakmag (Taakmag 58), wat twee vliegdekskip-taakgroepe noordwaarts gestuur het om lugversterkings uit Japan te onderskep, opdrag gegee om te hergroepeer en na 'n posisie wes van Saipan, in die Filippynse See, te beweeg.{{sfn|Potter|1990|p=148}} Taakmag 52 se slagskepe, kruisers en vliegdekskepe begelei groepe het opdrag gekry om naby Saipan te bly, ten einde die invalsvloot te beskerm en lugsteun vir die landings te verskaf.
Kort voor middernag op 18 Junie het Nimitz per radio aan Spruance laat weet dat 'n Japannese vaartuig radiostilte verbreek het. Die onderskepte boodskap was blykbaar gestuur van Ozawa aan sy landgebaseerde lugmagte op Guam. Deur middel van radiorigtingbepaling is vasgestel dat die sender ongeveer 571 km wes-suidwes van Taakmag 58 geleë was.{{sfn|Potter|1990|p=145}} Mitscher het oorweeg of die radioboodskappe dalk ’n Japannese misleidingspoging was, aangesien dit bekend was dat die Japannese soms ’n enkele vaartuig uitgestuur het om radiostilte te verbreek, ten einde hul teenstanders te mislei oor die werklike posisie van die hoofmag.{{sfn|Potter|1990|p=149}}
Mitscher het besef dat daar 'n moontlikheid van 'n nagtelike oppervlakte konfrontasie met Ozawa se magte bestaan. Arleigh Burke, Mitscher se stafhoof ('n voormalige bevelvoerder van 'n torpedojaereskader wat verskeie naggevegte in die Salomonseilande gewen het), het aangeneem dat Willis Lee, die bevelvoerder van die gevegslinie, die geleentheid sou verwelkom. Maar Lee was sterk gekant teen so 'n ontmoeting.{{sfn|Potter|1990|p=148}} Omdat hy self 'n verwarrende naggeveg naby Guadalcanal beleef het, was Lee nie entoesiasties oor 'n nagtelike konfrontasie met Japannese skepe nie; hy was van mening dat sy bemannings nie voldoende daarvoor opgelei was nie. Kort nadat hy van Lee se standpunt verneem het, het Mitscher toestemming by Spruance gevra om Taakmag 58 gedurende die nag weswaarts te laat beweeg. Die doel was om teen dagbreek 'n posisie te bereik vanwaar vliegtuie gelanseer kon word, wat 'n grootskaalse lugaanval op die vyandelike mag sou moontlik maak. Spruance het die saak vir 'n uur oorweeg en toe Mitscher se versoek van die hand gewys. {{sfn|Potter|1990|p=150}} Mitscher se personeel was teleurgesteld met Spruance se besluit.{{sfn|Potter|1990|p=151}} Burke het later kommentaar gelewer: "Ons het geweet ons sou môreoggend deur die hel geslaan word. Ons het geweet ons kon hulle nie bereik nie. Ons het geweet hulle kon ons bereik."{{sfn|Taylor|1991|p=222}}
Spruance se besluit is beïnvloed deur sy bevele van Nimitz, wat dit duidelik gestel het dat die beskerming van die invalsvloot die primêre opdrag van Taakmag 58 was. Spruance was bekommerd dat die Japanners sou probeer om sy hoofvloot met 'n afleidingsmag weg te lok van die Marianas, terwyl hulle terselfdertyd 'n aanvalsmag sou laat deursluip om die landingsvloot te vernietig.<ref>C. N. Trueman (19 May 2015). [http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_the_philippine_sea.htm "The Battle of the Philippine Sea"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130917082603/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_the_philippine_sea.htm |date=17 September 2013 }}. ''The History Learning Site''. Accessed 24 May 2020.</ref> Om die Japannese vloot op te spoor en te vernietig was nie sy hoofdoelwit nie, en hy was nie bereid om toe te laat dat die hoofaanvalsmag van die Stille Oseaan-vloot weswaarts, weg van die amfibiese magte, gelok word nie. Mitscher het die besluit sonder kommentaar aanvaar.{{sfn|Potter|1990|p=151}} Spruance se besluit in hierdie saak, hoewel dit later gekritiseer is, was beslis geregverdig; teen hierdie stadium in die oorlog was dit algemeen bekend dat Japannese operasionele planne dikwels staatgemaak het op die gebruik van lokaas en afleidingsmagte. Soos dit geblyk het, het Spruance gepas gereageer op die Japannese planne, wat voorsiening gemaak het vir 'n afleidingsmaneuver om die vloot ver weg te lok; dit sou 'n uitstekende geleentheid skep vir Japannese vliegtuie vanaf landbasisse om die vliegtuie van die vliegdekskepe te versterk en sodoende Spruance se vloot aan te val.
Voor dagbreek het Spruance voorgestel dat, indien die soektogte teen dagbreek geen teikens sou oplewer nie, die bomwerpers gestuur kon word om kraters in die vliegvelde op Rota en Guam te slaan. Die vloot se bomme met kontakontstekers was egter grootliks uitgeput tydens die vroeëre aanvalle, en Mitscher het slegs oor pantserbreekbomme beskik, wat nodig was om die Japannese vloot te beveg, en hy het dus vir Spruance laat weet dat hy nie sulke aanvalle kon loods nie.{{sfn|Taylor|1991|p=223}} Met dagbreek het Taakmag 58 soekvliegtuie, luggevegpatrollies en anti-duikbootpatrollies gelanseer, en daarna die vloot wes laat draai om meer beweegruimte weg van die eilande te verkry.{{sfn|Potter|1990|p=154}} Die Amerikaanse Vloot het 'n gesofistikeerde lugbeheerstelsel ontwikkel wat vegvliegtuie op gevegspatrollie deur middel van [[radar]] gelei het om vyandelike bomwerpers te onderskep lank voordat hulle die vloot bereik het. Enige aanvallers wat deur die gevegslugpatrollie gebreek het, sou dan te staan kom voor 'n "geskutlinie" van beskermende slagskepe en kruisers; hierdie skepe sou verwoestende sarsies lugdoelvuur, toegerus met nabyheidsontsteker, op die aanvallers losbrand nog voordat laasgenoemdes die vliegdekskepe kon bereik.<ref>Jonathan Parshall et al. [http://www.combinedfleet.com/battles/Battle_of_the_Philippine_Sea "Battle of the Philippine Sea"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002200223/http://combinedfleet.com/battles/Battle_of_the_Philippine_Sea |date=2 October 2013 }}. Combinedfleet.com. Accessed 24 May 2020.</ref>{{self-published inline|date=May 2020}}{{refn|name="Coordination1"|group=N}}{{refn|name="Coordination2"|group=N}}
== Die Slag ==
[[Lêer:Battle Philippine sea map-en.svg|duimnael|regs|300px|Kaart van die Slag van die Filippynse See]]
=== Vroeë aksies ===
Die Japanners het reeds hul oggend-verkenningspatrollies geloods, met gebruik van sommige van die 50 vliegtuie wat op Guam gestasioneer was, en om 05:50 het een daarvan, ’n [[Mitsubishi A6M Zero]], vir Taakmag-58 opgespoor. Nadat die vlieënier per radio gerapporteer het dat hy Amerikaanse skepe gesien het, het die Zero, wat met bomme toegerus was, die voorpos torpedojaer ''Stockham'' aangeval, maar is deur die torpedojaer ''Yarnall'' neergeskiet.{{sfn|Morison|1953|p=262}}
Die Japannese, wat nou op hul hoede was, het begin om hul vliegtuie op Guam te stuur vir 'n aanval. Amerikaanse skepe het hulle op radar opgemerk. 'n Groep van dertig [[Grumman F6F Hellcat|Grumman F6F Hellcats]] is vanaf die USS Belleau Wood gestuur om die bedreiging die hoof te bied. Die Hellcats het opgedaag terwyl vliegtuie steeds van Orote Field af opgestyg het. Minute later is nog radarkontakte waargeneem; dit het later geblyk bykomende magte te wees wat vanaf die ander eilande na die noorde gestuur is. 'n Geveg het uitgebreek waarin 35 Japannese vliegtuie afgeskiet is, terwyl slegs een Hellcat verlore gegaan het. Dit was 'n patroon wat deur die loop van die dag herhaal sou word. Om 09:57 is groot getalle Japannese vliegtuie opgemerk wat die vloot genader het. Mitscher het vir Burke gesê: "Kry daardie vegvliegtuie terug van Guam af." Die oproep "Hey, Rube!" is uitgestuur.{{sfn|Potter|1990|p=154}}{{refn|"Hey Rube!" was die ou sirkuskreet wat gebruik is om hulp te ontbied tydens 'n bakleiery. Die Vloot het dit oorgeneem om aan vegvlieëniers aan te dui dat hulle bo die skip benodig word.|group=N}} Die vloot het koers gehou tot 10:23, toe Mitscher vir Taakmag 58 beveel het om teen die wind in te draai op 'n koers oos-suidoos, en opdrag gegee het dat alle vegvliegtuie die lug moet opstyg; hulle is in verskeie lae van 'n gevegslugpatrollie ontplooi om die Japanners in te wag.{{sfn|Potter|1990|p=155}} Hy het toe sy bomwerpers die lug in gestuur om oor oop waters in die ooste rond te sirkel, eerder as om hulle in die loodsdek vol vliegtuie te laat, waar hulle kwesbaar sou wees vir 'n Japannese bomaanval.{{sfn|Potter|1990|pp=155–156}}
=== Japannese aanvalle ===
[[Lêer:Fighter plane contrails in the sky.jpg|duimnael|Vegvliegtuie se [[kondensasiespore]] in die lug oor Taakmag 58, 19 Junie 1944]]
[[Lêer:Yokosuka D4Y1 Judy taking off from Jun'yō - Battle of Philippine Sea (June 19, 1944).jpg|links|duimnael|'n [[Yokosuka D4Y|Yokosuka D4Y1]] Suisei Model 11 "Judy" duikbomwerper van die 652ste Kōkūtai (Luggroep) wat opstyg van die vliegdekskip ''Jun'yō'' gedurende die Slag van die Filippynse See (19 Junie 1944). Hierdie vliegtuig was deel van die ''Jun'yō'' se tweede golf vliegtuie wat gelanseer was om 10:30 vm. op 19 Junie 1944. Die groep bestaan uit 9 D4Y1s vergesel deur 6 A6M5s]]
Die terugroeping is gelas nadat verskeie skepe in Taakmag 58 omstreeks 10:00 radarkontakte 240 km na die weste opgemerk het. Dit was die eerste van die aanvalle deur die Japannese vliegdekskipmagte, met 68 vliegtuie. Taakmag 58 het begin om elke beskikbare vegvliegtuig die lug in te stuur; teen die tyd dat hulle in die lug was, was die Japannese slegs 110 km ver. Die Japannese het egter begin sirkel om hul formasies vir die aanval te hergroepeer. Hierdie vertraging van 10 minute het deurslaggewend geblyk te wees, en die eerste groep Hellcats het die aanvalsmag om 10:36 onderskep, toe hulle nog 110 km ver was. Hulle is gou deur bykomende groepe versterk. Binne minute is 25 Japannese vliegtuie afgeskiet, terwyl slegs een Amerikaanse vliegtuig verlore gegaan het.
Die Japannese vliegtuie wat oorleef het, is deur ander vegvliegtuie ingewag, en nog 16 is afgeskiet. Van die 27 vliegtuie wat oorgebly het, het sommige aanvale uitgevoer op die voorpos-vernietigers USS Yarnall en Stockham, maar geen skade aangerig nie. Tussen drie en ses bomwerpers het deurgebreek na Lee se slagskipgroep en aangeval; een bom het die hoofdek van die USS South Dakota getref, wat meer as 50 man gedood of beseer het, maar gefaal het om die skip buite aksie te stel. South Dakota was die enigste Amerikaanse skip wat in hierdie aanval beskadig is. Geen vliegtuie van Ozawa se eerste golf het tot by die Amerikaanse vliegdekskepe deurgedring nie.
Om 11:07 het die radar nog 'n groter aanval bespeur. Hierdie tweede golf het uit 107 vliegtuie bestaan. Hulle is onderskep terwyl hulle nog 97 km ver was en ten minste 70 van hierdie vliegtuie is afgeskiet voordat hulle die skepe bereik het. Ses het die groep van skout-admiraal Alfred E. Montgomery aangeval; hulle het twee van die vliegdekskepe net-net gemis, maar wel ongevalle op elk van die skepe veroorsaak. Vier van die ses is afgeskiet. 'n Klein groep torpedo vliegtuie het die USS Enterprise aangeval, en een torpedo het in die skip se kielwater ontplof. Drie ander torpedovliegtuie het die ligte vliegdekskip USS Princeton aangeval en is afgeskiet. Altesaam 97 van die 107 aanvallende vliegtuie is vernietig.
[[Lêer:USS Bunker Hill (CV-17) is near-missed by a Japanese bomb during the Battle of the Philippine Sea, 19 June 1944 (80-G-366983).jpg|duimnael|links|USS Bunker Hill word amper getref deur 'n Japannese bom gedurende die lugaanvalle op 19 Junie 1944.]]
'n Derde aanvalsgolf, bestaande uit 47 vliegtuie, het uit die noorde gekom. Dit is om 13:00 deur 40 vegvliegtuie onderskep, terwyl dit 80 km van die taakmag af was. Sewe Japannese vliegtuie is afgeskiet. 'n Paar het deurgebreek en 'n mislukte aanval op Taakgroep 58.4 uitgevoer.{{sfn|Y'Blood|1981|p=131}} Baie ander het nie hul aanvalle deurgevoer nie. Hierdie aanvalsgolf het dus minder verliese gely as die ander en 40 van sy vliegtuie het daarin geslaag om na hul vliegdekskepe terug te keer.
'n Vierde Japannese aanval is tussen 11:00 en 11:30 geloods, maar die vlieëniers het 'n verkeerde posisie vir die Amerikaanse vloot gekry en kon dit nie opspoor nie. Hulle het in twee los groepe verdeel en koers gekies na Guam en Rota om brandstof in te neem. Een groep, wat na Rota gevlieg het, het op Montgomery se taakgroep afgekom. Agttien vliegtuie het die stryd met Amerikaanse vegvliegtuie aangeknoop en die helfte is afgeskiet. ’n Kleiner groep van nege Japannese duikbomwerpers van hierdie mag het Amerikaanse vliegtuie ontduik en die USS Wasp en USS Bunker Hill aangeval, maar geen treffers behaal nie; agt is afgeskiet. Die groter groep Japannese vliegtuie het na Guam gevlieg en is, terwyl hulle besig was om te land, bo Orote Field deur 27 Hellcats voorgekeer. Dertig van die nege-en-veertig Japannese vliegtuie is afgeskiet, en die res is onherstelbaar beskadig. Aan boord van die Lexington is 'n vlieënier daarna hoor sê: "Hel, dis soos 'n kalkoenjag uit die ou dae!"<ref>Hearn, Chester G. ''Navy: An Illustrated History: The U.S. Navy from 1775 to the 21st Century''. p. 80.</ref>
[[Lêer:Alexander Vraciu June 1944 80-G-236841.jpeg|thumb|Lt. Alexander Vraciu het ses Japannese duikbomwerpers afgeskiet in 'n enkele missie, 19 Junie 1944.]]As die voortdurende lugslagting bo Orote-veld in berekening gebring word, het die Japannese verliese op die eerste dag van die geveg meer as 350 vliegtuie beloop. Sowat 30 Amerikaanse vliegtuie het verlore gegaan, en Amerikaanse skepe het min skade opgedoen; selfs die beskadigde USS South Dakota kon in formasie bly om voort te gaan met sy lugafweertake.
=== Duikboot aanvalle ===
Gedurende die dag kon Amerikaanse verkenningsvliegtuie nie daarin slaag om die Japannese vloot op te spoor nie. Twee Amerikaanse duikbote het egter reeds vroeg daardie oggend Ozawa se vliegdekskepe opgemerk en sou binnekort belangrike bystand aan die ''Fast Carrier Task Force'' verleen.
[[Lêer:Japanese aircraft carrier Taiho 02.jpg|duimnael|Japannese vliegdekskip Taihō]]
Om 08:16 het die duikboot USS Albacore, wat Ozawa se vliegdekskipgroep gewaar het, na 'n ideale aanvalsposisie gemaneuvreer; Luitenant-kommandeur James W. Blanchard het die naaste vliegdekskip as sy teiken gekies, dit was die Taihō, die grootste en nuutste vliegdekskip in die Japannese vloot en Ozawa se vlagskip. Net toe Albacore egter op die punt was om te vuur, het sy vuurbeheerrekenaar onklaar geraak, en die torpedo's moes "op die oog af" afgevuur word. Vasbeslote om met die aanval voort te gaan, het Blanchard beveel dat al ses torpedo's in 'n enkele verspreide salvo afgevuur word om die kanse op 'n treffer te vergroot.{{sfn|Roscoe|1949|pp=331–333}}
[[Lêer:Albacore-ii.jpg|duimnael|USS Albacore]]
Taihō het pas 42 vliegtuie gelanseer as deel van die tweede aanval toe die USS Albacore die ses torpedo's afgevuur het. Van die ses torpedo's wat afgevuur is, het vier van die teiken af weggedraai. Japannese vlieënier Sakio Komatsu, wat so pas opgestyg het, het een van die twee torpedo's wat na Taihō op pad was vanuit sy vliegtuig gesien. Komatsu het in die pad van die torpedo geduik wat toe ontplof het. Die sesde torpedo het die vliegdekskip aan sy stuurboordkant getref en twee lugvaartbrandstoftenks beskadig. Die vliegdekskepe se begeleidende torpedojaers het aanvalle met dieptebomme gedoen, maar het slegs geringe skade aan ''Albacore'' aangerig. Aanvanklik het die skade aan Taihō gering gelyk; die oorstromings is vinnig onder beheer gebring en die vliegdekskip se aandrywing- en navigasiestelsels was nie geaffekteer nie. Taihō het vinnig sy bedrywighede hervat, maar petroldampe van die gebarste brandstoftenks het die loodsdekke begin vul, wat 'n toenemend gevaarlike situasie aan boord geskep het.
[[Lêer:Japanese aircraft carrier shokaku 1941.jpg|duimnael|Japannese vliedekskip Shōkaku]]
[[Lêer:Uss cavalla ss-244 1945 usnavy-pd.jpg|duimnael|USS Cavalla]]
Nog 'n duikboot, USS Cavalla, kon teen ongeveer om 12:00 homself in 'n aanvalsposisie op die 25 675-ton-skip Shōkaku maneuver. Die duikboot het ses torpedo's afgevuur, waarvan drie Shōkaku aan sy stuurboordkant getref het.{{sfn|Roscoe|1949|pp=329–331}} Die vliegdekskip was beskadig en het tot stilstand gekom. Een torpedo het die voorste vliegtuigbrandstoftenks naby die hoofloods getref, en vliegtuie wat pas geland het en se brandstof opgevul is, het in vlamme ontplof. Ammunisie en ontploffende bomme het bygedra tot die brand, asook brandstof wat uit stukkende brandstofpype gespuit het. Met sy boeg wat in die see gesak het en brande buite beheer, het die kaptein bevel gegee om die skip te ontruim. Binne minute was daar 'n katastrofiese ontploffing van lugvaartbrandstofdamp wat tussen dekke opgebou het, wat die skip uitmekaar gebreek het. Die skip het omgerol en sowat 230 km noord van die eiland Yap gesink. 887 bemanningslede en 376 manskappe van die 601ste Vlootluggroep, altesaam 1 263 man, het omgekom. Daar was 570 oorlewendes, onder wie die vliegdekskip se bevelvoerder, kaptein Hiroshi Matsubara. Die torpedojaer Urakaze het die duikboot aangeval, maar USS Cavalla het ontsnap met relatief geringe skade, ten spyte van die feit dat dieptebomme naby hom ontplof het.{{sfn|Roscoe|1949|p=330}}
Intussen het Taihō die slagoffer geword van swak skadebeheer. In 'n poging om die plofbare dampe te verwyder, het 'n onervare skadebeheerbeampte beveel dat die ventilasiestelsel teen volle krag moes werk. Hierdie optrede het die dampe egter net deur die hele Taihō versprei en die skip in sy geheel in gevaar gestel. Omstreeks 14:30 het 'n vonk van 'n elektriese kragopwekker op die loodsdek die, nou gekonsentreerde dampe, aan die brand gesteek, wat 'n reeks katastrofiese ontploffings veroorsaak het. Ná die eerste ontploffings was dit duidelik dat Taihō gedoem was en Ozawa en sy personeel is na die nabygeleë torpedojaer Wakatsuki oorgeplaas.{{sfn|Roscoe|1949|p=332}} Kort daarna was daar 'n tweede reeks ontploffings in die Taihō en hy het gesink. Van 'n bemanning van 2 150 het 1 650 offisiere en manskappe omgekom.
=== Amerikaanse teenaanvalle ===
[[Lêer:Battle of the Philippine Sea.jpg|duimnael|Japannese Vliegdekskip Divisie Drie word aangeval deur Amerikaanse Vlootlugmag vliegtuie van Taakmag 58, laat in die middag, 20 Junie 1944. Die swaarkruiser wat sirkel, regs in die voorgrond is of Maya of Chōkai. Agter hulle is die Chiyoda.]]
Taakmag 58 het gedurende die nag wes gevaar om die Japanners teen dagbreek aan te val. Met die eerste lig is soekpatrollies uitgestuur.
Ozawa is na die torpedojaer Wakatsuki oorgeplaas, maar die radio-toerusting aan boord was nie in staat om die nodige aantal boodskappe te stuur nie; hy is dus weer oorgeplaas, hierdie keer na die vliegdekskip Zuikaku, om 13:00. Hy het toe verneem van die rampspoedige uitkomste van die vorige dag en dat hy nog sowat 150 vliegtuie oor het. Nietemin het hy besluit om met die aanvalle voort te gaan, in die veronderstelling dat daar steeds honderde vliegtuie op Guam en Rota was, en het begin om nuwe aanvalle vir 21 Junie te beplan.
Die grootste probleem vir Taakmag 58 was om die vyand, wat vanaf 'n groot afstand geopereer het, op te spoor. Amerikaanse soektogte vroeg op 20 Junie het niks opgelewer nie. 'n Bykomende soektog teen die middag deur Hellcat-vegvlieëniers was ook onsuksesvol. Uiteindelik, om 15:12, het 'n onduidelike boodskap van 'n verkenningsvliegtuig van die [[USS Enterprise (CV-6)|USS ''Enterprise'']] aangedui dat die vyand opgemerk is. Om 15:40 is die waarneming bevestig, tesame met die afstand, koers en spoed. Die Japannese vloot was 443 km ver en het reg wes beweeg teen 'n spoed van 20 knope.{{sfn|Taylor|1991|p=231}} Die Japanners was op die uiterste grens van Taakmag 58 se aanvalsvermoë en die daglig was besig om te kwyn. Mitscher het besluit om 'n grootskaalse aanval te loods. Nadat die eerste aanvalsgroep vertrek het, het hy 'n derde boodskap ontvang wat aangedui het dat die Japannese vloot 97 km verder weg was as wat voorheen aangedui is.{{sfn|Taylor|1991|p=232}}
Die eerste groep vliegtuie wat opgestyg het, sou teen die uiterste vermoë van hul brandstofvoorraad wees en sou in die nag moes probeer land. Mitscher het die tweede groep vliegtuie gekanselleer, maar besluit om nie die eerste groep terug te roep nie. Van die 240 vliegtuie wat vir die aanval opgestyg het, het 14 om verskeie redes omgedraai en na hul skepe teruggekeer. Die 226 vliegtuie wat voortgegaan het, het bestaan uit 95 Hellcat-vegvliegtuie (waarvan sommige 500-pond-bomme gedra het), 54 [[Grumman TBF Avenger|Avenger-torpedobomwerpers]] (slegs 'n paar het torpedo's gedra, terwyl die res vier 500-pond-bomme gedra het) en 77 duikbomwerpers (51 Helldivers en 26 [[Douglas SBD Dauntless|Dauntless]] vliegtuie).{{sfn|Y'Blood|1981|p=?}} Taakmag 58 se vliegtuie het net voor sonsondergang bo die Japannese vloot verskyn.{{sfn|Taylor|1991|p=233}}
Die sowat 35 vegvliegtuie wat Ozawa kon ontplooi, is oorweldig deur die 226 vliegtuie wat aan Mitscher se aanval deelgeneem het. Hoewel die paar Japannese vliegtuie dikwels vaardig hanteer is en die Japannese lugafweervuur hewig was, het die Amerikaanse vliegtuie daarin geslaag om die aanval deur te voer.{{sfn|Potter|1990|p=166}}
Die eerste skepe wat deur die Amerikaanse aanvalsmag gesien is, was olietenkskepe; hulle was 48 km voor die vliegdekskipgroepe. Die aanvalsgroep van die [[USS Wasp (CV-7)|USS ''Wasp'']], wat meer bekommerd was oor hul lae brandstofvlakke as oor die opspoor van die belangriker Japannese vliegdekskepe en slagskepe, het op die tenkskepe afgeduik.{{sfn|Tillman|2006|p=?}} Twee van die tenkskepe is so ernstig beskadig dat hulle later tot sink gebring is, terwyl 'n derde daarin geslaag het om brande te blus en weer te vertrek. Die vliegdekskip Hiyō is aangeval en getref deur bomme en lugtorpedo's van vier Grumman TBF Avenger-vliegtuie, afkomstig van die USS Belleau Wood. Die Hiyō het aan die brand geslaan ná 'n geweldige ontploffing wat deur lekkende vliegtuigbrandstof veroorsaak is. Hy het onbeweeglik op die water gelê en met die agterstewe eerste gesink het, terwyl 250 offisiere en bemanningslede gesterf het. Die res van sy bemanning, ongeveer 'n duisend man, is deur Japannese torpedojaers gered.
Die vliegdekskepe Zuikaku, Junyō en Chiyoda is deur bomme beskadig. Amerikaanse aanvalsvlieëniers wat teruggekeer het, het hierdie skepe oor die algemeen as erger beskadig beskou as wat werklik die geval was; hulle het verwoestende direkte treffers gesien waar Japannese na-oorlogse rekords toon dat dit in werklikheid enorme waterkolomme was wat deur bomme veroorsaak is wat net-net gemis het.{{sfn|Tillman|2006|p=??}} Die slagskip Haruna is ook deur twee bomme getref, waarvan een reg op 'n hoofgeskutdoring beland het. Die skade is beperk gehou, en die skip kon sy posisie behou omdat die kaptein onverwyld opdrag gegee het dat die ammunisiekamer van die geskutdoring oorstroom word, ten einde die moontlikheid van 'n ontploffing te voorkom.
Twintig Amerikaanse vliegtuie in die aanval is vernietig deur Japannese vegvliegtuie en lugafweervuur, wat deur 'n hoë volume vuurkrag vir 'n relatiewe gebrek aan akkuraatheid vergoed het.{{sfn|Tillman|2006|p=???}} Ná die aanval, verder as aanvanklik voorsien, het dit duidelik geword dat die meeste vliegtuie wat na hul vliegdekskepe teruggekeer het, gevaarlik min brandstof oor gehad het; boonop het die nag intree. Om 20:45 het die eerste Amerikaanse vliegtuie wat teruggekeer het, Taakmag 58 bereik. Omdat hy geweet het dat sy vlieëniers dit moeilik sou vind om hul vliegdekskepe op te spoor, het admiraal Joseph J. Clark van die USS Hornet besluit om sy vliegdekskip te verlig deur soekligte reguit die nag in te skyn, ten spyte van die risiko van aanvalle deur Japannese duikbote en vliegtuie wat snags vlieg. Mitscher het die besluit gesteun, en kort voor lank was elke skip in Taakmag 58 verlig, ongeag die verbonde risiko's. Verkenning torpedojaers het liggranate afgevuur om die vliegtuie te help om die taakgroepe op te spoor.<ref name="Clark">{{cite magazine |last= Clark |first= J. J. |date= October 1967 |title= The Marianas Turkey Shoot |url= https://www.americanheritage.com/marianas-turkey-shoot |magazine= American Heritage |volume= 18 |issue= 6 |pages= 95–96 |access-date= 22 November 2020 |archive-date= 30 November 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201130191916/https://www.americanheritage.com/marianas-turkey-shoot |url-status= live}}</ref>{{refn|Dit was 'n staande bevel van die Opperbevelhebber van die Stille Oseaan (CINCPAC) dat skepe ná donker sonder ligte moes vaar; hierdie besluit om die taakmag te verlig, was dus 'n direkte skending van 'n bevel.{{citation needed|date=November 2020}}|group=N}}
Vliegtuie het toestemming gekry om op enige beskikbare vliegdek te land (nie net op hul eie vliegdekskepe soos gewoonlik nie) en baie het wel op ander skepe geland. Ten spyte hiervan het 80 van die terugkerende vliegtuie verlore gegaan. Sommige het op vliegdekskepe neergestort, maar die meeste het in die see beland. Sommige vlieëniers het doelbewus in groepe seelandings gemaak om redding te vergemaklik, terwyl ander individueel neergestort het, hetsy deur middel van 'n beheerde landing met 'n klein bietjie brandstof oor, of deur 'n noodlanding nadat hul brandstof opgeraak het.{{sfn|Tillman|2006|p=????}} Ongeveer driekwart van die bemanningslede is uit die see gered, óf daardie selfde nag vanaf die plekke waar hulle neergestort het binne die taakmagte, óf gedurende die daaropvolgende dae in die geval van diegene wat verder weg was, terwyl soekvliegtuie en torpedojaers die oseaan deurkruis het op soek na hulle.{{refn|Die Amerikaanse Vloot het die bemanning van 'n skip wat 'n neergeskiete vlieënier na sy oorspronklike skip terugbesorg het, gewoonlik met verskeie gellings [[roomys]] beloon.<ref>{{cite web |url= http://www.ussessexcv9.org/Bravepages/icecream.html |title= My True Worth – 10 Gallons of Ice Cream |last1= Stark |first1= Norman |date= 17 September 2002 |access-date=26 August 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081120194959/http://www.ussessexcv9.org/Bravepages/icecream.html |archive-date= 20 November 2008 }}</ref><ref>{{cite book |last= John |first= Philip |date= 2004 |title= USS Hancock CV/CVA-19 Fighting Hannah |publisher= Turner Publishing Company |page= 122 |isbn= 1-56311-420-8}}</ref>|group=N}}
== Afloop ==
=== Japan ===
Daardie aand het Toyoda vir Ozawa beveel om uit die Filippynse See te onttrek. Amerikaanse magte het die Japannese agterna gesit maar die slag was verby. Die vier Japannese lugaanvalle het 373 vliegtuie vanaf vliegdekskepe behels; 243 daarvan het verlore gegaan, terwyl 130 na die vliegdekskepe teruggekeer het. Baie van laasgenoemdes het egter later verlore gegaan toe die Taiho en Shōkaku gekelder is. Ná die tweede dag van die geveg het die verliese op altesaam drie vliegdekskepe, meer as 350 vliegdekskip-vliegtuie en ongeveer 200 landgebaseerde vliegtuie te staan gekom.
In die vyf groot "vliegdekskip-teen-vliegdekskip"-gevegte, van die [[Slag van die Koraalsee]] tot die Slag van die Filippynse See,{{refn|name="FiveMajors"|group=N}} het die Japannese Vloot nege vliegdekskepe verloor, terwyl die Amerikaanse Vloot drie verloor het. Die vliegtuie en opgeleide vlieëniers wat in die Filippynse See verlore gegaan het, was 'n onvervangbare terugslag vir die Japannese vlootlugmag, wat reeds in getalle oortref is. Die Japanners het die grootste deel van 'n jaar (ná die Slag van die Santa Cruz-eilande) daaraan bestee om hul uitgedunde vliegdekskip-luggroepe te herstel, en die Amerikaanse "Fast Carrier Task Force" het 90% daarvan binne twee dae vernietig. Die Japanners het slegs genoeg vlieëniers oor gehad om 'n luggroep vir een van hul ligte vliegdekskepe saam te stel. Gevolglik het hulle vier maande later, tydens die Slag van Leytegolf, 'n afleidingsgroep vliegdekskepe, bestaande uit slegs 108 vliegtuie versprei oor vier skepe, uitgestuur. Hierdie groep is opgeoffer in 'n poging om die Amerikaanse vloot weg te lok van die beskerming van die troepe en voorrade wat vir die Slag van Leyte aan wal gebring is.
Die Japannese weermag, wat die omvang van sy vorige verliese vir die Japannese publiek verberg het, het hierdie beleid voortgesit. Hoewel die feit dat die Slag van die Filippynse See en die Slag van Saipan gelyktydig plaasgevind het aan die publiek bekend gemaak is, is die omvang van die rampe verswyg.{{sfn|Hoyt|1986|p=352}}
=== Amerika ===
Verliese aan die Amerikaanse kant op die eerste dag het 23 vliegtuie beloop. Die meeste van die Amerikaanse vliegtuigverliese het tydens die tweede dag se lugaanval op die Japannese vloot plaasgevind; van die 226 vliegtuie wat vir die aanval gelanseer is, het 115 teruggekeer. Twintig vliegtuie het tydens die aanval as gevolg van vyandelike optrede verlore gegaan, terwyl 80 verlore gegaan het toe hul brandstof opgeraak het terwyl hulle na hul vliegdekskepe teruggekeer het: hulle moes óf in die see land (noodlanding op water), óf het neergestort in 'n poging om snags te land.{{sfn|Potter|1990|p=170}}
Spruance se konserwatiewe gevegsplan vir Taakmag 58 het, hoewel slegs een ligte vliegdekskip gekelder is, die Japannese vlootlugmag ernstig verswak deur die meeste van die oorblywende opgeleide vlieëniers te dood en hul operasionele reserwes van vlootvliegtuie te vernietig, ’n slag wat die Japannese vlootlugmag effektief verpletter het en waarvan dit nooit weer herstel het nie.{{sfn|Willmott|1984|p=204}} Sonder die tyd of hulpbronne om voldoende vliegtuie te bou en nuwe vlieëniers op te lei, was die oorblywende Japannese vliegdekskepe byna nutteloos in 'n aanvallende rol, 'n feit wat die Japannese erken het deur hulle by die Golf van Leyte as opofferbare lokaas te gebruik. Met die effektiewe verlamming van sy beste aanvalsvermoë, het Japan besluit om al hoe meer op landgebaseerde kamikaze-selfmoordvliegtuie staat te maak; dit was 'n laaste desperate poging om die oorlog so duur te maak dat die VSA vredesvoorwaardes sou aanbied wat beter was as onvoorwaardelike oorgawe.
Spruance is ná die geveg skerp gekritiseer deur talle offisiere, veral die vlieëniers, oor sy besluit om die geveg versigtig te voer, in plaas daarvan om sy sterker magte en [[intelligensie]] met 'n meer aggressiewe benadering uit te buit. Deurdat hy nie vroeër en meer agressief teen die vyand opgetree het nie, voer sy kritici aan, het hy 'n geleentheid verspil om die hele Japannese Mobiele Vloot te vernietig. "Dit is wat gebeur as 'n nie-vlieënier in bevel oor vliegdekskepe geplaas word" was die algemene refrein.{{sfn|Potter|1990|pp=174}} Admiraal John Towers, 'n pionier in vlootlugvaart en adjunk-opperbevelhebber van die Stille Oseaan-vloot, het geëis dat Spruance uit sy pos onthef word.{{sfn|Potter|1990|pp=173–174}} Die versoek is deur Nimitz geweier. Boonop is Spruance in sy besluit gesteun deur admiraal Kelly Turner en admiraal Ernest King, hoof van vlootoperasies.{{sfn|Potter|1990|pp=175}}
Spruance se versigtigheid (veral sy vermoede van 'n afleidingsmag) kan vergelyk word met admiraal William Halsey se oorhaastige agtervolging van 'n werklike afleidingsmag by die Golf van Leyte vier maande later. Halsey het die Amerikaanse invalsvloot tydens die Slag by Samar swak beskerm gelaat, wat byna daartoe gelei het dat Japannese swaar oppervlakskepe 'n verwoestende aanval op die landingsmag uitgevoer het. Dit is slegs verhoed deur die heldhaftige en desperate aanval van vyf klein Amerikaanse oppervlakteskepe, wat so 'n intense geveg gevoer het dat die Japannese vloot van 23 skepe gedink het hulle veg teen 'n veel groter mag en het hulle onttrek. Boonop, deur eers op verdediging te fokus, het die vliegdekskepe onder Spruance by die Filippynse See geen noemenswaardige skade gely nie. Dit was in teenstelling met Leytegolf toe Halsey se vliegdekskepe probeer het om die vyandelike vliegvelde te neutraliseer en die vyandelike vloot gelyktydig aan te val, sodat 'n Japannese bomwerper daarin geslaag het om die gevegslugpatrollies te ontduik en die ligte vliegdekskip USS Princeton ernstig te beskadig. Net so was Amerikaanse vliegdekskepe tydens die lugaanvalle vanaf vliegdekskepe in 'n kwesbare posisie; die swak sigbaarheid, tesame met radar verwarring, het 'n Japannese bomwerper toegelaat om deur te glip en die USS Franklin ernstig te beskadig.<ref>{{Cite web |url= http://www.historynet.com/red-sky-at-morning-horror-and-heroism-aboard-the-uss-franklin.htm |title= Red Sky at Morning: Horror and Heroism Aboard the USS ''Franklin'' |first= Michael R. |last=Shea |date= 31 July 2009 |access-date= 28 August 2017 |archive-date= 15 August 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170815104959/http://www.historynet.com/red-sky-at-morning-horror-and-heroism-aboard-the-uss-franklin.htm |url-status= live }}</ref>
Alhoewel die Amerikaanse vliegdekskipaanvalle minder skade aan vyandelike vlootskepe veroorsaak het as in vorige gevegte, het Amerikaanse duikbote daarvoor vergoed deur twee van die drie Japannese vliegdekskepe te sink, wat die Zuikaku as die enigste oorblywende operasionele Japannese vliegdekskip gelaat het.
Die Amerikaanse F6F Hellcat-vegvliegtuig het sy waarde bewys; sy kragtige enjin het uitstekende spoed gelewer, terwyl sy swaarder pantser en vuurkrag dit robuust en dodelik gemaak het. Die Japanners, aan die ander kant, het steeds met die A6M Zero gevlieg, 'n vliegtuig wat, hoewel uiters beweeglik en revolusionêr tydens die vroeë stadiums van die Stille Oseaan-oorlog, teen 1944 onvoldoende krag gehad het, broos was en in verouderd geraak het. Daarbenewens was die D4Y "Judy", hoewel vinnig, ook broos en het dit maklik aan die brand geraak. Japannese vlootvlieëniers was boonop onvoldoende opgelei. Die Japannese opleidingsprogramme kon nie die gehalte vlieëniers vervang wat tydens die vorige twee jaar van die Stille Oseaan-veldtog verlore gegaan het nie. In gevegte teen die goed opgeleide Amerikaanse vlieëniers, van wie baie veterane was, was die stryd eensydig. Die Amerikaners het minder as twee dosyn Hellcats in luggevegte verloor. Amerikaanse vlootvliegtuie en lugafweervuur het byna 480 Japannese vliegtuie neergeskiet; 346 daarvan was vliegtuie vanaf vliegdekskepe en dit op 19 Junie alleen.{{sfn|Morison|1953|p=?}}
'n Baie gunstige uitkoms van die Slag van die Filippynse See vir die Geallieerdes was dat dit groot voordeel ingehou het vir generaal MacArthur se inval in Biak, in Nederlands-Nieu-Guinee, 'n operasie wat weke voor die begin van die operasies by die Mariana-eilande 'n aanvang geneem het. Die Japannese weermag het Biak aangewys as sy belangrikste verdedigingseiland in die teater van die Suidwes-Stille Oseaan. Die 13de Junie was die oorspronklike begindatum van 'n grootskaalse operasie, gelei deur die slagskepe [[Japannese slagskip Yamato|Yamato]] en [[Japannese slagskip Musashi|Musashi]], om MacArthur se skamele vlootmagte, wat geen vliegdekskepe of slagskepe gehad het nie en slegs uit 'n paar kruisers en torpedojaers bestaan het, uit te daag. Op daardie einste dag het die Yamato, die Musashi en hul ondersteuningsskepe nuwe bevele ontvang om na die noorde te beweeg en sodoende dekking te bied aan vliegdekskepe wat op die punt gestaan het om met Operasie A-Go te begin. Die slagskepe het tydens die operasies in die Marianas uiteindelik slegs lugverdedigingsdienste gelewer.<ref>Bleakley, Jack (1991). ''The Eavesdroppers''. Canberra: Australian Government Publishing Service. {{ISBN|978-0-644-22303-4}}. Page 154.</ref><ref>{{cite book | chapter-url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Approach/USA-P-Approach-15.html | chapter=Chapter XV: The Japanese Reinforce Biak | title=U.S. Army in World War II. The War in the Pacific: The Approach to the Philippines | first=Robert Ross | last=Smith | year=1996 | publisher=U.S. Army Center of Military History | via=HyperWar Foundation | access-date=18 August 2024}}</ref>
=== Notas ===
{{Reflist|group=N}}
== Verwysings ==
{{verwysings|3}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]]
rioatls8qkv248m8kdm7ydytpln42l3
3373579
3373578
2026-11-18T04:50:53Z
Oesjaar
7467
/* Japannese aanvalle */ Verbeter
3373579
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Militêre konflik-en
| conflict = Slag van die Filippynse See
| image = [[Lêer:Japanese aircraft carrier Zuikaku and two destroyers under attack.jpg|300px]]
| caption = Die vliegdekskip {{ship|Japanese aircraft carrier|Zuikaku||2}} (middel) en twee torpedojaers word aangeval deur die Amerikaanse Vloot se vliegdekskip vliegtuie, 20 Junie 1944
| date = 19–20 Junie 1944
| place = [[Filippynse See]]
| result = Oorwinning deur die Geallieerdes
| combatant1 = {{vlagland|Verenigde State|1912}}
| combatant2 = {{vlagland|Japannese Keiserryk}}
| commander1 = {{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Raymond A. Spruance]]<br />{{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Marc Mitscher]]
| commander2 = {{vlagikoon|Japan}} [[Jisaburō Ozawa]]<br />{{vlagikoon|Japan}} [[Takeo Kurita]]<br />{{vlagikoon|Japan}} [[Takeo Takagi]]<br />{{vlagikoon|Japan}} [[Kakuji Kakuta]]
| strength1 = 7 vliegdekskepe<br />8 ligte vliegdekskepe<br />7 slagskepe<br />8 swaar kruisers<br />13 ligte kruisers<br />68 torpedojaers<br />28 duikbote<br />ongeveer 900 vliegdekskip vliegtuie
| strength2 = 3 vliegdekskepe<br />6 ligte vliegdekskepe<br />5 slagskepe<br />7 swaar kruisers<br />2 ligte kruisers<br />31 torpedojaers<br />24 duikbote<br />6 olietenkskepe<br />ongeveer 450 vliegdekskip vliegtuie<br />~300 land gebaseerde vliegtuie
| casualties1 =1 slagskip: USS South Dakota beskadig<br />123 vliegtuie vernietig<ref name="Shores">{{harvnb|Shores|1985|p=205}}</ref><br />109 persone gesneuwel
| casualties2 = 2 vliegdekskepe gekelder<br />1 ligte vliegdekskip gekelder<br />2 olietenkskepe gekelder<br />550–645 vliegtuie vernietig<ref name="Shores"/><br />1 vliegdekskip beskadig<br />2 ligte vliegdekskepe beskadig<br />1 slagskip beskadig<br />1 olietenkskip beskadig<br />2,987 persone gesneuwel (skatting)
}}
Die '''Slag van die Filippynse See''' was 'n groot vlootgeveg tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], op 19–20 Junie 1944, wat die [[Japannese Keiserlike Vloot]] se vermoë om grootskaalse operasies met vliegdekskepe uit te voer, vernietig het. Dit het plaasgevind tydens die [[Verenigde State]] se amfibiese herowering van die [[Mariana-eilande]] in die loop van die Stille Oseaan-oorlog. Die geveg was die laaste van vyf groot botsings tussen vliegdekskipgroepe van die Amerikaanse en Japannese vlootmagte,<ref>{{cite thesis |first=Douglas Vaughn |last=Smith |date=27 June 2005 |title=Carrier Battles: Command Decision in Harm's Way |chapter=Chapter I: Introduction |publisher=[[Florida State University]] |chapter-url=http://diginole.lib.fsu.edu/islandora/object/fsu:168474/datastream/PDF |chapter-format=PDF |access-date=14 January 2019 |archive-date=14 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114210202/http://diginole.lib.fsu.edu/islandora/object/fsu:168474/datastream/PDF |url-status=live }} The reference to "five carrier battles" was reiterated in Smith's 2013 book of the same title, {{ISBN|9781612514420}}, published by Naval Institute Press.</ref>{{refn|Historici, soos prof. Douglas V. Smith van die ''Naval War College'' in die aangehaalde werk, beskou die vyf "groot" veldslae as die [[Slag van die Koraalsee|Koraalsee]], [[Slag van Midway|Midway]], [[Slag van die Oostelike Solomoneilande|Oostelike Solomoneilande]], [[Slag van die Santa Cruz-eilande|Santa Cruz]] en die Filippynse See. Tydens die Slag naby Kaap Engaño in Oktober 1944 het ’n afleidingsmag, wat bestaan het uit vier vliegdekskepe van die Japannese Keiserlike Vloot met slegs 108 vliegtuie aan boord, daarin geslaag om ’n vloot onder Amerikaanse bevel, wat tien vliegdekskepe met 600 tot 1 000 vliegtuie ingesluit het, weg te lok van die beskerming van die transportskepe by die landingsstrande van Leyte. Hierdie skynbare vliegdekskipgroep van die Japannese vloot is vinnig vernietig.|group=N|name="FiveMajors"}} en het elemente van die Amerikaanse Vloot se Vyfde Vloot te staan gebring teen skepe en vliegtuie van die Japannese Keiserlike Vloot se Mobiele Vloot, asook garnisoene op nabygeleë eilande. Die geveg was die grootste botsing tussen vliegdekskepe in die geskiedenis, waarby 24 vliegdekskepe betrokke was wat ongeveer 1 350 vliegtuie ontplooi het.{{sfn|Polmar|2008|pp=377–400}}
Die luggevegte is deur Amerikaanse vlieëniers die ''Groot Mariana-kalkoenskietery'' gedoop, vanweë die uiters ongebalanseerde verliesverhouding wat Amerikaanse vlieëniers en lugafweergeskut aan Japannese vliegtuie toegedien het.{{sfn|Shores|1985|p=189}} Tydens 'n ondervrae sessie na die eerste twee luggevegte het 'n vlieënier van [[USS Lexington (CV-16)|USS ''Lexington'']] opgemerk: "Hel, dit was nes 'n outydse kalkoenskietery by die huis!"{{sfn|Potter|1990|p=160}} Die uitkoms word oor die algemeen toegeskryf aan 'n oorvloed hoogs opgeleide Amerikaanse vlieëniers met voortreflike taktiek en 'n numeriese voordeel, asook nuwe verdedigingstegnologie teen lugaanvalle op skepe (insluitend die streng geheime nabyheidsontsteker vir lugafweer), teenoor die Japannese gebruik van plaasvervangende vlieëniers wat onvoldoende vliegure tydens opleiding gehad het en min tot geen gevegservaring besit het nie. Verder het die Geallieerdes die Japannese verdedigingsplanne in Maart 1944 direk verkry uit die wrak van 'n vliegtuig waarin die opperbevelhebber van die Keiserlike Japannese Vloot se Gekombineerde Vloot, admiraal Mineichi Koga, gereis het.<ref name="javadc.org">{{cite web |url=https://javadc.org/news/press-release/japan-imperial-navy-z-plan-two-nisei-served-on-translation-team/ |title=Japan Imperial Navy Z Plan – Two Nisei Served on Translation Team |publisher=Japanese American Veterans Association |access-date=29 December 2021 |archive-date=30 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230040428/https://javadc.org/news/press-release/japan-imperial-navy-z-plan-two-nisei-served-on-translation-team/ |url-status=live }}</ref><ref name="goforbroke.org">{{cite web |url=https://www.goforbroke.org/learn/history/combat_history/world_war_2/asiatic-pacific_theater/zplan.php |title=Translation of the 'Z PLAN' and the Battle of the Philippine Sea |website=Go For Broke |access-date=29 December 2021 |archive-date=30 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230040429/https://www.goforbroke.org/learn/history/combat_history/world_war_2/asiatic-pacific_theater/zplan.php |url-status=dead }}</ref>{{refn|The Americans now used and were becoming practiced with the new radar-based [[Combat Information Center]], and anti-air defensive firepower was delivered on target. Unlike the overburdened radio channels and lost messages experienced in the [[Battle of Midway]], the U.S. fleet had sufficient frequencies and communications training, discipline, experience, and doctrine to maintain good command coordination and control during the largest such battle ever.|group=N|name="Coordination1"}}{{refn|Radar directed detection and interception allowed the American [[Combat Air Patrol]] (CAP) to intercept and surprise 370 inbound Japanese over fifty miles from the carriers and destroy about 250 in just that one encounter. ("The Race for Radar and Stealth", 2006, ''[[Weapons Races]]'' program on the [[Military Channel]] affiliate of the [[Discovery network]], rebroadcast periodically.) Japanese aircraft which managed to get through the CAP faced a well-organized line of cruisers and battleships, thanks to the new command and control philosophy which concentrated anti-aircraft firepower, and they were equipped with the highly effective [[proximity fuze|VT-fuzed anti-aircraft shells]]. None of the American carriers were damaged, despite several near misses, while one battleship suffered a bomb hit but remained fully operational. |group=N|name="Coordination2"}}
Tydens die verloop van die geveg het Amerikaanse duikbote twee van die grootste Japannese vlootvliegdekskepe wat aan die geveg deelgeneem het, met torpedos gekelder.{{sfn|Roscoe|1949|pp=331–333}} Die Amerikaanse vliegdekskipgroepe het 'n langdurige aanval geloods, een ligte vliegdekskip tot sink gebring en ander skepe beskadig; egter, namate die nag aangebreek het, het die meeste Amerikaanse vliegtuie wat na hul vliegdekskepe teruggekeer het, min brandstof oorgehad. Tagtig Amerikaanse vliegtuie het nie teruggekeer nie. Hoewel die geveg destyds gelyk het na 'n verspeelde geleentheid om die Japannese vloot te vernietig, het die Keiserlike Japannese Vloot die grootste deel van sy lugmag op vliegdekskepe verloor en sou dit nooit weer herstel nie.<ref name="Shores"/> Hierdie geveg, tesame met die [[Slag van Leytegolf]] vier maande later, het die einde van Japannese vliegdekskipoperasies ingelui. Die paar vliegdekskepe wat oorgebly het, het daarna grotendeels in die hawe gebly.
== Agtergrond ==
=== Japannese se plan vir 'n beslissende slag ===
Van die heel begin van die konflik in Desember 1941 af was die Japannese oorlogsplan om die Amerikaanse weermag sulke ernstige en pynlike verliese toe te dien dat die Amerikaanse publiek oorlogsmoeg sou word en die Amerikaanse regering oortuig sou word om om vrede te vra en Japan toe te laat om sy verowerings te behou.{{sfn|Willmott|1984|p=143}}
Admiraal [[Isoroku Yamamoto]] het hierdie strategie begin wantrou, maar hy is op 18 April 1943 in Operasie Wraak gedood. Die volgende dag het admiraal Mineichi Koga vir Yamamoto opgevolg as opperbevelhebber van die Gesamentlike Vloot, en Koga wou hê dat die Japannese Keiserlike Vloot vroeg in 1944 die Amerikaanse vloot in die "enkele beslissende slag" moes konfronteer. Op 31 Maart 1944 het Koga gesterf toe sy vliegtuig, 'n Kawanishi H8K, in 'n tifoon beland en neergestort het.{{sfn|Willmott|1984|p=182}} Koga se stafhoof, vise-admiraal Shigeru Fukudome, het in 'n begeleidende vliegtuig gevlieg en die Z-plan-dokumente by hom gehad; hy het ook neergestort. Fukudome het oorleef, maar die Z-plan-aktetas het nie saam met die verwoeste vliegtuig gesink nie en is gevind deur Filippynse guerrillas, wat die dokumente oor die volgende paar weke na generaal [[Douglas MacArthur]] se Militêre Intelligensiediens (MID) in [[Brisbane]], [[Australië]], verstuur het. MID het die vertaalde Z-plan aan admiraal [[Chester W. Nimitz]] in [[Honolulu]] gestuur, en die Japannese planne is in Junie vinnig aan die vlootbevelvoerders in die Filippynse See gestuur.<ref name="javadc.org"/><ref name="goforbroke.org"/> 'n Nuwe opperbevelvoerder van die Gesamentlike Vloot, admiraal Soemu Toyoda, is aangestel, en hy het die Japannese planne, bekend as Plan A-Go of Operasie A-Go, gefinaliseer. Operasie A-Go het nie veel van die Z-plan verskil nie, en daarom het die Amerikaanse Vloot byna presies geweet wat tydens die komende vlootgeveg sou gebeur.{{sfn|Shaw|Nalty|Turnbladh|1966|pp=260–261}} Die plan is vroeg in Junie 1944 aanvaar. Binne weke het 'n geleentheid ontstaan om die Amerikaanse vloot, wat intussen opgemerk is terwyl dit na [[Saipan]] op pad was, aan te val.{{sfn|Morison|1953|p=221}}
Die Japanners het oor sekere voordele beskik wat, so het hulle gehoop, die stryd in hul guns sou laat swaai. Alhoewel hulle in terme van skepe en vliegtuie in die minderheid was, het hulle beplan om hul vliegdekskipgebaseerde lugmag aan te vul met vliegtuie wat vanaf landbasisse opereer.{{sfn|Willmott|1984|p=182}} Met tussen 250 en 540 landgebaseerde vliegtuie was die plan dat Japannese vliegtuie vanaf [[Guam]], Tinian en Rota die Amerikaanse vloot sou bombardeer, brandstof op die nabygeleë eilandbasisse sou inneem, en dan hul aanval sou voortsit.<ref>{{Cite web |last=Cox |first=Samuel J |date=2019-06-26 |title=H-032-1: Operation Forager and the Battle of the Philippine Sea |url=https://www.history.navy.mil/about-us/leadership/director/directors-corner/h-grams/h-gram-032/h-032-1.html?utm_source=chatgpt.com |url-status=live |access-date=2026-10-16 |website=Naval History and Heritage Command}}</ref> Hierdie proses, om vanaf 'n tuisbasis te vlieg om 'n teiken te bombardeer, en dan na 'n ander plek te beweeg waar brandstof en ammunisie weer aangevul word, staan as pendelbombardement (Engels: *shuttle bombing*) bekend.
=== Voordele vir die Amerikaners ===
Intussen het verliese van die lugbemannings van die Japannese Keiserlike Vloot, gely tydens vroeëre vliegdekskipgevegte by die [[Slag van die Koraalsee|Koraalsee]] en [[Slag van Midway|Midway]], asook tydens die lang veldtog in die [[Salomonseilande]] in 1942–43, die vloot se vermoë om mag met sy vliegdekskepe te projekteer, aansienlik verswak.{{sfn|Willmott|1984|p=175}} Die verliese in die Salomonseilande het die aantal geskoolde vliegdekskipvlieëniers wat beskikbaar was om die vliegdekskip-luggroepe te beman, drasties verminder. Dit het die Japanners byna 'n jaar geneem om hul groepe ná die veldtog in die Salomonseilande weer op die been te bring.{{sfn|Willmott|1984|p=143}}
Japan het ook nie meer oor genoeg olietenkskepe beskik om die vereiste volume [[petroleum]] van Nederlands-Indië na Japannese raffinaderye te vervoer nie. By gebrek aan voldoende voorrade geraffineerde residu-brandstofolie, het Japannese vliegdekskepe in Junie 1944 brandstof ingeneem in die vorm van ongeraffineerde Tarakan-petroleum. Hierdie petroleum, waaruit die soute nie verwyder was nie, het die ketelpype beskadig; boonop het die [[nafta]]-fraksie, wat nie verwyder is nie, verdamp en plofbare mengsels gevorm wat onversoenbaar was met die prosedures vir skadebeheer aan boord van vliegdekskepe.{{sfn|Wolborsky|1994|p=32}}
Vroeg in 1944 het die Amerikaanse vloot sy opmars oor die eilande van die sentrale Stille Oseaan bestendig voortgesit.{{sfn|Willmott|1984|p=181}} Hoewel Amerikaanse bevelvoerders, veral admiraal Spruance, bekommerd was dat die Japanners Amerikaanse troepeskepe en magte wat pas geland het sou aanval, was die Japanners se werklike doelwit om die ''Fast Carrier Task Force'' (die taakmag van vinnige vliegdekskepe) in 'n beslissende geveg te betrek en te verslaan.{{sfn|Willmott|1984|p=200}}
== Aanvanklike stadiums ==
[[Lêer:USS Lexington (CV-16) Philippine Sea.jpg|duimnael|F6F-3 land op die ''Lexington'', vlagskip van Taakmag 58]]
Op 12 Junie 1944 het Amerikaanse vliegdekskepe lugaanvalle op die Marianas uitgevoer en dit het admiraal Soemu Toyoda oortuig dat die VSA besig was om voor te berei vir 'n inval. Hierdie stap het as 'n verrassing gekom; die Japannese het verwag dat die volgende Amerikaanse teiken verder suid sou wees, hetsy by die [[Karoline-eilande]] of [[Palau]], en het die Marianas met slegs 50 landgebaseerde vliegtuie beskerm. Op 13–15 Junie het Amerikaanse vliegdekskepe bykomende lugaanvalle uitgevoer terwyl oppervlakmagte die Marianas gebombardeer het. Op 15 Junie het die eerste Amerikaanse troepe op Saipan aan wal gegaan.
Aangesien beheer oor die Marianas Amerikaanse strategiese [[bomwerper]]s binne bereik van die Japannese tuiseilande sou bring, het die Japannese Keiserlike Vloot besluit dit is tyd vir die langverwagte ''Kantai Kessen'' (beslissende geveg). Toyoda het onmiddellik 'n vlootgebaseerde teenaanval beveel, wat byna al die Japannese vloot se bruikbare skepe gebruik het.{{sfn|Willmott|1984|p=143}}
Die hoofdele van die vloot het op 16 Junie in die westelike deel van die Filippynse See bymekaargekom en op 17 Junie brandstof aanboord geneem. Admiraal Jisaburō Ozawa het hierdie mag aangevoer vanaf sy pas in diens gestelde vlagskip, die Taihō. Benewens uitgebreide bevelvoergeriewe, versterkte torpedobeskermingsgordels en 'n groot luggroep, was die Taihō die eerste Japannese vliegdekskip met 'n pantserdek, wat ontwerp is om bom voltreffers met minimale skade te weerstaan.
Om 18:35 op 15 Junie het die [[duikboot]] USS Flying Fish ’n Japannese mag bestaande uit vliegdekskepe en slagskepe opgemerk wat uit die San Bernardino-straat gekom het. 'n Uur later het die USS Seahorse 'n mag van slagskepe en kruisers gesien wat vanuit die suide genader het, 320 km oos van Mindanao. Die duikbote het opdrag gehad om enige vyandelike skepe gewaar aan te meld voordat hulle ’n aanval sou loods; daarom het Flying Fish tot ná sononder gewag en toe na die oppervlak gekom om sy verslag per radio deur te gee.{{sfn|Taylor|1991|p=220}} Die bevelvoerder van die Vyfde Vloot, Spruance, was daarvan oortuig dat 'n groot seeslag op hande was. Nadat hy met Nimitz by die hoofkwartier van die Stille Oseaan-vloot in [[Hawaii]] beraadslaag het, het hy aan Skout-admiraal Marc Mitscher, bevelvoerder van die Vinnige Vliegdekskip-taakmag (Taakmag 58), wat twee vliegdekskip-taakgroepe noordwaarts gestuur het om lugversterkings uit Japan te onderskep, opdrag gegee om te hergroepeer en na 'n posisie wes van Saipan, in die Filippynse See, te beweeg.{{sfn|Potter|1990|p=148}} Taakmag 52 se slagskepe, kruisers en vliegdekskepe begelei groepe het opdrag gekry om naby Saipan te bly, ten einde die invalsvloot te beskerm en lugsteun vir die landings te verskaf.
Kort voor middernag op 18 Junie het Nimitz per radio aan Spruance laat weet dat 'n Japannese vaartuig radiostilte verbreek het. Die onderskepte boodskap was blykbaar gestuur van Ozawa aan sy landgebaseerde lugmagte op Guam. Deur middel van radiorigtingbepaling is vasgestel dat die sender ongeveer 571 km wes-suidwes van Taakmag 58 geleë was.{{sfn|Potter|1990|p=145}} Mitscher het oorweeg of die radioboodskappe dalk ’n Japannese misleidingspoging was, aangesien dit bekend was dat die Japannese soms ’n enkele vaartuig uitgestuur het om radiostilte te verbreek, ten einde hul teenstanders te mislei oor die werklike posisie van die hoofmag.{{sfn|Potter|1990|p=149}}
Mitscher het besef dat daar 'n moontlikheid van 'n nagtelike oppervlakte konfrontasie met Ozawa se magte bestaan. Arleigh Burke, Mitscher se stafhoof ('n voormalige bevelvoerder van 'n torpedojaereskader wat verskeie naggevegte in die Salomonseilande gewen het), het aangeneem dat Willis Lee, die bevelvoerder van die gevegslinie, die geleentheid sou verwelkom. Maar Lee was sterk gekant teen so 'n ontmoeting.{{sfn|Potter|1990|p=148}} Omdat hy self 'n verwarrende naggeveg naby Guadalcanal beleef het, was Lee nie entoesiasties oor 'n nagtelike konfrontasie met Japannese skepe nie; hy was van mening dat sy bemannings nie voldoende daarvoor opgelei was nie. Kort nadat hy van Lee se standpunt verneem het, het Mitscher toestemming by Spruance gevra om Taakmag 58 gedurende die nag weswaarts te laat beweeg. Die doel was om teen dagbreek 'n posisie te bereik vanwaar vliegtuie gelanseer kon word, wat 'n grootskaalse lugaanval op die vyandelike mag sou moontlik maak. Spruance het die saak vir 'n uur oorweeg en toe Mitscher se versoek van die hand gewys. {{sfn|Potter|1990|p=150}} Mitscher se personeel was teleurgesteld met Spruance se besluit.{{sfn|Potter|1990|p=151}} Burke het later kommentaar gelewer: "Ons het geweet ons sou môreoggend deur die hel geslaan word. Ons het geweet ons kon hulle nie bereik nie. Ons het geweet hulle kon ons bereik."{{sfn|Taylor|1991|p=222}}
Spruance se besluit is beïnvloed deur sy bevele van Nimitz, wat dit duidelik gestel het dat die beskerming van die invalsvloot die primêre opdrag van Taakmag 58 was. Spruance was bekommerd dat die Japanners sou probeer om sy hoofvloot met 'n afleidingsmag weg te lok van die Marianas, terwyl hulle terselfdertyd 'n aanvalsmag sou laat deursluip om die landingsvloot te vernietig.<ref>C. N. Trueman (19 May 2015). [http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_the_philippine_sea.htm "The Battle of the Philippine Sea"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130917082603/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_the_philippine_sea.htm |date=17 September 2013 }}. ''The History Learning Site''. Accessed 24 May 2020.</ref> Om die Japannese vloot op te spoor en te vernietig was nie sy hoofdoelwit nie, en hy was nie bereid om toe te laat dat die hoofaanvalsmag van die Stille Oseaan-vloot weswaarts, weg van die amfibiese magte, gelok word nie. Mitscher het die besluit sonder kommentaar aanvaar.{{sfn|Potter|1990|p=151}} Spruance se besluit in hierdie saak, hoewel dit later gekritiseer is, was beslis geregverdig; teen hierdie stadium in die oorlog was dit algemeen bekend dat Japannese operasionele planne dikwels staatgemaak het op die gebruik van lokaas en afleidingsmagte. Soos dit geblyk het, het Spruance gepas gereageer op die Japannese planne, wat voorsiening gemaak het vir 'n afleidingsmaneuver om die vloot ver weg te lok; dit sou 'n uitstekende geleentheid skep vir Japannese vliegtuie vanaf landbasisse om die vliegtuie van die vliegdekskepe te versterk en sodoende Spruance se vloot aan te val.
Voor dagbreek het Spruance voorgestel dat, indien die soektogte teen dagbreek geen teikens sou oplewer nie, die bomwerpers gestuur kon word om kraters in die vliegvelde op Rota en Guam te slaan. Die vloot se bomme met kontakontstekers was egter grootliks uitgeput tydens die vroeëre aanvalle, en Mitscher het slegs oor pantserbreekbomme beskik, wat nodig was om die Japannese vloot te beveg, en hy het dus vir Spruance laat weet dat hy nie sulke aanvalle kon loods nie.{{sfn|Taylor|1991|p=223}} Met dagbreek het Taakmag 58 soekvliegtuie, luggevegpatrollies en anti-duikbootpatrollies gelanseer, en daarna die vloot wes laat draai om meer beweegruimte weg van die eilande te verkry.{{sfn|Potter|1990|p=154}} Die Amerikaanse Vloot het 'n gesofistikeerde lugbeheerstelsel ontwikkel wat vegvliegtuie op gevegspatrollie deur middel van [[radar]] gelei het om vyandelike bomwerpers te onderskep lank voordat hulle die vloot bereik het. Enige aanvallers wat deur die gevegslugpatrollie gebreek het, sou dan te staan kom voor 'n "geskutlinie" van beskermende slagskepe en kruisers; hierdie skepe sou verwoestende sarsies lugdoelvuur, toegerus met nabyheidsontsteker, op die aanvallers losbrand nog voordat laasgenoemdes die vliegdekskepe kon bereik.<ref>Jonathan Parshall et al. [http://www.combinedfleet.com/battles/Battle_of_the_Philippine_Sea "Battle of the Philippine Sea"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002200223/http://combinedfleet.com/battles/Battle_of_the_Philippine_Sea |date=2 October 2013 }}. Combinedfleet.com. Accessed 24 May 2020.</ref>{{self-published inline|date=May 2020}}{{refn|name="Coordination1"|group=N}}{{refn|name="Coordination2"|group=N}}
== Die Slag ==
[[Lêer:Battle Philippine sea map-en.svg|duimnael|regs|300px|Kaart van die Slag van die Filippynse See]]
=== Vroeë aksies ===
Die Japanners het reeds hul oggend-verkenningspatrollies geloods, met gebruik van sommige van die 50 vliegtuie wat op Guam gestasioneer was, en om 05:50 het een daarvan, ’n [[Mitsubishi A6M Zero]], vir Taakmag-58 opgespoor. Nadat die vlieënier per radio gerapporteer het dat hy Amerikaanse skepe gesien het, het die Zero, wat met bomme toegerus was, die voorpos torpedojaer ''Stockham'' aangeval, maar is deur die torpedojaer ''Yarnall'' neergeskiet.{{sfn|Morison|1953|p=262}}
Die Japannese, wat nou op hul hoede was, het begin om hul vliegtuie op Guam te stuur vir 'n aanval. Amerikaanse skepe het hulle op radar opgemerk. 'n Groep van dertig [[Grumman F6F Hellcat|Grumman F6F Hellcats]] is vanaf die USS Belleau Wood gestuur om die bedreiging die hoof te bied. Die Hellcats het opgedaag terwyl vliegtuie steeds van Orote Field af opgestyg het. Minute later is nog radarkontakte waargeneem; dit het later geblyk bykomende magte te wees wat vanaf die ander eilande na die noorde gestuur is. 'n Geveg het uitgebreek waarin 35 Japannese vliegtuie afgeskiet is, terwyl slegs een Hellcat verlore gegaan het. Dit was 'n patroon wat deur die loop van die dag herhaal sou word. Om 09:57 is groot getalle Japannese vliegtuie opgemerk wat die vloot genader het. Mitscher het vir Burke gesê: "Kry daardie vegvliegtuie terug van Guam af." Die oproep "Hey, Rube!" is uitgestuur.{{sfn|Potter|1990|p=154}}{{refn|"Hey Rube!" was die ou sirkuskreet wat gebruik is om hulp te ontbied tydens 'n bakleiery. Die Vloot het dit oorgeneem om aan vegvlieëniers aan te dui dat hulle bo die skip benodig word.|group=N}} Die vloot het koers gehou tot 10:23, toe Mitscher vir Taakmag 58 beveel het om teen die wind in te draai op 'n koers oos-suidoos, en opdrag gegee het dat alle vegvliegtuie die lug moet opstyg; hulle is in verskeie lae van 'n gevegslugpatrollie ontplooi om die Japanners in te wag.{{sfn|Potter|1990|p=155}} Hy het toe sy bomwerpers die lug in gestuur om oor oop waters in die ooste rond te sirkel, eerder as om hulle in die loodsdek vol vliegtuie te laat, waar hulle kwesbaar sou wees vir 'n Japannese bomaanval.{{sfn|Potter|1990|pp=155–156}}
=== Japannese aanvalle ===
[[Lêer:Fighter plane contrails in the sky.jpg|duimnael|Vegvliegtuie se [[kondensasiespore]] in die lug oor Taakmag 58, 19 Junie 1944]]
[[Lêer:Yokosuka D4Y1 Judy taking off from Jun'yō - Battle of Philippine Sea (June 19, 1944).jpg|links|duimnael|'n [[Yokosuka D4Y|Yokosuka D4Y1]] Suisei Model 11 "Judy" duikbomwerper van die 652ste Kōkūtai (Luggroep) wat opstyg van die vliegdekskip ''Jun'yō'' gedurende die Slag van die Filippynse See (19 Junie 1944). Hierdie vliegtuig was deel van die ''Jun'yō'' se tweede golf vliegtuie wat gelanseer was om 10:30 vm. op 19 Junie 1944. Die groep bestaan uit 9 D4Y1s vergesel deur 6 A6M5s]]
Die terugroeping is gelas nadat verskeie skepe in Taakmag 58 omstreeks 10:00 radarkontakte 240 km na die weste opgemerk het. Dit was die eerste van die aanvalle deur die Japannese vliegdekskipmagte, met 68 vliegtuie. Taakmag 58 het begin om elke beskikbare vegvliegtuig die lug in te stuur; teen die tyd dat hulle in die lug was, was die Japannese slegs 110 km ver. Die Japannese het egter begin sirkel om hul formasies vir die aanval te hergroepeer. Hierdie vertraging van 10 minute het deurslaggewend geblyk te wees, en die eerste groep Hellcats het die aanvalsmag om 10:36 onderskep, toe hulle nog 110 km ver was. Hulle is gou deur bykomende groepe versterk. Binne minute is 25 Japannese vliegtuie afgeskiet, terwyl slegs een Amerikaanse vliegtuig verlore gegaan het.
Die Japannese vliegtuie wat oorleef het, is deur ander vegvliegtuie ingewag, en nog 16 is afgeskiet. Van die 27 vliegtuie wat oorgebly het, het sommige aanvale uitgevoer op die voorpos-vernietigers USS Yarnall en Stockham, maar geen skade aangerig nie. Tussen drie en ses bomwerpers het deurgebreek na Lee se slagskipgroep en aangeval; een bom het die hoofdek van die USS South Dakota getref, wat meer as 50 man gedood of beseer het, maar gefaal het om die skip buite aksie te stel. South Dakota was die enigste Amerikaanse skip wat in hierdie aanval beskadig is. Geen vliegtuie van Ozawa se eerste golf het tot by die Amerikaanse vliegdekskepe deurgedring nie.
Om 11:07 het die radar nog 'n groter aanval bespeur. Hierdie tweede golf het uit 107 vliegtuie bestaan. Hulle is onderskep terwyl hulle nog 97 km ver was en ten minste 70 van hierdie vliegtuie is afgeskiet voordat hulle die skepe bereik het. Ses het die groep van skout-admiraal Alfred E. Montgomery aangeval; hulle het twee van die vliegdekskepe net-net gemis, maar wel ongevalle op elk van die skepe veroorsaak. Vier van die ses is afgeskiet. 'n Klein groep torpedo vliegtuie het die USS Enterprise aangeval, en een torpedo het in die skip se kielwater ontplof. Drie ander torpedovliegtuie het die ligte vliegdekskip USS Princeton aangeval en is afgeskiet. Altesaam 97 van die 107 aanvallende vliegtuie is vernietig.
[[Lêer:USS Bunker Hill (CV-17) is near-missed by a Japanese bomb during the Battle of the Philippine Sea, 19 June 1944 (80-G-366983).jpg|duimnael|links|USS Bunker Hill word amper getref deur 'n Japannese bom gedurende die lugaanvalle op 19 Junie 1944.]]
'n Derde aanvalsgolf, bestaande uit 47 vliegtuie, het uit die noorde gekom. Dit is om 13:00 deur 40 vegvliegtuie onderskep, terwyl dit 80 km van die taakmag af was. Sewe Japannese vliegtuie is afgeskiet. 'n Paar het deurgebreek en 'n mislukte aanval op Taakgroep 58.4 uitgevoer.{{sfn|Y'Blood|1981|p=131}} Baie ander het nie hul aanvalle deurgevoer nie. Hierdie aanvalsgolf het dus minder verliese gely as die ander en 40 van sy vliegtuie het daarin geslaag om na hul vliegdekskepe terug te keer.
'n Vierde Japannese aanval is tussen 11:00 en 11:30 geloods, maar die vlieëniers het 'n verkeerde posisie vir die Amerikaanse vloot gekry en kon dit nie opspoor nie. Hulle het in twee los groepe verdeel en koers gekies na Guam en Rota om brandstof in te neem. Een groep, wat na Rota gevlieg het, het op Montgomery se taakgroep afgekom. Agttien vliegtuie het die stryd met Amerikaanse vegvliegtuie aangeknoop en die helfte is afgeskiet. ’n Kleiner groep van nege Japannese duikbomwerpers van hierdie mag het Amerikaanse vliegtuie ontduik en die USS Wasp en USS Bunker Hill aangeval, maar geen treffers behaal nie; agt is afgeskiet. Die groter groep Japannese vliegtuie het na Guam gevlieg en is, terwyl hulle besig was om te land, bo Orote Field deur 27 Hellcats voorgekeer. Dertig van die nege-en-veertig Japannese vliegtuie is afgeskiet, en die res is onherstelbaar beskadig. Aan boord van die Lexington is 'n vlieënier daarna hoor sê: "Hel, dit was nes 'n outydse kalkoenskietery by die huis!"<ref>Hearn, Chester G. ''Navy: An Illustrated History: The U.S. Navy from 1775 to the 21st Century''. p. 80.</ref>
[[Lêer:Alexander Vraciu June 1944 80-G-236841.jpeg|thumb|Lt. Alexander Vraciu het ses Japannese duikbomwerpers afgeskiet in 'n enkele missie, 19 Junie 1944.]]As die voortdurende lugslagting bo Orote-veld in berekening gebring word, het die Japannese verliese op die eerste dag van die geveg meer as 350 vliegtuie beloop. Sowat 30 Amerikaanse vliegtuie het verlore gegaan, en Amerikaanse skepe het min skade opgedoen; selfs die beskadigde USS South Dakota kon in formasie bly om voort te gaan met sy lugafweertake.
=== Duikboot aanvalle ===
Gedurende die dag kon Amerikaanse verkenningsvliegtuie nie daarin slaag om die Japannese vloot op te spoor nie. Twee Amerikaanse duikbote het egter reeds vroeg daardie oggend Ozawa se vliegdekskepe opgemerk en sou binnekort belangrike bystand aan die ''Fast Carrier Task Force'' verleen.
[[Lêer:Japanese aircraft carrier Taiho 02.jpg|duimnael|Japannese vliegdekskip Taihō]]
Om 08:16 het die duikboot USS Albacore, wat Ozawa se vliegdekskipgroep gewaar het, na 'n ideale aanvalsposisie gemaneuvreer; Luitenant-kommandeur James W. Blanchard het die naaste vliegdekskip as sy teiken gekies, dit was die Taihō, die grootste en nuutste vliegdekskip in die Japannese vloot en Ozawa se vlagskip. Net toe Albacore egter op die punt was om te vuur, het sy vuurbeheerrekenaar onklaar geraak, en die torpedo's moes "op die oog af" afgevuur word. Vasbeslote om met die aanval voort te gaan, het Blanchard beveel dat al ses torpedo's in 'n enkele verspreide salvo afgevuur word om die kanse op 'n treffer te vergroot.{{sfn|Roscoe|1949|pp=331–333}}
[[Lêer:Albacore-ii.jpg|duimnael|USS Albacore]]
Taihō het pas 42 vliegtuie gelanseer as deel van die tweede aanval toe die USS Albacore die ses torpedo's afgevuur het. Van die ses torpedo's wat afgevuur is, het vier van die teiken af weggedraai. Japannese vlieënier Sakio Komatsu, wat so pas opgestyg het, het een van die twee torpedo's wat na Taihō op pad was vanuit sy vliegtuig gesien. Komatsu het in die pad van die torpedo geduik wat toe ontplof het. Die sesde torpedo het die vliegdekskip aan sy stuurboordkant getref en twee lugvaartbrandstoftenks beskadig. Die vliegdekskepe se begeleidende torpedojaers het aanvalle met dieptebomme gedoen, maar het slegs geringe skade aan ''Albacore'' aangerig. Aanvanklik het die skade aan Taihō gering gelyk; die oorstromings is vinnig onder beheer gebring en die vliegdekskip se aandrywing- en navigasiestelsels was nie geaffekteer nie. Taihō het vinnig sy bedrywighede hervat, maar petroldampe van die gebarste brandstoftenks het die loodsdekke begin vul, wat 'n toenemend gevaarlike situasie aan boord geskep het.
[[Lêer:Japanese aircraft carrier shokaku 1941.jpg|duimnael|Japannese vliedekskip Shōkaku]]
[[Lêer:Uss cavalla ss-244 1945 usnavy-pd.jpg|duimnael|USS Cavalla]]
Nog 'n duikboot, USS Cavalla, kon teen ongeveer om 12:00 homself in 'n aanvalsposisie op die 25 675-ton-skip Shōkaku maneuver. Die duikboot het ses torpedo's afgevuur, waarvan drie Shōkaku aan sy stuurboordkant getref het.{{sfn|Roscoe|1949|pp=329–331}} Die vliegdekskip was beskadig en het tot stilstand gekom. Een torpedo het die voorste vliegtuigbrandstoftenks naby die hoofloods getref, en vliegtuie wat pas geland het en se brandstof opgevul is, het in vlamme ontplof. Ammunisie en ontploffende bomme het bygedra tot die brand, asook brandstof wat uit stukkende brandstofpype gespuit het. Met sy boeg wat in die see gesak het en brande buite beheer, het die kaptein bevel gegee om die skip te ontruim. Binne minute was daar 'n katastrofiese ontploffing van lugvaartbrandstofdamp wat tussen dekke opgebou het, wat die skip uitmekaar gebreek het. Die skip het omgerol en sowat 230 km noord van die eiland Yap gesink. 887 bemanningslede en 376 manskappe van die 601ste Vlootluggroep, altesaam 1 263 man, het omgekom. Daar was 570 oorlewendes, onder wie die vliegdekskip se bevelvoerder, kaptein Hiroshi Matsubara. Die torpedojaer Urakaze het die duikboot aangeval, maar USS Cavalla het ontsnap met relatief geringe skade, ten spyte van die feit dat dieptebomme naby hom ontplof het.{{sfn|Roscoe|1949|p=330}}
Intussen het Taihō die slagoffer geword van swak skadebeheer. In 'n poging om die plofbare dampe te verwyder, het 'n onervare skadebeheerbeampte beveel dat die ventilasiestelsel teen volle krag moes werk. Hierdie optrede het die dampe egter net deur die hele Taihō versprei en die skip in sy geheel in gevaar gestel. Omstreeks 14:30 het 'n vonk van 'n elektriese kragopwekker op die loodsdek die, nou gekonsentreerde dampe, aan die brand gesteek, wat 'n reeks katastrofiese ontploffings veroorsaak het. Ná die eerste ontploffings was dit duidelik dat Taihō gedoem was en Ozawa en sy personeel is na die nabygeleë torpedojaer Wakatsuki oorgeplaas.{{sfn|Roscoe|1949|p=332}} Kort daarna was daar 'n tweede reeks ontploffings in die Taihō en hy het gesink. Van 'n bemanning van 2 150 het 1 650 offisiere en manskappe omgekom.
=== Amerikaanse teenaanvalle ===
[[Lêer:Battle of the Philippine Sea.jpg|duimnael|Japannese Vliegdekskip Divisie Drie word aangeval deur Amerikaanse Vlootlugmag vliegtuie van Taakmag 58, laat in die middag, 20 Junie 1944. Die swaarkruiser wat sirkel, regs in die voorgrond is of Maya of Chōkai. Agter hulle is die Chiyoda.]]
Taakmag 58 het gedurende die nag wes gevaar om die Japanners teen dagbreek aan te val. Met die eerste lig is soekpatrollies uitgestuur.
Ozawa is na die torpedojaer Wakatsuki oorgeplaas, maar die radio-toerusting aan boord was nie in staat om die nodige aantal boodskappe te stuur nie; hy is dus weer oorgeplaas, hierdie keer na die vliegdekskip Zuikaku, om 13:00. Hy het toe verneem van die rampspoedige uitkomste van die vorige dag en dat hy nog sowat 150 vliegtuie oor het. Nietemin het hy besluit om met die aanvalle voort te gaan, in die veronderstelling dat daar steeds honderde vliegtuie op Guam en Rota was, en het begin om nuwe aanvalle vir 21 Junie te beplan.
Die grootste probleem vir Taakmag 58 was om die vyand, wat vanaf 'n groot afstand geopereer het, op te spoor. Amerikaanse soektogte vroeg op 20 Junie het niks opgelewer nie. 'n Bykomende soektog teen die middag deur Hellcat-vegvlieëniers was ook onsuksesvol. Uiteindelik, om 15:12, het 'n onduidelike boodskap van 'n verkenningsvliegtuig van die [[USS Enterprise (CV-6)|USS ''Enterprise'']] aangedui dat die vyand opgemerk is. Om 15:40 is die waarneming bevestig, tesame met die afstand, koers en spoed. Die Japannese vloot was 443 km ver en het reg wes beweeg teen 'n spoed van 20 knope.{{sfn|Taylor|1991|p=231}} Die Japanners was op die uiterste grens van Taakmag 58 se aanvalsvermoë en die daglig was besig om te kwyn. Mitscher het besluit om 'n grootskaalse aanval te loods. Nadat die eerste aanvalsgroep vertrek het, het hy 'n derde boodskap ontvang wat aangedui het dat die Japannese vloot 97 km verder weg was as wat voorheen aangedui is.{{sfn|Taylor|1991|p=232}}
Die eerste groep vliegtuie wat opgestyg het, sou teen die uiterste vermoë van hul brandstofvoorraad wees en sou in die nag moes probeer land. Mitscher het die tweede groep vliegtuie gekanselleer, maar besluit om nie die eerste groep terug te roep nie. Van die 240 vliegtuie wat vir die aanval opgestyg het, het 14 om verskeie redes omgedraai en na hul skepe teruggekeer. Die 226 vliegtuie wat voortgegaan het, het bestaan uit 95 Hellcat-vegvliegtuie (waarvan sommige 500-pond-bomme gedra het), 54 [[Grumman TBF Avenger|Avenger-torpedobomwerpers]] (slegs 'n paar het torpedo's gedra, terwyl die res vier 500-pond-bomme gedra het) en 77 duikbomwerpers (51 Helldivers en 26 [[Douglas SBD Dauntless|Dauntless]] vliegtuie).{{sfn|Y'Blood|1981|p=?}} Taakmag 58 se vliegtuie het net voor sonsondergang bo die Japannese vloot verskyn.{{sfn|Taylor|1991|p=233}}
Die sowat 35 vegvliegtuie wat Ozawa kon ontplooi, is oorweldig deur die 226 vliegtuie wat aan Mitscher se aanval deelgeneem het. Hoewel die paar Japannese vliegtuie dikwels vaardig hanteer is en die Japannese lugafweervuur hewig was, het die Amerikaanse vliegtuie daarin geslaag om die aanval deur te voer.{{sfn|Potter|1990|p=166}}
Die eerste skepe wat deur die Amerikaanse aanvalsmag gesien is, was olietenkskepe; hulle was 48 km voor die vliegdekskipgroepe. Die aanvalsgroep van die [[USS Wasp (CV-7)|USS ''Wasp'']], wat meer bekommerd was oor hul lae brandstofvlakke as oor die opspoor van die belangriker Japannese vliegdekskepe en slagskepe, het op die tenkskepe afgeduik.{{sfn|Tillman|2006|p=?}} Twee van die tenkskepe is so ernstig beskadig dat hulle later tot sink gebring is, terwyl 'n derde daarin geslaag het om brande te blus en weer te vertrek. Die vliegdekskip Hiyō is aangeval en getref deur bomme en lugtorpedo's van vier Grumman TBF Avenger-vliegtuie, afkomstig van die USS Belleau Wood. Die Hiyō het aan die brand geslaan ná 'n geweldige ontploffing wat deur lekkende vliegtuigbrandstof veroorsaak is. Hy het onbeweeglik op die water gelê en met die agterstewe eerste gesink het, terwyl 250 offisiere en bemanningslede gesterf het. Die res van sy bemanning, ongeveer 'n duisend man, is deur Japannese torpedojaers gered.
Die vliegdekskepe Zuikaku, Junyō en Chiyoda is deur bomme beskadig. Amerikaanse aanvalsvlieëniers wat teruggekeer het, het hierdie skepe oor die algemeen as erger beskadig beskou as wat werklik die geval was; hulle het verwoestende direkte treffers gesien waar Japannese na-oorlogse rekords toon dat dit in werklikheid enorme waterkolomme was wat deur bomme veroorsaak is wat net-net gemis het.{{sfn|Tillman|2006|p=??}} Die slagskip Haruna is ook deur twee bomme getref, waarvan een reg op 'n hoofgeskutdoring beland het. Die skade is beperk gehou, en die skip kon sy posisie behou omdat die kaptein onverwyld opdrag gegee het dat die ammunisiekamer van die geskutdoring oorstroom word, ten einde die moontlikheid van 'n ontploffing te voorkom.
Twintig Amerikaanse vliegtuie in die aanval is vernietig deur Japannese vegvliegtuie en lugafweervuur, wat deur 'n hoë volume vuurkrag vir 'n relatiewe gebrek aan akkuraatheid vergoed het.{{sfn|Tillman|2006|p=???}} Ná die aanval, verder as aanvanklik voorsien, het dit duidelik geword dat die meeste vliegtuie wat na hul vliegdekskepe teruggekeer het, gevaarlik min brandstof oor gehad het; boonop het die nag intree. Om 20:45 het die eerste Amerikaanse vliegtuie wat teruggekeer het, Taakmag 58 bereik. Omdat hy geweet het dat sy vlieëniers dit moeilik sou vind om hul vliegdekskepe op te spoor, het admiraal Joseph J. Clark van die USS Hornet besluit om sy vliegdekskip te verlig deur soekligte reguit die nag in te skyn, ten spyte van die risiko van aanvalle deur Japannese duikbote en vliegtuie wat snags vlieg. Mitscher het die besluit gesteun, en kort voor lank was elke skip in Taakmag 58 verlig, ongeag die verbonde risiko's. Verkenning torpedojaers het liggranate afgevuur om die vliegtuie te help om die taakgroepe op te spoor.<ref name="Clark">{{cite magazine |last= Clark |first= J. J. |date= October 1967 |title= The Marianas Turkey Shoot |url= https://www.americanheritage.com/marianas-turkey-shoot |magazine= American Heritage |volume= 18 |issue= 6 |pages= 95–96 |access-date= 22 November 2020 |archive-date= 30 November 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201130191916/https://www.americanheritage.com/marianas-turkey-shoot |url-status= live}}</ref>{{refn|Dit was 'n staande bevel van die Opperbevelhebber van die Stille Oseaan (CINCPAC) dat skepe ná donker sonder ligte moes vaar; hierdie besluit om die taakmag te verlig, was dus 'n direkte skending van 'n bevel.{{citation needed|date=November 2020}}|group=N}}
Vliegtuie het toestemming gekry om op enige beskikbare vliegdek te land (nie net op hul eie vliegdekskepe soos gewoonlik nie) en baie het wel op ander skepe geland. Ten spyte hiervan het 80 van die terugkerende vliegtuie verlore gegaan. Sommige het op vliegdekskepe neergestort, maar die meeste het in die see beland. Sommige vlieëniers het doelbewus in groepe seelandings gemaak om redding te vergemaklik, terwyl ander individueel neergestort het, hetsy deur middel van 'n beheerde landing met 'n klein bietjie brandstof oor, of deur 'n noodlanding nadat hul brandstof opgeraak het.{{sfn|Tillman|2006|p=????}} Ongeveer driekwart van die bemanningslede is uit die see gered, óf daardie selfde nag vanaf die plekke waar hulle neergestort het binne die taakmagte, óf gedurende die daaropvolgende dae in die geval van diegene wat verder weg was, terwyl soekvliegtuie en torpedojaers die oseaan deurkruis het op soek na hulle.{{refn|Die Amerikaanse Vloot het die bemanning van 'n skip wat 'n neergeskiete vlieënier na sy oorspronklike skip terugbesorg het, gewoonlik met verskeie gellings [[roomys]] beloon.<ref>{{cite web |url= http://www.ussessexcv9.org/Bravepages/icecream.html |title= My True Worth – 10 Gallons of Ice Cream |last1= Stark |first1= Norman |date= 17 September 2002 |access-date=26 August 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081120194959/http://www.ussessexcv9.org/Bravepages/icecream.html |archive-date= 20 November 2008 }}</ref><ref>{{cite book |last= John |first= Philip |date= 2004 |title= USS Hancock CV/CVA-19 Fighting Hannah |publisher= Turner Publishing Company |page= 122 |isbn= 1-56311-420-8}}</ref>|group=N}}
== Afloop ==
=== Japan ===
Daardie aand het Toyoda vir Ozawa beveel om uit die Filippynse See te onttrek. Amerikaanse magte het die Japannese agterna gesit maar die slag was verby. Die vier Japannese lugaanvalle het 373 vliegtuie vanaf vliegdekskepe behels; 243 daarvan het verlore gegaan, terwyl 130 na die vliegdekskepe teruggekeer het. Baie van laasgenoemdes het egter later verlore gegaan toe die Taiho en Shōkaku gekelder is. Ná die tweede dag van die geveg het die verliese op altesaam drie vliegdekskepe, meer as 350 vliegdekskip-vliegtuie en ongeveer 200 landgebaseerde vliegtuie te staan gekom.
In die vyf groot "vliegdekskip-teen-vliegdekskip"-gevegte, van die [[Slag van die Koraalsee]] tot die Slag van die Filippynse See,{{refn|name="FiveMajors"|group=N}} het die Japannese Vloot nege vliegdekskepe verloor, terwyl die Amerikaanse Vloot drie verloor het. Die vliegtuie en opgeleide vlieëniers wat in die Filippynse See verlore gegaan het, was 'n onvervangbare terugslag vir die Japannese vlootlugmag, wat reeds in getalle oortref is. Die Japanners het die grootste deel van 'n jaar (ná die Slag van die Santa Cruz-eilande) daaraan bestee om hul uitgedunde vliegdekskip-luggroepe te herstel, en die Amerikaanse "Fast Carrier Task Force" het 90% daarvan binne twee dae vernietig. Die Japanners het slegs genoeg vlieëniers oor gehad om 'n luggroep vir een van hul ligte vliegdekskepe saam te stel. Gevolglik het hulle vier maande later, tydens die Slag van Leytegolf, 'n afleidingsgroep vliegdekskepe, bestaande uit slegs 108 vliegtuie versprei oor vier skepe, uitgestuur. Hierdie groep is opgeoffer in 'n poging om die Amerikaanse vloot weg te lok van die beskerming van die troepe en voorrade wat vir die Slag van Leyte aan wal gebring is.
Die Japannese weermag, wat die omvang van sy vorige verliese vir die Japannese publiek verberg het, het hierdie beleid voortgesit. Hoewel die feit dat die Slag van die Filippynse See en die Slag van Saipan gelyktydig plaasgevind het aan die publiek bekend gemaak is, is die omvang van die rampe verswyg.{{sfn|Hoyt|1986|p=352}}
=== Amerika ===
Verliese aan die Amerikaanse kant op die eerste dag het 23 vliegtuie beloop. Die meeste van die Amerikaanse vliegtuigverliese het tydens die tweede dag se lugaanval op die Japannese vloot plaasgevind; van die 226 vliegtuie wat vir die aanval gelanseer is, het 115 teruggekeer. Twintig vliegtuie het tydens die aanval as gevolg van vyandelike optrede verlore gegaan, terwyl 80 verlore gegaan het toe hul brandstof opgeraak het terwyl hulle na hul vliegdekskepe teruggekeer het: hulle moes óf in die see land (noodlanding op water), óf het neergestort in 'n poging om snags te land.{{sfn|Potter|1990|p=170}}
Spruance se konserwatiewe gevegsplan vir Taakmag 58 het, hoewel slegs een ligte vliegdekskip gekelder is, die Japannese vlootlugmag ernstig verswak deur die meeste van die oorblywende opgeleide vlieëniers te dood en hul operasionele reserwes van vlootvliegtuie te vernietig, ’n slag wat die Japannese vlootlugmag effektief verpletter het en waarvan dit nooit weer herstel het nie.{{sfn|Willmott|1984|p=204}} Sonder die tyd of hulpbronne om voldoende vliegtuie te bou en nuwe vlieëniers op te lei, was die oorblywende Japannese vliegdekskepe byna nutteloos in 'n aanvallende rol, 'n feit wat die Japannese erken het deur hulle by die Golf van Leyte as opofferbare lokaas te gebruik. Met die effektiewe verlamming van sy beste aanvalsvermoë, het Japan besluit om al hoe meer op landgebaseerde kamikaze-selfmoordvliegtuie staat te maak; dit was 'n laaste desperate poging om die oorlog so duur te maak dat die VSA vredesvoorwaardes sou aanbied wat beter was as onvoorwaardelike oorgawe.
Spruance is ná die geveg skerp gekritiseer deur talle offisiere, veral die vlieëniers, oor sy besluit om die geveg versigtig te voer, in plaas daarvan om sy sterker magte en [[intelligensie]] met 'n meer aggressiewe benadering uit te buit. Deurdat hy nie vroeër en meer agressief teen die vyand opgetree het nie, voer sy kritici aan, het hy 'n geleentheid verspil om die hele Japannese Mobiele Vloot te vernietig. "Dit is wat gebeur as 'n nie-vlieënier in bevel oor vliegdekskepe geplaas word" was die algemene refrein.{{sfn|Potter|1990|pp=174}} Admiraal John Towers, 'n pionier in vlootlugvaart en adjunk-opperbevelhebber van die Stille Oseaan-vloot, het geëis dat Spruance uit sy pos onthef word.{{sfn|Potter|1990|pp=173–174}} Die versoek is deur Nimitz geweier. Boonop is Spruance in sy besluit gesteun deur admiraal Kelly Turner en admiraal Ernest King, hoof van vlootoperasies.{{sfn|Potter|1990|pp=175}}
Spruance se versigtigheid (veral sy vermoede van 'n afleidingsmag) kan vergelyk word met admiraal William Halsey se oorhaastige agtervolging van 'n werklike afleidingsmag by die Golf van Leyte vier maande later. Halsey het die Amerikaanse invalsvloot tydens die Slag by Samar swak beskerm gelaat, wat byna daartoe gelei het dat Japannese swaar oppervlakskepe 'n verwoestende aanval op die landingsmag uitgevoer het. Dit is slegs verhoed deur die heldhaftige en desperate aanval van vyf klein Amerikaanse oppervlakteskepe, wat so 'n intense geveg gevoer het dat die Japannese vloot van 23 skepe gedink het hulle veg teen 'n veel groter mag en het hulle onttrek. Boonop, deur eers op verdediging te fokus, het die vliegdekskepe onder Spruance by die Filippynse See geen noemenswaardige skade gely nie. Dit was in teenstelling met Leytegolf toe Halsey se vliegdekskepe probeer het om die vyandelike vliegvelde te neutraliseer en die vyandelike vloot gelyktydig aan te val, sodat 'n Japannese bomwerper daarin geslaag het om die gevegslugpatrollies te ontduik en die ligte vliegdekskip USS Princeton ernstig te beskadig. Net so was Amerikaanse vliegdekskepe tydens die lugaanvalle vanaf vliegdekskepe in 'n kwesbare posisie; die swak sigbaarheid, tesame met radar verwarring, het 'n Japannese bomwerper toegelaat om deur te glip en die USS Franklin ernstig te beskadig.<ref>{{Cite web |url= http://www.historynet.com/red-sky-at-morning-horror-and-heroism-aboard-the-uss-franklin.htm |title= Red Sky at Morning: Horror and Heroism Aboard the USS ''Franklin'' |first= Michael R. |last=Shea |date= 31 July 2009 |access-date= 28 August 2017 |archive-date= 15 August 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170815104959/http://www.historynet.com/red-sky-at-morning-horror-and-heroism-aboard-the-uss-franklin.htm |url-status= live }}</ref>
Alhoewel die Amerikaanse vliegdekskipaanvalle minder skade aan vyandelike vlootskepe veroorsaak het as in vorige gevegte, het Amerikaanse duikbote daarvoor vergoed deur twee van die drie Japannese vliegdekskepe te sink, wat die Zuikaku as die enigste oorblywende operasionele Japannese vliegdekskip gelaat het.
Die Amerikaanse F6F Hellcat-vegvliegtuig het sy waarde bewys; sy kragtige enjin het uitstekende spoed gelewer, terwyl sy swaarder pantser en vuurkrag dit robuust en dodelik gemaak het. Die Japanners, aan die ander kant, het steeds met die A6M Zero gevlieg, 'n vliegtuig wat, hoewel uiters beweeglik en revolusionêr tydens die vroeë stadiums van die Stille Oseaan-oorlog, teen 1944 onvoldoende krag gehad het, broos was en in verouderd geraak het. Daarbenewens was die D4Y "Judy", hoewel vinnig, ook broos en het dit maklik aan die brand geraak. Japannese vlootvlieëniers was boonop onvoldoende opgelei. Die Japannese opleidingsprogramme kon nie die gehalte vlieëniers vervang wat tydens die vorige twee jaar van die Stille Oseaan-veldtog verlore gegaan het nie. In gevegte teen die goed opgeleide Amerikaanse vlieëniers, van wie baie veterane was, was die stryd eensydig. Die Amerikaners het minder as twee dosyn Hellcats in luggevegte verloor. Amerikaanse vlootvliegtuie en lugafweervuur het byna 480 Japannese vliegtuie neergeskiet; 346 daarvan was vliegtuie vanaf vliegdekskepe en dit op 19 Junie alleen.{{sfn|Morison|1953|p=?}}
'n Baie gunstige uitkoms van die Slag van die Filippynse See vir die Geallieerdes was dat dit groot voordeel ingehou het vir generaal MacArthur se inval in Biak, in Nederlands-Nieu-Guinee, 'n operasie wat weke voor die begin van die operasies by die Mariana-eilande 'n aanvang geneem het. Die Japannese weermag het Biak aangewys as sy belangrikste verdedigingseiland in die teater van die Suidwes-Stille Oseaan. Die 13de Junie was die oorspronklike begindatum van 'n grootskaalse operasie, gelei deur die slagskepe [[Japannese slagskip Yamato|Yamato]] en [[Japannese slagskip Musashi|Musashi]], om MacArthur se skamele vlootmagte, wat geen vliegdekskepe of slagskepe gehad het nie en slegs uit 'n paar kruisers en torpedojaers bestaan het, uit te daag. Op daardie einste dag het die Yamato, die Musashi en hul ondersteuningsskepe nuwe bevele ontvang om na die noorde te beweeg en sodoende dekking te bied aan vliegdekskepe wat op die punt gestaan het om met Operasie A-Go te begin. Die slagskepe het tydens die operasies in die Marianas uiteindelik slegs lugverdedigingsdienste gelewer.<ref>Bleakley, Jack (1991). ''The Eavesdroppers''. Canberra: Australian Government Publishing Service. {{ISBN|978-0-644-22303-4}}. Page 154.</ref><ref>{{cite book | chapter-url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Approach/USA-P-Approach-15.html | chapter=Chapter XV: The Japanese Reinforce Biak | title=U.S. Army in World War II. The War in the Pacific: The Approach to the Philippines | first=Robert Ross | last=Smith | year=1996 | publisher=U.S. Army Center of Military History | via=HyperWar Foundation | access-date=18 August 2024}}</ref>
=== Notas ===
{{Reflist|group=N}}
== Verwysings ==
{{verwysings|3}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]]
knf5y3yq3bgutfn2s180jr6e3sh02xa
3373648
3373579
2026-11-18T10:55:36Z
Oesjaar
7467
/* Japan */ Skakel
3373648
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Militêre konflik-en
| conflict = Slag van die Filippynse See
| image = [[Lêer:Japanese aircraft carrier Zuikaku and two destroyers under attack.jpg|300px]]
| caption = Die vliegdekskip {{ship|Japanese aircraft carrier|Zuikaku||2}} (middel) en twee torpedojaers word aangeval deur die Amerikaanse Vloot se vliegdekskip vliegtuie, 20 Junie 1944
| date = 19–20 Junie 1944
| place = [[Filippynse See]]
| result = Oorwinning deur die Geallieerdes
| combatant1 = {{vlagland|Verenigde State|1912}}
| combatant2 = {{vlagland|Japannese Keiserryk}}
| commander1 = {{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Raymond A. Spruance]]<br />{{vlagikoon|Verenigde State|1912}} [[Marc Mitscher]]
| commander2 = {{vlagikoon|Japan}} [[Jisaburō Ozawa]]<br />{{vlagikoon|Japan}} [[Takeo Kurita]]<br />{{vlagikoon|Japan}} [[Takeo Takagi]]<br />{{vlagikoon|Japan}} [[Kakuji Kakuta]]
| strength1 = 7 vliegdekskepe<br />8 ligte vliegdekskepe<br />7 slagskepe<br />8 swaar kruisers<br />13 ligte kruisers<br />68 torpedojaers<br />28 duikbote<br />ongeveer 900 vliegdekskip vliegtuie
| strength2 = 3 vliegdekskepe<br />6 ligte vliegdekskepe<br />5 slagskepe<br />7 swaar kruisers<br />2 ligte kruisers<br />31 torpedojaers<br />24 duikbote<br />6 olietenkskepe<br />ongeveer 450 vliegdekskip vliegtuie<br />~300 land gebaseerde vliegtuie
| casualties1 =1 slagskip: USS South Dakota beskadig<br />123 vliegtuie vernietig<ref name="Shores">{{harvnb|Shores|1985|p=205}}</ref><br />109 persone gesneuwel
| casualties2 = 2 vliegdekskepe gekelder<br />1 ligte vliegdekskip gekelder<br />2 olietenkskepe gekelder<br />550–645 vliegtuie vernietig<ref name="Shores"/><br />1 vliegdekskip beskadig<br />2 ligte vliegdekskepe beskadig<br />1 slagskip beskadig<br />1 olietenkskip beskadig<br />2,987 persone gesneuwel (skatting)
}}
Die '''Slag van die Filippynse See''' was 'n groot vlootgeveg tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], op 19–20 Junie 1944, wat die [[Japannese Keiserlike Vloot]] se vermoë om grootskaalse operasies met vliegdekskepe uit te voer, vernietig het. Dit het plaasgevind tydens die [[Verenigde State]] se amfibiese herowering van die [[Mariana-eilande]] in die loop van die Stille Oseaan-oorlog. Die geveg was die laaste van vyf groot botsings tussen vliegdekskipgroepe van die Amerikaanse en Japannese vlootmagte,<ref>{{cite thesis |first=Douglas Vaughn |last=Smith |date=27 June 2005 |title=Carrier Battles: Command Decision in Harm's Way |chapter=Chapter I: Introduction |publisher=[[Florida State University]] |chapter-url=http://diginole.lib.fsu.edu/islandora/object/fsu:168474/datastream/PDF |chapter-format=PDF |access-date=14 January 2019 |archive-date=14 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114210202/http://diginole.lib.fsu.edu/islandora/object/fsu:168474/datastream/PDF |url-status=live }} The reference to "five carrier battles" was reiterated in Smith's 2013 book of the same title, {{ISBN|9781612514420}}, published by Naval Institute Press.</ref>{{refn|Historici, soos prof. Douglas V. Smith van die ''Naval War College'' in die aangehaalde werk, beskou die vyf "groot" veldslae as die [[Slag van die Koraalsee|Koraalsee]], [[Slag van Midway|Midway]], [[Slag van die Oostelike Solomoneilande|Oostelike Solomoneilande]], [[Slag van die Santa Cruz-eilande|Santa Cruz]] en die Filippynse See. Tydens die Slag naby Kaap Engaño in Oktober 1944 het ’n afleidingsmag, wat bestaan het uit vier vliegdekskepe van die Japannese Keiserlike Vloot met slegs 108 vliegtuie aan boord, daarin geslaag om ’n vloot onder Amerikaanse bevel, wat tien vliegdekskepe met 600 tot 1 000 vliegtuie ingesluit het, weg te lok van die beskerming van die transportskepe by die landingsstrande van Leyte. Hierdie skynbare vliegdekskipgroep van die Japannese vloot is vinnig vernietig.|group=N|name="FiveMajors"}} en het elemente van die Amerikaanse Vloot se Vyfde Vloot te staan gebring teen skepe en vliegtuie van die Japannese Keiserlike Vloot se Mobiele Vloot, asook garnisoene op nabygeleë eilande. Die geveg was die grootste botsing tussen vliegdekskepe in die geskiedenis, waarby 24 vliegdekskepe betrokke was wat ongeveer 1 350 vliegtuie ontplooi het.{{sfn|Polmar|2008|pp=377–400}}
Die luggevegte is deur Amerikaanse vlieëniers die ''Groot Mariana-kalkoenskietery'' gedoop, vanweë die uiters ongebalanseerde verliesverhouding wat Amerikaanse vlieëniers en lugafweergeskut aan Japannese vliegtuie toegedien het.{{sfn|Shores|1985|p=189}} Tydens 'n ondervrae sessie na die eerste twee luggevegte het 'n vlieënier van [[USS Lexington (CV-16)|USS ''Lexington'']] opgemerk: "Hel, dit was nes 'n outydse kalkoenskietery by die huis!"{{sfn|Potter|1990|p=160}} Die uitkoms word oor die algemeen toegeskryf aan 'n oorvloed hoogs opgeleide Amerikaanse vlieëniers met voortreflike taktiek en 'n numeriese voordeel, asook nuwe verdedigingstegnologie teen lugaanvalle op skepe (insluitend die streng geheime nabyheidsontsteker vir lugafweer), teenoor die Japannese gebruik van plaasvervangende vlieëniers wat onvoldoende vliegure tydens opleiding gehad het en min tot geen gevegservaring besit het nie. Verder het die Geallieerdes die Japannese verdedigingsplanne in Maart 1944 direk verkry uit die wrak van 'n vliegtuig waarin die opperbevelhebber van die Keiserlike Japannese Vloot se Gekombineerde Vloot, admiraal Mineichi Koga, gereis het.<ref name="javadc.org">{{cite web |url=https://javadc.org/news/press-release/japan-imperial-navy-z-plan-two-nisei-served-on-translation-team/ |title=Japan Imperial Navy Z Plan – Two Nisei Served on Translation Team |publisher=Japanese American Veterans Association |access-date=29 December 2021 |archive-date=30 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230040428/https://javadc.org/news/press-release/japan-imperial-navy-z-plan-two-nisei-served-on-translation-team/ |url-status=live }}</ref><ref name="goforbroke.org">{{cite web |url=https://www.goforbroke.org/learn/history/combat_history/world_war_2/asiatic-pacific_theater/zplan.php |title=Translation of the 'Z PLAN' and the Battle of the Philippine Sea |website=Go For Broke |access-date=29 December 2021 |archive-date=30 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230040429/https://www.goforbroke.org/learn/history/combat_history/world_war_2/asiatic-pacific_theater/zplan.php |url-status=dead }}</ref>{{refn|The Americans now used and were becoming practiced with the new radar-based [[Combat Information Center]], and anti-air defensive firepower was delivered on target. Unlike the overburdened radio channels and lost messages experienced in the [[Battle of Midway]], the U.S. fleet had sufficient frequencies and communications training, discipline, experience, and doctrine to maintain good command coordination and control during the largest such battle ever.|group=N|name="Coordination1"}}{{refn|Radar directed detection and interception allowed the American [[Combat Air Patrol]] (CAP) to intercept and surprise 370 inbound Japanese over fifty miles from the carriers and destroy about 250 in just that one encounter. ("The Race for Radar and Stealth", 2006, ''[[Weapons Races]]'' program on the [[Military Channel]] affiliate of the [[Discovery network]], rebroadcast periodically.) Japanese aircraft which managed to get through the CAP faced a well-organized line of cruisers and battleships, thanks to the new command and control philosophy which concentrated anti-aircraft firepower, and they were equipped with the highly effective [[proximity fuze|VT-fuzed anti-aircraft shells]]. None of the American carriers were damaged, despite several near misses, while one battleship suffered a bomb hit but remained fully operational. |group=N|name="Coordination2"}}
Tydens die verloop van die geveg het Amerikaanse duikbote twee van die grootste Japannese vlootvliegdekskepe wat aan die geveg deelgeneem het, met torpedos gekelder.{{sfn|Roscoe|1949|pp=331–333}} Die Amerikaanse vliegdekskipgroepe het 'n langdurige aanval geloods, een ligte vliegdekskip tot sink gebring en ander skepe beskadig; egter, namate die nag aangebreek het, het die meeste Amerikaanse vliegtuie wat na hul vliegdekskepe teruggekeer het, min brandstof oorgehad. Tagtig Amerikaanse vliegtuie het nie teruggekeer nie. Hoewel die geveg destyds gelyk het na 'n verspeelde geleentheid om die Japannese vloot te vernietig, het die Keiserlike Japannese Vloot die grootste deel van sy lugmag op vliegdekskepe verloor en sou dit nooit weer herstel nie.<ref name="Shores"/> Hierdie geveg, tesame met die [[Slag van Leytegolf]] vier maande later, het die einde van Japannese vliegdekskipoperasies ingelui. Die paar vliegdekskepe wat oorgebly het, het daarna grotendeels in die hawe gebly.
== Agtergrond ==
=== Japannese se plan vir 'n beslissende slag ===
Van die heel begin van die konflik in Desember 1941 af was die Japannese oorlogsplan om die Amerikaanse weermag sulke ernstige en pynlike verliese toe te dien dat die Amerikaanse publiek oorlogsmoeg sou word en die Amerikaanse regering oortuig sou word om om vrede te vra en Japan toe te laat om sy verowerings te behou.{{sfn|Willmott|1984|p=143}}
Admiraal [[Isoroku Yamamoto]] het hierdie strategie begin wantrou, maar hy is op 18 April 1943 in Operasie Wraak gedood. Die volgende dag het admiraal Mineichi Koga vir Yamamoto opgevolg as opperbevelhebber van die Gesamentlike Vloot, en Koga wou hê dat die Japannese Keiserlike Vloot vroeg in 1944 die Amerikaanse vloot in die "enkele beslissende slag" moes konfronteer. Op 31 Maart 1944 het Koga gesterf toe sy vliegtuig, 'n Kawanishi H8K, in 'n tifoon beland en neergestort het.{{sfn|Willmott|1984|p=182}} Koga se stafhoof, vise-admiraal Shigeru Fukudome, het in 'n begeleidende vliegtuig gevlieg en die Z-plan-dokumente by hom gehad; hy het ook neergestort. Fukudome het oorleef, maar die Z-plan-aktetas het nie saam met die verwoeste vliegtuig gesink nie en is gevind deur Filippynse guerrillas, wat die dokumente oor die volgende paar weke na generaal [[Douglas MacArthur]] se Militêre Intelligensiediens (MID) in [[Brisbane]], [[Australië]], verstuur het. MID het die vertaalde Z-plan aan admiraal [[Chester W. Nimitz]] in [[Honolulu]] gestuur, en die Japannese planne is in Junie vinnig aan die vlootbevelvoerders in die Filippynse See gestuur.<ref name="javadc.org"/><ref name="goforbroke.org"/> 'n Nuwe opperbevelvoerder van die Gesamentlike Vloot, admiraal Soemu Toyoda, is aangestel, en hy het die Japannese planne, bekend as Plan A-Go of Operasie A-Go, gefinaliseer. Operasie A-Go het nie veel van die Z-plan verskil nie, en daarom het die Amerikaanse Vloot byna presies geweet wat tydens die komende vlootgeveg sou gebeur.{{sfn|Shaw|Nalty|Turnbladh|1966|pp=260–261}} Die plan is vroeg in Junie 1944 aanvaar. Binne weke het 'n geleentheid ontstaan om die Amerikaanse vloot, wat intussen opgemerk is terwyl dit na [[Saipan]] op pad was, aan te val.{{sfn|Morison|1953|p=221}}
Die Japanners het oor sekere voordele beskik wat, so het hulle gehoop, die stryd in hul guns sou laat swaai. Alhoewel hulle in terme van skepe en vliegtuie in die minderheid was, het hulle beplan om hul vliegdekskipgebaseerde lugmag aan te vul met vliegtuie wat vanaf landbasisse opereer.{{sfn|Willmott|1984|p=182}} Met tussen 250 en 540 landgebaseerde vliegtuie was die plan dat Japannese vliegtuie vanaf [[Guam]], Tinian en Rota die Amerikaanse vloot sou bombardeer, brandstof op die nabygeleë eilandbasisse sou inneem, en dan hul aanval sou voortsit.<ref>{{Cite web |last=Cox |first=Samuel J |date=2019-06-26 |title=H-032-1: Operation Forager and the Battle of the Philippine Sea |url=https://www.history.navy.mil/about-us/leadership/director/directors-corner/h-grams/h-gram-032/h-032-1.html?utm_source=chatgpt.com |url-status=live |access-date=2026-10-16 |website=Naval History and Heritage Command}}</ref> Hierdie proses, om vanaf 'n tuisbasis te vlieg om 'n teiken te bombardeer, en dan na 'n ander plek te beweeg waar brandstof en ammunisie weer aangevul word, staan as pendelbombardement (Engels: *shuttle bombing*) bekend.
=== Voordele vir die Amerikaners ===
Intussen het verliese van die lugbemannings van die Japannese Keiserlike Vloot, gely tydens vroeëre vliegdekskipgevegte by die [[Slag van die Koraalsee|Koraalsee]] en [[Slag van Midway|Midway]], asook tydens die lang veldtog in die [[Salomonseilande]] in 1942–43, die vloot se vermoë om mag met sy vliegdekskepe te projekteer, aansienlik verswak.{{sfn|Willmott|1984|p=175}} Die verliese in die Salomonseilande het die aantal geskoolde vliegdekskipvlieëniers wat beskikbaar was om die vliegdekskip-luggroepe te beman, drasties verminder. Dit het die Japanners byna 'n jaar geneem om hul groepe ná die veldtog in die Salomonseilande weer op die been te bring.{{sfn|Willmott|1984|p=143}}
Japan het ook nie meer oor genoeg olietenkskepe beskik om die vereiste volume [[petroleum]] van Nederlands-Indië na Japannese raffinaderye te vervoer nie. By gebrek aan voldoende voorrade geraffineerde residu-brandstofolie, het Japannese vliegdekskepe in Junie 1944 brandstof ingeneem in die vorm van ongeraffineerde Tarakan-petroleum. Hierdie petroleum, waaruit die soute nie verwyder was nie, het die ketelpype beskadig; boonop het die [[nafta]]-fraksie, wat nie verwyder is nie, verdamp en plofbare mengsels gevorm wat onversoenbaar was met die prosedures vir skadebeheer aan boord van vliegdekskepe.{{sfn|Wolborsky|1994|p=32}}
Vroeg in 1944 het die Amerikaanse vloot sy opmars oor die eilande van die sentrale Stille Oseaan bestendig voortgesit.{{sfn|Willmott|1984|p=181}} Hoewel Amerikaanse bevelvoerders, veral admiraal Spruance, bekommerd was dat die Japanners Amerikaanse troepeskepe en magte wat pas geland het sou aanval, was die Japanners se werklike doelwit om die ''Fast Carrier Task Force'' (die taakmag van vinnige vliegdekskepe) in 'n beslissende geveg te betrek en te verslaan.{{sfn|Willmott|1984|p=200}}
== Aanvanklike stadiums ==
[[Lêer:USS Lexington (CV-16) Philippine Sea.jpg|duimnael|F6F-3 land op die ''Lexington'', vlagskip van Taakmag 58]]
Op 12 Junie 1944 het Amerikaanse vliegdekskepe lugaanvalle op die Marianas uitgevoer en dit het admiraal Soemu Toyoda oortuig dat die VSA besig was om voor te berei vir 'n inval. Hierdie stap het as 'n verrassing gekom; die Japannese het verwag dat die volgende Amerikaanse teiken verder suid sou wees, hetsy by die [[Karoline-eilande]] of [[Palau]], en het die Marianas met slegs 50 landgebaseerde vliegtuie beskerm. Op 13–15 Junie het Amerikaanse vliegdekskepe bykomende lugaanvalle uitgevoer terwyl oppervlakmagte die Marianas gebombardeer het. Op 15 Junie het die eerste Amerikaanse troepe op Saipan aan wal gegaan.
Aangesien beheer oor die Marianas Amerikaanse strategiese [[bomwerper]]s binne bereik van die Japannese tuiseilande sou bring, het die Japannese Keiserlike Vloot besluit dit is tyd vir die langverwagte ''Kantai Kessen'' (beslissende geveg). Toyoda het onmiddellik 'n vlootgebaseerde teenaanval beveel, wat byna al die Japannese vloot se bruikbare skepe gebruik het.{{sfn|Willmott|1984|p=143}}
Die hoofdele van die vloot het op 16 Junie in die westelike deel van die Filippynse See bymekaargekom en op 17 Junie brandstof aanboord geneem. Admiraal Jisaburō Ozawa het hierdie mag aangevoer vanaf sy pas in diens gestelde vlagskip, die Taihō. Benewens uitgebreide bevelvoergeriewe, versterkte torpedobeskermingsgordels en 'n groot luggroep, was die Taihō die eerste Japannese vliegdekskip met 'n pantserdek, wat ontwerp is om bom voltreffers met minimale skade te weerstaan.
Om 18:35 op 15 Junie het die [[duikboot]] USS Flying Fish ’n Japannese mag bestaande uit vliegdekskepe en slagskepe opgemerk wat uit die San Bernardino-straat gekom het. 'n Uur later het die USS Seahorse 'n mag van slagskepe en kruisers gesien wat vanuit die suide genader het, 320 km oos van Mindanao. Die duikbote het opdrag gehad om enige vyandelike skepe gewaar aan te meld voordat hulle ’n aanval sou loods; daarom het Flying Fish tot ná sononder gewag en toe na die oppervlak gekom om sy verslag per radio deur te gee.{{sfn|Taylor|1991|p=220}} Die bevelvoerder van die Vyfde Vloot, Spruance, was daarvan oortuig dat 'n groot seeslag op hande was. Nadat hy met Nimitz by die hoofkwartier van die Stille Oseaan-vloot in [[Hawaii]] beraadslaag het, het hy aan Skout-admiraal Marc Mitscher, bevelvoerder van die Vinnige Vliegdekskip-taakmag (Taakmag 58), wat twee vliegdekskip-taakgroepe noordwaarts gestuur het om lugversterkings uit Japan te onderskep, opdrag gegee om te hergroepeer en na 'n posisie wes van Saipan, in die Filippynse See, te beweeg.{{sfn|Potter|1990|p=148}} Taakmag 52 se slagskepe, kruisers en vliegdekskepe begelei groepe het opdrag gekry om naby Saipan te bly, ten einde die invalsvloot te beskerm en lugsteun vir die landings te verskaf.
Kort voor middernag op 18 Junie het Nimitz per radio aan Spruance laat weet dat 'n Japannese vaartuig radiostilte verbreek het. Die onderskepte boodskap was blykbaar gestuur van Ozawa aan sy landgebaseerde lugmagte op Guam. Deur middel van radiorigtingbepaling is vasgestel dat die sender ongeveer 571 km wes-suidwes van Taakmag 58 geleë was.{{sfn|Potter|1990|p=145}} Mitscher het oorweeg of die radioboodskappe dalk ’n Japannese misleidingspoging was, aangesien dit bekend was dat die Japannese soms ’n enkele vaartuig uitgestuur het om radiostilte te verbreek, ten einde hul teenstanders te mislei oor die werklike posisie van die hoofmag.{{sfn|Potter|1990|p=149}}
Mitscher het besef dat daar 'n moontlikheid van 'n nagtelike oppervlakte konfrontasie met Ozawa se magte bestaan. Arleigh Burke, Mitscher se stafhoof ('n voormalige bevelvoerder van 'n torpedojaereskader wat verskeie naggevegte in die Salomonseilande gewen het), het aangeneem dat Willis Lee, die bevelvoerder van die gevegslinie, die geleentheid sou verwelkom. Maar Lee was sterk gekant teen so 'n ontmoeting.{{sfn|Potter|1990|p=148}} Omdat hy self 'n verwarrende naggeveg naby Guadalcanal beleef het, was Lee nie entoesiasties oor 'n nagtelike konfrontasie met Japannese skepe nie; hy was van mening dat sy bemannings nie voldoende daarvoor opgelei was nie. Kort nadat hy van Lee se standpunt verneem het, het Mitscher toestemming by Spruance gevra om Taakmag 58 gedurende die nag weswaarts te laat beweeg. Die doel was om teen dagbreek 'n posisie te bereik vanwaar vliegtuie gelanseer kon word, wat 'n grootskaalse lugaanval op die vyandelike mag sou moontlik maak. Spruance het die saak vir 'n uur oorweeg en toe Mitscher se versoek van die hand gewys. {{sfn|Potter|1990|p=150}} Mitscher se personeel was teleurgesteld met Spruance se besluit.{{sfn|Potter|1990|p=151}} Burke het later kommentaar gelewer: "Ons het geweet ons sou môreoggend deur die hel geslaan word. Ons het geweet ons kon hulle nie bereik nie. Ons het geweet hulle kon ons bereik."{{sfn|Taylor|1991|p=222}}
Spruance se besluit is beïnvloed deur sy bevele van Nimitz, wat dit duidelik gestel het dat die beskerming van die invalsvloot die primêre opdrag van Taakmag 58 was. Spruance was bekommerd dat die Japanners sou probeer om sy hoofvloot met 'n afleidingsmag weg te lok van die Marianas, terwyl hulle terselfdertyd 'n aanvalsmag sou laat deursluip om die landingsvloot te vernietig.<ref>C. N. Trueman (19 May 2015). [http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_the_philippine_sea.htm "The Battle of the Philippine Sea"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130917082603/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_the_philippine_sea.htm |date=17 September 2013 }}. ''The History Learning Site''. Accessed 24 May 2020.</ref> Om die Japannese vloot op te spoor en te vernietig was nie sy hoofdoelwit nie, en hy was nie bereid om toe te laat dat die hoofaanvalsmag van die Stille Oseaan-vloot weswaarts, weg van die amfibiese magte, gelok word nie. Mitscher het die besluit sonder kommentaar aanvaar.{{sfn|Potter|1990|p=151}} Spruance se besluit in hierdie saak, hoewel dit later gekritiseer is, was beslis geregverdig; teen hierdie stadium in die oorlog was dit algemeen bekend dat Japannese operasionele planne dikwels staatgemaak het op die gebruik van lokaas en afleidingsmagte. Soos dit geblyk het, het Spruance gepas gereageer op die Japannese planne, wat voorsiening gemaak het vir 'n afleidingsmaneuver om die vloot ver weg te lok; dit sou 'n uitstekende geleentheid skep vir Japannese vliegtuie vanaf landbasisse om die vliegtuie van die vliegdekskepe te versterk en sodoende Spruance se vloot aan te val.
Voor dagbreek het Spruance voorgestel dat, indien die soektogte teen dagbreek geen teikens sou oplewer nie, die bomwerpers gestuur kon word om kraters in die vliegvelde op Rota en Guam te slaan. Die vloot se bomme met kontakontstekers was egter grootliks uitgeput tydens die vroeëre aanvalle, en Mitscher het slegs oor pantserbreekbomme beskik, wat nodig was om die Japannese vloot te beveg, en hy het dus vir Spruance laat weet dat hy nie sulke aanvalle kon loods nie.{{sfn|Taylor|1991|p=223}} Met dagbreek het Taakmag 58 soekvliegtuie, luggevegpatrollies en anti-duikbootpatrollies gelanseer, en daarna die vloot wes laat draai om meer beweegruimte weg van die eilande te verkry.{{sfn|Potter|1990|p=154}} Die Amerikaanse Vloot het 'n gesofistikeerde lugbeheerstelsel ontwikkel wat vegvliegtuie op gevegspatrollie deur middel van [[radar]] gelei het om vyandelike bomwerpers te onderskep lank voordat hulle die vloot bereik het. Enige aanvallers wat deur die gevegslugpatrollie gebreek het, sou dan te staan kom voor 'n "geskutlinie" van beskermende slagskepe en kruisers; hierdie skepe sou verwoestende sarsies lugdoelvuur, toegerus met nabyheidsontsteker, op die aanvallers losbrand nog voordat laasgenoemdes die vliegdekskepe kon bereik.<ref>Jonathan Parshall et al. [http://www.combinedfleet.com/battles/Battle_of_the_Philippine_Sea "Battle of the Philippine Sea"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002200223/http://combinedfleet.com/battles/Battle_of_the_Philippine_Sea |date=2 October 2013 }}. Combinedfleet.com. Accessed 24 May 2020.</ref>{{self-published inline|date=May 2020}}{{refn|name="Coordination1"|group=N}}{{refn|name="Coordination2"|group=N}}
== Die Slag ==
[[Lêer:Battle Philippine sea map-en.svg|duimnael|regs|300px|Kaart van die Slag van die Filippynse See]]
=== Vroeë aksies ===
Die Japanners het reeds hul oggend-verkenningspatrollies geloods, met gebruik van sommige van die 50 vliegtuie wat op Guam gestasioneer was, en om 05:50 het een daarvan, ’n [[Mitsubishi A6M Zero]], vir Taakmag-58 opgespoor. Nadat die vlieënier per radio gerapporteer het dat hy Amerikaanse skepe gesien het, het die Zero, wat met bomme toegerus was, die voorpos torpedojaer ''Stockham'' aangeval, maar is deur die torpedojaer ''Yarnall'' neergeskiet.{{sfn|Morison|1953|p=262}}
Die Japannese, wat nou op hul hoede was, het begin om hul vliegtuie op Guam te stuur vir 'n aanval. Amerikaanse skepe het hulle op radar opgemerk. 'n Groep van dertig [[Grumman F6F Hellcat|Grumman F6F Hellcats]] is vanaf die USS Belleau Wood gestuur om die bedreiging die hoof te bied. Die Hellcats het opgedaag terwyl vliegtuie steeds van Orote Field af opgestyg het. Minute later is nog radarkontakte waargeneem; dit het later geblyk bykomende magte te wees wat vanaf die ander eilande na die noorde gestuur is. 'n Geveg het uitgebreek waarin 35 Japannese vliegtuie afgeskiet is, terwyl slegs een Hellcat verlore gegaan het. Dit was 'n patroon wat deur die loop van die dag herhaal sou word. Om 09:57 is groot getalle Japannese vliegtuie opgemerk wat die vloot genader het. Mitscher het vir Burke gesê: "Kry daardie vegvliegtuie terug van Guam af." Die oproep "Hey, Rube!" is uitgestuur.{{sfn|Potter|1990|p=154}}{{refn|"Hey Rube!" was die ou sirkuskreet wat gebruik is om hulp te ontbied tydens 'n bakleiery. Die Vloot het dit oorgeneem om aan vegvlieëniers aan te dui dat hulle bo die skip benodig word.|group=N}} Die vloot het koers gehou tot 10:23, toe Mitscher vir Taakmag 58 beveel het om teen die wind in te draai op 'n koers oos-suidoos, en opdrag gegee het dat alle vegvliegtuie die lug moet opstyg; hulle is in verskeie lae van 'n gevegslugpatrollie ontplooi om die Japanners in te wag.{{sfn|Potter|1990|p=155}} Hy het toe sy bomwerpers die lug in gestuur om oor oop waters in die ooste rond te sirkel, eerder as om hulle in die loodsdek vol vliegtuie te laat, waar hulle kwesbaar sou wees vir 'n Japannese bomaanval.{{sfn|Potter|1990|pp=155–156}}
=== Japannese aanvalle ===
[[Lêer:Fighter plane contrails in the sky.jpg|duimnael|Vegvliegtuie se [[kondensasiespore]] in die lug oor Taakmag 58, 19 Junie 1944]]
[[Lêer:Yokosuka D4Y1 Judy taking off from Jun'yō - Battle of Philippine Sea (June 19, 1944).jpg|links|duimnael|'n [[Yokosuka D4Y|Yokosuka D4Y1]] Suisei Model 11 "Judy" duikbomwerper van die 652ste Kōkūtai (Luggroep) wat opstyg van die vliegdekskip ''Jun'yō'' gedurende die Slag van die Filippynse See (19 Junie 1944). Hierdie vliegtuig was deel van die ''Jun'yō'' se tweede golf vliegtuie wat gelanseer was om 10:30 vm. op 19 Junie 1944. Die groep bestaan uit 9 D4Y1s vergesel deur 6 A6M5s]]
Die terugroeping is gelas nadat verskeie skepe in Taakmag 58 omstreeks 10:00 radarkontakte 240 km na die weste opgemerk het. Dit was die eerste van die aanvalle deur die Japannese vliegdekskipmagte, met 68 vliegtuie. Taakmag 58 het begin om elke beskikbare vegvliegtuig die lug in te stuur; teen die tyd dat hulle in die lug was, was die Japannese slegs 110 km ver. Die Japannese het egter begin sirkel om hul formasies vir die aanval te hergroepeer. Hierdie vertraging van 10 minute het deurslaggewend geblyk te wees, en die eerste groep Hellcats het die aanvalsmag om 10:36 onderskep, toe hulle nog 110 km ver was. Hulle is gou deur bykomende groepe versterk. Binne minute is 25 Japannese vliegtuie afgeskiet, terwyl slegs een Amerikaanse vliegtuig verlore gegaan het.
Die Japannese vliegtuie wat oorleef het, is deur ander vegvliegtuie ingewag, en nog 16 is afgeskiet. Van die 27 vliegtuie wat oorgebly het, het sommige aanvale uitgevoer op die voorpos-vernietigers USS Yarnall en Stockham, maar geen skade aangerig nie. Tussen drie en ses bomwerpers het deurgebreek na Lee se slagskipgroep en aangeval; een bom het die hoofdek van die USS South Dakota getref, wat meer as 50 man gedood of beseer het, maar gefaal het om die skip buite aksie te stel. South Dakota was die enigste Amerikaanse skip wat in hierdie aanval beskadig is. Geen vliegtuie van Ozawa se eerste golf het tot by die Amerikaanse vliegdekskepe deurgedring nie.
Om 11:07 het die radar nog 'n groter aanval bespeur. Hierdie tweede golf het uit 107 vliegtuie bestaan. Hulle is onderskep terwyl hulle nog 97 km ver was en ten minste 70 van hierdie vliegtuie is afgeskiet voordat hulle die skepe bereik het. Ses het die groep van skout-admiraal Alfred E. Montgomery aangeval; hulle het twee van die vliegdekskepe net-net gemis, maar wel ongevalle op elk van die skepe veroorsaak. Vier van die ses is afgeskiet. 'n Klein groep torpedo vliegtuie het die USS Enterprise aangeval, en een torpedo het in die skip se kielwater ontplof. Drie ander torpedovliegtuie het die ligte vliegdekskip USS Princeton aangeval en is afgeskiet. Altesaam 97 van die 107 aanvallende vliegtuie is vernietig.
[[Lêer:USS Bunker Hill (CV-17) is near-missed by a Japanese bomb during the Battle of the Philippine Sea, 19 June 1944 (80-G-366983).jpg|duimnael|links|USS Bunker Hill word amper getref deur 'n Japannese bom gedurende die lugaanvalle op 19 Junie 1944.]]
'n Derde aanvalsgolf, bestaande uit 47 vliegtuie, het uit die noorde gekom. Dit is om 13:00 deur 40 vegvliegtuie onderskep, terwyl dit 80 km van die taakmag af was. Sewe Japannese vliegtuie is afgeskiet. 'n Paar het deurgebreek en 'n mislukte aanval op Taakgroep 58.4 uitgevoer.{{sfn|Y'Blood|1981|p=131}} Baie ander het nie hul aanvalle deurgevoer nie. Hierdie aanvalsgolf het dus minder verliese gely as die ander en 40 van sy vliegtuie het daarin geslaag om na hul vliegdekskepe terug te keer.
'n Vierde Japannese aanval is tussen 11:00 en 11:30 geloods, maar die vlieëniers het 'n verkeerde posisie vir die Amerikaanse vloot gekry en kon dit nie opspoor nie. Hulle het in twee los groepe verdeel en koers gekies na Guam en Rota om brandstof in te neem. Een groep, wat na Rota gevlieg het, het op Montgomery se taakgroep afgekom. Agttien vliegtuie het die stryd met Amerikaanse vegvliegtuie aangeknoop en die helfte is afgeskiet. ’n Kleiner groep van nege Japannese duikbomwerpers van hierdie mag het Amerikaanse vliegtuie ontduik en die USS Wasp en USS Bunker Hill aangeval, maar geen treffers behaal nie; agt is afgeskiet. Die groter groep Japannese vliegtuie het na Guam gevlieg en is, terwyl hulle besig was om te land, bo Orote Field deur 27 Hellcats voorgekeer. Dertig van die nege-en-veertig Japannese vliegtuie is afgeskiet, en die res is onherstelbaar beskadig. Aan boord van die Lexington is 'n vlieënier daarna hoor sê: "Hel, dit was nes 'n outydse kalkoenskietery by die huis!"<ref>Hearn, Chester G. ''Navy: An Illustrated History: The U.S. Navy from 1775 to the 21st Century''. p. 80.</ref>
[[Lêer:Alexander Vraciu June 1944 80-G-236841.jpeg|thumb|Lt. Alexander Vraciu het ses Japannese duikbomwerpers afgeskiet in 'n enkele missie, 19 Junie 1944.]]As die voortdurende lugslagting bo Orote-veld in berekening gebring word, het die Japannese verliese op die eerste dag van die geveg meer as 350 vliegtuie beloop. Sowat 30 Amerikaanse vliegtuie het verlore gegaan, en Amerikaanse skepe het min skade opgedoen; selfs die beskadigde USS South Dakota kon in formasie bly om voort te gaan met sy lugafweertake.
=== Duikboot aanvalle ===
Gedurende die dag kon Amerikaanse verkenningsvliegtuie nie daarin slaag om die Japannese vloot op te spoor nie. Twee Amerikaanse duikbote het egter reeds vroeg daardie oggend Ozawa se vliegdekskepe opgemerk en sou binnekort belangrike bystand aan die ''Fast Carrier Task Force'' verleen.
[[Lêer:Japanese aircraft carrier Taiho 02.jpg|duimnael|Japannese vliegdekskip Taihō]]
Om 08:16 het die duikboot USS Albacore, wat Ozawa se vliegdekskipgroep gewaar het, na 'n ideale aanvalsposisie gemaneuvreer; Luitenant-kommandeur James W. Blanchard het die naaste vliegdekskip as sy teiken gekies, dit was die Taihō, die grootste en nuutste vliegdekskip in die Japannese vloot en Ozawa se vlagskip. Net toe Albacore egter op die punt was om te vuur, het sy vuurbeheerrekenaar onklaar geraak, en die torpedo's moes "op die oog af" afgevuur word. Vasbeslote om met die aanval voort te gaan, het Blanchard beveel dat al ses torpedo's in 'n enkele verspreide salvo afgevuur word om die kanse op 'n treffer te vergroot.{{sfn|Roscoe|1949|pp=331–333}}
[[Lêer:Albacore-ii.jpg|duimnael|USS Albacore]]
Taihō het pas 42 vliegtuie gelanseer as deel van die tweede aanval toe die USS Albacore die ses torpedo's afgevuur het. Van die ses torpedo's wat afgevuur is, het vier van die teiken af weggedraai. Japannese vlieënier Sakio Komatsu, wat so pas opgestyg het, het een van die twee torpedo's wat na Taihō op pad was vanuit sy vliegtuig gesien. Komatsu het in die pad van die torpedo geduik wat toe ontplof het. Die sesde torpedo het die vliegdekskip aan sy stuurboordkant getref en twee lugvaartbrandstoftenks beskadig. Die vliegdekskepe se begeleidende torpedojaers het aanvalle met dieptebomme gedoen, maar het slegs geringe skade aan ''Albacore'' aangerig. Aanvanklik het die skade aan Taihō gering gelyk; die oorstromings is vinnig onder beheer gebring en die vliegdekskip se aandrywing- en navigasiestelsels was nie geaffekteer nie. Taihō het vinnig sy bedrywighede hervat, maar petroldampe van die gebarste brandstoftenks het die loodsdekke begin vul, wat 'n toenemend gevaarlike situasie aan boord geskep het.
[[Lêer:Japanese aircraft carrier shokaku 1941.jpg|duimnael|Japannese vliedekskip Shōkaku]]
[[Lêer:Uss cavalla ss-244 1945 usnavy-pd.jpg|duimnael|USS Cavalla]]
Nog 'n duikboot, USS Cavalla, kon teen ongeveer om 12:00 homself in 'n aanvalsposisie op die 25 675-ton-skip Shōkaku maneuver. Die duikboot het ses torpedo's afgevuur, waarvan drie Shōkaku aan sy stuurboordkant getref het.{{sfn|Roscoe|1949|pp=329–331}} Die vliegdekskip was beskadig en het tot stilstand gekom. Een torpedo het die voorste vliegtuigbrandstoftenks naby die hoofloods getref, en vliegtuie wat pas geland het en se brandstof opgevul is, het in vlamme ontplof. Ammunisie en ontploffende bomme het bygedra tot die brand, asook brandstof wat uit stukkende brandstofpype gespuit het. Met sy boeg wat in die see gesak het en brande buite beheer, het die kaptein bevel gegee om die skip te ontruim. Binne minute was daar 'n katastrofiese ontploffing van lugvaartbrandstofdamp wat tussen dekke opgebou het, wat die skip uitmekaar gebreek het. Die skip het omgerol en sowat 230 km noord van die eiland Yap gesink. 887 bemanningslede en 376 manskappe van die 601ste Vlootluggroep, altesaam 1 263 man, het omgekom. Daar was 570 oorlewendes, onder wie die vliegdekskip se bevelvoerder, kaptein Hiroshi Matsubara. Die torpedojaer Urakaze het die duikboot aangeval, maar USS Cavalla het ontsnap met relatief geringe skade, ten spyte van die feit dat dieptebomme naby hom ontplof het.{{sfn|Roscoe|1949|p=330}}
Intussen het Taihō die slagoffer geword van swak skadebeheer. In 'n poging om die plofbare dampe te verwyder, het 'n onervare skadebeheerbeampte beveel dat die ventilasiestelsel teen volle krag moes werk. Hierdie optrede het die dampe egter net deur die hele Taihō versprei en die skip in sy geheel in gevaar gestel. Omstreeks 14:30 het 'n vonk van 'n elektriese kragopwekker op die loodsdek die, nou gekonsentreerde dampe, aan die brand gesteek, wat 'n reeks katastrofiese ontploffings veroorsaak het. Ná die eerste ontploffings was dit duidelik dat Taihō gedoem was en Ozawa en sy personeel is na die nabygeleë torpedojaer Wakatsuki oorgeplaas.{{sfn|Roscoe|1949|p=332}} Kort daarna was daar 'n tweede reeks ontploffings in die Taihō en hy het gesink. Van 'n bemanning van 2 150 het 1 650 offisiere en manskappe omgekom.
=== Amerikaanse teenaanvalle ===
[[Lêer:Battle of the Philippine Sea.jpg|duimnael|Japannese Vliegdekskip Divisie Drie word aangeval deur Amerikaanse Vlootlugmag vliegtuie van Taakmag 58, laat in die middag, 20 Junie 1944. Die swaarkruiser wat sirkel, regs in die voorgrond is of Maya of Chōkai. Agter hulle is die Chiyoda.]]
Taakmag 58 het gedurende die nag wes gevaar om die Japanners teen dagbreek aan te val. Met die eerste lig is soekpatrollies uitgestuur.
Ozawa is na die torpedojaer Wakatsuki oorgeplaas, maar die radio-toerusting aan boord was nie in staat om die nodige aantal boodskappe te stuur nie; hy is dus weer oorgeplaas, hierdie keer na die vliegdekskip Zuikaku, om 13:00. Hy het toe verneem van die rampspoedige uitkomste van die vorige dag en dat hy nog sowat 150 vliegtuie oor het. Nietemin het hy besluit om met die aanvalle voort te gaan, in die veronderstelling dat daar steeds honderde vliegtuie op Guam en Rota was, en het begin om nuwe aanvalle vir 21 Junie te beplan.
Die grootste probleem vir Taakmag 58 was om die vyand, wat vanaf 'n groot afstand geopereer het, op te spoor. Amerikaanse soektogte vroeg op 20 Junie het niks opgelewer nie. 'n Bykomende soektog teen die middag deur Hellcat-vegvlieëniers was ook onsuksesvol. Uiteindelik, om 15:12, het 'n onduidelike boodskap van 'n verkenningsvliegtuig van die [[USS Enterprise (CV-6)|USS ''Enterprise'']] aangedui dat die vyand opgemerk is. Om 15:40 is die waarneming bevestig, tesame met die afstand, koers en spoed. Die Japannese vloot was 443 km ver en het reg wes beweeg teen 'n spoed van 20 knope.{{sfn|Taylor|1991|p=231}} Die Japanners was op die uiterste grens van Taakmag 58 se aanvalsvermoë en die daglig was besig om te kwyn. Mitscher het besluit om 'n grootskaalse aanval te loods. Nadat die eerste aanvalsgroep vertrek het, het hy 'n derde boodskap ontvang wat aangedui het dat die Japannese vloot 97 km verder weg was as wat voorheen aangedui is.{{sfn|Taylor|1991|p=232}}
Die eerste groep vliegtuie wat opgestyg het, sou teen die uiterste vermoë van hul brandstofvoorraad wees en sou in die nag moes probeer land. Mitscher het die tweede groep vliegtuie gekanselleer, maar besluit om nie die eerste groep terug te roep nie. Van die 240 vliegtuie wat vir die aanval opgestyg het, het 14 om verskeie redes omgedraai en na hul skepe teruggekeer. Die 226 vliegtuie wat voortgegaan het, het bestaan uit 95 Hellcat-vegvliegtuie (waarvan sommige 500-pond-bomme gedra het), 54 [[Grumman TBF Avenger|Avenger-torpedobomwerpers]] (slegs 'n paar het torpedo's gedra, terwyl die res vier 500-pond-bomme gedra het) en 77 duikbomwerpers (51 Helldivers en 26 [[Douglas SBD Dauntless|Dauntless]] vliegtuie).{{sfn|Y'Blood|1981|p=?}} Taakmag 58 se vliegtuie het net voor sonsondergang bo die Japannese vloot verskyn.{{sfn|Taylor|1991|p=233}}
Die sowat 35 vegvliegtuie wat Ozawa kon ontplooi, is oorweldig deur die 226 vliegtuie wat aan Mitscher se aanval deelgeneem het. Hoewel die paar Japannese vliegtuie dikwels vaardig hanteer is en die Japannese lugafweervuur hewig was, het die Amerikaanse vliegtuie daarin geslaag om die aanval deur te voer.{{sfn|Potter|1990|p=166}}
Die eerste skepe wat deur die Amerikaanse aanvalsmag gesien is, was olietenkskepe; hulle was 48 km voor die vliegdekskipgroepe. Die aanvalsgroep van die [[USS Wasp (CV-7)|USS ''Wasp'']], wat meer bekommerd was oor hul lae brandstofvlakke as oor die opspoor van die belangriker Japannese vliegdekskepe en slagskepe, het op die tenkskepe afgeduik.{{sfn|Tillman|2006|p=?}} Twee van die tenkskepe is so ernstig beskadig dat hulle later tot sink gebring is, terwyl 'n derde daarin geslaag het om brande te blus en weer te vertrek. Die vliegdekskip Hiyō is aangeval en getref deur bomme en lugtorpedo's van vier Grumman TBF Avenger-vliegtuie, afkomstig van die USS Belleau Wood. Die Hiyō het aan die brand geslaan ná 'n geweldige ontploffing wat deur lekkende vliegtuigbrandstof veroorsaak is. Hy het onbeweeglik op die water gelê en met die agterstewe eerste gesink het, terwyl 250 offisiere en bemanningslede gesterf het. Die res van sy bemanning, ongeveer 'n duisend man, is deur Japannese torpedojaers gered.
Die vliegdekskepe Zuikaku, Junyō en Chiyoda is deur bomme beskadig. Amerikaanse aanvalsvlieëniers wat teruggekeer het, het hierdie skepe oor die algemeen as erger beskadig beskou as wat werklik die geval was; hulle het verwoestende direkte treffers gesien waar Japannese na-oorlogse rekords toon dat dit in werklikheid enorme waterkolomme was wat deur bomme veroorsaak is wat net-net gemis het.{{sfn|Tillman|2006|p=??}} Die slagskip Haruna is ook deur twee bomme getref, waarvan een reg op 'n hoofgeskutdoring beland het. Die skade is beperk gehou, en die skip kon sy posisie behou omdat die kaptein onverwyld opdrag gegee het dat die ammunisiekamer van die geskutdoring oorstroom word, ten einde die moontlikheid van 'n ontploffing te voorkom.
Twintig Amerikaanse vliegtuie in die aanval is vernietig deur Japannese vegvliegtuie en lugafweervuur, wat deur 'n hoë volume vuurkrag vir 'n relatiewe gebrek aan akkuraatheid vergoed het.{{sfn|Tillman|2006|p=???}} Ná die aanval, verder as aanvanklik voorsien, het dit duidelik geword dat die meeste vliegtuie wat na hul vliegdekskepe teruggekeer het, gevaarlik min brandstof oor gehad het; boonop het die nag intree. Om 20:45 het die eerste Amerikaanse vliegtuie wat teruggekeer het, Taakmag 58 bereik. Omdat hy geweet het dat sy vlieëniers dit moeilik sou vind om hul vliegdekskepe op te spoor, het admiraal Joseph J. Clark van die USS Hornet besluit om sy vliegdekskip te verlig deur soekligte reguit die nag in te skyn, ten spyte van die risiko van aanvalle deur Japannese duikbote en vliegtuie wat snags vlieg. Mitscher het die besluit gesteun, en kort voor lank was elke skip in Taakmag 58 verlig, ongeag die verbonde risiko's. Verkenning torpedojaers het liggranate afgevuur om die vliegtuie te help om die taakgroepe op te spoor.<ref name="Clark">{{cite magazine |last= Clark |first= J. J. |date= October 1967 |title= The Marianas Turkey Shoot |url= https://www.americanheritage.com/marianas-turkey-shoot |magazine= American Heritage |volume= 18 |issue= 6 |pages= 95–96 |access-date= 22 November 2020 |archive-date= 30 November 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201130191916/https://www.americanheritage.com/marianas-turkey-shoot |url-status= live}}</ref>{{refn|Dit was 'n staande bevel van die Opperbevelhebber van die Stille Oseaan (CINCPAC) dat skepe ná donker sonder ligte moes vaar; hierdie besluit om die taakmag te verlig, was dus 'n direkte skending van 'n bevel.{{citation needed|date=November 2020}}|group=N}}
Vliegtuie het toestemming gekry om op enige beskikbare vliegdek te land (nie net op hul eie vliegdekskepe soos gewoonlik nie) en baie het wel op ander skepe geland. Ten spyte hiervan het 80 van die terugkerende vliegtuie verlore gegaan. Sommige het op vliegdekskepe neergestort, maar die meeste het in die see beland. Sommige vlieëniers het doelbewus in groepe seelandings gemaak om redding te vergemaklik, terwyl ander individueel neergestort het, hetsy deur middel van 'n beheerde landing met 'n klein bietjie brandstof oor, of deur 'n noodlanding nadat hul brandstof opgeraak het.{{sfn|Tillman|2006|p=????}} Ongeveer driekwart van die bemanningslede is uit die see gered, óf daardie selfde nag vanaf die plekke waar hulle neergestort het binne die taakmagte, óf gedurende die daaropvolgende dae in die geval van diegene wat verder weg was, terwyl soekvliegtuie en torpedojaers die oseaan deurkruis het op soek na hulle.{{refn|Die Amerikaanse Vloot het die bemanning van 'n skip wat 'n neergeskiete vlieënier na sy oorspronklike skip terugbesorg het, gewoonlik met verskeie gellings [[roomys]] beloon.<ref>{{cite web |url= http://www.ussessexcv9.org/Bravepages/icecream.html |title= My True Worth – 10 Gallons of Ice Cream |last1= Stark |first1= Norman |date= 17 September 2002 |access-date=26 August 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081120194959/http://www.ussessexcv9.org/Bravepages/icecream.html |archive-date= 20 November 2008 }}</ref><ref>{{cite book |last= John |first= Philip |date= 2004 |title= USS Hancock CV/CVA-19 Fighting Hannah |publisher= Turner Publishing Company |page= 122 |isbn= 1-56311-420-8}}</ref>|group=N}}
== Afloop ==
=== Japan ===
Daardie aand het Toyoda vir Ozawa beveel om uit die Filippynse See te onttrek. Amerikaanse magte het die Japannese agterna gesit maar die slag was verby. Die vier Japannese lugaanvalle het 373 vliegtuie vanaf vliegdekskepe behels; 243 daarvan het verlore gegaan, terwyl 130 na die vliegdekskepe teruggekeer het. Baie van laasgenoemdes het egter later verlore gegaan toe die Taiho en Shōkaku gekelder is. Ná die tweede dag van die geveg het die verliese op altesaam drie vliegdekskepe, meer as 350 vliegdekskip-vliegtuie en ongeveer 200 landgebaseerde vliegtuie te staan gekom.
In die vyf groot "vliegdekskip-teen-vliegdekskip"-gevegte, van die [[Slag van die Koraalsee]] tot die Slag van die Filippynse See,{{refn|name="FiveMajors"|group=N}} het die Japannese Vloot nege vliegdekskepe verloor, terwyl die Amerikaanse Vloot drie verloor het. Die vliegtuie en opgeleide vlieëniers wat in die Filippynse See verlore gegaan het, was 'n onvervangbare terugslag vir die Japannese vlootlugmag, wat reeds in getalle oortref is. Die Japanners het die grootste deel van 'n jaar (ná die [[Slag van die Santa Cruzeilande]]) daaraan bestee om hul uitgedunde vliegdekskip-luggroepe te herstel, en die Amerikaanse "Fast Carrier Task Force" het 90% daarvan binne twee dae vernietig. Die Japanners het slegs genoeg vlieëniers oor gehad om 'n luggroep vir een van hul ligte vliegdekskepe saam te stel. Gevolglik het hulle vier maande later, tydens die Slag van Leytegolf, 'n afleidingsgroep vliegdekskepe, bestaande uit slegs 108 vliegtuie versprei oor vier skepe, uitgestuur. Hierdie groep is opgeoffer in 'n poging om die Amerikaanse vloot weg te lok van die beskerming van die troepe en voorrade wat vir die Slag van Leyte aan wal gebring is.
Die Japannese weermag, wat die omvang van sy vorige verliese vir die Japannese publiek verberg het, het hierdie beleid voortgesit. Hoewel die feit dat die Slag van die Filippynse See en die Slag van Saipan gelyktydig plaasgevind het aan die publiek bekend gemaak is, is die omvang van die rampe verswyg.{{sfn|Hoyt|1986|p=352}}
=== Amerika ===
Verliese aan die Amerikaanse kant op die eerste dag het 23 vliegtuie beloop. Die meeste van die Amerikaanse vliegtuigverliese het tydens die tweede dag se lugaanval op die Japannese vloot plaasgevind; van die 226 vliegtuie wat vir die aanval gelanseer is, het 115 teruggekeer. Twintig vliegtuie het tydens die aanval as gevolg van vyandelike optrede verlore gegaan, terwyl 80 verlore gegaan het toe hul brandstof opgeraak het terwyl hulle na hul vliegdekskepe teruggekeer het: hulle moes óf in die see land (noodlanding op water), óf het neergestort in 'n poging om snags te land.{{sfn|Potter|1990|p=170}}
Spruance se konserwatiewe gevegsplan vir Taakmag 58 het, hoewel slegs een ligte vliegdekskip gekelder is, die Japannese vlootlugmag ernstig verswak deur die meeste van die oorblywende opgeleide vlieëniers te dood en hul operasionele reserwes van vlootvliegtuie te vernietig, ’n slag wat die Japannese vlootlugmag effektief verpletter het en waarvan dit nooit weer herstel het nie.{{sfn|Willmott|1984|p=204}} Sonder die tyd of hulpbronne om voldoende vliegtuie te bou en nuwe vlieëniers op te lei, was die oorblywende Japannese vliegdekskepe byna nutteloos in 'n aanvallende rol, 'n feit wat die Japannese erken het deur hulle by die Golf van Leyte as opofferbare lokaas te gebruik. Met die effektiewe verlamming van sy beste aanvalsvermoë, het Japan besluit om al hoe meer op landgebaseerde kamikaze-selfmoordvliegtuie staat te maak; dit was 'n laaste desperate poging om die oorlog so duur te maak dat die VSA vredesvoorwaardes sou aanbied wat beter was as onvoorwaardelike oorgawe.
Spruance is ná die geveg skerp gekritiseer deur talle offisiere, veral die vlieëniers, oor sy besluit om die geveg versigtig te voer, in plaas daarvan om sy sterker magte en [[intelligensie]] met 'n meer aggressiewe benadering uit te buit. Deurdat hy nie vroeër en meer agressief teen die vyand opgetree het nie, voer sy kritici aan, het hy 'n geleentheid verspil om die hele Japannese Mobiele Vloot te vernietig. "Dit is wat gebeur as 'n nie-vlieënier in bevel oor vliegdekskepe geplaas word" was die algemene refrein.{{sfn|Potter|1990|pp=174}} Admiraal John Towers, 'n pionier in vlootlugvaart en adjunk-opperbevelhebber van die Stille Oseaan-vloot, het geëis dat Spruance uit sy pos onthef word.{{sfn|Potter|1990|pp=173–174}} Die versoek is deur Nimitz geweier. Boonop is Spruance in sy besluit gesteun deur admiraal Kelly Turner en admiraal Ernest King, hoof van vlootoperasies.{{sfn|Potter|1990|pp=175}}
Spruance se versigtigheid (veral sy vermoede van 'n afleidingsmag) kan vergelyk word met admiraal William Halsey se oorhaastige agtervolging van 'n werklike afleidingsmag by die Golf van Leyte vier maande later. Halsey het die Amerikaanse invalsvloot tydens die Slag by Samar swak beskerm gelaat, wat byna daartoe gelei het dat Japannese swaar oppervlakskepe 'n verwoestende aanval op die landingsmag uitgevoer het. Dit is slegs verhoed deur die heldhaftige en desperate aanval van vyf klein Amerikaanse oppervlakteskepe, wat so 'n intense geveg gevoer het dat die Japannese vloot van 23 skepe gedink het hulle veg teen 'n veel groter mag en het hulle onttrek. Boonop, deur eers op verdediging te fokus, het die vliegdekskepe onder Spruance by die Filippynse See geen noemenswaardige skade gely nie. Dit was in teenstelling met Leytegolf toe Halsey se vliegdekskepe probeer het om die vyandelike vliegvelde te neutraliseer en die vyandelike vloot gelyktydig aan te val, sodat 'n Japannese bomwerper daarin geslaag het om die gevegslugpatrollies te ontduik en die ligte vliegdekskip USS Princeton ernstig te beskadig. Net so was Amerikaanse vliegdekskepe tydens die lugaanvalle vanaf vliegdekskepe in 'n kwesbare posisie; die swak sigbaarheid, tesame met radar verwarring, het 'n Japannese bomwerper toegelaat om deur te glip en die USS Franklin ernstig te beskadig.<ref>{{Cite web |url= http://www.historynet.com/red-sky-at-morning-horror-and-heroism-aboard-the-uss-franklin.htm |title= Red Sky at Morning: Horror and Heroism Aboard the USS ''Franklin'' |first= Michael R. |last=Shea |date= 31 July 2009 |access-date= 28 August 2017 |archive-date= 15 August 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170815104959/http://www.historynet.com/red-sky-at-morning-horror-and-heroism-aboard-the-uss-franklin.htm |url-status= live }}</ref>
Alhoewel die Amerikaanse vliegdekskipaanvalle minder skade aan vyandelike vlootskepe veroorsaak het as in vorige gevegte, het Amerikaanse duikbote daarvoor vergoed deur twee van die drie Japannese vliegdekskepe te sink, wat die Zuikaku as die enigste oorblywende operasionele Japannese vliegdekskip gelaat het.
Die Amerikaanse F6F Hellcat-vegvliegtuig het sy waarde bewys; sy kragtige enjin het uitstekende spoed gelewer, terwyl sy swaarder pantser en vuurkrag dit robuust en dodelik gemaak het. Die Japanners, aan die ander kant, het steeds met die A6M Zero gevlieg, 'n vliegtuig wat, hoewel uiters beweeglik en revolusionêr tydens die vroeë stadiums van die Stille Oseaan-oorlog, teen 1944 onvoldoende krag gehad het, broos was en in verouderd geraak het. Daarbenewens was die D4Y "Judy", hoewel vinnig, ook broos en het dit maklik aan die brand geraak. Japannese vlootvlieëniers was boonop onvoldoende opgelei. Die Japannese opleidingsprogramme kon nie die gehalte vlieëniers vervang wat tydens die vorige twee jaar van die Stille Oseaan-veldtog verlore gegaan het nie. In gevegte teen die goed opgeleide Amerikaanse vlieëniers, van wie baie veterane was, was die stryd eensydig. Die Amerikaners het minder as twee dosyn Hellcats in luggevegte verloor. Amerikaanse vlootvliegtuie en lugafweervuur het byna 480 Japannese vliegtuie neergeskiet; 346 daarvan was vliegtuie vanaf vliegdekskepe en dit op 19 Junie alleen.{{sfn|Morison|1953|p=?}}
'n Baie gunstige uitkoms van die Slag van die Filippynse See vir die Geallieerdes was dat dit groot voordeel ingehou het vir generaal MacArthur se inval in Biak, in Nederlands-Nieu-Guinee, 'n operasie wat weke voor die begin van die operasies by die Mariana-eilande 'n aanvang geneem het. Die Japannese weermag het Biak aangewys as sy belangrikste verdedigingseiland in die teater van die Suidwes-Stille Oseaan. Die 13de Junie was die oorspronklike begindatum van 'n grootskaalse operasie, gelei deur die slagskepe [[Japannese slagskip Yamato|Yamato]] en [[Japannese slagskip Musashi|Musashi]], om MacArthur se skamele vlootmagte, wat geen vliegdekskepe of slagskepe gehad het nie en slegs uit 'n paar kruisers en torpedojaers bestaan het, uit te daag. Op daardie einste dag het die Yamato, die Musashi en hul ondersteuningsskepe nuwe bevele ontvang om na die noorde te beweeg en sodoende dekking te bied aan vliegdekskepe wat op die punt gestaan het om met Operasie A-Go te begin. Die slagskepe het tydens die operasies in die Marianas uiteindelik slegs lugverdedigingsdienste gelewer.<ref>Bleakley, Jack (1991). ''The Eavesdroppers''. Canberra: Australian Government Publishing Service. {{ISBN|978-0-644-22303-4}}. Page 154.</ref><ref>{{cite book | chapter-url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Approach/USA-P-Approach-15.html | chapter=Chapter XV: The Japanese Reinforce Biak | title=U.S. Army in World War II. The War in the Pacific: The Approach to the Philippines | first=Robert Ross | last=Smith | year=1996 | publisher=U.S. Army Center of Military History | via=HyperWar Foundation | access-date=18 August 2024}}</ref>
=== Notas ===
{{Reflist|group=N}}
== Verwysings ==
{{verwysings|3}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]]
hvcrhay52m0olr0qlmumwam2pcw5gxj
Bespreking:Slag van die Filippynse See
1
574148
3373513
3372789
2026-11-17T20:10:14Z
BurgertB
2401
/* Raad: BurgertB... */
3373513
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
== Raad: BurgertB... ==
{{ping|BurgertB}}, wat moet doen met die sin uit die Engelse weergawe: "Why, hell, it was just like an old-time turkey shoot down home!" ?? En: "Great Marianas Turkey Shoot" Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:06, 15 November 2026 (UTC)
:"Hel, dit was nes 'n outydse kalkoenskietery by die huis!" en Groot Mariana-kalkoenskietery. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:09, 17 November 2026 (UTC)
4i8a9ml3gzaszwsxx76pgmvqor8wwkb
MEMS
0
580852
3373446
3368092
2026-11-17T13:26:19Z
Rooiratel
90342
3373446
wikitext
text/x-wiki
{{Geen bronne}}
'''MEMS''' staan vir '''mikro-elektromeganiese stelsels'''. Hierdie stelsels kombineer meganiese en elektriese komponente op 'n mikroskopiese skaal, wat tipies van 'n paar [[mikrometer]] tot enkele [[millimeter]]s wissel.
==Komponente==
Hierdie stelsels kan mikrostrukture soos klein meganiese onderdele bevat, soos byvoorbeeld hefbome, balke, membrane of ratte wat in reaksie op fisiese kragte beweeg of buig. Mikrosensors kan aanwesig wees om fisiese veranderinge soos druk, versnelling, temperatuur of beweging waar te neem en dit in seine om te skakel. Mikro-elektronika sal geïntegreerde stroombane (soos mikroverwerkers) behels wat daardie seine verwerk, versterk en in bruikbare data omskakel. Mikro-aktuators is opsionele komponente wat elektriese energie in meganiese beweging terugskakel.
{{Saadjie}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Meganiese ingenieurswese]]
[[Kategorie:Elektriese ingenieurswese]]
[[Kategorie:Mikrotegnologie]]
n46f5umm9qxbr298v4qvvovita68tcv
Renske Jacobs
0
583211
3373451
3371699
2026-11-17T13:44:52Z
Rooiratel
90342
van imdb af
3373451
wikitext
text/x-wiki
{{Weesbladsy}}
'''Renske Jacobs''' is 'n Suid-Afrikaanse radio-aanbieder, regisseur van radiodramas en aktrise wat sedert 2004 by [[Radio Sonder Grense]] (RSG) werk. Sy het eers die nagskof en later vir jare die Donderdagaandskof op RSG aangebied, en is sedert 2023 een van die aanbieders van die ontbytprogram ''Op en Wakker''. Sedert 2015 regisseer sy ook radiodramas vir RSG, en sy het in 2017 en 2019 die ATKV-Mediaveertjie vir die beste regisseur van 'n radiodrama gewen.<ref name="sarie2009" /><ref name="omny2023" /><ref name="rsgplus2017" />
== Lewe ==
Jacobs is een van die drie dogters van die omroeper Roelf Jacobs en sy vrou, Diekie. Haar pa het vir die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie|SAUK]] se radio en televisie gewerk, onder meer as nuusleser, regisseur van radiodramas en die skepper van die varkie Otterjasie in die kinderstories wat hy saans oor die radio vertel het. Haar ma was 'n drama-onderwyseres met 'n eie ateljee.<ref name="maroela2021" /><ref name="rsgplus2017" /> Die gesin het in [[Lyttelton]] in [[Pretoria]] gewoon.<ref name="maroela2021" />
Volgens haar ma het Jacobs op omtrent vier jaar oud haar eerste verhoogrol vertolk. Sy het toe vir een van haar ma se leerlinge, wat siek geword het, by 'n [[A.G. Visser]]-konsert ingestaan, en die woorde geken omdat sy by al die repetisies teenwoordig was. Saam met haar twee susters het sy jaar na jaar aan kunswedstryde deelgeneem.<ref name="rsgplus2017" /> Haar pa is onverwags aan 'n hartaanval oorlede toe sy op pad na haar matriekjaar was.<ref name="maroela2021" /> Sy het aan die kuns- en dramaskool Pro Arte gematrikuleer en drama aan die destydse Technikon Pretoria, die huidige [[Tshwane-Universiteit vir Tegnologie]], studeer.<ref name="rsgplus2017" /><ref name="sarie2009" />
Jacobs is getroud en het in 2011 'n seun gekry. Voor sy ma geword het, het sy oral in die land as vuurdanser en vuureter opgetree, onder meer by bekendstellings en partytjies.<ref name="rsgplus2017" /><ref name="sarie2009" />
== Loopbaan ==
=== Radio en televisie ===
Jacobs het drama gaan studeer omdat sy eerder op die verhoog wou optree, en het nie beplan om omroeper te word nie. Ná 'n paar jaar as verslaggewer by Landbouradio en ander werk in die vermaaklikheidsbedryf het RSG haar aangestel om die nagskof aan te bied.<ref name="maroela2021" /> In 2009 het sy daagliks van 18:00 tot middernag die kontinuïteit op RSG behartig, die nuusbulletins en die weervoorspelling, en ook die Sondagnagskof van middernag tot vyfuur die oggend aangebied, wat met 'n uur van spookstories begin het. Sy het toe ook ankeraanbieding en oorklanking vir [[KykNET|kykNET]] se ''Tuine en Tossels'' gedoen.<ref name="sarie2009" />
Saam met Christelle Webb-Joubert was sy amper ses jaar lank verantwoordelik vir RSG se kinderprogram ''Poen en Toekie''. Die twee het elke week ses episodes bedink, geskryf en opgeneem, en hulself as regisseurs gelei, aangesien hulle al die karakters self moes vertolk. Jacobs beskryf die program as haar groot leerskool.<ref name="rsgplus2017" /><ref name="sarie2009" />
Met die Donderdagaandskof het sy ook twee radiodramaseisoene per jaar oorgeneem. Sy het verder vir 'n paar jaar in vervolgverhale en radiodramas van [[Evert Snyman]], [[Bettie Kemp]] en Mari Snyman gespeel.<ref name="rsgplus2017" /> Op 3 April 2023 het sy haar Donderdagaandskof vir 'n plek as mede-aanbieder van ''Op en Wakker'', saam met Gustav Greyling en Blaine Jones, verruil.<ref name="omny2023" /> Sommige aande skryf sy ook nuus vir die SAUK se Afrikaanse televisienuusbulletin.<ref name="rsg" />
=== Radiodrama ===
RSG het Jacobs in 2015 as volwaardige dramaregisseur aangestel.<ref name="rsgplus2017" /> Volgens Maroela Media het sy veral as regisseur van radiodramas naam gemaak.<ref name="maroela2021" /> Vir die RSG Kunstefees van 2014 het sy die kinderreeks ''Die Ploeters kom aarde toe'' geskep, wat elke aand van die fees uitgesaai is, met onder andere [[Johny Klein]] in die rolverdeling.<ref name="litnet2014" />
Haar eie gunsteling is ''Bloedlyn'' van Martyn le Roux, 'n weerwolfverhaal van 'n uur en 40 minute met [[Robbie Wessels]] in die rolverdeling, waarvoor sy spesiale byklanke laat skep het en die meeste van die musiek uit [[Hans Zimmer]] se klankbaan vir ''The Dark Knight Rises'' gekies het.<ref name="rsgplus2017" /> By die regie van ''Siembamba'' in 2016 het sy gesê dat daar meer geleenthede vir kinders in radiodrama geskep moet word.<ref name="maroela2016" />
{| class="wikitable"
|+ Radiodramas wat Jacobs geregisseer het
! Drama !! Skrywer !! Opmerkings
|-
| ''Bloedlyn'' || Martyn le Roux || Finalis vir die ATKV-Mediaveertjie vir die beste regisseur van 'n radiodrama in 2016;<ref name="vrouekeur2016" /> Liberty-toekenning vir radiodrama<ref name="rsgplus2017" />
|-
| ''Wat sal die mense sê?'' || Perdita van Dijk du Bois || Die teks was in 2016 'n finalis vir 'n ATKV-Mediaveertjie<ref name="vrouekeur2016" /><ref name="maroela2016" />
|-
| ''Siembamba'' || [[Marion Erskine]] || Eerste uitsending op 26 Mei 2016 in RSG se Radioteater<ref name="maroela2016" />
|-
| ''Dagboek van 'n wurm'' || Martyn le Roux || ATKV-Mediaveertjie vir die beste regisseur van 'n radiodrama, 2017<ref name="huisgenoot2017" />
|-
| ''Kolskoot Visagie'' || || ATKV-Mediaveertjie vir die beste regisseur van 'n radiodrama, 2019<ref name="mediaonline2019" />
|-
| ''Houvas'' || Lee Doubell || Wenner van die RSG-radiodramaskryfkompetisie van 2022; uitgesaai op 4 Mei 2023, met onder andere [[Deon Lotz]] in die rolverdeling<ref name="rsgplus2023" />
|-
| ''Twee grafgrawers en 'n melkhout'' || Jaco Versveld || Merieteprys in die RSG-radiodramaskryfkompetisie van 2024; uitgesaai op 30 Oktober 2025<ref name="omny2025" /><ref name="litnet2025" />
|}
As aktrise het sy onder meer in Jenny Pieterse se ''Die Magrietjie'' gespeel, wat Johny Klein in 2022 vir RSG geregisseer het.<ref name="rsgplus2022" />
=== Rolprente ===
{| class="wikitable"
! Jaar !! Titel !! Rol
|-
| 2013 || Wolf Wolf: Hoe Laat is Dit? || Yuvanke Gersbach
|-
| 2013 || [[Khumba]] || "Meerkat boy" (Afrikaanse stem)
|-
| 2021 || Dawie & Gabriel || Debby Engelbrecht
|}
== Verwysings ==
{{Verwysings|refs=
<ref name="rsg">{{Verwys web |titel=Renske Jacobs – RSG FM |url=https://www.rsg.co.za/rsg-fm/aanbieder/renske-jacobs/ |webwerf=RSG FM |besoekdatum=12 November 2026}}</ref>
<ref name="sarie2009">{{Verwys web |van=Van Wyk |voornaam=Marguerite |titel=Renske Jacobs |url=https://www.netwerk24.com/sarie/bekendes/renske-jacobs-20170914 |webwerf=Sarie |datum=29 Mei 2009 |besoekdatum=12 November 2026}}</ref>
<ref name="omny2023">{{Verwys web |titel=Renske Jacobs sluit by Op en wakker-span aan |url=https://omny.fm/shows/op-en-wakker/renske-jacobs-sluit-by-op-en-wakker-span-aan |webwerf=Op en Wakker, RSG |datum=31 Maart 2023 |besoekdatum=12 November 2026}}</ref>
<ref name="rsgplus2017">{{Verwys web |titel=Renske by twee geleenthede bekroon |url=https://www.rsgplus.org/kuns/drama/renske-is-n-wenner/ |webwerf=RSGplus |datum=18 Mei 2017 |besoekdatum=12 November 2026}}</ref>
<ref name="maroela2021">{{Verwys web |titel=Kuier in Nagkantoor: Roelf Jacobs, die man met die fluweelstem |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/kuier-in-nagkantoor-roelf-jacobs-die-man-met-die-fluweelstem/ |webwerf=Maroela Media |datum=31 Oktober 2021 |argiefurl=https://web.archive.org/web/20221026212332/https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/kuier-in-nagkantoor-roelf-jacobs-die-man-met-die-fluweelstem/ |argiefdatum=26 Oktober 2022 |besoekdatum=12 November 2026}}</ref>
<ref name="maroela2016">{{Verwys web |titel=Radiodrama: 'Siembaba'-riller gaan jou wakker hou |url=https://maroelamedia.co.za/radio/radiodramas/radiodrama-siembaba-riller-gaan-jou-wakker-hou/ |webwerf=Maroela Media |datum=24 Mei 2016 |argiefurl=https://web.archive.org/web/20211120034554/https://maroelamedia.co.za/radio/radiodramas/radiodrama-siembaba-riller-gaan-jou-wakker-hou/ |argiefdatum=20 November 2021 |besoekdatum=12 November 2026}}</ref>
<ref name="litnet2014">{{Verwys web |titel=Bekroonde RSG Kunstefees terug met die room van SA kunste |url=https://www.litnet.co.za/bekroonde-rsg-kunstefees-terug-met-die-room-van-sa-kunste/ |webwerf=LitNet |datum=2014 |besoekdatum=12 November 2026}}</ref>
<ref name="vrouekeur2016">{{Verwys web |titel=Finaliste van ATKV-Mediaveertjies bekend |url=https://www.vrouekeur.co.za/nuus-vermaak/finaliste-van-atkv-mediaveertjies-bekend |webwerf=Vrouekeur |datum=11 April 2016 |besoekdatum=12 November 2026}}</ref>
<ref name="huisgenoot2017">{{Verwys web |titel=Gesogte Veertjies beloon diegene wat die Afrikaanse beiteltjies help slyp |url=https://www.netwerk24.com/huisgenoot/nuus/gesogte-veertjies-beloon-diegene-wat-die-afrikaanse-beiteltjies-help-slyp-20170528 |webwerf=Huisgenoot |datum=28 Mei 2017 |besoekdatum=12 November 2026}}</ref>
<ref name="mediaonline2019">{{Verwys web |van=Bratt |voornaam=Michael |titel=Awards Wrap: SABC wins 11 awards, SA agencies win big at the ADC and One Show Awards |url=https://themediaonline.co.za/2019/05/awards-wrap-sabc-wins-11-afrikaans-broadcasting-awards-sa-agencies-win-big-at-the-adc-and-one-show-awards/ |webwerf=The Media Online |datum=14 Mei 2019 |taal=en |besoekdatum=12 November 2026}}</ref>
<ref name="rsgplus2023">{{Verwys web |van=Hudson |voornaam=Mari |titel=RSG-Wendrama ondersoek houvas van die verlede; Luister weer |url=https://www.rsgplus.org/rsg-wendrama-ondersoek-houvas-van-die-verlede/ |webwerf=RSGplus |datum=4 Mei 2023 |argiefurl=https://web.archive.org/web/20250805132542/https://www.rsgplus.org/rsg-wendrama-ondersoek-houvas-van-die-verlede/ |argiefdatum=5 Augustus 2025 |besoekdatum=12 November 2026}}</ref>
<ref name="rsgplus2022">{{Verwys web |van=Hudson |voornaam=Mari |titel=Luister op 19 Mei na Die Magrietjie |url=https://www.rsgplus.org/19-mei-die-magrietjie/ |webwerf=RSGplus |datum=12 Mei 2022 |argiefurl=https://web.archive.org/web/20250423220023/https://www.rsgplus.org/19-mei-die-magrietjie/ |argiefdatum=23 April 2025 |besoekdatum=12 November 2026}}</ref>
<ref name="omny2025">{{Verwys web |titel=Twee grafgrawers en 'n melkhout deur Jaco Versveld |url=https://omny.fm/shows/radioteater/twee-grafgrawers-en-n-melkhout-deur-jaco-versveld |webwerf=Radioteater, RSG |datum=30 Oktober 2025 |besoekdatum=12 November 2026}}</ref>
<ref name="litnet2025">{{Verwys web |titel=Persverklaring: 'n Huldeblyk, herdenkings en vermaak in RSG se tweede Radioteaterseisoen |url=https://www.litnet.co.za/persverklaring-n-huldeblyk-herdenkings-en-propvol-vermaak-in-rsg-se-tweede-radioteaterseisoen/ |webwerf=LitNet |datum=2 Oktober 2025 |besoekdatum=12 November 2026}}</ref>
}}
{{DEFAULTSORT:Jacobs, Renske}}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse radioaanbieders]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse regisseurs]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
fhmf6lkqd9xyhvrndx66xo4mbfhqtkl
Amerikaanse Sendinggenootskap
0
583234
3373452
3372385
2026-11-17T13:47:07Z
Rooiratel
90342
3373452
wikitext
text/x-wiki
Die '''Amerikaanse Sendinggenootskap''' was een van ‘n aantal soortgelyke organisasies wat die verantwoordelikheid van die Protestantse sendingwerk in Suider-Afrika op hulle geneem het. In Suid-Afrika het die ABCFM veral ‘n rol gespeel in die ontwikkeling van Zoeloe as ‘n geskrewe taal.
==Stigting==
Die '''American Board of Commissioners for Foreign Missions''' (ABCFM), die eerste Amerikaanse sendingorganisasie, is op 5 September 1810 in [[Boston]] gestig as ‘n uitvloeisel van die geestelike herlewing aan die einde van die 18de en begin van die 19de eeu. Al vroeg het dit met die Congregational kerk saamgewerk en sendingstasies in [[Ceylon]], [[China]] en [[Indië]] gestig.
==Vertrek na Suid-Afrika==
Dr. [[John Philip]] van die [[Londense Sendinggenootskap]] het in ‘n brief aan J.B. Purney van die Princeton teologiese skool genoem van die braak sendingveld onder die [[Matabele]] en die [[Zoeloes]]. Die gevolg hiervan was dat ses sendelinge [[Daniël Lindley]], Henry Venable, Aldan Grout, George Champion, die geneeshere A.E. Wilson en Newton Adams en hul gesinne op 6 Februarie 1835 in [[Kaapstad]] aankom. Dit was ‘n onrustige tyd in die [[Kaapkolonie]]: die [[Sesde Grensoorlog]] was aan die gang en die [[Groot Trek]] het op die punt gestaan om te vertrek.
==Mosega==
Reeds op 19 Maart vertrek Lindley, Wilson en Venable om onder die Matabele te gaan werk. Almal behalwe Wilson word hier op Mosega ernstig siek. Dr. Wilson se vrou sterf op 18 September 1836. Silkaats was aanvanklik vriendelik, maar raak almeer wantrouig en later selfs vyandig. Na die aanval van die Voortrekkers op Mosega en omdat daar geen vordering met die sendingwerk sigbaar is nie, besluit die sendelinge om hul sendingpoging hier te staak.
==Zoeloeland==
George Champion stig hul eerste stasie genaamd Nginani (“Ek is met jou”) op 26 September 1836. Die tweede stasie word deur Venable en Wilson in Julie 1837 op die linkeroewer van die Mhlathuzerivier gestig. Hulle noem dit Themba (“vertroue”). A. Grout begin ‘n stasie by Ginani aan die [[Msunduzirivier]] en Adams by [[Umlazi]]. Na die mislukking van die sendingpoging onder die Matabele begin Lindley ‘n stasie aan die [[Illovorivier]]. Na die moorde op die Voortrekkers deur die Zoeloes onder [[Dingaan]] vlug die meeste sendelinge en keer terug na die [[VSA]]. Lindley, Adams en A. Grout kom in 1839 en 1840 weer terug. A. Grout stig sy Groutville aan die [[Mvotirivier]] in Junie 1844, J.C. Bryant sy Imfume-sending in 1847, sendeling Stone sy sendingpos aan die Mthwalumerivier en H.A. Wilder syne hoër op maar aan die ander oewer van dieselfde rivier. Teen die middel van die eeu was daar 12 stasies beman deur 14 sendelinge.
==Buite Zoeloeland==
Sendelinge het o.a. gaan werk onder die [[Sjangaan]] in [[Mosambiek]]. In 1893 het 8 Amerikaanse sendelinge met sendingposte insluitende skole en hospitale in die omgewing van Mount Selinda in die ooste van [[Suid-Rhodesië]] begin. Twee jaar later is ‘n pos by Chikore begin. In 1893 was die sendeling H.D. Goodenough werksaam onder die bekeerlinge van hul stasies wat na die myne in [[Johannesburg]] gegaan het. In die 20ste eeu was die sendiggenootskap betrokke by die Memorial Mission to Dr. Newton Adams by Clairwood, die Adams College (1935), Inanda Seminary, Ohlange Institute, die Bridgeman Memorial Hospital (1938) in Johannesburg en die McCord-hospitaal. `
==Drukpers==
In Natal was die ABCFM-sendelinge die eerste met ‘n drukpers in die gebied. Aanvanklik is eenvoudige skoolboeke gedruk, maar in 1849 was daar al ‘n maandelikse tydskrif. Die volgende jaar verskyn die gesangboek “Amagama akuhlabelela”. Hiervan is derduisende kopieë deur die jare gedruk en is gebruik tot diep in die 20st eeu. Selfs ander kerkgenootskappe het daarvan gebruik gemaak. Tien jaar later verskyn Lewis Grout se “Grammar of the Zulu language”. Dit word in 1865 gevolg met die Nuwe Testament in Zoeloe.
==Persone==
Die bekendste Amerikaanse sendelinge was
*[[Daniel Lindley]]
*James Churchill Bryant (*Easton, [[Massachusetts]], 8 April 1812 - †[[Inanda, KwaZulu-Natal]], 23 Desember 1850), Congregational sendeling, kenner van die Zoeloe-taal
*Aldin Grout (*Pelham, [[Massachusetts]], 2 September 1803 - †Springfield, VSA, 12 Februarie 1894)
*George Champion (†Santa Cruz, Desember 1841)
*Alexander Erwin Wilson (*Mecklenburg County, [[Noord-Carolina]], 11 Desember 1803 - †Fishtown, Kaap Palmas, Wes-Afrika, 13 Oktober 1841), ook geneesheer
*Newton Adams (*East Bloomfield, [[New York]], 4 Augustus 1804 - †[[Amanzimtoti]], 16 September 1851), ook sendingdokter
*Henry Isaac Venable (*Shelby county, [[Kentucky]], 20 Junie 1811 - †Paris, [[Illinois]], 22 Mei 1878), sendeling in Transvaal en Natal
*Hyman Augustine Wilde (*Cornwall. [[Vermont]], 17 Februarie 1822 - †Hartford, [[Connecticut]], 7 September 1877), Mtwalumestasie, geleerde
*Josiah Tyler (*Hanover, [[New Hampshire]], 1821 - †Asheatte, [[Noord-Carolina]], 1895)
*Lewis Grout (*Newfane, [[Vermont]], 28 Janaurie 1815 - †Wesste Brattleboro, [[Vermont]], 12 Maart 1905), Congrational sendeling, kenner van die Zoeloe-taal, drukker
== Bronnelys ==
*Bulpin, T.V.: Natal and the Zulu Country. Kaapstad: Books of Africa, 1966
== Eksterne skakels ==
*https://www.globalministries.org/resource/resources_mission_study_abcfm_abcfm_american_board_200/
*https://library.harvard.edu/collections/american-board-commissioners-foreign-missions-archives
*https://www.rhodesianstudycircle.org.uk/the-american-board-mission/
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie: Protestantisme]]
[[Kategorie: Sending in Suider-Afrika]]
[[Kategorie: Christelike sendings]]
3jv5id6wk2qp0az7vhy11z6o8p57uzs
Koöperatiewebankeontwikkelingsagentskap
0
583360
3373483
3372273
2026-11-17T18:35:26Z
Pynappel
70858
/* Die eerste jare */
3373483
wikitext
text/x-wiki
{{Kort beskrywing|Voormalige Suid-Afrikaanse staatsagentskap vir koöperatiewe bankwese}}
Die '''Koöperatiewebankeontwikkelingsagentskap''' was 'n openbare entiteit in [[Suid-Afrika]] wat koöperatiewe bankwese moes ondersteun, bevorder en ontwikkel. Dit is deur die Wet op Koöperatiewe Banke van 2007 ingestel en het onder die Nasionale Tesourie geval.<ref name="wet" /><ref name="jv2012" /> Tot 2018 het die agentskap ook oor die kleiner koöperatiewe banke en die koöperatiewe finansiële instellings toesig gehou, maar daardie funksie is toe na die Omsigtigheidsowerheid by die [[Suid-Afrikaanse Reserwebank]] oorgedra.<ref name="jv2018" /> Op 1 Oktober 2024 is die agentskap saam met die Kleinondernemingsontwikkelingsagentskap (Seda) en die Klein Ondernemingsfinansieringsagentskap (sefa) in die nuwe Kleinondernemingsontwikkelings- en Finansieringsagentskap (SEDFA) opgeneem.<ref name="sedfa" />
== Stigting en mandaat ==
Hoofstuk IX van die Wet op Koöperatiewe Banke (Wet 40 van 2007) het die agentskap as 'n regspersoon ingestel wat aan die Wet op Openbare Finansiële Bestuur onderworpe is.<ref name="wet" /> Dit was 'n openbare entiteit volgens Bylae 3A van daardie wet, en sy raad, wat die rekenpligtige gesag was, is deur die minister van finansies aangestel.<ref name="jv2012" /> Die agentskap was in 2012 net minder as vier jaar oud.<ref name="jv2012" /> Sy kantoor was op die 27ste verdieping van Madibastraat 240 in [[Pretoria]].<ref name="brosjure" />
Artikel 55 van die wet het die agentskap onder meer opgedra om:<ref name="wet" />
* koöperatiewe bankwese, insluitend koöperasies wat deposito's neem, te ondersteun, te bevorder en te ontwikkel;
* 'n toesighouer aan te stel en te ondersteun;
* verteenwoordigende liggame te registreer en te reguleer, en ondersteuningsorganisasies te akkrediteer en te reguleer;
* koöperatiewe banke met lenings of toelaes finansieel te ondersteun en hulle met likiditeitsbestuur te help;
* die Depositoversekeringsfonds vir Koöperatiewe Banke te bestuur; en
* onderwys, opleiding, bewusmaking en navorsing oor koöperatiewe banke te fasiliteer en te finansier.
Die wet het toesig tussen twee toesighouers verdeel. Die Reserwebank se toesighouer was verantwoordelik vir primêre koöperatiewe banke met meer as R20 miljoen se deposito's en vir alle sekondêre en tersiêre koöperatiewe banke, en die agentskap se eie toesighouer vir primêre koöperatiewe banke met R20 miljoen of minder.<ref name="wet" />
== Die eerste jare ==
Die eerste koöperatiewe bank in Suid-Afrika, die Ditsobotla-spaar-en-kredietkoöperasie, is in Februarie 2011 by die agentskap se toesighouer geregistreer en het op 5 November 2011 amptelik sy deure geopen. Dit het uit drie spaar-en-kredietkoöperasies van werkers in die omgewing van [[Lichtenburg]] ontstaan.<ref name="jv2012" /> Op 14 Junie 2011 is die [[Orania Spaar en Krediet|OSK]]-koöperatiewe bank van [[Orania Spaar en Krediet|Orania]], met 379 lede en R42,1 miljoen se deposito's, by die Reserwebank se toesighouer geregistreer. Daarmee was daar twee koöperatiewe banke in die land.<ref name="jv2012" /> Die ander koöperatiewe finansiële instellings wat vir registrasie in aanmerking gekom het, het in 2011/12 almal te kort geskiet, veral weens te min kapitaal, swak bestuur en swak inligtingstelsels.<ref name="jv2012" />
Die agentskap het die sektor in sy eerste jare opgeruim. Waar daar in 2010/11 volgens berigte 121 koöperatiewe finansiële instellings met 59 394 lede was, was daar in 2012/13 nog 35 behoorlik geregistreerde instellings met 38 084 lede.<ref name="jv2018" /> In 2012 het die twee selfregulerende liggame wat tot dan toe toesig oor die spaar-en-kredietkoöperasies gehou het, hulle rol prysgegee, en die Nasionale Tesourie het voorgestel dat die agentskap die reguleerder word van alle koöperatiewe finansiële instellings wat nie aan die vereistes vir 'n koöperatiewe bank voldoen nie.<ref name="jv2012" /> 'n Koöperatiewe finansiële instelling het minstens 200 lede, R100 000 se aandelekapitaal en 'n gemeenskaplike band nodig gehad. Daardie band kon die werkgewer, 'n vakbond of vereniging, of die dorp of voorstad wees waar die lede woon.<ref name="brosjure" />
Die depositoversekeringsfonds wat die wet voorgeskryf het, het nooit tot stand gekom nie. In 2011/12 het die agentskap dit van sy strategiese doelwitte geskrap, omdat die Nasionale Tesourie eerder een depositoversekeringskema vir alle bankdeposante oorweeg het.<ref name="jv2012" /> In 2020/21 het die Reserwebank, die Omsigtigheidsowerheid en die [[Wêreldbank]] saam ondersoek hoe depositoversekering na koöperatiewe finansiële instellings uitgebrei kan word.<ref name="jv2021" />
== Bestuur en programme ==
Nkosana Mashiya, wat van die Nasionale Tesourie gesekondeer is, het die agentskap in 2011/12 as besturende direkteur gelei totdat hy adjunkregistrateur van banke by die Reserwebank geword het. Ingrid Goodspeed het die res van die boekjaar oorgeneem, en Olaotse Matshane is in Mei 2012 as besturende direkteur aangestel.<ref name="jv2012" /> Matshane het in die boekjaar 2017/18 na die Nasionale Tesourie vertrek, en Nomadelo Sauli het as waarnemende besturende direkteur opgetree.<ref name="jv2018" /> In Februarie 2020 is mnr. De Jong van die Omsigtigheidsowerheid as waarnemende besturende direkteur gesekondeer.<ref name="jv2021" />
Onder Matshane het die agentskap 'n gedeelde rekenaarbankstelsel vir koöperatiewe finansiële instellings gebou. Teen 2018 het tien instellings met meer as 18 562 lede dit gebruik.<ref name="jv2018" /> Die agentskap het in Oktober 2013 by Sun City die 14de jaarlikse SACCA-kongres vir die Afrika-sektor aangebied. Dit was die eerste keer dat die kongres in Suid-Afrika plaasgevind het. Daar was 550 deelnemers uit 21 Afrikalande. In November 2013 het die agentskap saam met die bankwese se onderwys- en opleidingsowerheid (BANKSETA) 'n internskap vir jong ontleders begin. Die staat se kleinhandelseffekte vir finansiële koöperasies, wat in 2011 bekendgestel is, het teen 2018 R5 miljoen se beleggings van 13 instellings getrek.<ref name="jv2018" /> Die bankstelsel is aan die einde van Desember 2019 gestaak, en die meeste van die personeel wat daaraan gewerk het, is na die kapasiteitsbou-eenheid verskuif.<ref name="jv2021" /> Die agentskap het ook gereeld 'n indaba vir die sektor gehou, onder meer in Desember 2023 in [[Rustenburg]].<ref name="jv2024" />
In 2020/21 het 'n ondersoek wat die Nasionale Tesourie laat doen het, samespanning tussen personeel van die agentskap, 'n personeellid van die Tesourie en 'n reisagentskap oor verblyf en opleiding blootgelê. Twee personeellede het tydens die ondersoek bedank.<ref name="jv2021" />
== Toesig na die Omsigtigheidsowerheid ==
Die Wet op die Regulering van die Finansiële Sektor van 2017 het die sogenaamde tweepiekmodel ingevoer, met 'n afsonderlike omsigtigheidsreguleerder.<ref name="jv2018" /> Die agentskap se toesigeenheid het op 9 Oktober 2017 na die Reserwebank verskuif, en die oordrag het op 1 April 2018 in werking getree.<ref name="jv2018" /> Koöperatiewe finansiële instellings moes daarna by die Omsigtigheidsowerheid registreer.<ref name="sarb" /> Volgens die agentskap self het dit 'n konflik in sy mandaat beëindig wat sedert sy stigting bestaan het, omdat hy die instellings wat hy ontwikkel het, ook moes reguleer. Volgens die raad was die agentskap daarmee nie meer "skeidsregter en speler" tegelyk nie.<ref name="jv2018" />
== Die sektor ==
Die koöperatiewe bankwesesektor waarmee die agentskap gewerk het, het klein gebly:
{| class="wikitable"
! Einde Februarie !! Koöperatiewe banke !! Ander koöperatiewe finansiële instellings !! Lede !! Deposito's
|-
| 2018 || 3 || 23 || 27 831 ||
|-
| 2020 || 4 || 23 || 30 191 || R349 miljoen
|-
| 2021 || 5 || 24 || 31 520 || R419 miljoen
|-
| 2023 || 5 || 23 || 30 924 || R515 miljoen
|-
| 2024 || 6 || 24 || 17 889 || R594 miljoen
|}
Die syfers vir 2018 kom uit die agentskap se jaarverslag van 2017/18,<ref name="jv2018" /> dié vir 2020 en 2021 uit dié van 2020/21<ref name="jv2021" /> en dié vir 2023 en 2024 uit dié van 2023/24.<ref name="jv2024" /> Die ledetal vir 2024 is onvolledig, omdat sommige instellings hulle kwartaalopgawes nie betyds by die Omsigtigheidsowerheid ingedien het nie.<ref name="jv2024" />
== Samesmelting ==
Die Kabinet het in Augustus 2021 besluit om die agentskap, Seda en sefa saam te smelt as deel van 'n rasionalisering van openbare entiteite, en die sakeplan vir die nuwe entiteit, SEDFA, is in Desember 2022 goedgekeur.<ref name="jv2024" /> Die samesmelting sou aanvanklik op 1 April 2022 in werking tree, maar die wetgewing het vertraag, en op 27 Maart 2024 het die Kabinet die tydperk met 20 maande verleng.<ref name="sedfa" /> President [[Cyril Ramaphosa]] het in Julie 2024 die Wysigingswet op Nasionale Klein Ondernemings (Wet 21 van 2024) onderteken, wat ook die Wet op Koöperatiewe Banke gewysig het.<ref name="sanews" /><ref name="sedfa" />
SEDFA het op 1 Oktober 2024 begin werk en die agentskap se bates, laste en personeel oorgeneem. Op 1 Desember 2024 is die agentskap van die lys van openbare entiteite geskrap en sy raad ontbind.<ref name="sedfa" /> Sy funksies word onder SEDFA voortgesit, wat aan die minister van kleinsakeontwikkeling verslag doen.<ref name="sedfa" /><ref name="jv2024" />
== Verwysings ==
{{Verwysings|refs=
<ref name="wet">{{Verwys web |titel=Co-operative Banks Act, 2007 (Act No. 40 of 2007) |url=https://archive.treasury.gov.za/coopbank/supervisory%20Co-op%20Banks/documents/Act%2040%20-%202007%20Coop%20Banks%20Act.pdf |uitgewer=National Treasury |formaat=PDF |taal=en |besoekdatum=14 November 2026}}</ref>
<ref name="jv2012">{{Verwys web |titel=Annual Report for the year ended 31 March 2012 |url=https://www.treasury.gov.za/coopbank/publications/CBDA%20Annual%20Report%202011-12.pdf |uitgewer=Co-operative Banks Development Agency |datum=2012 |formaat=PDF |taal=en |besoekdatum=14 November 2026}}</ref>
<ref name="jv2018">{{Verwys web |titel=Annual Report 2017/18 |url=https://archive.treasury.gov.za/coopbank/publications/Co-operative%20Banks%20Development%20Agency%20Annual%20Report%202017-18.pdf |uitgewer=Co-operative Banks Development Agency |datum=2018 |formaat=PDF |taal=en |besoekdatum=14 November 2026}}</ref>
<ref name="jv2021">{{Verwys web |titel=Annual Report 2020/21 |url=https://www.treasury.gov.za/coopbank/publications/CBDA%20Annual%20Report-2020_2021_%20Parliament%20on%2016%20Sept%202021.pdf |uitgewer=Co-operative Banks Development Agency |datum=2021 |formaat=PDF |taal=en |besoekdatum=14 November 2026}}</ref>
<ref name="jv2024">{{Verwys web |titel=2023/24 Annual Report |url=https://www.treasury.gov.za/coopbank/publications/CBDA%20Annual%20Report%20-2023-2024.pdf |uitgewer=Co-operative Banks Development Agency |datum=2024 |formaat=PDF |taal=en |besoekdatum=14 November 2026}}</ref>
<ref name="sedfa">{{Verwys web |titel=2024/25 Annual Report |url=https://static.pmg.org.za/1/SEDFA_Annual_Report_2024.25.pdf |uitgewer=Small Enterprise Development and Finance Agency |datum=2025 |formaat=PDF |taal=en |besoekdatum=14 November 2026}}</ref>
<ref name="brosjure">{{Verwys web |titel=How to access our services |url=https://www.treasury.gov.za/coopbank/newsletter/CBDA%20information%20brochure%202017.pdf |uitgewer=Co-operative Banks Development Agency |datum=2017 |formaat=PDF |taal=en |besoekdatum=14 November 2026}}</ref>
<ref name="sarb">{{Verwys web |titel=Functions of the Prudential Authority |url=https://www.resbank.co.za/en/home/what-we-do/Prudentialregulation/functions-of-the-prudential-authority |uitgewer=South African Reserve Bank |taal=en |besoekdatum=14 November 2026}}</ref>
<ref name="sanews">{{Verwys nuus |titel=New law paves way for establishment of one-stop-shop for small businesses |url=https://www.sanews.gov.za/south-africa/new-law-paves-way-establishment-one-stop-shop-small-businesses |werk=SAnews |datum=23 Julie 2024 |taal=en |besoekdatum=14 November 2026}}</ref>
}}
[[Kategorie:Regering van Suid-Afrika]]
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse organisasies]]
[[Kategorie:Ekonomie van Suid-Afrika]]
fryrdt6xzb29x1piakibn968tunsjyd
Salisbury-eiland
0
583361
3373444
3372327
2026-11-17T13:21:05Z
Rooiratel
90342
/* Oorlog */
3373444
wikitext
text/x-wiki
'''Salisbury-eiland''' is ‘n basis van die Suid-Afrikaanse vloot in [[Durban]].
==Ligging==
Dit lê by 29° 53′ 9″ suid, 31° 2′ 59″ oos, in die baai van die hawe van Durban en is met ‘n laagwaterbrug waaroor ‘n pad en ‘n spoorweg loop aan die [[Bluff]] verbind.
==Eiland==
Aanvanklik was hier drie klein eilandjies met die name Farewell, King en Ogle tussen die [[wortelboommoeras]] en sandbanke. Mettertyd het dit in een eiland van 32 ha ontwikkel en kry die naam Salisbury-eiland van die brik HMS Salisbury wat dit in 1823 besoek. Die volgende jaar stuur die Britse owerheid aan die Kaap ‘n twintigtal avonturiers uit Kaapstad na die eiland en omgewing om handelsmoontlikhede te ondersoek. As leiers van die groep het die bekende F.G. Farewell, J.S. King en H.F. Fynn opgetree. Die eiland was daardie jare nooit eintlik van groot belang nie. Hengelaars, kampeerders en sportmanne het die gebied gebruik.
==Oorlog==
Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die [[Britse Vloot]] die eiland as ‘n vlootbasis ingerig uit vrees vir ‘n moontlike Japanse aanval. Toe is ook die verbinding met die land gebou. In 1946 is die basis met aan die Suid-Afrikaanse vloot oorhandig, maar toe die vlootbasis by [[Simonstad]] met die [[Simonstad-ooreenkoms]] in 1957 aan Suid-Afrika oorgedra word, is die basis op Salisbury-eiland gesluit. Lank het die gebied daarna ongebruik gelê totdat dit vanaf 1961 as ‘n universiteitskampus benut word. Maar in 1972 is die vloot vergroot en het die basis herleef. Tans word dit deur patrollievaartuie gebruik.
==Pioniers==
*Francis George Farewell (*Wincanton, [[Somerset]], [[Engeland]], 1793 - †[[Pondoland]], naby [[Umzimvuburivier]], September 1829), seeman, pionierhandelaar in Natal
*Henry Francis Fynn (*[[Londen]], 29 Maart 1803 - †Durban, 20 September 1861), Natalse baanbreker, reisiger, kenner van die Zoeloe-volk, staatsamptenaar
*James Saunders King (*[[Halifax]], [[Nova Scotia]], 2 Julie 1795 - †[[Bluff]], 7 Septe,ber 1828), matroos, avonturier, handelaar
*Henry Ogle (*[[Yorkshire]], Engeland, 1800 - †[[Pietermaritzburg]], 20 Februarie 1860), Natalse pionier
==Lees ook==
*[[Universiteit van KwaZulu-Natal]]
*[[Indiese Suid-Afrikaners]]
==Bibiografie==
*https://scielo.og.za/scielo.php?script=sci_arttex&pid=S2223-03862011000100009
[[Kategorie: Hawens in Suid-Afrika]]
[[Kategorie: Durban]]
[[Kategorie: Suid-Afrikaanse Vloot]]
k1vdts7xa0ximvrijmguizw41g8syvk
Joelia Swiridenko
0
583372
3373434
3372635
2026-11-17T13:01:29Z
Rooiratel
90342
3373434
wikitext
text/x-wiki
{{Geen bronne}}
[[Lêer:СВИРИДЕНКО Юлія Анатоліївна (cropped 2).jpg|duimnael|180px|Joelia Swiridenko]]
'''Joelia Anatoliivna Swiridenko''' ([[Oekraïens]]: Юлія Анатоліївна Свириденко; gebore [[25 Desember]] [[1985]]) is 'n Oekraïense politikus wat van 2025 tot 2026 as die 19de premier van die Oekraïne gedien het. Voorheen was sy die eerste adjunkpremier en Minister van Ekonomiese Ontwikkeling en Handel vanaf 2021, totdat sy [[Denis Sjmihal]] as premier vervang het – deel van 'n herskommeling van die regering wat deur president [[Wolodimir Zelenski]] voorgestel is.
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn}}
{{Saadjie}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Swiridenko, Joelia}}
[[Kategorie:Geboortes in 1985]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Oekraïense politici]]
[[Kategorie:Premiers]]
0c1cxa7tf93dv9p6zfpw8yt4l0x2ol1
Serhii Koretskyi
0
583373
3373439
3372653
2026-11-17T13:13:57Z
Rooiratel
90342
3373439
wikitext
text/x-wiki
{{Geen bronne}}
[[Lêer:Serhii Koretskyi 1 (cropped).jpg|duimnael|170px|Serhii Koretskyi]]
'''Serhii Fedorovych Koretskyi''' ([[Oekraïens]]: Сергій Федорович Корецький; gebore op [[14 Maart]] [[1978]]) is 'n Oekraïense entrepreneur en topbestuurder wat sedert Julie 2026 as die Eerste Minister van [[Oekraïne]] dien. Voorheen was hy aan die hoof van Oekraïne se staatsbeheerde gasmaatskappy, Naftogaz.
Koretskyi is ook 'n voormalige direkteur van PJSC Ukrnafta en JSC Ukrtatnafta, die grootste Oekraïense olie en natuurlike gas ontginningsmaatskappy.
Van 2002 tot 2014 was Koretskyi 'n parlementêre assistent vir verskeie Volksafgevaardigdes in die Verkhovna Rada (Oekraïne se nasionale parlement). Hy het ook sonder sukses probeer om sy eie setel te wen in die Oekraïense parlementsverkiesing van 2006.
== Eksterne skakels ==
{{Commons-kategorie inlyn}}
{{Saadjie}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT:Koretskyi, Serhii}}
[[Kategorie:Geboortes in 1978]]
[[Kategorie:Lewende mense]]
[[Kategorie:Oekraïense politici]]
[[Kategorie:Premiers]]
hevxjkenrjqgmugc404h5oamvu4bd2f
Lood(II)fluoriedchloried
0
583386
3373523
3373287
2026-11-17T21:48:16Z
Jcwf
4
/* Struktuur */
3373523
wikitext
text/x-wiki
{{chemiekas2
|struktuur=
|struktuur12=MatlockiteStructure.png
|AnderName=
|Formule={{ch2|PbFCl}}
|Smeltpunt= 603 °C<ref name="ru">[https://chemister.ru/Databases/Chemdatabase/properties-en.php?dbid=1&id=9655 lead(II)chloride fluoride]</ref>
|Kookpunt=
|CASNo=13847-57-9<ref name="ru"/>
|MolereMassa=261,651 [g.mol]<ref name="ru"/>
|Voorkoms=
|Reuk=
|Oplosbaarheid=0,037 g/100g water<ref name="ru"/>
|Digtheid= 7,05 <ref name="ru"/>
|DeltaHf=
|Sf_s=
|Cp_s=
|Strukturbericht=E0{{subb|1}}
|Ruimtegroep=P4/nmm <ref name="AFLOW">[https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/ABC_tP6_129_c_a_c-001/ AFLOW]</ref>
|Ruimtegroepnommer=129
|Selparms= a= 411,0 pm; c= 724,6 pm <ref name="AFLOW"/>
}}
'''Lood(II)fluoriedchloried''' is 'n dubbelsout van [[lood]] in sy 2+ oksidasietoestand met [[waterstoffluoride]] en [[soutsuur]]. Die formule is {{ch2|PbFCl}}.
Dit kom in die natuur as die mineraal [[matlockiet]] voor.<ref name="mindat">[https://www.mindat.org/min-2593.html mindat 2593]</ref>
==Sintese==
Kristalle kan gegroei word met die Bridgman-metode deur gemengde poeiers van {{ch2|PbF2}} en {{ch2|PbCl2}} te smelt.<ref name="Chen">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022024802023539 Jianming Chen, Dingzhong Shen, Rihua Mao, Guohao Ren, Zhiwen Yin, Crystal growth of PbFCl by modified Bridgman method, Journal of Crystal Growth, Volume 250, Issues 3–4, 2003, Pages 393-396, doi:10.1016/S0022-0248(02)02353-9.]</ref>
==Struktuur==
{{ch2|PbFCl}} kristalliseer in 'n gelaagde tetragonale struktuur wat die argetipe van die E0{{sub|1}} van de [[strukturbericht-klassifikasie]]. Daar is 'n heel heelparty ternêre fluoriedchloriede en oksichloriede met dieselfde struktuurtipe.<ref name="AFLOW"/> Hulle word dikwels met MXY aangedui, waar M=Pb, X=F en Y=Cl in die geval van PbFCl
Die kristalstruktuur van PbFCl bestaan uit 'n rooster van afwisselende koplanêre lae met 'n volgorde -(Cl—Pb—F—Pb—Cl)—(Cl—Pb—F—Pb—Cl)— wat langs die [001]-rigting strek.
[[Lêer:BiOCl-xtal-1993-Bi-coordination-side-on-3D-CM-ellipsoids.png|duimnael|links|Die gespreide koördinasie van die antiprisma]]
Die koördinasiepoliëder rondom die M=Pb-atoom is 'n vierkantige antiprisma met vier kort Pb—F-bindings en vier langer Pb—Cl-bindings <ref>[https://onlinelibrary-wiley-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/iucr/doi/10.1107/S1600536801013678 Weil, M. en Kubel, F. (2001), Matlockite-type PbFI. Acta Cryst. E, 57: i80-i81. doi:10.1107/S1600536801013678]</ref> Hierdie gespreide koördinasie word oorkap deur een halogeen in die volgende laag, wat 'n negevoudige omringing vorm.
Die omringing van X en Y is nie dieselfde nie. Die X= F-atome vorm die midde van die (Cl—Pb—F—Pb—Cl) dubbeltoebroodjie, terwyl die Y= Cl-atome die rand vorm. Die X-atome is [[tetraëder|tetraëdries]] deur vier M-atome omring. Dit is 'n simmetriese omringing wat beteken dat die X-atoom geen dipool ondervind. Die Y-atome se omringing is minder simmetries. Dit is 'n vierkante piramide van vyf metaalatome, en dit beteken dat die Y-atoom deur 'n dipool gepolariseer kan word. Die Y-atome is daardeur gewoonlik dié wat mees polariseerbaar is. Dit verklaar waarom die fluooratome in die midde gevind word. <ref name="Sies"><[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022459699981616 M. Sieskind, J. Morel, Structural Considerations and Polarization Energy of Some PbFCl-Type Compounds, Journal of Solid State Chemistry, Volume 144, Issue 2, 1999, Pages 339-348, doi:10.1006/jssc.1999.8161.]</ref>
==Eienskappe==
===Optiese eienskappe===
PbFCl-enkelkristalle is 'n belowende sintillator om loodperchloraat-oplossing by die opsporing van neutrone te vervang. Die materiaal vertoon ook luminessensie. onder blootstelling aan [[ultraviolet|VUV- en UV]]-straling is katioon-eksiton-emissie by 20 K in PbFCl-enkelkristalle waargeneem. Dit kan toegeskryf word aan die {{sup|3}}P{{sub|0,1}}-{{sup|1}}S{{sub|0}}-oorgang van Pb{{sup|2+}}. 'n Breë violet band met 'n piek by 400 nm is in die temperatuur-gebied van 20–293 K waargeneem. Die luminessensie-intensiteit van die violet band neem egter af namate die temperatuur styg, as gevolg van die effek van termiese blussing.<ref name="Liu">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022231305000414 Bo Liu, Chaoshu Shi, Zeming Qi, Yibin Fu, Guobin Zhang, Jianming Chen, Dingzhong Shen, Luminescence spectra of PbFCl single crystal under the excitation of synchrotron radiation VUV–UV, Journal of Luminescence, Volume 115, Issues 1–2, 2005, Pages 39-44, doi:10.1016/j.jlumin.2005.02.022.]</ref>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
[[Kategorie:Anorganiese verbindings]]
[[Kategorie:Verbindings van chloor]]
[[Kategorie:Verbindings van lood]]
cay5tvmbcyto4dta7vpt0it1ecrwx5j
Africa Addio
0
583405
3373437
3373206
2026-11-17T13:08:47Z
Rooiratel
90342
3373437
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas rolprent
| naam = Africa Addio
| beeld = Africa addio (1966) - Incipit.png
| alt =
| caption = 'n Toneel uit ''Africa Addio''.
| draaiboekskrywer= {{plainlist|
* [[Gualtiero Jacopetti]]
* [[Franco E. Prosperi]]}}
| storie = {{plainlist|
* [[Joe Grant]]
* [[Dick Huemer]]}}
| produksieleier = {{plainlist|
* [[Angelo Rizzoli (uitgewer, gebore 1889)|Angelo Rizzoli]]}}
| cinematography = [[Antonio Climati]]
| musiek = [[Riz Ortolani]]
| distributor = Rizzoli {{small|(United States)}}
| released = {{Film date|1966|2|}}
| runtime = 140 minutes
| land = Italië
| taal = Italiaans
| bruto = V$2.28 miljoen{{sfn|Goldmark|Taylor|2002|p=88}}<ref name=itgross>{{cite magazine|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=11 October 1967|page=33|title=Top Italian Film Grossers}}</ref>
| gross = V$76.4–$83.3 miljoen (Italië)
}}
'''''Africa Addio''''' (letterlik "Vaarwel Afrika"; in die [[Verenigde State]] ook bekend as '''''Africa: Blood and Guts''''' en in die [[Verenigde Koninkryk]] as '''''Farewell Africa''''') is 'n Italiaanse [[mondo-film|mondo]]-[[Dokumentêre programme|dokumentêre rolprent]] uit 1966. Dit is gesamentlik geregisseer, geredigeer en geskryf deur [[Gualtiero Jacopetti]] en [[Franco E. Prosperi]], met musiek deur [[Riz Ortolani]]. Jacopetti en Prosperi het (saam met mederegisseur [[Paolo Cavara]]) bekendheid verwerf as die regisseurs van ''[[Mondo Cane]]'' in 1962.
''Africa Addio'' dokumenteer die [[Dekolonisasie (Afrika)|dekolonisasie van Afrika]] gedurende die 1950's en 1960's, asook die geweld en chaos wat daarop gevolg het. Die rolprent was 'n groot sukses, wat die voortbestaan van die sogenaamde "*mondo*"-rolprentgenre verseker het – 'n reeks "skokdokumentêre" (*shockumentaries*) wat op sensasionele onderwerpe fokus. Hoewel die rolprent weens sy omstrede inhoud beide kritiek en lof uitgelok het, word dit nietemin beskou as 'n uiters belangrike werk in die geskiedenis van dokumentêre rolprentvervaardiging.<ref>{{Cite web|title=Africa4 – L'indépendance de l'Afrique au cinéma : Africa Addio – Libération.fr|url=http://libeafrica4.blogs.liberation.fr/2015/02/20/africa-addio/|access-date=26 December 2020|website=libeafrica4.blogs.liberation.fr|archive-date=15 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115184117/http://libeafrica4.blogs.liberation.fr/2015/02/20/africa-addio/|url-status=dead}}</ref>
== Sinopsis ==
Die dokumentêr begin met die verteller (Gualtiero Jacopetti) wat verduidelik dat die Afrika van die verlede ná dekolonisasie en die onttrekking van Europeërs van die vasteland vir altyd verdwyn het, en hy verduidelik dat 'n nuwe Afrika besig is om na vore te kom. Die verteller beweer dat, net soos Amerika op dood en geweld gebou is, die nuwe postkoloniale Afrika 'n soortgelyke proses ondergaan. In die Italiaanse weergawe verklaar die verteller dat die rolprent nie 'n morele oordeel oor die gebeure in Afrika sal vel nie. In die Engelse weergawe sê die verteller dat die rolprent nie vir die gehoor sal voorskryf wat hulle oor hierdie gebeure moet dink nie, maar dat die kyker eerder self tot gevolgtrekkings sal moet kom oor wat hy sien.
In [[Brits-Kenia]] vier die inheemse bevolking die feit dat die Britte beheer prysgee en hulle toelaat om hul eie regering te vorm. Die vieringe begin met vuurwerke, maar eindig met skares plaaslike inwoners wat ingevoerde goedere vernietig – produkte afkomstig van Europese lande of Afrika-kolonies wat nog nie onafhanklikheid verkry het nie, soos [[Portugal|Portugese]] eiers, asook [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] lemoene en bier. Deelnemers aan die [[Mau Mau|Mau Mau-opstand]] word verhoor vir gruweldade. Een van die Mau Mau-lede word gearresteer vir die massamoord op 'n hele gesin wit boere en hul werkers. Ná die slagting het 100 Mau Mau-lede op die plaas toegesak, die [[Dieremishandeling|diere gemartel]] en hulle aan [[kannibalisme]] skuldig gemaak. Die diere wat oorleef het, word uit genade van kant gemaak. Die organiseerder van hierdie oorlogsmisdade word tot lewenslange dwangarbeid gevonnis. In die "[[White Highlands]]"-streek van Kenia verkoop talle wit boere – wat nie bereid is om sonder die beskerming van hul regering agter te bly nie – hul plase teen 'n verlies en maak gereed om die vasteland vir altyd te verlaat. Die grasperke en tuine by hul huise word daarna deur die nuwe eienaars met stootskrapers verwyder om plek te maak vir meer landbougrond. Die doodskiste van oorlede huiseienaars word opgegrawe, sodat hul families hulle op 'n ander vasteland kan herbegrawe.
Leërs stropers val die [[savanne]] binne, wat nie meer as natuurreservate beskerm word nie. Honderde diere, insluitend talle [[Olifant|olifante]], word vir hul [[Pels|velle]] en [[ivoor]] doodgemaak. Die Britte doen steeds hul bes om die wildlewe te beskerm deur natuurreservate te verskuif en mediese sorg te verleen aan beseerde dierejonges wat deur stropers wees gelaat is. Die owerhede sit 'n stropery-operasie stop en ontdek dat die stropers granate gebruik het om 300 olifantkalwers dood te maak. Honderde diere wat besig is om te verrot – hoofsaaklik sebras en gaselle wat deur stropers doodgemaak en agtergelaat is – moet deur die owerhede om gesondheidsredes verbrand word.
In [[Zanzibar]], tydens die [[Zanzibar-rewolusie|rewolusie]] van 1964 – een maand ná onafhanklikheid van Britse bewind – teiken rebelle [[Arabiere]] burgerlikes as vergelding vir onderdrukking onder die [[Sultanaat van Zanzibar|Sultanaat]].<ref>{{Cite journal |last=Fouéré |first=Marie-Aude |date=February 2016 |title=Film as archive: Africa Addio and the ambiguities of remembrance in contemporary Zanzibar: Film As Archive |url=http://berghahnjournals.com/view/journals/saas/24/1/soca12282.xml |journal=Social Anthropology |language=en |volume=24 |issue=1 |pages=82–96 |doi=10.1111/1469-8676.12282|doi-access=free }}</ref> Die kamerspan arriveer in Zanzibar vanuit Tanganjika en probeer land, maar word nie toestemming daarvoor gegee nie. Hulle probeer nietemin land, maar daar word op hulle geskiet; hulle slaag daarin om net-net weer op te styg en te ontsnap. 'n Tweede vliegtuig, met drie Duitse joernaliste aan boord, kan nie vertrek nie en word verbrand.
Tussen 18 en 20 Januarie 1964 vind 'n volksmoord in Zanzibar plaas: groot groepe gevange Arabiese burgerlikes word onder die bedreiging van vuurwapens na 'n plek aangejaag waar hulle deur 'n vuurpeloton tereggestel sou word. Die liggame van tallose duisende mense – sommige in massagrafte, die meeste ander verspreid oor die grond – word vanuit 'n helikopter afgeneem. Die verteller bevestig dat hierdie beeldmateriaal die enigste dokumentasie is wat bewys dat hierdie volksmoord wel plaasgevind het. Arabiese dorpsbewoners beweeg na die kuslyn in 'n vergeefse poging om aan die slagting te ontsnap. Alhoewel daar feitlik geen uitkomkans was nie, slaag 'n klein aantal daarin om in houten vissersbote weg te vaar, terwyl die res aan hul lot oorgelaat word. Die filmmakers vlieg die volgende dag weer oor die strand en vind die liggame van al die dorpsbewoners wat probeer het om die see te bereik. Die volksmoord het die lewens van ongeveer 5 000 Arabiese en [[Suid-Asië|Suid-Asiatiese]] burgerlikes geëis.<ref>{{cite book |last=Plekhanov |first=Sergeĭ |title=A Reformer on the Throne: Sultan Qaboos Bin Said Al Said |year=2004 |url=https://archive.org/details/bub_gb_-U8BL-tEPLwC|publisher=Trident Press Ltd |isbn=1-900724-70-7 |page=[https://archive.org/details/bub_gb_-U8BL-tEPLwC/page/n93 91] }}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=19 June 2012|title=Rare Footage of Congo Crisis (1964)|url=https://www.military.com/video/forces/military-foreign-forces/rare-footage-of-congo-crisis-1964/1697291271001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150106024012/http://www.military.com:80/video/forces/military-foreign-forces/rare-footage-of-congo-crisis-1964/1697291271001/ |archive-date=6 January 2015 |access-date=26 December 2020|website=Military.com|language=en|quote=Clips From Africa Addio depicting an Italian film crew covering the Congo Crisis and the Zanzibar Revolution in 1964. Footage is that of the aftermath of the Zanzibar revolution, the subsequent army revolt in Tanganyika (modern-day Tanzania), and the Simba Rebellion in the former Belgian Congo, all taking place during the year 1964.}}</ref>
By [[Fort São Sebastião (Mozambique)|Fort São Sebastião]] – een van die vestings op die [[Mosambiekeiland|Ilha de Moçambique]] wat deur [[Vasco da Gama]] langs die Mosambiekse kus gebou is – woon Portugese soldate ’n [[Mis in die Katolieke Kerk|Katolieke mis]] by en ontvang die Eucharistie, terwyl guerrilla-rebelle op die vasteland huiwerig deur die oggendmis beweeg. In [[Angola]], tydens die [[Angolese Oorlog vir Onafhanklikheid|Angolese Onafhanklikheidsoorlog]], stel Portugese soldate strikke vir die rebelle-guerrillas in die woud. Die verteller betreur dit bitterlik dat die Portugese voortdurend probeer het om Angolese in die Portugese samelewing te integreer, terwyl die Portugese koloniste in ruil daarvoor gehaat en vermy is.
[[Beeld:Africa addio (1966) - Hippo hunt 2.png|duimnael|regs|363x363px|’n Toneel uit ''Africa Addio'' wat die jag op ’n voorheen beskermde [[seekoei]] in ’n wildreservaat wys.]]
Te midde van die [[inval in Bugesera]], [[Rwanda]], in Januarie 1964, word [[Tutsi|Watusi]]-rebelle deur [[Hutu|Bahutu]]-magte agtervolg, nadat anti-Watusi-propaganda vir politieke doeleindes deur die [[Chinese]] versprei is. Binne twee maande slag die [[Hutu|Bahutu]] 18 000 Watusi af. Op die oewers van die [[Kagerarivier]] vind die owerhede 54 afgekapte hande naby ’n boom wat as ’n geïmproviseerde kapblok gedien het. 25 Bahutu-guerrillas word vir hierdie afgryslike misdaad in hegtenis geneem. Die waters van die Kwoni voer die lyke stroomaf, en vissers werk dae lank om die liggame te verwyder sodat hul drinkwater nie besoedel word nie. Die liggame word na die oewer gebring en in ’n massagraf verbrand. Duisende vlugtelinge probeer na [[Uganda]] vlug.
Op 3 April 1964, in die [[Queen Elizabeth Nasionale Park]], word [[seekoeie]] gejag en word honderde seekoeiskedels gewys wat 'n oewer bedek. In 'n poging om die verspreiding van aasvoëls te stuit, word die verrottende karkasse met granate vernietig.
In [[Bagamoyo]], [[Tanganjika]], word soveel Arabiere doodgemaak dat die lykshuise oorloop van lyke en die liggame in die straat neergelê moet word. In [[Dar es Salaam]] het [[Julius Nyerere|president Nyerere]] gaan skuil, aangesien muitende leërsoldate die stad oorgeneem het. Skares verhoed dat die kameras die liggame van vermoorde Arabiere kan sien. Arabiese winkels en huise word deur oproerige burgers vernietig en geplunder, en Arabiese burgers word teen 'n muur opgestel en doodgeskiet. 'n Arabier wat probeer om in die see te vlug, word deur 'n skare verdrink. Kort daarna word die filmmakers met geweld uit hul motor gesleep; die soldate maak gereed om hulle dood te skiet, maar toe hulle die filmmakers se Italiaanse paspoorte sien, laat hulle hulle vry omdat hulle "nie wit (Brits of Iers) is nie, maar Italianers".
Op 26 Junie 1964, tydens die [[Kongo-krisis|burgeroorlog in die Kongo]], keer [[Moïse Tshombe]] – die voorheen verbanne president van die afgeskeie [[staat van Katanga]] – terug na [[Eerste Kongolese Republiek|Léopoldville]]. Hy belowe om die politieke situasie in die Kongo reg te stel deur die [[Simba-opstand]] te beëindig. Simba-rebellemagte, gewapen met boë en in die oortuiging dat 'n [[towerspreuk]] hulle immuun teen vyandelike koeëls maak, trek onder die invloed van dwelms ten stryde teen Tshombe se [[Belgiese]] huursoldate, en word in die proses afgemaai.
Op 24 November 1964, tydens [[Operasie Dragon Rouge]], het 320 Belgiese [[valskermsoldate]] [[Stanleyville]] in [[Belgies-Kongo]] binne 10 minute herower. Dit het daartoe gelei dat 7 000 rebelle gevlug het voordat hulle hul slagtings kon voortsit. Die valskermsoldate en Belgiese huursoldate het die rebelle gedwing om die slagoffers van 'n bloedbad te begrawe – 'n gebeurtenis waartydens 12 000 Kongolese teenstanders van die rewolusie gemartel, vermoor en deur kannibale geëet is; 80 kinders lewend verbrand is; 64 mense, insluitend Belge en Suid-Asiërs, doodgeskiet is; en vier Belgiese verpleegsters verkrag is. Daarbenewens is nege nonne, sewe sendelinge en vier Belgiese kinders aan mekaar vasgebind, in die mond geskiet en is hul lewers geëet. Duisende Belgiese burgerlikes is gered en per Amerikaanse vliegtuie uit die land vervoer, terwyl Afrika-regerings die Amerikaners daarvan beskuldig het dat hulle onregmatig in hul sake inmeng.<ref>{{Cite magazine |last=TIME |date=1964-12-04 |title=Africa: The Congo Massacre |url=https://time.com/archive/6627059/africa-the-congo-massacre/ |access-date=2025-03-18 |magazine=TIME |language=en}}</ref>
By 'n [[Katolieke sendingstasie]] noordoos van Stanleyville, op die grens tussen Kongo en [[Soedan]], word meer as 100 nonne, priesters en kinders aangehou deur 'n groep rebelle wat die [[Ituri-reënwoud]] beheer. Hulle dreig om hul gyselaars dood te maak indien 'n reddingspoging aangewend word; en hoewel die regering nie probeer om hulle te red nie, word die hele sendingstasie nietemin uitgemoor.
Op 22 Oktober 1964 val [[Rhodesia|Rhodesiese]] [[Rhodesiese Veiligheidsmagte|troepe]] en huursoldate [[Boende]] in Kongo aan en bevry 'n klooster van rebelle wat probeer het om almal daar dood te maak. 'n Onbewapende Simba-rebel word summier deur 'n vuurpeloton tereggestel. Die rolprent bevat 'n omstrede toneel waarin 'n offisier van die huursoldate 'n ander onbewapende Simba-rebel teregstel – 'n man wat na bewering 27 kinders lewend in 'n skool verbrand het. Kort daarna keer Tshombe terug na ballingskap.
Ten slotte word [[apartheid]] in Suid-Afrika gedokumenteer. Die film eindig met die verteller wat die [[Brilpikkewyn]] by die [[Kaap die Goeie Hoop]] beskryf, en vertel hoe hulle op die Afrika-vasteland gestrand geraak het toe die stuk ys waarop hulle was, gesmelt het. As vreemdelinge in 'n vreemde land probeer hierdie pikkewyne bloot om in die onstuimige waters te oorleef, terwyl die "donker vasteland" al hoe warmer en vyandiger teenoor hulle word.
== Produksie ==
=== Verfilming ===
[[Beeld:Africa addio (1966) - Zanzibar revolution 4.png|duimnael|regs|374x374px|Toneel uit ''Africa Addio'' wat 'n afgebrande Arabiese dorpie en lyke op Zanzibar in beeld bring]]
Die rolprent is oor 'n tydperk van drie jaar in die grootste deel van Afrika suid van die Sahara verfilm. Dit bevat veral beeldmateriaal uit die [[Eerste Kongolese Republiek|DR Kongo]], [[Tanganjika]], [[Zanzibar]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Portugees-Wes-Afrika|Portugees-Angola]], [[Kenia]] en [[Suid-Afrika]]. Die dokumentêr sluit ook beeldmateriaal van agter die skerms van die [[Zulu (1964-rolprent)|1964-rolprent Zulu]] in.<ref>{{Cite web|title=Africa Blood and Guts 1966 (Africa Addio) – YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?t=5169&v=V355OG77SQM&feature=youtu.be|access-date=3 February 2021|website=www.youtube.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Many Lives of "Zulu" |url=https://cinemaretro.com/index.php?/archives/8083-THE-MANY-LIVES-OF-ZULU.html|access-date=3 February 2021|website=cinemaretro.com}}</ref> Die produksie is op [[35 mm-film]] geskiet – 'n seldsame verskynsel vir dokumentêre rolprente, wat destyds byna uitsluitlik op [[16 mm-film]] verfilm is. Nog meer uniek was die filmmakers se gebruik van [[Techniscope|"2-perf"-Techniscope]]-film. Dit het die rolprent 'n wye [[beeldverhouding]] van 2,35:1 gegee, ten spyte van die gebruik van standaard sferiese lense. Aangesien die meeste dokumentêre rolprente destyds in die standaard 1,33:1-beeldverhouding vertoon is, was dit iets wat vir dekades nie gesien is nie: 'n dokumentêr wat in so 'n wye beeldverhouding verfilm is.
Die filmmakers het gedurende die grootste deel van die verfilming in byna voortdurende gevaar verkeer, met Tanganjika en Zanzibar as veral gevaarlike gebiede. In Zanzibar is daar op hul vliegtuie geskiet, en hulle was getuie daarvan dat rebelle 'n vliegtuig – beman deur Duitsers – aan die brand gesteek en die insittendes gevange geneem het. In Dar es Salaam het hulle byna hul lewens verloor omdat hulle foto's van 'n slagting geneem het. Jacopetti het 'n snywond opgedoen nadat 'n soldaat die voorruit van hul voertuig met die kolf van sy [[Karabynhaak 98k|geweer]] stukkend geslaan het. Die soldate het hulle egter laat gaan toe hulle in hul paspoorte sien dat hulle Italianers – en dus "nie wit" – was. Jacopetti het dit later as "'n wonderwerk" beskryf.
=== Klankbaan ===
'n Klankbaan van die musiek wat in die rolprent gebruik is, is later vrygestel. Die komponis was [[Riz Ortolani]] (wat ook die musiek vir *Mondo Cane* gekomponeer het – 'n rolprent wat die melodie bevat het wat later in die treffer *More* gebruik is). Tydens die vervaardiging van *Africa Addio* is lirieke by Ortolani se hooftema gevoeg om die liedjie "Who Can Say?" te skep, wat deur [[Jimmy Roselli]] gesing is. Die liedjie het nie in die rolprent self verskyn nie, maar wel (anders as die suksesvolle liedjie *More* wat uit *Mondo Cane* voortgespruit het) op die klankbaan-album van [[United Artists Records]].
=== Na-produksie ===
Voor die vrystelling van die rolprent het bewerings ontstaan dat ’n toneel wat die teregstelling van ’n [[Eerste Kongolese Republiek|Kongolese]] [[Simba-rebellie|Simba]]-rebel uitbeeld, in werklikheid ’n moord was wat vir die kameras gepleeg is. Dit het daartoe gelei dat die mederegisseur Gualtiero Jacopetti gearresteer is op aanklagte van die vervaardiging van ’n sogenaamde [[Snuff-film|"snuff"-film]]. Die polisie het op die rolprentmateriaal beslag gelê, en die redigeringsproses is tydens die regsprosedure gestaak. Hy is vrygespreek nadat hy en mederegisseur Franco E. Prosperi dokumente voorgelê het wat bewys het dat hulle net voor die teregstelling by die toneel aangekom het.<ref name="popmatters%2Ecom"/><ref name="popmatters%2Ecom">[https://www.popmatters.com/review/mondo-cane-collection/ 'A Dog's World: The Mondo Cane Collection], [[Bill Gibron]], 1 December 2003</ref><ref name=CORLISS/><ref name="CORLISS">{{Cite magazine |last=Corliss |first=Richard |date=2011-08-21 |title=Provocateur Gualtiero Jacopetti Dead at 91: Honoring the Man Behind the Mondo Movies |url=https://entertainment.time.com/2011/08/21/gualtiero-jacopetti-the-man-behind-the-mondo-movies/ |access-date=2025-09-04 |magazine=Time |language=en-US |issn=0040-781X}}</ref>
’n Boek met dieselfde titel, geskryf deur John Cohen, is deur [[Ballantine Books|Ballantine]] uitgegee om saam met die vrystelling van die rolprent te verskyn.<ref name=Sweet>{{cite book |last=Goodall |first=Mark |date=5 October 2017 |title=Sweet & Savage: The World through the Mondo Film Lens |publisher=Headpress |isbn=978-1909394506}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie-inlyn|Africa Addio}}
{{Wikiquote-inlyn|Africa Addio}}
*{{IMDb title|0060073}}
* [https://web.archive.org/web/20220804022218/https://www2.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b6a492de4 ''Africa Addio''] in die [[British Film Institute]]
* {{Rotten Tomatoes|id=africa_blood_and_guts|title=Africa Blood and Guts}}
* [https://archive.org/details/africa-addio-1966 Africa Addio aanlyn] by [[Internet Archive]]
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Italiaanse rolprente]]
[[Kategorie:Engelse rolprente]]
[[Kategorie:Dokumentêre rolprente]]
qg1swa6p6wwas4ag07rvssvojye97ln
Senecio biserratus
0
583439
3373445
3373399
2026-11-17T13:22:03Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373445
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = IUCN2.3
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio biserratus
| outeur = Belcher, (1956)
| sinonieme =* ''Erechtites sonchoides'' <small>DC.</small>
* ''Senecio flaccidus'' <small>A.Rich.</small>
}}
'''''Senecio biserratus''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]]. In Australië kom die plant in die [[Deelstaat|deelstate]] [[Nieu-Suid-Wallis]], [[Suid-Australië]], [[Tasmanië]] en [[Victoria (Australië)|Victoria]] en in Nieu-Seeland op die [[Noordeiland]] en [[Suideiland]] voor.
== Galery ==
<gallery>
Senecio biserratus (Jagged Fireweed) (24701910900).jpg
Senecio biserratus 267727472.jpg
Senecio biserratus 268705858.jpg
Senecio biserratus 268705866.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:244128-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|biserratus]]
[[Kategorie:Flora van Australië]]
[[Kategorie:Flora van Nieu-Seeland]]
[[Kategorie:Flora van Tasmanië]]
ts39ed55nw92f53pswei01xg5nra8sh
Imam
0
583446
3373423
2026-11-17T12:19:31Z
BurgertB
2401
BurgertB het bladsy [[Imam]] na [[Imaam]] oor 'n aanstuur geskuif: Beter titel
3373423
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Imaam]]
2v50gibavs6pmgm2e45uw7dh53jp8zs
Bespreking:Imam
1
583447
3373425
2026-11-17T12:19:31Z
BurgertB
2401
BurgertB het bladsy [[Bespreking:Imam]] na [[Bespreking:Imaam]] geskuif: Beter titel
3373425
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Bespreking:Imaam]]
3b8gyr4imo39bdgf2gb4uff689ygbtt
Gebruikerbespreking:RicLightning
3
583448
3373428
2026-11-17T12:29:00Z
Pynappel
70858
Welkom!
3373428
wikitext
text/x-wiki
== Welkom ==
{| class="toccolours" width="100%" style="font-size:100%; margin-bottom:0.5em;"
|
{| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="6" style="font-size:95%; line-height:125%; var(--background-color-base); color:var( --color-base ); border:3px solid #faecc8;"
|-
| colspan="4" style="background-color:#faecc8;" |<big>'''Hallo {{PAGENAME}},''' [[Wikipedia:Welkom nuwelinge|hartlik welkom]] op die Afrikaanse Wikipedia!</big> [[Lêer:Flag of the United Kingdom (2-3).svg|20px]] '''[[Sjabloon:Welkom/en|''Message in English'']]''' [[Lêer:Flag of the Netherlands.svg|20px]] '''[[Sjabloon:Welkom/nl|''Bericht in het Nederlands'']]'''
|-
| colspan="4" | Dankie vir jou belangstelling in [[Wikipedia]]. Ons werk hier aan die ideaal van ’n gratis en vrylik beskikbare, vrylik bewerkbare, neutrale en volledige ensiklopedie.
|-
| colspan="4" | Die [[Afrikaanse Wikipedia]] bestaan al sedert Desember 2001 en bevat reeds ''{{NUMBEROFARTICLES}}'' artikels. Jy kan jou onlangse impak hier sien: [[Spesiaal:Impact|Spesiaal:Impak]]. Vanaf die begin van die projek het die gebruikers ’n aantal riglyne en uitgangspunte vir artikelbewerking en onderlinge samewerking opgestel. Nuwelinge kan hieruit voordeel trek. Jy kan dit behulpsaam vind om van die skakels in hierdie raampie te volg en met die projek vertroud te raak voordat jy begin bydra. Indien jou vingers jeuk om te eksperimenteer, kan jy gerus ons [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] besoek: dit is juis vir die rede daar. Uiteindelik wil ons dat al ons gebruikers [[Wikipedia:Voel vry en gaan jou gang|vry voel om hulle gang te gaan]], maar dit doen natuurlik geen kwaad om ’n bietjie houvas te kry voor 'n mens in die diep kant inspring nie! Besoek gerus ook ons [[Wikipedia:Geselshoekie|Geselshoekie]], ons gebruikers staan gereed om hand by te sit, of bloot net hand te skud.
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Books-aj.svg aj ashton 01.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Verifieerbaarheid}}
| [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|'''Verifieerbaarheid''']]<br />Die eerste van Wikipedia se drie kernbeleide
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Konversation.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geselshoekie}}
| [[Wikipedia:Geselshoekie|'''Geselshoekie''']]<br />Die gewilde bymekaarkomplek
|-
| width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=OrgChem Nomen pictograph.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing}}
| width="38%" | [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|'''Geen oorspronklike navorsing''']]<br />Die tweede van Wikipedia se drie kernbeleide
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Bucket in the sand.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Sandput}}
| width="38%" | [[Wikipedia:Sandput|'''Sandput''']]<br />Eksperimenteer na hartelus
|-
| align="right" |{{Klik|Afbeelding=Unbalanced scales.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Neutrale standpunt}}
| [[Wikipedia:Neutrale standpunt| '''Neutrale standpunt''']]<br />Die derde van Wikipedia se drie kernbeleide
| width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon tools.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Redigeringsinstruksies}}
| [[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|'''Redigeringsinstruksies''']]<br />Hoe maak ek: teks wat skuinsgedruk is? ’n opskrif? tabelle?
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Nuvola apps important yellow.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie}}
| [[Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie|'''Wat Wikipedia nie is nie''']]<br />Daar is ook ’n paar dinge wat ons nié hier doen nie
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon - upload photo 2.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beelde}}
| [[Wikipedia:Beelde|'''Beelde''']]<br />As jy beelde wil oplaai
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app ksmiletris.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beleefdheid}}
| [[Wikipedia:Beleefdheid|'''Beleefdheid''']]<br />Ken jou maniere
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app kedit.svg||Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel}}
| [[Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel|'''Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel''']]<br />Soms sê die naam alles
{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} |
{{!}}-
{{!}} colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" {{!}}Jou bydrae word nou geregistreer onder jou IP-adres. Daar is verskeie voordele gebonde aan die skep van ’n rekening – sluit gerus by ons aan!| }}
|-
| colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" |
Hierdie bladsy, wat nou op jou skerm vertoon word, is trouens jou persoonlike besprekingsbladsy. Die plek waar ander Wikipediane jou in die toekoms kan kontak en jy hulle dan kan beantwoord. Elke gebruiker het so ’n bladsy. Jy kan dus ook boodskappe op ander gebruikers se besprekingsbladsye los. Sluit boodskappe en besprekings altyd af met <big><nowiki>~~~~</nowiki></big> of deur op die handtekeningknop in die wysigingsvenster te klik: Sodoende word jou boodskap onderteken met jou gebruikersnaam en die datum en tyd waarop die boodskap gestuur is. Klik dan laastens op "Publiseer wysigings" om enige bewerkings te stoor.
|}
|}
– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:29, 17 November 2026 (UTC)
5270ppcvv1kael2t53wgduml8b57zvr
Gebruiker:ThreeDottedDomino
2
583449
3373431
2026-11-17T12:41:27Z
Rooiratel
90342
Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}'
3373431
wikitext
text/x-wiki
{{Nuwe gebruikersbladsy}}
jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern
Gebruiker:PERLA.NEGRA
2
583450
3373436
2026-11-17T13:04:55Z
Rooiratel
90342
Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}'
3373436
wikitext
text/x-wiki
{{Nuwe gebruikersbladsy}}
jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern
Senecio bollei
0
583451
3373442
2026-11-17T13:18:09Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto's.
3373442
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam =
| beeld =
| bewaringstatus =
| statusstelsel = IUCN3.1
| takson = Senecio bollei
| outeur = Sunding & G.Kunkel, (1972)
| sinonieme =* ''Senecio rhombifolius'' <small>Bolle</small>
}}
'''''Senecio bollei''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Kanariese Eilande]].
== Galery ==
<gallery>
Senecio bollei 257845474.jpg
Senecio bollei 460173999.jpg
Senecio bollei 460174646.jpg
</gallery>
== Bron ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:244155-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|bollei]]
[[Kategorie:Flora van die Kanariese Eilande]]
[[Kategorie:Endemiese plante van die Kanariese Eilande]]
hwt47jw3shtlulmamwrttrba4r7adx8
Bespreking:Senecio bollei
1
583452
3373443
2026-11-17T13:19:18Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373443
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Gebruikerbespreking:Zaywin
3
583453
3373450
2026-11-17T13:41:57Z
Pynappel
70858
Welkom!
3373450
wikitext
text/x-wiki
== Welkom ==
{| class="toccolours" width="100%" style="font-size:100%; margin-bottom:0.5em;"
|
{| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="6" style="font-size:95%; line-height:125%; var(--background-color-base); color:var( --color-base ); border:3px solid #faecc8;"
|-
| colspan="4" style="background-color:#faecc8;" |<big>'''Hallo {{PAGENAME}},''' [[Wikipedia:Welkom nuwelinge|hartlik welkom]] op die Afrikaanse Wikipedia!</big> [[Lêer:Flag of the United Kingdom (2-3).svg|20px]] '''[[Sjabloon:Welkom/en|''Message in English'']]''' [[Lêer:Flag of the Netherlands.svg|20px]] '''[[Sjabloon:Welkom/nl|''Bericht in het Nederlands'']]'''
|-
| colspan="4" | Dankie vir jou belangstelling in [[Wikipedia]]. Ons werk hier aan die ideaal van ’n gratis en vrylik beskikbare, vrylik bewerkbare, neutrale en volledige ensiklopedie.
|-
| colspan="4" | Die [[Afrikaanse Wikipedia]] bestaan al sedert Desember 2001 en bevat reeds ''{{NUMBEROFARTICLES}}'' artikels. Jy kan jou onlangse impak hier sien: [[Spesiaal:Impact|Spesiaal:Impak]]. Vanaf die begin van die projek het die gebruikers ’n aantal riglyne en uitgangspunte vir artikelbewerking en onderlinge samewerking opgestel. Nuwelinge kan hieruit voordeel trek. Jy kan dit behulpsaam vind om van die skakels in hierdie raampie te volg en met die projek vertroud te raak voordat jy begin bydra. Indien jou vingers jeuk om te eksperimenteer, kan jy gerus ons [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] besoek: dit is juis vir die rede daar. Uiteindelik wil ons dat al ons gebruikers [[Wikipedia:Voel vry en gaan jou gang|vry voel om hulle gang te gaan]], maar dit doen natuurlik geen kwaad om ’n bietjie houvas te kry voor 'n mens in die diep kant inspring nie! Besoek gerus ook ons [[Wikipedia:Geselshoekie|Geselshoekie]], ons gebruikers staan gereed om hand by te sit, of bloot net hand te skud.
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Books-aj.svg aj ashton 01.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Verifieerbaarheid}}
| [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|'''Verifieerbaarheid''']]<br />Die eerste van Wikipedia se drie kernbeleide
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Konversation.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geselshoekie}}
| [[Wikipedia:Geselshoekie|'''Geselshoekie''']]<br />Die gewilde bymekaarkomplek
|-
| width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=OrgChem Nomen pictograph.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing}}
| width="38%" | [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|'''Geen oorspronklike navorsing''']]<br />Die tweede van Wikipedia se drie kernbeleide
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Bucket in the sand.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Sandput}}
| width="38%" | [[Wikipedia:Sandput|'''Sandput''']]<br />Eksperimenteer na hartelus
|-
| align="right" |{{Klik|Afbeelding=Unbalanced scales.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Neutrale standpunt}}
| [[Wikipedia:Neutrale standpunt| '''Neutrale standpunt''']]<br />Die derde van Wikipedia se drie kernbeleide
| width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon tools.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Redigeringsinstruksies}}
| [[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|'''Redigeringsinstruksies''']]<br />Hoe maak ek: teks wat skuinsgedruk is? ’n opskrif? tabelle?
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Nuvola apps important yellow.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie}}
| [[Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie|'''Wat Wikipedia nie is nie''']]<br />Daar is ook ’n paar dinge wat ons nié hier doen nie
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon - upload photo 2.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beelde}}
| [[Wikipedia:Beelde|'''Beelde''']]<br />As jy beelde wil oplaai
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app ksmiletris.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beleefdheid}}
| [[Wikipedia:Beleefdheid|'''Beleefdheid''']]<br />Ken jou maniere
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app kedit.svg||Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel}}
| [[Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel|'''Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel''']]<br />Soms sê die naam alles
{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} |
{{!}}-
{{!}} colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" {{!}}Jou bydrae word nou geregistreer onder jou IP-adres. Daar is verskeie voordele gebonde aan die skep van ’n rekening – sluit gerus by ons aan!| }}
|-
| colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" |
Hierdie bladsy, wat nou op jou skerm vertoon word, is trouens jou persoonlike besprekingsbladsy. Die plek waar ander Wikipediane jou in die toekoms kan kontak en jy hulle dan kan beantwoord. Elke gebruiker het so ’n bladsy. Jy kan dus ook boodskappe op ander gebruikers se besprekingsbladsye los. Sluit boodskappe en besprekings altyd af met <big><nowiki>~~~~</nowiki></big> of deur op die handtekeningknop in die wysigingsvenster te klik: Sodoende word jou boodskap onderteken met jou gebruikersnaam en die datum en tyd waarop die boodskap gestuur is. Klik dan laastens op "Publiseer wysigings" om enige bewerkings te stoor.
|}
|}
– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:41, 17 November 2026 (UTC)
adcetjj55c09134dxrxr74xti6mv1af
Vlag van Oekraïne
0
583454
3373453
2026-11-17T14:09:18Z
~2026-50434-89
214697
Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Flag of Ukraine.svg|duimnael]] Die '''Vlag van Oekraïne''' ([[Oekraïens]]: Державний прапор України) bestaan uit horisontale bane van blou en geel van gelyke grootte. Die blou en geel tweekleurige vlag is vir die eerste keer gesien tydens die "[[Revolusiejaar 1848|Lente van die Nasies]]" van 1848 in [[Lwif]], die hoofstad van die Koninkryk Galisië en Lodomerië binne die Oostenrykse Ryk. Dit is later, ná die Russiese Rewolu...'
3373453
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Flag of Ukraine.svg|duimnael]]
Die '''Vlag van Oekraïne''' ([[Oekraïens]]: Державний прапор України) bestaan uit horisontale bane van blou en geel van gelyke grootte.
Die blou en geel tweekleurige vlag is vir die eerste keer gesien tydens die "[[Revolusiejaar 1848|Lente van die Nasies]]" van 1848 in [[Lwif]], die hoofstad van die Koninkryk Galisië en Lodomerië binne die Oostenrykse Ryk. Dit is later, ná die [[Russiese Rewolusie (1917)|Russiese Rewolusie]], as staatsvlag aangeneem deur die kortstondige Oekraïense Volksrepubliek, die Wes-Oekraïense Volksrepubliek en die Oekraïense Staat.
In Maart 1939 is dit ook deur Karpato-Oekraïne aangeneem. Toe Oekraïne egter deel van die Sowjetunie was, is die gebruik van die tweekleurige vlag verbied en is dit vervang deur die vlag van die [[Oekraïense Sosialistiese Sowjetrepubliek]]. Hierdie vlag het ’n rooi agtergrond gehad, met ’n asuurblou onderste deel en ’n goue hamer en sekel, asook ’n rooi ster met ’n goue rand aan die bokant. Toe die Sowjetunie in 1991 ontbind het, het die tweekleurige vlag geleidelik weer in gebruik gekom, voordat dit op 28 Januarie 1992 amptelik deur die Oekraïense parlement heraangeneem is.
Oekraïne vier sedert 2004 die Dag van die Nasionale Vlag op 23 Augustus.
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Flags of Ukraine|Vlag van Oekraïne}}
{{Europavlae}}
{{Gesagsrekords}}
{{en-vertaal|Flag of Ukraine}}
[[Kategorie:Nasionale vlae|Oekraïne]]
[[Kategorie:Oekraïne]]
dpfscr0cswi93aa9qhc6fa8oh779463
3373626
3373453
2026-11-18T09:15:54Z
Rooiratel
90342
Nog eksterne skakels
3373626
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Flag of Ukraine.svg|duimnael]]
Die '''Vlag van Oekraïne''' ([[Oekraïens]]: Державний прапор України) bestaan uit horisontale bane van blou en geel van gelyke grootte.
Die blou en geel tweekleurige vlag is vir die eerste keer gesien tydens die "[[Revolusiejaar 1848|Lente van die Nasies]]" van 1848 in [[Lwif]], die hoofstad van die Koninkryk Galisië en Lodomerië binne die Oostenrykse Ryk. Dit is later, ná die [[Russiese Rewolusie (1917)|Russiese Rewolusie]], as staatsvlag aangeneem deur die kortstondige Oekraïense Volksrepubliek, die Wes-Oekraïense Volksrepubliek en die Oekraïense Staat.
In Maart 1939 is dit ook deur Karpato-Oekraïne aangeneem. Toe Oekraïne egter deel van die Sowjetunie was, is die gebruik van die tweekleurige vlag verbied en is dit vervang deur die vlag van die [[Oekraïense Sosialistiese Sowjetrepubliek]]. Hierdie vlag het ’n rooi agtergrond gehad, met ’n asuurblou onderste deel en ’n goue hamer en sekel, asook ’n rooi ster met ’n goue rand aan die bokant. Toe die Sowjetunie in 1991 ontbind het, het die tweekleurige vlag geleidelik weer in gebruik gekom, voordat dit op 28 Januarie 1992 amptelik deur die Oekraïense parlement heraangeneem is.
Oekraïne vier sedert 2004 die Dag van die Nasionale Vlag op 23 Augustus.
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Flags of Ukraine|Vlag van Oekraïne}}
{{Wikiquote}}
* {{FOTW|id=ua|title=Ukraine}}
* [https://uk.wikisource.org/wiki/ДСТУ_4512:2006 DSTU 4512:2006] Technical specifications from DSTU (Ukrainian [[Standards organization|national standards body]]) regarding flag of Ukraine, in Ukrainian. 1 September 2006.
* [https://www.vexillographia.ru/ukraine/index.htm Ukraine – Vexillographia]
* [https://web.archive.org/web/20130815224329/http://www.uarmy.com.ua/ALMANAH/ALMANAH02/article12/art12.html Armed Forces Flag in Ukraine]
* [https://guideme.com.ua/what-language-is-spoken-in-ukraine Departmantal Flag and Emblem in Ukraine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122110605/https://guideme.com.ua/what-language-is-spoken-in-ukraine/ |date=22 November 2022 }}
* [http://library.lnu.edu.ua/bibl/index.php?option=com_content&view=article&id=214:-i-i-i-i&catid=58:2008-10-22-10-25-21&Itemid=67 Brief history of the flag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111218013114/http://library.lnu.edu.ua/bibl/index.php?option=com_content&view=article&id=214:-i-i-i-i&catid=58:2008-10-22-10-25-21&Itemid=67 |date=18 December 2011 }} at the Science Library of Franko National University (Lviv).
* [http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/1567-12 "About Ukrainian flag"]. Statement of the Presidium of the Supreme Council of Ukraine. 18 September 1991.
* [http://search.ligazakon.ua/l_doc2.nsf/link1/T206700.html "About the State Flag of Ukraine"]. State of the Supreme Council of Ukraine. 28 January 1992.
{{Saadjie}}
{{Europavlae}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Nasionale vlae|Oekraïne]]
[[Kategorie:Oekraïne]]
0ja7yw5m25mhrjmiofx9bx84cjqgmlm
3373629
3373626
2026-11-18T09:19:41Z
Rooiratel
90342
3373629
wikitext
text/x-wiki
[[Lêer:Flag of Ukraine.svg|duimnael]]
Die '''Vlag van Oekraïne''' ([[Oekraïens]]: Державний прапор України) bestaan uit horisontale bane van blou en geel van gelyke grootte.
Die blou en geel tweekleurige vlag is vir die eerste keer gesien tydens die "[[Revolusiejaar 1848|Lente van die Nasies]]" van 1848 in [[Lwif]], die hoofstad van die Koninkryk Galisië en Lodomerië binne die Oostenrykse Ryk. Dit is later, ná die [[Russiese Rewolusie (1917)|Russiese Rewolusie]], as staatsvlag aangeneem deur die kortstondige Oekraïense Volksrepubliek, die Wes-Oekraïense Volksrepubliek en die Oekraïense Staat.
In Maart 1939 is dit ook deur Karpato-Oekraïne aangeneem. Toe Oekraïne egter deel van die Sowjetunie was, is die gebruik van die tweekleurige vlag verbied en is dit vervang deur die vlag van die [[Oekraïense Sosialistiese Sowjetrepubliek]]. Hierdie vlag het ’n rooi agtergrond gehad, met ’n asuurblou onderste deel en ’n goue hamer en sekel, asook ’n rooi ster met ’n goue rand aan die bokant. Toe die Sowjetunie in 1991 ontbind het, het die tweekleurige vlag geleidelik weer in gebruik gekom, voordat dit op 28 Januarie 1992 amptelik deur die Oekraïense parlement heraangeneem is.
Oekraïne vier sedert 2004 die Dag van die Nasionale Vlag op 23 Augustus.
== Eksterne skakels ==
{{CommonsKategorie|Flags of Ukraine|Vlag van Oekraïne}}
{{Wikiquote}}
* {{FOTW|id=ua|title=Ukraine}}
* [https://uk.wikisource.org/wiki/ДСТУ_4512:2006 DSTU 4512:2006] Tegniese spesifikasies van DSTU (Oekraïense nasionale liggaam van standaarde) met betrekking tot die vlag van die Oekraïne.{{uk}} (1 September 2006)
* [https://www.vexillographia.ru/ukraine/index.htm Ukraine – Vexillographia]
* [https://web.archive.org/web/20130815224329/http://www.uarmy.com.ua/ALMANAH/ALMANAH02/article12/art12.html Armed Forces Flag in Ukraine]
* [https://guideme.com.ua/what-language-is-spoken-in-ukraine Departmantal Flag and Emblem in Ukraine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122110605/https://guideme.com.ua/what-language-is-spoken-in-ukraine/ |date=22 November 2022 }}
* [http://library.lnu.edu.ua/bibl/index.php?option=com_content&view=article&id=214:-i-i-i-i&catid=58:2008-10-22-10-25-21&Itemid=67 Brief history of the flag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111218013114/http://library.lnu.edu.ua/bibl/index.php?option=com_content&view=article&id=214:-i-i-i-i&catid=58:2008-10-22-10-25-21&Itemid=67 |date=18 December 2011 }} at the Science Library of Franko National University (Lviv).
* [http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/1567-12 "About Ukrainian flag"]. Statement of the Presidium of the Supreme Council of Ukraine. 18 September 1991.
* [http://search.ligazakon.ua/l_doc2.nsf/link1/T206700.html "About the State Flag of Ukraine"]. State of the Supreme Council of Ukraine. 28 January 1992.
{{Saadjie}}
{{Europavlae}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Nasionale vlae|Oekraïne]]
[[Kategorie:Oekraïne]]
99u9r6rvauuxc45d09ke1knnqw90grq
Senecio bombayensis
0
583455
3373456
2026-11-17T14:37:27Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto's.
3373456
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio bombayensis
| outeur = N.P.Balakr., (1970)
| sinonieme =* ''Doronicum reticulatum'' <small>Wight</small>
* ''Madaractis arachnoidea'' <small>C.B.Clarke</small>
* ''Senecio arachnoideus'' <small>(C.B.Clarke) M.R.Almeida</small>
* ''Senecio grahamii'' <small>Hook.f</small>
* ''Senecio reticulatus'' <small>C.B.Clarke</small>
}}
'''''Senecio bombayensis''''' is 'n meerjarige [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Indië]].
== Galery ==
<gallery>
Senecio bombayensis N.P.Balakr. (53186458511).jpg
CBalakr. (50516724587).jpg
Lonavla 0857.jpg
Korigad Fort 20180923 141542.jpg
Senecio bombayensis 0839.jpg
Sonecio bombeyensis(Sonki).jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:244158-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|bombayensis]]
[[Kategorie:Flora van Indië]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Indië]]
2svllt0k9r49o5h0d3xci4g5ubzhtar
Bespreking:Senecio bombayensis
1
583456
3373457
2026-11-17T14:38:48Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373457
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Senecio bonariensis
0
583457
3373458
2026-11-17T14:47:27Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto's.
3373458
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio bonariensis
| outeur = Hook. & Arn., (1841)
| sinonieme =
| range_map =* ''Senecio rhodaster'' <small>Baker</small>
* ''Senecio sagittarioides'' <small>Speg.</small>
* ''Senecio sagittifolius'' <small>Baker</small>
}}
'''''Senecio bonariensis''''' is 'n meerjarige [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan noordoos [[Argentinië]], suid [[Brasilië]] en [[Uruguay]].
== Galery ==
<gallery>
Margarida do banhado.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:244160-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|bonariensis]]
[[Kategorie:Flora van Argentinië]]
[[Kategorie:Flora van Brasilië]]
[[Kategorie:Flora van Uruguay]]
n4dpeuqqpc9uot4zg0t9k3wda49u753
3373459
3373458
2026-11-17T14:49:26Z
Oesjaar
7467
Ai!
3373459
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio bonariensis
| outeur = Hook. & Arn., (1841)
| sinonieme =* ''Senecio rhodaster'' <small>Baker</small>
* ''Senecio sagittarioides'' <small>Speg.</small>
* ''Senecio sagittifolius'' <small>Baker</small>
}}
'''''Senecio bonariensis''''' is 'n meerjarige [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan noordoos [[Argentinië]], suid [[Brasilië]] en [[Uruguay]].
== Galery ==
<gallery>
Margarida do banhado.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:244160-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|bonariensis]]
[[Kategorie:Flora van Argentinië]]
[[Kategorie:Flora van Brasilië]]
[[Kategorie:Flora van Uruguay]]
n0bhbagc0birjqffim59h5hb89t76ls
Bespreking:Senecio bonariensis
1
583458
3373460
2026-11-17T14:52:26Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373460
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Senecio brasiliensis
0
583459
3373463
2026-11-17T15:21:19Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto's.
3373463
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio brasiliensis
| outeur = (Spreng.) Less., (1831)
| sinonieme =* ''Cineraria brasiliensis'' <small>Spreng.</small>
}}
'''''Senecio brasiliensis''''' is 'n meerjarige [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Argentinië]], [[Bolivië]], [[Brasilië]], [[Paraguay]] en [[Uruguay]].
== Infraspesies ==
Die spesie het drie infraspesies:
* ''Senecio brasiliensis var. brasiliensis''
* ''Senecio brasiliensis var. incanus'' <small>Baker</small>
* ''Senecio brasiliensis var. tripartitus'' <small>(DC.) Baker</small>
== Galery ==
<gallery>
Senecio brasiliensis 15.jpg
Senecio brasiliensis 3248.jpg
Senecio brasiliensis poster Uruguay.jpg
Sessea brasiliensis.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1141713-2 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|brasiliensis]]
[[Kategorie:Flora van Argentinië]]
[[Kategorie:Flora van Bolivië]]
[[Kategorie:Flora van Brasilië]]
[[Kategorie:Flora van Paraguay]]
[[Kategorie:Flora van Uruguay]]
akttszwepsv6dkiftki68ts7sr3qs88
3373466
3373463
2026-11-17T15:23:21Z
Oesjaar
7467
/* Infraspesies */ Skakel
3373466
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio brasiliensis
| outeur = (Spreng.) Less., (1831)
| sinonieme =* ''Cineraria brasiliensis'' <small>Spreng.</small>
}}
'''''Senecio brasiliensis''''' is 'n meerjarige [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Argentinië]], [[Bolivië]], [[Brasilië]], [[Paraguay]] en [[Uruguay]].
== Infraspesies ==
Die spesie het drie [[Infraspesifieke naam|infraspesies]]:
* ''Senecio brasiliensis var. brasiliensis''
* ''Senecio brasiliensis var. incanus'' <small>Baker</small>
* ''Senecio brasiliensis var. tripartitus'' <small>(DC.) Baker</small>
== Galery ==
<gallery>
Senecio brasiliensis 15.jpg
Senecio brasiliensis 3248.jpg
Senecio brasiliensis poster Uruguay.jpg
Sessea brasiliensis.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1141713-2 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|brasiliensis]]
[[Kategorie:Flora van Argentinië]]
[[Kategorie:Flora van Bolivië]]
[[Kategorie:Flora van Brasilië]]
[[Kategorie:Flora van Paraguay]]
[[Kategorie:Flora van Uruguay]]
fi3eelacf6xcj0nnm5h4fe2veza2s2k
Bespreking:Senecio brasiliensis
1
583460
3373465
2026-11-17T15:22:50Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373465
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Senecio brunonianus
0
583461
3373468
2026-11-17T15:59:54Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto's.
3373468
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio brunonianus
| outeur = Hook. & Arn., (1841)
| sinonieme =* ''Senecio serenensis'' <small>J.Rémy</small>
}}
'''''Senecio brunonianus''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Chili]] en kom van Atacama tot by [[Valparaíso]] voor.
== Galery ==
<gallery>
Senecio brunonianus-DSCN9244.jpg
Senecio brunonianus-DSCN9276.jpg
Senecio brunonianus-DSCN9275.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:244218-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|brunonianus]]
[[Kategorie:Flora van Chili]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Chili]]
n4cvov02xsjw74hrsg6auq8lr113jmi
Bespreking:Senecio brunonianus
1
583462
3373469
2026-11-17T16:01:07Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373469
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Senecio cacaliaster
0
583463
3373471
2026-11-17T16:27:50Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto's.
3373471
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio cacaliaster
| outeur = Lam., (1779)
| sinonieme =* ''Cacalia saracenica'' <small>L.</small>
* ''Senecio albodentatus'' <small>Vuk.</small>
* ''Senecio cacaliaster var. radiatus'' <small>Lecoq & Lamotte</small>
* ''Senecio croaticus'' <small>Waldst. & Kit.</small>
* ''Senecio obliquus'' <small>Dulac</small>
* ''Senecio sarracenicus var. flosculosus'' <small>DC.</small>
* ''Solidago montana'' <small>L.</small>
}}
'''''Senecio cacaliaster''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Albanië]], [[Frankryk]], [[Italië]], [[Oostenryk]] en die noordwes [[Balkan]]skiereiland.
== Galery ==
<gallery>
Cacaliaster.JPG
Senecio cacaliaster (2).jpg
Senecio cacaliaster PID2003-1.jpg
Senecio cacaliaster PID2003-2.jpg
Senecio cacaliaster Sancy.jpg
Senecio cacaliaster PID2003-4.jpg
Senecio cacaliaster PID2003-5.jpg
</gallery>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:244256-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|cacaliaster]]
[[Kategorie:Flora van Albanië]]
[[Kategorie:Flora van Frankryk]]
[[Kategorie:Flora van Italië]]
[[Kategorie:Flora van Oostenryk]]
bq1slmyz2816pnx8x3vlnw9gx5lrlr8
Bespreking:Senecio cacaliaster
1
583464
3373472
2026-11-17T16:29:16Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373472
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Gebruikerbespreking:~2026-60817-84
3
583465
3373475
2026-11-17T17:09:36Z
OutoModerator
183924
Kennisgewing van outomatiese terugrol op [[Josef Stalin]]
3373475
wikitext
text/x-wiki
== November 2026 : OutoModerator het jou wysiging teruggerol ==
Hallo! Ek is [[User:OutoModerator|OutoModerator]], 'n outomatiese stelsel wat 'n [[Masjienleer|masjienleermodel]] gebruik om potensiële slegte wysigings te identifiseer en terug te rol om te verseker dat Wikipedia vertroubaar en betroubaar bly. Ongelukkig het ek een van jou [[Special:Diff/3373474|onlangse wysigings]] teruggestel na [[Josef Stalin]].
* Omdat die model wat ek gebruik nie perfek is nie, rol dit soms goeie wysigings terug. As jy glo dat die verandering wat jy gemaak het konstruktief was, [[//af.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:OutoModerator/Vals_positiewe?action=edit§ion=new&nosummary=true&preload=Gebruiker:OutoModerator/Vals_positiewe/Preload&preloadparams%5B%5D=3373473&preloadparams%5B%5D=Josef_Stalin|rapporteer dit asseblief hier]].
* [[:mw:Moderator Tools/Automoderator|Leer meer]] oor my sagteware.
[[Gebruiker:OutoModerator|OutoModerator]] ([[Gebruikerbespreking:OutoModerator|kontak]]) 17:09, 17 November 2026 (UTC)
dsbd35a53j8ftz92cnp81n25qqj6a80
3373478
3373475
2026-11-17T17:10:48Z
OutoModerator
183924
/* November 2026 : OutoModerator het jou wysiging teruggerol */ Antwoord
3373478
wikitext
text/x-wiki
== November 2026 : OutoModerator het jou wysiging teruggerol ==
Hallo! Ek is [[User:OutoModerator|OutoModerator]], 'n outomatiese stelsel wat 'n [[Masjienleer|masjienleermodel]] gebruik om potensiële slegte wysigings te identifiseer en terug te rol om te verseker dat Wikipedia vertroubaar en betroubaar bly. Ongelukkig het ek een van jou [[Special:Diff/3373474|onlangse wysigings]] teruggestel na [[Josef Stalin]].
* Omdat die model wat ek gebruik nie perfek is nie, rol dit soms goeie wysigings terug. As jy glo dat die verandering wat jy gemaak het konstruktief was, [[//af.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:OutoModerator/Vals_positiewe?action=edit§ion=new&nosummary=true&preload=Gebruiker:OutoModerator/Vals_positiewe/Preload&preloadparams%5B%5D=3373473&preloadparams%5B%5D=Josef_Stalin|rapporteer dit asseblief hier]].
* [[:mw:Moderator Tools/Automoderator|Leer meer]] oor my sagteware.
[[Gebruiker:OutoModerator|OutoModerator]] ([[Gebruikerbespreking:OutoModerator|kontak]]) 17:09, 17 November 2026 (UTC)
:Ek het ook een van jou [[Special:Diff/3373477|onlangse wysigings]] na [[Josef Stalin]] teruggerol omdat dit onopbouend gelyk het. [[Gebruiker:OutoModerator|OutoModerator]] ([[Gebruikerbespreking:OutoModerator|kontak]]) 17:10, 17 November 2026 (UTC)
ppqviicmyimpcnb8gd9h32cq94qep6d
3373481
3373478
2026-11-17T17:31:14Z
OutoModerator
183924
/* November 2026 : OutoModerator het jou wysiging teruggerol */ Antwoord
3373481
wikitext
text/x-wiki
== November 2026 : OutoModerator het jou wysiging teruggerol ==
Hallo! Ek is [[User:OutoModerator|OutoModerator]], 'n outomatiese stelsel wat 'n [[Masjienleer|masjienleermodel]] gebruik om potensiële slegte wysigings te identifiseer en terug te rol om te verseker dat Wikipedia vertroubaar en betroubaar bly. Ongelukkig het ek een van jou [[Special:Diff/3373474|onlangse wysigings]] teruggestel na [[Josef Stalin]].
* Omdat die model wat ek gebruik nie perfek is nie, rol dit soms goeie wysigings terug. As jy glo dat die verandering wat jy gemaak het konstruktief was, [[//af.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:OutoModerator/Vals_positiewe?action=edit§ion=new&nosummary=true&preload=Gebruiker:OutoModerator/Vals_positiewe/Preload&preloadparams%5B%5D=3373473&preloadparams%5B%5D=Josef_Stalin|rapporteer dit asseblief hier]].
* [[:mw:Moderator Tools/Automoderator|Leer meer]] oor my sagteware.
[[Gebruiker:OutoModerator|OutoModerator]] ([[Gebruikerbespreking:OutoModerator|kontak]]) 17:09, 17 November 2026 (UTC)
:Ek het ook een van jou [[Special:Diff/3373477|onlangse wysigings]] na [[Josef Stalin]] teruggerol omdat dit onopbouend gelyk het. [[Gebruiker:OutoModerator|OutoModerator]] ([[Gebruikerbespreking:OutoModerator|kontak]]) 17:10, 17 November 2026 (UTC)
:Ek het ook een van jou [[Special:Diff/3373480|onlangse wysigings]] na [[Albanië]] teruggerol omdat dit onopbouend gelyk het. [[Gebruiker:OutoModerator|OutoModerator]] ([[Gebruikerbespreking:OutoModerator|kontak]]) 17:31, 17 November 2026 (UTC)
o0yoig13djxkakjwrnxldk3nzdyvq1i
Sjabloon:KOSru
10
583466
3373484
2026-11-17T19:00:06Z
SpesBona
2720
Nuwe sjabloon
3373484
wikitext
text/x-wiki
{{vlagikoon|Kosovo}} [[Kosovaarse nasionale rugbyspan|Kosovo]]<noinclude>
[[Kategorie:Nasionale rugbyspansjablone]]
</noinclude>
kxg3e1dqmqeiywxk0q4nhh2ctp25gkz
Eddie Eckstein
0
583467
3373495
2026-11-17T19:39:31Z
Sobaka
328
Begin 'n nuwe artikel, nog besigǃ
3373495
wikitext
text/x-wiki
'''Edwin Richard Eckstein''' ([[29 November]] [[1939]] – [[14 November]] [[2026]]) was 'n [[Suid-Afrikaanse]] [[musikant]], [[komediant]] en [[akteur]] in rolprente, televisie en teater. Hy was veral bekend vir sy optredes as lid van die musiekgroep [[The Bats]]. Sy loopbaan, wat in die 1960's begin het, het oor vyf dekades gestrek.
==Agtergrond==
Edwin Richard Eckstein is op 29 November 1939 in [[Bezuidenhoutsvallei]], [[Johannesburg]], gebore. Hy het skoolgegaan by Marist Brothers College in die voorstad [[Observatory, Johannesburg|Observatory]], en nadat hy sy matriek voltooi het, het hy werk by Barclays Bank gekry.
Eckstein is op 14 November 2026 op die ouderdom van 86 oorlede.<ref>{{cite news |title=South African entertainment veteran Eddie Eckstein dies at 86 |url=https://iol.co.za/entertainment/celebrity-news/2026-11-15-south-african-entertainment-veteran-eddie-eckstein-dies-at-86/ |access-date=15 November 2026 |publisher=IOL |date=15 November 2026}}</ref>
==Musiekloopbaan==
Benewens sy dagtaak by die bank, het hy sy aande deurgebring as 'n tromspeler en sanger in musiekgroepe. In die vroeë sestigerjare was hy lid van verskeie Suid-Afrikaanse groepe, soos die Al Willox Quartet, die Flippie van Vuuren Band en die Jimmie Rayson Combo.<ref name="EO1">{{cite web | url=http://www.entertainment-online.co.za/eddieeckstein.htm | title=Eddie Eckstein | publisher=Entertainment Online | accessdate=27 Augustus 2016 | archive-date=16 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160416125940/http://www.entertainment-online.co.za/eddieeckstein.htm | url-status=dead }}</ref> Nadat hy [[The Beatles]] in [[Bulawayo]], [[Rhodesië]], gehoor het, het hy besef dat hierdie nuwe musiekstyl die toekoms van musiek is. Met sy terugkeer na Johannesburg het hy met Paul Ditchfield vergader en in 1964 die groep [[The Bats]] gestig.<ref name="TheBats">{{cite web | url=http://www.thebats.co.za/about/eddie-eckstein/ | title=Eddie Eckstein | publisher=The Bats | accessdate=27 Augustus 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160822120150/http://www.thebats.co.za/about/eddie-eckstein/ | archive-date=22 Augustus 2016 | url-status=dead }}</ref> Die groep se eerste enkelsnit, "All I Got", het die nommer 1-posisie op beide [[Springbok Radio]] en [[LM Radio]] bereik. <ref name=TheBats/> Eckstein het ook 'n komposisie van Paul Ditchfield, getiteld "Oh God It's Beautiful", by die 1972 Tokyo Song Competition uitgevoer en die eindronde gehaal.<ref name=TheBats/> The Bats het in 1981 ontbind, waarna die lede hul eie loopbane gevolg het, maar hulle het in 2000 weer bymekaargekom.<ref name="Radio702">{{cite web | url=http://www.702.co.za/articles/4692/what-in-the-world-happened-to-eddie-eksteen | title=What in the world happened to Eddie Ecksteen? | publisher=Radio 702 | date=20 Augustus 2015 | accessdate=27 Augustus 2016 | author=Gary Oberholzer}}</ref> In die laat sewentigerjare het hy vir 'n kort rukkie 'n Johannesburgse meisiegroep genaamd Pantha bestuur, met PJ Powers as hoofsangeres.<ref name="PLATT">{{cite web | url=http://bookslive.co.za/blog/2014/08/11/powers-of-survival-jennifer-platt-reviews-here-i-am-pj-powers-memoir | title=Powers of Survival: Jennifer Platt Reviews Here I Am, PJ Powers' Memoir | publisher=Times Live | date=11 Augustus 2014 | accessdate=25 Augustus 2016 | author=Platt, Jennifer}}</ref> In 2014 het Eckstein saam met ander bekende kunstenaars, soos [[Bobby Angel]] en Billy Forrest, aan 'n musiekvertoning genaamd ''The Two Cowboys'' deelgeneem. Die vertoning het Suid-Afrikaanse musiek oor vier dekades gedek en het genres soos country, rock en pop, asook duette en komedie, ingesluit.<ref name="ART">{{cite web | url=http://www.artlink.co.za/news_article.htm?contentID=35256 | title=Two Cowboys at The Lyric | publisher=Artslink.co.za | work=Atmosphere Communications | date=14 April 2014 | accessdate=25 August 2016 | author=Carr, Claire | archive-date=16 September 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160916135659/http://www.artlink.co.za/news_article.htm?contentID=35256 | url-status=dead }}</ref>
==Televisieloopbaan==
Toe televisie in 1976 in Suid-Afrika bekendgestel is, is 'n komedieprogram genaamd ''Biltong & Potroast'' op die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]] (SAUK) uitgesaai. Hierin het Suid-Afrikaans- en Britsgebore komediante teen mekaar meegeding om punte vir die beste grappe. Die program is vyf jaar lank op televisie vertoon. In 2010 het Eckstein in 'n herleefde weergawe van die program – aangebied as 'n teatervertoning – opgetree, saam met vier van die oorspronklike sterre.<ref name="BILT">{{cite web | url=http://www.bizcommunity.com/Article/196/447/44036.html | title=Biltong & Potroast back after 35 years | publisher=BIZcommunity | date=26 Januarie 2010 | accessdate=25 Augustus 2016}}</ref> In 1981 het hy ook, naas Clive Scott en Annabel Linder, in die Suid-Afrikaanse gesinskomedie *Oh George* gespeel.<ref name="Oh">{{cite web | url=http://www.vintagemedia.co.za/television/oh-george | title=Oh George | publisher=Vintagemedia.co.za | accessdate=25 Augustus 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160730072102/http://www.vintagemedia.co.za/television/oh-george | archive-date=30 Julie 2016 | url-status=dead }}</ref> In die 1990's was hy 'n bekende gasheer op die SAUK-vasvraprogram *Telly Fun Quiz*, saam met vasvrameester Martin Bailie.<ref name="SABC01">{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=tPHO04E6f5Y | title= telly fun quiz | work=SABC | accessdate=25 Augustus 2016}}</ref>
==Teaterloopbaan==
Eckstein het tydens sy lang loopbaan in verskeie Suid-Afrikaanse teaterproduksies verskyn, waaronder ''I Love My Wife'', ''Little Shop of Horrors'', ''Pyjama Tops'', ''Not Now Darling'', ''Grin and Bear It'' en ''What about Love''.<ref name="EO1"/> In Julie 2012 is Eckstein benoem vir 'n Audience Choice-toekenning (gehoorkeuse-toekenning) tydens die tweede jaarlikse Comics' Choice-toekenningsgeleentheid by die Montecasino-oord in Johannesburg, maar hy het teen Sifiso Nene verloor.<ref name="Times01">{{cite news | url=http://www.timeslive.co.za/thetimes/2012/07/11/noah-voted-king-of-comedy | title=Noah voted king of comedy | work=Times Live | date=11 Julie 2012 | accessdate=25 Augustus 2016 | author=Ndlouv, Andile}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT: Eckstein, Eddie }}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]]
[[Kategorie:Geboortes in 1939]]
[[Kategorie:Sterftes in 2026]]
9pbs1wmvmsspqy2sm931xw2vrcm9vqe
3373496
3373495
2026-11-17T19:42:09Z
Sobaka
328
/* Musiekloopbaan */ skakel
3373496
wikitext
text/x-wiki
'''Edwin Richard Eckstein''' ([[29 November]] [[1939]] – [[14 November]] [[2026]]) was 'n [[Suid-Afrikaanse]] [[musikant]], [[komediant]] en [[akteur]] in rolprente, televisie en teater. Hy was veral bekend vir sy optredes as lid van die musiekgroep [[The Bats]]. Sy loopbaan, wat in die 1960's begin het, het oor vyf dekades gestrek.
==Agtergrond==
Edwin Richard Eckstein is op 29 November 1939 in [[Bezuidenhoutsvallei]], [[Johannesburg]], gebore. Hy het skoolgegaan by Marist Brothers College in die voorstad [[Observatory, Johannesburg|Observatory]], en nadat hy sy matriek voltooi het, het hy werk by Barclays Bank gekry.
Eckstein is op 14 November 2026 op die ouderdom van 86 oorlede.<ref>{{cite news |title=South African entertainment veteran Eddie Eckstein dies at 86 |url=https://iol.co.za/entertainment/celebrity-news/2026-11-15-south-african-entertainment-veteran-eddie-eckstein-dies-at-86/ |access-date=15 November 2026 |publisher=IOL |date=15 November 2026}}</ref>
==Musiekloopbaan==
Benewens sy dagtaak by die bank, het hy sy aande deurgebring as 'n tromspeler en sanger in musiekgroepe. In die vroeë sestigerjare was hy lid van verskeie Suid-Afrikaanse groepe, soos die Al Willox Quartet, die Flippie van Vuuren Band en die Jimmie Rayson Combo.<ref name="EO1">{{cite web | url=http://www.entertainment-online.co.za/eddieeckstein.htm | title=Eddie Eckstein | publisher=Entertainment Online | accessdate=27 Augustus 2016 | archive-date=16 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160416125940/http://www.entertainment-online.co.za/eddieeckstein.htm | url-status=dead }}</ref> Nadat hy [[The Beatles]] in [[Bulawayo]], [[Rhodesië]], gehoor het, het hy besef dat hierdie nuwe musiekstyl die toekoms van musiek is. Met sy terugkeer na Johannesburg het hy met Paul Ditchfield vergader en in 1964 die groep [[The Bats]] gestig.<ref name="TheBats">{{cite web | url=http://www.thebats.co.za/about/eddie-eckstein/ | title=Eddie Eckstein | publisher=The Bats | accessdate=27 Augustus 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160822120150/http://www.thebats.co.za/about/eddie-eckstein/ | archive-date=22 Augustus 2016 | url-status=dead }}</ref> Die groep se eerste enkelsnit, "All I Got", het die nommer 1-posisie op beide [[Springbokradio]] en [[LM Radio]] bereik. <ref name=TheBats/> Eckstein het ook 'n komposisie van Paul Ditchfield, getiteld "Oh God It's Beautiful", by die 1972 Tokyo Song Competition uitgevoer en die eindronde gehaal.<ref name=TheBats/> The Bats het in 1981 ontbind, waarna die lede hul eie loopbane gevolg het, maar hulle het in 2000 weer bymekaargekom.<ref name="Radio702">{{cite web | url=http://www.702.co.za/articles/4692/what-in-the-world-happened-to-eddie-eksteen | title=What in the world happened to Eddie Ecksteen? | publisher=Radio 702 | date=20 Augustus 2015 | accessdate=27 Augustus 2016 | author=Gary Oberholzer}}</ref> In die laat sewentigerjare het hy vir 'n kort rukkie 'n Johannesburgse meisiegroep genaamd Pantha bestuur, met PJ Powers as hoofsangeres.<ref name="PLATT">{{cite web | url=http://bookslive.co.za/blog/2014/08/11/powers-of-survival-jennifer-platt-reviews-here-i-am-pj-powers-memoir | title=Powers of Survival: Jennifer Platt Reviews Here I Am, PJ Powers' Memoir | publisher=Times Live | date=11 Augustus 2014 | accessdate=25 Augustus 2016 | author=Platt, Jennifer}}</ref> In 2014 het Eckstein saam met ander bekende kunstenaars, soos [[Bobby Angel]] en Billy Forrest, aan 'n musiekvertoning genaamd ''The Two Cowboys'' deelgeneem. Die vertoning het Suid-Afrikaanse musiek oor vier dekades gedek en het genres soos country, rock en pop, asook duette en komedie, ingesluit.<ref name="ART">{{cite web | url=http://www.artlink.co.za/news_article.htm?contentID=35256 | title=Two Cowboys at The Lyric | publisher=Artslink.co.za | work=Atmosphere Communications | date=14 April 2014 | accessdate=25 August 2016 | author=Carr, Claire | archive-date=16 September 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160916135659/http://www.artlink.co.za/news_article.htm?contentID=35256 | url-status=dead }}</ref>
==Televisieloopbaan==
Toe televisie in 1976 in Suid-Afrika bekendgestel is, is 'n komedieprogram genaamd ''Biltong & Potroast'' op die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]] (SAUK) uitgesaai. Hierin het Suid-Afrikaans- en Britsgebore komediante teen mekaar meegeding om punte vir die beste grappe. Die program is vyf jaar lank op televisie vertoon. In 2010 het Eckstein in 'n herleefde weergawe van die program – aangebied as 'n teatervertoning – opgetree, saam met vier van die oorspronklike sterre.<ref name="BILT">{{cite web | url=http://www.bizcommunity.com/Article/196/447/44036.html | title=Biltong & Potroast back after 35 years | publisher=BIZcommunity | date=26 Januarie 2010 | accessdate=25 Augustus 2016}}</ref> In 1981 het hy ook, naas Clive Scott en Annabel Linder, in die Suid-Afrikaanse gesinskomedie *Oh George* gespeel.<ref name="Oh">{{cite web | url=http://www.vintagemedia.co.za/television/oh-george | title=Oh George | publisher=Vintagemedia.co.za | accessdate=25 Augustus 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160730072102/http://www.vintagemedia.co.za/television/oh-george | archive-date=30 Julie 2016 | url-status=dead }}</ref> In die 1990's was hy 'n bekende gasheer op die SAUK-vasvraprogram *Telly Fun Quiz*, saam met vasvrameester Martin Bailie.<ref name="SABC01">{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=tPHO04E6f5Y | title= telly fun quiz | work=SABC | accessdate=25 Augustus 2016}}</ref>
==Teaterloopbaan==
Eckstein het tydens sy lang loopbaan in verskeie Suid-Afrikaanse teaterproduksies verskyn, waaronder ''I Love My Wife'', ''Little Shop of Horrors'', ''Pyjama Tops'', ''Not Now Darling'', ''Grin and Bear It'' en ''What about Love''.<ref name="EO1"/> In Julie 2012 is Eckstein benoem vir 'n Audience Choice-toekenning (gehoorkeuse-toekenning) tydens die tweede jaarlikse Comics' Choice-toekenningsgeleentheid by die Montecasino-oord in Johannesburg, maar hy het teen Sifiso Nene verloor.<ref name="Times01">{{cite news | url=http://www.timeslive.co.za/thetimes/2012/07/11/noah-voted-king-of-comedy | title=Noah voted king of comedy | work=Times Live | date=11 Julie 2012 | accessdate=25 Augustus 2016 | author=Ndlouv, Andile}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT: Eckstein, Eddie }}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]]
[[Kategorie:Geboortes in 1939]]
[[Kategorie:Sterftes in 2026]]
nwar4fbnohskty58hb5b2c2baqr1vwn
3373497
3373496
2026-11-17T19:43:16Z
Sobaka
328
/* Televisieloopbaan */ opruim
3373497
wikitext
text/x-wiki
'''Edwin Richard Eckstein''' ([[29 November]] [[1939]] – [[14 November]] [[2026]]) was 'n [[Suid-Afrikaanse]] [[musikant]], [[komediant]] en [[akteur]] in rolprente, televisie en teater. Hy was veral bekend vir sy optredes as lid van die musiekgroep [[The Bats]]. Sy loopbaan, wat in die 1960's begin het, het oor vyf dekades gestrek.
==Agtergrond==
Edwin Richard Eckstein is op 29 November 1939 in [[Bezuidenhoutsvallei]], [[Johannesburg]], gebore. Hy het skoolgegaan by Marist Brothers College in die voorstad [[Observatory, Johannesburg|Observatory]], en nadat hy sy matriek voltooi het, het hy werk by Barclays Bank gekry.
Eckstein is op 14 November 2026 op die ouderdom van 86 oorlede.<ref>{{cite news |title=South African entertainment veteran Eddie Eckstein dies at 86 |url=https://iol.co.za/entertainment/celebrity-news/2026-11-15-south-african-entertainment-veteran-eddie-eckstein-dies-at-86/ |access-date=15 November 2026 |publisher=IOL |date=15 November 2026}}</ref>
==Musiekloopbaan==
Benewens sy dagtaak by die bank, het hy sy aande deurgebring as 'n tromspeler en sanger in musiekgroepe. In die vroeë sestigerjare was hy lid van verskeie Suid-Afrikaanse groepe, soos die Al Willox Quartet, die Flippie van Vuuren Band en die Jimmie Rayson Combo.<ref name="EO1">{{cite web | url=http://www.entertainment-online.co.za/eddieeckstein.htm | title=Eddie Eckstein | publisher=Entertainment Online | accessdate=27 Augustus 2016 | archive-date=16 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160416125940/http://www.entertainment-online.co.za/eddieeckstein.htm | url-status=dead }}</ref> Nadat hy [[The Beatles]] in [[Bulawayo]], [[Rhodesië]], gehoor het, het hy besef dat hierdie nuwe musiekstyl die toekoms van musiek is. Met sy terugkeer na Johannesburg het hy met Paul Ditchfield vergader en in 1964 die groep [[The Bats]] gestig.<ref name="TheBats">{{cite web | url=http://www.thebats.co.za/about/eddie-eckstein/ | title=Eddie Eckstein | publisher=The Bats | accessdate=27 Augustus 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160822120150/http://www.thebats.co.za/about/eddie-eckstein/ | archive-date=22 Augustus 2016 | url-status=dead }}</ref> Die groep se eerste enkelsnit, "All I Got", het die nommer 1-posisie op beide [[Springbokradio]] en [[LM Radio]] bereik. <ref name=TheBats/> Eckstein het ook 'n komposisie van Paul Ditchfield, getiteld "Oh God It's Beautiful", by die 1972 Tokyo Song Competition uitgevoer en die eindronde gehaal.<ref name=TheBats/> The Bats het in 1981 ontbind, waarna die lede hul eie loopbane gevolg het, maar hulle het in 2000 weer bymekaargekom.<ref name="Radio702">{{cite web | url=http://www.702.co.za/articles/4692/what-in-the-world-happened-to-eddie-eksteen | title=What in the world happened to Eddie Ecksteen? | publisher=Radio 702 | date=20 Augustus 2015 | accessdate=27 Augustus 2016 | author=Gary Oberholzer}}</ref> In die laat sewentigerjare het hy vir 'n kort rukkie 'n Johannesburgse meisiegroep genaamd Pantha bestuur, met PJ Powers as hoofsangeres.<ref name="PLATT">{{cite web | url=http://bookslive.co.za/blog/2014/08/11/powers-of-survival-jennifer-platt-reviews-here-i-am-pj-powers-memoir | title=Powers of Survival: Jennifer Platt Reviews Here I Am, PJ Powers' Memoir | publisher=Times Live | date=11 Augustus 2014 | accessdate=25 Augustus 2016 | author=Platt, Jennifer}}</ref> In 2014 het Eckstein saam met ander bekende kunstenaars, soos [[Bobby Angel]] en Billy Forrest, aan 'n musiekvertoning genaamd ''The Two Cowboys'' deelgeneem. Die vertoning het Suid-Afrikaanse musiek oor vier dekades gedek en het genres soos country, rock en pop, asook duette en komedie, ingesluit.<ref name="ART">{{cite web | url=http://www.artlink.co.za/news_article.htm?contentID=35256 | title=Two Cowboys at The Lyric | publisher=Artslink.co.za | work=Atmosphere Communications | date=14 April 2014 | accessdate=25 August 2016 | author=Carr, Claire | archive-date=16 September 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160916135659/http://www.artlink.co.za/news_article.htm?contentID=35256 | url-status=dead }}</ref>
==Televisieloopbaan==
Toe televisie in 1976 in Suid-Afrika bekendgestel is, is 'n komedieprogram genaamd ''Biltong & Potroast'' op die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]] (SAUK) uitgesaai. Hierin het Suid-Afrikaans- en Britsgebore komediante teen mekaar meegeding om punte vir die beste grappe. Die program is vyf jaar lank op televisie vertoon. In 2010 het Eckstein in 'n herleefde weergawe van die program – aangebied as 'n teatervertoning – opgetree, saam met vier van die oorspronklike sterre.<ref name="BILT">{{cite web | url=http://www.bizcommunity.com/Article/196/447/44036.html | title=Biltong & Potroast back after 35 years | publisher=BIZcommunity | date=26 Januarie 2010 | accessdate=25 Augustus 2016}}</ref> In 1981 het hy ook, naas Clive Scott en Annabel Linder, in die Suid-Afrikaanse gesinskomedie ''Oh George'' gespeel.<ref name="Oh">{{cite web | url=http://www.vintagemedia.co.za/television/oh-george | title=Oh George | publisher=Vintagemedia.co.za | accessdate=25 Augustus 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160730072102/http://www.vintagemedia.co.za/television/oh-george | archive-date=30 Julie 2016 | url-status=dead }}</ref> In die 1990's was hy 'n bekende gasheer op die SAUK-vasvraprogram ''Telly Fun Quiz'', saam met vasvrameester Martin Bailie.<ref name="SABC01">{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=tPHO04E6f5Y | title= telly fun quiz | work=SABC | accessdate=25 Augustus 2016}}</ref>
==Teaterloopbaan==
Eckstein het tydens sy lang loopbaan in verskeie Suid-Afrikaanse teaterproduksies verskyn, waaronder ''I Love My Wife'', ''Little Shop of Horrors'', ''Pyjama Tops'', ''Not Now Darling'', ''Grin and Bear It'' en ''What about Love''.<ref name="EO1"/> In Julie 2012 is Eckstein benoem vir 'n Audience Choice-toekenning (gehoorkeuse-toekenning) tydens die tweede jaarlikse Comics' Choice-toekenningsgeleentheid by die Montecasino-oord in Johannesburg, maar hy het teen Sifiso Nene verloor.<ref name="Times01">{{cite news | url=http://www.timeslive.co.za/thetimes/2012/07/11/noah-voted-king-of-comedy | title=Noah voted king of comedy | work=Times Live | date=11 Julie 2012 | accessdate=25 Augustus 2016 | author=Ndlouv, Andile}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT: Eckstein, Eddie }}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]]
[[Kategorie:Geboortes in 1939]]
[[Kategorie:Sterftes in 2026]]
0kvn7lat99zm8ykq6pevbue8utowkuv
3373500
3373497
2026-11-17T19:50:20Z
Sobaka
328
bywerk
3373500
wikitext
text/x-wiki
'''Edwin Richard Eckstein''' ([[29 November]] [[1939]] – [[14 November]] [[2026]]) was 'n [[Suid-Afrikaanse]] [[musikant]], [[komediant]] en [[akteur]] in rolprente, televisie en teater. Hy was veral bekend vir sy optredes as lid van die musiekgroep [[The Bats]]. Sy loopbaan, wat in die 1960's begin het, het oor vyf dekades gestrek.
==Agtergrond==
Edwin Richard Eckstein is op 29 November 1939 in [[Bezuidenhoutsvallei]], [[Johannesburg]], gebore. Hy het skoolgegaan by Marist Brothers College in die voorstad [[Observatory, Johannesburg|Observatory]], en nadat hy sy matriek voltooi het, het hy werk by Barclays Bank gekry.
Eckstein is op 14 November 2026 op die ouderdom van 86 oorlede.<ref>{{cite news |title=South African entertainment veteran Eddie Eckstein dies at 86 |url=https://iol.co.za/entertainment/celebrity-news/2026-11-15-south-african-entertainment-veteran-eddie-eckstein-dies-at-86/ |access-date=15 November 2026 |publisher=IOL |date=15 November 2026}}</ref>
==Musiekloopbaan==
Benewens sy dagtaak by die bank, het hy sy aande deurgebring as 'n tromspeler en sanger in musiekgroepe. In die vroeë sestigerjare was hy lid van verskeie Suid-Afrikaanse groepe, soos die Al Willox Quartet, die Flippie van Vuuren Band en die Jimmie Rayson Combo.<ref name="EO1">{{cite web | url=http://www.entertainment-online.co.za/eddieeckstein.htm | title=Eddie Eckstein | publisher=Entertainment Online | accessdate=27 Augustus 2016 | archive-date=16 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160416125940/http://www.entertainment-online.co.za/eddieeckstein.htm | url-status=dead }}</ref> Nadat hy [[The Beatles]] in [[Bulawayo]], [[Rhodesië]], gehoor het, het hy besef dat hierdie nuwe musiekstyl die toekoms van musiek is. Met sy terugkeer na Johannesburg het hy met Paul Ditchfield vergader en in 1964 die groep [[The Bats]] gestig.<ref name="TheBats">{{cite web | url=http://www.thebats.co.za/about/eddie-eckstein/ | title=Eddie Eckstein | publisher=The Bats | accessdate=27 Augustus 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160822120150/http://www.thebats.co.za/about/eddie-eckstein/ | archive-date=22 Augustus 2016 | url-status=dead }}</ref> Die groep se eerste enkelsnit, "All I Got", het die nommer 1-posisie op beide [[Springbokradio]] en [[LM Radio]] bereik. <ref name=TheBats/> Eckstein het ook 'n komposisie van Paul Ditchfield, getiteld "Oh God It's Beautiful", by die 1972 Tokyo Song Competition uitgevoer en die eindronde gehaal.<ref name=TheBats/> The Bats het in 1981 ontbind, waarna die lede hul eie loopbane gevolg het, maar hulle het in 2000 weer bymekaargekom.<ref name="Radio702">{{cite web | url=http://www.702.co.za/articles/4692/what-in-the-world-happened-to-eddie-eksteen | title=What in the world happened to Eddie Ecksteen? | publisher=Radio 702 | date=20 Augustus 2015 | accessdate=27 Augustus 2016 | author=Gary Oberholzer}}</ref> In die laat sewentigerjare het hy vir 'n kort rukkie 'n Johannesburgse meisiegroep genaamd Pantha bestuur, met PJ Powers as hoofsangeres.<ref name="PLATT">{{cite web | url=http://bookslive.co.za/blog/2014/08/11/powers-of-survival-jennifer-platt-reviews-here-i-am-pj-powers-memoir | title=Powers of Survival: Jennifer Platt Reviews Here I Am, PJ Powers' Memoir | publisher=Times Live | date=11 Augustus 2014 | accessdate=25 Augustus 2016 | author=Platt, Jennifer}}</ref> In 2014 het Eckstein saam met ander bekende kunstenaars, soos [[Bobby Angel]] en Billy Forrest, aan 'n musiekvertoning genaamd ''The Two Cowboys'' deelgeneem. Die vertoning het Suid-Afrikaanse musiek oor vier dekades gedek en het genres soos country, rock en pop, asook duette en komedie, ingesluit.<ref name="ART">{{cite web | url=http://www.artlink.co.za/news_article.htm?contentID=35256 | title=Two Cowboys at The Lyric | publisher=Artslink.co.za | work=Atmosphere Communications | date=14 April 2014 | accessdate=25 August 2016 | author=Carr, Claire | archive-date=16 September 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160916135659/http://www.artlink.co.za/news_article.htm?contentID=35256 | url-status=dead }}</ref>
==Televisieloopbaan==
Toe televisie in 1976 in Suid-Afrika bekendgestel is, is 'n komedieprogram genaamd ''Biltong & Potroast'' op die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]] (SAUK) uitgesaai. Hierin het Suid-Afrikaans- en Britsgebore komediante teen mekaar meegeding om punte vir die beste grappe. Die program is vyf jaar lank op televisie vertoon. In 2010 het Eckstein in 'n herleefde weergawe van die program – aangebied as 'n teatervertoning – opgetree, saam met vier van die oorspronklike sterre.<ref name="BILT">{{cite web | url=http://www.bizcommunity.com/Article/196/447/44036.html | title=Biltong & Potroast back after 35 years | publisher=BIZcommunity | date=26 Januarie 2010 | accessdate=25 Augustus 2016}}</ref> In 1981 het hy ook, naas Clive Scott en Annabel Linder, in die Suid-Afrikaanse gesinskomedie ''Oh George'' gespeel.<ref name="Oh">{{cite web | url=http://www.vintagemedia.co.za/television/oh-george | title=Oh George | publisher=Vintagemedia.co.za | accessdate=25 Augustus 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160730072102/http://www.vintagemedia.co.za/television/oh-george | archive-date=30 Julie 2016 | url-status=dead }}</ref> In die 1990's was hy 'n bekende gasheer op die SAUK-vasvraprogram ''Telly Fun Quiz'', saam met vasvrameester Martin Bailie.<ref name="SABC01">{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=tPHO04E6f5Y | title= telly fun quiz | work=SABC | accessdate=25 Augustus 2016}}</ref>
==Teaterloopbaan==
Eckstein het tydens sy lang loopbaan in verskeie Suid-Afrikaanse teaterproduksies verskyn, waaronder ''I Love My Wife'', ''Little Shop of Horrors'', ''Pyjama Tops'', ''Not Now Darling'', ''Grin and Bear It'' en ''What about Love''.<ref name="EO1"/> In Julie 2012 is Eckstein benoem vir 'n Audience Choice-toekenning (gehoorkeuse-toekenning) tydens die tweede jaarlikse Comics' Choice-toekenningsgeleentheid by die Montecasino-oord in Johannesburg, maar hy het teen Sifiso Nene verloor.<ref name="Times01">{{cite news | url=http://www.timeslive.co.za/thetimes/2012/07/11/noah-voted-king-of-comedy | title=Noah voted king of comedy | work=Times Live | date=11 Julie 2012 | accessdate=25 Augustus 2016 | author=Ndlouv, Andile}}</ref>
==Filmografie==
===Rolprent===
* ''The Seven of Daran: Battle of Pareo Rock'' (2008)
* ''[[Oh Schucks....It's Schuster!]]'' (1989)
* 'You Must Be Joking Too!'' (1987)
* ''Magic Is Alive, My Friends'' (1985)
* ''Verkeerde Nommer'' (1982)
* ''Follow That Rainbow'' (1979) <ref name="IMDB01">{{cite web | url=https://www.imdb.com/name/nm2440652/?ref_=fn_al_nm_1/ | title=Eddie Eckstein | publisher=IMDb | accessdate=25 August 2016}}</ref>
===Televisie===
* ''Telly Fun Quiz'' (1990s)
* ''Oh George'' (1981)
* ''Biltong & Potroast'' (1976)
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT: Eckstein, Eddie }}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]]
[[Kategorie:Geboortes in 1939]]
[[Kategorie:Sterftes in 2026]]
6gf9w72mqk4t2coa3e1szppnahz8v9r
3373507
3373500
2026-11-17T20:00:35Z
Sobaka
328
inligtingskas
3373507
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Musikale kunstenaar
| naam = Eddie Eckstein
| beeld =
| beeldgrootte =
| dwarsformaat =
| beeldbeskrywing =
| beeldonderskrif =
| agtergrondkleur =
| geboortenaam = Edwin Richard Eckstein
| alias =
| geboortedatum = {{birth date|1939|11|29|df=yes}}
| geboorteplek = [[Brakpan]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]]
| oorsprong = <!-- Gebruik slegs as geen geboorteplek beskikbaar of indien oorsprong van geboorteplek verskil -->
| sterfdatum = {{death date and age|2026|11|14|1939|11|29|df=yes}}
| sterfplek = <!-- Slegs vir indiwidue -->
| genre =
| beroep = Musijant, komediant en akteur
| instrument =
| jare_aktief = 1962-2926
| etiket =
| assosiasies = [[The Bats]]
| webwerf =
| huidige_lede =
| gewese_lede =
}}
'''Edwin Richard Eckstein''' ([[29 November]] [[1939]] – [[14 November]] [[2026]]) was 'n [[Suid-Afrikaanse]] [[musikant]], [[komediant]] en [[akteur]] in rolprente, televisie en teater. Hy was veral bekend vir sy optredes as lid van die musiekgroep [[The Bats]]. Sy loopbaan, wat in die 1960's begin het, het oor vyf dekades gestrek.
==Agtergrond==
Edwin Richard Eckstein is op 29 November 1939 in [[Bezuidenhoutsvallei]], [[Johannesburg]], gebore. Hy het skoolgegaan by Marist Brothers College in die voorstad [[Observatory, Johannesburg|Observatory]], en nadat hy sy matriek voltooi het, het hy werk by Barclays Bank gekry.
Eckstein is op 14 November 2026 op die ouderdom van 86 oorlede.<ref>{{cite news |title=South African entertainment veteran Eddie Eckstein dies at 86 |url=https://iol.co.za/entertainment/celebrity-news/2026-11-15-south-african-entertainment-veteran-eddie-eckstein-dies-at-86/ |access-date=15 November 2026 |publisher=IOL |date=15 November 2026}}</ref>
==Musiekloopbaan==
Benewens sy dagtaak by die bank, het hy sy aande deurgebring as 'n tromspeler en sanger in musiekgroepe. In die vroeë sestigerjare was hy lid van verskeie Suid-Afrikaanse groepe, soos die Al Willox Quartet, die Flippie van Vuuren Band en die Jimmie Rayson Combo.<ref name="EO1">{{cite web | url=http://www.entertainment-online.co.za/eddieeckstein.htm | title=Eddie Eckstein | publisher=Entertainment Online | accessdate=27 Augustus 2016 | archive-date=16 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160416125940/http://www.entertainment-online.co.za/eddieeckstein.htm | url-status=dead }}</ref> Nadat hy [[The Beatles]] in [[Bulawayo]], [[Rhodesië]], gehoor het, het hy besef dat hierdie nuwe musiekstyl die toekoms van musiek is. Met sy terugkeer na Johannesburg het hy met Paul Ditchfield vergader en in 1964 die groep [[The Bats]] gestig.<ref name="TheBats">{{cite web | url=http://www.thebats.co.za/about/eddie-eckstein/ | title=Eddie Eckstein | publisher=The Bats | accessdate=27 Augustus 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160822120150/http://www.thebats.co.za/about/eddie-eckstein/ | archive-date=22 Augustus 2016 | url-status=dead }}</ref> Die groep se eerste enkelsnit, "All I Got", het die nommer 1-posisie op beide [[Springbokradio]] en [[LM Radio]] bereik. <ref name=TheBats/> Eckstein het ook 'n komposisie van Paul Ditchfield, getiteld "Oh God It's Beautiful", by die 1972 Tokyo Song Competition uitgevoer en die eindronde gehaal.<ref name=TheBats/> The Bats het in 1981 ontbind, waarna die lede hul eie loopbane gevolg het, maar hulle het in 2000 weer bymekaargekom.<ref name="Radio702">{{cite web | url=http://www.702.co.za/articles/4692/what-in-the-world-happened-to-eddie-eksteen | title=What in the world happened to Eddie Ecksteen? | publisher=Radio 702 | date=20 Augustus 2015 | accessdate=27 Augustus 2016 | author=Gary Oberholzer}}</ref> In die laat sewentigerjare het hy vir 'n kort rukkie 'n Johannesburgse meisiegroep genaamd Pantha bestuur, met PJ Powers as hoofsangeres.<ref name="PLATT">{{cite web | url=http://bookslive.co.za/blog/2014/08/11/powers-of-survival-jennifer-platt-reviews-here-i-am-pj-powers-memoir | title=Powers of Survival: Jennifer Platt Reviews Here I Am, PJ Powers' Memoir | publisher=Times Live | date=11 Augustus 2014 | accessdate=25 Augustus 2016 | author=Platt, Jennifer}}</ref> In 2014 het Eckstein saam met ander bekende kunstenaars, soos [[Bobby Angel]] en Billy Forrest, aan 'n musiekvertoning genaamd ''The Two Cowboys'' deelgeneem. Die vertoning het Suid-Afrikaanse musiek oor vier dekades gedek en het genres soos country, rock en pop, asook duette en komedie, ingesluit.<ref name="ART">{{cite web | url=http://www.artlink.co.za/news_article.htm?contentID=35256 | title=Two Cowboys at The Lyric | publisher=Artslink.co.za | work=Atmosphere Communications | date=14 April 2014 | accessdate=25 August 2016 | author=Carr, Claire | archive-date=16 September 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160916135659/http://www.artlink.co.za/news_article.htm?contentID=35256 | url-status=dead }}</ref>
==Televisieloopbaan==
Toe televisie in 1976 in Suid-Afrika bekendgestel is, is 'n komedieprogram genaamd ''Biltong & Potroast'' op die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]] (SAUK) uitgesaai. Hierin het Suid-Afrikaans- en Britsgebore komediante teen mekaar meegeding om punte vir die beste grappe. Die program is vyf jaar lank op televisie vertoon. In 2010 het Eckstein in 'n herleefde weergawe van die program – aangebied as 'n teatervertoning – opgetree, saam met vier van die oorspronklike sterre.<ref name="BILT">{{cite web | url=http://www.bizcommunity.com/Article/196/447/44036.html | title=Biltong & Potroast back after 35 years | publisher=BIZcommunity | date=26 Januarie 2010 | accessdate=25 Augustus 2016}}</ref> In 1981 het hy ook, naas Clive Scott en Annabel Linder, in die Suid-Afrikaanse gesinskomedie ''Oh George'' gespeel.<ref name="Oh">{{cite web | url=http://www.vintagemedia.co.za/television/oh-george | title=Oh George | publisher=Vintagemedia.co.za | accessdate=25 Augustus 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160730072102/http://www.vintagemedia.co.za/television/oh-george | archive-date=30 Julie 2016 | url-status=dead }}</ref> In die 1990's was hy 'n bekende gasheer op die SAUK-vasvraprogram ''Telly Fun Quiz'', saam met vasvrameester Martin Bailie.<ref name="SABC01">{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=tPHO04E6f5Y | title= telly fun quiz | work=SABC | accessdate=25 Augustus 2016}}</ref>
==Teaterloopbaan==
Eckstein het tydens sy lang loopbaan in verskeie Suid-Afrikaanse teaterproduksies verskyn, waaronder ''I Love My Wife'', ''Little Shop of Horrors'', ''Pyjama Tops'', ''Not Now Darling'', ''Grin and Bear It'' en ''What about Love''.<ref name="EO1"/> In Julie 2012 is Eckstein benoem vir 'n Audience Choice-toekenning (gehoorkeuse-toekenning) tydens die tweede jaarlikse Comics' Choice-toekenningsgeleentheid by die Montecasino-oord in Johannesburg, maar hy het teen Sifiso Nene verloor.<ref name="Times01">{{cite news | url=http://www.timeslive.co.za/thetimes/2012/07/11/noah-voted-king-of-comedy | title=Noah voted king of comedy | work=Times Live | date=11 Julie 2012 | accessdate=25 Augustus 2016 | author=Ndlouv, Andile}}</ref>
==Filmografie==
===Rolprent===
* ''The Seven of Daran: Battle of Pareo Rock'' (2008)
* ''[[Oh Schucks....It's Schuster!]]'' (1989)
* 'You Must Be Joking Too!'' (1987)
* ''Magic Is Alive, My Friends'' (1985)
* ''Verkeerde Nommer'' (1982)
* ''Follow That Rainbow'' (1979) <ref name="IMDB01">{{cite web | url=https://www.imdb.com/name/nm2440652/?ref_=fn_al_nm_1/ | title=Eddie Eckstein | publisher=IMDb | accessdate=25 August 2016}}</ref>
===Televisie===
* ''Telly Fun Quiz'' (1990s)
* ''Oh George'' (1981)
* ''Biltong & Potroast'' (1976)
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Gesagsrekords}}
{{DEFAULTSORT: Eckstein, Eddie }}
[[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]]
[[Kategorie:Geboortes in 1939]]
[[Kategorie:Sterftes in 2026]]
iz9darnxxan1k9bsvnb3uqwm3zq4vsp
Bespreking:Eddie Eckstein
1
583468
3373498
2026-11-17T19:45:21Z
Sobaka
328
Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}'
3373498
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Derinkuyu (ondergrondse stad)
0
583469
3373504
2026-11-17T19:55:34Z
BurgertB
2401
Nuwe artkel, besig
3373504
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Antieke terreine
| naam = Derinkuyu
| beeld = Derinkuyu Underground City 9910 Nevit.jpg
| onderskrif = 'n Gang in die ondergrondse stad.
| koördinate =
| plaaslik =
| land = [[Turkye]]
| soort = Ondergrondse stad, gekap uit [[vulkaan]]rots
| streek1 = [[Kappadosië]]
| bouer = [[Frigiërs]]
| stigter =
| gestig = 8ste-7de eeu v.C.
| periodes =
| kulture = Frigiërs, [[Bisantynse Ryk|Bisantyne]], [[Christen]]e, Kappadosiese Grieke, [[Armeniërs]]
| uitgrawings =
| bewoners =
| deelvan = Rotsterreine van Kappadosië
| oppervlakte =
| tipe = Gemeng
| kriteria = Kultureel (i)(iii)(v), natuurlik (vii)
| verwysings = 357
| inskripsie = 1985 <small>(9de sessie)</small>
| toestand =
| streek = Kappadosië
| beskrywing = Göreme Nasionale Park en die rotsterreine van Kappadosië<ref>{{cite web |title = "Göreme National Park and the Rock Sites of Cappadocia"|url=https://whc.unesco.org/en/list/357/ |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO}}</ref>
| unesco = <span style="margin:0.5em; color:#555;">† [http://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=®ion=&order=region Streek soos deur Unesco geklassifiseer.]<br /><span style="margin:0.5em; color:#555;">* [http://whc.unesco.org/en/list Naam soos op die Wêrelderfenislys]</span>
}}
'''Derinkuyu''' (volle [[Turks]]e naam: ''Derinkuyu Yeraltı Şehri''), ook bekend as '''Malakopi''', is 'n ondergrondse stad van veelvuldige vlakke naby die moderne dorp Derinkuyu in die provinsie Nevşehir, [[Turkye]], wat sowat 85 m diep onder die grond strek. Dit is so groot dat tot 20 000 mense en hulle vee daar kon gewoon het.
Dit is die grootste ondergrondse stad in Turkye en een van verskeie ondergrondse komplekse in Kappadosië.
==Verwysings==
{{Verwysings}}
==Skakels==
{{CommonsKategorie-inlyn|Underground City of Derinkuyu}}
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Derinkuyu underground city}}
{{Normdata}}
[[Kategorie:Antieke terreine en ruïnes in Turkye]]
[[Kategorie:Geboue en strukture in Turkye]]
hstdivbpzjt47xrrar2di26dv8ezwze
3373532
3373504
2026-11-17T22:39:01Z
BurgertB
2401
Besig
3373532
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Antieke terreine
| naam = Derinkuyu
| beeld = Derinkuyu Underground City 9910 Nevit.jpg
| onderskrif = 'n Gang in die ondergrondse stad.
| koördinate =
| plaaslik =
| land = [[Turkye]]
| soort = Ondergrondse stad, gekap uit [[vulkaan]]rots
| streek1 = [[Kappadosië]]
| bouer = [[Frigiërs]]
| stigter =
| gestig = 8ste-7de eeu v.C.
| periodes =
| kulture = Frigiërs, [[Bisantynse Ryk|Bisantyne]], [[Christen]]e, Kappadosiese Grieke, [[Armeniërs]]
| uitgrawings =
| bewoners =
| deelvan = Rotsterreine van Kappadosië
| oppervlakte =
| tipe = Gemeng
| kriteria = Kultureel (i)(iii)(v), natuurlik (vii)
| verwysings = 357
| inskripsie = 1985 <small>(9de sessie)</small>
| toestand =
| streek = Kappadosië
| beskrywing = Göreme Nasionale Park en die rotsterreine van Kappadosië<ref>{{cite web |title = "Göreme National Park and the Rock Sites of Cappadocia"|url=https://whc.unesco.org/en/list/357/ |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO}}</ref>
| unesco = <span style="margin:0.5em; color:#555;">† [http://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=®ion=&order=region Streek soos deur Unesco geklassifiseer.]<br /><span style="margin:0.5em; color:#555;">* [http://whc.unesco.org/en/list Naam soos op die Wêrelderfenislys]</span>
}}
'''Derinkuyu''' (volle [[Turks]]e naam: ''Derinkuyu Yeraltı Şehri''), ook bekend as '''Malakopi''', is 'n ondergrondse stad van veelvuldige vlakke naby die moderne dorp Derinkuyu in die provinsie Nevşehir, [[Turkye]], wat sowat 85 m diep onder die grond strek. Dit is so groot dat tot 20 000 mense en hulle vee daar kon gewoon het.
Dit is die grootste ondergrondse stad in Turkye en een van verskeie ondergrondse komplekse in Kappadosië.
==Etimologie==
[[Beeld:Distribution of Cappadocian Greek-speaking villages in Central Anatolia before 1924.jpg|240px|thumb|links|Die oorblywende Griekssprekende dorpe in Kappadosië voor die deportasies van 1924.]]
Die naam Derinkuyu beteken "diep put", na aanleiding van die diep skagte wat eens die nedersetting en die dorp daarbo van [[water]] voorsien het.<ref>{{cite web |last=Kaya |first=Kemal |title=Derinkuyu Yeraltı Şehri |url=yoldaolmak.com/derinkuyu-yeralti-sehri |website=Yolda Olmak |date=23 March 2026 |language=tr |access-date=8 July 2026}}</ref> Dit was onder Kappadosiese Griekssprekers bekend as ''Malakopia'' ([[Grieks]]: Μαλακοπέα) (ook in Turks aangeteken as ''Melagobia'' of ''Melegobi''), ’n naam wat waarskynlik verband hou met die Griekss μαλακός (''malakos'', "sag"), met verwysing na die maklik bewerkbare plaaslike tuf.
==Argitektuur==
Die ondergrondse stad by Derinkuyu is grotendeels uitgekap in tuf, ’n gesteente wat gevorm word uit saamgeperste [[Tefra|vulkaanas]] wat wydverspreid in die streek voorkom.<ref>{{cite journal |last1=Aydan |first1=Ömer |last2=Ulusay |first2=Reşat |title=Geomechanical Evaluation of Derinkuyu Antique Underground City and its Implications in Geoengineering |journal=Rock Mechanics and Rock Engineering |volume=46 |issue=4 |pages=731–754 |year=2013 |doi=10.1007/s00603-012-0301-7}</ref>} Dit kon van binne af met groot rollende klipdeure toegemaak word. Elke verdieping kon afsonderlik afgesluit word.<ref>{{cite web |title=Ancient underground city once housed 20,000 people |date=2 September 2019 |website=Dusty Old Thing |url=dustyoldthing.com/derinkuyu }}</ref>
Die stad kon tot 20 000 mense huisves en het geriewe gehad wat in ander ondergrondse komplekse in Kappadosië aangetref word,<ref>{{cite web |title=Massive underground city found in Cappadocia region of Turkey |date=March 26, 2015 |website=National Geographic |url=nationalgeographic.com/adventure/article/150325-underground-city-cappadocia-turkey-archaeology%7Carchive-url=https://web.archive.org/web/20210221115607/https://www.nationalgeographic.com/adventure/article/150325-underground-city-cappadocia-turkey-archaeology%7Curl-status=dead%7Carchive-date=February 21, 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Derinkuyu underground city |date=January 26, 2014 |website=cappadociaturkey.net |url=cappadociaturkey.net/derinkuyu_underground_city.htm%7D%7D</ref> soos wyn- en olieperse, stalle, kelders, stoorplekke, eetsale en kapelle. Die kombuise was toegerus met oonde genaamd "Tandoor", wat vandag nog in die dorpe van Kappadosië gebruik word.<ref>{{cite web |title=Nevşehir Derinkuyu Yeraltı Şehri |publisher=T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Turkish Ministry of Culture and Tourism), Müze Kart |url=muze.gov.tr/muze-detay |access-date=8 July 2026}}</ref>
Uniek aan die Derinkuyu-kompleks is ’n ruim vertrek met ’n tongewelfde plafon op die tweede verdieping. Dié vertrek is na berig word as ’n godsdiensskool gebruik en die kamers links was studievertrekke.<ref>{{cite web |title=Derinkuyu underground city |website=nevsehir.gov.tr |publisher=Nevşehir Provincial Government |url=nevsehir.gov.tr/ing_nevsehir_detay.php |url-status=dead |archiveurl=web.archive.org/web/20070109200133/http://www.nevsehir.gov.tr/ing_nevsehir_detay.php |archive-date=2007-01-09 }}</ref> Van tussen die derde en vierde vlak is ’n reeks trappe wat na ’n kerk op die laagste (vyfde) vlak gelei het.
[[Beeld:Derinkuyu Underground City 9831 Nevit Enhancer.jpg|thumb|links|240px|’n Diep ventilasieput in die stad.]]
Die kompleks beskik oor ’n groot aantal vertikale ventilasieskagte, verdeel in kleiner lugopenings wat woonkwartiere en ander individuele vertrekke met die wyer sentrale skagte verbind. ’n Skag van 55 m blyk ’n put te gewees het wat water voorsien het aan sowel die dorpenaars bo as, indien die buitewêreld ontoeganklik was, aan dié in skuiling.<ref>{{cite web |title=3D virtual soundscape brings ancient Turkish underground city to life |publisher=Acoustical Society of America, via Phys.org |date=21 May 2025 |url=phys.org/news/2025-05-3d-virtual-soundscape-ancient-turkish.html |access-date=8 July 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Puiu |first=Tibi |title=Derinkuyu: the ancient underground city, once home to 20,000 people |url=zmescience.com/feature-post/history-and-humanities/archaeology-articles/derinkuyu-the-ancient-underground-city-once-home-to-20000-people |website=ZME Science |date=15 July 2021 |access-date=8 July 2026}}</ref>
Die sentrale hoofskag, wat ongeveer 3 m by 2,8 m groot was en met verskeie vlakke verbind is, het nooit die openinge van twee verskillende vlakke wat mekaar oorvleuel nie, in ’n uitleg wat dalk doelbewus ontwerp is om [[lug]]vloei te verbeter.
==Verwysings==
{{Verwysings|3}}
==Skakels==
{{CommonsKategorie-inlyn|Underground City of Derinkuyu}}
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Derinkuyu underground city}}
{{Normdata}}
[[Kategorie:Antieke terreine en ruïnes in Turkye]]
[[Kategorie:Geboue en strukture in Turkye]]
k9nilzzqs9nulk59q34w7gocl789xpa
3373533
3373532
2026-11-17T22:41:28Z
BurgertB
2401
Besig
3373533
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Antieke terreine
| naam = Derinkuyu
| beeld = Derinkuyu Underground City 9910 Nevit.jpg
| onderskrif = 'n Gang in die ondergrondse stad.
| koördinate =
| plaaslik =
| land = [[Turkye]]
| soort = Ondergrondse stad, gekap uit [[vulkaan]]rots
| streek1 = [[Kappadosië]]
| bouer = [[Frigiërs]]
| stigter =
| gestig = 8ste-7de eeu v.C.
| periodes =
| kulture = Frigiërs, [[Bisantynse Ryk|Bisantyne]], [[Christen]]e, Kappadosiese Grieke, [[Armeniërs]]
| uitgrawings =
| bewoners =
| deelvan = Rotsterreine van Kappadosië
| oppervlakte =
| tipe = Gemeng
| kriteria = Kultureel (i)(iii)(v), natuurlik (vii)
| verwysings = 357
| inskripsie = 1985 <small>(9de sessie)</small>
| toestand =
| streek = Kappadosië
| beskrywing = Göreme Nasionale Park en die rotsterreine van Kappadosië<ref>{{cite web |title = "Göreme National Park and the Rock Sites of Cappadocia"|url=https://whc.unesco.org/en/list/357/ |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO}}</ref>
| unesco = <span style="margin:0.5em; color:#555;">† [http://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=®ion=&order=region Streek soos deur Unesco geklassifiseer.]<br /><span style="margin:0.5em; color:#555;">* [http://whc.unesco.org/en/list Naam soos op die Wêrelderfenislys]</span>
}}
'''Derinkuyu''' (volle [[Turks]]e naam: ''Derinkuyu Yeraltı Şehri''), ook bekend as '''Malakopi''', is 'n ondergrondse stad van veelvuldige vlakke naby die moderne dorp Derinkuyu in die provinsie Nevşehir, [[Turkye]], wat sowat 85 m diep onder die grond strek. Dit is so groot dat tot 20 000 mense en hulle vee daar kon gewoon het.
Dit is die grootste ondergrondse stad in Turkye en een van verskeie ondergrondse komplekse in Kappadosië.
==Etimologie==
[[Beeld:Distribution of Cappadocian Greek-speaking villages in Central Anatolia before 1924.jpg|240px|thumb|links|Die oorblywende Griekssprekende dorpe in Kappadosië voor die deportasies van 1924.]]
Die naam Derinkuyu beteken "diep put", na aanleiding van die diep skagte wat eens die nedersetting en die dorp daarbo van [[water]] voorsien het.<ref>{{cite web |last=Kaya |first=Kemal |title=Derinkuyu Yeraltı Şehri |url=yoldaolmak.com/derinkuyu-yeralti-sehri |website=Yolda Olmak |date=23 March 2026 |language=tr |access-date=8 July 2026}}</ref> Dit was onder Kappadosiese Griekssprekers bekend as ''Malakopia'' ([[Grieks]]: Μαλακοπέα) (ook in Turks aangeteken as ''Melagobia'' of ''Melegobi''), ’n naam wat waarskynlik verband hou met die Griekss μαλακός (''malakos'', "sag"), met verwysing na die maklik bewerkbare plaaslike tuf.
==Argitektuur==
Die ondergrondse stad by Derinkuyu is grotendeels uitgekap in tuf, ’n gesteente wat gevorm word uit saamgeperste [[Tefra|vulkaanas]] wat wydverspreid in die streek voorkom.<ref>{{cite journal |last1=Aydan |first1=Ömer |last2=Ulusay |first2=Reşat |title=Geomechanical Evaluation of Derinkuyu Antique Underground City and its Implications in Geoengineering |journal=Rock Mechanics and Rock Engineering |volume=46 |issue=4 |pages=731–754 |year=2013 |doi=10.1007/s00603-012-0301-7}</ref>} Dit kon van binne af met groot rollende klipdeure toegemaak word. Elke verdieping kon afsonderlik afgesluit word.<ref>{{cite web |title=Ancient underground city once housed 20,000 people |date=2 September 2019 |website=Dusty Old Thing |url=dustyoldthing.com/derinkuyu }}</ref>
Die stad kon tot 20 000 mense huisves en het geriewe gehad wat in ander ondergrondse komplekse in Kappadosië aangetref word,<ref>{{cite web |title=Massive underground city found in Cappadocia region of Turkey |date=March 26, 2015 |website=National Geographic |url=nationalgeographic.com/adventure/article/150325-underground-city-cappadocia-turkey-archaeology%7Carchive-url=https://web.archive.org/web/20210221115607/https://www.nationalgeographic.com/adventure/article/150325-underground-city-cappadocia-turkey-archaeology%7Curl-status=dead%7Carchive-date=February 21, 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Derinkuyu underground city |date=January 26, 2014 |website=cappadociaturkey.net |url=cappadociaturkey.net/derinkuyu_underground_city.htm%7D%7D</ref> soos wyn- en olieperse, stalle, kelders, stoorplekke, eetsale en kapelle. Die kombuise was toegerus met oonde genaamd "Tandoor", wat vandag nog in die dorpe van Kappadosië gebruik word.<ref>{{cite web |title=Nevşehir Derinkuyu Yeraltı Şehri |publisher=T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Turkish Ministry of Culture and Tourism), Müze Kart |url=muze.gov.tr/muze-detay |access-date=8 July 2026}}</ref>
[[Beeld:Derinkuyu Underground City 9831 Nevit Enhancer.jpg|thumb|links|240px|’n Diep ventilasieput in die stad.]]
Uniek aan die Derinkuyu-kompleks is ’n ruim vertrek met ’n tongewelfde plafon op die tweede verdieping. Dié vertrek is na berig word as ’n godsdiensskool gebruik en die kamers links was studievertrekke.<ref>{{cite web |title=Derinkuyu underground city |website=nevsehir.gov.tr |publisher=Nevşehir Provincial Government |url=nevsehir.gov.tr/ing_nevsehir_detay.php |url-status=dead |archiveurl=web.archive.org/web/20070109200133/http://www.nevsehir.gov.tr/ing_nevsehir_detay.php |archive-date=2007-01-09 }}</ref> Van tussen die derde en vierde vlak is ’n reeks trappe wat na ’n kerk op die laagste (vyfde) vlak gelei het.
Die kompleks beskik oor ’n groot aantal vertikale ventilasieskagte, verdeel in kleiner lugopenings wat woonkwartiere en ander individuele vertrekke met die wyer sentrale skagte verbind. ’n Skag van 55 m blyk ’n put te gewees het wat water voorsien het aan sowel die dorpenaars bo as, indien die buitewêreld ontoeganklik was, aan dié in skuiling.<ref>{{cite web |title=3D virtual soundscape brings ancient Turkish underground city to life |publisher=Acoustical Society of America, via Phys.org |date=21 May 2025 |url=phys.org/news/2025-05-3d-virtual-soundscape-ancient-turkish.html |access-date=8 July 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Puiu |first=Tibi |title=Derinkuyu: the ancient underground city, once home to 20,000 people |url=zmescience.com/feature-post/history-and-humanities/archaeology-articles/derinkuyu-the-ancient-underground-city-once-home-to-20000-people |website=ZME Science |date=15 July 2021 |access-date=8 July 2026}}</ref>
Die sentrale hoofskag, wat ongeveer 3 m by 2,8 m groot was en met verskeie vlakke verbind is, het nooit die openinge van twee verskillende vlakke wat mekaar oorvleuel nie, in ’n uitleg wat dalk doelbewus ontwerp is om [[lug]]vloei te verbeter.
==Verwysings==
{{Verwysings|3}}
==Skakels==
{{CommonsKategorie-inlyn|Underground City of Derinkuyu}}
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Derinkuyu underground city}}
{{Normdata}}
[[Kategorie:Antieke terreine en ruïnes in Turkye]]
[[Kategorie:Geboue en strukture in Turkye]]
20t1v5o9kbm69zgmgrmb7uxcyoz7xn3
3373551
3373533
2026-11-18T00:29:08Z
BurgertB
2401
Besig
3373551
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Antieke terreine
| naam = Derinkuyu
| beeld = Derinkuyu Underground City 9910 Nevit.jpg
| onderskrif = 'n Gang in die ondergrondse stad.
| koördinate =
| plaaslik =
| land = [[Turkye]]
| soort = Ondergrondse stad, gekap uit [[vulkaan]]rots
| streek1 = [[Kappadosië]]
| bouer = [[Frigiërs]]
| stigter =
| gestig = 8ste-7de eeu v.C.
| periodes =
| kulture = Frigiërs, [[Bisantynse Ryk|Bisantyne]], [[Christen]]e, Kappadosiese Grieke, [[Armeniërs]]
| uitgrawings =
| bewoners =
| deelvan = Rotsterreine van Kappadosië
| oppervlakte =
| tipe = Gemeng
| kriteria = Kultureel (i)(iii)(v), natuurlik (vii)
| verwysings = 357
| inskripsie = 1985 <small>(9de sessie)</small>
| toestand =
| streek = Kappadosië
| beskrywing = Göreme Nasionale Park en die rotsterreine van Kappadosië<ref>{{cite web |title = "Göreme National Park and the Rock Sites of Cappadocia"|url=https://whc.unesco.org/en/list/357/ |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO}}</ref>
| unesco = <span style="margin:0.5em; color:#555;">† [http://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=®ion=&order=region Streek soos deur Unesco geklassifiseer.]<br /><span style="margin:0.5em; color:#555;">* [http://whc.unesco.org/en/list Naam soos op die Wêrelderfenislys]</span>
}}
'''Derinkuyu''' (volle [[Turks]]e naam: ''Derinkuyu Yeraltı Şehri''), ook bekend as '''Malakopi''', is 'n ondergrondse stad van veelvuldige vlakke naby die moderne dorp Derinkuyu in die provinsie Nevşehir, [[Turkye]], wat sowat 85 m diep onder die grond strek. Dit is so groot dat tot 20 000 mense en hulle vee daar kon gewoon het.
Dit is die grootste ondergrondse stad in Turkye en een van verskeie ondergrondse komplekse in Kappadosië.
==Etimologie==
[[Beeld:Distribution of Cappadocian Greek-speaking villages in Central Anatolia before 1924.jpg|240px|thumb|links|Die oorblywende Griekssprekende dorpe in Kappadosië voor die deportasies van 1924.]]
Die naam Derinkuyu beteken "diep put", na aanleiding van die diep skagte wat eens die nedersetting en die dorp daarbo van [[water]] voorsien het.<ref>{{cite web |last=Kaya |first=Kemal |title=Derinkuyu Yeraltı Şehri |url=yoldaolmak.com/derinkuyu-yeralti-sehri |website=Yolda Olmak |date=23 March 2026 |language=tr |access-date=8 July 2026}}</ref> Dit was onder Kappadosiese Griekssprekers bekend as ''Malakopia'' ([[Grieks]]: Μαλακοπέα) (ook in Turks aangeteken as ''Melagobia'' of ''Melegobi''), ’n naam wat waarskynlik verband hou met die Griekss μαλακός (''malakos'', "sag"), met verwysing na die maklik bewerkbare plaaslike tuf.
==Argitektuur==
Die ondergrondse stad by Derinkuyu is grotendeels uitgekap in tuf, ’n gesteente wat gevorm word uit saamgeperste [[Tefra|vulkaanas]] wat wydverspreid in die streek voorkom.<ref>{{cite journal |last1=Aydan |first1=Ömer |last2=Ulusay |first2=Reşat |title=Geomechanical Evaluation of Derinkuyu Antique Underground City and its Implications in Geoengineering |journal=Rock Mechanics and Rock Engineering |volume=46 |issue=4 |pages=731–754 |year=2013 |doi=10.1007/s00603-012-0301-7}</ref>} Dit kon van binne af met groot rollende klipdeure toegemaak word. Elke verdieping kon afsonderlik afgesluit word.<ref>{{cite web |title=Ancient underground city once housed 20,000 people |date=2 September 2019 |website=Dusty Old Thing |url=dustyoldthing.com/derinkuyu }}</ref>
Die stad kon tot 20 000 mense huisves en het geriewe gehad wat in ander ondergrondse komplekse in Kappadosië aangetref word,<ref>{{cite web |title=Massive underground city found in Cappadocia region of Turkey |date=March 26, 2015 |website=National Geographic |url=nationalgeographic.com/adventure/article/150325-underground-city-cappadocia-turkey-archaeology%7Carchive-url=https://web.archive.org/web/20210221115607/https://www.nationalgeographic.com/adventure/article/150325-underground-city-cappadocia-turkey-archaeology%7Curl-status=dead%7Carchive-date=February 21, 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Derinkuyu underground city |date=January 26, 2014 |website=cappadociaturkey.net |url=cappadociaturkey.net/derinkuyu_underground_city.htm%7D%7D</ref> soos wyn- en olieperse, stalle, kelders, stoorplekke, eetsale en kapelle. Die kombuise was toegerus met oonde genaamd "Tandoor", wat vandag nog in die dorpe van Kappadosië gebruik word.<ref>{{cite web |title=Nevşehir Derinkuyu Yeraltı Şehri |publisher=T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Turkish Ministry of Culture and Tourism), Müze Kart |url=muze.gov.tr/muze-detay |access-date=8 July 2026}}</ref>
[[Beeld:Derinkuyu Underground City 9831 Nevit Enhancer.jpg|thumb|links|240px|’n Diep ventilasieput in die stad.]]
Uniek aan die Derinkuyu-kompleks is ’n ruim vertrek met ’n tongewelfde plafon op die tweede verdieping. Dié vertrek is na berig word as ’n godsdiensskool gebruik en die kamers links was studievertrekke.<ref>{{cite web |title=Derinkuyu underground city |website=nevsehir.gov.tr |publisher=Nevşehir Provincial Government |url=nevsehir.gov.tr/ing_nevsehir_detay.php |url-status=dead |archiveurl=web.archive.org/web/20070109200133/http://www.nevsehir.gov.tr/ing_nevsehir_detay.php |archive-date=2007-01-09 }}</ref> Van tussen die derde en vierde vlak is ’n reeks trappe wat na ’n kerk op die laagste (vyfde) vlak gelei het.
Die kompleks beskik oor ’n groot aantal vertikale ventilasieskagte, verdeel in kleiner lugopenings wat woonkwartiere en ander individuele vertrekke met die wyer sentrale skagte verbind. ’n Skag van 55 m blyk ’n put te gewees het wat water voorsien het aan sowel die dorpenaars bo as, indien die buitewêreld ontoeganklik was, aan dié in skuiling.<ref>{{cite web |title=3D virtual soundscape brings ancient Turkish underground city to life |publisher=Acoustical Society of America, via Phys.org |date=21 May 2025 |url=phys.org/news/2025-05-3d-virtual-soundscape-ancient-turkish.html |access-date=8 July 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Puiu |first=Tibi |title=Derinkuyu: the ancient underground city, once home to 20,000 people |url=zmescience.com/feature-post/history-and-humanities/archaeology-articles/derinkuyu-the-ancient-underground-city-once-home-to-20000-people |website=ZME Science |date=15 July 2021 |access-date=8 July 2026}}</ref>
Die sentrale hoofskag, wat ongeveer 3 m by 2,8 m groot was en met verskeie vlakke verbind is, het nooit die openinge van twee verskillende vlakke wat mekaar oorvleuel nie, in ’n uitleg wat dalk doelbewus ontwerp is om [[lug]]vloei te verbeter.
==Geskiedenis==
Die [[Frigiërs]] kon aaanvanklik, in die 8ste-7de eeu v.C., tonnels en kamers in die sagte vulkaniese rots van die streek uitgekap het.<ref>{{cite web |first=Feride |last=Yalav-Heckeroth |date=21 December 2022 |title=The story behind the underground cities in Turkey |website= theculturetrip.com |url=theculturetrip.com/europe/turkey/articles/the-story-behind-turkeys-underground-cities |access-date=23 June 2023}}</ref> Veel later, in die [[Christendom|Christelike tydperk]] van die Laat Romeinse Ryk,<ref>{{cite book |last1=Swain |first1=Simon |last2= Adams |first2=J. Maxwell |last3= Janse |first3=Mark |year=2002 |title=Bilingualism in Ancient Society: Language contact and the written word |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK |pages=246–266 |isbn=0-19-924506-1}}</ref> het die inwoners hulle grotte uitgebrei tot diep, veelvlakkige strukture om Romeinse vervolging te ontvlug, met die byvoeging van kapelle en Griekse inskripsies.<ref>{{cite book |last=Darke |first=Diana |year=2011 |title=Eastern Turkey |publisher=[[Bradt Travel Guides]] |pages= 139–140 |isbn= 978-1-84162-339-9}}</ref>
Die stad by Derinkuyu was in die [[Bisantynse Ryk|Bisantynse]] tydperk volledig gevorm.
Die stad was met ’n ander ondergrondse stad, Kaymakli, verbind deur tonnels van 8-9 km.<ref>{{cite book |last=Martin |first=Anthony J. |date=2017-02-07 |title=The Evolution Underground |publisher=Simon and Schuster |isbn= 978-1-68177-375-9 |lang=en |url=https://books.google.com/books?id=xjP8DQAAQBAJ&dq=Derinkuyu+underground&pg=PT20}}</ref> Inwoners het dieper gegrawe en tonnels, kapelle en ’n skool uitgekap in wat voorheen eenvoudiger grotwonings was.<ref>{{cite book |last=Swain |first=Simon |last2=Adams |first2=J. Maxwell |last3=Janse |first3=Mark |year=2002 |title=Bilingualism in Ancient Society: Language contact and the written word |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |pages=246–266 |isbn=0-19-924506-1}}</ref> Die stad is aansienlik vergroot tydens die Arabies-Bisantynse oorloë van ongeveer 780 tot 1180, toe dit die plaaslike Christene teen [[Omajjadiese Kalifaat|Omajjadiese]] en later [[Abbasidiese Kalifaat
|Abbasidiese]] stroperleërs beskut het. Die terrein se verdedigende ondergrondse ontwerp het nie net verberging toegelaat nie, maar ook die isolasie van individuele seksies, interne beweging van inwoners en selfs georganiseerde teenanvalle indien ’n deel van die stad gebreek is.<ref>{{cite web |last=Orfila |first=María de los Ángeles |title=Why Is There a Massive Ancient City Hidden Beneath Turkey? |url=history.com/articles/derinkuyu-turkey-underground-city |website=History.com |date=12 May 2026 |access-date=8 July 2026}}<ref> Dit was waarskynlik in hierdie tydperk dat Derinkuyu se bevolking die naaste aan sy grootste kapasiteit van ongeveer 20 000 mense gekom het.<ref>{{cite web |last=Truman |first=Geena |title=Turkey's underground city of 20,000 people |url=bbc.com/travel/article/20220810-derinkuyu-turkeys-underground-city-of-20000-people |website=BBC Travel |date=11 August 2022 |access-date=8 July 2026}}</ref>
Die ondergrondse stede van Kappadokië is steeds deur Christene gebruik vir beskerming teen die [[Seldjoekse Ryk|Seldjoekse]] invalle van die gebied in die 11de eeu en die [[Mongole|Mongoolse]] invalle van [[Timoer]] in die 14de eeu. Die bevolking het tydens vreedsame tydperke voortgegaan om na die oppervlak te kom en bogronds te bou, maar het in tye van gevaar na die ondergrondse stede teruggekeer.<ref>{{cite book |last=Kinross |first=P.B. |author-link=Patrick Balfour, 3rd Baron Kinross |year=1970 |title=Within the Taurus: A journey in asiatic Turkey |publisher=J. Murray |page=168 |isbn= 978-0-7195-2038-9}}</ref>
In die 20ste eeu is die ondergrondse stede steeds deur Kappadosiese Grieke en [[Armeniërs]] gebruik om periodieke vervolgings te ontvlug. Richard MacGillivray Dawkins, ’n taalkundige van Cambridge wat van 1909 tot 1911 oor die Kappadosiese Griekssprekende bevolking in die gebied navorsing gedoen het, het so ’n gebeurtenis in 1909 aangeteken: "Toe die nuus van die onlangse slagtings by Adana breek, het ’n groot deel van die bevolking by Axo in hierdie ondergrondse kamers skuiling gesoek en ’n paar nagte nie gewaag om bogronds te slaap nie."
==Verwysings==
{{Verwysings|3}}
==Skakels==
{{CommonsKategorie-inlyn|Underground City of Derinkuyu}}
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Derinkuyu underground city}}
{{Normdata}}
[[Kategorie:Antieke terreine en ruïnes in Turkye]]
[[Kategorie:Geboue en strukture in Turkye]]
jnfcx7dr2nvhg2be9rtdjrxzofzfjhr
3373558
3373551
2026-11-18T01:09:32Z
BurgertB
2401
Besig
3373558
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Antieke terreine
| naam = Derinkuyu
| beeld = Derinkuyu Underground City 9910 Nevit.jpg
| onderskrif = 'n Gang in die ondergrondse stad.
| koördinate =
| plaaslik =
| land = [[Turkye]]
| soort = Ondergrondse stad, gekap uit [[vulkaan]]rots
| streek1 = [[Kappadosië]]
| bouer = [[Frigiërs]]
| stigter =
| gestig = 8ste-7de eeu v.C.
| periodes =
| kulture = Frigiërs, [[Bisantynse Ryk|Bisantyne]], [[Christen]]e, Kappadosiese Grieke, [[Armeniërs]]
| uitgrawings =
| bewoners =
| deelvan = Rotsterreine van Kappadosië
| oppervlakte =
| tipe = Gemeng
| kriteria = Kultureel (i)(iii)(v), natuurlik (vii)
| verwysings = 357
| inskripsie = 1985 <small>(9de sessie)</small>
| toestand =
| streek = Kappadosië
| beskrywing = Göreme Nasionale Park en die rotsterreine van Kappadosië<ref>{{cite web |title = "Göreme National Park and the Rock Sites of Cappadocia"|url=https://whc.unesco.org/en/list/357/ |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO}}</ref>
| unesco = <span style="margin:0.5em; color:#555;">† [http://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=®ion=&order=region Streek soos deur Unesco geklassifiseer.]<br /><span style="margin:0.5em; color:#555;">* [http://whc.unesco.org/en/list Naam soos op die Wêrelderfenislys]</span>
}}
'''Derinkuyu''' (volle [[Turks]]e naam: ''Derinkuyu Yeraltı Şehri''), ook bekend as '''Malakopi''', is 'n ondergrondse stad van veelvuldige vlakke naby die moderne dorp Derinkuyu in die provinsie Nevşehir, [[Turkye]], wat sowat 85 m diep onder die grond strek. Dit is so groot dat tot 20 000 mense en hulle vee daar kon gewoon het.
Dit is die grootste ondergrondse stad in Turkye en een van verskeie ondergrondse komplekse in Kappadosië.
==Etimologie==
[[Beeld:Distribution of Cappadocian Greek-speaking villages in Central Anatolia before 1924.jpg|240px|thumb|links|Die oorblywende Griekssprekende dorpe in Kappadosië voor die deportasies van 1924.]]
Die naam Derinkuyu beteken "diep put", na aanleiding van die diep skagte wat eens die nedersetting en die dorp daarbo van [[water]] voorsien het.<ref name="Yoldaolmak">{{cite web |last=Kaya |first=Kemal |title=Derinkuyu Yeraltı Şehri |url=https://yoldaolmak.com/derinkuyu-yeralti-sehri |website=Yolda Olmak |date=23 March 2026 |language=tr |access-date=8 July 2026}}</ref> Dit was onder Kappadosiese Griekssprekers bekend as ''Malakopia'' ([[Grieks]]: Μαλακοπέα) (ook in Turks aangeteken as ''Melagobia'' of ''Melegobi''), ’n naam wat waarskynlik verband hou met die Griekss μαλακός (''malakos'', "sag"), met verwysing na die maklik bewerkbare plaaslike tuf.
==Argitektuur==
Die ondergrondse stad by Derinkuyu is grotendeels uitgekap in tuf, ’n gesteente wat gevorm word uit saamgeperste [[Tefra|vulkaanas]] wat wydverspreid in die streek voorkom.<ref name="AydanUlusay2013">{{cite journal |last1=Aydan |first1=Ömer |last2=Ulusay |first2=Reşat |title=Geomechanical Evaluation of Derinkuyu Antique Underground City and its Implications in Geoengineering |journal=Rock Mechanics and Rock Engineering |volume=46 |issue=4 |pages=731–754 |year=2013 |doi=10.1007/s00603-012-0301-7}}</ref> Dit kon van binne af met groot rollende klipdeure toegemaak word. Elke verdieping kon afsonderlik afgesluit word.<ref>{{cite web |title=Ancient underground city once housed 20,000 people |date=2 September 2019 |website=Dusty Old Thing |url=https://dustyoldthing.com/derinkuyu/ }}</ref>
Die stad kon tot 20 000 mense huisves en het geriewe gehad wat in ander ondergrondse komplekse in Kappadosië aangetref word,<ref>{{cite web |title=Massive underground city found in Cappadocia region of Turkey |date=March 26, 2015 |website=National Geographic |url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/article/150325-underground-city-cappadocia-turkey-archaeology|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221115607/https://www.nationalgeographic.com/adventure/article/150325-underground-city-cappadocia-turkey-archaeology|url-status=dead|archive-date=February 21, 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Derinkuyu underground city |date=January 26, 2014 |website=cappadociaturkey.net |url=http://www.cappadociaturkey.net/derinkuyu_underground_city.htm}}</ref> soos wyn- en olieperse, stalle, kelders, stoorplekke, eetsale en kapelle. Die kombuise was toegerus met oonde genaamd "Tandoor", wat vandag nog in die dorpe van Kappadosië gebruik word.<ref name="MuzeGov">{{cite web |title=Nevşehir Derinkuyu Yeraltı Şehri |publisher=T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Turkish Ministry of Culture and Tourism), Müze Kart |url=https://muze.gov.tr/muze-detay?DistId=DKY&SectionId=DKY01 |access-date=8 July 2026}}</ref>
[[Beeld:Derinkuyu Underground City 9831 Nevit Enhancer.jpg|thumb|links|240px|’n Diep ventilasieput in die stad.]]
Uniek aan die Derinkuyu-kompleks is ’n ruim vertrek met ’n tongewelfde plafon op die tweede verdieping. Dié vertrek is na berig word as ’n godsdiensskool gebruik en die kamers links was studievertrekke. Van tussen die derde en vierde vlak is ’n reeks trappe wat na ’n kerk op die laagste (vyfde) vlak gelei het.
Die kompleks beskik oor ’n groot aantal vertikale ventilasieskagte, verdeel in kleiner lugopenings wat woonkwartiere en ander individuele vertrekke met die wyer sentrale skagte verbind. ’n Skag van 55 m blyk ’n put te gewees het wat water voorsien het aan sowel die dorpenaars bo as, indien die buitewêreld ontoeganklik was, aan dié in skuiling.<ref name="AcousticsASA">{{cite web |title=3D virtual soundscape brings ancient Turkish underground city to life |publisher=Acoustical Society of America, via Phys.org |date=21 May 2025 |url=https://phys.org/news/2025-05-3d-virtual-soundscape-ancient-turkish.html |access-date=8 July 2026}}</ref><ref name="Yoldaolmak"/><ref name="ZME">{{cite web |last=Puiu |first=Tibi |title=Derinkuyu: the ancient underground city, once home to 20,000 people |url=https://www.zmescience.com/feature-post/history-and-humanities/archaeology-articles/derinkuyu-the-ancient-underground-city-once-home-to-20000-people/ |website=ZME Science |date=15 July 2021 |access-date=8 July 2026}}</ref>
Die sentrale hoofskag, wat ongeveer 3 m by 2,8 m groot was en met verskeie vlakke verbind is, het nooit die openinge van twee verskillende vlakke wat mekaar oorvleuel nie, in ’n uitleg wat dalk doelbewus ontwerp is om [[lug]]vloei te verbeter.
==Geskiedenis==
Die [[Frigiërs]] kon aaanvanklik, in die 8ste-7de eeu v.C., tonnels en kamers in die sagte vulkaniese rots van die streek uitgekap het.<ref name= TDC>{{cite web |first=Feride |last=Yalav-Heckeroth |date=21 December 2022 |title=The story behind the underground cities in Turkey |website= theculturetrip.com |url=https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/the-story-behind-turkeys-underground-cities/?amp=1 |access-date=23 June 2023}}</ref> Veel later, in die [[Christendom|Christelike tydperk]] van die Laat Romeinse Ryk,<ref>{{cite book |last1=Swain |first1=Simon |last2= Adams |first2=J. Maxwell |last3= Janse |first3=Mark |year=2002 |title=Bilingualism in Ancient Society: Language contact and the written word |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK |pages=246–266 |isbn=0-19-924506-1}}</ref> het die inwoners hulle grotte uitgebrei tot diep, veelvlakkige strukture om Romeinse vervolging te ontvlug, met die byvoeging van kapelle en Griekse inskripsies.<ref name="Darke">{{cite book |last=Darke |first=Diana |year=2011 |title=Eastern Turkey |publisher=Bradt Travel Guides |pages= 139–140 |isbn= 978-1-84162-339-9}}</ref>
Die stad by Derinkuyu was in die [[Bisantynse Ryk|Bisantynse]] tydperk volledig gevorm.
Die stad was met ’n ander ondergrondse stad, Kaymakli, verbind deur tonnels van 8-9 km.<ref>{{cite book |last=Martin |first=Anthony J. |date=2017-02-07 |title=The Evolution Underground |publisher=Simon and Schuster |isbn= 978-1-68177-375-9 |lang=en |url=https://books.google.com/books?id=xjP8DQAAQBAJ&dq=Derinkuyu+underground&pg=PT20}}</ref> Inwoners het dieper gegrawe en tonnels, kapelle en ’n skool uitgekap in wat voorheen eenvoudiger grotwonings was.<ref>{{cite book |last=Swain |first=Simon |last2=Adams |first2=J. Maxwell |last3=Janse |first3=Mark |year=2002 |title=Bilingualism in Ancient Society: Language contact and the written word |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |pages=246–266 |isbn=0-19-924506-1}}</ref> Die stad is aansienlik vergroot tydens die Arabies-Bisantynse oorloë van ongeveer 780 tot 1180, toe dit die plaaslike Christene teen [[Omajjadiese Kalifaat|Omajjadiese]] en later [[Abbasidiese Kalifaat
|Abbasidiese]] stroperleërs beskut het. Die terrein se verdedigende ondergrondse ontwerp het nie net verberging toegelaat nie, maar ook die isolasie van individuele seksies, interne beweging van inwoners en selfs georganiseerde teenanvalle indien ’n deel van die stad gebreek is.<ref>{{cite web |last=Orfila |first=María de los Ángeles |title=Why Is There a Massive Ancient City Hidden Beneath Turkey? |url=history.com/articles/derinkuyu-turkey-underground-city |website=History.com |date=12 May 2026 |access-date=8 July 2026}}<ref> Dit was waarskynlik in hierdie tydperk dat Derinkuyu se bevolking die naaste aan sy grootste kapasiteit van ongeveer 20 000 mense gekom het.<ref>{{cite web |last=Truman |first=Geena |title=Turkey's underground city of 20,000 people |url=bbc.com/travel/article/20220810-derinkuyu-turkeys-underground-city-of-20000-people |website=BBC Travel |date=11 August 2022 |access-date=8 July 2026}}</ref>
Die ondergrondse stede van Kappadokië is steeds deur Christene gebruik vir beskerming teen die [[Seldjoekse Ryk|Seldjoekse]] invalle van die gebied in die 11de eeu en die [[Mongole|Mongoolse]] invalle van [[Timoer]] in die 14de eeu. Die bevolking het tydens vreedsame tydperke voortgegaan om na die oppervlak te kom en bogronds te bou, maar het in tye van gevaar na die ondergrondse stede teruggekeer.<ref>{{cite book |last=Kinross |first=P.B. |author-link=Patrick Balfour, 3rd Baron Kinross |year=1970 |title=Within the Taurus: A journey in asiatic Turkey |publisher=J. Murray |page=168 |isbn= 978-0-7195-2038-9}}</ref>
In die 20ste eeu is die ondergrondse stede steeds deur Kappadosiese Grieke en [[Armeniërs]] gebruik om periodieke vervolgings te ontvlug. Richard MacGillivray Dawkins, ’n taalkundige van Cambridge wat van 1909 tot 1911 oor die Kappadosiese Griekssprekende bevolking in die gebied navorsing gedoen het, het so ’n gebeurtenis in 1909 aangeteken: "Toe die nuus van die onlangse slagtings by Adana breek, het ’n groot deel van die bevolking by Axo in hierdie ondergrondse kamers skuiling gesoek en ’n paar nagte nie gewaag om bogronds te slaap nie."
==Verwysings==
{{Verwysings|3}}
==Skakels==
{{CommonsKategorie-inlyn|Underground City of Derinkuyu}}
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Derinkuyu underground city}}
{{Normdata}}
[[Kategorie:Antieke terreine en ruïnes in Turkye]]
[[Kategorie:Geboue en strukture in Turkye]]
6odgnl87dg78boqvicb17rlcwpv6d6a
3373621
3373558
2026-11-18T08:57:04Z
Rooiratel
90342
3373621
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Antieke terreine
| naam = Derinkuyu
| beeld = Derinkuyu Underground City 9910 Nevit.jpg
| onderskrif = 'n Gang in die ondergrondse stad.
| koördinate =
| plaaslik =
| land = [[Turkye]]
| soort = Ondergrondse stad, gekap uit [[vulkaan]]rots
| streek1 = [[Kappadosië]]
| bouer = [[Frigiërs]]
| stigter =
| gestig = 8ste-7de eeu v.C.
| periodes =
| kulture = Frigiërs, [[Bisantynse Ryk|Bisantyne]], [[Christen]]e, Kappadosiese Grieke, [[Armeniërs]]
| uitgrawings =
| bewoners =
| deelvan = Rotsterreine van Kappadosië
| oppervlakte =
| tipe = Gemeng
| kriteria = Kultureel (i)(iii)(v), natuurlik (vii)
| verwysings = 357
| inskripsie = 1985 <small>(9de sessie)</small>
| toestand =
| streek = Kappadosië
| beskrywing = Göreme Nasionale Park en die rotsterreine van Kappadosië<ref>{{cite web |title = "Göreme National Park and the Rock Sites of Cappadocia"|url=https://whc.unesco.org/en/list/357/ |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO}}</ref>
| unesco = <span style="margin:0.5em; color:#555;">† [http://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=®ion=&order=region Streek soos deur Unesco geklassifiseer.]<br /><span style="margin:0.5em; color:#555;">* [http://whc.unesco.org/en/list Naam soos op die Wêrelderfenislys]</span>
}}
'''Derinkuyu''' (volle [[Turks]]e naam: ''Derinkuyu Yeraltı Şehri''), ook bekend as '''Malakopi''', is 'n ondergrondse stad van veelvuldige vlakke naby die moderne dorp Derinkuyu in die provinsie Nevşehir, [[Turkye]], wat sowat 85 m diep onder die grond strek. Dit is so groot dat tot 20 000 mense en hulle vee daar kon gewoon het.
Dit is die grootste ondergrondse stad in Turkye en een van verskeie ondergrondse komplekse in Kappadosië.
==Etimologie==
[[Beeld:Distribution of Cappadocian Greek-speaking villages in Central Anatolia before 1924.jpg|240px|thumb|links|Die oorblywende Griekssprekende dorpe in Kappadosië voor die deportasies van 1924.]]
Die naam Derinkuyu beteken "diep put", na aanleiding van die diep skagte wat eens die nedersetting en die dorp daarbo van [[water]] voorsien het.<ref name="Yoldaolmak">{{cite web |last=Kaya |first=Kemal |title=Derinkuyu Yeraltı Şehri |url=https://yoldaolmak.com/derinkuyu-yeralti-sehri |website=Yolda Olmak |date=23 March 2026 |language=tr |access-date=8 July 2026}}</ref> Dit was onder Kappadosiese Griekssprekers bekend as ''Malakopia'' ([[Grieks]]: Μαλακοπέα) (ook in Turks aangeteken as ''Melagobia'' of ''Melegobi''), ’n naam wat waarskynlik verband hou met die Griekss μαλακός (''malakos'', "sag"), met verwysing na die maklik bewerkbare plaaslike tuf.
==Argitektuur==
Die ondergrondse stad by Derinkuyu is grotendeels uitgekap in tuf, ’n gesteente wat gevorm word uit saamgeperste [[Tefra|vulkaanas]] wat wydverspreid in die streek voorkom.<ref name="AydanUlusay2013">{{cite journal |last1=Aydan |first1=Ömer |last2=Ulusay |first2=Reşat |title=Geomechanical Evaluation of Derinkuyu Antique Underground City and its Implications in Geoengineering |journal=Rock Mechanics and Rock Engineering |volume=46 |issue=4 |pages=731–754 |year=2013 |doi=10.1007/s00603-012-0301-7}}</ref> Dit kon van binne af met groot rollende klipdeure toegemaak word. Elke verdieping kon afsonderlik afgesluit word.<ref>{{cite web |title=Ancient underground city once housed 20,000 people |date=2 September 2019 |website=Dusty Old Thing |url=https://dustyoldthing.com/derinkuyu/ }}</ref>
Die stad kon tot 20 000 mense huisves en het geriewe gehad wat in ander ondergrondse komplekse in Kappadosië aangetref word,<ref>{{cite web |title=Massive underground city found in Cappadocia region of Turkey |date=March 26, 2015 |website=National Geographic |url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/article/150325-underground-city-cappadocia-turkey-archaeology|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221115607/https://www.nationalgeographic.com/adventure/article/150325-underground-city-cappadocia-turkey-archaeology|url-status=dead|archive-date=February 21, 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Derinkuyu underground city |date=January 26, 2014 |website=cappadociaturkey.net |url=http://www.cappadociaturkey.net/derinkuyu_underground_city.htm}}</ref> soos wyn- en olieperse, stalle, kelders, stoorplekke, eetsale en kapelle. Die kombuise was toegerus met oonde genaamd "Tandoor", wat vandag nog in die dorpe van Kappadosië gebruik word.<ref name="MuzeGov">{{cite web |title=Nevşehir Derinkuyu Yeraltı Şehri |publisher=T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Turkish Ministry of Culture and Tourism), Müze Kart |url=https://muze.gov.tr/muze-detay?DistId=DKY&SectionId=DKY01 |access-date=8 July 2026}}</ref>
[[Beeld:Derinkuyu Underground City 9831 Nevit Enhancer.jpg|thumb|links|240px|’n Diep ventilasieput in die stad.]]
Uniek aan die Derinkuyu-kompleks is ’n ruim vertrek met ’n tongewelfde plafon op die tweede verdieping. Dié vertrek is na berig word as ’n godsdiensskool gebruik en die kamers links was studievertrekke. Van tussen die derde en vierde vlak is ’n reeks trappe wat na ’n kerk op die laagste (vyfde) vlak gelei het.
Die kompleks beskik oor ’n groot aantal vertikale ventilasieskagte, verdeel in kleiner lugopenings wat woonkwartiere en ander individuele vertrekke met die wyer sentrale skagte verbind. ’n Skag van 55 m blyk ’n put te gewees het wat water voorsien het aan sowel die dorpenaars bo as, indien die buitewêreld ontoeganklik was, aan dié in skuiling.<ref name="AcousticsASA">{{cite web |title=3D virtual soundscape brings ancient Turkish underground city to life |publisher=Acoustical Society of America, via Phys.org |date=21 May 2025 |url=https://phys.org/news/2025-05-3d-virtual-soundscape-ancient-turkish.html |access-date=8 July 2026}}</ref><ref name="Yoldaolmak"/><ref name="ZME">{{cite web |last=Puiu |first=Tibi |title=Derinkuyu: the ancient underground city, once home to 20,000 people |url=https://www.zmescience.com/feature-post/history-and-humanities/archaeology-articles/derinkuyu-the-ancient-underground-city-once-home-to-20000-people/ |website=ZME Science |date=15 July 2021 |access-date=8 July 2026}}</ref>
Die sentrale hoofskag, wat ongeveer 3 m by 2,8 m groot was en met verskeie vlakke verbind is, het nooit die openinge van twee verskillende vlakke wat mekaar oorvleuel nie, in ’n uitleg wat dalk doelbewus ontwerp is om [[lug]]vloei te verbeter.
==Geskiedenis==
Die [[Frigiërs]] kon aaanvanklik, in die 8ste-7de eeu v.C., tonnels en kamers in die sagte vulkaniese rots van die streek uitgekap het.<ref name= TDC>{{cite web |first=Feride |last=Yalav-Heckeroth |date=21 December 2022 |title=The story behind the underground cities in Turkey |website= theculturetrip.com |url=https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/the-story-behind-turkeys-underground-cities/?amp=1 |access-date=23 June 2023}}</ref> Veel later, in die [[Christendom|Christelike tydperk]] van die Laat Romeinse Ryk,<ref>{{cite book |last1=Swain |first1=Simon |last2= Adams |first2=J. Maxwell |last3= Janse |first3=Mark |year=2002 |title=Bilingualism in Ancient Society: Language contact and the written word |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK |pages=246–266 |isbn=0-19-924506-1}}</ref> het die inwoners hulle grotte uitgebrei tot diep, veelvlakkige strukture om Romeinse vervolging te ontvlug, met die byvoeging van kapelle en Griekse inskripsies.<ref name="Darke">{{cite book |last=Darke |first=Diana |year=2011 |title=Eastern Turkey |publisher=Bradt Travel Guides |pages= 139–140 |isbn= 978-1-84162-339-9}}</ref>
Die stad by Derinkuyu was in die [[Bisantynse Ryk|Bisantynse]] tydperk volledig gevorm.
Die stad was met ’n ander ondergrondse stad, Kaymakli, verbind deur tonnels van 8-9 km.<ref>{{cite book |last=Martin |first=Anthony J. |date=2017-02-07 |title=The Evolution Underground |publisher=Simon and Schuster |isbn= 978-1-68177-375-9 |lang=en |url=https://books.google.com/books?id=xjP8DQAAQBAJ&dq=Derinkuyu+underground&pg=PT20}}</ref> Inwoners het dieper gegrawe en tonnels, kapelle en ’n skool uitgekap in wat voorheen eenvoudiger grotwonings was.<ref>{{cite book |last=Swain |first=Simon |last2=Adams |first2=J. Maxwell |last3=Janse |first3=Mark |year=2002 |title=Bilingualism in Ancient Society: Language contact and the written word |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |pages=246–266 |isbn=0-19-924506-1}}</ref> Die stad is aansienlik vergroot tydens die Arabies-Bisantynse oorloë van ongeveer 780 tot 1180, toe dit die plaaslike Christene teen [[Omajjadiese Kalifaat|Omajjadiese]] en later [[Abbasidiese Kalifaat
|Abbasidiese]] stroperleërs beskut het. Die terrein se verdedigende ondergrondse ontwerp het nie net verberging toegelaat nie, maar ook die isolasie van individuele seksies, interne beweging van inwoners en selfs georganiseerde teenanvalle indien ’n deel van die stad gebreek is.<ref>{{cite web |last=Orfila |first=María de los Ángeles |title=Why Is There a Massive Ancient City Hidden Beneath Turkey? |url=history.com/articles/derinkuyu-turkey-underground-city |website=History.com |date=12 May 2026 |access-date=8 July 2026}}<ref> Dit was waarskynlik in hierdie tydperk dat Derinkuyu se bevolking die naaste aan sy grootste kapasiteit van ongeveer 20 000 mense gekom het.<ref>{{cite web |last=Truman |first=Geena |title=Turkey's underground city of 20,000 people |url=bbc.com/travel/article/20220810-derinkuyu-turkeys-underground-city-of-20000-people |website=BBC Travel |date=11 August 2022 |access-date=8 July 2026}}</ref>
Die ondergrondse stede van Kappadokië is steeds deur Christene gebruik vir beskerming teen die [[Seldjoekse Ryk|Seldjoekse]] invalle van die gebied in die 11de eeu en die [[Mongole|Mongoolse]] invalle van [[Timoer]] in die 14de eeu. Die bevolking het tydens vreedsame tydperke voortgegaan om na die oppervlak te kom en bogronds te bou, maar het in tye van gevaar na die ondergrondse stede teruggekeer.<ref>{{cite book |last=Kinross |first=P.B. |author-link=Patrick Balfour, 3rd Baron Kinross |year=1970 |title=Within the Taurus: A journey in asiatic Turkey |publisher=J. Murray |page=168 |isbn= 978-0-7195-2038-9}}</ref>
In die 20ste eeu is die ondergrondse stede steeds deur Kappadosiese Grieke en [[Armeniërs]] gebruik om periodieke vervolgings te ontvlug. Richard MacGillivray Dawkins, ’n taalkundige van Cambridge wat van 1909 tot 1911 oor die Kappadosiese Griekssprekende bevolking in die gebied navorsing gedoen het, het so ’n gebeurtenis in 1909 aangeteken: "Toe die nuus van die onlangse slagtings by Adana breek, het ’n groot deel van die bevolking by Axo in hierdie ondergrondse kamers skuiling gesoek en ’n paar nagte nie gewaag om bogronds te slaap nie."
==Verwysings==
{{Verwysings|3}}
==Skakels==
{{CommonsKategorie-inlyn|Underground City of Derinkuyu}}
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Derinkuyu underground city}}
{{Portaalbalk|Turkye}}
{{Normdata}}
[[Kategorie:Antieke terreine en ruïnes in Turkye]]
[[Kategorie:Geboue en strukture in Turkye]]
1q3996lcwddilz5dx8bbld4vo523i9c
3373632
3373621
2026-11-18T09:35:18Z
BurgertB
2401
Besig
3373632
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Antieke terreine
| naam = Derinkuyu
| beeld = Derinkuyu Underground City 9910 Nevit.jpg
| onderskrif = 'n Gang in die ondergrondse stad.
| koördinate =
| plaaslik =
| land = [[Turkye]]
| soort = Ondergrondse stad, gekap uit [[vulkaan]]rots
| streek1 = [[Kappadosië]]
| bouer = [[Frigiërs]]
| stigter =
| gestig = 8ste-7de eeu v.C.
| periodes =
| kulture = Frigiërs, [[Bisantynse Ryk|Bisantyne]], [[Christen]]e, Kappadosiese Grieke, [[Armeniërs]]
| uitgrawings =
| bewoners =
| deelvan = Rotsterreine van Kappadosië
| oppervlakte =
| tipe = Gemeng
| kriteria = Kultureel (i)(iii)(v), natuurlik (vii)
| verwysings = 357
| inskripsie = 1985 <small>(9de sessie)</small>
| toestand =
| streek = Kappadosië
| beskrywing = Göreme Nasionale Park en die rotsterreine van Kappadosië<ref>{{cite web |title = "Göreme National Park and the Rock Sites of Cappadocia"|url=https://whc.unesco.org/en/list/357/ |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO}}</ref>
| unesco = <span style="margin:0.5em; color:#555;">† [http://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=®ion=&order=region Streek soos deur Unesco geklassifiseer.]<br /><span style="margin:0.5em; color:#555;">* [http://whc.unesco.org/en/list Naam soos op die Wêrelderfenislys]</span>
}}
'''Derinkuyu''' (volle [[Turks]]e naam: ''Derinkuyu Yeraltı Şehri''), ook bekend as '''Malakopi''', is 'n ondergrondse stad van veelvuldige vlakke naby die moderne dorp Derinkuyu in die provinsie Nevşehir, [[Turkye]], wat sowat 85 m diep onder die grond strek. Dit is so groot dat tot 20 000 mense en hulle vee daar kon gewoon het.
Dit is die grootste ondergrondse stad in Turkye en een van verskeie ondergrondse komplekse in Kappadosië.
==Etimologie==
[[Beeld:Distribution of Cappadocian Greek-speaking villages in Central Anatolia before 1924.jpg|240px|thumb|links|Die oorblywende Griekssprekende dorpe in Kappadosië voor die deportasies van 1924.]]
Die naam Derinkuyu beteken "diep put", na aanleiding van die diep skagte wat eens die nedersetting en die dorp daarbo van [[water]] voorsien het.<ref name="Yoldaolmak">{{cite web |last=Kaya |first=Kemal |title=Derinkuyu Yeraltı Şehri |url=https://yoldaolmak.com/derinkuyu-yeralti-sehri |website=Yolda Olmak |date=23 March 2026 |language=tr |access-date=8 July 2026}}</ref> Dit was onder Kappadosiese Griekssprekers bekend as ''Malakopia'' ([[Grieks]]: Μαλακοπέα) (ook in Turks aangeteken as ''Melagobia'' of ''Melegobi''), ’n naam wat waarskynlik verband hou met die Griekss μαλακός (''malakos'', "sag"), met verwysing na die maklik bewerkbare plaaslike tuf.
==Argitektuur==
Die ondergrondse stad by Derinkuyu is grotendeels uitgekap in tuf, ’n gesteente wat gevorm word uit saamgeperste [[Tefra|vulkaanas]] wat wydverspreid in die streek voorkom.<ref name="AydanUlusay2013">{{cite journal |last1=Aydan |first1=Ömer |last2=Ulusay |first2=Reşat |title=Geomechanical Evaluation of Derinkuyu Antique Underground City and its Implications in Geoengineering |journal=Rock Mechanics and Rock Engineering |volume=46 |issue=4 |pages=731–754 |year=2013 |doi=10.1007/s00603-012-0301-7}}</ref> Dit kon van binne af met groot rollende klipdeure toegemaak word. Elke verdieping kon afsonderlik afgesluit word.<ref>{{cite web |title=Ancient underground city once housed 20,000 people |date=2 September 2019 |website=Dusty Old Thing |url=https://dustyoldthing.com/derinkuyu/ }}</ref>
Die stad kon tot 20 000 mense huisves en het geriewe gehad wat in ander ondergrondse komplekse in Kappadosië aangetref word,<ref>{{cite web |title=Massive underground city found in Cappadocia region of Turkey |date=March 26, 2015 |website=National Geographic |url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/article/150325-underground-city-cappadocia-turkey-archaeology|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221115607/https://www.nationalgeographic.com/adventure/article/150325-underground-city-cappadocia-turkey-archaeology|url-status=dead|archive-date=February 21, 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Derinkuyu underground city |date=January 26, 2014 |website=cappadociaturkey.net |url=http://www.cappadociaturkey.net/derinkuyu_underground_city.htm}}</ref> soos wyn- en olieperse, stalle, kelders, stoorplekke, eetsale en kapelle. Die kombuise was toegerus met oonde genaamd "Tandoor", wat vandag nog in die dorpe van Kappadosië gebruik word.<ref name="MuzeGov">{{cite web |title=Nevşehir Derinkuyu Yeraltı Şehri |publisher=T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Turkish Ministry of Culture and Tourism), Müze Kart |url=https://muze.gov.tr/muze-detay?DistId=DKY&SectionId=DKY01 |access-date=8 July 2026}}</ref>
[[Beeld:Derinkuyu Underground City 9831 Nevit Enhancer.jpg|thumb|links|240px|’n Diep ventilasieput in die stad.]]
Uniek aan die Derinkuyu-kompleks is ’n ruim vertrek met ’n tongewelfde plafon op die tweede verdieping. Dié vertrek is na berig word as ’n godsdiensskool gebruik en die kamers links was studievertrekke. Van tussen die derde en vierde vlak is ’n reeks trappe wat na ’n kerk op die laagste (vyfde) vlak gelei het.
Die kompleks beskik oor ’n groot aantal vertikale ventilasieskagte, verdeel in kleiner lugopenings wat woonkwartiere en ander individuele vertrekke met die wyer sentrale skagte verbind. ’n Skag van 55 m blyk ’n put te gewees het wat water voorsien het aan sowel die dorpenaars bo as, indien die buitewêreld ontoeganklik was, aan dié in skuiling.<ref name="AcousticsASA">{{cite web |title=3D virtual soundscape brings ancient Turkish underground city to life |publisher=Acoustical Society of America, via Phys.org |date=21 May 2025 |url=https://phys.org/news/2025-05-3d-virtual-soundscape-ancient-turkish.html |access-date=8 July 2026}}</ref><ref name="Yoldaolmak"/><ref name="ZME">{{cite web |last=Puiu |first=Tibi |title=Derinkuyu: the ancient underground city, once home to 20,000 people |url=https://www.zmescience.com/feature-post/history-and-humanities/archaeology-articles/derinkuyu-the-ancient-underground-city-once-home-to-20000-people/ |website=ZME Science |date=15 July 2021 |access-date=8 July 2026}}</ref>
Die sentrale hoofskag, wat ongeveer 3 m by 2,8 m groot was en met verskeie vlakke verbind is, het nooit die openinge van twee verskillende vlakke wat mekaar oorvleuel nie, in ’n uitleg wat dalk doelbewus ontwerp is om [[lug]]vloei te verbeter.
==Geskiedenis==
Die [[Frigiërs]] kon aaanvanklik, in die 8ste-7de eeu v.C., tonnels en kamers in die sagte vulkaniese rots van die streek uitgekap het.<ref name= TDC>{{cite web |first=Feride |last=Yalav-Heckeroth |date=21 December 2022 |title=The story behind the underground cities in Turkey |website= theculturetrip.com |url=https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/the-story-behind-turkeys-underground-cities/?amp=1 |access-date=23 June 2023}}</ref> Veel later, in die [[Christendom|Christelike tydperk]] van die Laat Romeinse Ryk,<ref>{{cite book |last1=Swain |first1=Simon |last2= Adams |first2=J. Maxwell |last3= Janse |first3=Mark |year=2002 |title=Bilingualism in Ancient Society: Language contact and the written word |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK |pages=246–266 |isbn=0-19-924506-1}}</ref> het die inwoners hulle grotte uitgebrei tot diep, veelvlakkige strukture om Romeinse vervolging te ontvlug, met die byvoeging van kapelle en Griekse inskripsies.<ref name="Darke">{{cite book |last=Darke |first=Diana |year=2011 |title=Eastern Turkey |publisher=Bradt Travel Guides |pages= 139–140 |isbn= 978-1-84162-339-9}}</ref>
Die stad by Derinkuyu was in die [[Bisantynse Ryk|Bisantynse]] tydperk volledig gevorm.
Die stad was met ’n ander ondergrondse stad, Kaymakli, verbind deur tonnels van 8-9 km.<ref>{{cite book |last=Martin |first=Anthony J. |date=2017-02-07 |title=The Evolution Underground |publisher=Simon and Schuster |isbn= 978-1-68177-375-9 |lang=en |url=https://books.google.com/books?id=xjP8DQAAQBAJ&dq=Derinkuyu+underground&pg=PT20}}</ref> Inwoners het dieper gegrawe en tonnels, kapelle en ’n skool uitgekap in wat voorheen eenvoudiger grotwonings was.<ref>{{cite book |last=Swain |first=Simon |last2=Adams |first2=J. Maxwell |last3=Janse |first3=Mark |year=2002 |title=Bilingualism in Ancient Society: Language contact and the written word |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |pages=246–266 |isbn=0-19-924506-1}}</ref> Die stad is aansienlik vergroot tydens die Arabies-Bisantynse oorloë van ongeveer 780 tot 1180, toe dit die plaaslike Christene teen [[Omajjadiese Kalifaat|Omajjadiese]] en later [[Abbasidiese Kalifaat
|Abbasidiese]] stroperleërs beskut het. Die terrein se verdedigende ondergrondse ontwerp het nie net verberging toegelaat nie, maar ook die isolasie van individuele seksies, interne beweging van inwoners en selfs georganiseerde teenanvalle indien ’n deel van die stad gebreek is.<ref name="History2026">{{cite web |last=Orfila |first=María de los Ángeles |title=Why Is There a Massive Ancient City Hidden Beneath Turkey? |url=https://www.history.com/articles/derinkuyu-turkey-underground-city |website=History.com |date=12 May 2026 |access-date=8 July 2026}}</ref> Dit was waarskynlik in hierdie tydperk dat Derinkuyu se bevolking die naaste aan sy grootste kapasiteit van ongeveer 20 000 mense gekom het.<ref name="BBC">{{cite web |last=Truman |first=Geena |title=Turkey's underground city of 20,000 people |url=https://www.bbc.com/travel/article/20220810-derinkuyu-turkeys-underground-city-of-20000-people |website=BBC Travel |date=11 August 2022 |access-date=8 July 2026}}</ref>
Die ondergrondse stede van Kappadokië is steeds deur Christene gebruik vir beskerming teen die [[Seldjoekse Ryk|Seldjoekse]] invalle van die gebied in die 11de eeu en die [[Mongole|Mongoolse]] invalle van [[Timoer]] in die 14de eeu. Die bevolking het tydens vreedsame tydperke voortgegaan om na die oppervlak te kom en bogronds te bou, maar het in tye van gevaar na die ondergrondse stede teruggekeer.<ref>{{cite book |last=Kinross |first=P.B. |year=1970 |title=Within the Taurus: A journey in asiatic Turkey |publisher=J. Murray |page=168 |isbn= 978-0-7195-2038-9}}</ref>
In die 20ste eeu is die ondergrondse stede steeds deur Kappadosiese Grieke en [[Armeniërs]] gebruik om periodieke vervolgings te ontvlug. Richard MacGillivray Dawkins, ’n taalkundige van Cambridge wat van 1909 tot 1911 oor die Kappadosiese Griekssprekende bevolking in die gebied navorsing gedoen het, het so ’n gebeurtenis in 1909 aangeteken: "Toe die nuus van die onlangse slagtings by Adana breek, het ’n groot deel van die bevolking by Axo in hierdie ondergrondse kamers skuiling gesoek en ’n paar nagte nie gewaag om bogronds te slaap nie."
==Verwysings==
{{Verwysings|3}}
==Skakels==
{{CommonsKategorie-inlyn|Underground City of Derinkuyu}}
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Derinkuyu underground city}}
{{Portaalbalk|Turkye}}
{{Normdata}}
[[Kategorie:Antieke terreine en ruïnes in Turkye]]
[[Kategorie:Geboue en strukture in Turkye]]
kubrw1mgy1j5q5pgboo7wg8e8y6938v
3373636
3373632
2026-11-18T10:18:38Z
BurgertB
2401
Klaar
3373636
wikitext
text/x-wiki
{{Inligtingskas Antieke terreine
| naam = Derinkuyu
| beeld = Derinkuyu Underground City 9910 Nevit.jpg
| onderskrif = 'n Gang in die ondergrondse stad.
| koördinate =
| plaaslik =
| land = [[Turkye]]
| soort = Ondergrondse stad, gekap uit [[vulkaan]]rots
| streek1 = [[Kappadosië]]
| bouer = [[Frigiërs]]
| stigter =
| gestig = 8ste-7de eeu v.C.
| periodes =
| kulture = Frigiërs, [[Bisantynse Ryk|Bisantyne]], [[Christen]]e, Kappadosiese Grieke, [[Armeniërs]]
| uitgrawings =
| bewoners =
| deelvan = Rotsterreine van Kappadosië
| oppervlakte =
| tipe = Gemeng
| kriteria = Kultureel (i)(iii)(v), natuurlik (vii)
| verwysings = 357
| inskripsie = 1985 <small>(9de sessie)</small>
| toestand =
| streek = Kappadosië
| beskrywing = Göreme Nasionale Park en die rotsterreine van Kappadosië<ref>{{cite web |title = "Göreme National Park and the Rock Sites of Cappadocia"|url=https://whc.unesco.org/en/list/357/ |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO}}</ref>
| unesco = <span style="margin:0.5em; color:#555;">† [http://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=®ion=&order=region Streek soos deur Unesco geklassifiseer.]<br /><span style="margin:0.5em; color:#555;">* [http://whc.unesco.org/en/list Naam soos op die Wêrelderfenislys]</span>
}}
'''Derinkuyu''' (volle [[Turks]]e naam: ''Derinkuyu Yeraltı Şehri''), ook bekend as '''Malakopi''', is 'n ondergrondse stad van veelvuldige vlakke naby die moderne dorp Derinkuyu in die provinsie Nevşehir, [[Turkye]], wat sowat 85 m diep onder die grond strek. Dit is so groot dat tot 20 000 mense en hulle vee daar kon gewoon het.
Dit is die grootste ondergrondse stad in Turkye en een van verskeie ondergrondse komplekse in Kappadosië.
==Etimologie==
[[Beeld:Distribution of Cappadocian Greek-speaking villages in Central Anatolia before 1924.jpg|240px|thumb|links|Die oorblywende Griekssprekende dorpe in Kappadosië voor die deportasies van 1924.]]
Die naam Derinkuyu beteken "diep put", na aanleiding van die diep skagte wat eens die nedersetting en die dorp daarbo van [[water]] voorsien het.<ref name="Yoldaolmak">{{cite web |last=Kaya |first=Kemal |title=Derinkuyu Yeraltı Şehri |url=https://yoldaolmak.com/derinkuyu-yeralti-sehri |website=Yolda Olmak |date=23 March 2026 |language=tr |access-date=8 July 2026}}</ref> Dit was onder Kappadosiese Griekssprekers bekend as ''Malakopia'' ([[Grieks]]: Μαλακοπέα) (ook in Turks aangeteken as ''Melagobia'' of ''Melegobi''), ’n naam wat waarskynlik verband hou met die Griekss μαλακός (''malakos'', "sag"), met verwysing na die maklik bewerkbare plaaslike tuf.
==Argitektuur==
Die ondergrondse stad by Derinkuyu is grotendeels uitgekap in tuf, ’n gesteente wat gevorm word uit saamgeperste [[Tefra|vulkaanas]] wat wydverspreid in die streek voorkom.<ref name="AydanUlusay2013">{{cite journal |last1=Aydan |first1=Ömer |last2=Ulusay |first2=Reşat |title=Geomechanical Evaluation of Derinkuyu Antique Underground City and its Implications in Geoengineering |journal=Rock Mechanics and Rock Engineering |volume=46 |issue=4 |pages=731–754 |year=2013 |doi=10.1007/s00603-012-0301-7}}</ref> Dit kon van binne af met groot rollende klipdeure toegemaak word. Elke verdieping kon afsonderlik afgesluit word.<ref>{{cite web |title=Ancient underground city once housed 20,000 people |date=2 September 2019 |website=Dusty Old Thing |url=https://dustyoldthing.com/derinkuyu/ }}</ref>
Die stad kon tot 20 000 mense huisves en het geriewe gehad wat in ander ondergrondse komplekse in Kappadosië aangetref word,<ref>{{cite web |title=Massive underground city found in Cappadocia region of Turkey |date=March 26, 2015 |website=National Geographic |url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/article/150325-underground-city-cappadocia-turkey-archaeology|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221115607/https://www.nationalgeographic.com/adventure/article/150325-underground-city-cappadocia-turkey-archaeology|url-status=dead|archive-date=February 21, 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Derinkuyu underground city |date=January 26, 2014 |website=cappadociaturkey.net |url=http://www.cappadociaturkey.net/derinkuyu_underground_city.htm}}</ref> soos wyn- en olieperse, stalle, kelders, stoorplekke, eetsale en kapelle. Die kombuise was toegerus met oonde genaamd "Tandoor", wat vandag nog in die dorpe van Kappadosië gebruik word.<ref name="MuzeGov">{{cite web |title=Nevşehir Derinkuyu Yeraltı Şehri |publisher=T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Turkish Ministry of Culture and Tourism), Müze Kart |url=https://muze.gov.tr/muze-detay?DistId=DKY&SectionId=DKY01 |access-date=8 July 2026}}</ref>
[[Beeld:Derinkuyu Underground City 9831 Nevit Enhancer.jpg|thumb|links|240px|’n Diep ventilasieput in die stad.]]
Uniek aan die Derinkuyu-kompleks is ’n ruim vertrek met ’n tongewelfde plafon op die tweede verdieping. Dié vertrek is na berig word as ’n godsdiensskool gebruik en die kamers links was studievertrekke. Van tussen die derde en vierde vlak is ’n reeks trappe wat na ’n kerk op die laagste (vyfde) vlak gelei het.
Die kompleks beskik oor ’n groot aantal vertikale ventilasieskagte, verdeel in kleiner lugopenings wat woonkwartiere en ander individuele vertrekke met die wyer sentrale skagte verbind. ’n Skag van 55 m blyk ’n put te gewees het wat water voorsien het aan sowel die dorpenaars bo as, indien die buitewêreld ontoeganklik was, aan dié in skuiling.<ref name="AcousticsASA">{{cite web |title=3D virtual soundscape brings ancient Turkish underground city to life |publisher=Acoustical Society of America, via Phys.org |date=21 May 2025 |url=https://phys.org/news/2025-05-3d-virtual-soundscape-ancient-turkish.html |access-date=8 July 2026}}</ref><ref name="Yoldaolmak"/><ref name="ZME">{{cite web |last=Puiu |first=Tibi |title=Derinkuyu: the ancient underground city, once home to 20,000 people |url=https://www.zmescience.com/feature-post/history-and-humanities/archaeology-articles/derinkuyu-the-ancient-underground-city-once-home-to-20000-people/ |website=ZME Science |date=15 July 2021 |access-date=8 July 2026}}</ref>
Die sentrale hoofskag, wat ongeveer 3 m by 2,8 m groot was en met verskeie vlakke verbind is, het nooit die openinge van twee verskillende vlakke wat mekaar oorvleuel nie, in ’n uitleg wat dalk doelbewus ontwerp is om [[lug]]vloei te verbeter.
==Geskiedenis==
Die [[Frigiërs]] kon aaanvanklik, in die 8ste-7de eeu v.C., tonnels en kamers in die sagte vulkaniese rots van die streek uitgekap het.<ref name= TDC>{{cite web |first=Feride |last=Yalav-Heckeroth |date=21 December 2022 |title=The story behind the underground cities in Turkey |website= theculturetrip.com |url=https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/the-story-behind-turkeys-underground-cities/?amp=1 |access-date=23 June 2023}}</ref> Veel later, in die [[Christendom|Christelike tydperk]] van die Laat Romeinse Ryk,<ref>{{cite book |last1=Swain |first1=Simon |last2= Adams |first2=J. Maxwell |last3= Janse |first3=Mark |year=2002 |title=Bilingualism in Ancient Society: Language contact and the written word |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK |pages=246–266 |isbn=0-19-924506-1}}</ref> het die inwoners hulle grotte uitgebrei tot diep, veelvlakkige strukture om Romeinse vervolging te ontvlug, met die byvoeging van kapelle en Griekse inskripsies.<ref name="Darke">{{cite book |last=Darke |first=Diana |year=2011 |title=Eastern Turkey |publisher=Bradt Travel Guides |pages= 139–140 |isbn= 978-1-84162-339-9}}</ref>
Die stad by Derinkuyu was in die [[Bisantynse Ryk|Bisantynse]] tydperk volledig gevorm.
Die stad was met ’n ander ondergrondse stad, Kaymakli, verbind deur tonnels van 8-9 km.<ref>{{cite book |last=Martin |first=Anthony J. |date=2017-02-07 |title=The Evolution Underground |publisher=Simon and Schuster |isbn= 978-1-68177-375-9 |lang=en |url=https://books.google.com/books?id=xjP8DQAAQBAJ&dq=Derinkuyu+underground&pg=PT20}}</ref> Inwoners het dieper gegrawe en tonnels, kapelle en ’n skool uitgekap in wat voorheen eenvoudiger grotwonings was.<ref>{{cite book |last=Swain |first=Simon |last2=Adams |first2=J. Maxwell |last3=Janse |first3=Mark |year=2002 |title=Bilingualism in Ancient Society: Language contact and the written word |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |pages=246–266 |isbn=0-19-924506-1}}</ref> Die stad is aansienlik vergroot tydens die Arabies-Bisantynse oorloë van ongeveer 780 tot 1180, toe dit die plaaslike Christene teen [[Omajjadiese Kalifaat|Omajjadiese]] en later [[Abbasidiese Kalifaat
|Abbasidiese]] stroperleërs beskut het. Die terrein se verdedigende ondergrondse ontwerp het nie net verberging toegelaat nie, maar ook die isolasie van individuele seksies, interne beweging van inwoners en selfs georganiseerde teenanvalle indien ’n deel van die stad gebreek is.<ref name="History2026">{{cite web |last=Orfila |first=María de los Ángeles |title=Why Is There a Massive Ancient City Hidden Beneath Turkey? |url=https://www.history.com/articles/derinkuyu-turkey-underground-city |website=History.com |date=12 May 2026 |access-date=8 July 2026}}</ref> Dit was waarskynlik in hierdie tydperk dat Derinkuyu se bevolking die naaste aan sy grootste kapasiteit van ongeveer 20 000 mense gekom het.<ref name="BBC">{{cite web |last=Truman |first=Geena |title=Turkey's underground city of 20,000 people |url=https://www.bbc.com/travel/article/20220810-derinkuyu-turkeys-underground-city-of-20000-people |website=BBC Travel |date=11 August 2022 |access-date=8 July 2026}}</ref>
Die ondergrondse stede van Kappadokië is steeds deur Christene gebruik vir beskerming teen die [[Seldjoekse Ryk|Seldjoekse]] invalle van die gebied in die 11de eeu en die [[Mongole|Mongoolse]] invalle van [[Timoer]] in die 14de eeu. Die bevolking het tydens vreedsame tydperke voortgegaan om na die oppervlak te kom en bogronds te bou, maar het in tye van gevaar na die ondergrondse stede teruggekeer.<ref>{{cite book |last=Kinross |first=P.B. |year=1970 |title=Within the Taurus: A journey in asiatic Turkey |publisher=J. Murray |page=168 |isbn= 978-0-7195-2038-9}}</ref>
In die 20ste eeu is die ondergrondse stede steeds deur Kappadosiese Grieke en [[Armeniërs]] gebruik om periodieke vervolgings te ontvlug. Richard MacGillivray Dawkins, ’n taalkundige van Cambridge wat van 1909 tot 1911 oor die Kappadosiese Griekssprekende bevolking in die gebied navorsing gedoen het, het so ’n gebeurtenis in 1909 aangeteken: "Toe die nuus van die onlangse slagtings by Adana breek, het ’n groot deel van die bevolking by Axo in hierdie ondergrondse kamers skuiling gesoek en ’n paar nagte nie gewaag om bogronds te slaap nie."
Nadat die streek deur die [[Ottomaanse Ryk|Ottomane]] oorgeneem is, het die plaaslike Christelike bevolking die stede as skuilings teen die Turkse heersers gebruik. In 1923 is die Christelike inwoners van die streek uit Turkye verdryf en na Griekeland verskuif in die bevolkingsuitruil tussen Griekeland en Turkye, waarna die ondergrondse stad verlate geraak het.<ref>{{cite book|author= Rodley, Lyn |title=Cave Monasteries of Byzantine Cappadocia |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |page=1 |isbn=978-0-521-15477-2}}</ref>
Kennis van die stad het vervaag tot 1963, toe dit herontdek is nadat ’n inwoner van die streek deur ’n kelderwand gebreek het terwyl hy sy huis opgeknap en ’n geheimsinnige vertrek daaragter ontdek het. Verdere uitgrawings het ’n toegang tot die tonnelnetwerk onthul.<ref>{{cite web |title=8 Mysterious underground cities |date=2016-12-14 |website=History.com |url=https://www.history.com/news/8-mysterious-underground-cities |access-date=}}</ref> Meer as 600 afsonderlike tonnelingange tot die kompleks is sedertdien gevind, sommige versteek onder die kelders van privaat huise in die dorp daarbo.
==Galery==
<gallery mode="packed" heights="190px">
Derinkuyu large room.jpg|Die kamer met die tongewelfde plafon.
Derinkuyu-05-astique.jpg|'n Gang.
Derinkuyu Underground City Türkiye.jpg|'n Ventilasieput.
Aziz Theodoros Trion Kilisesi Derinkuyu - Aussenansicht 2026 (cropped).jpg|Die kerk bo die stad.
</gallery>
==Bibliografie==
* {{cite book|first=Spiro|last=Kostof|title=Caves of God: Cappadocia and Its Churches |publisher=Oxford University Press |date=1989 |isbn=978-0-19-506000-3}}
==Verwysings==
{{Verwysings|3}}
==Skakels==
*[http://www.great-adventures.com/destinations/turkey/cappadocia.html Cavetowns and gorges of Cappadocia]
* [http://www.cappadociaturkey.net/derinkuyu_underground_city.htm Derinkuyu Underground City]
* [http://sometimes-interesting.com/2014/05/09/derinkuyu-the-underground-cities-of-cappadocia/ Derinkuyu & The Underground Cities of Cappadocia] ''Sometimes Interesting''. 9 Mei 2014
{{CommonsKategorie-inlyn|Underground City of Derinkuyu}}
{{vertaaluit| taalafk = en | il = Derinkuyu underground city}}
{{Koördinate|38.3735|34.7351|format=dms|region:TR_type:landmark|display=title}}
{{Portaalbalk|Turkye}}
{{Normdata}}
[[Kategorie:Antieke terreine en ruïnes in Turkye]]
[[Kategorie:Geboue en strukture in Turkye]]
oiolfnyp8knjf5btpjs5e6ycxy2zrff
Bespreking:Derinkuyu (ondergrondse stad)
1
583470
3373505
2026-11-17T19:56:43Z
BurgertB
2401
Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}'
3373505
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Gebruikerbespreking:Reli.htrefhj
3
583471
3373506
2026-11-17T19:57:01Z
Pynappel
70858
Welkom!
3373506
wikitext
text/x-wiki
== Welkom ==
{| class="toccolours" width="100%" style="font-size:100%; margin-bottom:0.5em;"
|
{| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="6" style="font-size:95%; line-height:125%; var(--background-color-base); color:var( --color-base ); border:3px solid #faecc8;"
|-
| colspan="4" style="background-color:#faecc8;" |<big>'''Hallo {{PAGENAME}},''' [[Wikipedia:Welkom nuwelinge|hartlik welkom]] op die Afrikaanse Wikipedia!</big> [[Lêer:Flag of the United Kingdom (2-3).svg|20px]] '''[[Sjabloon:Welkom/en|''Message in English'']]''' [[Lêer:Flag of the Netherlands.svg|20px]] '''[[Sjabloon:Welkom/nl|''Bericht in het Nederlands'']]'''
|-
| colspan="4" | Dankie vir jou belangstelling in [[Wikipedia]]. Ons werk hier aan die ideaal van ’n gratis en vrylik beskikbare, vrylik bewerkbare, neutrale en volledige ensiklopedie.
|-
| colspan="4" | Die [[Afrikaanse Wikipedia]] bestaan al sedert Desember 2001 en bevat reeds ''{{NUMBEROFARTICLES}}'' artikels. Jy kan jou onlangse impak hier sien: [[Spesiaal:Impact|Spesiaal:Impak]]. Vanaf die begin van die projek het die gebruikers ’n aantal riglyne en uitgangspunte vir artikelbewerking en onderlinge samewerking opgestel. Nuwelinge kan hieruit voordeel trek. Jy kan dit behulpsaam vind om van die skakels in hierdie raampie te volg en met die projek vertroud te raak voordat jy begin bydra. Indien jou vingers jeuk om te eksperimenteer, kan jy gerus ons [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] besoek: dit is juis vir die rede daar. Uiteindelik wil ons dat al ons gebruikers [[Wikipedia:Voel vry en gaan jou gang|vry voel om hulle gang te gaan]], maar dit doen natuurlik geen kwaad om ’n bietjie houvas te kry voor 'n mens in die diep kant inspring nie! Besoek gerus ook ons [[Wikipedia:Geselshoekie|Geselshoekie]], ons gebruikers staan gereed om hand by te sit, of bloot net hand te skud.
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Books-aj.svg aj ashton 01.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Verifieerbaarheid}}
| [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|'''Verifieerbaarheid''']]<br />Die eerste van Wikipedia se drie kernbeleide
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Konversation.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geselshoekie}}
| [[Wikipedia:Geselshoekie|'''Geselshoekie''']]<br />Die gewilde bymekaarkomplek
|-
| width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=OrgChem Nomen pictograph.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing}}
| width="38%" | [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|'''Geen oorspronklike navorsing''']]<br />Die tweede van Wikipedia se drie kernbeleide
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Bucket in the sand.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Sandput}}
| width="38%" | [[Wikipedia:Sandput|'''Sandput''']]<br />Eksperimenteer na hartelus
|-
| align="right" |{{Klik|Afbeelding=Unbalanced scales.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Neutrale standpunt}}
| [[Wikipedia:Neutrale standpunt| '''Neutrale standpunt''']]<br />Die derde van Wikipedia se drie kernbeleide
| width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon tools.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Redigeringsinstruksies}}
| [[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|'''Redigeringsinstruksies''']]<br />Hoe maak ek: teks wat skuinsgedruk is? ’n opskrif? tabelle?
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Nuvola apps important yellow.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie}}
| [[Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie|'''Wat Wikipedia nie is nie''']]<br />Daar is ook ’n paar dinge wat ons nié hier doen nie
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon - upload photo 2.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beelde}}
| [[Wikipedia:Beelde|'''Beelde''']]<br />As jy beelde wil oplaai
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app ksmiletris.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beleefdheid}}
| [[Wikipedia:Beleefdheid|'''Beleefdheid''']]<br />Ken jou maniere
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app kedit.svg||Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel}}
| [[Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel|'''Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel''']]<br />Soms sê die naam alles
{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} |
{{!}}-
{{!}} colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" {{!}}Jou bydrae word nou geregistreer onder jou IP-adres. Daar is verskeie voordele gebonde aan die skep van ’n rekening – sluit gerus by ons aan!| }}
|-
| colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" |
Hierdie bladsy, wat nou op jou skerm vertoon word, is trouens jou persoonlike besprekingsbladsy. Die plek waar ander Wikipediane jou in die toekoms kan kontak en jy hulle dan kan beantwoord. Elke gebruiker het so ’n bladsy. Jy kan dus ook boodskappe op ander gebruikers se besprekingsbladsye los. Sluit boodskappe en besprekings altyd af met <big><nowiki>~~~~</nowiki></big> of deur op die handtekeningknop in die wysigingsvenster te klik: Sodoende word jou boodskap onderteken met jou gebruikersnaam en die datum en tyd waarop die boodskap gestuur is. Klik dan laastens op "Publiseer wysigings" om enige bewerkings te stoor.
|}
|}
– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:57, 17 November 2026 (UTC)
byn8mpvg5aqwlp3jmcwyfsssuwfxwkw
Gebruikerbespreking:~2026-60849-39
3
583472
3373510
2026-11-17T20:03:20Z
OutoModerator
183924
Kennisgewing van outomatiese terugrol op [[Josef Stalin]]
3373510
wikitext
text/x-wiki
== November 2026 : OutoModerator het jou wysiging teruggerol ==
Hallo! Ek is [[User:OutoModerator|OutoModerator]], 'n outomatiese stelsel wat 'n [[Masjienleer|masjienleermodel]] gebruik om potensiële slegte wysigings te identifiseer en terug te rol om te verseker dat Wikipedia vertroubaar en betroubaar bly. Ongelukkig het ek een van jou [[Special:Diff/3373509|onlangse wysigings]] teruggestel na [[Josef Stalin]].
* Omdat die model wat ek gebruik nie perfek is nie, rol dit soms goeie wysigings terug. As jy glo dat die verandering wat jy gemaak het konstruktief was, [[//af.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:OutoModerator/Vals_positiewe?action=edit§ion=new&nosummary=true&preload=Gebruiker:OutoModerator/Vals_positiewe/Preload&preloadparams%5B%5D=3373508&preloadparams%5B%5D=Josef_Stalin|rapporteer dit asseblief hier]].
* [[:mw:Moderator Tools/Automoderator|Leer meer]] oor my sagteware.
[[Gebruiker:OutoModerator|OutoModerator]] ([[Gebruikerbespreking:OutoModerator|kontak]]) 20:03, 17 November 2026 (UTC)
0repi2vyhcyujn29ahej5in23angfzp
Gebruikerbespreking:~2026-60845-53
3
583473
3373516
2026-11-17T21:08:08Z
Pynappel
70858
Welkom by Wikipedia!
3373516
wikitext
text/x-wiki
== Welkom! ==
[[Lêer:OOjs UI icon userTalk-ltr-constructive.svg|55px|right|alt=]]Hallo, en dankie dat jy van jou tyd afgestaan het om [[:Filippynse See|Filippynse See]] te help verbeter! As jy wil aanhou wysig, stel ek voor dat jy [[Spesiaal:SkepRekening|'n rekening skep]] om [[Wikipedia:Waarom 'n rekening skep?|verskeie voordele]] te kry. Lekker wysig! <!-- Sjabloon:Dankie --> – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:08, 17 November 2026 (UTC)
br1kre58duwkz58qea2k34q5nlf66y5
Lêer:Extinct monsters and creatures of other days BHL18850406, valskleur-KI-herskepping.jpg
6
583474
3373517
2026-11-17T21:15:25Z
JMK
649
== Opsomming ==
{{Beeldinligting
|beskrywing=
{{af|1=Uitgestorwe dierasies en wesens uit vervloë tye: 'n populêre beskrywing van sommige van die groter vorme van dierelewe uit die oertyd, deur Eerw. H.N. Hutchinson. Met illustrasies deur J. Smit, Alice B. Woodward, J. Green, Charles Knight en ander.
:Plaat IX: Reptiele en 'n Amfibie uit die Nuwe Rooi Sandsteentydperk [d.i. dele van die Perm & Trias]
:''Rhynchosaurus'' (links), ''Mastodonsaurus'' (effe links), ''Hyperodapedon'' (effe regs), ''...
3373517
wikitext
text/x-wiki
== Opsomming ==
{{Beeldinligting
|beskrywing=
{{af|1=Uitgestorwe dierasies en wesens uit vervloë tye: 'n populêre beskrywing van sommige van die groter vorme van dierelewe uit die oertyd, deur Eerw. H.N. Hutchinson. Met illustrasies deur J. Smit, Alice B. Woodward, J. Green, Charles Knight en ander.
:Plaat IX: Reptiele en 'n Amfibie uit die Nuwe Rooi Sandsteentydperk [d.i. dele van die Perm & Trias]
:''Rhynchosaurus'' (links), ''Mastodonsaurus'' (effe links), ''Hyperodapedon'' (effe regs), ''Telerpeton'' (regs onder).}}
{{en|1=Extinct monsters and creatures of other days: a popular account of some of the larger forms of ancient animal life, by Rev. H. N. Hutchinson. With illustrations by J. Smit, Alice B. Woodward, J. Green, Charles Knight, and others.
:Plate IX: Reptiles and an Amphibian of the New Red Sandstone Period [i.e. parts of the Permian & Triassic]
:''Rhynchosaurus'' (left), ''Mastodonsaurus'' (left of center), ''Hyperodapedon'' (right of center), ''Telerpeton'' (bottom right).}}
|bron=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/18850406], met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Extinct_monsters_and_creatures_of_other_days_BHL18850406.jpg illustrasie] as bron
|datum=Enkele saamgevatte uitgawe in 1910 (deur Chapman & Hall, Londen), twee vroeëre aparte werke: Extinct Monsters (1892) en Creatures of Other Days (1894).
|daarsteller= Fæ, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT
|outeur=J. Smit, Alice B. Woodward, J. Green óf Charles Knight
|ander_weergawes= [[Lêer:Extinct monsters and creatures of other days BHL18850406.jpg|85px|oorspronklike]]
}}
<!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! -->
[[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]]
[[Kategorie:Uitgestorwe spesies]]
[[Kategorie:Perm]]
[[Kategorie:Trias]]
== Lisensiëring ==
{{PD-kuns}}
iamesp841m3m0gf7ifpppq9jd13xygs
Bismut(III)oksiedchloried
0
583475
3373538
2026-11-17T23:22:03Z
Jcwf
4
Nuwe bladsy geskep met '{{chemiekas2 |struktuur=BiOCl layers.png |struktuur2=Bismoclite (close-up).jpg |AnderName= |Formule={{ch2|BiOCl}} |Smeltpunt= 500 °C<ref name="Spectrum"/> |Kookpunt= |CASNo=7787-59-9<ref name="Spectrum">[https://www.spectrumchemical.com/media/sds/B3670.PDF Spectrum chemical SDS]</ref> |MolereMassa=260,48 [g.mol]<ref name="Spectrum"/> |Voorkoms= wit vastestof<ref name="Spectrum"/> |Reuk= |Oplosbaarheid= |Digtheid= 7,72 <ref name="Spectrum"/> |DeltaHf= |Sf_s= |Cp...'
3373538
wikitext
text/x-wiki
{{chemiekas2
|struktuur=BiOCl layers.png
|struktuur2=Bismoclite (close-up).jpg
|AnderName=
|Formule={{ch2|BiOCl}}
|Smeltpunt= 500 °C<ref name="Spectrum"/>
|Kookpunt=
|CASNo=7787-59-9<ref name="Spectrum">[https://www.spectrumchemical.com/media/sds/B3670.PDF Spectrum chemical SDS]</ref>
|MolereMassa=260,48 [g.mol]<ref name="Spectrum"/>
|Voorkoms= wit vastestof<ref name="Spectrum"/>
|Reuk=
|Oplosbaarheid=
|Digtheid= 7,72 <ref name="Spectrum"/>
|DeltaHf=
|Sf_s=
|Cp_s=
|Strukturbericht=E0{{subb|1}}
|Ruimtegroep=P4/nmm <ref name="AFLOW">[https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/ABC_tP6_129_c_a_c-001/ AFLOW]</ref>
|Ruimtegroepnommer=129
|Selparms=
}}
'''Bismut(III)oksiedchloried''' is 'n verbinding van [[bismut]] in sy +3 oksidasietoestand met [[suurstof]] en [[chloor]]. Dit het 'n chemiese formule {{ch2|BiOCl}}, maar dit is nie, soos {{ch2|NaOCl}}, 'n hipochlorietsout afgelei van {{ch2|OCl-}} nie. Chloor het die oksidasietoestand -1 en nie +1 nie, Dit kom in die natuur as die mineraal bismokliet voor.
==Sintese==
Die verbinding kan op verskeie maniere verkry word. Een metode behels mengsels van [[etileenglikol]] en water:
{{ch2|Bi(NO3)3}}⋅5{{ch2|H2O}} en NaCl word opgelos in etileenglikol/water-mengsels met volumeverhoudings van 0:60, 15:45, 30:30, 45:15 en 60:0. Nadat dit geroer is, word die voorloperoplossings in vlekvryestaal-outoklawe met Teflon-voerings oorgeplaas en vir 16 uur by 160 °C verhit.<ref name="Yanlong">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167577X26016940 Yanlong Yu, Ke Li, Chunmin Guo, Ruoxi Liu, Yang Sun, Yubing Jiang, Rui Gao, Xiaoliang Wang, Hongyu Sun, Dual-solvent-mediated controllable synthesis of BiOCl with enhanced photocatalytic performance, Materials Letters, Volume 426, 2027, 141731, doi:10.1016/j.matlet.2026.141731.]</ref>
==Struktuur==
{{ch2|BiOCl}} het die gelaagde PbFCl-struktuur<ref name="Zhuo">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2213343725011248 Zhuomin Xiang, Xiaoqing Wang, Xiaojia Jiang, Chunjuan Li, Yang Ding, Qi Zheng, Lei Zhou, Huayue Zhu, Qi Wang, Yanling Wu, Lingjun He, Guoxiang Yang, Bismuth oxyhalides (BiOX (X = Cl, Br, I)) based composites for photocatalytic antibacterial: Modification strategies, antibacterial mechanisms and prospects, Journal of Environmental Chemical Engineering, Volume 13, Issue 3, 2025, 116428, doi:10.1016/j.jece.2025.116428.]</ref>
, wat die E0{{sub|1}}-struktuur van die [[strukturbericht-klassifikasie]] verteenwoordig. <ref name="AFLOW"/>
Kovalente bindings binne die [Bi2O2]-lae en van der Waals-kragte tussen die [Cl]-lae vorm 'n unieke gelaagde struktuur van [Cl-Bi-O-Bi-Cl] (Fig. 2a). Binne elke [Cl-Bi-O-Bi-Cl]-laag word 'n sentrale bismutatoom omring deur vier suurstofatome en vier halogeenatome in 'n kubiese antiprisma, wat sodoende 'n asimmetriese dekahedrale geometrie skep. Daarbenewens vorm hierdie interne kristalstruktuur interne elektriese velde loodreg op die lae, wat die skeiding van foto-geïnduseerde elektron-gat-pare versnel.<ref name="Zhuo"/>
==Eienskappe==
BiOCl is 'n halfgeleier met 'n bandgaping van 3,22 eV. As gevolg van sy laer geleidingsbandpotensiaal (ongeveer 0,16 eV) en hoër valensiebandpotensiaal (ongeveer 3,56 eV), beskik BiOCl oor die hoogste redokspotensiaal onder BiOX-verbindings (waar X = Cl, Br, I). Ten spyte van sy fotokatalitiese aktiwiteit, beperk die wye bandgaping sy werking tot die ultravioletligspektrum. <ref name="Zhuo"/>
BiOCl kan as óf 'n n-tipe óf 'n p-tipe halfgeleier funksioneer, terwyl BiOBr en BiOI tipiese p-tipe halfgeleiers is.
BiOCl is 'n fotokatalisator wat oor belangrike bakteriedodende eienskappe beskik. <ref name="Zhuo"/>Fotokatalitiese oksidasie is
veral aantreklik omdat halfgeleier-fotokatalisators ligenergie kan benut om elektron-gat-pare en reaktiewe suurstofspesies te genereer,
terwyl die afhanklikheid van chemiese oksidante verminder word. <ref name="Yanlong"/> Dit bied 'n skoon metode vir die vermindering van chemiese en bakteriële besoedeling. Hetero-oorgange tussen n-tipe en p-tipe halfgeleiers is besonder doeltreffend vanweë die geïnduseerde elektriese velde en potensiaalverskille, wat die doeltreffendheid van die skeiding en migrasie van ladingdraers aansienlik verbeter. <ref name="Zhuo"/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
3ujmwyh70mrpbt1r43cglz2dccgko4j
3373542
3373538
2026-11-17T23:42:55Z
Jcwf
4
3373542
wikitext
text/x-wiki
{{chemiekas2
|struktuur=BiOCl layers.png
|struktuur2=Bismoclite (close-up).jpg
|AnderName=
|Formule={{ch2|BiOCl}}
|Smeltpunt= 500 °C<ref name="Spectrum"/>
|Kookpunt=
|CASNo=7787-59-9<ref name="Spectrum">[https://www.spectrumchemical.com/media/sds/B3670.PDF Spectrum chemical SDS]</ref>
|MolereMassa=260,48 [g.mol]<ref name="Spectrum"/>
|Voorkoms= wit vastestof<ref name="Spectrum"/>
|Reuk=
|Oplosbaarheid=
|Digtheid= 7,72 <ref name="Spectrum"/>
|DeltaHf=
|Sf_s=
|Cp_s=
|Strukturbericht=E0{{subb|1}}
|Ruimtegroep=P4/nmm <ref name="AFLOW">[https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/ABC_tP6_129_c_a_c-001/ AFLOW]</ref>
|Ruimtegroepnommer=129
|Selparms= a= 388,3pm; c=734,7 pm<ref name="Qian">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0925838819337363 N.X. Qian, X. Zhang, X. Sun, M. Wang, X.Y. Sun, C. Liu, R. Rao, Y.Q. Ma, A facile method to tune the crystal lattice/morphology/electronic state/photocatalytic performance of BiOCl, Journal of Alloys and Compounds,Volume 815, 2020, 152490, doi:10.1016/j.jallcom.2019.152490.]</ref>
}}
'''Bismut(III)oksiedchloried''' is 'n verbinding van [[bismut]] in sy +3 oksidasietoestand met [[suurstof]] en [[chloor]]. Dit het 'n chemiese formule {{ch2|BiOCl}}, maar dit is nie, soos {{ch2|NaOCl}}, 'n hipochlorietsout afgelei van {{ch2|OCl-}} nie. Chloor het die oksidasietoestand -1 en nie +1 nie, Dit kom in die natuur as die mineraal bismokliet voor.
==Sintese==
Die verbinding kan op verskeie maniere verkry word. Een metode behels mengsels van [[etileenglikol]] en water:
{{ch2|Bi(NO3)3}}⋅5{{ch2|H2O}} en NaCl word opgelos in etileenglikol/water-mengsels met volumeverhoudings van 0:60, 15:45, 30:30, 45:15 en 60:0. Nadat dit geroer is, word die voorloperoplossings in vlekvryestaal-outoklawe met Teflon-voerings oorgeplaas en vir 16 uur by 160 °C verhit.<ref name="Yanlong">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167577X26016940 Yanlong Yu, Ke Li, Chunmin Guo, Ruoxi Liu, Yang Sun, Yubing Jiang, Rui Gao, Xiaoliang Wang, Hongyu Sun, Dual-solvent-mediated controllable synthesis of BiOCl with enhanced photocatalytic performance, Materials Letters, Volume 426, 2027, 141731, doi:10.1016/j.matlet.2026.141731.]</ref>
==Struktuur==
{{ch2|BiOCl}} het die gelaagde PbFCl-struktuur<ref name="Zhuo">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2213343725011248 Zhuomin Xiang, Xiaoqing Wang, Xiaojia Jiang, Chunjuan Li, Yang Ding, Qi Zheng, Lei Zhou, Huayue Zhu, Qi Wang, Yanling Wu, Lingjun He, Guoxiang Yang, Bismuth oxyhalides (BiOX (X = Cl, Br, I)) based composites for photocatalytic antibacterial: Modification strategies, antibacterial mechanisms and prospects, Journal of Environmental Chemical Engineering, Volume 13, Issue 3, 2025, 116428, doi:10.1016/j.jece.2025.116428.]</ref>
, wat die E0{{sub|1}}-struktuur van die [[strukturbericht-klassifikasie]] verteenwoordig. <ref name="AFLOW"/>
Kovalente bindings binne die [Bi2O2]-lae en van der Waals-kragte tussen die [Cl]-lae vorm 'n unieke gelaagde struktuur van [Cl-Bi-O-Bi-Cl] (Fig. 2a). Binne elke [Cl-Bi-O-Bi-Cl]-laag word 'n sentrale bismutatoom omring deur vier suurstofatome en vier halogeenatome in 'n kubiese antiprisma, wat sodoende 'n asimmetriese dekahedrale geometrie skep. Daarbenewens vorm hierdie interne kristalstruktuur interne elektriese velde loodreg op die lae, wat die skeiding van foto-geïnduseerde elektron-gat-pare versnel.<ref name="Zhuo"/>
==Eienskappe==
BiOCl is 'n halfgeleier met 'n bandgaping van 3,22 eV<ref name="Zhuo"/>, die valensieband van BiOCl bestaan hoofsaaklik uit die O 2p-orbitale en die Cl 3p-orbitale, en die geleidingsband word oorheers deur die Bi 6p-orbitale.<ref name="Qian"/> As gevolg van sy laer geleidingsbandpotensiaal (ongeveer 0,16 eV) en hoër valensiebandpotensiaal (ongeveer 3,56 eV), beskik BiOCl oor die hoogste redokspotensiaal onder BiOX-verbindings (waar X = Cl, Br, I). Ten spyte van sy fotokatalitiese aktiwiteit, beperk die wye bandgaping sy werking tot die ultravioletligspektrum. <ref name="Zhuo"/>
BiOCl kan as óf 'n n-tipe óf 'n p-tipe halfgeleier funksioneer, terwyl BiOBr en BiOI tipiese p-tipe halfgeleiers is.
BiOCl is 'n fotokatalisator wat oor belangrike bakteriedodende eienskappe beskik. <ref name="Zhuo"/>Fotokatalitiese oksidasie is
veral aantreklik omdat halfgeleier-fotokatalisators ligenergie kan benut om elektron-gat-pare en reaktiewe suurstofspesies te genereer,
terwyl die afhanklikheid van chemiese oksidante verminder word. <ref name="Yanlong"/> Dit bied 'n skoon metode vir die vermindering van chemiese en bakteriële besoedeling. Hetero-oorgange tussen n-tipe en p-tipe halfgeleiers is besonder doeltreffend vanweë die geïnduseerde elektriese velde en potensiaalverskille, wat die doeltreffendheid van die skeiding en migrasie van ladingdraers aansienlik verbeter. <ref name="Zhuo"/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
0tk37igb0uawvi0glwtpil66p6wjnld
3373543
3373542
2026-11-17T23:43:16Z
Jcwf
4
[[:Kategorie:Anorganiese verbindings]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]])
3373543
wikitext
text/x-wiki
{{chemiekas2
|struktuur=BiOCl layers.png
|struktuur2=Bismoclite (close-up).jpg
|AnderName=
|Formule={{ch2|BiOCl}}
|Smeltpunt= 500 °C<ref name="Spectrum"/>
|Kookpunt=
|CASNo=7787-59-9<ref name="Spectrum">[https://www.spectrumchemical.com/media/sds/B3670.PDF Spectrum chemical SDS]</ref>
|MolereMassa=260,48 [g.mol]<ref name="Spectrum"/>
|Voorkoms= wit vastestof<ref name="Spectrum"/>
|Reuk=
|Oplosbaarheid=
|Digtheid= 7,72 <ref name="Spectrum"/>
|DeltaHf=
|Sf_s=
|Cp_s=
|Strukturbericht=E0{{subb|1}}
|Ruimtegroep=P4/nmm <ref name="AFLOW">[https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/ABC_tP6_129_c_a_c-001/ AFLOW]</ref>
|Ruimtegroepnommer=129
|Selparms= a= 388,3pm; c=734,7 pm<ref name="Qian">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0925838819337363 N.X. Qian, X. Zhang, X. Sun, M. Wang, X.Y. Sun, C. Liu, R. Rao, Y.Q. Ma, A facile method to tune the crystal lattice/morphology/electronic state/photocatalytic performance of BiOCl, Journal of Alloys and Compounds,Volume 815, 2020, 152490, doi:10.1016/j.jallcom.2019.152490.]</ref>
}}
'''Bismut(III)oksiedchloried''' is 'n verbinding van [[bismut]] in sy +3 oksidasietoestand met [[suurstof]] en [[chloor]]. Dit het 'n chemiese formule {{ch2|BiOCl}}, maar dit is nie, soos {{ch2|NaOCl}}, 'n hipochlorietsout afgelei van {{ch2|OCl-}} nie. Chloor het die oksidasietoestand -1 en nie +1 nie, Dit kom in die natuur as die mineraal bismokliet voor.
==Sintese==
Die verbinding kan op verskeie maniere verkry word. Een metode behels mengsels van [[etileenglikol]] en water:
{{ch2|Bi(NO3)3}}⋅5{{ch2|H2O}} en NaCl word opgelos in etileenglikol/water-mengsels met volumeverhoudings van 0:60, 15:45, 30:30, 45:15 en 60:0. Nadat dit geroer is, word die voorloperoplossings in vlekvryestaal-outoklawe met Teflon-voerings oorgeplaas en vir 16 uur by 160 °C verhit.<ref name="Yanlong">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167577X26016940 Yanlong Yu, Ke Li, Chunmin Guo, Ruoxi Liu, Yang Sun, Yubing Jiang, Rui Gao, Xiaoliang Wang, Hongyu Sun, Dual-solvent-mediated controllable synthesis of BiOCl with enhanced photocatalytic performance, Materials Letters, Volume 426, 2027, 141731, doi:10.1016/j.matlet.2026.141731.]</ref>
==Struktuur==
{{ch2|BiOCl}} het die gelaagde PbFCl-struktuur<ref name="Zhuo">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2213343725011248 Zhuomin Xiang, Xiaoqing Wang, Xiaojia Jiang, Chunjuan Li, Yang Ding, Qi Zheng, Lei Zhou, Huayue Zhu, Qi Wang, Yanling Wu, Lingjun He, Guoxiang Yang, Bismuth oxyhalides (BiOX (X = Cl, Br, I)) based composites for photocatalytic antibacterial: Modification strategies, antibacterial mechanisms and prospects, Journal of Environmental Chemical Engineering, Volume 13, Issue 3, 2025, 116428, doi:10.1016/j.jece.2025.116428.]</ref>
, wat die E0{{sub|1}}-struktuur van die [[strukturbericht-klassifikasie]] verteenwoordig. <ref name="AFLOW"/>
Kovalente bindings binne die [Bi2O2]-lae en van der Waals-kragte tussen die [Cl]-lae vorm 'n unieke gelaagde struktuur van [Cl-Bi-O-Bi-Cl] (Fig. 2a). Binne elke [Cl-Bi-O-Bi-Cl]-laag word 'n sentrale bismutatoom omring deur vier suurstofatome en vier halogeenatome in 'n kubiese antiprisma, wat sodoende 'n asimmetriese dekahedrale geometrie skep. Daarbenewens vorm hierdie interne kristalstruktuur interne elektriese velde loodreg op die lae, wat die skeiding van foto-geïnduseerde elektron-gat-pare versnel.<ref name="Zhuo"/>
==Eienskappe==
BiOCl is 'n halfgeleier met 'n bandgaping van 3,22 eV<ref name="Zhuo"/>, die valensieband van BiOCl bestaan hoofsaaklik uit die O 2p-orbitale en die Cl 3p-orbitale, en die geleidingsband word oorheers deur die Bi 6p-orbitale.<ref name="Qian"/> As gevolg van sy laer geleidingsbandpotensiaal (ongeveer 0,16 eV) en hoër valensiebandpotensiaal (ongeveer 3,56 eV), beskik BiOCl oor die hoogste redokspotensiaal onder BiOX-verbindings (waar X = Cl, Br, I). Ten spyte van sy fotokatalitiese aktiwiteit, beperk die wye bandgaping sy werking tot die ultravioletligspektrum. <ref name="Zhuo"/>
BiOCl kan as óf 'n n-tipe óf 'n p-tipe halfgeleier funksioneer, terwyl BiOBr en BiOI tipiese p-tipe halfgeleiers is.
BiOCl is 'n fotokatalisator wat oor belangrike bakteriedodende eienskappe beskik. <ref name="Zhuo"/>Fotokatalitiese oksidasie is
veral aantreklik omdat halfgeleier-fotokatalisators ligenergie kan benut om elektron-gat-pare en reaktiewe suurstofspesies te genereer,
terwyl die afhanklikheid van chemiese oksidante verminder word. <ref name="Yanlong"/> Dit bied 'n skoon metode vir die vermindering van chemiese en bakteriële besoedeling. Hetero-oorgange tussen n-tipe en p-tipe halfgeleiers is besonder doeltreffend vanweë die geïnduseerde elektriese velde en potensiaalverskille, wat die doeltreffendheid van die skeiding en migrasie van ladingdraers aansienlik verbeter. <ref name="Zhuo"/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
[[Kategorie:Anorganiese verbindings]]
tomjcwt4a0o4a5tr4cfzebu4t4tdq50
3373544
3373543
2026-11-17T23:43:35Z
Jcwf
4
[[:Kategorie:Verbindings van bismut]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]])
3373544
wikitext
text/x-wiki
{{chemiekas2
|struktuur=BiOCl layers.png
|struktuur2=Bismoclite (close-up).jpg
|AnderName=
|Formule={{ch2|BiOCl}}
|Smeltpunt= 500 °C<ref name="Spectrum"/>
|Kookpunt=
|CASNo=7787-59-9<ref name="Spectrum">[https://www.spectrumchemical.com/media/sds/B3670.PDF Spectrum chemical SDS]</ref>
|MolereMassa=260,48 [g.mol]<ref name="Spectrum"/>
|Voorkoms= wit vastestof<ref name="Spectrum"/>
|Reuk=
|Oplosbaarheid=
|Digtheid= 7,72 <ref name="Spectrum"/>
|DeltaHf=
|Sf_s=
|Cp_s=
|Strukturbericht=E0{{subb|1}}
|Ruimtegroep=P4/nmm <ref name="AFLOW">[https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/ABC_tP6_129_c_a_c-001/ AFLOW]</ref>
|Ruimtegroepnommer=129
|Selparms= a= 388,3pm; c=734,7 pm<ref name="Qian">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0925838819337363 N.X. Qian, X. Zhang, X. Sun, M. Wang, X.Y. Sun, C. Liu, R. Rao, Y.Q. Ma, A facile method to tune the crystal lattice/morphology/electronic state/photocatalytic performance of BiOCl, Journal of Alloys and Compounds,Volume 815, 2020, 152490, doi:10.1016/j.jallcom.2019.152490.]</ref>
}}
'''Bismut(III)oksiedchloried''' is 'n verbinding van [[bismut]] in sy +3 oksidasietoestand met [[suurstof]] en [[chloor]]. Dit het 'n chemiese formule {{ch2|BiOCl}}, maar dit is nie, soos {{ch2|NaOCl}}, 'n hipochlorietsout afgelei van {{ch2|OCl-}} nie. Chloor het die oksidasietoestand -1 en nie +1 nie, Dit kom in die natuur as die mineraal bismokliet voor.
==Sintese==
Die verbinding kan op verskeie maniere verkry word. Een metode behels mengsels van [[etileenglikol]] en water:
{{ch2|Bi(NO3)3}}⋅5{{ch2|H2O}} en NaCl word opgelos in etileenglikol/water-mengsels met volumeverhoudings van 0:60, 15:45, 30:30, 45:15 en 60:0. Nadat dit geroer is, word die voorloperoplossings in vlekvryestaal-outoklawe met Teflon-voerings oorgeplaas en vir 16 uur by 160 °C verhit.<ref name="Yanlong">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167577X26016940 Yanlong Yu, Ke Li, Chunmin Guo, Ruoxi Liu, Yang Sun, Yubing Jiang, Rui Gao, Xiaoliang Wang, Hongyu Sun, Dual-solvent-mediated controllable synthesis of BiOCl with enhanced photocatalytic performance, Materials Letters, Volume 426, 2027, 141731, doi:10.1016/j.matlet.2026.141731.]</ref>
==Struktuur==
{{ch2|BiOCl}} het die gelaagde PbFCl-struktuur<ref name="Zhuo">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2213343725011248 Zhuomin Xiang, Xiaoqing Wang, Xiaojia Jiang, Chunjuan Li, Yang Ding, Qi Zheng, Lei Zhou, Huayue Zhu, Qi Wang, Yanling Wu, Lingjun He, Guoxiang Yang, Bismuth oxyhalides (BiOX (X = Cl, Br, I)) based composites for photocatalytic antibacterial: Modification strategies, antibacterial mechanisms and prospects, Journal of Environmental Chemical Engineering, Volume 13, Issue 3, 2025, 116428, doi:10.1016/j.jece.2025.116428.]</ref>
, wat die E0{{sub|1}}-struktuur van die [[strukturbericht-klassifikasie]] verteenwoordig. <ref name="AFLOW"/>
Kovalente bindings binne die [Bi2O2]-lae en van der Waals-kragte tussen die [Cl]-lae vorm 'n unieke gelaagde struktuur van [Cl-Bi-O-Bi-Cl] (Fig. 2a). Binne elke [Cl-Bi-O-Bi-Cl]-laag word 'n sentrale bismutatoom omring deur vier suurstofatome en vier halogeenatome in 'n kubiese antiprisma, wat sodoende 'n asimmetriese dekahedrale geometrie skep. Daarbenewens vorm hierdie interne kristalstruktuur interne elektriese velde loodreg op die lae, wat die skeiding van foto-geïnduseerde elektron-gat-pare versnel.<ref name="Zhuo"/>
==Eienskappe==
BiOCl is 'n halfgeleier met 'n bandgaping van 3,22 eV<ref name="Zhuo"/>, die valensieband van BiOCl bestaan hoofsaaklik uit die O 2p-orbitale en die Cl 3p-orbitale, en die geleidingsband word oorheers deur die Bi 6p-orbitale.<ref name="Qian"/> As gevolg van sy laer geleidingsbandpotensiaal (ongeveer 0,16 eV) en hoër valensiebandpotensiaal (ongeveer 3,56 eV), beskik BiOCl oor die hoogste redokspotensiaal onder BiOX-verbindings (waar X = Cl, Br, I). Ten spyte van sy fotokatalitiese aktiwiteit, beperk die wye bandgaping sy werking tot die ultravioletligspektrum. <ref name="Zhuo"/>
BiOCl kan as óf 'n n-tipe óf 'n p-tipe halfgeleier funksioneer, terwyl BiOBr en BiOI tipiese p-tipe halfgeleiers is.
BiOCl is 'n fotokatalisator wat oor belangrike bakteriedodende eienskappe beskik. <ref name="Zhuo"/>Fotokatalitiese oksidasie is
veral aantreklik omdat halfgeleier-fotokatalisators ligenergie kan benut om elektron-gat-pare en reaktiewe suurstofspesies te genereer,
terwyl die afhanklikheid van chemiese oksidante verminder word. <ref name="Yanlong"/> Dit bied 'n skoon metode vir die vermindering van chemiese en bakteriële besoedeling. Hetero-oorgange tussen n-tipe en p-tipe halfgeleiers is besonder doeltreffend vanweë die geïnduseerde elektriese velde en potensiaalverskille, wat die doeltreffendheid van die skeiding en migrasie van ladingdraers aansienlik verbeter. <ref name="Zhuo"/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
[[Kategorie:Anorganiese verbindings]]
[[Kategorie:Verbindings van bismut]]
cl2q0omp4ib1pv658btucnlb01wcf29
3373545
3373544
2026-11-17T23:44:07Z
Jcwf
4
[[:Kategorie:Verbindings van chloor]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]])
3373545
wikitext
text/x-wiki
{{chemiekas2
|struktuur=BiOCl layers.png
|struktuur2=Bismoclite (close-up).jpg
|AnderName=
|Formule={{ch2|BiOCl}}
|Smeltpunt= 500 °C<ref name="Spectrum"/>
|Kookpunt=
|CASNo=7787-59-9<ref name="Spectrum">[https://www.spectrumchemical.com/media/sds/B3670.PDF Spectrum chemical SDS]</ref>
|MolereMassa=260,48 [g.mol]<ref name="Spectrum"/>
|Voorkoms= wit vastestof<ref name="Spectrum"/>
|Reuk=
|Oplosbaarheid=
|Digtheid= 7,72 <ref name="Spectrum"/>
|DeltaHf=
|Sf_s=
|Cp_s=
|Strukturbericht=E0{{subb|1}}
|Ruimtegroep=P4/nmm <ref name="AFLOW">[https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/ABC_tP6_129_c_a_c-001/ AFLOW]</ref>
|Ruimtegroepnommer=129
|Selparms= a= 388,3pm; c=734,7 pm<ref name="Qian">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0925838819337363 N.X. Qian, X. Zhang, X. Sun, M. Wang, X.Y. Sun, C. Liu, R. Rao, Y.Q. Ma, A facile method to tune the crystal lattice/morphology/electronic state/photocatalytic performance of BiOCl, Journal of Alloys and Compounds,Volume 815, 2020, 152490, doi:10.1016/j.jallcom.2019.152490.]</ref>
}}
'''Bismut(III)oksiedchloried''' is 'n verbinding van [[bismut]] in sy +3 oksidasietoestand met [[suurstof]] en [[chloor]]. Dit het 'n chemiese formule {{ch2|BiOCl}}, maar dit is nie, soos {{ch2|NaOCl}}, 'n hipochlorietsout afgelei van {{ch2|OCl-}} nie. Chloor het die oksidasietoestand -1 en nie +1 nie, Dit kom in die natuur as die mineraal bismokliet voor.
==Sintese==
Die verbinding kan op verskeie maniere verkry word. Een metode behels mengsels van [[etileenglikol]] en water:
{{ch2|Bi(NO3)3}}⋅5{{ch2|H2O}} en NaCl word opgelos in etileenglikol/water-mengsels met volumeverhoudings van 0:60, 15:45, 30:30, 45:15 en 60:0. Nadat dit geroer is, word die voorloperoplossings in vlekvryestaal-outoklawe met Teflon-voerings oorgeplaas en vir 16 uur by 160 °C verhit.<ref name="Yanlong">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167577X26016940 Yanlong Yu, Ke Li, Chunmin Guo, Ruoxi Liu, Yang Sun, Yubing Jiang, Rui Gao, Xiaoliang Wang, Hongyu Sun, Dual-solvent-mediated controllable synthesis of BiOCl with enhanced photocatalytic performance, Materials Letters, Volume 426, 2027, 141731, doi:10.1016/j.matlet.2026.141731.]</ref>
==Struktuur==
{{ch2|BiOCl}} het die gelaagde PbFCl-struktuur<ref name="Zhuo">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2213343725011248 Zhuomin Xiang, Xiaoqing Wang, Xiaojia Jiang, Chunjuan Li, Yang Ding, Qi Zheng, Lei Zhou, Huayue Zhu, Qi Wang, Yanling Wu, Lingjun He, Guoxiang Yang, Bismuth oxyhalides (BiOX (X = Cl, Br, I)) based composites for photocatalytic antibacterial: Modification strategies, antibacterial mechanisms and prospects, Journal of Environmental Chemical Engineering, Volume 13, Issue 3, 2025, 116428, doi:10.1016/j.jece.2025.116428.]</ref>
, wat die E0{{sub|1}}-struktuur van die [[strukturbericht-klassifikasie]] verteenwoordig. <ref name="AFLOW"/>
Kovalente bindings binne die [Bi2O2]-lae en van der Waals-kragte tussen die [Cl]-lae vorm 'n unieke gelaagde struktuur van [Cl-Bi-O-Bi-Cl] (Fig. 2a). Binne elke [Cl-Bi-O-Bi-Cl]-laag word 'n sentrale bismutatoom omring deur vier suurstofatome en vier halogeenatome in 'n kubiese antiprisma, wat sodoende 'n asimmetriese dekahedrale geometrie skep. Daarbenewens vorm hierdie interne kristalstruktuur interne elektriese velde loodreg op die lae, wat die skeiding van foto-geïnduseerde elektron-gat-pare versnel.<ref name="Zhuo"/>
==Eienskappe==
BiOCl is 'n halfgeleier met 'n bandgaping van 3,22 eV<ref name="Zhuo"/>, die valensieband van BiOCl bestaan hoofsaaklik uit die O 2p-orbitale en die Cl 3p-orbitale, en die geleidingsband word oorheers deur die Bi 6p-orbitale.<ref name="Qian"/> As gevolg van sy laer geleidingsbandpotensiaal (ongeveer 0,16 eV) en hoër valensiebandpotensiaal (ongeveer 3,56 eV), beskik BiOCl oor die hoogste redokspotensiaal onder BiOX-verbindings (waar X = Cl, Br, I). Ten spyte van sy fotokatalitiese aktiwiteit, beperk die wye bandgaping sy werking tot die ultravioletligspektrum. <ref name="Zhuo"/>
BiOCl kan as óf 'n n-tipe óf 'n p-tipe halfgeleier funksioneer, terwyl BiOBr en BiOI tipiese p-tipe halfgeleiers is.
BiOCl is 'n fotokatalisator wat oor belangrike bakteriedodende eienskappe beskik. <ref name="Zhuo"/>Fotokatalitiese oksidasie is
veral aantreklik omdat halfgeleier-fotokatalisators ligenergie kan benut om elektron-gat-pare en reaktiewe suurstofspesies te genereer,
terwyl die afhanklikheid van chemiese oksidante verminder word. <ref name="Yanlong"/> Dit bied 'n skoon metode vir die vermindering van chemiese en bakteriële besoedeling. Hetero-oorgange tussen n-tipe en p-tipe halfgeleiers is besonder doeltreffend vanweë die geïnduseerde elektriese velde en potensiaalverskille, wat die doeltreffendheid van die skeiding en migrasie van ladingdraers aansienlik verbeter. <ref name="Zhuo"/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
[[Kategorie:Anorganiese verbindings]]
[[Kategorie:Verbindings van bismut]]
[[Kategorie:Verbindings van chloor]]
lb0awmixkiwkiews9oq2ysv3n0zmb0m
3373546
3373545
2026-11-17T23:45:21Z
Jcwf
4
3373546
wikitext
text/x-wiki
{{chemiekas2
|struktuur=BiOCl layers.png
|struktuur2=Bismoclite (close-up).jpg
|AnderName=
|Formule={{ch2|BiOCl}}
|Smeltpunt= 500 °C<ref name="Spectrum"/>
|Kookpunt=
|CASNo=7787-59-9<ref name="Spectrum">[https://www.spectrumchemical.com/media/sds/B3670.PDF Spectrum chemical SDS]</ref>
|MolereMassa=260,48 [g.mol]<ref name="Spectrum"/>
|Voorkoms= wit vastestof<ref name="Spectrum"/>
|Reuk=
|Oplosbaarheid=
|Digtheid= 7,72 <ref name="Spectrum"/>
|DeltaHf=
|Sf_s=
|Cp_s=
|Strukturbericht=E0{{subb|1}}
|Ruimtegroep=P4/nmm <ref name="AFLOW">[https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/ABC_tP6_129_c_a_c-001/ AFLOW]</ref>
|Ruimtegroepnommer=129
|Selparms= a= 388,3pm; c=734,7 pm<ref name="Qian">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0925838819337363 N.X. Qian, X. Zhang, X. Sun, M. Wang, X.Y. Sun, C. Liu, R. Rao, Y.Q. Ma, A facile method to tune the crystal lattice/morphology/electronic state/photocatalytic performance of BiOCl, Journal of Alloys and Compounds,Volume 815, 2020, 152490, doi:10.1016/j.jallcom.2019.152490.]</ref>
}}
'''Bismut(III)oksiedchloried''' is 'n verbinding van [[bismut]] in sy +3 oksidasietoestand met [[suurstof]] en [[chloor]]. Dit het 'n chemiese formule {{ch2|BiOCl}}, maar dit is nie, soos {{ch2|NaOCl}}, 'n hipochlorietsout afgelei van {{ch2|OCl-}} nie. Chloor het die oksidasietoestand -1 en nie +1 nie, Dit kom in die natuur as die mineraal [[bismocliet]] voor.
==Sintese==
Die verbinding kan op verskeie maniere verkry word. Een metode behels mengsels van [[etileenglikol]] en water:
{{ch2|Bi(NO3)3}}⋅5{{ch2|H2O}} en NaCl word opgelos in etileenglikol/water-mengsels met volumeverhoudings van 0:60, 15:45, 30:30, 45:15 en 60:0. Nadat dit geroer is, word die voorloperoplossings in vlekvryestaal-outoklawe met Teflon-voerings oorgeplaas en vir 16 uur by 160 °C verhit.<ref name="Yanlong">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167577X26016940 Yanlong Yu, Ke Li, Chunmin Guo, Ruoxi Liu, Yang Sun, Yubing Jiang, Rui Gao, Xiaoliang Wang, Hongyu Sun, Dual-solvent-mediated controllable synthesis of BiOCl with enhanced photocatalytic performance, Materials Letters, Volume 426, 2027, 141731, doi:10.1016/j.matlet.2026.141731.]</ref>
==Struktuur==
{{ch2|BiOCl}} het die gelaagde PbFCl-struktuur<ref name="Zhuo">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2213343725011248 Zhuomin Xiang, Xiaoqing Wang, Xiaojia Jiang, Chunjuan Li, Yang Ding, Qi Zheng, Lei Zhou, Huayue Zhu, Qi Wang, Yanling Wu, Lingjun He, Guoxiang Yang, Bismuth oxyhalides (BiOX (X = Cl, Br, I)) based composites for photocatalytic antibacterial: Modification strategies, antibacterial mechanisms and prospects, Journal of Environmental Chemical Engineering, Volume 13, Issue 3, 2025, 116428, doi:10.1016/j.jece.2025.116428.]</ref>
, wat die E0{{sub|1}}-struktuur van die [[strukturbericht-klassifikasie]] verteenwoordig. <ref name="AFLOW"/>
Kovalente bindings binne die [Bi2O2]-lae en van der Waals-kragte tussen die [Cl]-lae vorm 'n unieke gelaagde struktuur van [Cl-Bi-O-Bi-Cl] (Fig. 2a). Binne elke [Cl-Bi-O-Bi-Cl]-laag word 'n sentrale bismutatoom omring deur vier suurstofatome en vier halogeenatome in 'n kubiese antiprisma, wat sodoende 'n asimmetriese dekahedrale geometrie skep. Daarbenewens vorm hierdie interne kristalstruktuur interne elektriese velde loodreg op die lae, wat die skeiding van foto-geïnduseerde elektron-gat-pare versnel.<ref name="Zhuo"/>
==Eienskappe==
BiOCl is 'n halfgeleier met 'n bandgaping van 3,22 eV<ref name="Zhuo"/>, die valensieband van BiOCl bestaan hoofsaaklik uit die O 2p-orbitale en die Cl 3p-orbitale, en die geleidingsband word oorheers deur die Bi 6p-orbitale.<ref name="Qian"/> As gevolg van sy laer geleidingsbandpotensiaal (ongeveer 0,16 eV) en hoër valensiebandpotensiaal (ongeveer 3,56 eV), beskik BiOCl oor die hoogste redokspotensiaal onder BiOX-verbindings (waar X = Cl, Br, I). Ten spyte van sy fotokatalitiese aktiwiteit, beperk die wye bandgaping sy werking tot die ultravioletligspektrum. <ref name="Zhuo"/>
BiOCl kan as óf 'n n-tipe óf 'n p-tipe halfgeleier funksioneer, terwyl BiOBr en BiOI tipiese p-tipe halfgeleiers is.
BiOCl is 'n fotokatalisator wat oor belangrike bakteriedodende eienskappe beskik. <ref name="Zhuo"/>Fotokatalitiese oksidasie is
veral aantreklik omdat halfgeleier-fotokatalisators ligenergie kan benut om elektron-gat-pare en reaktiewe suurstofspesies te genereer,
terwyl die afhanklikheid van chemiese oksidante verminder word. <ref name="Yanlong"/> Dit bied 'n skoon metode vir die vermindering van chemiese en bakteriële besoedeling. Hetero-oorgange tussen n-tipe en p-tipe halfgeleiers is besonder doeltreffend vanweë die geïnduseerde elektriese velde en potensiaalverskille, wat die doeltreffendheid van die skeiding en migrasie van ladingdraers aansienlik verbeter. <ref name="Zhuo"/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
[[Kategorie:Anorganiese verbindings]]
[[Kategorie:Verbindings van bismut]]
[[Kategorie:Verbindings van chloor]]
9rmd7d1tjhixgkdubipvizlmwiqws55
Bespreking:Bismut(III)oksiedchloried
1
583476
3373549
2026-11-17T23:49:46Z
Jcwf
4
Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} {{Wikiprojek Chemie |beeld nodig = ja }}'
3373549
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
{{Wikiprojek Chemie
|beeld nodig = ja
}}
9vwbuy9zg4id56e61mkgchmr0hoakne
Etaandiol
0
583477
3373552
2026-11-18T00:42:51Z
Jcwf
4
Nuwe bladsy geskep met '{{Chemiekas2 |naam=Etaandiol |AnderName=Etileenglikol |struktuur= Samlpe of Ethylene glycol.jpg |struktuur2= Ethylene-glycol-3D-balls.png |Formula={{ch2|C2H6O2}} |MolereMassa= 62,07 [g/mol] <ref name="Roth"/> |CASNo=107-21-1<ref name="Roth">[https://api.carlroth.com/medias/SDB-2441-AU-EN.pdf?context=bWFzdGVyfHNlY3VyaXR5RGF0YXNoZWV0c3wyNTQzOTN8YXBwbGljYXRpb24vcGRmfGFHTTVMMmcxWlM4NU1UZ3pORGswTnpNek9EVTBMMU5FUWw4eU5EUXhYMEZWWDBWT0xuQmtaZ3wzZTI3OWQ0ZTYwNDZhNzVhMzg1NjJhZ...'
3373552
wikitext
text/x-wiki
{{Chemiekas2
|naam=Etaandiol
|AnderName=Etileenglikol
|struktuur= Samlpe of Ethylene glycol.jpg
|struktuur2= Ethylene-glycol-3D-balls.png
|Formula={{ch2|C2H6O2}}
|MolereMassa= 62,07 [g/mol] <ref name="Roth"/>
|CASNo=107-21-1<ref name="Roth">[https://api.carlroth.com/medias/SDB-2441-AU-EN.pdf?context=bWFzdGVyfHNlY3VyaXR5RGF0YXNoZWV0c3wyNTQzOTN8YXBwbGljYXRpb24vcGRmfGFHTTVMMmcxWlM4NU1UZ3pORGswTnpNek9EVTBMMU5FUWw4eU5EUXhYMEZWWDBWT0xuQmtaZ3wzZTI3OWQ0ZTYwNDZhNzVhMzg1NjJhZTQ1YzY4ZTQyYWZmMTc2MTYyZGVkOTY2YzA4MDZlZTFiYjEzNGY4OGRi Roth SDS]</ref>
|VN-nommer=
|Voorkoms=liggeel vloeistof
|Smeltpunt= -12 [[Celsius|°C]]<ref name="Roth"/>
|Kookpunt=198 °C <ref name="Roth"/>
|Trippelpunt=
|KritiekeT=
|KritiekeP=
|DeltaHfus=
|DeltaSfus=
|DeltaHvap=
|Oplosbaarheid=Mengbaar met water
|pH=16-7,5
|DeltaHf_l=
|Sf_l=
|Cp_l=
|Digtheid= 1,11 gram/cm{{sup|3}}
|DeltaHf_g=
|Sf_g=
|HenryKonstante = 0,013 Pam{{sup|3}}/mol @ 25 °C<ref name="Roth"/>
|Cp_g=
|Akute uitwerking = Diarree, braking, naarheid, lewer- en nierskade
|Kroniese uitwerking = Nierskade <ref name="Roth"/>
|Flitspunt= 111 °C<ref name="Roth"/>
|Spontane ontstekingstemperatuur= 412 °C<ref name="Roth"/>
|Plofbare limiete =
|LD50= 4 700 [mg/kg] (oraal; rot)
}}
'''Etaandiol''', oftewel '''etileenglikol''', is die eenvoudigste alkaandiol (glikol) met die chemiese formule {{ch2|(OH)H2CCH2(OH)}}.
==Verwysings==
{{Verwysings}}
{{chemiesaadjie}}
2u0ebebycw52czhc7admigc2spd7lzo
3373553
3373552
2026-11-18T00:45:09Z
Jcwf
4
3373553
wikitext
text/x-wiki
{{Chemiekas2
|naam=Etaandiol
|AnderName=Etileenglikol
|struktuur= Samlpe of Ethylene glycol.jpg
|struktuur2= Ethylene-glycol-3D-balls.png
|Formule={{ch2|C2H6O2}}
|MolereMassa= 62,07 [g/mol] <ref name="Roth"/>
|CASNo=107-21-1<ref name="Roth">[https://api.carlroth.com/medias/SDB-2441-AU-EN.pdf?context=bWFzdGVyfHNlY3VyaXR5RGF0YXNoZWV0c3wyNTQzOTN8YXBwbGljYXRpb24vcGRmfGFHTTVMMmcxWlM4NU1UZ3pORGswTnpNek9EVTBMMU5FUWw4eU5EUXhYMEZWWDBWT0xuQmtaZ3wzZTI3OWQ0ZTYwNDZhNzVhMzg1NjJhZTQ1YzY4ZTQyYWZmMTc2MTYyZGVkOTY2YzA4MDZlZTFiYjEzNGY4OGRi Roth SDS]</ref>
|VN-nommer=
|Voorkoms=liggeel vloeistof
|Smeltpunt= -12 [[Celsius|°C]]<ref name="Roth"/>
|Kookpunt=198 °C <ref name="Roth"/>
|Trippelpunt=
|KritiekeT=
|KritiekeP=
|DeltaHfus=
|DeltaSfus=
|DeltaHvap=
|Oplosbaarheid=Mengbaar met water
|pH=16-7,5
|DeltaHf_l=
|Sf_l=
|Cp_l=
|Digtheid= 1,11 gram/cm{{sup|3}}
|DeltaHf_g=
|Sf_g=
|HenryKonstante = 0,013 Pam{{sup|3}}/mol @ 25 °C<ref name="Roth"/>
|Cp_g=
|Akute uitwerking = Diarree, braking, naarheid, lewer- en nierskade
|Kroniese uitwerking = Nierskade <ref name="Roth"/>
|Flitspunt= 111 °C<ref name="Roth"/>
|Spontane ontstekingstemperatuur= 412 °C<ref name="Roth"/>
|Plofbare limiete =
|LD50= 4 700 [mg/kg] (oraal; rot)
}}
'''Etaandiol''', oftewel '''etileenglikol''', is die eenvoudigste alkaandiol (glikol) met die chemiese formule {{ch2|(OH)H2CCH2(OH)}}.
==Verwysings==
{{Verwysings}}
{{chemiesaadjie}}
7lwpv3ifno33mvypmx5h8tzt4rj48uk
3373554
3373553
2026-11-18T00:46:26Z
Jcwf
4
[[:Kategorie:Alkohole]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]])
3373554
wikitext
text/x-wiki
{{Chemiekas2
|naam=Etaandiol
|AnderName=Etileenglikol
|struktuur= Samlpe of Ethylene glycol.jpg
|struktuur2= Ethylene-glycol-3D-balls.png
|Formule={{ch2|C2H6O2}}
|MolereMassa= 62,07 [g/mol] <ref name="Roth"/>
|CASNo=107-21-1<ref name="Roth">[https://api.carlroth.com/medias/SDB-2441-AU-EN.pdf?context=bWFzdGVyfHNlY3VyaXR5RGF0YXNoZWV0c3wyNTQzOTN8YXBwbGljYXRpb24vcGRmfGFHTTVMMmcxWlM4NU1UZ3pORGswTnpNek9EVTBMMU5FUWw4eU5EUXhYMEZWWDBWT0xuQmtaZ3wzZTI3OWQ0ZTYwNDZhNzVhMzg1NjJhZTQ1YzY4ZTQyYWZmMTc2MTYyZGVkOTY2YzA4MDZlZTFiYjEzNGY4OGRi Roth SDS]</ref>
|VN-nommer=
|Voorkoms=liggeel vloeistof
|Smeltpunt= -12 [[Celsius|°C]]<ref name="Roth"/>
|Kookpunt=198 °C <ref name="Roth"/>
|Trippelpunt=
|KritiekeT=
|KritiekeP=
|DeltaHfus=
|DeltaSfus=
|DeltaHvap=
|Oplosbaarheid=Mengbaar met water
|pH=16-7,5
|DeltaHf_l=
|Sf_l=
|Cp_l=
|Digtheid= 1,11 gram/cm{{sup|3}}
|DeltaHf_g=
|Sf_g=
|HenryKonstante = 0,013 Pam{{sup|3}}/mol @ 25 °C<ref name="Roth"/>
|Cp_g=
|Akute uitwerking = Diarree, braking, naarheid, lewer- en nierskade
|Kroniese uitwerking = Nierskade <ref name="Roth"/>
|Flitspunt= 111 °C<ref name="Roth"/>
|Spontane ontstekingstemperatuur= 412 °C<ref name="Roth"/>
|Plofbare limiete =
|LD50= 4 700 [mg/kg] (oraal; rot)
}}
'''Etaandiol''', oftewel '''etileenglikol''', is die eenvoudigste alkaandiol (glikol) met die chemiese formule {{ch2|(OH)H2CCH2(OH)}}.
==Verwysings==
{{Verwysings}}
{{chemiesaadjie}}
[[Kategorie:Alkohole]]
t3rypjz0ow043xex22cv193zsnkb5n3
3373555
3373554
2026-11-18T00:46:42Z
Jcwf
4
[[:Kategorie:Organiese verbindings]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]])
3373555
wikitext
text/x-wiki
{{Chemiekas2
|naam=Etaandiol
|AnderName=Etileenglikol
|struktuur= Samlpe of Ethylene glycol.jpg
|struktuur2= Ethylene-glycol-3D-balls.png
|Formule={{ch2|C2H6O2}}
|MolereMassa= 62,07 [g/mol] <ref name="Roth"/>
|CASNo=107-21-1<ref name="Roth">[https://api.carlroth.com/medias/SDB-2441-AU-EN.pdf?context=bWFzdGVyfHNlY3VyaXR5RGF0YXNoZWV0c3wyNTQzOTN8YXBwbGljYXRpb24vcGRmfGFHTTVMMmcxWlM4NU1UZ3pORGswTnpNek9EVTBMMU5FUWw4eU5EUXhYMEZWWDBWT0xuQmtaZ3wzZTI3OWQ0ZTYwNDZhNzVhMzg1NjJhZTQ1YzY4ZTQyYWZmMTc2MTYyZGVkOTY2YzA4MDZlZTFiYjEzNGY4OGRi Roth SDS]</ref>
|VN-nommer=
|Voorkoms=liggeel vloeistof
|Smeltpunt= -12 [[Celsius|°C]]<ref name="Roth"/>
|Kookpunt=198 °C <ref name="Roth"/>
|Trippelpunt=
|KritiekeT=
|KritiekeP=
|DeltaHfus=
|DeltaSfus=
|DeltaHvap=
|Oplosbaarheid=Mengbaar met water
|pH=16-7,5
|DeltaHf_l=
|Sf_l=
|Cp_l=
|Digtheid= 1,11 gram/cm{{sup|3}}
|DeltaHf_g=
|Sf_g=
|HenryKonstante = 0,013 Pam{{sup|3}}/mol @ 25 °C<ref name="Roth"/>
|Cp_g=
|Akute uitwerking = Diarree, braking, naarheid, lewer- en nierskade
|Kroniese uitwerking = Nierskade <ref name="Roth"/>
|Flitspunt= 111 °C<ref name="Roth"/>
|Spontane ontstekingstemperatuur= 412 °C<ref name="Roth"/>
|Plofbare limiete =
|LD50= 4 700 [mg/kg] (oraal; rot)
}}
'''Etaandiol''', oftewel '''etileenglikol''', is die eenvoudigste alkaandiol (glikol) met die chemiese formule {{ch2|(OH)H2CCH2(OH)}}.
==Verwysings==
{{Verwysings}}
{{chemiesaadjie}}
[[Kategorie:Alkohole]]
[[Kategorie:Organiese verbindings]]
f9m0npkybfc0xy1oocz5478exj9qheo
3373571
3373555
2026-11-18T04:02:02Z
Jcwf
4
3373571
wikitext
text/x-wiki
{{Chemiekas2
|naam=Etaandiol
|AnderName=Etileenglikol
|struktuur= Samlpe of Ethylene glycol.jpg
|struktuur2= Ethylene-glycol-3D-balls.png
|Formule={{ch2|C2H6O2}}
|MolereMassa= 62,07 [g/mol] <ref name="Roth"/>
|CASNo=107-21-1<ref name="Roth">[https://api.carlroth.com/medias/SDB-2441-AU-EN.pdf?context=bWFzdGVyfHNlY3VyaXR5RGF0YXNoZWV0c3wyNTQzOTN8YXBwbGljYXRpb24vcGRmfGFHTTVMMmcxWlM4NU1UZ3pORGswTnpNek9EVTBMMU5FUWw4eU5EUXhYMEZWWDBWT0xuQmtaZ3wzZTI3OWQ0ZTYwNDZhNzVhMzg1NjJhZTQ1YzY4ZTQyYWZmMTc2MTYyZGVkOTY2YzA4MDZlZTFiYjEzNGY4OGRi Roth SDS]</ref>
|VN-nommer=
|Voorkoms=liggeel vloeistof
|Smeltpunt= -12 [[Celsius|°C]]<ref name="Roth"/>
|Kookpunt=198 °C <ref name="Roth"/>
|Trippelpunt=
|KritiekeT=
|KritiekeP=
|DeltaHfus=
|DeltaSfus=
|DeltaHvap=
|Oplosbaarheid=Mengbaar met water
|pH=16-7,5
|DeltaHf_l=
|Sf_l=
|Cp_l=
|Digtheid= 1,11 gram/cm{{sup|3}}
|DeltaHf_g=
|Sf_g=
|HenryKonstante = 0,013 Pam{{sup|3}}/mol @ 25 °C<ref name="Roth"/>
|Cp_g=
|Akute uitwerking = Diarree, braking, naarheid, lewer- en nierskade
|Kroniese uitwerking = Nierskade <ref name="Roth"/>
|Flitspunt= 111 °C<ref name="Roth"/>
|Spontane ontstekingstemperatuur= 412 °C<ref name="Roth"/>
|Plofbare limiete =
|LD50= 4 700 [mg/kg] (oraal; rot)
}}
'''Etaandiol''', oftewel '''etileenglikol''', is die eenvoudigste alkaandiol (glikol) met die chemiese formule {{ch2|(OH)H2CCH2(OH)}}.
Etaandiol word ook monoëtileenglikol (MEG), etileenglikol (EG) of bloot glikol genoem.<ref name="CE">[https://www.chemengonline.com/ethylene-glycol-production/?printmode=1 Chemical Engireering]</ref>
==Sintese==
Etaandiol word konvensioneel vervaardig deur die hidrolise van etileenoksied (EO), wat op sy beurt verkry word deur die oksidasie van eteen.<ref name="CE"/>
:[[Lêer:Ethylene glycol production.png|left|450px|duimnael]]
==Gebruike==
Etaandiol is 'n diol wat hoofsaaklik gebruik word vir die vervaardiging van poliëstervesels en poliëtileentereftalaat (PET)-harse. Dit word ook gebruik in antivriesmiddels, sowel as in farmaseutiese produkte en skoonheidsmiddels. <ref name="CE"/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
{{chemiesaadjie}}
[[Kategorie:Alkohole]]
[[Kategorie:Organiese verbindings]]
tttsq5td98gtn262yifkjl3qg7s0hw0
3373581
3373571
2026-11-18T04:58:14Z
Jcwf
4
3373581
wikitext
text/x-wiki
{{Chemiekas2
|naam=Etaandiol
|AnderName=Etileenglikol
|struktuur= Samlpe of Ethylene glycol.jpg
|struktuur2= Ethylene-glycol-3D-balls.png
|Formule={{ch2|C2H6O2}}
|MolereMassa= 62,07 [g/mol] <ref name="Roth"/>
|CASNo=107-21-1<ref name="Roth">[https://api.carlroth.com/medias/SDB-2441-AU-EN.pdf?context=bWFzdGVyfHNlY3VyaXR5RGF0YXNoZWV0c3wyNTQzOTN8YXBwbGljYXRpb24vcGRmfGFHTTVMMmcxWlM4NU1UZ3pORGswTnpNek9EVTBMMU5FUWw4eU5EUXhYMEZWWDBWT0xuQmtaZ3wzZTI3OWQ0ZTYwNDZhNzVhMzg1NjJhZTQ1YzY4ZTQyYWZmMTc2MTYyZGVkOTY2YzA4MDZlZTFiYjEzNGY4OGRi Roth SDS]</ref>
|VN-nommer=
|Voorkoms=liggeel vloeistof
|Smeltpunt= -12 [[Celsius|°C]]<ref name="Roth"/>
|Kookpunt=198 °C <ref name="Roth"/>
|Trippelpunt=
|KritiekeT=
|KritiekeP=
|DeltaHfus=
|DeltaSfus=
|DeltaHvap=
|Oplosbaarheid=Mengbaar met water
|pH=16-7,5
|DeltaHf_l=
|Sf_l=
|Cp_l=
|Digtheid= 1,11 gram/cm{{sup|3}}
|DeltaHf_g=
|Sf_g=
|HenryKonstante = 0,013 Pam{{sup|3}}/mol @ 25 °C<ref name="Roth"/>
|Cp_g=
|Akute uitwerking = Diarree, braking, naarheid, lewer- en nierskade
|Kroniese uitwerking = Nierskade <ref name="Roth"/>
|Flitspunt= 111 °C<ref name="Roth"/>
|Spontane ontstekingstemperatuur= 412 °C<ref name="Roth"/>
|Plofbare limiete =
|LD50= 4 700 [mg/kg] (oraal; rot)
|Ruimtegroep=P2{{sub|1}}2{{sub|1}}2{{sub|1}}
|Ruimtegroepnommer=
|Selparms= a = 505,53(1)pm, b = 696,27(1) pm, c = 927,09(2) pm<ref name="Fortes">[https://pubs.aip.org/aip/jcp/article-abstract/135/23/234501/963912/Crystal-structures-of-ethylene-glycol-and-ethylene?redirectedFrom=fulltext Crystal structures of ethylene glycol and ethylene glycol monohydrate Available to Purchase A. Dominic Fortes; Emmanuelle Suard; J. Chem. Phys. 135, 234501 (2011); doi:10.1063/1.3668311]</ref>}}
'''Etaandiol''', oftewel '''etileenglikol''', is die eenvoudigste alkaandiol (glikol) met die chemiese formule {{ch2|(OH)H2CCH2(OH)}}.
Etaandiol word ook monoëtileenglikol (MEG), etileenglikol (EG) of bloot glikol genoem.<ref name="CE">[https://www.chemengonline.com/ethylene-glycol-production/?printmode=1 Chemical Engineering]</ref>
==Sintese==
Etaandiol word konvensioneel vervaardig deur die hidrolise van etileenoksied (EO), wat op sy beurt verkry word deur die oksidasie van eteen.<ref name="CE"/>
:[[Lêer:Ethylene glycol production.png|left|450px|duimnael]]
==Struktuur==
By lae temperature kristalliseer etaandiol in 'n ortorombiese struktuur met molekules in 'n gauche-konformasie, bymekaargehou deur waterstofbindings. Daar is ook 'n monokliniese hidraat.<ref name="Fortes"/>
==Gebruike==
Etaandiol is 'n diol wat hoofsaaklik gebruik word vir die vervaardiging van poliëstervesels en poliëtileentereftalaat (PET)-harse. Dit word ook gebruik in antivriesmiddels, sowel as in farmaseutiese produkte en skoonheidsmiddels. <ref name="CE"/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
{{chemiesaadjie}}
[[Kategorie:Alkohole]]
[[Kategorie:Organiese verbindings]]
o2xgyop23ojukzj4enl3keuw3owttj9
3373619
3373581
2026-11-18T08:41:37Z
Rooiratel
90342
3373619
wikitext
text/x-wiki
{{Chemiekas2
|naam=Etaandiol
|AnderName=Etileenglikol
|struktuur= Samlpe of Ethylene glycol.jpg
|struktuur2= Ethylene-glycol-3D-balls.png
|Formule={{ch2|C2H6O2}}
|MolereMassa= 62,07 [g/mol] <ref name="Roth"/>
|CASNo=107-21-1<ref name="Roth">[https://api.carlroth.com/medias/SDB-2441-AU-EN.pdf?context=bWFzdGVyfHNlY3VyaXR5RGF0YXNoZWV0c3wyNTQzOTN8YXBwbGljYXRpb24vcGRmfGFHTTVMMmcxWlM4NU1UZ3pORGswTnpNek9EVTBMMU5FUWw4eU5EUXhYMEZWWDBWT0xuQmtaZ3wzZTI3OWQ0ZTYwNDZhNzVhMzg1NjJhZTQ1YzY4ZTQyYWZmMTc2MTYyZGVkOTY2YzA4MDZlZTFiYjEzNGY4OGRi Roth SDS]</ref>
|VN-nommer=
|Voorkoms=liggeel vloeistof
|Smeltpunt= -12 [[Celsius|°C]]<ref name="Roth"/>
|Kookpunt=198 °C <ref name="Roth"/>
|Trippelpunt=
|KritiekeT=
|KritiekeP=
|DeltaHfus=
|DeltaSfus=
|DeltaHvap=
|Oplosbaarheid=Mengbaar met water
|pH=16-7,5
|DeltaHf_l=
|Sf_l=
|Cp_l=
|Digtheid= 1,11 gram/cm{{sup|3}}
|DeltaHf_g=
|Sf_g=
|HenryKonstante = 0,013 Pam{{sup|3}}/mol @ 25 °C<ref name="Roth"/>
|Cp_g=
|Akute uitwerking = Diarree, braking, naarheid, lewer- en nierskade
|Kroniese uitwerking = Nierskade <ref name="Roth"/>
|Flitspunt= 111 °C<ref name="Roth"/>
|Spontane ontstekingstemperatuur= 412 °C<ref name="Roth"/>
|Plofbare limiete =
|LD50= 4 700 [mg/kg] (oraal; rot)
|Ruimtegroep=P2{{sub|1}}2{{sub|1}}2{{sub|1}}
|Ruimtegroepnommer=
|Selparms= a = 505,53(1)pm, b = 696,27(1) pm, c = 927,09(2) pm<ref name="Fortes">[https://pubs.aip.org/aip/jcp/article-abstract/135/23/234501/963912/Crystal-structures-of-ethylene-glycol-and-ethylene?redirectedFrom=fulltext Crystal structures of ethylene glycol and ethylene glycol monohydrate Available to Purchase A. Dominic Fortes; Emmanuelle Suard; J. Chem. Phys. 135, 234501 (2011); doi:10.1063/1.3668311]</ref>}}
'''Etaandiol''', oftewel '''etileenglikol''', is die eenvoudigste alkaandiol (glikol) met die chemiese formule {{ch2|(OH)H2CCH2(OH)}}.
Etaandiol word ook monoëtileenglikol (MEG), etileenglikol (EG) of bloot glikol genoem.<ref name="CE">[https://www.chemengonline.com/ethylene-glycol-production/?printmode=1 Chemical Engineering]</ref>
==Sintese==
Etaandiol word konvensioneel vervaardig deur die hidrolise van etileenoksied (EO), wat op sy beurt verkry word deur die oksidasie van eteen.<ref name="CE"/>
:[[Lêer:Ethylene glycol production.png|left|450px|duimnael]]
==Struktuur==
By lae temperature kristalliseer etaandiol in 'n ortorombiese struktuur met molekules in 'n gauche-konformasie, bymekaargehou deur waterstofbindings. Daar is ook 'n monokliniese hidraat.<ref name="Fortes"/>
==Gebruike==
Etaandiol is 'n diol wat hoofsaaklik gebruik word vir die vervaardiging van poliëstervesels en poliëtileentereftalaat (PET)-harse. Dit word ook gebruik in antivriesmiddels, sowel as in farmaseutiese produkte en skoonheidsmiddels. <ref name="CE"/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
{{chemiesaadjie}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Alkohole]]
[[Kategorie:Organiese verbindings]]
6c83sg51nv9vzh8roiqqzh3yowcenzw
3373858
3373619
2026-11-18T11:57:58Z
Aliwal2012
39067
3373858
wikitext
text/x-wiki
{{Chemiekas2
|naam=Etaandiol
|AnderName=Etileenglikol
|struktuur= Samlpe of Ethylene glycol.jpg
|struktuur2= Ethylene-glycol-3D-balls.png
|Formule={{ch2|C2H6O2}}
|MolereMassa= 62,07 [g/mol] <ref name="Roth"/>
|CASNo=107-21-1<ref name="Roth">[https://api.carlroth.com/medias/SDB-2441-AU-EN.pdf?context=bWFzdGVyfHNlY3VyaXR5RGF0YXNoZWV0c3wyNTQzOTN8YXBwbGljYXRpb24vcGRmfGFHTTVMMmcxWlM4NU1UZ3pORGswTnpNek9EVTBMMU5FUWw4eU5EUXhYMEZWWDBWT0xuQmtaZ3wzZTI3OWQ0ZTYwNDZhNzVhMzg1NjJhZTQ1YzY4ZTQyYWZmMTc2MTYyZGVkOTY2YzA4MDZlZTFiYjEzNGY4OGRi Roth SDS]</ref>
|VN-nommer=
|Voorkoms=liggeel vloeistof
|Smeltpunt= -12 [[Celsius|°C]]<ref name="Roth"/>
|Kookpunt=198 °C <ref name="Roth"/>
|Trippelpunt=
|KritiekeT=
|KritiekeP=
|DeltaHfus=
|DeltaSfus=
|DeltaHvap=
|Oplosbaarheid=Mengbaar met water
|pH=16-7,5
|DeltaHf_l=
|Sf_l=
|Cp_l=
|Digtheid= 1,11 gram/cm{{sup|3}}
|DeltaHf_g=
|Sf_g=
|HenryKonstante = 0,013 Pam{{sup|3}}/mol @ 25 °C<ref name="Roth"/>
|Cp_g=
|Akute uitwerking = Diarree, braking, naarheid, lewer- en nierskade
|Kroniese uitwerking = Nierskade <ref name="Roth"/>
|Flitspunt= 111 °C<ref name="Roth"/>
|Spontane ontstekingstemperatuur= 412 °C<ref name="Roth"/>
|Plofbare limiete =
|LD50= 4 700 [mg/kg] (oraal; rot)
|Ruimtegroep=P2{{sub|1}}2{{sub|1}}2{{sub|1}}
|Ruimtegroepnommer=
|Selparms= a = 505,53(1)pm, b = 696,27(1) pm, c = 927,09(2) pm<ref name="Fortes">[https://pubs.aip.org/aip/jcp/article-abstract/135/23/234501/963912/Crystal-structures-of-ethylene-glycol-and-ethylene?redirectedFrom=fulltext Crystal structures of ethylene glycol and ethylene glycol monohydrate Available to Purchase A. Dominic Fortes; Emmanuelle Suard; J. Chem. Phys. 135, 234501 (2011); doi:10.1063/1.3668311]</ref>}}
'''Etaandiol''', oftewel '''etileenglikol''', is die eenvoudigste alkaandiol (glikol) met die chemiese formule {{ch2|(OH)H2CCH2(OH)}}.
Etaandiol word ook monoëtileenglikol (MEG), etileenglikol (EG) of bloot glikol genoem.<ref name="CE">[https://www.chemengonline.com/ethylene-glycol-production/?printmode=1 Chemical Engineering]</ref>
==Sintese==
Etaandiol word konvensioneel vervaardig deur die hidrolise van etileenoksied (EO), wat op sy beurt verkry word deur die oksidasie van eteen.<ref name="CE"/>
[[Lêer:Ethylene glycol production.png|center|300px|raamloos]]
{{clearleft}}
==Struktuur==
By lae temperature kristalliseer etaandiol in 'n ortorombiese struktuur met molekules in 'n gauche-konformasie, wat bymekaar gehou word deur waterstofbindings. Daar bestaan ook 'n monokliniese hidraat.<ref name="Fortes"/>
==Gebruike==
Etaandiol is 'n diol wat hoofsaaklik gebruik word vir die vervaardiging van poliëstervesels en poliëtileentereftalaat (PET)-harse. Dit word ook gebruik in vriesweermiddels, sowel as in [[Farmaseutiese middel|farmaseutiese produkte]] en skoonheidsmiddels.<ref name="CE"/>
==Verwysings==
{{Verwysings}}
{{chemiesaadjie}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Alkohole]]
[[Kategorie:Organiese verbindings]]
p9g44hdueng5kpte087p1p29s42ayhc
Etileenglikol
0
583478
3373556
2026-11-18T00:52:03Z
Jcwf
4
Stuur aan na [[Etaandiol]]
3373556
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT[[etaandiol]]
57ihvlcw5gh1e0pb13z5jgq07ugrbg7
Bespreking:Etaandiol
1
583479
3373580
2026-11-18T04:53:23Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373580
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Senecio cachinalensis
0
583480
3373593
2026-11-18T06:43:44Z
Oesjaar
7467
Nuwe spesie met foto.
3373593
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| bewaringstatus =
| statusstelsel = iucn3.1
| naam =
| beeld =
| takson = Senecio cachinalensis
| outeur = Phil., (1860)
| sinonieme =
}}
'''''Senecio cachinalensis''''' is 'n [[plant]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan noord [[Chili]].
== Infraspesies ==
Die spesie het twee [[Infraspesifieke naam|infraspesies]]:
* ''Senecio cachinalensis var. cachinalensis''
* ''Senecio cachinalensis var. copiapinus'' <small>(Phil.) Cabrera</small>
== Bronnelys ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:244262-1 Plants of the World]
{{Taksonbalk}}
[[Kategorie:Senecio|cachinalensis]]
[[Kategorie:Flora van Chili]]
[[Kategorie:Endemiese plante van Chili]]
dv21y7i0eimlyqpk9n8n8b9o0km93v1
Bespreking:Senecio cachinalensis
1
583481
3373594
2026-11-18T06:44:11Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373594
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Gebruikerbespreking:Average Pennsylvanian
3
583482
3373605
2026-11-18T07:27:41Z
Pynappel
70858
Welkom!
3373605
wikitext
text/x-wiki
== Welkom ==
{| class="toccolours" width="100%" style="font-size:100%; margin-bottom:0.5em;"
|
{| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="6" style="font-size:95%; line-height:125%; var(--background-color-base); color:var( --color-base ); border:3px solid #faecc8;"
|-
| colspan="4" style="background-color:#faecc8;" |<big>'''Hallo {{PAGENAME}},''' [[Wikipedia:Welkom nuwelinge|hartlik welkom]] op die Afrikaanse Wikipedia!</big> [[Lêer:Flag of the United Kingdom (2-3).svg|20px]] '''[[Sjabloon:Welkom/en|''Message in English'']]''' [[Lêer:Flag of the Netherlands.svg|20px]] '''[[Sjabloon:Welkom/nl|''Bericht in het Nederlands'']]'''
|-
| colspan="4" | Dankie vir jou belangstelling in [[Wikipedia]]. Ons werk hier aan die ideaal van ’n gratis en vrylik beskikbare, vrylik bewerkbare, neutrale en volledige ensiklopedie.
|-
| colspan="4" | Die [[Afrikaanse Wikipedia]] bestaan al sedert Desember 2001 en bevat reeds ''{{NUMBEROFARTICLES}}'' artikels. Jy kan jou onlangse impak hier sien: [[Spesiaal:Impact|Spesiaal:Impak]]. Vanaf die begin van die projek het die gebruikers ’n aantal riglyne en uitgangspunte vir artikelbewerking en onderlinge samewerking opgestel. Nuwelinge kan hieruit voordeel trek. Jy kan dit behulpsaam vind om van die skakels in hierdie raampie te volg en met die projek vertroud te raak voordat jy begin bydra. Indien jou vingers jeuk om te eksperimenteer, kan jy gerus ons [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] besoek: dit is juis vir die rede daar. Uiteindelik wil ons dat al ons gebruikers [[Wikipedia:Voel vry en gaan jou gang|vry voel om hulle gang te gaan]], maar dit doen natuurlik geen kwaad om ’n bietjie houvas te kry voor 'n mens in die diep kant inspring nie! Besoek gerus ook ons [[Wikipedia:Geselshoekie|Geselshoekie]], ons gebruikers staan gereed om hand by te sit, of bloot net hand te skud.
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Books-aj.svg aj ashton 01.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Verifieerbaarheid}}
| [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|'''Verifieerbaarheid''']]<br />Die eerste van Wikipedia se drie kernbeleide
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Konversation.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geselshoekie}}
| [[Wikipedia:Geselshoekie|'''Geselshoekie''']]<br />Die gewilde bymekaarkomplek
|-
| width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=OrgChem Nomen pictograph.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing}}
| width="38%" | [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|'''Geen oorspronklike navorsing''']]<br />Die tweede van Wikipedia se drie kernbeleide
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Bucket in the sand.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Sandput}}
| width="38%" | [[Wikipedia:Sandput|'''Sandput''']]<br />Eksperimenteer na hartelus
|-
| align="right" |{{Klik|Afbeelding=Unbalanced scales.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Neutrale standpunt}}
| [[Wikipedia:Neutrale standpunt| '''Neutrale standpunt''']]<br />Die derde van Wikipedia se drie kernbeleide
| width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon tools.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Redigeringsinstruksies}}
| [[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|'''Redigeringsinstruksies''']]<br />Hoe maak ek: teks wat skuinsgedruk is? ’n opskrif? tabelle?
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Nuvola apps important yellow.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie}}
| [[Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie|'''Wat Wikipedia nie is nie''']]<br />Daar is ook ’n paar dinge wat ons nié hier doen nie
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon - upload photo 2.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beelde}}
| [[Wikipedia:Beelde|'''Beelde''']]<br />As jy beelde wil oplaai
|-
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app ksmiletris.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beleefdheid}}
| [[Wikipedia:Beleefdheid|'''Beleefdheid''']]<br />Ken jou maniere
| align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app kedit.svg||Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel}}
| [[Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel|'''Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel''']]<br />Soms sê die naam alles
{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} |
{{!}}-
{{!}} colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" {{!}}Jou bydrae word nou geregistreer onder jou IP-adres. Daar is verskeie voordele gebonde aan die skep van ’n rekening – sluit gerus by ons aan!| }}
|-
| colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" |
Hierdie bladsy, wat nou op jou skerm vertoon word, is trouens jou persoonlike besprekingsbladsy. Die plek waar ander Wikipediane jou in die toekoms kan kontak en jy hulle dan kan beantwoord. Elke gebruiker het so ’n bladsy. Jy kan dus ook boodskappe op ander gebruikers se besprekingsbladsye los. Sluit boodskappe en besprekings altyd af met <big><nowiki>~~~~</nowiki></big> of deur op die handtekeningknop in die wysigingsvenster te klik: Sodoende word jou boodskap onderteken met jou gebruikersnaam en die datum en tyd waarop die boodskap gestuur is. Klik dan laastens op "Publiseer wysigings" om enige bewerkings te stoor.
|}
|}
– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 07:27, 18 November 2026 (UTC)
87oj1izd4esoaucurg3i24wf6qm4z8w
MediaWiki:ArticleGuidanceConfig.json
8
583483
3373608
2026-11-18T07:47:14Z
Rooiratel
90342
3373608
json
application/json
{
"ArticleGuidanceEnabled": false,
"ArticleGuidanceRedirectEnabled": false,
"ArticleGuidanceRedirectJuniorEditorsOnly": true,
"$version": "1.0.0"
}
3jo1l1dhtjtbr4klk2w2411z0m5sf9t
Lêer:LMB BLoemspruit-wapen.png
6
583484
3373609
2026-11-18T07:54:03Z
Gaius le Roux
203341
{{Beeldinligting
|beskrywing=Dit is die logo en leuse van Lugmagbasis Bloemspruit. Die blou agtergrond verteenwoordig ’n kasteel (fort). Die koring simboliseer die broodmandjie van die gebied. Die twee strome simboliseer die geografiese gebied waar die basis geleë is, naamlik tussen die Bloemspruit en die Renosterspruit. Die leuse beteken “vrede deur eenheid”.
|bron=Gabriel le Roux-versameling
|datum=Datum onbekend
|daarsteller=Gaius le Roux
|outeur=
|ander_weergawes=
}}
<!-- VERPLIG: Moenie...
3373609
wikitext
text/x-wiki
== Opsomming ==
{{Beeldinligting
|beskrywing=Dit is die logo en leuse van Lugmagbasis Bloemspruit. Die blou agtergrond verteenwoordig ’n kasteel (fort). Die koring simboliseer die broodmandjie van die gebied. Die twee strome simboliseer die geografiese gebied waar die basis geleë is, naamlik tussen die Bloemspruit en die Renosterspruit. Die leuse beteken “vrede deur eenheid”.
|bron=Gabriel le Roux-versameling
|datum=Datum onbekend
|daarsteller=Gaius le Roux
|outeur=
|ander_weergawes=
}}
<!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! -->
== Lisensiëring ==
{{cc-by-sa-4.0}}
dq0mxg1p81cpbyj6gyr57dpp4a50aql
Wikipedia:Artikel Riglyne
4
583485
3373611
2026-11-18T08:13:44Z
Rooiratel
90342
Nuwe bladsy geskep met '{{List subpages|Artikel Riglyne|Wikipedia|caption=Lys van sub-bladsye}} Hierdie bladsy bevat verskeie uiteensettings<!--outlines--> vir die [[mw:Article guidance|Artikel Riglyne]] kenmerk wat op hierdie Wikipedia geaktiveer sal word. Dit is deel van 'n eksperiment om die nuwe riglyne aan 'n groep gebruikers bekend te stel en, in 'n A/B-toets, te evalueer of hul artikels 'n groter kans het om die hersieningsproses te oorleef. Artikel-uiteensettings is riglyne wat de...'
3373611
wikitext
text/x-wiki
{{List subpages|Artikel Riglyne|Wikipedia|caption=Lys van sub-bladsye}}
Hierdie bladsy bevat verskeie uiteensettings<!--outlines--> vir die [[mw:Article guidance|Artikel Riglyne]] kenmerk wat op hierdie Wikipedia geaktiveer sal word. Dit is deel van 'n eksperiment om die nuwe riglyne aan 'n groep gebruikers bekend te stel en, in 'n A/B-toets, te evalueer of hul artikels 'n groter kans het om die hersieningsproses te oorleef.
Artikel-uiteensettings is riglyne wat deur die gemeenskap saamgestel is; dit bevat voorgestelde afdelings, wenke en aanbevole tipes bronne vir uiteenlopende onderwerpe op Wikipedia. Dit word aan minder ervare redakteurs beskikbaar gestel deur middel van 'n funksie – tans in 'n toetsfase in die Engelse weergawe – wat gebaseer is op 'n reeks aanvanklike voorbeeldraamwerke. Hierdie funksie is ontwerp om hulle te help om goed gestruktureerde artikels te skep wat aan die beleidsriglyne van Wikipedia voldoen.
Die "Artikel Riglyne"-span werk saam met Wikipedia-gemeenskappe om uiteensettings in hul eie tale te skep en aan te pas. Ervare redakteurs kan voortgaan om hierdie uiteensettings te verbeter in ooreenstemming met plaaslike redigeringspraktyke en -beleide. Sodra dit in gebruik geneem is, sal ons kan toets hoe die uiteensettings – soos deur die gemeenskap aangepas – die skep van artikels ondersteun.
'''Hoe om 'n uiteensetting vir hierdie Wikipedia aan te pas'''
* Kies 'n uiteensetting van [https://www.mediawiki.org/wiki/Article%20guidance hierdie lys] (by voorbeeld: Project:ArticleGuidance/Musician).
* Skep 'n bladsy in die Wikipedia-naamruimte met 'n naam wat ooreenstem met die uiteensetting (byvoorbeeld, vir die "Musician" uiteensetting, gebruik: Wikipedia:Artikel Riglyne/Musikant).
* Kry toegang tot die inhoud van die uiteensetting via die 'Wysig bron'-modus
* Kopieer die uiteensettingsinhoud vanuit die 'Wysig bron'-modus na jou nuwe bladsy. Maak seker dat alle merkers presies soos in die oorspronklike weergawe ingesluit word.
* Pas die inhoud aan om aan die standaarde, praktyke en beleide van die Afrikaanse Wikipedia te voldoen. Moenie die etikette en die inhoud wat in etikette ingesluit is, verwyder of verander nie (bv."<instructions>....</instructions>"), aangesien dit nodig is vir die funksie om te funksioneer. Verwys na die 'Quick guide to markups used in outlines' afdeling van [https://www.mediawiki.org/wiki/Article%20guidance/Test%20feature%20guide hierdie bladsy] om te verstaan wat die opmerk-elemente beteken.
* Publiseer die bladsy wanneer jy klaar is.
Indien u enige vrae het, deel dit asseblief op [[mw:Talk:Article guidance|hierdie besprekingsbladsy]].
miqex9yjcw8706x73opb5q5s8jpp7mj
3373613
3373611
2026-11-18T08:17:58Z
Rooiratel
90342
3373613
wikitext
text/x-wiki
{{Lys subbladsye|Artikel Riglyne|Wikipedia|caption=Lys van sub-bladsye}}
Hierdie bladsy bevat verskeie uiteensettings<!--outlines--> vir die [[mw:Article guidance|Artikel Riglyne]] kenmerk wat op hierdie Wikipedia geaktiveer sal word. Dit is deel van 'n eksperiment om die nuwe riglyne aan 'n groep gebruikers bekend te stel en, in 'n A/B-toets, te evalueer of hul artikels 'n groter kans het om die hersieningsproses te oorleef.
Artikel-uiteensettings is riglyne wat deur die gemeenskap saamgestel is; dit bevat voorgestelde afdelings, wenke en aanbevole tipes bronne vir uiteenlopende onderwerpe op Wikipedia. Dit word aan minder ervare redakteurs beskikbaar gestel deur middel van 'n funksie – tans in 'n toetsfase in die Engelse weergawe – wat gebaseer is op 'n reeks aanvanklike voorbeeldraamwerke. Hierdie funksie is ontwerp om hulle te help om goed gestruktureerde artikels te skep wat aan die beleidsriglyne van Wikipedia voldoen.
Die "Artikel Riglyne"-span werk saam met Wikipedia-gemeenskappe om uiteensettings in hul eie tale te skep en aan te pas. Ervare redakteurs kan voortgaan om hierdie uiteensettings te verbeter in ooreenstemming met plaaslike redigeringspraktyke en -beleide. Sodra dit in gebruik geneem is, sal ons kan toets hoe die uiteensettings – soos deur die gemeenskap aangepas – die skep van artikels ondersteun.
'''Hoe om 'n uiteensetting vir hierdie Wikipedia aan te pas'''
* Kies 'n uiteensetting van [https://www.mediawiki.org/wiki/Article%20guidance hierdie lys] (by voorbeeld: Project:ArticleGuidance/Musician).
* Skep 'n bladsy in die Wikipedia-naamruimte met 'n naam wat ooreenstem met die uiteensetting (byvoorbeeld, vir die "Musician" uiteensetting, gebruik: Wikipedia:Artikel Riglyne/Musikant).
* Kry toegang tot die inhoud van die uiteensetting via die 'Wysig bron'-modus
* Kopieer die uiteensettingsinhoud vanuit die 'Wysig bron'-modus na jou nuwe bladsy. Maak seker dat alle merkers presies soos in die oorspronklike weergawe ingesluit word.
* Pas die inhoud aan om aan die standaarde, praktyke en beleide van die Afrikaanse Wikipedia te voldoen. Moenie die etikette en die inhoud wat in etikette ingesluit is, verwyder of verander nie (bv."<instructions>....</instructions>"), aangesien dit nodig is vir die funksie om te funksioneer. Verwys na die 'Quick guide to markups used in outlines' afdeling van [https://www.mediawiki.org/wiki/Article%20guidance/Test%20feature%20guide hierdie bladsy] om te verstaan wat die opmerk-elemente beteken.
* Publiseer die bladsy wanneer jy klaar is.
Indien u enige vrae het, deel dit asseblief op [[mw:Talk:Article guidance|hierdie besprekingsbladsy]].
isp3n9wizkj9n75fqkyicagx8c5lbh6
3373618
3373613
2026-11-18T08:38:29Z
Rooiratel
90342
3373618
wikitext
text/x-wiki
== Lys van subbladsye ==
{{Special:PrefixIndex/Wikipedia:Artikel Riglyne}}
<!--{{Lys subbladsye|Artikel Riglyne|Wikipedia|caption=Lys van sub-bladsye}} <-- Die Sjabloon werk nie. @Pynapple kan jy dalk hier help? -->
== Inleiding ==
Hierdie bladsy bevat verskeie uiteensettings<!--outlines--> vir die [[mw:Article guidance|Artikel Riglyne]] kenmerk wat op hierdie Wikipedia geaktiveer sal word. Dit is deel van 'n eksperiment om die nuwe riglyne aan 'n groep gebruikers bekend te stel en, in 'n A/B-toets, te evalueer of hul artikels 'n groter kans het om die hersieningsproses te oorleef.
Artikel-uiteensettings is riglyne wat deur die gemeenskap saamgestel is; dit bevat voorgestelde afdelings, wenke en aanbevole tipes bronne vir uiteenlopende onderwerpe op Wikipedia. Dit word aan minder ervare redakteurs beskikbaar gestel deur middel van 'n funksie – tans in 'n toetsfase in die Engelse weergawe – wat gebaseer is op 'n reeks aanvanklike voorbeeldraamwerke. Hierdie funksie is ontwerp om hulle te help om goed gestruktureerde artikels te skep wat aan die beleidsriglyne van Wikipedia voldoen.
Die "Artikel Riglyne"-span werk saam met Wikipedia-gemeenskappe om uiteensettings in hul eie tale te skep en aan te pas. Ervare redakteurs kan voortgaan om hierdie uiteensettings te verbeter in ooreenstemming met plaaslike redigeringspraktyke en -beleide. Sodra dit in gebruik geneem is, sal ons kan toets hoe die uiteensettings – soos deur die gemeenskap aangepas – die skep van artikels ondersteun.
'''Hoe om 'n uiteensetting vir hierdie Wikipedia aan te pas'''
* Kies 'n uiteensetting van [https://www.mediawiki.org/wiki/Article%20guidance hierdie lys] (by voorbeeld: Project:ArticleGuidance/Musician).
* Skep 'n bladsy in die Wikipedia-naamruimte met 'n naam wat ooreenstem met die uiteensetting (byvoorbeeld, vir die "Musician" uiteensetting, gebruik: Wikipedia:Artikel Riglyne/Musikant).
* Kry toegang tot die inhoud van die uiteensetting via die 'Wysig bron'-modus
* Kopieer die uiteensettingsinhoud vanuit die 'Wysig bron'-modus na jou nuwe bladsy. Maak seker dat alle merkers presies soos in die oorspronklike weergawe ingesluit word.
* Pas die inhoud aan om aan die standaarde, praktyke en beleide van die Afrikaanse Wikipedia te voldoen. Moenie die etikette en die inhoud wat in etikette ingesluit is, verwyder of verander nie (bv."<instructions>....</instructions>"), aangesien dit nodig is vir die funksie om te funksioneer. Verwys na die 'Quick guide to markups used in outlines' afdeling van [https://www.mediawiki.org/wiki/Article%20guidance/Test%20feature%20guide hierdie bladsy] om te verstaan wat die opmerk-elemente beteken.
* Publiseer die bladsy wanneer jy klaar is.
Indien u enige vrae het, deel dit asseblief op [[mw:Talk:Article guidance|hierdie besprekingsbladsy]].
hpalvnbv9r69ov1np2g9dqn7hbqogq1
Sjabloon:Lys subbladsye
10
583486
3373612
2026-11-18T08:15:13Z
Rooiratel
90342
Nuwe bladsy geskep met '<div style="border:1px solid #CCC; padding:0px 8px;"> {{{caption |{{#ifeq:{{{2|{{NAMESPACE}}}}}:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|{{FULLPAGENAME}} |In this {{lcfirst:{{NAMESPACE}}}}space |Pages with the prefix '{{{1|{{PAGENAME}}}}}' in the '{{if empty|{{{2|}}}|{{SUBJECTSPACE}}}}' and '{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}} talk|{{TALKSPACE}}}}' namespaces }}: }}}<!-- -->{{#ifeq:{{YesNo-No|{{{no subject namespace|}}}}}|no|<div style="margin-bottom:-1px; pad...'
3373612
wikitext
text/x-wiki
<div style="border:1px solid #CCC; padding:0px 8px;">
{{{caption
|{{#ifeq:{{{2|{{NAMESPACE}}}}}:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|{{FULLPAGENAME}}
|In this {{lcfirst:{{NAMESPACE}}}}space
|Pages with the prefix '{{{1|{{PAGENAME}}}}}' in the '{{if empty|{{{2|}}}|{{SUBJECTSPACE}}}}' and '{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}} talk|{{TALKSPACE}}}}' namespaces
}}:
}}}<!--
-->{{#ifeq:{{YesNo-No|{{{no subject namespace|}}}}}|no|<div style="margin-bottom:-1px; padding:0.1em; border-bottom:1px solid #CCC; font-size:0.9em;">
{{{2|{{SUBJECTSPACE}}}}}:{{#ifexist:{{{2|{{SUBJECTSPACE}}}}}:{{{1|{{PAGENAME}}}}}
|<table><tr><td>[[{{{2|{{SUBJECTSPACE}}}}}:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|{{{1|{{PAGENAME}}}}}]]</td></tr></table>
}}{{Special:Prefixindex/{{{2|{{SUBJECTSPACE}}}}}:{{{1|{{PAGENAME}}}}}/|stripprefix={{#if:{{{stripprefix|}}}|yes}}|hideredirects={{#if:{{{hideredirects|}}}|yes}}}}
</div>|}}
{{#ifeq:{{YesNo-No|{{{no talk namespace|}}}}}|no|<div style="padding:2px; font-size:0.9em;">{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}} talk|{{TALKSPACE}}}}:{{#ifexist:{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}} talk|{{TALKSPACE}}}}:{{{1|{{PAGENAME}}}}}
|<table><tr><td>[[{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}} talk|{{TALKSPACE}}}}:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|{{{1|{{PAGENAME}}}}}]]</td></tr></table>
}}{{Special:Prefixindex/{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}} talk|{{TALKSPACE}}}}:{{{1|{{PAGENAME}}}}}/|stripprefix={{#if:{{{stripprefix|}}}|yes}}|hideredirects={{#if:{{{hideredirects|}}}|yes}}}}
</div>|}}</div><noinclude>
{{Documentation}}
</noinclude>
5t6umvywahw0oghizz9gugzmtx1bbxj
Wikipedia:Artikel Riglyne/Persoon
4
583487
3373615
2026-11-18T08:31:17Z
Rooiratel
90342
Nuwe bladsy geskep met '<article-guidance article-type="Q5" notability-risk="sources crosswiki" category="People" label="Persoon"> <instructions> Artikels oor mense is van die artikels wat die meeste op Wikipedia verwyder word. Die betrokke persoon moet breedvoerig bespreek word in ten minste twee artikels wat deur erkende uitgewers gepubliseer is, met 'n tussenpose van twee jaar. Vinnige oorwegings: * Begin deur te verduidelik wie hierdie persoon is en waarom hulle noemenswaardig is. El...'
3373615
wikitext
text/x-wiki
<article-guidance article-type="Q5" notability-risk="sources crosswiki" category="People" label="Persoon">
<instructions>
Artikels oor mense is van die artikels wat die meeste op Wikipedia verwyder word. Die betrokke persoon moet breedvoerig bespreek word in ten minste twee artikels wat deur erkende uitgewers gepubliseer is, met 'n tussenpose van twee jaar.
Vinnige oorwegings:
* Begin deur te verduidelik wie hierdie persoon is en waarom hulle noemenswaardig is. Elke bewering vereis 'n betroubare, onafhanklike bron wat die persoon in diepte bespreek; vlugtige verwysings of 'n enkele nuusberig is nie voldoende nie.
* Skryf in die derde persoon en handhaaf deurgaans 'n neutrale toon.
* Moenie oor jouself, jou familie of jou vriende skryf nie.
</instructions>
<recommended-sources>
<info>Gevestigde ensiklopedieë en biografiese woordeboeke</info>
<info>Amptelike regerings- of parlementêre rekords</info>
<info>Akademiese of eweknie-beoordeelde publikasies</info>
<info>Groot nuusagentskappe en mediakanale met redaksionele standaarde (b.v. Reuters, AP, BBC)</info>
</recommended-sources>
<discouraged-sources>
<info>Sosiale media-platforms en plasings</info>
<info>Blogs en persoonlike webwerwe</info>
<info>Aanhangerwebwerwe en aanhanger-wiki's</info>
<info>Promosiemateriaal, persverklarings en bemarkingsinhoud</info>
<source>twitter.com</source>
<source>x.com</source>
<source>instagram.com</source>
<source>facebook.com</source>
<source>tiktok.com</source>
<source>youtube.com</source>
<source>linkedin.com</source>
<source>reddit.com</source>
<source>quora.com</source>
<source>fandom.com</source>
<source>blogspot.com</source>
<source>wordpress.com</source>
<source>medium.com</source>
<source>imdb.com</source>
<source>substack.com</source>
</discouraged-sources>
</article-guidance>
'''[Volle naam]''' (gebore [datum], [geboorteplek]) is 'n [nasionaliteit] [beroep] bekend vir [vernaamste prestasie of bydrae]. {{feit}} [Hy/Sy/Hulle] [kort, bykomende noemenswaardige feit, bv. het die [Toekenningnaam] in [jaar] gewen / het [noemenswaardige werk] geregisseer / het [organisasie] gelei]. {{feit}}
== Vroeë lewe ==
[Volle naam] Is op [datum] in [plek] gebore. [Hy/Sy/Hulle] het in [plek] grootgeword. {{feit}} [Kort relevante besonderhede oor familie-agtergrond of opvoeding indien goed verkry.] {{feit}}
[Volle naam] het [skool of universiteit] bygewoon, waar [hy/sy/hulle] [vak] gestudeer het en in [jaar] gegradueer het. [Hy/Sy/Hulle] het vir die eerste keer breër erkenning in [jaar] verwerf, toe [vroeë noemenswaardige prestasie]. {{feit}}
== Loopbaan ==
[Volle naam] het [sy/haar/hul] loopbaan in [jaar] as [rol of posisie] begin. [Belangrike mylpaal of prestasie]. [Hy/Sy/Hulle] is veral bekend vir [merkwaardige werk, bydrae of gebeurtenis, ondersteun deur bronne]. {{feit}}
== Nalatenskap ==
[Volle naam] is bekend vir [blywende bydrae of impak]. [Enige postume erkenning of invloed op die vakgebied.] {{feit}}
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
neq6kd6t2hltvtxje2qtl9s3vqh9q4k
3373616
3373615
2026-11-18T08:32:39Z
Rooiratel
90342
3373616
wikitext
text/x-wiki
<article-guidance article-type="Q5" notability-risk="sources crosswiki" category="Mense" label="Persoon">
<instructions>
Artikels oor mense is van die artikels wat die meeste op Wikipedia verwyder word. Die betrokke persoon moet breedvoerig bespreek word in ten minste twee artikels wat deur erkende uitgewers gepubliseer is, met 'n tussenpose van twee jaar.
Vinnige oorwegings:
* Begin deur te verduidelik wie hierdie persoon is en waarom hulle noemenswaardig is. Elke bewering vereis 'n betroubare, onafhanklike bron wat die persoon in diepte bespreek; vlugtige verwysings of 'n enkele nuusberig is nie voldoende nie.
* Skryf in die derde persoon en handhaaf deurgaans 'n neutrale toon.
* Moenie oor jouself, jou familie of jou vriende skryf nie.
</instructions>
<recommended-sources>
<info>Gevestigde ensiklopedieë en biografiese woordeboeke</info>
<info>Amptelike regerings- of parlementêre rekords</info>
<info>Akademiese of eweknie-beoordeelde publikasies</info>
<info>Groot nuusagentskappe en mediakanale met redaksionele standaarde (b.v. Reuters, AP, BBC)</info>
</recommended-sources>
<discouraged-sources>
<info>Sosiale media-platforms en plasings</info>
<info>Blogs en persoonlike webwerwe</info>
<info>Aanhangerwebwerwe en aanhanger-wiki's</info>
<info>Promosiemateriaal, persverklarings en bemarkingsinhoud</info>
<source>twitter.com</source>
<source>x.com</source>
<source>instagram.com</source>
<source>facebook.com</source>
<source>tiktok.com</source>
<source>youtube.com</source>
<source>linkedin.com</source>
<source>reddit.com</source>
<source>quora.com</source>
<source>fandom.com</source>
<source>blogspot.com</source>
<source>wordpress.com</source>
<source>medium.com</source>
<source>imdb.com</source>
<source>substack.com</source>
</discouraged-sources>
</article-guidance>
'''[Volle naam]''' (gebore [datum], [geboorteplek]) is 'n [nasionaliteit] [beroep] bekend vir [vernaamste prestasie of bydrae]. {{feit}} [Hy/Sy/Hulle] [kort, bykomende noemenswaardige feit, bv. het die [Toekenningnaam] in [jaar] gewen / het [noemenswaardige werk] geregisseer / het [organisasie] gelei]. {{feit}}
== Vroeë lewe ==
[Volle naam] Is op [datum] in [plek] gebore. [Hy/Sy/Hulle] het in [plek] grootgeword. {{feit}} [Kort relevante besonderhede oor familie-agtergrond of opvoeding indien goed verkry.] {{feit}}
[Volle naam] het [skool of universiteit] bygewoon, waar [hy/sy/hulle] [vak] gestudeer het en in [jaar] gegradueer het. [Hy/Sy/Hulle] het vir die eerste keer breër erkenning in [jaar] verwerf, toe [vroeë noemenswaardige prestasie]. {{feit}}
== Loopbaan ==
[Volle naam] het [sy/haar/hul] loopbaan in [jaar] as [rol of posisie] begin. [Belangrike mylpaal of prestasie]. [Hy/Sy/Hulle] is veral bekend vir [merkwaardige werk, bydrae of gebeurtenis, ondersteun deur bronne]. {{feit}}
== Nalatenskap ==
[Volle naam] is bekend vir [blywende bydrae of impak]. [Enige postume erkenning of invloed op die vakgebied.] {{feit}}
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
0j0xhchjuqa2kdngf3s9gccqnexmig4
Lêer:561 1975-09-20 FABL ander 232 spot LR file 800x461.jpg
6
583488
3373617
2026-11-18T08:34:03Z
Gaius le Roux
203341
{{Beeldinligting
|beskrywing=Atlas MB326M Impala I reeksnommer 561 is op 20 September 1975 staties by LMB Bloemspruit uitgestal. Daar is ’n 8 Eskader-wapen onder die stuurkajuit van die vliegtuig en op die masjiengeweergondel.
|bron=Gabriel le Roux-versameling
|datum=20 September 1975
|daarsteller=Gaius le Roux
|outeur=Outeur onbekend
|ander_weergawes=
}}
<!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! -->
3373617
wikitext
text/x-wiki
== Opsomming ==
{{Beeldinligting
|beskrywing=Atlas MB326M Impala I reeksnommer 561 is op 20 September 1975 staties by LMB Bloemspruit uitgestal. Daar is ’n 8 Eskader-wapen onder die stuurkajuit van die vliegtuig en op die masjiengeweergondel.
|bron=Gabriel le Roux-versameling
|datum=20 September 1975
|daarsteller=Gaius le Roux
|outeur=Outeur onbekend
|ander_weergawes=
}}
<!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! -->
== Lisensiëring ==
{{cc-by-sa-4.0}}
5vet1bm9hbkgabgoukch3g33gslfj4b
Lêer:Oreochromis niloticus, valskleur-KI-herskepping.jpg
6
583489
3373620
2026-11-18T08:44:29Z
JMK
649
== Opsomming ==
{{Beeldinligting
|beskrywing=
{{af|1=KI-konsep van 'n lynskets van die nominaatsubspesie van ''[[:wikispecies:Oreochromis niloticus|Oreochromis niloticus]]''.}}
{{en|1=AI concept of a line illustration of the nominate subspecies of ''[[:wikispecies:Oreochromis niloticus|Oreochromis niloticus]]''.}}
|bron=''Guide to the galleries of reptiles and fishes of the British Museum'', met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ch...
3373620
wikitext
text/x-wiki
== Opsomming ==
{{Beeldinligting
|beskrywing=
{{af|1=KI-konsep van 'n lynskets van die nominaatsubspesie van ''[[:wikispecies:Oreochromis niloticus|Oreochromis niloticus]]''.}}
{{en|1=AI concept of a line illustration of the nominate subspecies of ''[[:wikispecies:Oreochromis niloticus|Oreochromis niloticus]]''.}}
|bron=''Guide to the galleries of reptiles and fishes of the British Museum'', met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:ChromisNiloticus.jpg illustrasie] as bron
|datum=1898
|daarsteller= Shyamal, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT
|outeur=W.H. Flower
|ander_weergawes= [[Lêer:ChromisNiloticus.jpg|85px|oorspronklike]]
}}
<!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! -->
[[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]]
[[Kategorie:Visse]]
== Lisensiëring ==
{{PD-oud}}
rr5uhpfxr05yucet0efnpz3paortq29
Sjabloon:FOTW
10
583490
3373627
2026-11-18T09:16:15Z
Rooiratel
90342
Nuwe bladsy geskep met '{{#if:{{{anchor|}}}| [https://www.fotw.info/flags/{{{id}}}.html#{{{anchor}}} {{{title}}}] at [[Flags of the World (website)|Flags of the World]]| [https://www.fotw.info/flags/{{{id}}}.html {{{title}}}] at [[Flags of the World (website)|Flags of the World]]}}{{#if: {{{accessdate|}}} | . Retrieved on {{#formatdate:{{{accessdate}}}}}{{#if: {{{accessyear|}}} | , {{{accessyear}}} }}. }}<noinclude> {{documentation}} [[Category:External link templates|{{PAGENAME}}]]...'
3373627
wikitext
text/x-wiki
{{#if:{{{anchor|}}}|
[https://www.fotw.info/flags/{{{id}}}.html#{{{anchor}}} {{{title}}}] at [[Flags of the World (website)|Flags of the World]]|
[https://www.fotw.info/flags/{{{id}}}.html {{{title}}}] at [[Flags of the World (website)|Flags of the World]]}}{{#if: {{{accessdate|}}}
| . Retrieved on {{#formatdate:{{{accessdate}}}}}{{#if: {{{accessyear|}}} | , {{{accessyear}}} }}.
}}<noinclude>
{{documentation}}
[[Category:External link templates|{{PAGENAME}}]]
[[Category:Specific-source templates for generally unreliable sources|{{PAGENAME}}]]
</noinclude>
9nriq0hiaglhifxt42y7307j4lmy176
3373628
3373627
2026-11-18T09:17:14Z
Rooiratel
90342
3373628
wikitext
text/x-wiki
{{#if:{{{anchor|}}}|
[https://www.fotw.info/flags/{{{id}}}.html#{{{anchor}}} {{{title}}}] op [[Flags of the World (webwerf)|Flags of the World]]|
[https://www.fotw.info/flags/{{{id}}}.html {{{title}}}] op [[Flags of the World (webwerf)|Flags of the World]]}}{{#if: {{{accessdate|}}}
| . Besoek op {{#formatdate:{{{accessdate}}}}}{{#if: {{{accessyear|}}} | , {{{accessyear}}} }}.
}}<noinclude>
{{documentation}}
[[Category:External link templates|{{PAGENAME}}]]
[[Category:Specific-source templates for generally unreliable sources|{{PAGENAME}}]]
</noinclude>
f2ed0eumccw78qfpgt9ny7gfw3dwlpl
Gebruikerbespreking:~2026-60919-00
3
583491
3373640
2026-11-18T10:45:25Z
Pynappel
70858
Welkom by Wikipedia!
3373640
wikitext
text/x-wiki
== Welkom! ==
[[Lêer:OOjs UI icon userTalk-ltr-constructive.svg|55px|right|alt=]]Hallo, en dankie dat jy van jou tyd afgestaan het om [[:Pieter Wenning|Pieter Wenning]] te help verbeter! As jy wil aanhou wysig, stel ek voor dat jy [[Spesiaal:SkepRekening|'n rekening skep]] om [[Wikipedia:Waarom 'n rekening skep?|verskeie voordele]] te kry. Lekker wysig! <!-- Sjabloon:Dankie --> – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 10:45, 18 November 2026 (UTC)
5m6t9m0ahw9be0nig6jcn1t3yw8vsrv
Slag van die Santa Cruzeilande
0
583492
3373643
2026-11-18T10:50:13Z
Oesjaar
7467
En daar begin ons... Praat van 'n lat vir my eie boude!
3373643
wikitext
text/x-wiki
Die '''Slag van die Santa Cruz-eilande''' wat tussen 25 en 27 Oktober 1942 plaasgevind het, was die vierde vliegdekskipgeveg van die Stille Oseaan-veldtog tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Dit was ook die vierde groot vlootbotsing tussen die Amerikaanse Vloot en die Keiserlike Japannese Vloot tydens die langdurige en strategies belangrike [[Slag van Guadalcanal|Guadalcanal-veldtog]]. Soos in die slae van die [[Slag van die Koraalsee|Koraalsee]], [[Slag van Midway|Midway]] en die Oostelike Salomonseilande, was die skepe van die twee teenstanders selde in mekaar se sig of binne skootafstand van mekaar. In plaas daarvan is byna alle aanvalle deur albei kante uitgevoer deur vliegtuie wat vanaf vliegdekskepe of landbasisse gelanseer is.
kqimw3x3lqwc58f92cetajh3wdfp8iw
3373644
3373643
2026-11-18T10:50:55Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373644
wikitext
text/x-wiki
Die '''Slag van die Santa Cruz-eilande''' wat tussen 25 en 27 Oktober 1942 plaasgevind het, was die vierde vliegdekskipgeveg van die Stille Oseaan-veldtog tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Dit was ook die vierde groot vlootbotsing tussen die [[Amerikaanse Vloot]] en die [[Japannese Keiserlike Vloot]] tydens die langdurige en strategies belangrike [[Slag van Guadalcanal|Guadalcanal-veldtog]]. Soos in die slae van die [[Slag van die Koraalsee|Koraalsee]], [[Slag van Midway|Midway]] en die Oostelike Salomonseilande, was die skepe van die twee teenstanders selde in mekaar se sig of binne skootafstand van mekaar. In plaas daarvan is byna alle aanvalle deur albei kante uitgevoer deur vliegtuie wat vanaf vliegdekskepe of landbasisse gelanseer is.
9b6fpmxh0iz1o0bgql45muyupw9wxqy
3373645
3373644
2026-11-18T10:51:33Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373645
wikitext
text/x-wiki
Die '''Slag van die Santa Cruz-eilande''' wat tussen 25 en 27 Oktober 1942 plaasgevind het, was die vierde vliegdekskipgeveg van die Stille Oseaan-veldtog tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Dit was ook die vierde groot vlootbotsing tussen die [[Amerikaanse Vloot]] en die [[Japannese Keiserlike Vloot]] tydens die langdurige en strategies belangrike [[Slag van Guadalcanal|Guadalcanal-veldtog]]. Soos in die slae van die [[Slag van die Koraalsee|Koraalsee]], [[Slag van Midway|Midway]] en die Oostelike Salomonseilande, was die skepe van die twee teenstanders selde in mekaar se sig of binne skootafstand van mekaar. In plaas daarvan is byna alle aanvalle deur albei kante uitgevoer deur vliegtuie wat vanaf vliegdekskepe of landbasisse gelanseer is.
== Verwysings ==
{{verwysings|3}}
{{Gesagsrekords}}
[[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]]
3l3h8wezv1en8nyh5ue583zsvk9g3tv
Bespreking:Slag van die Santa Cruzeilande
1
583493
3373646
2026-11-18T10:52:03Z
Oesjaar
7467
Verbeter
3373646
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Sjabloon:Taksonomie/Steremnius
10
583494
3373651
2026-11-18T11:15:25Z
KabouterBot
89467
Skep taksonomiesjabloon
3373651
wikitext
text/x-wiki
{{Don't edit this line {{{machine code|}}}
|rank= genus
|link= Steremnius
|parent= Curculionidae
|extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" -->
|refs= <!--full citation supporting parent, ideally to secondary source; shown on this page only; don't include <ref> tags -->
}}
bctwngz6xzxy37vzfino9izejb05uhh
Steremnius carinatus
0
583495
3373653
2026-11-18T11:16:24Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor kewerspesie uit Wikidata ([[d:Q54962309]])
3373653
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Steremnius carinatus
| beeld = Steremnius_carinatus_-_iNaturalist_242286492.jpg
| byskrif = ''Steremnius carinatus''
| genus = Steremnius
| species = carinatus
| outeur = Dalla Torre & [[Sigmund Schenkling|Schenkling]], 1932
}}
'''''Steremnius carinatus''''' is 'n [[kewer]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Snuitkewers|Curculionidae]] van die orde [[Kewer|Coleoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1220679|taxon=Steremnius carinatus}}</ref> Die spesie is in 1932 deur Dalla Torre & [[Sigmund Schenkling|Schenkling]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Steremnius carinatus'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|361532|Steremnius carinatus}}
{{Wikispecies|Steremnius carinatus}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q54962309}}
[[Kategorie:Curculionidae]]
[[Kategorie:Coleoptera]]
[[Kategorie:Kewers van Kanada]]
[[Kategorie:Kewers van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Kewers wat in 1932 beskryf is]]
6oeuhsqqzt0j719nozxtx8y728wvpxj
Bespreking:Steremnius carinatus
1
583496
3373654
2026-11-18T11:16:25Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373654
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Eleodes neotomae
0
583497
3373657
2026-11-18T11:17:03Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor kewerspesie uit Wikidata ([[d:Q142202919]])
3373657
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Eleodes neotomae
| beeld = Eleodes_neotomae_-_iNaturalist_281119221.jpeg
| byskrif = ''Eleodes neotomae''
| genus = Eleodes
| species = neotomae
| outeur = Blaisdell, 1909
}}
'''''Eleodes neotomae''''' is 'n [[kewer]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Toktokkies|Tenebrionidae]] van die orde [[Kewer|Coleoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=9756546|taxon=Eleodes neotomae}}</ref> Die spesie is in 1909 deur Blaisdell beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Eleodes neotomae'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|996827|Eleodes neotomae}}
{{Wikispecies|Eleodes neotomae}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q142202919}}
[[Kategorie:Coleoptera]]
[[Kategorie:Kewers van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Kewers wat in 1909 beskryf is]]
cl3ldzhj9suci20evy837fmj47hnwdn
Bespreking:Eleodes neotomae
1
583498
3373658
2026-11-18T11:17:05Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373658
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Zopherus gracilis
0
583499
3373659
2026-11-18T11:17:28Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor kewerspesie uit Wikidata ([[d:Q9097857]])
3373659
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Zopherus gracilis
| beeld = Zopherus gracilis sjh.jpg
| byskrif = ''Zopherus gracilis''
| genus = Zopherus
| species = gracilis
| outeur = [[George Henry Horn|Horn]], 1867
}}
'''''Zopherus gracilis''''' is 'n [[kewer]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Zopheridae]] van die orde [[Kewer|Coleoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1045251|taxon=Zopherus gracilis}}</ref> Die spesie is in 1867 deur [[George Henry Horn|Horn]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Zopherus gracilis'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|126469|Zopherus gracilis}}
{{Commonscat|Zopherus gracilis}}
{{Wikispecies|Zopherus gracilis}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q9097857}}
[[Kategorie:Coleoptera]]
[[Kategorie:Kewers van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Kewers wat in 1867 beskryf is]]
g2o31te1w9l6ozxawn29ssitdji35dx
Bespreking:Zopherus gracilis
1
583500
3373660
2026-11-18T11:17:30Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373660
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Nocloa nanata
0
583501
3373661
2026-11-18T11:18:32Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q13513878]])
3373661
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Nocloa nanata
| beeld = Nocloa_nanata_-_iNaturalist_24257425.jpg
| byskrif = ''Nocloa nanata''
| genus = Nocloa
| species = nanata
| outeur = [[Berthold Neumoegen|Neumoegen]], 1884
| sinonieme = *''Nocloa macula'' <small>Smith, 1891</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Nocloa nanata''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Uilmotte|Noctuidae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1784279|taxon=Nocloa nanata}}</ref> Die spesie is in 1884 deur [[Berthold Neumoegen|Neumoegen]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Nocloa nanata'' kom in [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|622726|Nocloa nanata}}
{{Wikispecies|Nocloa nanata}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q13513878}}
[[Kategorie:Noctuidae]]
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van Meksiko]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte wat in 1884 beskryf is]]
j06kgsuoamdhns2bs6u1ahxtpyj58tf
Bespreking:Nocloa nanata
1
583502
3373662
2026-11-18T11:18:34Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373662
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Nocloa macula
0
583503
3373663
2026-11-18T11:18:41Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Nocloa nanata]]
3373663
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Nocloa nanata]]
lha7q05mo0d3v2ksq933aa5jqljxzg1
Andrena ziziae
0
583504
3373664
2026-11-18T11:21:13Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor insekspesie uit Wikidata ([[d:Q2602930]])
3373664
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Andrena ziziae
| beeld = Andrena ziziae, M, Face, VA, Giles County 2014-01-31-13.35.54 ZS PMax (12543049874).jpg
| byskrif = ''Andrena ziziae''
| genus = Andrena
| species = ziziae
| outeur = [[Charles Robertson|Robertson]], 1891
| sinonieme = *''Andrena vernalis'' <small>Mitchell, 1960</small>
*''Opandrena ziziae'' <small>(Robertson, 1891)</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Andrena ziziae''''' is 'n [[by]] in die genus ''[[Andrena]]''.<ref name="gbif">{{GBIF|id=1357441|taxon=Andrena ziziae}}</ref> Die spesie is in 1891 deur [[Charles Robertson|Robertson]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Andrena ziziae'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Galery ==
<gallery>
Andrena ziziae, M, Back, VA, Giles County 2014-01-31-13.26.57 ZS PMax (12542554185).jpg
Andrena ziziae, f, back, Iowa 2020-02-17-14.59.08 ZS PMax UDR (49828033041).jpg
Andrena ziziae, f, face, Iowa 2020-02-17-15.03.22 ZS PMax UDR (49828347702).jpg
Andrena ziziae, f, right, Iowa 2020-02-17-15.10.43 ZS PMax UDR.jpg
</gallery>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|198953|Andrena ziziae}}
{{Commonscat|Andrena ziziae}}
{{Wikispecies|Andrena ziziae}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q2602930}}
[[Kategorie:Vliesvlerkiges]]
[[Kategorie:Insekte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Insekte wat in 1891 beskryf is]]
ki191vfadxebcfrhhjcng51m7oy3y3y
Bespreking:Andrena ziziae
1
583505
3373665
2026-11-18T11:21:16Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373665
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Andrena vernalis
0
583506
3373666
2026-11-18T11:21:21Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Andrena ziziae]]
3373666
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Andrena ziziae]]
dis4dvgl28jjzvwnxgw5nw0fvnnvi3w
Opandrena ziziae
0
583507
3373667
2026-11-18T11:21:22Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Andrena ziziae]]
3373667
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Andrena ziziae]]
dis4dvgl28jjzvwnxgw5nw0fvnnvi3w
Sjabloon:Taksonomie/Caliscelis
10
583508
3373668
2026-11-18T11:22:01Z
KabouterBot
89467
Skep taksonomiesjabloon
3373668
wikitext
text/x-wiki
{{Don't edit this line {{{machine code|}}}
|rank= genus
|link= Caliscelis
|parent= Caliscelidae
|extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" -->
|refs= <!--full citation supporting parent, ideally to secondary source; shown on this page only; don't include <ref> tags -->
}}
2ggj8b3lfcy9rw9kg7ipeqr9u98ijph
Caliscelis bonellii
0
583509
3373669
2026-11-18T11:22:44Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor insekspesie uit Wikidata ([[d:Q10439675]])
3373669
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Caliscelis bonellii
| beeld = 2019 06 30 Caliscelis bonellii.jpg
| byskrif = ''Caliscelis bonellii''
| genus = Caliscelis
| species = bonellii
| outeur = ([[Pierre André Latreille|Latreille]], 1807)
| sinonieme = *''Fulgora bonellii'' <small>Latreille, 1807</small>
*''Caliscelis heterodoxa'' <small>De Laporte, 1833</small>
*''Mejonosoma bicolor'' <small>Costa, 1834</small>
*''Mejonosoma grisea'' <small>Costa, 1834</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Caliscelis bonellii''''' is 'n [[insek]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Caliscelidae]] van die orde [[Besies|Hemiptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=2057937|taxon=Caliscelis bonellii}}</ref> Die spesie is in 1807 deur [[Pierre André Latreille|Latreille]] as ''Fulgora bonellii'' beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Caliscelis bonellii'' kom in [[Frankryk]], [[Griekeland]], [[Italië]], [[Kroasië]], [[Spanje]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|325773|Caliscelis bonellii}}
{{Commonscat|Caliscelis bonellii}}
{{Wikispecies|Caliscelis bonellii}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q10439675}}
[[Kategorie:Hemiptera]]
[[Kategorie:Insekte van Frankryk]]
[[Kategorie:Insekte van Griekeland]]
[[Kategorie:Insekte van Italië]]
[[Kategorie:Insekte van Kroasië]]
[[Kategorie:Insekte van Spanje]]
[[Kategorie:Insekte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Insekte wat in 1807 beskryf is]]
g4hy6k76jmsuqfv0d7qfbgkihh5ohu6
Bespreking:Caliscelis bonellii
1
583510
3373670
2026-11-18T11:22:46Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373670
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Fulgora bonellii
0
583511
3373671
2026-11-18T11:22:52Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Caliscelis bonellii]]
3373671
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Caliscelis bonellii]]
7u2i9ltb756r5lpd3csf74knfpacngp
Caliscelis heterodoxa
0
583512
3373672
2026-11-18T11:22:52Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Caliscelis bonellii]]
3373672
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Caliscelis bonellii]]
7u2i9ltb756r5lpd3csf74knfpacngp
Mejonosoma bicolor
0
583513
3373673
2026-11-18T11:22:53Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Caliscelis bonellii]]
3373673
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Caliscelis bonellii]]
7u2i9ltb756r5lpd3csf74knfpacngp
Mejonosoma grisea
0
583514
3373674
2026-11-18T11:22:53Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Caliscelis bonellii]]
3373674
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Caliscelis bonellii]]
7u2i9ltb756r5lpd3csf74knfpacngp
Andropolia diversilineata
0
583515
3373675
2026-11-18T11:23:17Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q4759519]])
3373675
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Andropolia diversilineata
| beeld = Andropolia diversilineata.JPG
| byskrif = ''Andropolia diversilineata''
| genus = Andropolia
| species = diversilineata
| outeur = [[Augustus Radcliffe Grote|Grote]], 1877
| sinonieme = *''Andropolia illepida'' <small>Grote, 1879</small>
*''Andropolia resoluta'' <small>Smith, 1894</small>
*''Andropolia submissa'' <small>Smith, 1911</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Andropolia diversilineata''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Uilmotte|Noctuidae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1776393|taxon=Andropolia diversilineata}}</ref> Die spesie is in 1877 deur [[Augustus Radcliffe Grote|Grote]] beskryf.<ref name="gbif" /> Dit leef op ''[[Purshia tridentata]]''.
== Verspreiding ==
''Andropolia diversilineata'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|452554|Andropolia diversilineata}}
{{Commonscat|Andropolia diversilineata}}
{{Wikispecies|Andropolia diversilineata}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q4759519}}
[[Kategorie:Noctuidae]]
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van Kanada]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte wat in 1877 beskryf is]]
bsc7pldgvpdl7vdh9ssbf6i8jq7szfx
Bespreking:Andropolia diversilineata
1
583516
3373676
2026-11-18T11:23:19Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373676
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Andropolia illepida
0
583517
3373677
2026-11-18T11:23:27Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Andropolia diversilineata]]
3373677
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Andropolia diversilineata]]
fzpbyx7fdyfy0c9idn7g8af6q7wyuj3
Andropolia resoluta
0
583518
3373678
2026-11-18T11:23:27Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Andropolia diversilineata]]
3373678
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Andropolia diversilineata]]
fzpbyx7fdyfy0c9idn7g8af6q7wyuj3
Andropolia submissa
0
583519
3373679
2026-11-18T11:23:28Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Andropolia diversilineata]]
3373679
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Andropolia diversilineata]]
fzpbyx7fdyfy0c9idn7g8af6q7wyuj3
Ophiogomphus arizonicus
0
583520
3373680
2026-11-18T11:24:01Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor insekspesie uit Wikidata ([[d:Q2014143]])
3373680
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Ophiogomphus arizonicus
| bewaringstatus = LC
| statusstelsel = IUCN3.1
| beeld = Ophiogomphus arizonicus gaudettelaura 3013931.jpg
| byskrif = ''Ophiogomphus arizonicus''
| genus = Ophiogomphus
| species = arizonicus
| outeur = [[Clarence Hamilton Kennedy|Kennedy]], 1917
}}
'''''Ophiogomphus arizonicus''''' is 'n [[naaldekoker]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Knopsterte|Gomphidae]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1426053|taxon=Ophiogomphus arizonicus}}</ref> Die spesie is in 1917 deur [[Clarence Hamilton Kennedy|Kennedy]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Ophiogomphus arizonicus'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" /> Die [[Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur|IUBN]] lys dit as 'n veilige spesie.
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|107650|Ophiogomphus arizonicus}}
{{Commonscat|Ophiogomphus arizonicus}}
{{Wikispecies|Ophiogomphus arizonicus}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q2014143}}
[[Kategorie:Odonata]]
[[Kategorie:Insekte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Insekte wat in 1917 beskryf is]]
se2u4q8sn7i3e4jfk81g75szdveuryj
Bespreking:Ophiogomphus arizonicus
1
583521
3373681
2026-11-18T11:24:03Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373681
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Pseudozonitis longicornis
0
583522
3373682
2026-11-18T11:24:34Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor kewerspesie uit Wikidata ([[d:Q1955486]])
3373682
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Pseudozonitis longicornis
| beeld = Pseudozonitis longicornis.jpg
| byskrif = ''Pseudozonitis longicornis''
| genus = Pseudozonitis
| species = longicornis
| outeur = (Horn, 1870)
}}
'''''Pseudozonitis longicornis''''' is 'n [[kewer]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Blaartrektorre|Meloidae]] van die orde [[Kewer|Coleoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1046354|taxon=Pseudozonitis longicornis}}</ref> Die spesie is in 1870 deur Horn beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Pseudozonitis longicornis'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|154939|Pseudozonitis longicornis}}
{{Wikispecies|Pseudozonitis longicornis}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q1955486}}
[[Kategorie:Coleoptera]]
[[Kategorie:Kewers van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Kewers wat in 1870 beskryf is]]
th9yuxebmpw645g3fa7ui3pekd8p8ow
Bespreking:Pseudozonitis longicornis
1
583523
3373683
2026-11-18T11:24:36Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373683
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Blastobasis taurusella
0
583524
3373684
2026-11-18T11:25:06Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q49602639]])
3373684
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Blastobasis taurusella
| beeld = Blastobasis_taurusella_-_iNaturalist_211012367.jpg
| byskrif = ''Blastobasis taurusella''
| genus = Blastobasis
| species = taurusella
}}
'''''Blastobasis taurusella''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Blastobasidae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=8907042|taxon=Blastobasis taurusella}}</ref>
== Verspreiding ==
''Blastobasis taurusella'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|354346|Blastobasis taurusella}}
{{Wikispecies|Blastobasis taurusella}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q49602639}}
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
jgfpxgqv8thb3tmvs9btfqm0t7b9n8t
Bespreking:Blastobasis taurusella
1
583525
3373685
2026-11-18T11:25:08Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373685
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Pleocoma puncticollis
0
583526
3373686
2026-11-18T11:25:31Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor kewerspesie uit Wikidata ([[d:Q4549825]])
3373686
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Pleocoma puncticollis
| beeld = Pleocoma puncticollis - inat 172392388.jpg
| byskrif = ''Pleocoma puncticollis''
| genus = Pleocoma
| species = puncticollis
| outeur = [[James John Rivers|Rivers]], 1889
}}
'''''Pleocoma puncticollis''''' is 'n [[kewer]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Pleocomidae]] van die orde [[Kewer|Coleoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1073219|taxon=Pleocoma puncticollis}}</ref> Die spesie is in 1889 deur [[James John Rivers|Rivers]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Pleocoma puncticollis'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|306804|Pleocoma puncticollis}}
{{Wikispecies|Pleocoma puncticollis}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q4549825}}
[[Kategorie:Coleoptera]]
[[Kategorie:Kewers van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Kewers wat in 1889 beskryf is]]
9bxk8cpwhpz2dp0lnjn36hwiljbg06n
Bespreking:Pleocoma puncticollis
1
583527
3373687
2026-11-18T11:25:32Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373687
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Melitara subumbrella
0
583528
3373688
2026-11-18T11:25:58Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q6812955]])
3373688
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Melitara subumbrella
| beeld = Melitara subumbrella? (lateral) (33574344520).jpg
| byskrif = ''Melitara subumbrella''
| genus = Melitara
| species = subumbrella
}}
'''''Melitara subumbrella''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Pyralidae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=10368556|taxon=Melitara subumbrella}}</ref>
== Verspreiding ==
''Melitara subumbrella'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|453436|Melitara subumbrella}}
{{Wikispecies|Melitara subumbrella}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q6812955}}
[[Kategorie:Pyralidae]]
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van Kanada]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
hd4qtangis71gk9nmtufuvs5dpxq7q8
Bespreking:Melitara subumbrella
1
583529
3373689
2026-11-18T11:26:01Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373689
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Plataea diva
0
583530
3373690
2026-11-18T11:26:16Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q13558356]])
3373690
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Plataea diva
| beeld = Plataea diva -25981 Det. John L. Sperry Upper Santa Ana River, San Bernardino County, California. 16 July 1948, John L. Sperry (49550988202).jpg
| byskrif = ''Plataea diva''
| genus = Plataea
| species = diva
| outeur = [[George Duryea Hulst|Hulst]], 1896
}}
'''''Plataea diva''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Landmeters|Geometridae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1976336|taxon=Plataea diva}}</ref> Die spesie is in 1896 deur [[George Duryea Hulst|Hulst]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Plataea diva'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Verdere leesstof ==
* {{Verwys vaktydskrif |outeur1=Rindge, F.H. |jaar=1976 |titel=A revision of the Moth Genus ''Plataea'' (Lepidoptera: Geometridae) |vaktydskrif=Americam Museum Novitates |volume=2595 |bladsye=1–27 |url=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/2978/1/N2595.pdf}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|347181|Plataea diva}}
{{Wikispecies|Plataea diva}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q13558356}}
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte wat in 1896 beskryf is]]
gqnhdznwontnrg77bna2ppb3qa8osqx
Bespreking:Plataea diva
1
583531
3373691
2026-11-18T11:26:18Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373691
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Sjabloon:Taksonomie/Ptychoglene
10
583532
3373692
2026-11-18T11:26:40Z
KabouterBot
89467
Skep taksonomiesjabloon
3373692
wikitext
text/x-wiki
{{Don't edit this line {{{machine code|}}}
|rank= genus
|link= Ptychoglene
|parent= Cisthenina
|extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" -->
|refs= <!--full citation supporting parent, ideally to secondary source; shown on this page only; don't include <ref> tags -->
}}
d5v3u00wj113deamc5366vq5o0u08sj
Ptychoglene coccinea
0
583533
3373693
2026-11-18T11:26:49Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q13531983]])
3373693
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Ptychoglene coccinea
| beeld = Red Lichen Moth (37508888952).jpg
| byskrif = ''Ptychoglene coccinea''
| genus = Ptychoglene
| species = coccinea
| outeur = ([[Henry Edwards|Edwards]], 1886)
| sinonieme = *''Lycomorpha coccinea'' <small>Edwards, 1886</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Ptychoglene coccinea''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Erebidae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1803127|taxon=Ptychoglene coccinea}}</ref> Die spesie is in 1886 deur [[Henry Edwards|Edwards]] as ''Lycomorpha coccinea'' beskryf.<ref name="beskrywing">{{Verwys boek |outeur1=Edwards, H. |jaar=1886 |titel=Notes on North American Zygaenidae and Bombycinae with descriptions of new forms. ''Entomologica Americana'' '''2'''(1): 8-15 |url=https://archive.org/details/entomologicaamer2188687broo/page/8/mode/1up}}</ref>
== Verspreiding ==
''Ptychoglene coccinea'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Verdere leesstof ==
* {{Verwys boek |outeur1=Hampson, G.F. |jaar=1914 |titel=Catalogue of the Lepidoptera Phalaenae in the British Museum. Supplement Volume 1. Catalogue of the Amatidae and Arctiadae (Nolinae and Lithosianae) in the collection of the British Museum |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/25161507}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|541446|Ptychoglene coccinea}}
{{Commonscat|Ptychoglene coccinea}}
{{Wikispecies|Ptychoglene coccinea}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q13531983}}
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte wat in 1886 beskryf is]]
iie2wobc90bejmj5z2r9hemocylt39b
Bespreking:Ptychoglene coccinea
1
583534
3373694
2026-11-18T11:26:50Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373694
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Lycomorpha coccinea
0
583535
3373695
2026-11-18T11:26:58Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Ptychoglene coccinea]]
3373695
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Ptychoglene coccinea]]
pfenf95m4tbws0ebli1hvewce7ajhlf
Sjabloon:Taksonomie/Pseudosermyle
10
583536
3373696
2026-11-18T11:27:13Z
KabouterBot
89467
Skep taksonomiesjabloon
3373696
wikitext
text/x-wiki
{{Don't edit this line {{{machine code|}}}
|rank= genus
|link= Pseudosermyle
|parent= Diapheromeridae
|extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" -->
|refs= <!--full citation supporting parent, ideally to secondary source; shown on this page only; don't include <ref> tags -->
}}
bc7db9ygyakhc2xg3tkelx8qj5sbxzy
Pseudosermyle strigata
0
583537
3373697
2026-11-18T11:27:31Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor insekspesie uit Wikidata ([[d:Q10644314]])
3373697
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Pseudosermyle strigata
| beeld = Pseudosermyle strigata.jpg
| byskrif = ''Pseudosermyle strigata''
| genus = Pseudosermyle
| species = strigata
| outeur = ([[Samuel Hubbard Scudder|Scudder]], 1900)
| sinonieme = *''Sermyle strigata'' <small>Scudder, 1900</small>
*''Bacunculus strigata'' <small>(Scudder, 1900)</small>
*''Pseudosermyle banksii'' <small>Caudell, 1903</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Pseudosermyle strigata''''' is 'n [[insek]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Diapheromeridae]] van die orde [[Phasmatodea|Phasmida]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1410158|taxon=Pseudosermyle strigata}}</ref> Die spesie is in 1900 deur [[Samuel Hubbard Scudder|Scudder]] as ''Sermyle strigata'' beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Pseudosermyle strigata'' kom in [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|504888|Pseudosermyle strigata}}
{{Wikispecies|Pseudosermyle strigata}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q10644314}}
[[Kategorie:Insekte van Meksiko]]
[[Kategorie:Insekte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Insekte wat in 1900 beskryf is]]
1wzjn3btevtlex37w7eo3jq5ignc7i1
Bespreking:Pseudosermyle strigata
1
583538
3373698
2026-11-18T11:27:33Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373698
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Sermyle strigata
0
583539
3373699
2026-11-18T11:27:39Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Pseudosermyle strigata]]
3373699
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Pseudosermyle strigata]]
25pk2roveuuz0tcvltgcyir88xujmke
Bacunculus strigata
0
583540
3373700
2026-11-18T11:27:40Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Pseudosermyle strigata]]
3373700
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Pseudosermyle strigata]]
25pk2roveuuz0tcvltgcyir88xujmke
Pseudosermyle banksii
0
583541
3373701
2026-11-18T11:27:40Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Pseudosermyle strigata]]
3373701
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Pseudosermyle strigata]]
25pk2roveuuz0tcvltgcyir88xujmke
Myzinum frontale
0
583542
3373702
2026-11-18T11:27:57Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor insekspesie uit Wikidata ([[d:Q4044791]])
3373702
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Myzinum frontale
| beeld = Myzinum frontale (47157982).jpg
| byskrif = ''Myzinum frontale''
| genus = Myzinum
| species = frontale
| outeur = (Cresson) Cresson
}}
'''''Myzinum frontale''''' is 'n [[insek]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Tiphiidae]] van die orde [[Vliesvlerkiges|Hymenoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=8484132|taxon=Myzinum frontale}}</ref>
== Verspreiding ==
''Myzinum frontale'' kom in [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|771808|Myzinum frontale}}
{{Commonscat|Myzinum frontale}}
{{Wikispecies|Myzinum frontale}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q4044791}}
[[Kategorie:Vliesvlerkiges]]
[[Kategorie:Insekte van Meksiko]]
[[Kategorie:Insekte van die Verenigde State van Amerika]]
svhfyktlmfix28ynr1bbmlemmlwpwh5
Bespreking:Myzinum frontale
1
583543
3373703
2026-11-18T11:27:58Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373703
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Sjabloon:Taksonomie/Thecophora
10
583544
3373704
2026-11-18T11:28:31Z
KabouterBot
89467
Skep taksonomiesjabloon
3373704
wikitext
text/x-wiki
{{Don't edit this line {{{machine code|}}}
|rank= genus
|link= Thecophora
|parent= Conopidae
|extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" -->
|refs= <!--full citation supporting parent, ideally to secondary source; shown on this page only; don't include <ref> tags -->
}}
75l4pj98vb3q4j7v7uqhlykp2dq382v
Thecophora propinqua
0
583545
3373705
2026-11-18T11:28:42Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor insekspesie uit Wikidata ([[d:Q13950093]])
3373705
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Thecophora propinqua
| beeld = Thecophora_propinqua_-_iNaturalist_200858983.jpg
| byskrif = ''Thecophora propinqua''
| genus = Thecophora
| species = propinqua
| outeur = ([[Michael Jan Adams|Adams]], 1903)
| sinonieme = *''Oncomyia propinqua'' <small>Adams, 1903</small>
*''Oncomyia angusticornis'' <small>Van Duzee, 1927</small>
*''Oncomyia longipalpis'' <small>Van Duzee, 1934</small>
*''Zodion angusticornis'' <small>Van Duzee, 1927</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Thecophora propinqua''''' is 'n [[vlieg]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Conopidae]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=5077100|taxon=Thecophora propinqua}}</ref> Die spesie is in 1903 deur [[Michael Jan Adams|Adams]] as ''Oncomyia propinqua'' beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Thecophora propinqua'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|732823|Thecophora propinqua}}
{{Wikispecies|Thecophora propinqua}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q13950093}}
[[Kategorie:Tweevlerkiges]]
[[Kategorie:Insekte van Kanada]]
[[Kategorie:Insekte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Insekte wat in 1903 beskryf is]]
3g3o96cdzoslmr3fg4eujpxdsazm7bv
Bespreking:Thecophora propinqua
1
583546
3373706
2026-11-18T11:28:44Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373706
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Oncomyia propinqua
0
583547
3373707
2026-11-18T11:28:49Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Thecophora propinqua]]
3373707
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Thecophora propinqua]]
kmnk78ckiqvekfvg0eibiiao3ulznrh
Oncomyia angusticornis
0
583548
3373708
2026-11-18T11:28:50Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Thecophora propinqua]]
3373708
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Thecophora propinqua]]
kmnk78ckiqvekfvg0eibiiao3ulznrh
Oncomyia longipalpis
0
583549
3373709
2026-11-18T11:28:51Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Thecophora propinqua]]
3373709
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Thecophora propinqua]]
kmnk78ckiqvekfvg0eibiiao3ulznrh
Zodion angusticornis
0
583550
3373710
2026-11-18T11:28:51Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Thecophora propinqua]]
3373710
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Thecophora propinqua]]
kmnk78ckiqvekfvg0eibiiao3ulznrh
Sjabloon:Taksonomie/Lotophila
10
583551
3373712
2026-11-18T11:31:19Z
KabouterBot
89467
Skep taksonomiesjabloon
3373712
wikitext
text/x-wiki
{{Don't edit this line {{{machine code|}}}
|rank= genus
|link= Lotophila
|parent= Sphaeroceridae
|extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" -->
|refs= <!--full citation supporting parent, ideally to secondary source; shown on this page only; don't include <ref> tags -->
}}
nwo7f6rzqhojokc23xvf70wqtbjqpkw
Sjabloon:Taksonomie/Sphaeroceridae
10
583552
3373713
2026-11-18T11:31:27Z
KabouterBot
89467
Skep taksonomiesjabloon
3373713
wikitext
text/x-wiki
{{Don't edit this line {{{machine code|}}}
|rank= familia
|link= Sphaeroceridae
|parent= Sphaeroceroidea
|extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" -->
|refs= <!--full citation supporting parent, ideally to secondary source; shown on this page only; don't include <ref> tags -->
}}
kfn3ev4zye9qkxvbzwc091x12ro84x1
Lotophila atra
0
583553
3373714
2026-11-18T11:31:33Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor insekspesie uit Wikidata ([[d:Q14270814]])
3373714
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Lotophila atra
| beeld = Lotophila atra female, Harlech, North Wales, March 2012 (17484455091).jpg
| byskrif = ''Lotophila atra''
| genus = Lotophila
| species = atra
| outeur = ([[Johann Wilhelm Meigen|Meigen]], 1830)
| sinonieme = {{Middel|[[#Sinonieme|Sien teks]]}}
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Lotophila atra''''' is 'n [[vlieg]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Sphaeroceridae]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1588220|taxon=Lotophila atra}}</ref> Die spesie is in 1830 deur [[Johann Wilhelm Meigen|Meigen]] as ''Borborus atra'' beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Lotophila atra'' is in 22 lande aangeteken.<ref name="gbif" /> Die meeste rekords kom uit die [[Verenigde Koninkryk]], [[Noorweë]] en [[Swede]].<ref name="gbif" />
== Sinonieme ==
* ''Borborus atra'' <small>Meigen, 1830</small>
* ''Borborus aeneus'' <small>Macquart, 1849</small>
* ''Borborus ater'' <small>Meigen, 1830</small>
* ''Borborus geniculatus'' <small>Macquart, 1835</small>
* ''Borborus lugens'' <small>Meigen, 1830</small>
* ''Borborus modestus'' <small>Meigen, 1830</small>
* ''Borborus oeneus'' <small>Macquart, 1849</small>
* ''Copromyza atra'' <small>(Meigen)</small>
* ''Limosina geniculata'' <small>Macquart, 1835</small>
* ''Lotophila aeneus'' <small>(Macquart, 1849)</small>
* ''Lotophila carolinensis''
* ''Lotophila ferruginea'' <small>(Becker, 1908)</small>
* ''Lotophila geniculatus'' <small>(Macquart, 1835)</small>
* ''Lotophila hirtipes''
* ''Lotophila lugens'' <small>(Meigen, 1830)</small>
* ''Lotophila modestus'' <small>(Meigen, 1830)</small>
* ''Olina ferruginea'' <small>Becker, 1908</small>
== Galery ==
<gallery>
Lotophila atra (Sphaeroceridae) - (imago), Elst (Gld), the Netherlands - 2.jpg
Lotophila atra, Trawscoed, North Wales, April 2011 (17296923708).jpg
</gallery>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|922447|Lotophila atra}}
{{Commonscat|Lotophila atra}}
{{Wikispecies|Lotophila atra}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q14270814}}
[[Kategorie:Tweevlerkiges]]
[[Kategorie:Insekte van Algerië]]
[[Kategorie:Insekte van België]]
[[Kategorie:Insekte van Denemarke]]
[[Kategorie:Insekte van Duitsland]]
[[Kategorie:Insekte van Finland]]
[[Kategorie:Insekte van Frankryk]]
[[Kategorie:Insekte van Griekeland]]
[[Kategorie:Insekte van Hongarye]]
[[Kategorie:Insekte van Italië]]
[[Kategorie:Insekte van Kanada]]
[[Kategorie:Insekte van Libanon]]
[[Kategorie:Insekte van Mongolië]]
[[Kategorie:Insekte van Nederland]]
[[Kategorie:Insekte van Noorweë]]
[[Kategorie:Insekte van Oostenryk]]
[[Kategorie:Insekte van Pakistan]]
[[Kategorie:Insekte van Pole]]
[[Kategorie:Insekte van Roemenië]]
[[Kategorie:Insekte van Spanje]]
[[Kategorie:Insekte van Swede]]
[[Kategorie:Insekte van die Verenigde Koninkryk]]
[[Kategorie:Insekte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Insekte wat in 1830 beskryf is]]
q39343ktnyyx37h8wwc3dul6r7msdfi
Bespreking:Lotophila atra
1
583554
3373715
2026-11-18T11:31:35Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373715
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Borborus atra
0
583555
3373716
2026-11-18T11:31:42Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Lotophila atra]]
3373716
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Lotophila atra]]
8efsgwzu4dqp0be46xjak7jbq9k59wf
Borborus aeneus
0
583556
3373717
2026-11-18T11:31:42Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Lotophila atra]]
3373717
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Lotophila atra]]
8efsgwzu4dqp0be46xjak7jbq9k59wf
Borborus ater
0
583557
3373718
2026-11-18T11:31:43Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Lotophila atra]]
3373718
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Lotophila atra]]
8efsgwzu4dqp0be46xjak7jbq9k59wf
Borborus geniculatus
0
583558
3373719
2026-11-18T11:31:44Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Lotophila atra]]
3373719
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Lotophila atra]]
8efsgwzu4dqp0be46xjak7jbq9k59wf
Borborus lugens
0
583559
3373720
2026-11-18T11:31:44Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Lotophila atra]]
3373720
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Lotophila atra]]
8efsgwzu4dqp0be46xjak7jbq9k59wf
Borborus modestus
0
583560
3373721
2026-11-18T11:31:45Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Lotophila atra]]
3373721
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Lotophila atra]]
8efsgwzu4dqp0be46xjak7jbq9k59wf
Borborus oeneus
0
583561
3373722
2026-11-18T11:31:45Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Lotophila atra]]
3373722
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Lotophila atra]]
8efsgwzu4dqp0be46xjak7jbq9k59wf
Copromyza atra
0
583562
3373723
2026-11-18T11:31:46Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Lotophila atra]]
3373723
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Lotophila atra]]
8efsgwzu4dqp0be46xjak7jbq9k59wf
Limosina geniculata
0
583563
3373724
2026-11-18T11:31:47Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Lotophila atra]]
3373724
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Lotophila atra]]
8efsgwzu4dqp0be46xjak7jbq9k59wf
Lotophila aeneus
0
583564
3373725
2026-11-18T11:31:47Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Lotophila atra]]
3373725
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Lotophila atra]]
8efsgwzu4dqp0be46xjak7jbq9k59wf
Lotophila carolinensis
0
583565
3373726
2026-11-18T11:31:48Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Lotophila atra]]
3373726
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Lotophila atra]]
8efsgwzu4dqp0be46xjak7jbq9k59wf
Lotophila ferruginea
0
583566
3373727
2026-11-18T11:31:49Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Lotophila atra]]
3373727
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Lotophila atra]]
8efsgwzu4dqp0be46xjak7jbq9k59wf
Lotophila geniculatus
0
583567
3373728
2026-11-18T11:31:49Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Lotophila atra]]
3373728
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Lotophila atra]]
8efsgwzu4dqp0be46xjak7jbq9k59wf
Lotophila hirtipes
0
583568
3373729
2026-11-18T11:31:50Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Lotophila atra]]
3373729
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Lotophila atra]]
8efsgwzu4dqp0be46xjak7jbq9k59wf
Lotophila lugens
0
583569
3373730
2026-11-18T11:31:51Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Lotophila atra]]
3373730
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Lotophila atra]]
8efsgwzu4dqp0be46xjak7jbq9k59wf
Lotophila modestus
0
583570
3373731
2026-11-18T11:31:51Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Lotophila atra]]
3373731
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Lotophila atra]]
8efsgwzu4dqp0be46xjak7jbq9k59wf
Olina ferruginea
0
583571
3373732
2026-11-18T11:31:52Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Lotophila atra]]
3373732
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Lotophila atra]]
8efsgwzu4dqp0be46xjak7jbq9k59wf
Sjabloon:Taksonomie/Wockia
10
583572
3373733
2026-11-18T11:32:11Z
KabouterBot
89467
Skep taksonomiesjabloon
3373733
wikitext
text/x-wiki
{{Don't edit this line {{{machine code|}}}
|rank= genus
|link= Wockia
|parent= Urodidae
|extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" -->
|refs= <!--full citation supporting parent, ideally to secondary source; shown on this page only; don't include <ref> tags -->
}}
hsssphne79myjxk6n1mauxa348ql6cy
Wockia asperipunctella
0
583573
3373734
2026-11-18T11:32:16Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q997570]])
3373734
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Wockia asperipunctella
| beeld = Wockia asperipunctella (41345246581).jpg
| byskrif = ''Wockia asperipunctella''
| genus = Wockia
| species = asperipunctella
| outeur = ([[Charles Théophile Bruand d'Uzelle|Bruand]], 1850)
| sinonieme = *''Patula asperipunctella'' <small>Bruand, 1850</small>
*''Anacampsis asperipunctella'' <small>Bruand, 1850</small>
*''Wockia funebrella'' <small>Heinemann, 1870</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Wockia asperipunctella''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Urodidae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1860108|taxon=Wockia asperipunctella}}</ref> Die spesie is in 1850 deur [[Charles Théophile Bruand d'Uzelle|Bruand]] as ''Patula asperipunctella'' beskryf.<ref name="gbif" /> Dit leef op [[wilger]]s.
== Verspreiding ==
''Wockia asperipunctella'' kom in [[Denemarke]], [[Duitsland]], [[Estland]], [[Finland]], [[Frankryk]], [[Hongarye]], [[Kanada]], [[Noorweë]], [[Oostenryk]], [[Rusland]], [[Swede]], die [[Verenigde State van Amerika]] en [[Åland]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Verdere leesstof ==
* {{Verwys boek |outeur1=Sinev S.Y. |jaar=2016 |titel=A review of the little known genus Wockia (Lepidoptera: Urodidae) in Russia. ''Zoosystematica rossica'' 25(1): 173-179}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|453470|Wockia asperipunctella}}
{{Commonscat|Wockia asperipunctella}}
{{Wikispecies|Wockia asperipunctella}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q997570}}
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van Denemarke]]
[[Kategorie:Motte van Duitsland]]
[[Kategorie:Motte van Estland]]
[[Kategorie:Motte van Finland]]
[[Kategorie:Motte van Frankryk]]
[[Kategorie:Motte van Hongarye]]
[[Kategorie:Motte van Kanada]]
[[Kategorie:Motte van Noorweë]]
[[Kategorie:Motte van Oostenryk]]
[[Kategorie:Motte van Rusland]]
[[Kategorie:Motte van Swede]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte van Åland]]
[[Kategorie:Motte wat in 1850 beskryf is]]
4hb5c0xdp6rmc9fhzgixdvrx35n7cv5
Bespreking:Wockia asperipunctella
1
583574
3373735
2026-11-18T11:32:18Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373735
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Patula asperipunctella
0
583575
3373736
2026-11-18T11:32:25Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Wockia asperipunctella]]
3373736
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Wockia asperipunctella]]
ry3e6q4negnmdfrkwpz54g0amhi5kr9
Anacampsis asperipunctella
0
583576
3373737
2026-11-18T11:32:26Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Wockia asperipunctella]]
3373737
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Wockia asperipunctella]]
ry3e6q4negnmdfrkwpz54g0amhi5kr9
Wockia funebrella
0
583577
3373738
2026-11-18T11:32:27Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Wockia asperipunctella]]
3373738
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Wockia asperipunctella]]
ry3e6q4negnmdfrkwpz54g0amhi5kr9
Cyrtolobus griseus
0
583578
3373739
2026-11-18T11:32:57Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor insekspesie uit Wikidata ([[d:Q10465040]])
3373739
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Cyrtolobus griseus
| beeld = Cyrtolobus_griseus_-_iNaturalist_379392583.jpg
| byskrif = ''Cyrtolobus griseus''
| genus = Cyrtolobus
| species = griseus
| outeur = Van Duzee
}}
'''''Cyrtolobus griseus''''' is 'n [[insek]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Boomspringers|Membracidae]] van die orde [[Besies|Hemiptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=2024408|taxon=Cyrtolobus griseus}}</ref>
== Verspreiding ==
''Cyrtolobus griseus'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|128678|Cyrtolobus griseus}}
{{Wikispecies|Cyrtolobus griseus}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q10465040}}
[[Kategorie:Hemiptera]]
[[Kategorie:Insekte van Kanada]]
[[Kategorie:Insekte van die Verenigde State van Amerika]]
eryjdcxlnh1xmh021772vvimzxj1qut
Bespreking:Cyrtolobus griseus
1
583579
3373740
2026-11-18T11:32:59Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373740
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Cryptocephalus andrewsi
0
583580
3373741
2026-11-18T11:33:55Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor kewerspesie uit Wikidata ([[d:Q2198917]])
3373741
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Cryptocephalus andrewsi
| genus = Cryptocephalus
| species = andrewsi
| outeur = E.Riley & Gilbert, 2000
}}
'''''Cryptocephalus andrewsi''''' is 'n [[kewer]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Blaarvreetkewers|Chrysomelidae]] van die orde [[Kewer|Coleoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=4990704|taxon=Cryptocephalus andrewsi}}</ref> Die spesie is in 2000 deur E.Riley & Gilbert beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Cryptocephalus andrewsi'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Wikispecies|Cryptocephalus andrewsi}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q2198917}}
[[Kategorie:Coleoptera]]
[[Kategorie:Kewers van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Kewers wat in 2000 beskryf is]]
eft899k3r8n0p3uv8yq3u63y4c11i7t
Bespreking:Cryptocephalus andrewsi
1
583581
3373742
2026-11-18T11:33:57Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373742
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Satyrium fuliginosa
0
583582
3373743
2026-11-18T11:34:55Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor skoenlapperspesie uit Wikidata ([[d:Q142203003]])
3373743
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Satyrium fuliginosa
| beeld = Satyrium_fuliginosa_-_iNaturalist_315407458.jpeg
| byskrif = ''Satyrium fuliginosa''
| genus = Satyrium
| species = fuliginosa
| outeur = (Edwards, 1861)
| sinonieme = *''Lycaena fuliginosa'' <small>Edwards, 1861</small>
*''Lycaena suasa'' <small>Boisduval, 1869</small>
*''Satyrium fulginosum'' <small>(W.H.Edwards, 1861)</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Satyrium fuliginosa''''' is 'n [[skoenlapper]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Bloutjie|Lycaenidae]] van die orde [[Lepidoptera (skoenlapper)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=5139026|taxon=Satyrium fuliginosa}}</ref> Die spesie is in 1861 deur Edwards as ''Lycaena fuliginosa'' beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Satyrium fuliginosa'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|230442|Satyrium fuliginosa}}
{{Wikispecies|Satyrium fuliginosa}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q142203003}}
[[Kategorie:Lycaenidae]]
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Skoenlappers van Kanada]]
[[Kategorie:Skoenlappers van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Skoenlappers wat in 1861 beskryf is]]
3bjali00q4gj0wsi0tibbpgwuym3ooc
Bespreking:Satyrium fuliginosa
1
583583
3373744
2026-11-18T11:34:56Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373744
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Lycaena fuliginosa
0
583584
3373745
2026-11-18T11:35:05Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Satyrium fuliginosa]]
3373745
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Satyrium fuliginosa]]
h3tmyrjpjffj0t38ia7dlaaqqofjcr1
Lycaena suasa
0
583585
3373746
2026-11-18T11:35:06Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Satyrium fuliginosa]]
3373746
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Satyrium fuliginosa]]
h3tmyrjpjffj0t38ia7dlaaqqofjcr1
Satyrium fulginosum
0
583586
3373747
2026-11-18T11:35:07Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Satyrium fuliginosa]]
3373747
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Satyrium fuliginosa]]
h3tmyrjpjffj0t38ia7dlaaqqofjcr1
Tetragonoderus laevigatus
0
583587
3373748
2026-11-18T11:35:53Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor kewerspesie uit Wikidata ([[d:Q7706430]])
3373748
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Tetragonoderus laevigatus
| beeld = Tetragonoderus_laevigatus_-_iNaturalist_658364048.jpg
| byskrif = ''Tetragonoderus laevigatus''
| genus = Tetragonoderus
| species = laevigatus
| outeur = [[Maximilien Chaudoir|Chaudoir]], 1876
}}
'''''Tetragonoderus laevigatus''''' is 'n [[kewer]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Grondkewers|Carabidae]] van die orde [[Kewer|Coleoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=7426710|taxon=Tetragonoderus laevigatus}}</ref> Die spesie is in 1876 deur [[Maximilien Chaudoir|Chaudoir]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Tetragonoderus laevigatus'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|712229|Tetragonoderus laevigatus}}
{{Wikispecies|Tetragonoderus laevigatus}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q7706430}}
[[Kategorie:Coleoptera]]
[[Kategorie:Kewers van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Kewers wat in 1876 beskryf is]]
r4rsf6bsod8gubwc8ydmq0wm03edxgm
Bespreking:Tetragonoderus laevigatus
1
583588
3373749
2026-11-18T11:35:55Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373749
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Nebria pallipes
0
583589
3373750
2026-11-18T11:36:17Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor kewerspesie uit Wikidata ([[d:Q6985094]])
3373750
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Nebria pallipes
| beeld = Nebria pallipes.jpg
| byskrif = ''Nebria pallipes''
| genus = Nebria
| species = pallipes
| outeur = [[Thomas Say|Say]], 1823
}}
'''''Nebria pallipes''''' is 'n [[kewer]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Grondkewers|Carabidae]] van die orde [[Kewer|Coleoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1035591|taxon=Nebria pallipes}}</ref> Die spesie is in 1823 deur [[Thomas Say|Say]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Nebria pallipes'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|225495|Nebria pallipes}}
{{Wikispecies|Nebria pallipes}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q6985094}}
[[Kategorie:Coleoptera]]
[[Kategorie:Kewers van Kanada]]
[[Kategorie:Kewers van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Kewers wat in 1823 beskryf is]]
kw6jhms0ncuzbqz3fuyiw8yxwp0ew06
Bespreking:Nebria pallipes
1
583590
3373751
2026-11-18T11:36:19Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373751
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Sjabloon:Taksonomie/Sunius
10
583591
3373752
2026-11-18T11:36:40Z
KabouterBot
89467
Skep taksonomiesjabloon
3373752
wikitext
text/x-wiki
{{Don't edit this line {{{machine code|}}}
|rank= genus
|link= Sunius
|parent= Medonina
|extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" -->
|refs= <!--full citation supporting parent, ideally to secondary source; shown on this page only; don't include <ref> tags -->
}}
l5tctlcejlnee089u0wve48r0a770ct
Sunius confluentus
0
583592
3373753
2026-11-18T11:36:48Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor kewerspesie uit Wikidata ([[d:Q124279579]])
3373753
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Sunius confluentus
| genus = Sunius
| species = confluentus
| outeur = ([[Thomas Say|Say]], 1831)
| sinonieme = *''Lithocharis confluens'' <small>Erichson, 1840</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Sunius confluentus''''' is 'n [[kewer]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Dwaalkewers|Staphylinidae]] van die orde [[Kewer|Coleoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=7764521|taxon=Sunius confluentus}}</ref> Die spesie is in 1831 deur [[Thomas Say|Say]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Sunius confluentus'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Wikispecies|Sunius confluentus}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q124279579}}
[[Kategorie:Coleoptera]]
[[Kategorie:Kewers van Kanada]]
[[Kategorie:Kewers van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Kewers wat in 1831 beskryf is]]
hcc60p498dllqboqofoygsireo5ktsx
Bespreking:Sunius confluentus
1
583593
3373754
2026-11-18T11:36:50Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373754
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Lithocharis confluens
0
583594
3373755
2026-11-18T11:36:57Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Sunius confluentus]]
3373755
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Sunius confluentus]]
1pv5tuz05ke94essajdtye8v2rs2hnj
Parhelophilus flavifacies
0
583595
3373756
2026-11-18T11:37:28Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor insekspesie uit Wikidata ([[d:Q14516030]])
3373756
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Parhelophilus flavifacies
| beeld = Parhelophilus_flavifacies_-_iNaturalist_385373459.jpg
| byskrif = ''Parhelophilus flavifacies''
| genus = Parhelophilus
| species = flavifacies
| outeur = ([[Jacques Marie François Bigot|Bigot]], 1884)
| sinonieme = *''Helophilus flavifacies'' <small>Bigot, 1884</small>
*''Helophilus anniae'' <small>Brimley, 1923</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Parhelophilus flavifacies''''' is 'n [[vlieg]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Syrphidae]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1539276|taxon=Parhelophilus flavifacies}}</ref> Die spesie is in 1884 deur [[Jacques Marie François Bigot|Bigot]] as ''Helophilus flavifacies'' beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Parhelophilus flavifacies'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|560810|Parhelophilus flavifacies}}
{{Wikispecies|Parhelophilus flavifacies}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q14516030}}
[[Kategorie:Tweevlerkiges]]
[[Kategorie:Insekte van Kanada]]
[[Kategorie:Insekte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Insekte wat in 1884 beskryf is]]
iwqq3qfyw933y1876v1r2fmq7zewib4
Bespreking:Parhelophilus flavifacies
1
583596
3373757
2026-11-18T11:37:30Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373757
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Helophilus flavifacies
0
583597
3373758
2026-11-18T11:37:35Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Parhelophilus flavifacies]]
3373758
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Parhelophilus flavifacies]]
79oaghptcebitpdztsqutvwv3ka0sic
Helophilus anniae
0
583598
3373759
2026-11-18T11:37:35Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Parhelophilus flavifacies]]
3373759
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Parhelophilus flavifacies]]
79oaghptcebitpdztsqutvwv3ka0sic
Aradus lugubris
0
583599
3373760
2026-11-18T11:37:55Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor insekspesie uit Wikidata ([[d:Q10416720]])
3373760
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Aradus lugubris
| beeld = Aradus lugubris.jpg
| byskrif = ''Aradus lugubris''
| genus = Aradus
| species = lugubris
| outeur = [[Carl Fredrik Fallén|Fallén]], 1807
}}
'''''Aradus lugubris''''' is 'n [[insek]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Boombasbesies|Aradidae]] van die orde [[Besies|Hemiptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=2020085|taxon=Aradus lugubris}}</ref> Die spesie is in 1807 deur [[Carl Fredrik Fallén|Fallén]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Aradus lugubris'' kom in [[Finland]], [[Frankryk]], [[Japan]], [[Kanada]], [[Meksiko]], [[Mongolië]], [[Noorweë]], [[Oostenryk]], [[Portugal]], [[Rusland]], [[Spanje]], [[Suid-Korea]], [[Swede]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|453789|Aradus lugubris}}
{{Commonscat|Aradus lugubris}}
{{Wikispecies|Aradus lugubris}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q10416720}}
[[Kategorie:Hemiptera]]
[[Kategorie:Insekte van Finland]]
[[Kategorie:Insekte van Frankryk]]
[[Kategorie:Insekte van Japan]]
[[Kategorie:Insekte van Kanada]]
[[Kategorie:Insekte van Meksiko]]
[[Kategorie:Insekte van Mongolië]]
[[Kategorie:Insekte van Noorweë]]
[[Kategorie:Insekte van Oostenryk]]
[[Kategorie:Insekte van Portugal]]
[[Kategorie:Insekte van Rusland]]
[[Kategorie:Insekte van Spanje]]
[[Kategorie:Insekte van Suid-Korea]]
[[Kategorie:Insekte van Swede]]
[[Kategorie:Insekte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Insekte wat in 1807 beskryf is]]
mo3cfqatxk0ubkr84uyq0syfxge5hov
Bespreking:Aradus lugubris
1
583600
3373761
2026-11-18T11:37:57Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373761
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Cecropterus albociliatus
0
583601
3373762
2026-11-18T11:38:29Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor skoenlapperspesie uit Wikidata ([[d:Q97657629]])
3373762
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Cecropterus albociliatus
| genus = Cecropterus
| species = albociliatus
| sinonieme = *''Murgaria albociliata'' <small>(Mabille)</small>
*''Achalarus albociliatus'' <small>(Mabille)</small>
}}
'''''Cecropterus albociliatus''''' is 'n [[skoenlapper]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Ratsvlieër|Hesperiidae]] van die orde [[Lepidoptera (skoenlapper)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=220372338|taxon=Cecropterus albociliatus}}</ref>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Verdere leesstof ==
* {{Verwys vaktydskrif |outeur1=Li, W. |outeur2=Cong. Q. |outeur3=Shen, J.H. |outeur4=Zhang, J. |outeur5=Hallwachs, W. |outeur6=Janzen, D.H. |outeur7=Grishin, N.V. |jaar=2019 |titel=Genomes of skipper butterflies reveal extensive convergence of wing patterns |vaktydskrif=PNAS |volume=116 |nommer=13 |bladsye=6232–6237 |doi=10.1073/pnas.1821304116 |url=https://www.pnas.org/content/pnas/116/13/6232.full.pdf}}
{{Wikispecies|Cecropterus albociliatus}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q97657629}}
[[Kategorie:Hesperiidae]]
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Skoenlappers]]
geul7j0pg9ixdukhh41a8nhe02wz6sk
Bespreking:Cecropterus albociliatus
1
583602
3373763
2026-11-18T11:38:31Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373763
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Murgaria albociliata
0
583603
3373764
2026-11-18T11:38:32Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Cecropterus albociliatus]]
3373764
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Cecropterus albociliatus]]
4hqpjzswlt6ius3hbcciud8m6cu0wc6
Achalarus albociliatus
0
583604
3373765
2026-11-18T11:38:33Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Cecropterus albociliatus]]
3373765
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Cecropterus albociliatus]]
4hqpjzswlt6ius3hbcciud8m6cu0wc6
Plataea personaria
0
583605
3373766
2026-11-18T11:38:49Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q13558353]])
3373766
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Plataea personaria
| beeld = Plataea personaria (28951048938).jpg
| byskrif = ''Plataea personaria''
| genus = Plataea
| species = personaria
| outeur = (H.Edwards, 1881)
| sinonieme = *''Gorytodes personaria'' <small>H.Edwards, 1881</small>
*''Plataea lessaria'' <small>Pearsall, 1907</small>
*''Plataea pasadenaria'' <small>Wright, 1917</small>
*''Plataea californiaria pasadenaria'' <small>Wright, 1917</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Plataea personaria''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Landmeters|Geometridae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1976326|taxon=Plataea personaria}}</ref> Die spesie is in 1881 deur H.Edwards as ''Gorytodes personaria'' beskryf.<ref name="gbif" /> Dit leef op ''[[Artemisia californica]]''.
== Verspreiding ==
''Plataea personaria'' kom in [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Verdere leesstof ==
* {{Verwys vaktydskrif |outeur1=Rindge, F.H. |jaar=1976 |titel=A revision of the Moth Genus ''Plataea'' (Lepidoptera: Geometridae) |vaktydskrif=Americam Museum Novitates |volume=2595 |bladsye=1–27 |url=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/2978/1/N2595.pdf}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|347182|Plataea personaria}}
{{Commonscat|Plataea personaria}}
{{Wikispecies|Plataea personaria}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q13558353}}
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van Meksiko]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte wat in 1881 beskryf is]]
kw8nw2rib5uwb4kdi3oq2f7pktns7kb
Bespreking:Plataea personaria
1
583606
3373767
2026-11-18T11:38:51Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373767
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Gorytodes personaria
0
583607
3373768
2026-11-18T11:38:58Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Plataea personaria]]
3373768
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Plataea personaria]]
73ekvl5swttavf32civbvk06nf5vj6b
Plataea lessaria
0
583608
3373769
2026-11-18T11:38:58Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Plataea personaria]]
3373769
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Plataea personaria]]
73ekvl5swttavf32civbvk06nf5vj6b
Plataea pasadenaria
0
583609
3373770
2026-11-18T11:38:59Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Plataea personaria]]
3373770
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Plataea personaria]]
73ekvl5swttavf32civbvk06nf5vj6b
Plataea californiaria pasadenaria
0
583610
3373771
2026-11-18T11:39:00Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Plataea personaria]]
3373771
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Plataea personaria]]
73ekvl5swttavf32civbvk06nf5vj6b
Gazoryctra mathewi
0
583611
3373772
2026-11-18T11:39:23Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q5529187]])
3373772
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Gazoryctra mathewi
| beeld = Gazoryctra mathewi 01.jpg
| byskrif = ''Gazoryctra mathewi''
| genus = Gazoryctra
| species = mathewi
| outeur = ([[William Henry Edwards|Edwards]], 1874)
| sinonieme = *''Epialus mathewi'' <small>Edwards, 1874</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Gazoryctra mathewi''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Hepialidae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=10053809|taxon=Gazoryctra mathewi}}</ref> Die spesie is in 1874 deur [[William Henry Edwards|Edwards]] as ''Epialus mathewi'' beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Gazoryctra mathewi'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Verdere leesstof ==
* {{Verwys boek |outeur1=Nielsen, E.S. |outeur2=G.S. Robinson |outeur3=D.L. Wagner |jaar=2000 |titel=Ghost-moths of the world: a global inventory and bibliography of the Exoporia (Mnesarchaeoidea and Hepialoidea) (Lepidoptera). ''Journal of Natural History'' '''34 (6)''': 823–878}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|367953|Gazoryctra mathewi}}
{{Commonscat|Gazoryctra mathewi}}
{{Wikispecies|Gazoryctra mathewi}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q5529187}}
[[Kategorie:Hepialidae]]
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van Kanada]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte wat in 1874 beskryf is]]
czct56lu5kzwjs0lbrlu6v08cz5ejn6
Bespreking:Gazoryctra mathewi
1
583612
3373773
2026-11-18T11:39:25Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373773
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Epialus mathewi
0
583613
3373774
2026-11-18T11:39:32Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Gazoryctra mathewi]]
3373774
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Gazoryctra mathewi]]
5xk3y53q0f2incyr526b7k0cqjkzjff
Paraseptis adnixa
0
583614
3373775
2026-11-18T11:40:01Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q142203040]])
3373775
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Paraseptis adnixa
| beeld = Paraseptis_adnixa_-_iNaturalist_413176982.jpg
| byskrif = ''Paraseptis adnixa''
| genus = Paraseptis
| species = adnixa
| outeur = ([[Augustus Radcliffe Grote|Grote]], 1880) Grote, 1880
}}
'''''Paraseptis adnixa''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Uilmotte|Noctuidae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=9276658|taxon=Paraseptis adnixa}}</ref> Die spesie is in 1880 deur [[Augustus Radcliffe Grote|Grote]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Paraseptis adnixa'' kom in [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|554263|Paraseptis adnixa}}
{{Wikispecies|Paraseptis adnixa}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q142203040}}
[[Kategorie:Noctuidae]]
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van Kanada]]
[[Kategorie:Motte van Meksiko]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte wat in 1880 beskryf is]]
buw3vp85t6t2ri05tch6hcacjqun5i1
Bespreking:Paraseptis adnixa
1
583615
3373776
2026-11-18T11:40:03Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373776
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Sapyga louisi
0
583616
3373777
2026-11-18T11:40:44Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor insekspesie uit Wikidata ([[d:Q48973400]])
3373777
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Sapyga louisi
| beeld = Sapyga_louisi_-_iNaturalist_145663748.jpg
| byskrif = ''Sapyga louisi''
| genus = Sapyga
| species = louisi
}}
'''''Sapyga louisi''''' is 'n [[insek]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Sapygidae]] van die orde [[Vliesvlerkiges|Hymenoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=9089785|taxon=Sapyga louisi}}</ref>
== Verspreiding ==
''Sapyga louisi'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|496792|Sapyga louisi}}
{{Wikispecies|Sapyga louisi}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q48973400}}
[[Kategorie:Vliesvlerkiges]]
[[Kategorie:Insekte van Kanada]]
[[Kategorie:Insekte van die Verenigde State van Amerika]]
rculcj4zymu5dhdd2fl0sq30ivkma0e
Bespreking:Sapyga louisi
1
583617
3373778
2026-11-18T11:40:46Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373778
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Digrammia nubiculata
0
583618
3373779
2026-11-18T11:41:02Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q21268204]])
3373779
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Digrammia nubiculata
| beeld = Digrammia nubiculata.jpg
| byskrif = ''Digrammia nubiculata''
| genus = Digrammia
| species = nubiculata
| outeur = ([[Alpheus Spring Packard|Packard]], 1876)
| sinonieme = *''Phasiane nubiculata'' <small>Packard, 1876</small>
*''Semiothisa nubiculata'' <small>(Packard, 1876)</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Digrammia nubiculata''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Landmeters|Geometridae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=9298367|taxon=Digrammia nubiculata}}</ref> Die spesie is in 1876 deur [[Alpheus Spring Packard|Packard]] as ''Phasiane nubiculata'' beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Digrammia nubiculata'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Verdere leesstof ==
* {{Verwys boek |outeur1=Ferguson, D.C. |jaar=2008 |titel=The Moths of North America: Geometroidea, Geometridae (Part), Ennominae (Part)}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|452665|Digrammia nubiculata}}
{{Commonscat|Digrammia nubiculata}}
{{Wikispecies|Digrammia nubiculata}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q21268204}}
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte wat in 1876 beskryf is]]
47rubqhm1sd9rt0fmchdngzkmhb5kwv
Bespreking:Digrammia nubiculata
1
583619
3373780
2026-11-18T11:41:03Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373780
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Phasiane nubiculata
0
583620
3373781
2026-11-18T11:41:10Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Digrammia nubiculata]]
3373781
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Digrammia nubiculata]]
m5yh1z4dw7bu3evbme5y4cuu0p5h4f7
Semiothisa nubiculata
0
583621
3373782
2026-11-18T11:41:11Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Digrammia nubiculata]]
3373782
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Digrammia nubiculata]]
m5yh1z4dw7bu3evbme5y4cuu0p5h4f7
Hypsopygia thymetusalis
0
583622
3373783
2026-11-18T11:42:06Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q5962056]])
3373783
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Hypsopygia thymetusalis
| beeld = Hypsopygia_thymetusalis_-_iNaturalist_298575494.jpg
| byskrif = ''Hypsopygia thymetusalis''
| genus = Hypsopygia
| species = thymetusalis
| outeur = [[Francis Walker|Walker]], 1859
}}
'''''Hypsopygia thymetusalis''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Pyralidae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=9944922|taxon=Hypsopygia thymetusalis}}</ref> Die spesie is in 1859 deur [[Francis Walker|Walker]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Hypsopygia thymetusalis'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|496625|Hypsopygia thymetusalis}}
{{Wikispecies|Hypsopygia thymetusalis}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q5962056}}
[[Kategorie:Pyralidae]]
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van Kanada]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte wat in 1859 beskryf is]]
8w1w3lu12x283tpoek6y7j7r6x752l6
Bespreking:Hypsopygia thymetusalis
1
583623
3373784
2026-11-18T11:42:08Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373784
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Chlosyne damoetas
0
583624
3373785
2026-11-18T11:42:46Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor skoenlapperspesie uit Wikidata ([[d:Q2964161]])
3373785
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Chlosyne damoetas
| beeld = NW122-13 Chlosyne damoetas (3429450387).jpg
| byskrif = ''Chlosyne damoetas''
| genus = Chlosyne
| species = damoetas
| outeur = ([[Henry Skinner|Skinner]], 1902)
}}
'''''Chlosyne damoetas''''' is 'n [[skoenlapper]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Vierpootskoenlapper|Nymphalidae]] van die orde [[Lepidoptera (skoenlapper)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=4299191|taxon=Chlosyne damoetas}}</ref> Die spesie is in 1902 deur [[Henry Skinner|Skinner]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Chlosyne damoetas'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|450495|Chlosyne damoetas}}
{{Wikispecies|Chlosyne damoetas}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q2964161}}
[[Kategorie:Nymphalidae]]
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Skoenlappers van Kanada]]
[[Kategorie:Skoenlappers van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Skoenlappers wat in 1902 beskryf is]]
3jw2gxmlcox3g4zcvmsvw5wtwiveo43
Bespreking:Chlosyne damoetas
1
583625
3373786
2026-11-18T11:42:48Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373786
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Onthophagus striatulus
0
583626
3373787
2026-11-18T11:43:34Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor kewerspesie uit Wikidata ([[d:Q14886954]])
3373787
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Onthophagus striatulus
| beeld = Onthophagus_striatulus_-_iNaturalist_57496745.jpg
| byskrif = ''Onthophagus striatulus''
| genus = Onthophagus
| species = striatulus
| outeur = ([[Palisot de Beauvois]], 1809)
| sinonieme = *''Copris striatulus'' <small>Palisot de Beauvois, 1809</small>
*''Onthophagus cavicornis'' <small>Haldeman & LeConte, 1853</small>
*''Onthophagus gibber'' <small>Orbigny, 1905</small>
*''Onthophagus gibberosus'' <small>Orbigny, 1905</small>
*''Onthophagus niger'' <small>Melsheimer, 1845</small>
*''Onthophagus castaneus'' <small>Melsheimer, 1845</small>
*''Onthophagus viridicollis'' <small>Gemminger & Harold, 1869</small>
*''Scarabaeus janus'' <small>Panzer, 1794</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Onthophagus striatulus''''' is 'n [[kewer]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Scarabaeidae]] van die orde [[Kewer|Coleoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1090556|taxon=Onthophagus striatulus}}</ref> Die spesie is in 1809 deur [[Palisot de Beauvois]] as ''Copris striatulus'' beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Onthophagus striatulus'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|226434|Onthophagus striatulus}}
{{Wikispecies|Onthophagus striatulus}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q14886954}}
[[Kategorie:Coleoptera]]
[[Kategorie:Kewers van Kanada]]
[[Kategorie:Kewers van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Kewers wat in 1809 beskryf is]]
oqele0m8juzhsw5wd053kbqzdvaj6pv
Bespreking:Onthophagus striatulus
1
583627
3373788
2026-11-18T11:43:36Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373788
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Kategorie:Kewers wat in 1809 beskryf is
14
583628
3373789
2026-11-18T11:43:37Z
KabouterBot
89467
Skep nuwe kategorie
3373789
wikitext
text/x-wiki
{{Broodkrummels}}
{{Kategorie-inhoudsopgawe}}
[[Kategorie:Kewers wat in die 19de eeu beskryf is]]
[[Kategorie:Insekte wat in 1809 beskryf is]]
tlc95qxt882gavibqc5afvqkh3p5lmz
Kategoriebespreking:Kewers wat in 1809 beskryf is
15
583629
3373790
2026-11-18T11:43:37Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373790
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Copris striatulus
0
583630
3373791
2026-11-18T11:43:48Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Onthophagus striatulus]]
3373791
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Onthophagus striatulus]]
c3kk449cra61l65dp3zouzehzhs1w3l
Onthophagus cavicornis
0
583631
3373792
2026-11-18T11:43:48Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Onthophagus striatulus]]
3373792
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Onthophagus striatulus]]
c3kk449cra61l65dp3zouzehzhs1w3l
Onthophagus gibber
0
583632
3373793
2026-11-18T11:43:49Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Onthophagus striatulus]]
3373793
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Onthophagus striatulus]]
c3kk449cra61l65dp3zouzehzhs1w3l
Onthophagus gibberosus
0
583633
3373794
2026-11-18T11:43:50Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Onthophagus striatulus]]
3373794
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Onthophagus striatulus]]
c3kk449cra61l65dp3zouzehzhs1w3l
Onthophagus niger
0
583634
3373795
2026-11-18T11:43:50Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Onthophagus striatulus]]
3373795
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Onthophagus striatulus]]
c3kk449cra61l65dp3zouzehzhs1w3l
Onthophagus castaneus
0
583635
3373796
2026-11-18T11:43:51Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Onthophagus striatulus]]
3373796
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Onthophagus striatulus]]
c3kk449cra61l65dp3zouzehzhs1w3l
Onthophagus viridicollis
0
583636
3373797
2026-11-18T11:43:51Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Onthophagus striatulus]]
3373797
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Onthophagus striatulus]]
c3kk449cra61l65dp3zouzehzhs1w3l
Scarabaeus janus
0
583637
3373798
2026-11-18T11:43:52Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Onthophagus striatulus]]
3373798
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Onthophagus striatulus]]
c3kk449cra61l65dp3zouzehzhs1w3l
Agonum placidum
0
583638
3373799
2026-11-18T11:44:20Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor kewerspesie uit Wikidata ([[d:Q4693545]])
3373799
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Agonum placidum
| beeld = Agonum_placidum_-_iNaturalist_542102898.jpg
| byskrif = ''Agonum placidum''
| genus = Agonum
| species = placidum
| outeur = ([[Thomas Say|Say]], 1823)
| sinonieme = *''Agonum alcyoneum'' <small>Chaudoir, 1837</small>
*''Agonum amplius'' <small>Casey, 1920</small>
*''Agonum aztecanum'' <small>Casey, 1920</small>
*''Agonum citatum'' <small>Casey, 1920</small>
*''Agonum morosum'' <small>Dejean, 1828</small>
*''Agonum rhodeanum'' <small>Casey, 1924</small>
*''Agonum transpunctatum'' <small>(Bates, 1878)</small>
*''Anchomenus alcyoneus'' <small>(Chaudoir, 1837)</small>
*''Anchomenus transpunctatus'' <small>Bates, 1878</small>
*''Feronia placida'' <small>Say, 1823</small>
*''Platynus placidus'' <small>(Say, 1823)</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Agonum placidum''''' is 'n [[kewer]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Grondkewers|Carabidae]] van die orde [[Kewer|Coleoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=4988442|taxon=Agonum placidum}}</ref> Die spesie is in 1823 deur [[Thomas Say|Say]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Agonum placidum'' kom in [[Duitsland]], [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|212787|Agonum placidum}}
{{Wikispecies|Agonum placidum}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q4693545}}
[[Kategorie:Coleoptera]]
[[Kategorie:Kewers van Duitsland]]
[[Kategorie:Kewers van Kanada]]
[[Kategorie:Kewers van Meksiko]]
[[Kategorie:Kewers van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Kewers wat in 1823 beskryf is]]
jhzvv02krajfe2xrglzqbcndyzwiowq
Bespreking:Agonum placidum
1
583639
3373800
2026-11-18T11:44:22Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373800
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Agonum alcyoneum
0
583640
3373801
2026-11-18T11:44:29Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Agonum placidum]]
3373801
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Agonum placidum]]
0ukni6q8y84rqcaivmj9poppe36i43o
Agonum amplius
0
583641
3373802
2026-11-18T11:44:30Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Agonum placidum]]
3373802
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Agonum placidum]]
0ukni6q8y84rqcaivmj9poppe36i43o
Agonum aztecanum
0
583642
3373803
2026-11-18T11:44:30Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Agonum placidum]]
3373803
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Agonum placidum]]
0ukni6q8y84rqcaivmj9poppe36i43o
Agonum citatum
0
583643
3373804
2026-11-18T11:44:31Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Agonum placidum]]
3373804
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Agonum placidum]]
0ukni6q8y84rqcaivmj9poppe36i43o
Agonum morosum
0
583644
3373805
2026-11-18T11:44:32Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Agonum placidum]]
3373805
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Agonum placidum]]
0ukni6q8y84rqcaivmj9poppe36i43o
Agonum rhodeanum
0
583645
3373806
2026-11-18T11:44:32Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Agonum placidum]]
3373806
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Agonum placidum]]
0ukni6q8y84rqcaivmj9poppe36i43o
Agonum transpunctatum
0
583646
3373807
2026-11-18T11:44:33Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Agonum placidum]]
3373807
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Agonum placidum]]
0ukni6q8y84rqcaivmj9poppe36i43o
Anchomenus alcyoneus
0
583647
3373808
2026-11-18T11:44:33Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Agonum placidum]]
3373808
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Agonum placidum]]
0ukni6q8y84rqcaivmj9poppe36i43o
Anchomenus transpunctatus
0
583648
3373809
2026-11-18T11:44:34Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Agonum placidum]]
3373809
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Agonum placidum]]
0ukni6q8y84rqcaivmj9poppe36i43o
Feronia placida
0
583649
3373810
2026-11-18T11:44:35Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Agonum placidum]]
3373810
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Agonum placidum]]
0ukni6q8y84rqcaivmj9poppe36i43o
Platynus placidus
0
583650
3373811
2026-11-18T11:44:35Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Agonum placidum]]
3373811
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Agonum placidum]]
0ukni6q8y84rqcaivmj9poppe36i43o
Callistege triangula
0
583651
3373812
2026-11-18T11:45:13Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q13449591]])
3373812
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Callistege triangula
| beeld = Callistege_triangula_-_iNaturalist_240202735.jpeg
| byskrif = ''Callistege triangula''
| genus = Callistege
| species = triangula
| outeur = [[William Barnes|Barnes]] & [[James Halliday McDunnough|McDunnough]], 1918
}}
'''''Callistege triangula''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Erebidae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1761101|taxon=Callistege triangula}}</ref> Die spesie is in 1918 deur [[William Barnes|Barnes]] & [[James Halliday McDunnough|McDunnough]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Callistege triangula'' kom in [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Verdere leesstof ==
* {{Verwys vaktydskrif |outeur1=Lafontaine, J.D. |outeur2=Schmidt, B.C. |jaar=2010 |titel=Annotated check list of the Noctuoidea (Insecta, Lepidoptera) of North America north of Mexico |vaktydskrif=Zookeys |volume=40 |bladsye=1–239 |doi=10.3897/zookeys.40.414 |url=https://www.researchgate.net/publication/43121847}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|474923|Callistege triangula}}
{{Wikispecies|Callistege triangula}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q13449591}}
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van Meksiko]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte wat in 1918 beskryf is]]
5u16seabi3w38oz5a4zsifl9b00qftv
Bespreking:Callistege triangula
1
583652
3373813
2026-11-18T11:45:15Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373813
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Megachile mucida
0
583653
3373814
2026-11-18T11:45:41Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor insekspesie uit Wikidata ([[d:Q2271512]])
3373814
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Megachile mucida
| beeld = Megachile mucida, M, Side, NC, Moore Co 2013-09-25-19.14.09 ZS PMax (9959811944).jpg
| byskrif = ''Megachile mucida''
| genus = Megachile
| species = mucida
| outeur = [[Ezra Townsend Cresson|Cresson]], 1878
| sinonieme = *''Megachile audax'' <small>Mitchell, 1924</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Megachile mucida''''' is 'n [[by]] in die genus ''[[Megachile]]''.<ref name="gbif">{{GBIF|id=1336567|taxon=Megachile mucida}}</ref> Die spesie is in 1878 deur [[Ezra Townsend Cresson|Cresson]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Megachile mucida'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Galery ==
<gallery>
Megachile mucida, M, Face, NC, Moore Co 2013-09-25-19.04.43 ZS PMax (9959614966).jpg
Megachile mucida, M, Back, NC, Moore Co 2013-09-25-18.57.08 ZS PMax (10827876924).jpg
</gallery>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|508226|Megachile mucida}}
{{Commonscat|Megachile mucida}}
{{Wikispecies|Megachile mucida}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q2271512}}
[[Kategorie:Vliesvlerkiges]]
[[Kategorie:Insekte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Insekte wat in 1878 beskryf is]]
27cdg2mihi6p0kfex8gk7kniqvyxsha
Bespreking:Megachile mucida
1
583654
3373815
2026-11-18T11:45:43Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373815
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Megachile audax
0
583655
3373816
2026-11-18T11:45:49Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Megachile mucida]]
3373816
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Megachile mucida]]
0sg7ky0rtzf31cf72b28of4en2vmig7
Sjabloon:Taksonomie/Eremobina
10
583656
3373817
2026-11-18T11:46:07Z
KabouterBot
89467
Skep taksonomiesjabloon
3373817
wikitext
text/x-wiki
{{Don't edit this line {{{machine code|}}}
|rank= genus
|link= Eremobina
|parent= Apameini
|extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" -->
|refs= <!--full citation supporting parent, ideally to secondary source; shown on this page only; don't include <ref> tags -->
}}
chllaalj3cudf4c60r3iq7b911lkboc
Eremobina claudens
0
583657
3373818
2026-11-18T11:46:12Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q13510716]])
3373818
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Eremobina claudens
| beeld = Eremobina claudens.jpg
| byskrif = ''Eremobina claudens''
| genus = Eremobina
| species = claudens
| outeur = [[Francis Walker|Walker]], 1857
| sinonieme = *''Eremobina albertina'' <small>Hampson, 1908</small>
*''Eremobina hanhami'' <small>Barnes & Benjamin, 1924</small>
*''Eremobina hilli'' <small>Grote, 1876</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Eremobina claudens''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Uilmotte|Noctuidae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1776415|taxon=Eremobina claudens}}</ref> Die spesie is in 1857 deur [[Francis Walker|Walker]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Eremobina claudens'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|219434|Eremobina claudens}}
{{Commonscat|Eremobina claudens}}
{{Wikispecies|Eremobina claudens}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q13510716}}
[[Kategorie:Noctuidae]]
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van Kanada]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte wat in 1857 beskryf is]]
pxt2qagjwgcxnk57cdq5ljnme7hhk05
Bespreking:Eremobina claudens
1
583658
3373819
2026-11-18T11:46:14Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373819
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Eremobina albertina
0
583659
3373820
2026-11-18T11:46:21Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Eremobina claudens]]
3373820
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Eremobina claudens]]
jb7uwh9bz0uq6vouvb3cgmi8nkd7cgh
Eremobina hanhami
0
583660
3373821
2026-11-18T11:46:22Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Eremobina claudens]]
3373821
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Eremobina claudens]]
jb7uwh9bz0uq6vouvb3cgmi8nkd7cgh
Eremobina hilli
0
583661
3373822
2026-11-18T11:46:22Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Eremobina claudens]]
3373822
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Eremobina claudens]]
jb7uwh9bz0uq6vouvb3cgmi8nkd7cgh
Acronicta sperata
0
583662
3373823
2026-11-18T11:46:34Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q4676339]])
3373823
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Acronicta sperata
| beeld = Acronicta sperata.JPG
| byskrif = ''Acronicta sperata''
| genus = Acronicta
| species = sperata
| outeur = [[Augustus Radcliffe Grote|Grote]], 1873
| sinonieme = *''Acronicta speratina'' <small>Smith, 1905</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Acronicta sperata''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Uilmotte|Noctuidae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1782874|taxon=Acronicta sperata}}</ref> Die spesie is in 1873 deur [[Augustus Radcliffe Grote|Grote]] beskryf.<ref name="gbif" /> Dit leef op [[populier]]e.
== Verspreiding ==
''Acronicta sperata'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|212453|Acronicta sperata}}
{{Commonscat|Acronicta sperata}}
{{Wikispecies|Acronicta sperata}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q4676339}}
[[Kategorie:Noctuidae]]
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van Kanada]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte wat in 1873 beskryf is]]
11nu739yzpfyj2248aahrwvx0b8nyma
Bespreking:Acronicta sperata
1
583663
3373824
2026-11-18T11:46:36Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373824
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Acronicta speratina
0
583664
3373825
2026-11-18T11:46:44Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Acronicta sperata]]
3373825
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Acronicta sperata]]
mvbejfit673lik4jdyxj8y66x68hjpv
Melanoplus splendidus
0
583665
3373826
2026-11-18T11:49:56Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor insekspesie uit Wikidata ([[d:Q10580738]])
3373826
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Melanoplus splendidus
| beeld = Melanoplus_splendidus_-_iNaturalist_134210727.jpg
| byskrif = ''Melanoplus splendidus''
| genus = Melanoplus
| species = splendidus
| outeur = [[Morgan Hebard|Hebard]], 1920
}}
'''''Melanoplus splendidus''''' is 'n [[sprinkaan]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Korthoringsprinkane|Acrididae]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1699334|taxon=Melanoplus splendidus}}</ref> Die spesie is in 1920 deur [[Morgan Hebard|Hebard]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Melanoplus splendidus'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|224780|Melanoplus splendidus}}
{{Wikispecies|Melanoplus splendidus}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q10580738}}
[[Kategorie:Insekte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Insekte wat in 1920 beskryf is]]
980enrwvlmqevmf2kwjiou7geab81gs
Bespreking:Melanoplus splendidus
1
583666
3373827
2026-11-18T11:49:58Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373827
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Papaipema duovata
0
583667
3373828
2026-11-18T11:50:15Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q13510889]])
3373828
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Papaipema duovata
| beeld = Papaipema duovata.jpg
| byskrif = ''Papaipema duovata''
| genus = Papaipema
| species = duovata
| outeur = Bird, 1902
}}
'''''Papaipema duovata''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Uilmotte|Noctuidae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1778029|taxon=Papaipema duovata}}</ref> Die spesie is in 1902 deur Bird beskryf.<ref name="gbif" /> Dit leef op ''[[Solidago]]''.
== Verspreiding ==
''Papaipema duovata'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|226920|Papaipema duovata}}
{{Wikispecies|Papaipema duovata}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q13510889}}
[[Kategorie:Noctuidae]]
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte wat in 1902 beskryf is]]
dc5u7fisfici4si4bym2o57by7gp8p9
Bespreking:Papaipema duovata
1
583668
3373829
2026-11-18T11:50:16Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373829
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Micrathetis tecnion
0
583669
3373830
2026-11-18T11:50:48Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q13514404]])
3373830
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Micrathetis tecnion
| beeld = Micrathetis_tecnion_-_iNaturalist_432540003.jpeg
| byskrif = ''Micrathetis tecnion''
| genus = Micrathetis
| species = tecnion
| outeur = Dyar, 1914
}}
'''''Micrathetis tecnion''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Uilmotte|Noctuidae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1764687|taxon=Micrathetis tecnion}}</ref> Die spesie is in 1914 deur Dyar beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Micrathetis tecnion'' kom in [[Belize]], [[Costa Rica]], [[Meksiko]], [[Panama]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|490648|Micrathetis tecnion}}
{{Wikispecies|Micrathetis tecnion}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q13514404}}
[[Kategorie:Noctuidae]]
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van Belize]]
[[Kategorie:Motte van Costa Rica]]
[[Kategorie:Motte van Meksiko]]
[[Kategorie:Motte van Panama]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte wat in 1914 beskryf is]]
26pvvjce0sr26q1nkhfrmizida2g9wb
Bespreking:Micrathetis tecnion
1
583670
3373831
2026-11-18T11:50:49Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373831
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Pasimachus punctulatus
0
583671
3373832
2026-11-18T11:51:19Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor kewerspesie uit Wikidata ([[d:Q14048704]])
3373832
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Pasimachus punctulatus
| beeld = Pasimachus_punctulatus_-_iNaturalist_418305243.jpeg
| byskrif = ''Pasimachus punctulatus''
| genus = Pasimachus
| species = punctulatus
| outeur = [[Samuel Haldeman|Haldeman]], 1843
| sinonieme = *''Pasimachus missuricus'' <small>Gistel, 1857</small>
*''Pasimachus sinuatus'' <small>Casey, 1913</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Pasimachus punctulatus''''' is 'n [[kewer]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Grondkewers|Carabidae]] van die orde [[Kewer|Coleoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1037091|taxon=Pasimachus punctulatus}}</ref> Die spesie is in 1843 deur [[Samuel Haldeman|Haldeman]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Pasimachus punctulatus'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|489488|Pasimachus punctulatus}}
{{Wikispecies|Pasimachus punctulatus}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q14048704}}
[[Kategorie:Coleoptera]]
[[Kategorie:Kewers van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Kewers wat in 1843 beskryf is]]
7gpuy0umdhwznushchzozfqj24lxy78
Bespreking:Pasimachus punctulatus
1
583672
3373833
2026-11-18T11:51:21Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373833
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Pasimachus missuricus
0
583673
3373834
2026-11-18T11:51:28Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Pasimachus punctulatus]]
3373834
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Pasimachus punctulatus]]
0fsbarlqe63vhzy98hn6zf9z3oo0cbm
Pasimachus sinuatus
0
583674
3373835
2026-11-18T11:51:29Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Pasimachus punctulatus]]
3373835
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Pasimachus punctulatus]]
0fsbarlqe63vhzy98hn6zf9z3oo0cbm
Sphinx franckii
0
583675
3373836
2026-11-18T11:51:46Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q143930]])
3373836
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Sphinx franckii
| beeld = Sphinx franckii MHNT CUT 2010 0 145 Knoxville, Tennessee, male.jpg
| byskrif = ''Sphinx franckii''
| genus = Sphinx
| species = franckii
| outeur = [[Berthold Neumoegen|Neumoegen]], 1893
}}
'''''Sphinx franckii''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Sphingidae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=5124234|taxon=Sphinx franckii}}</ref> Die spesie is in 1893 deur [[Berthold Neumoegen|Neumoegen]] beskryf.<ref name="gbif" /> Dit leef op ''[[Fraxinus]]''.
== Verspreiding ==
''Sphinx franckii'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Galery ==
<gallery>
Sphinx franckii MHNT CUT 2010 0 145 Knoxville, Tennessee, male dorsal.jpg
Sphinx franckii MHNT CUT 2010 0 145 Knoxville, Tennessee, male ventral.jpg
Sphinx franckii, female, underside. United States, Maryland, Baltimore.jpg
Sphinx franckii, female, upperside. United States, Maryland, Baltimore.jpg
Sphinx franckii, male, underside. United States, Columbia.jpg
Sphinx franckii, male, upperside. United States, Columbia.jpg
Sphinx frankii sjh.JPG
</gallery>
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|231394|Sphinx franckii}}
{{Commonscat|Sphinx franckii}}
{{Wikispecies|Sphinx franckii}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q143930}}
[[Kategorie:Sphingidae]]
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte wat in 1893 beskryf is]]
tqxxzqyx6ckj1c2uamgmnna9k7fcs27
Bespreking:Sphinx franckii
1
583676
3373837
2026-11-18T11:51:48Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373837
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Empoa casta
0
583677
3373838
2026-11-18T11:52:39Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor insekspesie uit Wikidata ([[d:Q142203077]])
3373838
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Empoa casta
| beeld = Empoa_casta_-_iNaturalist_138570760.jpeg
| byskrif = ''Empoa casta''
| genus = Empoa
| species = casta
| outeur = (McAtee, 1926)
| sinonieme = *''Typhlocyba casta'' <small>McAtee, 1926</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Empoa casta''''' is 'n [[insek]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Blaarspringers|Cicadellidae]] van die orde [[Besies|Hemiptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=4306975|taxon=Empoa casta}}</ref> Die spesie is in 1926 deur McAtee beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Empoa casta'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|635578|Empoa casta}}
{{Wikispecies|Empoa casta}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q142203077}}
[[Kategorie:Hemiptera]]
[[Kategorie:Insekte van Kanada]]
[[Kategorie:Insekte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Insekte wat in 1926 beskryf is]]
ote9goxxxaukyuq4vtp0oibv004n9e5
Bespreking:Empoa casta
1
583678
3373839
2026-11-18T11:52:41Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373839
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Typhlocyba casta
0
583679
3373840
2026-11-18T11:52:46Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Empoa casta]]
3373840
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Empoa casta]]
dvv6f9wgh31i0iafit6nm9p6lf8zhm1
Palmodes praestans
0
583680
3373841
2026-11-18T11:54:33Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor insekspesie uit Wikidata ([[d:Q10803807]])
3373841
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Palmodes praestans
| genus = Palmodes
| species = praestans
| outeur = (Kohl, 1890)
| sinonieme = *''Sphex praestans'' <small>Kohl, 1890</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Palmodes praestans''''' is 'n [[insek]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Sphecidae]] van die orde [[Vliesvlerkiges|Hymenoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1346102|taxon=Palmodes praestans}}</ref> Die spesie is in 1890 deur Kohl as ''Sphex praestans'' beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Palmodes praestans'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|564650|Palmodes praestans}}
{{Wikispecies|Palmodes praestans}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q10803807}}
[[Kategorie:Sphecidae]]
[[Kategorie:Vliesvlerkiges]]
[[Kategorie:Insekte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Insekte wat in 1890 beskryf is]]
ephkmld4urx2oji6jemjn96ote464n9
Bespreking:Palmodes praestans
1
583681
3373842
2026-11-18T11:54:35Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373842
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Sphex praestans
0
583682
3373843
2026-11-18T11:54:40Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Palmodes praestans]]
3373843
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Palmodes praestans]]
mif0lacrhbgt0w7bxfgub8t8kpuq408
Rhagio costatus
0
583683
3373844
2026-11-18T11:54:59Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor insekspesie uit Wikidata ([[d:Q14718380]])
3373844
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Rhagio costatus
| genus = Rhagio
| species = costatus
| outeur = ([[Hermann Loew|Loew]], 1862)
| sinonieme = *''Leptis costata'' <small>Loew, 1862</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Rhagio costatus''''' is 'n [[vlieg]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Rhagionidae]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1581663|taxon=Rhagio costatus}}</ref> Die spesie is in 1862 deur [[Hermann Loew|Loew]] as ''Leptis costata'' beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Rhagio costatus'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
{{Wikispecies|Rhagio costatus}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q14718380}}
[[Kategorie:Tweevlerkiges]]
[[Kategorie:Insekte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Insekte wat in 1862 beskryf is]]
jk4eqvxyu26j1lumlzrc293oemcjm5u
Bespreking:Rhagio costatus
1
583684
3373845
2026-11-18T11:55:01Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373845
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Leptis costata
0
583685
3373846
2026-11-18T11:55:07Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Rhagio costatus]]
3373846
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Rhagio costatus]]
aw3vgtekya9cmd4gp8kvyp0jzc72krj
MediaWiki:BlockedExternalDomainsAllowList.json
8
583686
3373847
2026-11-18T11:55:18Z
Ladsgroup
4356
Copy exceptions from [[MediaWiki:Spam-whitelist]] ([[mw:Help:BlockedExternalDomains#Adding_an_exception]])
3373847
json
application/json
[
{
"domain": "hollywood-animated-films.suite101.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://pcs.suite101.com/article.cfm/interview_with_merijn_bellekom",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: Req by User:CyberRax, approved by User:J.smith Feb 16, 2007"
},
{
"domain": "https://www.suite101.com/article.cfm/heavy_metal/110910",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: Req by User:M3tal H3ad, appr by User:J.smith Feb 16, 2007."
},
{
"domain": "https://www.suite101.com/article.cfm/wisconsin/110633",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: A specific link on suite101.com, requested by me and added by me, Grandmasterka."
},
{
"domain": "https://www.suite101.com/article.cfm/80s_music/109642",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: Specific link on suite101.com, requested and added by me, Tabercil"
},
{
"domain": "https://internationaltrade.suite101.com/article.cfm/top_cocoa_bean_processors",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "a5b.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "alferov.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "ast-clan.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "bbbsforum.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "blakjak.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "bluelyte.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "chstheatre.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "cmserta.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "constantine.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "djcf.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "everett.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "expertsystem.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "ezycom.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "fiatcoupe.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "forves.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "guyr.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "hcp.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "iz.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "jahorina.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "jongillen.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "kilby.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "killfest.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "koshiba.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "laues.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "lukavac.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "nicrame.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "pjcj.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "q3a.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "queen-database.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "radiolengadoc.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "raymond-davis.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "rpgs.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "slithyroves.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "sprocket.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "svearike.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "team0ups.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "tearstar.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "totalchaos-aga.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "tvwiki.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "widgetphreak.sytes.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://bcos.hopto.org/sfs",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: req: João Jerónimo, Appr: Eagle 101"
},
{
"domain": "https://hometown.aol.co.uk/_ht_a/justinrclapham/dickturpin1.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: Regex may be incorrect"
},
{
"domain": "https://hometown.aol.co.uk/redwingproject/one.htm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://blog.myspace.com/index.cfm?fuseaction=blog.ListAll\u0026friendID=18674796",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: by AxelBoldt; this is the blog of film director [[Eli Roth]], needed as a primary source"
},
{
"domain": "https://blog.myspace.com/jonfavreau",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://blog.myspace.com/weirdal",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: req: User:Gromreaper Appr: J.smith"
},
{
"domain": "https://www.phpbbforfree.com/forums/laca.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "endeavour.zapto.org",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "ssfics.forum.ijijiji.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "narnia.bounceme.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "tzuriel.servehttp.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "freedombeer.servehttp.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "through-kashmir.greatestjournal.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://freehost14.websamba.com/newells/campeona.asp",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: Req by User:Jnestorius, appr by User:J.smith Feb 16, 2007."
},
{
"domain": "https://chord.servebeer.com/index.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: Req by User:218.190.154.188, Appr by User:J.smith"
},
{
"domain": "https://declarationofindependents.net/doi/pages/nigelmcinterv.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: Req by User:McPhail, approved by User:J.smith"
},
{
"domain": "https://blog.myspace.com/index.cfm?fuseaction=blog.ListAll\u0026friendID=14481114",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://african-american-playwrights.suite101.com/article.cfm/black_nativity_by_langston_hughes",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://suite101.com/view_image.cfm/198319",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.suite101.com/about",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://scififantasyfiction.suite101.com/article.cfm/nicola_griffith",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://tinyurl.com/2bwlye",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: For use on [[MediaWiki:Monobook.css]], approved by User:MZMcBride"
},
{
"domain": "https://www.xs4all.nl/~wichm/cinelist.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.gravinaoggi.it/pg097.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://nefac.net/node/166",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://simonetti.forumcommunity.net/?t=6086692",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://salvador-dali.net/_eng/_articulos/articulo_ver.asp?id=167",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://ezinearticles.com/?What-is-Ergativity?\u0026id=249623",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "mysundial.ca",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://tvrage.com/shows/id-14792",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.petitiononline.com/mod_perl/signed.cgi?RRH53888",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://digitpress.com/library/interviews/interview_bob_whitehead.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://tanners-wines.co.uk/TannersSite/cm/A_Little_History.htm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://chinese-tools.com/tools/dictionary/dico_formerly.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://bennettmg.co.uk/Project_MS_Cambridge_Busway_1.aspx",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://digitpress.com/DP/cmf/game.cmf?gameid=23826",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.orampo.com/home.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.vuze.com/app?service=home",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://newyorkbirds.free.fr/manhattan/grammercy%20et%20le%20quartier%20du%20flatiron/index.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://associatedcontent.com/article/159596/acs_exclusive_interview_with_nicholas.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://people.lulu.com/blogs/view_post.php?post_id=24382",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.hubpages.com/index.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.commonpurpose.org.uk/System/aspx/GetFile.aspx?id=5903",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.freerepublic.com/home.htm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "logos.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cafepress.com/index.aspx",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.squidoo.com/homepage/index.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://amazon.com/gp/search?ie=UTF8\u0026field-isbn=MAGICNUMBER\u0026tag=wikipedia08-20",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.ehow.com/about_us/about_us.aspx",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.invisionfree.com/index.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://wiki.idebate.org/index.php/Welcome_to_Debatepedia",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://aceshowbiz.com/celebrity/meagan_good",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "shooting.ho.com.ua",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://allaahuakbar.net/ansaruallah",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "www.badastronomy.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.iqpc.com/redhome.aspx?region=home",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://losethegame.com/kerrang.mp3",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "sternfinance.blogspot.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.broken-links.com/2008/03/18/safari-31-introduces-web-fonts-for-all",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.bombingscience.com/index.php/blog/viewThread/1433",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: for use on [[Billboard Liberation Front]], approved by [[User:The wub]]"
},
{
"domain": "https://www.moneyweek.com/news-and-charts/economics/imaginary-profits-dry-up-14251.aspx",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.moneyweek.com/file/229/merryn-somerset-webb-.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.moneyweek.com/file/19277/how-anthony-bolton-finds-winners.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.fibre2fashion.com/face2face/ritu-beri-design/ritu-beri-fashion-designer.asp",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.expekt.com/pagecontent/pagecontent.jsp?pageid=10508",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://lenr-canr.org/acrobat/Fleischmansearchingf.pdf",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www33.websamba.com/sp88s5/firesomething.htm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.lyrikline.org/index.php?id=51\u0026L=1",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://rythm.galatta.com/community/blog_entry.php?user=randorguy\u0026blogentry_id=5544",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://xs4all.nl/~wichm/filmsize.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://tinyurl.com/preview.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://tinyurl.com/2unsh",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://tinyurl.com/wp-tinyurl",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://preview.tinyurl.com/dick",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://justjaredjr.buzznet.com/2009/02/17/david-henrie-interview",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "bellpharm.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://economywatch.com/world_economy/japan/Japan_Economy_Japans_GDP_Shrinks_3.3_Finance_Minister_Drunk_at_G7_Meeting.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.jimandaz.com/6/anmol_singh_entered_kuchh_is_tara_archita.htm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.indianetzone.com/1/mahadev_govind_ranade.htm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://popmusic.suite101.com/article.cfm/dragonball_evolution_soundtrack_review",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://losethegame.com/index.htm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "www.visitsubotica.rs",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.galatta.com/actress/meena/main.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://eu-football.info/_list.php?id=123",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.suite101.com/article.cfm/historical_reenactment/58426",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.vbs.tv/about.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.lenr-canr.org/Collections/KUERinterview.htm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.lenr-canr.org/acrobat/Fleischmancalorimetr.pdf",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.tourmycountry.com/austria/theresianum-diplomatic-academy.htm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "thomascarlyle.eu",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://digitpress.com/library/interviews/interview_paul_allen_newell.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://esupport.nochex.com/index.php?_m=knowledgebase\u0026_a=viewarticle\u0026kbarticleid=31",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.nochex.com/partners/auction",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cafepress.com/wikipedia",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.faulkingtruth.com/Articles/BlogFest/1094.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.adbrite.com/index.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.patagonianexpeditionrace.com/en/races.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://encyclopedia.stateuniversity.com/pages/2246/Bactria.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://education.stateuniversity.com/pages/1748/American-Alliance-Health-Physical-Education-Recreation-Dance.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://encyclopediadramatica.rs/Encyclopedia_Dramatica:About",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: About page only, used in a reference - per RFC http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Talk:Encyclopedia_Dramatica\u0026oldid=308541697#RFC:_whitelisting_the_.22About.22_page"
},
{
"domain": "https://blog.hubpages.com/2008/10/hubs-versus-blogs",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.veomed.com/va082817402009",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.moneyweek.com/news-and-charts/entrepreneurs-my-first-million-mike-sinyard-specialized-45339.aspx",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://feildingfalcons.co.cc/index.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.sulekha.com/collateral/about.aspx",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://imagesglasgow.com/index.php/site/articles/business/glasgow_railway_company_has_rich_history",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://newworldwine.suite101.com/article.cfm/the_effects_of_oak",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.plasticsurgery.org/x5.xml",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://streeter.tumblr.com/post/265008523/what-do-you-have-against-george-streeter",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: Critical commentary or something. --MZMcBride"
},
{
"domain": "https://www.nariphaltan.org/nari/index.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://kitchen-gadgets.suite101.com/article.cfm/home_electric_instant_hot_water_dispensers",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.lulu.com/about/member_agreement.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://lulupresscenter.com/uploads/assets//Lulu_June_Press_Kit.pdf",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.lulu.com/static/pr/09_20_04.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.lulu.com/forums/viewtopic.php?t=83496",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.lulu.com/en/help/index.php?fSymbol=distro_service\u0026fLangCode=EN",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.lulu.com/en/help/publishing_faq",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.lulu.com/en/help/index.php?fSymbol=license_what_kinds",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.lulu.com/en/help",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.redtube.com/?page=1",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.provenmodels.com/39/technology-typology/woodward",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/x-11363-Dallas-TV-Examiner~y2009m12d31-Rush-Limbaugh-accidentally-declared-dead-by-Wikipedia",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.digitpress.com/library/interviews/interview_don_bluth.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.moneyweek.com/news-and-charts/jack-dellal-the-enigmatic-property-dealer-who-walks-away-unscathed-from-crashes.aspx",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.google.com/cse/home?cx=009114923999563836576:1eorkzz2gp4",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.google.com/cse/home?cx=009114923999563836576%3A1eorkzz2gp4",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.google.com/cse?cx=009114923999563836576%3A1eorkzz2gp4",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.google.com/cse?cx=009114923999563836576",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/examiner/x-14345-Celebrity-Chef-Examiner~y2009m11d9-The-final-four-Next-Iron-Chef-Elimination-Exclusive-interview-with-Chef-Amanda-Freitag",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "centrozenmex.co.cc",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.google.com/cse/home?cx=009782238053898643791:8naerdbd-oy",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.google.com/cse/home?cx=009782238053898643791%3A8naerdbd-oy",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.google.com/cse?cx=009782238053898643791%3A8naerdbd-oy",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.google.com/cse?cx=009782238053898643791",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/x-30387-SF-Cultural-Travel-Examiner~y2010m2d1-Chor-Boogie-releases-a-flock-of-beautiful-Boogie-Birds",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "2074.banners-4u.co.cc",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://grangehotels.com/Hotels-London/Grange-City-Hotel/Grange-City-Hotel.aspx",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://examiner.com/x-28587-SF-Buddhism-Examiner~y2010m2d3-Buddhism-and-Nonviolent-Communication-an-interview-with-Oren-Sofer",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "projectsaviour.co.cc",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://hubpages.com/hub/Orange-on-St-Patricks-Day",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://examiner.com/examiner/x-34698-Tuscaloosa-History-Examiner~y2010m3d16-Wear-Orange-on-St-Patricks-Day",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "kfantransmittertour.co.cc",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "songr.co.cc",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://greenecountyindiana.com/attractions/viaduct_aka_the_tulip_tressle",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://stores.ebay.com/The-Oscilloscope-Store/Oscilloscope-Restoration-Tips.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: Relevant to a discussion at [[Talk:Oscilloscope]]"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/x-6928-Houston-Page-One-Examiner~y2010m4d20-Houston-Police-Chief-issues-decree-on-Gay-Pride-Parade-responding-to-Mayor-memo",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.aceshowbiz.com/news/view/00032012.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.moneyweek.com/news-and-charts/michael-oleary-the-outrageous-irish-airline-entrepeneur.aspx",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.tunisia.com/tunisia/travel/star-wars-tunisia",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "rcck.co.cc",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.algaecenter.com/culture-collection.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://en.metapedia.org/wiki/Main_Page",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.commonpurpose.org.uk/about",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://imagescoastalbend.com/index.php/site/articles/business_climate/texas_tea_flows_well_in_coastal_bend",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/x-6336-Orlando-Entertainment-Examiner~y2009m11d3-Michelle-Obamas-double-is-Youtube-sensation",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.bukisa.com/articles/274901_now-thats-what-i-call-steampunk-steampunk-music-on-wax-cylinder",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.aceshowbiz.com/news/view/00025847.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "campbellpharmacy.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://examiner.com/examiner/x-50488-Baltimore-MMAPro-Wrestling-Examiner~y2010m8d2-Surprises--new-champions-crowned-at-MCW-Shamrock-X--Plus-Mickie-James--Tommy-Dreamer-return",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://oldunreal.com/oldunrealpatches.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://ezinearticles.com/?In-The-Zone\u0026id=65850",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: For use in [[Flow (psychology)]]"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/sco_blames_groklaw_for_ip_licensing_disappointment",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.suite101.com/daily.cfm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://ehow.com/how-does_4596335_stainless-steel-remove-odors.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: For use in [[Stainless steel soap]]"
},
{
"domain": "https://examiner.com/automotive-technology-in-detroit/auto-suppliers-suffer-heavy-burden-of-industry-s-multiple-cad-systems",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www1.internationalliving.com/qofl2010",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.yfrog.com/faq.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.yfrog.com/partners.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "www.fiorano.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://moviereviewintelligence.com/movie-reviews/about_this_site",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.google.com/cse/home?cx=010426977372765398405:3xxsh-e1cp8\u0026hl=en",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.aceshowbiz.com/celebrity/santana/awards.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://stores.lulu.com/raruto_eng?fContentOffset=3",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: For use in [[Raruto]]"
},
{
"domain": "https://www.thebestof.co.uk/local/tonbridge/events/34223/heritage-weekend",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "neuro.cjb.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://ourprattville.com/about",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://moneymorning.com/2010/10/07/currency-war-6",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://eutimes.net/2009/10/hungarian-fidesz-eyes-2010-elections-gypsies-jews-homosexuals-beware",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://eutimes.net/2010/04/nationalism-is-considerably-rising-in-hungary-close-to-elections",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "www.nefac.net.index.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/live-music-in-los-angeles/the-sound-of-every-living-soul",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/x-7207-Cleveland-RPG-Examiner~y2009m9d1-Dennis-Detwiller-Interview",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "www.noliko-maaseik.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "support.lulu.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "intima.intimal.co.cc",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.animata.omnia.co.uk/publications/rhar-biognotes-081206.pdf",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.suite101.com/content/the-first-los-angeles-sheriff-killed-in-the-line-of-duty-part-i-a226978",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.tvdata.ru/military/supersonic_tu_144",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.lookchem.com/SODIUM-TELLURATE-DIHYDRATE",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/historical-fiction-in-pittsburgh/interview-with-historical-fiction-author-susan-higginbotham-1",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://hubpages.com/hub/Sloperfest-Bouldering-Comp-2007",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.moneyweek.com/articles/money-morning/what-do-oil-salmon-and-plastic-bags-have-in-common.aspx",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cypress.com/?id=2233",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://quazen.com/reference/biography/delphine-lalaurie-american-gothic-a-guignol-horror",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://fotolia.com/Info/AboutUs",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/historical-fiction-in-pittsburgh/interview-with-historical-fiction-author-karen-harper",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.whatbird.com/browse/objs/All/birds_na_147/38/Location/6514/Pennsylvania",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.biblewalks.com/Sites/StAndrews.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/law-and-politics-in-arlington/congress-definition-of-terrorism-excludes-most-state-sponsored-violence-against-civilians",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.pornhub.com/index.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.helium.com/content/whatishelium",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.helium.com/users/490158",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://hurryupharry.org/index.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.holocaustresearchproject.org/nazioccupation/gold\u0026szpilman.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/aviation-community-in-anchorage/stevens-flight-an-irony-of-errors",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/aviation-community-in-anchorage/report-cites-oversight-and-pilot-error-for-alaska-c-17-crash",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://camera-wiki.org/wiki/Camera-wiki.org:About",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.tnhomeandfarm.com/castle-gwynn",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.view360.in/virtualtour/ooty/rosegarden",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.view360.in/virtualtour/thanjavur",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.indiaedu.com/residential-schools/sainik-school-satara.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/heavy-metal-in-national/exclusive-interview-discussing-precious-metal-with-decibel-magazine-editor-albert-mudrian",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/gaming-lifestyle-in-national/q-a-with-capcom-s-shu-takumi-on-ghost-trick-phantom-detective",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.holocaustresearchproject.net/essays\u0026editorials/larouche2.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://dom3.servegame.com/wiki/Main_Page",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/music-in-philadelphia/boney-james-contact-review",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.bit.ly/?main",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.army-guide.com/eng/product3761.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "www.uggs-n-rugs.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.gwave-network.co.cc/index.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.plasticsurgery.org/For-Medical-Professionals/Resources-and-Education/Publications/Plastic-and-Reconstructive-Surgery-Essentials-for-Students.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "musiklife.co.cc",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://stores.lulu.com/mickmercer",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.bukisa.com/articles/348103_ten-lost-lookalike-plane-crash-survival-television-series-and-movies",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.bizjournals.com/portland/stories/2005/03/07/daily3.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.historyhouse.co.uk/articles/american_high_diver.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.nlbw.co.cc/?e7a26600",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://news.ladbrokes.com/en-gb/football/carling-cup/birmingham-head-to-wembley-in-fruitless-search-for-carling-cup_046216.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.food-business-review.com/news/franchised_food_company_acquires_cold_rock_ice_cream_stores_090908",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.al-moharer.net/moh277/ghadanfari277.htm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://lookchem.com/Chempedia/Chemical-Technology/Inorganic-Chemical-Technology/2986.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/disney-travel-in-national/media-monday-push-disney-s-talking-trash-can",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "www.nlbw.co.cc",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.bitly.com/?main",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://moneyweek.com/news-and-charts/economics/a-recession-indicator-thats-hard-to-miss",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://letter.ie/0001/0007.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://vbs.tv/en-gb/watch/picture-perfect--2/picture-perfect-rob-hornstra",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://vbs.tv/watch/motherboard/twin-galaxies-and-the-golden-domes",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.vietvisiontravel.com/tour/pgid/44/aid/5911",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "queenslandparty.org.au",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://bitly.com/pages/about",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "bootslearningstore.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://educationupdate.com/archives/2006/Feb/html/spot-drhenriford.htm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://cpspichilemu.co.cc/index.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.infibeam.com/static/help/about-us.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://navymutual.org/About-us",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/soccer-in-national/dcu-evp-stephen-zack-explains-dc-united-women-partnership",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://yfrog.com/nwk7kkgj",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://freedommag.org/english/vol29i1/page05.htm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.caesarstone.com/en/Pages/default.aspx",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.squared5.com/svideo/about.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.freerepublic.com/focus/f-news/2871012/posts",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://blog.cli.gs/news/cligs-got-hacked-restoration-from-backup-started",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://blog.tr.im/post/159369789/tr-im-r-i-p",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://blog.tr.im/post/160697842/tr-im-resurrected",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.aceshowbiz.com/news/view/00013372.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.mangauk.com/?p=christmas-in-august",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://findthebest.com/about-us",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://skins.net/index.aspx",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.pantheon.org/information/about.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/high_hopes_for_advanced_risc_machines_ltd_as_acorn_returns_to_the_black",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/classic-movie-in-new-york/nancy-s-story",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/article/terry-riley-s-benefit-performance-for-old-first-concerts",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://thebestof.co.uk/local/monmouth/events/323660/open-evening",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/finance-examiner-in-national/president-obama-signs-executive-order-allowing-for-control-over-all-us-resources",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://gcaptain.com/world%E2%80%99s-largest-carrier-roro",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://metal-observer.com/articles.php?lid=1\u0026sid=4\u0026id=5859",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.gnaa.eu/wiki/pr/2012-11-01-gnaa-sandy",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://olive.jnlcom.com/Olive/ODE/JCM/default.aspx?href=JCM%2F2006%2F05%2F15\u0026entity=Ar05800\u0026view=entity",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "analog-pussy.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://biblewalks.com/Sites/ElahValleyRomanRoad.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/article/hank-cupcakes-the-interview",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "www.stringedinstrumentdatabase.comoj.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://google.com/cse/home?cx=006337113803439356310:qmncn5902lc",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://dailyreckoning.com/why-the-sec-sued-me-and-why-you-should-care",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://mokimobility.com/about",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.youporn.com/sitemap.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "silkroadvb5piz3r.onion",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "eqt5g4fuenphqinx.onion",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "shoe-shop.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/phoenix_technologies_acquire_dip_research",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/digital_research_shows_off_real_time_flexos_386",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/digital_research_launches_flexos_286_real_time_manufacturing_operating_system",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.worldchesslinks.net/ezi14.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://examiner.com/gymnastics-in-national/blythe-lawrence",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/article/the-twin-cities-response-to-the-rally-to-restore-sanity",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.iqpc.com/ShowEvent.aspx?id=119504\u0026details=120098\u0026langtype=1033",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/article/feudal-an-abstract-battle-which-all-pieces-move-at-once",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/article/exclusive-interview-ross-patterson-talks-poolboy-strippers-hit-the-nuts",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/article/ttu-vernacular-music-center-holds-first-multi-ensemble-outreach-meeting",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "www.2ndchapterofacts.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://historyandpolicy.org/papers/policy-paper-70.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/article/mike-scully-talks-the-simpsons-parks-and-recreation-napoleon-dynamite",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.plasticsurgery.org/public_education/procedures/BreastReconstruction.cfm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/article/julianne-moore-talks-about-playing-a-bad-mother-what-maisie-knew",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://media.ticketmaster.com/en-gb/img/sys/tournament/london2012/para-complete.pdf",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.norm.org/history.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.norm.org/regimen.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/first_alphawindows_character_based_terminals_set_for_to_appear_in_may_at_from_600",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/microvitec_first_past_post_in_europe_with_alphawindows_terminals_ibm_oem_pact_in_prospect",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/colour_and_mono_alphawindow_terminals_from_link",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/cumulus_technology_wins_contract_from_unisys",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://dhart.no-ip.info/iseries/9402-436%20ibm%20as400%20advanced%2036%20model%20436.htm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://dhart.no-ip.info/iseries/9404%20ibm%20as400%20system%20unit%20model%20cxx.htm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.myretrotv.com/affiliates.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.myretrotv.com/programming.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://prouty.org/index.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://web.archive.org/web/20081008005138/http://www.wirelessbollinger.com/content/view/342/81",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.gayot.com/interviews/curtisstone.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/article/at-79-johnny-thunder-still-active-decades-after-loop-de-loop-hit",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/article/cookie-dance-by-chip-chocolate-a-youtube-itunes-viral-hit-among-drake-songs",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.nepa.com.np/jhinewa/article.php?type=festivals\u0026id=navadurga",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "www.onion-router.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "bodybuilding.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://mapsofworld.com/country-profile/swaziland.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "washoequiltshoppe.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "outsiders.org.uk",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/western_digitals_paradise_has_vga_compatible_boards",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/dec_announcements_3",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/dec_pulls_multi_user_mips_risc_rabbit_out_of_uniforum_hat",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/unix_international_reviews_the_unix_system_v4_story_so_far",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/venturcom_ships_real_time_venix386",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/dialog_signs_multi_million_deal_with_fujitsu",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/maid_signs_hotel_internet_provider_deal_with_granada",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/dec_aims_new_microvax_3300_3400_at_as400_new_disk_bus",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/dec_france_does_fault_tolerant_microvax_ii_configuration",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/dec_hits_at_as400_with_mvax_3800_3900_pricing",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/dec_launches_three_microvaxes_designed_and_made_in_ayr",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/dec_puts_old_wine_into_new_bottles_with_microvax_2000",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/dec_rushes_to_rescue_of_vax_users_with_four_new_models",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/dec_unveils_real_time_microvax_board_run_time_vaxeln",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/us_prices_for_decs_new_microvaxes",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/dec_adds_alphas_for_personal_computers_control",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/dec_describes_its_alpha_risc_kubota_discloses_its_plans",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/dec_reveals_more_on_alpha_challenges_hewlett_packards_precision_architecture_risc",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/dec_slashes_alpha_axp_chip_prices_by_up_to_31",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/microprocessor_reports_annual_chip_awards_declare_motorola_88110_the_part_least_likely_to_1",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/mitsubishi_electric_is_ready_to_sample_its_first_alpha_at_last",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/novell_formally_announces_the_unix_systems_group",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/novell_releases_version_11_of_unixware_1",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/santa_cruz_hp_novell_carve_up_unix_between_them",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/sco_data_center_unixware_to_debut_at_cebit",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/sco_gemini_to_debut_as_unixware_compaq_gets_chummy",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/unix_labs_and_novell_plan_joint_venture_reveal_bones_of_mass_distribution_alliance",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.cbronline.com/news/anger_and_fear_as_domain_firm_slowly_implodes",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "cosmoetica.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "onion.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://andrewprokos.com/bio.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.pornhub.com/information",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: faq\\b"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/Terms_of_Use.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.examiner.com/About_Examiner",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://petitions.whitehouse.gov/responses",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://petitions.whitehouse.gov/response",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://petitions.whitehouse.gov/homepage",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "syriadirect.org",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "mazet-st-voy.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.galerie-obadia.com/artists/file_120_2.pdf",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.htcampus.com/college/central-institute-road-transport",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.tanners-wines.co.uk/index.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://smashinginterviews.com/interviews/musicians/gary-wright-interview-the-dream-weaver-gets-connected-tours-with-ringo-starr",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://manning.com/about/index.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://freedommag.org/index.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "aikido-sydney.com.au",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "jerseyusa.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://aboutmyarea.co.uk/Cheshire/Neston/CH64/Neston-News-Archive/Elections-2015/286523-Candidate-Statements-CWAC-Elections-2015-:-Parkgate-Ward",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://aboutmyarea.co.uk/Cheshire/Neston/CH64/News/Local-News/287431-Parkgate-Electorate-Vote-Local-in-Historic-Victory-for-an-Independent",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://moneyweek.com/author/dominic-frisby",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.justjared.com/2008/03/31/robin-williams-law-and-order-svu",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://utilitywarehouse.co.uk/index.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://examiner.com/article/actor-ric-young-on-hawaii-five-o",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.sanclemente.com/ole_hanson.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.avoiceformen.com/sexual-politics/game/bang-the-definitive-interview-with-rooshv-part-one",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.avoiceformen.com/sexual-politics/game/bang-the-definitive-interview-with-rooshv-part-two",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.hoopsvibe.com/features/41797-joel-haywood-aka-king-handles",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "100years100facts.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.philosophytalk.org/index.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.lom.com/glossary",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://goodingcountyhistoricalsociety.shutterfly.com/obituariesforgoodingcounty",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.infibeam.com/index.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://teeuwynnwoodruff.hubpages.com/hub/Rob-Cesternino-and-Rob-Has-a-Podcast",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.sgs.com/en/Our-Company/About-SGS/SGS-in-Brief.aspx",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://hms-exeter.co.uk/Passed_Over.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.louisvuittontrophy.com/home",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://change.org/p/prime-minister-john-key-red-peaks-for-new-zealand-flag",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.beacon.org/contributorinfo.cfm?ContribID=1299",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "typography.guru",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.avoiceformen.com/feminism/feminist-lies-feminism/wiki-reeks",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "whitchurchmethodistchurch-cardiff.co.uk",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://examiner.com/article/forte-builds-on-agt-fan-base-with-new-cd-and-pcf-gig",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://nextiva.com/index.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://examiner.com/article/an-interview-with-monster-hunter-author-larry-correia",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://cex.io/about",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://backpage.com/classifieds/TermsOfUse",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://examiner.com/review/marvel-s-jessica-jones-review",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://examiner.com/article/josh-robert-thompson-interview-craig-ferguson-s-sidekick-and-beyond",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "facebookcorewwwi.onion",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://archive.is/DRIzl",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://archive.is/JkMA",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://archive.is/WRDHT",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://support.fiverr.com/hc/en-us/articles/206693977-Pricing-Your-Gig-Beyond-5",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://archive.is/ze13d",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://archive.is/20121231105700/http://www.spec.com.au/blog/2004/05/27/tapper-attacks-world-circuit",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://archive.is/20121231000808/http://www.spec.com.au/blog/2004/10/07/tappers-talent-again-on-display",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://cse.google.com/cse/publicurl?cx=009672802819881781139:txwkuymijva",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://cse.google.com/cse/publicurl?cx=004797186867496047826:1nnbom_igns",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://cse.google.com/cse/publicurl?cx=004797186867496047826:coodxrnfwsm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://cse.google.com/cse/publicurl?cx=004797186867496047826:rxardw9mwz0",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://whale.to/c/dutroux_case5.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: Primary_X-Dossier_victim-witnesses\\b"
},
{
"domain": "archive.isgwgi0",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://archive.is/WXVf9",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://bitcointalk.org/index.php?topic=172991.msg1801451",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: msg1801451\\b"
},
{
"domain": "https://yourstory.com/2015/07/purplehed-inspirational-music-video",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://gcaptain.com/former-hms-bronington-last-of-the-royal-navys-ton-class-sinks-next-to-dock-in-england",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://britsolrebuiltbicycles.shutterfly.com/1220",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://pv-magazine.com/news/details/beitrag/russian-banks-set-to-seize-crimean-solar-power-plants_100019001",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://pv-magazine.com/news/details/beitrag/russian-government-to-sell-crimean-solar-plants-to-private-investors_100019449",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://pv-magazine.com/news/details/beitrag/crimean-government-threatens-to-nationalize-activ-solars-assets-in-crimea_100016285",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://iaemagazine.com/film-and-tv/film-producers-rocklin-faust",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://iaemagazine.com/film-and-tv/film-producers-rocklin-faust/2",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "guru-josh.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://archive.is/jhqK",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://examiner.com/review/marvel-s-daredevil-season-two-review",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://web.archive.org/web/20070806181331/http://www.rtnda.org/resources/speeches/rather3.shtml",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://web.archive.org/web/20040206185545/http://www.rtnda.org/communicator/bliss_communicator.shtml",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://archive.is/5wrP",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://etaileast.wbresearch.com/about-etail",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://petition.parliament.uk/petitions/122946",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "archive.is",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://archive.is/oNhCL",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://petition.parliament.uk/petitions/131215",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://petition.parliament.uk/petitions/241584",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://examiner.com/article/martin-freeman-talks-william-h-macy-comparisons-fx-s-fargo",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://karakalpak.com/tourancient.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://cbronline.com/news/access_technology_has_high_hopes_for_its_2020_spreadsheet_in_new_ibm_rs6000_version",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://cbronline.com/news/access_technology_has_real_time_version_of_2020_spreadsheet_for_city_markets",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://vimnasiapress.pr.co/108242-nickelodeon-premieres-make-it-pop-a-new-musical-comedy-series-in-asia-on-monday-31-august-at-5pm-th-wib-6pm-hk-my-sg-and-6-30pm-ph",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://examiner.com/article/from-baby-sherry-to-sherry-baby-my-memorable-afternoon-with-sherry-jackson",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://examiner.com/article/60-s-chic-k-the-retro-fantasy-world-of-sherry-jackson",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://examiner.com/article/the-times-they-are-a-strange-thing-sherry-jackson-and-the-end-of-the-1960s",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://ticketmaster.com/creditcardentry",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://northerntransmissions.com/news/interview-drowners",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://mind.plus/our-team.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.mrskin.com/not-in-kansas-anymore-ms-mance-the-big-dance---16524",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://dailyreckoning.com/author/spetranek",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "sci-hub.bz",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "sci-hub.cc",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "sci-hub.ac",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "bmihealthcare.co.uk",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://bmihealthcare.co.uk/about-bmi",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://bmihealthcare.co.uk/graphics/images/about_BMI/CSR-Brochure-V5.pdf",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://bmihealthcare.co.uk/consultant/consultantdetails?p_name=Adrian-Newland\u0026p_id=40341",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://bmihealthcare.co.uk/international",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://tradedoubler.com/en/about",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://bitcointalk.org/index.php?topic=279249",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://bitcointalk.org/index.php?topic=919116.msg10096563",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://examiner.com/a-667352~Towson_gets_free_wireless_Internet.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://cse.google.com/cse/publicurl?cx=016171821711498894348:pzrfi65wilm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://sdakotabirds.com/species/northern_rough_winged_swallow_info.htm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://mixcloud.com/about",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://dyingscene.com/news/adolescents-announce-upcoming-album-the-fastest-kid-alive",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: [[special:permalink/751226723#dyingscene.com]]"
},
{
"domain": "https://identify.whatbird.com/obj/190/behavior/Northern_Rough-winged_Swallow.aspx",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://popupchinese.com/lessons/sinica/beijings-great-leap-forward",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://shutterfly.com/index.jsp",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://shutterfly.com/about/com_sub_facts.jsp",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://ir.shutterfly.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=202218",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://web.archive.org/web/20100109102640/http://www.watratoros.cjb.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://viagra.com/getting/avoid-counterfeits",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://xl.skyscrapercity.com/?page=about",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "www.watratoros.cjb.net",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://web.archive.org/web/20040907014623fw_/http://freehost23.websamba.com/watratoros/learn.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://web.archive.org/web/20041029023155fw_/http://freehost23.websamba.com/watratoros/kitjakum.htm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://freehost23.websamba.com/watratoros",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "citygml.guru",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://justjared.com/2013/12/12/avan-jogia-just-jared-spotlight-of-the-week-exclusive",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://maltagenealogy.com/libro%20d'Oro/mifsudbonici.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://petitions.whitehouse.gov/about",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://mixcloud.com/zevbrenner/talkline-with-zev-brenner-with-rabbi-yosef-mizrachi-on-holocaust-denial",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://themoviedb.org/about",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://blog.themoviedb.org/a-great-disturbance-in-the-force-f6d38557439d",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://volpaia.info/della_volpaia.htm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://asianbeat.com/en/popculture/022.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://kink.com/page/about-us",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://skyscrapercity.com/showpost.php?s=eaa995ef202bf9e9633e2929476117c9",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://change.org/p/hon-kellie-leitch-minister-for-the-status-of-women-call-a-public-inquiry-into-hundreds-of-missing-and-murdered-aboriginal-women-like-my-cousin-loretta-saunders/u/7987190",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://change.org/p/hon-kellie-leitch-minister-for-the-status-of-women-call-a-public-inquiry-into-hundreds-of-missing-and-murdered-aboriginal-women-like-my-cousin-loretta-saunders/u/17127938",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://vid.me/about",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://infosecinstitute.com/company",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.bmihealthcare.co.uk/hospitals/bmi-the-priory-hospital/history-of-the-priory",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://livejasmin.com/en/media",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://aceshowbiz.com/celebrity/thomas_sangster/awards.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://ezinearticles.com/?Covert/Emotional-Incest---How-Real-Is-It?",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://justjared.com/2017/06/09/agts-first-winner-bianca-ryan-returns-with-new-single-what-i-gotta-do-exclusive-premiere",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "onion.io",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.bmihealthcare.co.uk/consultants/lawrence-peter-ormerod",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.360cities.net/image/sm-southmall",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://northerntransmissions.com/news/dignan-porch-announce-new-album-observatory",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://econlib.org/library/Enc",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://econlib.org/library/Enc1",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://econlib.org/library/CEETitles.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://econlib.org/library/CEEBiographies.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "dstormer6em3i4km.onion",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "dstormer6em3i4km.onion.link",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://dstormer6em3i4km.onion.link/matthew-prince-of-cloudflare-admits-he-killed-the-internet-because-he-thinks-andrew-anglin-is-an-asshole",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://archive.is/2017.08.22-035310/https://dstormer6em3i4km.onion.link/matthew-prince-of-cloudflare-admits-he-killed-the-internet-because-he-thinks-andrew-anglin-is-an-asshole",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://support.google.com/adwords",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://support.google.com/adsense",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://support.google.com/adwordspolicy",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "assmkedzgorodn7o.onion",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.nla.com.gh/about.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://lomcn.org/forum/archive/index.php/t-37633.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://econlog.econlib.org/archives/2010/07/the_neo-reactio.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.chinatravel.com/facts/chinese-weaving-craft.htm",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://blog.tradingview.com/?p=1736",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://blog.tradingview.com/?p=1815",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.tradingview.com/how-it-works",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.tradingview.com/contacts",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://fivebooks.com/interview/james-hunter-on-the-highland-clearances",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://waremakers.com/about-waremakers",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.justjaredjr.com/2016/04/12/breanna-yde-jade-pettyjohn-dish-on-school-of-rock-jjj-interview",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "roblox.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: WhatsRobloxContainer\\b"
},
{
"domain": "https://blog.roblox.com/2017/01/introducing-our-next-generation-logo",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://blog.roblox.com/2017/02/introducing-roblox-toys",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://pv-magazine.com/2018/01/06/solars-new-fertile-crescent",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://cse.google.com/cse/home?cx=010426977372765398405:3xxsh-e1cp8\u0026hl=en",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.google.com/adwords/blimpads",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.google.com/adwords/extensions/teleport.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://web.archive.org/web/20121104182759/https://www.google.com/adwords/extensions/teleport.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://defence-industries.com/projects/general-dynamics-received-advance-procurement-contract-for-us-navy",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://mixcloud.com/ferdinandbeckett/mixing-it-20-jan-2001-radiohead-kid-a-special-full-episode",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://petitions.obamawhitehouse.archives.gov/petition/grant-presidential-pardon-us-army-lieutenant-clint-lorance-leavenworth-prison",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://econlog.econlib.org/archives/2013/02/the_minimum_wag_2.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://econlog.econlib.org/archives/2015/02/the_minimum_wag_4.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://preqin.com/section/about-preqin/100",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://preqin.com/listNews.aspx",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://preqin.com/wizNewsletter.aspx",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://preqin.com/itemSection.aspx?s=101",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://examiner.com/metal-music-in-cleveland/interview-with-cleveland-s-own-derrick-green-of-sepultura",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://mixcloud.com/martinnewelloddcaste/martin-newells-oddcaste-20-unreleased-backgrounds",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://pv-magazine.com/2016/08/02/longi-silicon-and-zhonghuan-semiconductor-announce-new-expansions-with-over-10gw-of-new-capacity-planned_100025635",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "vidyasagar.guru",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.investing.com/about-us",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://imvbox.com/about",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://bitcointalk.org/index.php?topic=5.msg28",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: msg28\\b"
},
{
"domain": "https://bmihealthcare.co.uk/hospitals/bmi-the-alexandra-hospital",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "ilchester-district-churches.000webhostapp.com",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://dhlsna.bravesites.com/awards",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://filmindustrynetwork.biz/tyler-bates-discusses-making-the-deadpool-2-movie-soundtrack-exclusive/32990",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://altritaliani.net/article-il-bel-spaese-rom-tra-rabbia-e",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://bitcointalk.org/index.php?topic=532.msg6306",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist: msg6306\\b"
},
{
"domain": "cheng.guru",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.retailmenot.com/corp",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.pornhub.com/insights/2017-year-in-review",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://grabify.link/index.php",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://aliexpress.com/index.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://petitions.whitehouse.gov/petition/reinstate-lt-col-terry-lakin-us-army-full-rank-pay-benefits-and-pension-immediately",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://petitions.whitehouse.gov/petition/formally-recognize-antifa-terrorist-organization-0",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://thepointsguy.com/news/united-axes-first-class-in-flight-magazine-rhapsody",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://gofundme.com/TheTrumpWall",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://360cities.net/image/innotrans-2012-berlin-bombardier-flexity-classic-tram-krakaw",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://cbronline.com/news/inktomi_offers_parallel_processing_based_net_search_engine",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://otrcat.com/p/dorothy-kilgallen",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://otrcat.com/p/dorothy-kilgallen-diary",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://otrcat.com/p/breakfast-with-dorothy-dick-dorothy-kilgallen-dick-kollmar",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://open.online/primo-piano/2019/01/29/video/congresso_piu_europa_ferrandelli_cappato-125638",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://open.online/primo-piano/2019/01/28/news/tutte_le_cose_che_non_tornano_nel_congresso_di_europa-123992",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://open.online/cronaca/2019/01/29/video/piu_europa_tabacci_replica_truppe_cammellate-125397",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://northerntransmissions.com/interview-peter-bjorn-john",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://hidemyass.com/index",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://ticketmaster.com/about/about-us.html",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://expres.online/archive/main/2017/02/08/227083-desyatka-ty-chlenkor-akademiyi-nauk",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://web.archive.org/web/20080216131304/http://petitions.pm.gov.uk/traveltax",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://uofa.edu/aboutus",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://change.org/p/european-parliament-stop-the-censorship-machinery-save-the-internet",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://change.org/p/jimmy-wales-founder-of-wikipedia-create-and-enforce-new-policies-that-allow-for-true-scientific-discourse-about-holistic-approaches-to-healing/responses/11054",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://mangauk.com/homepage",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://mangauk.com/about-us",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://hubpages.com/education/Futurism-Illuminating-New-Perspectives-in-the-Visual-Arts",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "stayatalighthouse.co.uk",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://investor.cafepress.com/news-releases/news-release-details/snapfish-expand-product-offerings-cafepress-acquisition",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "satcom.guru",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://breitbart.com/author/steven-crowder",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://www.avoiceformen.com/policies/mission-statement",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://skyscrapercity.com/showpost.php?p=4796426\u0026postcount=372",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
},
{
"domain": "https://omicsonline.org/open-access/what-is-an-integrated-health-care-financing-and-delivery-system-idsand-what-must-wouldbe-ids-accomplish-to-become-competitive-with-heor-1000115.php?aid=73212",
"notes": "Copied from MediaWiki:Spam-whitelist"
}
]
qfgtdtifg5soz9xiu0z7s4bfkh8asny
Empis barbatoides
0
583687
3373848
2026-11-18T11:55:35Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor insekspesie uit Wikidata ([[d:Q13606318]])
3373848
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Empis barbatoides
| beeld = Empis_barbatoides_-_iNaturalist_190239198.jpg
| byskrif = ''Empis barbatoides''
| genus = Empis
| species = barbatoides
| outeur = [[Axel Leonard Melander|Melander]], 1965
| sinonieme = *''Empis barbata'' <small>Loew, 1862</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Empis barbatoides''''' is 'n [[vlieg]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Empididae]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1583499|taxon=Empis barbatoides}}</ref> Die spesie is in 1965 deur [[Axel Leonard Melander|Melander]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Empis barbatoides'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|1232333|Empis barbatoides}}
{{Wikispecies|Empis barbatoides}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q13606318}}
[[Kategorie:Tweevlerkiges]]
[[Kategorie:Insekte van Kanada]]
[[Kategorie:Insekte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Insekte wat in 1965 beskryf is]]
oklz7jb8e5bl2qg0599n6yqw9rxxzuu
Bespreking:Empis barbatoides
1
583688
3373849
2026-11-18T11:55:37Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373849
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Empis barbata
0
583689
3373850
2026-11-18T11:55:42Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Empis barbatoides]]
3373850
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Empis barbatoides]]
t4e1b8u5b6tewnhod80wqfanca7wiuw
Cabera quadrifasciaria
0
583690
3373851
2026-11-18T11:56:13Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q13447185]])
3373851
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Cabera quadrifasciaria
| beeld = Cabera_quadrifasciaria_-_iNaturalist_42070752.jpg
| byskrif = ''Cabera quadrifasciaria''
| genus = Cabera
| species = quadrifasciaria
| outeur = ([[Alpheus Spring Packard|Packard]], 1873)
| sinonieme = *''Aspilates quadrifasciaria'' <small>Packard, 1873</small>
*''Acidalia elimaria'' <small>Hulst, 1887</small>
| sinonieme_verwysing = <ref name="gbif" />
}}
'''''Cabera quadrifasciaria''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Landmeters|Geometridae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=5143705|taxon=Cabera quadrifasciaria}}</ref> Die spesie is in 1873 deur [[Alpheus Spring Packard|Packard]] as ''Aspilates quadrifasciaria'' beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Cabera quadrifasciaria'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|215614|Cabera quadrifasciaria}}
{{Wikispecies|Cabera quadrifasciaria}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q13447185}}
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van Kanada]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte wat in 1873 beskryf is]]
pmr82180c9ls9g5dce9ar3fcwsnvh8g
Bespreking:Cabera quadrifasciaria
1
583691
3373852
2026-11-18T11:56:15Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373852
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Aspilates quadrifasciaria
0
583692
3373853
2026-11-18T11:56:21Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Cabera quadrifasciaria]]
3373853
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Cabera quadrifasciaria]]
qouxq12qg5f3ndvw9iiasrgtxovvugd
Acidalia elimaria
0
583693
3373854
2026-11-18T11:56:22Z
KabouterBot
89467
Stuur aan na [[Cabera quadrifasciaria]]
3373854
wikitext
text/x-wiki
#AANSTUUR [[Cabera quadrifasciaria]]
qouxq12qg5f3ndvw9iiasrgtxovvugd
Sjabloon:Taksonomie/Anderida
10
583694
3373855
2026-11-18T11:57:30Z
KabouterBot
89467
Skep taksonomiesjabloon
3373855
wikitext
text/x-wiki
{{Don't edit this line {{{machine code|}}}
|rank= genus
|link= Anderida
|parent= Pyralidae
|extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" -->
|refs= <!--full citation supporting parent, ideally to secondary source; shown on this page only; don't include <ref> tags -->
}}
8b6owspmhw4juaz95lu2jlmr5ij3rlt
Anderida peorinella
0
583695
3373856
2026-11-18T11:57:43Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q4753703]])
3373856
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Anderida peorinella
| beeld = Anderida_peorinella_-_iNaturalist_85198489.jpeg
| byskrif = ''Anderida peorinella''
| genus = Anderida
| species = peorinella
}}
'''''Anderida peorinella''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Pyralidae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=8884501|taxon=Anderida peorinella}}</ref>
== Verspreiding ==
''Anderida peorinella'' kom in die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|512576|Anderida peorinella}}
{{Wikispecies|Anderida peorinella}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q4753703}}
[[Kategorie:Pyralidae]]
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
qnn343d0esb2ktiw0q5ndesepnx51g5
Bespreking:Anderida peorinella
1
583696
3373857
2026-11-18T11:57:44Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373857
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Epinotia subviridis
0
583697
3373859
2026-11-18T11:58:04Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q13610091]])
3373859
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Epinotia subviridis
| beeld = Epinotia subviridis.jpg
| byskrif = ''Epinotia subviridis''
| genus = Epinotia
| species = subviridis
| outeur = Heinrich, 1929
}}
'''''Epinotia subviridis''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Blaarrollers|Tortricidae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=1745761|taxon=Epinotia subviridis}}</ref> Die spesie is in 1929 deur Heinrich beskryf.<ref name="gbif" /> Dit leef op ''[[Cupressus]]''.
== Verspreiding ==
''Epinotia subviridis'' kom in [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|345436|Epinotia subviridis}}
{{Commonscat|Epinotia subviridis}}
{{Wikispecies|Epinotia subviridis}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q13610091}}
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van Kanada]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte wat in 1929 beskryf is]]
7jk6nwjpgjl458r44g2a00cy6d1a7wq
Bespreking:Epinotia subviridis
1
583698
3373860
2026-11-18T11:58:06Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373860
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv
Abablemma bilineata
0
583699
3373861
2026-11-18T11:58:23Z
KabouterBot
89467
Skep saadjie oor motspesie uit Wikidata ([[d:Q54983453]])
3373861
wikitext
text/x-wiki
{{Spesieboks
| naam = Abablemma bilineata
| beeld = Abablemma bilineata.jpg
| byskrif = ''Abablemma bilineata''
| genus = Abablemma
| species = bilineata
| outeur = [[William Barnes|Barnes]] & [[James Halliday McDunnough|McDunnough]], 1916
}}
'''''Abablemma bilineata''''' is 'n [[mot]] uit die [[familie (biologie)|familie]] [[Uilmotte|Noctuidae]] van die orde [[Lepidoptera (mot)|Lepidoptera]].<ref name="gbif">{{GBIF|id=9374443|taxon=Abablemma bilineata}}</ref> Die spesie is in 1916 deur [[William Barnes|Barnes]] & [[James Halliday McDunnough|McDunnough]] beskryf.<ref name="gbif" />
== Verspreiding ==
''Abablemma bilineata'' kom in [[Costa Rica]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika]] voor.<ref name="gbif" />
== Verwysings ==
{{Verwysings}}
== Eksterne skakels ==
* {{INaturalist|604728|Abablemma bilineata}}
{{Commonscat|Abablemma bilineata}}
{{Wikispecies|Abablemma bilineata}}
{{Insek-saadjie}}
{{Taksonbalk|from=Q54983453}}
[[Kategorie:Noctuidae]]
[[Kategorie:Lepidoptera]]
[[Kategorie:Motte van Costa Rica]]
[[Kategorie:Motte van Meksiko]]
[[Kategorie:Motte van die Verenigde State van Amerika]]
[[Kategorie:Motte wat in 1916 beskryf is]]
c8kjo7pbkn0fxmbx2dcai994b2it884
Bespreking:Abablemma bilineata
1
583700
3373862
2026-11-18T11:58:25Z
KabouterBot
89467
Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by
3373862
wikitext
text/x-wiki
{{Kop van besprekingsbladsy}}
{{Bladtrekke}}
2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv