Berndeutsche Vornamen

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="gsw">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>alswiki</dbname>
    <base>https://als.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Houptsyte</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medium</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Spezial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Diskussion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Benutzer</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Benutzer Diskussion</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia Diskussion</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Datei</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Datei Diskussion</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki Diskussion</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Vorlage</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Vorlage Diskussion</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hilfe</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hilfe Diskussion</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorie</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategorie Diskussion</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal Diskussion</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Buech</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Buech Diskussion</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Wort</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Wort Diskussion</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Text</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Text Diskussion</namespace>
      <namespace key="108" case="first-letter">Spruch</namespace>
      <namespace key="109" case="first-letter">Spruch Diskussion</namespace>
      <namespace key="110" case="first-letter">Nochricht</namespace>
      <namespace key="111" case="first-letter">Nochricht Diskussion</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul Diskussion</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Veranstaltung</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Veranstaltung Diskussion</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Berndeutsche Vornamen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11601</id>
    <revision>
      <id>1084488</id>
      <parentid>1084480</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T16:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>B.A.Enz</username>
        <id>19520</id>
      </contributor>
      <comment>D Änderig 1084480 vom [[Spezial:Beiträge/~2026-30690-39|~2026-30690-39]] ([[Benutzer Diskussion:~2026-30690-39|Diskussion]]) isch ruckgängig gmacht worre. Gloibä nid alls.</comment>
      <origin>1084488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4643" sha1="nydkyu1v0s5qans9zvnjwamzzpcanz3" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Bärndütschi Vorname}}
Für viu dütschi Vornäme gits e [[Berndeutsch|bärndütschi]] Version. Woby die Versione aber nid als Übersetzige z verstah sy, sondern quasi als e zuesätzlechi Bezeichnig. Die meischte vo dene sy Spitznäme und wärde dämentsprächend verwändet. Ir Schueu z.&amp;nbsp;B. isches ganz unüeblich, dass dr Lehrer e Schüeler, wo Thomas heisst, mit Thömu aredt. Usserdäm gits grad ir [[Deutschschweiz|Dütschschwyz]] ganz typischi Vornäme, wo süsch (z.&amp;nbsp;B. z [[Deutschland|Dütschland]]) nid eso hüüffig aazträffe sy.
Die auermeischte Bärnerinne u Bärner bruuche im Umgang mitenang die bärndütsche Variante vo ihrne Vornäme.

== Tüpischi Schwiizer Vorname ==
* Bendicht, Bändicht
* [[Ueli]]
* Urs
* Beat
* Niklaus (wird albe i Chrüüzworträtsle als tüpische Schwiizer Vorname verlangt)
* Vreni
* Heidi (chunnt z Tüütschland o öppe vor)
* Reto
* Roland

== Bärndütschi Name mit hochdütschem Äquivalent ==
Bi Chline so bis zu Drittklässler, oder we vo sym Schatz d Red isch, so wird vieumou d ''i''-Ändig bruucht: Simi, Tesi oder äs wirt sogar a ''li''-Ändig yboue oder aaghänkt: Anny → Anneli, Res → Resli, Urs → Ursli, Werni → Wernli

{| {{prettytable}}
| [[Hochdeutsch|Hochdütsch]] ||[[Berndeutsch|Bärndütsch]]
|-
|Abraham
|Hämdu, Abi, Äbu
|-
|Adrian
|Ädu, Ade, Adi
|-
|Alois || Wisu, Wisi
|-
|André|| Ändu
|-
|Andri
|Ändl,
|-
|Andrea || Ändle, Andi, Ändi
|-
|Andreas || Res, Resu, Ändu, 
|-
|Anita || Nitle, Niddle, Ni
|-
|Anna || Anne, Anni, Änni, Änneli, Ännelä
|-
|Anna Barbara || Annebäbi
|-
|Anna Magdalena || Annemädi
|-
|Anton || Tönu, Toni
|-
|Alano || Älu
|-
|Alexander || Lexu, Älu, Alex, Äxu, Xa
|-
|Alexandra || Lexä, Lexi, Ale, Alex, Xändle
|-
|August || Guscht, Guschti, Güschtu. Gündel
|-
|Beat || Bidu, Bädu
|-
|Beatrix || Trixle, Trix, Bea
|-
|Benedikt || Beni, Bene, Bänz
|-
|Benjamin || Ben, Beni, Benu, Benä, Bene, Bänts
|-
|Björn || Binu
|-
|Bruno || Brünu, Nöggu, Nöggi
|-
|Camille || Cämu, Cami
|-
|Christian || Chrigu
|-
|Christine || Chrigä, Chrige, Chrüüsch
|-
|Christoph || Stöffu, Chrigu
|-
|Claudio || Clödu
|-
|Daniel || Dänu, Dani
|-
|David|| Dävu, Vidu, Vidi
|-
|Elisabeth || Lisi, Beetle, Beetli, Lisbeet
|-
|Elsbeth || Eusi, Beetle, Beetli
|-
|Emil || Miggu
|-
|Emilie || S'Miggi
|-
|Ernst || Aschi, Änggu, Änggi
|-
|Eugen || Öigu, Üschu
|-
|Fabian || Fäbu
|-
|Felicitas || Felä, Feli
|-
|Felix || Felä, Fixu
|-
|Florian || Flöru, Flo, Flöggu, Follos
|-
|Franz || Fränzu, Fräne
|-
|Frederic || Fredu, Fredi
|-
|Friedrich || Fritz, Fridu, Fritzli, Freddi
|-
|Gertrud || Trudi, Trudle
|-
|Gottfried || Godi, Gode, Gödu, Götti
|-
|Hans || Housi
|-
|[[Hans-Peter]] || Schämpu, Hämpu
|-
|Heinrich || Heini
|-
|Heinz || Hene
|-
|Jakob || Köbi, Köbu
|-
|Jan || Jänu, Jänä
|-
|Jeanine || Janä
|-
|Joelle || Jolä, Schoschi
|-
|Joel
|Schöggu, Jölu
|-
|Johann || Hans
|-
|Jolanda || Jole
|-
|Josef || Sepp, Seppu
|-
|Jürg || Jüre
|-
|Karl || Kari, Käru
|-
|Klaus || Chlöisu
|-
|Kurt || Küre, Küde
|-
|Lea || Lede, Ledu
|-
|Lorenz
|Lönzu
|-
|Lukas, Luca || Lüku, Luki
|-
|Manfred || Mani
|-
|Manuel || Mänu
|-
|Marc || Märgu, Märku
|-
|Marcel || Märsu
|-
|Maria || Migge
|-
|Marie, Marie-... (-Louise, -Therese etc.) || Mare
|-
|Mario || Märu
|-
|Markus || Kusi, Küsu, Küse, Küsä
|-
|Marlon
|Marlä
|-
|Martin || Tinu
|-
|Mathias || Mäthu
|-
|Max || Mäxu, Mäge
|-
|Michael || Michu, Michi
|-
|Monika || Mone, Möne, Moni
|-
|Nicolas || Nigg, Niggi
|-
|Nicole || Nicä, Nigge, Nici, Nicci
|-
|Niklaus || Chlous, Chlöisu, Nik
|-
|Oliver || Ölu, Oli
|-
|Pascal || Päscu
|-
|Patrick || Pädu, Pädi, Päde
|-
|Paul || Pole, Pöjli
|-
|Peter || Pesche, Peschä, Pitsch
|-
|Phillip || Fippu
|-
|Rafael || Räffu, Raffi
|-
|Robert || Röbu, Röbi
|-
|Roger || Röschu
|-
|Roland || Role, Rolä, Rölu, Roli
|-
|Rolf || Röfä, Röfe, Rüfe, Rüfä, Röufu
|-
|Roman || Römi, Römu
|-
|Rudolf || Ruedi, Rüedu
|-
|Sabrina || Sabe, Sabi
|-
|Samuel || Sämi, Sämu
|-
|Sandro || Sändu, Sänä
|-
|Sascha || Säschu
|-
|Sebastian || Sebu, Sebi, Bäschteli
|-
|Silvan || Silu, Umie
|-
|Silvia || Silä
|-
|Simon || Simu, Simi
|-
|Simone || Simä
|-
|Sonja || Sönä
|-
|Stefan || Steffu, Steff, Stifu, Stuwi
|-
|Susanne || Susi, Suslä
|-
|Theres || Tesä, Tesi, Teslä
|-
|Thomas || Tömu, Tom
|-
|Ulrich || Ueli
|-
|Urs || Ürsu, Ürsel, Urmel, Üsä
|-
|Viktor || Vigä (Figä), Vik
|-
|Vanessa || Vanä, Vani
|-
|Verena || Vrenä, Vreni
|-
|Walter || Wale, Wauti, Wäutu
|-
|Werner || Werä, Wernu, Werni
|}

[[Kategorie:Bärndütsch]]
[[Kategorie:Vorname]]</text>
      <sha1>nydkyu1v0s5qans9zvnjwamzzpcanz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stimmloser postalveolarer Frikativ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15872</id>
    <revision>
      <id>1084513</id>
      <parentid>1061201</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>6981</id>
      </contributor>
      <origin>1084513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13306" sha1="7zzzk96lnglaeb09xofu8oqkh3g42ng" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Stimmlose postalveolare Frikativ}}
{{IPA base|Laut=Stimmlose postalveolare Frikativ
|ipa-number=134
|ipa-Zeiche=ʃ
|ipa-image=IPA Unicode 0x0283.svg
|teuthonista=?
|xsampa=S
|kirshenbaum=S
|audio=Voiceless_palato-alveolar_sibilant.ogg}}
De '''stimmlosi postalveolari Frikativ''' isch e [[Konsonant]] vo dr mänschliche Sprooch, wo in viilene Sprooche vorchùnt. S Zeiche im [[IPA|Internationale Phonetische Alphabet]] defür isch {{IPA|[ʃ]}}. Im Alemannische wird er meischt mitem [[Trigraph]] &lt;sch&gt; gschriibe. In viilene [[Hochalemannisch|hochalemannische Dialäkt]] wie em [[Zürichdeutsch|Züridütsche]], git es de Luut chùrz ([[Lenis]]) ùn lang ([[Fortis]]).

== Artikulation ==
*Es isch en [[Frikativ]]; es wird e Engi im Muul bildet, wo de Lùftstrom duredrùggt wird.
*De [[Artikulationsort]] isch [[postalveolarer Konsonant|postalveolar]]; d Zùng bildet grad hinter em [[Zahndamm]] e Engi, aber no nit eso wyt hinte im Muul, dass mer de [[Harter Gaumen|harte Gaume]] beriert.
*D Phonation isch [[Stimmhaftigkeit|stimmlos]]; derwyylscht er produziert wird, vibriere d [[Stimmbänder]] nit.
*Es isch en [[Oraler Konsonant|orale Konsonant]]; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en [[Egressiv|egressive Konsonant]]; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em [[Zwerchfell]] erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

== Verbreitig ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot;|Sprooch !! Wort !! [[IPA]]-Transkription!! Bedütig !! Bemerkig
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Jaundeutsch|Joutütsch]] ||[[Lenis]] ||'''''sch'''üen''||{{Audio-IPA|Gsw-jounertütsch-female-schüen.ogg|[ʒ̊ʏə̯n]}}|| ‚schöön‘ || 
|-
| [[Fortis]] ||''lìi'''sch'''e'' ||   {{Audio-IPA|Gsw-jounertütsch-female-lìische.ogg|[ˈlɪi̯ʃə]}}||‚schleppe‘ || 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Markgräflerisch]]  ||[[Lenis]] ||'''''Sch'''oof'' ||{{Audio-IPA|Gsw-markgräflerisch-Schoof.ogg|[ʒ̊oːv̥]}}||‚Schoof‘ ||  
|-
| [[Fortis]] ||? || || || 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Elsässisch|Oberelsässisch]]  ||[[Lenis]] ||'''''Sch'''üüfla'' ||{{Audio-IPA|Gsw-oberelsässisch (Milhüsa)-Schüüfla.ogg|[ˈʒ̊yːv̥lɐ]}} ||‚Schuufel‘ ||  
|-
| [[Fortis]] ||''Flei'''sch''''' ||{{Audio-IPA|Gsw-oberelsässisch (Milhüsa)-Fleisch.ogg|[v̥laɪ̯ʃ]}}|| ‚Fleisch‘ ||  Allophon am Wortänd.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Schwäbisch|Oberschwäbisch]] ||[[Lenis]] ||''dr '''Sch'''nee'' ||{{Audio-IPA|Swg-oberschwäbisch-dr Schnee.ogg|[d̥ə ˈʒ̊neː]}}|| ‚dr Schnee‘ || 
|-
| [[Fortis]] || ? || || ||  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Solothurnisch]] ||[[Lenis]] ||'''''Sch'''nee'' ||{{Audio-IPA|Gsw-solothurnisch-wasseramt-Schnee.ogg|[ʒ̊neː]}}|| ‚Schnee‘ || 
|-
| [[Fortis]] || ''mängi'''sch''''' ||{{Audio-IPA|Gsw-solothurnisch-wasseramt-mängisch.ogg|[ˈmæŋg̊ɪʃ]}}||‚mängmool‘ ||  
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Elsässisch|Ùnterelsässisch]]  ||[[Lenis]] ||''d'r '''Sch'''nàps'' ||{{Audio-IPA|Gsw-unterelsässisch (Sulz unterm Wàld)-d'r Schnàps.oga|[d̥ə ˈʒ̊nɑps]}} ||‚dr Schnaps‘ ||  
|-
| [[Fortis]] ||''Elsassi'''sch''''' ||{{Audio-IPA|Gsw-unterelsässisch (Sulz unterm Wàld)-ich redd Elsassisch.oga|[ˈelz̥æz̥ɪʃ]}}||‚Elsässisch‘ ||  Allophon am Wortänd.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Zürichdeutsch|Züritüütsch]] ||[[Lenis]] ||'''''sch'''öön''||{{IPA|[ʒ̊øːn]}}|| ‚schöön‘ || 
|-
| [[Fortis]] ||''tuu'''sch'''e'' ||   {{IPA|[ˈtuːʃə]}}||‚tuusche‘ || 
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Deutsche Sprache|Hochdütsch]] ||  '''''sch'''lafen'' ||   {{Audio-IPA|De-schlafen.ogg|[ʃlaːfən]}}|| ‚schloofe‘||
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Rätoromanisch]] ||[[Surselvisch]] || ''cudi'''sch''''' || {{Audio-IPA|Roh-sursilvan-cudisch.ogg|[ˈkodiʃ]}}|| ‚Buech‘|| wird vo eme stimmhafte /{{IPAlink|ʒ}}/ ùnterschide, wo aber glych gschriibe wird
|-
| [[Putèr]] || '''''sch'''mancher'' || {{Audio-IPA|Roh-putèr-schmancher.ogg|[ʃmɐnˈtɕeɾ]}} || ‚vergässe‘ ||
|-
|[[Vallader]] || '''''sch'''i'' || {{Audio-IPA|Roh-vallader-schi.ogg|[ʃi]}} ||  ‚jo‘ ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Frankoprovenzalische Sprache|Frankoprovenzalisch]] || [[Freiburger Patois|Greyerzerisch]] ||  ''le fran'''ch'''é'' ||  {{Audio-IPA|Frp-greverin-le franché.ogg|[lə fʁɑ̃ˈʃe]}}|| ‚s Französisch‘||  
|-
| [[Walliser Patois]] ([[Nendaz]]) ||  '''''ch'''opé'' ||  {{Audio-IPA|Frp-Nendaz-chopé.ogg|[ʃoˈpe]}} ||   ‚Metzg‘ ||
|-
|colspan=2| [[Adygeische Sprache|Adygeisch]]
| '''ш'''ыд
| {{IPA|[ʃəd]}}
| ‚Esel‘
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Albanische Sprache|Albanisch]]|| '''''sh'''tëpi'' || {{IPA|[ʃtəpi]}}|| ‚Huus‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Englische Sprache|Änglisch]] || ''a '''sh'''eep'' || {{Audio-IPA|En-uk-a sheep.ogg|[ə ˈʃiːp]}}|| ‚e Schoof‘||
|-
| [[Arabische Sprache|Arabisch]] || Standard&lt;ref&gt;Thelwall, Robin (1990), &quot;Illustrations of the IPA: Arabic&quot;, Journal of the International Phonetic Association 20 (2): 37–41&lt;/ref&gt;|| شمس || {{Audio-IPA|Ar-شمس.ogg|[ʃams]}}|| ‚Sùn‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot;| [[Armenische Sprache|Armenisch]] || '''շ'''ուն || {{Audio-IPA|ʃun.ogg|[ʃun]}}||‚Hùnd‘||
|-
|colspan=2| [[Asturische Sprache|Asturisch]]
| '''''x'''era''
| {{IPA|[ʃe.ɾa]}}
| ‚schaffe‘
|
|-
|colspan=2| [[Aserbaidschanische Sprache|Aserbaidschanisch]]
| '''''ş'''eir''
| {{IPA|[ʃeiɾ]}}
| ‚Gedicht‘
|
|-
|colspan=2| [[Assyrisch-neuaramäisch]]
|colspan=2 align=center| {{IPA|[ʃəkla]}}
|‚Bild‘
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Baskische Sprache|Baskisch]]|| ''kai'''x'''o'' || {{IPA|[kaiʃo]}}|| ‚Hallo‘||
|-
|colspan=2| [[Bengalische Sprache|Bengalisch]] || '''স'''ব || {{Audio-IPA|Bn-সবে.ogg|[ʃɔb]}} || ‚alli‘|| 
|-
|colspan=2| [[Biloxi (Sprache)|Biloxi]]
| '''''š'''íhkali''
| {{IPA|[ˈʃihkali]}}
| ‚Stei‘
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Bretonische Sprache|Bretonisch]]|| '''''ch'''adenn'' || {{IPA|[ˈʃa.dɛ̃n]}}|| ‚Chetti‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Bulgarische Sprache|Bulgarisch]] || юна'''ш'''ки || {{IPA|[junaʃki]}}||‚heroisch‘||
|-
|colspan=2| [[Esperanto]]
| '''''ŝ'''elko''
| {{IPA|[ˈʃelko]}}
| ‚Hooseträger‘
| 
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Färöische Sprache|Färöisch]] || '''''sj'''úkrahús'' || {{IPA|[ʃʉukrahʉus]}}|| ‚Chrankehuus‘||
|-
|colspan=2| [[Finnische Sprache|Finnisch]]
| '''''š'''ekki''
| {{IPA|[ʃekːi]}}
| ‚Scheck‘
| 
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Französische Sprache|Französisch]] || '''''ch'''er'' ||  {{Audio-IPA|Fr-cher.ogg|[ʃɛʁ]}}|| ‚tüür‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Galizische Sprache|Galizisch]]|| ''via'''x'''e'' || {{IPA|[bjaʃe]}}|| ‚Reis‘||
|-
|colspan=2| [[Georgische Sprache|Georgisch]]&lt;ref&gt;{{harvcoltxt|Shosted|Chikovani|2006|p=255}}&lt;/ref&gt;
| '''შ'''არი
| {{IPA|[ˈʃɑɾi]}}
| ‚spitzfindig‘
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Hebräische Sprache|Hebräisch]] || '''ש'''לום||  {{Audio-IPA|He-Shalom.ogg|[ʃaˈlom]}}|| ‚Friide‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Hindi]] ||  '''श'''क ||  {{IPA|[ʃak]}}|| ‚Zwyfel‘ ||
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Irische Sprache|Irisch]] || ''s'''í''''' || {{IPA|[ʃiː]}}|| ‚si (3. Per. sg.)‘||
|-
|colspan=2| [[Jiddisch]]
| וויסנ'''ש'''אַפֿטלעכע
| {{IPA|[vɪsn̩ʃaftləxə]}}
| ‚wüsseschaftlig‘
| 
|-
|colspan=2| [[Kabardinische Sprache|Kabardinisch]]
| '''ш'''ыд
| {{IPA|[ʃɛd]}}
| ‚Esel‘
| Wird vo ere [[Labialisierung (Sekundärartikulation)|labialisierte]] Form ùnterschide.
|-
|colspan=2| [[Kabylische Sprache|Kabylisch]]
| '''''c'''iwer''
| {{IPA|[ʃiwər]}}
| ‚beroote‘
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Kroatische Sprache|Kroatisch]]|| '''''š'''uma'' || {{IPA|[ʃûma]}}|| ‚Wald‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Lettische Sprache|Lettisch]]|| '''''š'''alle'' || {{IPA|[ˈʃalle]}}|| ‚Schal‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Litauische Sprache|Litauisch]]|| '''''š'''arvas'' || {{IPA|[ˈʃarvas]}}|| ‚Rüschtig‘||
|-
|colspan=2| [[Lingala]]
| '''''sh'''akú''
| {{IPA|[ʃakú]}}
| ‚[[Graupapagei]]‘
|
|-
|colspan=2| [[Litauische Sprache|Litauisch]]
| '''''š'''arvas''
| {{IPA|[ˈʃɐrˑvɐs]}}
| ‚Rüschtig‘
| 
|-
|colspan=2| [[Ilokano (Sprache)|Ilokano]]
| '''''si'''ák''
| {{IPA|[ʃak]}}
| ‚ich‘
|
|-
| [[Lombardische Sprache|Lombarisch]]
| Dialäkt vo [[Canzo]]
| ''fe'''sci'''a''
| {{IPA|[feʃa]}}
| ‚Ärgerniss‘
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Mazedonische Sprache|Mazedonisch]]|| '''ш'''то || {{IPA|[ʃtɔ]}}|| ‚was‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Maltesische Sprache|Maltesisch]] || '''''x''''ismek''|| {{IPA|[ʃismek]}}|| ‚wie heissesch?‘||
|-
|colspan=2| [[Malaiische Sprache|Malaiisch]]
| '''''sy'''arikat''
| {{IPA|[ʃarikat]}}
| ‚Firma‘
|
|-
|colspan=2| [[Marathi]]
| '''श'''ब्द
| {{IPA|[ˈʃəbˈd̪ə]}}
| ‚Wort‘
| 
|-
|colspan=2| [[Mopan (Sprache)|Mopan]]
| ''ka'''x'''''
| {{IPA|[kɑːʃ]}}
| ‚Huen‘
|
|-
| [[Griechische Sprache|Neugriechisch]]
| [[Zypriotisches Griechisch|Zypriotisch]]
| α'''σ̌σ̌'''ήμια
| {{IPA|[ɐˈʃːimɲɐ]}}
| ‚Hässligkeit‘
| 
|-
|colspan=2| [[Niederländische Sprache|Niiderländisch]]&lt;ref&gt;{{harvcoltxt|Gussenhoven|1992|p=46}}&lt;/ref&gt;
| '''''sj'''abloon''
| {{Audio-IPA|Nl-sjabloon.ogg|[ʃäˈbloːn]|help=no}}
| ‚Schablon‘
| Cha au {{IPA|[sʲ]}} oder [{{IPAlink|ɕ}}] sy.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Norwegische Sprache|Norwegisch]] ||Bokmål||  '''''sk'''y'' || {{IPA|[ʃyː]}}|| ‚Wùlche‘|| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
|Nynorsk||  '''''sj'''ukehus'' || {{IPA|[ˈʃʉːkeˈhʉːs]}}|| ‚Chrankehuus‘
|-
|colspan=2| [[Ohlone (Sprache)|Ohlone]] 
| ''raṭma'''š'''te''
| {{IPA|[ɾɑʈmɑʃtɛ]}}
| ‚Akne ha‘
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Okzitanische Sprache|Okzitanisch]] ||  Auvergnat|| ''mai'''ss'''ant'' || {{IPA|[meˈʃɔ̃]}} ||  ‚böös‘||
|-
| Limousin|| '''''s'''on'' || {{IPA|[ʃũ]}}||  ‚sys‘||
|-
|  [[Gaskonische Sprache|Gaskonisch]] || ''mai'''sh'''ant'' || {{IPA|[maˈʃan]}}|| ‚böös‘||
|-
|colspan=2| [[Panjabi]]
| ਸ਼ੇਰ
| {{IPA|[ʃeːɾ]}}
| ‚Leu‘
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Persische Sprache|Persisch]] ||  '''''شاه''''' ||  {{IPA|[ʃɒh]}}||‚Chönig‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Portugiesische Sprache|Portugiesisch]]&lt;ref&gt;Cruz-Ferreira, Madalena (1995), &quot;European Portuguese&quot;, Journal of the International Phonetic Association 25 (2): 90–94, &lt;/ref&gt; || '''''ch'''eirar'' || {{IPA|[ʃeiˈɾaɾ]}}|| ‚schmögge‘|| 
|-
| [[Romani]]
| [[Vlax-Romani|Vlax]]
| ''de'''š'''''
| {{IPA|[deʃ]}}
| ‚zää‘
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Rumänische Sprache|Rumänisch]] || '''''ş'''efi'' || {{IPA|[ʃefʲ]}} || ‚Chef (pl.)‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Schottisch-Gälische Sprache|Schottisch-Gälisch]] || '''''s'''einn'' || {{IPA|[ʃeiɲ]}}|| ‚singe‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Serbische Sprache|Serbisch]] || kyrillisch: двори'''ш'''те/latiinisch: ''dvori'''š'''te || {{IPA|[ˈdʋɔriʃtɛ]}}|| ‚Hof‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Slowenische Sprache|Slowenisch]] || '''''š'''óla'' || {{IPA|[ʃola]}}|| ‚Schuel‘||
|-
|colspan=2| [[Sahaptin (Sprache)|Sahaptin]]
| '''''š'''í'''š'''''
| {{IPA|[ʃiʃ]}}
| ‚Babbe‘
|
|-
|colspan=2| [[Somali (Sprache)|Somali]]
| '''''sh'''an''
| {{IPA|[ʃan]}}
| ‚fümf‘
| 
|-
|rowspan=6| [[Spanische Sprache|Spanisch]]
| [[Chile|Chilenisch]]
|rowspan=5| ''e'''ch'''ador''
|rowspan=5| {{Audio-IPA|Echador Voiceless palato-alveolar sibilant Northern Latin Spanish.wav|[e̞ʃäˈðo̞ɾ]}}
|rowspan=5| ‚grosshanslerisch‘
|rowspan=5| Entspricht in andre Dialäkt eme [{{IPAlink|t͡ʃ}}].
|-
|-
| [[New Mexico]]
|-
| nördlichs [[Mexico|mexikanischs Spanisch]]&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Cotton|Sharp|2001|p=15}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Panama]]
|-
| südlichs [[Andalusischer Dialekt|Andalusisch]]
|-
| [[Río de la Plata]]
| ''a'''y'''er''
| {{IPA|[äˈʃe̞ɾ]}}
| ‚geschter‘
| Cha au stimmhafts [{{IPAlink|ʒ}}] sy.
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Swahili]]|| ''ku'''sh'''oto'' || {{IPA|[kuʃoto]}}||  ‚Bäum‘||
|-
|colspan=2| [[Toda (Sprache)|Toda]]&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Ladefoged|2005|p=168}}&lt;/ref&gt;
|colspan=2 align=center| {{IPA|[pɔʃ]}}
| ‚Sprooch‘
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Tagalog]] || '''siy'''a'' || {{IPA|[ʃa]}}|| ‚er/si‘||
|-
|colspan=2| [[Tschechische Sprache|Tschechisch]]
| ''ka'''š'''e''
| {{IPA|[ˈkaʃɛ]}}
| ‚zermatsche‘
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Türkische Sprache|Türkisch]] || ''güne'''ş''''' || {{IPA|[ɡyˈneʃ]}}|| ‚Sùn‘||
|-
|colspan=2| [[Ukrainische Sprache|Ukrainisch]]
| '''ш'''ахи
| {{Audio-IPA|Uk-шахи.ogg|['ʃɑxɪ]}}
| ‚Schach‘
| 
|-
|colspan=2| [[Uigurische Sprache|Uigurisch]]
| شەھەر
| {{IPA|[ʃæhær]}}
| ‚Stadt‘
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Ungarische Sprache|Ungarisch]] || '''''s'''egítség'' || {{Audio-IPA|Hu-segítség.ogg|[ʃɛɡiːt͡ʃːeːɡ]}}|| ‚hilf‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Urdu]] || شکریہ || {{IPA|[ʃʊkriːaː]}}|| ‚merci‘||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Walisische Sprache|Walisisch]] ||Standard || '''''si'''arad'' || {{IPA|[ˈʃɑrad]}}||‚schwätze‘||
|-
| südlichi Dialäkt|| ''mi'''s''''' || {{IPA|[miːʃ]}}||‚Monet‘||
|-
|colspan=2| [[Wallonische Sprache|Wallonisch]]
| ''te'''xh'''ou''
| {{IPA|[tɛʃu]}}
| ‚Stoff‘
|
|-
|colspan=2| [[Yoruba (Sprache)|Yorùbá]]
| '''''ṣ'''i''
| {{IPA|[ʃi]}}
| ‚ùffmache‘
|
|-
| [[Zapotekische Sprache|Zapotekisch]]|| Tilquiapan&lt;ref&gt;Merrill, Elizabeth (2008), &quot;Tilquiapan Zapotec&quot;, Journal of the International Phonetic Association 38 (1): 107–114&lt;/ref&gt;||  '''''x'''ana''||  {{IPA|[ʃana]}}||  ‚wie?‘||
|}

== Fuessnote ==
&lt;references/&gt;

{{Konsonanten}}

[[Kategorie:Sproochluut]]</text>
      <sha1>7zzzk96lnglaeb09xofu8oqkh3g42ng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Stammtisch</title>
    <ns>4</ns>
    <id>17084</id>
    <revision>
      <id>1084489</id>
      <parentid>1084413</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T21:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <comment>/* KI */ Antwort</comment>
      <origin>1084489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1643" sha1="74fr7kueakx9tg2p4opnkpbhcm6cr2q" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{Wikipedia-Information}}
&lt;div style=&quot;margin-right: 14em;&quot;&gt;
{{Wikipedia-Stammtisch}}
&lt;/div&gt;

== KI ==

Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy&amp;nbsp;... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ)
:Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ)
::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ)

== 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel ==

Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ)

== WikiCon 2026 ==

D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ)</text>
      <sha1>74fr7kueakx9tg2p4opnkpbhcm6cr2q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1084490</id>
      <parentid>1084489</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T21:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <comment>/* 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel */ Antwort</comment>
      <origin>1084490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1839" sha1="o5548xlojs9gos5zodkpay8ey30trh8" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{Wikipedia-Information}}
&lt;div style=&quot;margin-right: 14em;&quot;&gt;
{{Wikipedia-Stammtisch}}
&lt;/div&gt;

== KI ==

Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy&amp;nbsp;... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ)
:Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ)
::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ)

== 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel ==

Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ)

:Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ)

== WikiCon 2026 ==

D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ)</text>
      <sha1>o5548xlojs9gos5zodkpay8ey30trh8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1084495</id>
      <parentid>1084490</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T21:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ikar.us</username>
        <id>11748</id>
      </contributor>
      <comment>Neje Abschnitt /* Wikipedia Diskussion:Entwürfe */</comment>
      <origin>1084495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2003" sha1="emmg82t491i10y8b6kjqchf3417syza" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{Wikipedia-Information}}
&lt;div style=&quot;margin-right: 14em;&quot;&gt;
{{Wikipedia-Stammtisch}}
&lt;/div&gt;

== KI ==

Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy&amp;nbsp;... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ)
:Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ)
::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ)

== 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel ==

Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ)

:Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ)

== WikiCon 2026 ==

D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ)

== [[Wikipedia Diskussion:Entwürfe]] ==

Isch dees ächd?

--[[Benutzer:Ikar.us|Ikar.us]] ([[Benutzer Diskussion:Ikar.us|Diskussion]]) 23:34, 23. Mai 2026 (MESZ)</text>
      <sha1>emmg82t491i10y8b6kjqchf3417syza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1084515</id>
      <parentid>1084495</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:04:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ikar.us</username>
        <id>11748</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>D Änderig 1084495 vom [[Spezial:Beiträge/Ikar.us|Ikar.us]] ([[Benutzer Diskussion:Ikar.us|Diskussion]]) isch ruckgängig gmacht worre.</comment>
      <origin>1084515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1839" sha1="o5548xlojs9gos5zodkpay8ey30trh8" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{Wikipedia-Information}}
&lt;div style=&quot;margin-right: 14em;&quot;&gt;
{{Wikipedia-Stammtisch}}
&lt;/div&gt;

== KI ==

Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy&amp;nbsp;... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ)
:Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ)
::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ)

== 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel ==

Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ)

:Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ)

== WikiCon 2026 ==

D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ)</text>
      <sha1>o5548xlojs9gos5zodkpay8ey30trh8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grafschaft Baden</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22783</id>
    <revision>
      <id>1084502</id>
      <parentid>991490</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T22:19:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <comment>/* d Jude in de Grafschaft */</comment>
      <origin>1084502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5340" sha1="b5fzngks6hymapi3e586tt1wba98c43" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Grafschaft Bade}}
[[Datei:Grafschaft Baden.png|mini|D Grafschaft Bade]]
[[Datei:Baden Landvogteischloss.jpg|mini|S Landvogteischloss z Bade]]
D '''Grafschaft Bade''' isch vo 1415 bis 1798 e [[gemeine Herrschaft|gmeini Herrschaft]] vo de [[Alte Eidgenossenschaft|Eidgnosseschaft]] gsi. S Gebiet vo de Grafschaft isch de Nordoschte vom hütige Kanton [[Aargau]] gsi mit de Stadt [[Baden AG|Bade]] als Hauptort. 

== Gschicht ==
=== Vo de Länzburger zun ere gmeine Herrschaft ===
D Region Bade isch im höche [[Mittelalter|Middelalter]] zerscht unter de Herrschaft vo de [[Lenzburger|Grafe vo Länzbrg]] gsi, ab 1173 den im Bsitz vo de [[Kyburger|Chyburger]], u nach em Usschtärbe vo dere Familie im 1264i hei d [[Habsburger]] d Herrschaft übernoh.

Im Johr 1415 hei d Eidgnosse im Uftrag vom König [[Sigismund von Luxemburg|Sigismund]] de Aargau eroberet, wil de Habsburger Herrscher, de [[Friedrich IV. von Tirol|Friedrich IV. vo Tirol]] em Papscht [[Johannes (XXXIII.)|Johannes XXIII.]] zu de Flucht vom [[Konzil von Konstanz|Konstanzer Konzil]] verhulfe het. Dozmol hei d [[Kanton Bern|Bärner]] de Oberaargau übernoo, und d Eidgnosse hei miteinand s [[Freiamt (Schweiz)|Freiamt]] und des Gebiet eroberet, wo sider de Name ''Grafschaft Baden'' gha het. Näbe de bisherige habsburgische Ämter Bade u Siggethal hei au d Vogteie [[Klingnau|Chlingnau]], [[Bad Zurzach|Zurzi]] u [[Kaiserstuhl AG|Chaiserschtuel]] derzu ghört un au no s [[Kirchspiel|Chirchspil]] vo [[Leuggern|Lüggere]]. Verwaltet hei sis als gmeini Herrschaft.

=== D Reformationszit ===
Im 1528 het sich d Bevölkerig in de meischte Ämter vo de Grafschaft Bade der [[Reformation]] aagschlosse, si hei aber nach de [[Schlacht bei Kappel|Schlacht bi Chappel]] un em [[Zweiter Kappeler Landfriede|Zweite Chappeler Landfride]] im 1531i wider müesse [[Katholizismus|katholisch]] werde. Usnahme hets z Zurzi u z [[Tegerfelden|Tägerfälde]] gäh, wo jewils i de Mehrheit reformiert si blibe, unter em Iifluiss vo de Stadt [[Zürich|Züri]] im Amt Dietike un z [[Würenlos|Würelos]], und wäge de Patronatsrächt vom ehemalige [[Königsfelden|Chloschter Königsfälde]] z [[Birmenstorf|Birmischtorf]] u z [[Gebenstorf|Gäbischtorf]] hei sich in dene beide Ämter Reformierti chönne halte.

=== d Jude in de Grafschaft ===
D Grafschaft isch in de alte Eidgnosseschaft die einzig Regioon gsi, wo ab em 17. Johrhundert [[Judentum|Jude]] hei dürfe wohne. Ab em 1776 isch des Rächt uf die beide [[Surbtal]]er Dörfer [[Endingen AG|Ändige]] u [[Lengnau AG|Längnau]] beschränkt gsi. D Jude hei keis Land dürfe bsitze, keis Handwerk dürfe usüebe u sin direkt im Landvogt unterstellt gsi. Ab em 1696 hei si all 16 Johr en noie «Schutz- u Schirmbrief» müesse chaufe. Iri Sprooch isch s [[Surbtalerjiddisch]] gsi.

=== s End vo de Grafschaft ===
Am 19. März 1798 si [[Frankreich|französischi]] Truppe i de Grafschaft Baden iimarschiert. Si hei di ganz Schwiiz umgstaltet. D Grafschaft het irs End gfunde, wo am 11. April de noi [[Kanton Baden|Kanton Bade]] innerhalb vo de [[Helvetische Republik]] gschaffe worden isch. D Gebiet rechts vom [[Rhein|Rhy]] hei nümm derzu ghört, dodefür sin s [[Kelleramt|Chälleramt]] bi Brämgarte und di [[Freiamt (Schweiz)|Freie Ämter]] derzu cho.

== Verwaltig ==
D Grafschaft Bade het insgsamt 11 Ämter gha, wo ma nach innere un üssere Ämter unterschide het. Di acht innere Ämter si Birmischtorf, [[Dietikon|Dietike]], [[Ehrendingen|Äredinge]], Gäbischtorf, Lüggere, Rohrdorf, Siggeamt und [[Wettingen|Wettige]] gsi, di üssere Chaiserschtuel, Chlingnau u Zurzi. Zu de letsch gnannte Ämter hei au d Chirchspil Kadelburg, Lienheim und [[Hohentengen am Hochrhein|Hohetenge]] gehört. Si si jewils vo eme Untervogt verwaltet worde. D rechtlich Situation isch in de Grafschaft Bade kompliziert gsi, was öfter emol zu Konflikt gführt het. S het insgsamt 30 verschidnige Inhaber vo de [[hohe Gerichtsbarkeit|hohe]] u [[niedere Gerichtsbarkeit|nidrige Grichtsbarkeit]] gäh. D Stedt Bade, [[Bremgarten AG|Brämgarte]] und [[Mellingen|Mellige]] hei ihri eigni Grichtsbarkeit gha und teilwis au di über Nachbardörfer. Dederzu si als Grichtsherre zum Bischpil s [[Kloster Wettingen|Chloschter Wettige]], d [[Malteserorden|Johanniter]]kommende vo Lüggere, s [[Kloster St. Blasien (Schwarzwald)|Chloschter Sankt Bläsi]] und de Fürschtbischof vo [[Konstanz]] cho. 

Di acht alte Ort vo de Eidgenossenschaft hei jewils für zwei Johr de Landvogt gschtellt, wo z Bade im [[Landvogteischloss Baden|Landvogteischloss]] residiert het. Nach de Niderlag vo de katholische Ort im [[Zweiter Villmergerkrieg|Zweite Villmärgerchrieg]] im Johr 1712 hei numme noch di drei reformierte Ort Züri, Bärn und [[Kanton Glarus|Glaris]] d Landvögt gstelt.

== Wirtschaft ==
In de Grafschaft Bade isch d [[Landwirtschaft]] vorherrschend gsi. Wäge de Realteilig bim Vererbe si d Parzelle immer chliner worde.

Markträcht hei d Stedt gha, nämlich Bade, Brämgarte, Mellige, Chaiserschtuel u Chlingnau. Zurzi isch en wichtige Mässeort gsi. Am End vom 18. Johrhundert, wo d Grafschaft ufghört het i dere Form z exischtiere, hets kei einzegi Fabrigg gäh.

== Weblink ==
*{{HLS|8296|Grafschaft Bade|Autor=Andreas Steigmeier}}

[[Kategorie:Alti Eidgenosseschaft|Baden, Grafschaft]]
[[Kategorie:Aargauer Gschicht|Baden, Grafschaft]]</text>
      <sha1>b5fzngks6hymapi3e586tt1wba98c43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1084503</id>
      <parentid>1084502</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T22:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* d Jude in de Grafschaft */ wie glaub suscht daa</comment>
      <origin>1084503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5339" sha1="fb5rb7oji5hgf2yxtmpgg0tti5228e8" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Grafschaft Bade}}
[[Datei:Grafschaft Baden.png|mini|D Grafschaft Bade]]
[[Datei:Baden Landvogteischloss.jpg|mini|S Landvogteischloss z Bade]]
D '''Grafschaft Bade''' isch vo 1415 bis 1798 e [[gemeine Herrschaft|gmeini Herrschaft]] vo de [[Alte Eidgenossenschaft|Eidgnosseschaft]] gsi. S Gebiet vo de Grafschaft isch de Nordoschte vom hütige Kanton [[Aargau]] gsi mit de Stadt [[Baden AG|Bade]] als Hauptort. 

== Gschicht ==
=== Vo de Länzburger zun ere gmeine Herrschaft ===
D Region Bade isch im höche [[Mittelalter|Middelalter]] zerscht unter de Herrschaft vo de [[Lenzburger|Grafe vo Länzbrg]] gsi, ab 1173 den im Bsitz vo de [[Kyburger|Chyburger]], u nach em Usschtärbe vo dere Familie im 1264i hei d [[Habsburger]] d Herrschaft übernoh.

Im Johr 1415 hei d Eidgnosse im Uftrag vom König [[Sigismund von Luxemburg|Sigismund]] de Aargau eroberet, wil de Habsburger Herrscher, de [[Friedrich IV. von Tirol|Friedrich IV. vo Tirol]] em Papscht [[Johannes (XXXIII.)|Johannes XXIII.]] zu de Flucht vom [[Konzil von Konstanz|Konstanzer Konzil]] verhulfe het. Dozmol hei d [[Kanton Bern|Bärner]] de Oberaargau übernoo, und d Eidgnosse hei miteinand s [[Freiamt (Schweiz)|Freiamt]] und des Gebiet eroberet, wo sider de Name ''Grafschaft Baden'' gha het. Näbe de bisherige habsburgische Ämter Bade u Siggethal hei au d Vogteie [[Klingnau|Chlingnau]], [[Bad Zurzach|Zurzi]] u [[Kaiserstuhl AG|Chaiserschtuel]] derzu ghört un au no s [[Kirchspiel|Chirchspil]] vo [[Leuggern|Lüggere]]. Verwaltet hei sis als gmeini Herrschaft.

=== D Reformationszit ===
Im 1528 het sich d Bevölkerig in de meischte Ämter vo de Grafschaft Bade der [[Reformation]] aagschlosse, si hei aber nach de [[Schlacht bei Kappel|Schlacht bi Chappel]] un em [[Zweiter Kappeler Landfriede|Zweite Chappeler Landfride]] im 1531i wider müesse [[Katholizismus|katholisch]] werde. Usnahme hets z Zurzi u z [[Tegerfelden|Tägerfälde]] gäh, wo jewils i de Mehrheit reformiert si blibe, unter em Iifluiss vo de Stadt [[Zürich|Züri]] im Amt Dietike un z [[Würenlos|Würelos]], und wäge de Patronatsrächt vom ehemalige [[Königsfelden|Chloschter Königsfälde]] z [[Birmenstorf|Birmischtorf]] u z [[Gebenstorf|Gäbischtorf]] hei sich in dene beide Ämter Reformierti chönne halte.

=== d Jude in de Grafschaft ===
D Grafschaft isch in de alte Eidgnosseschaft die einzig Regioon gsi, wo ab em 17. Johrhundert [[Judentum|Jude]] hei dürfe wohne. Ab em 1776 isch des Rächt uf die beide [[Surbtal]]er Dörfer [[Endingen AG|Ändige]] u [[Lengnau AG|Längnau]] beschränkt gsi. D Jude hei keis Land dürfe bsitze, keis Handwerk dürfe usüebe u sin direkt im Landvogt unterstellt gsi. Ab em 1696 hei si all 16 Johr en noie «Schutz- u Schirmbrief» müesse chaufe. Iri Sproch isch s [[Surbtalerjiddisch]] gsi.

=== s End vo de Grafschaft ===
Am 19. März 1798 si [[Frankreich|französischi]] Truppe i de Grafschaft Baden iimarschiert. Si hei di ganz Schwiiz umgstaltet. D Grafschaft het irs End gfunde, wo am 11. April de noi [[Kanton Baden|Kanton Bade]] innerhalb vo de [[Helvetische Republik]] gschaffe worden isch. D Gebiet rechts vom [[Rhein|Rhy]] hei nümm derzu ghört, dodefür sin s [[Kelleramt|Chälleramt]] bi Brämgarte und di [[Freiamt (Schweiz)|Freie Ämter]] derzu cho.

== Verwaltig ==
D Grafschaft Bade het insgsamt 11 Ämter gha, wo ma nach innere un üssere Ämter unterschide het. Di acht innere Ämter si Birmischtorf, [[Dietikon|Dietike]], [[Ehrendingen|Äredinge]], Gäbischtorf, Lüggere, Rohrdorf, Siggeamt und [[Wettingen|Wettige]] gsi, di üssere Chaiserschtuel, Chlingnau u Zurzi. Zu de letsch gnannte Ämter hei au d Chirchspil Kadelburg, Lienheim und [[Hohentengen am Hochrhein|Hohetenge]] gehört. Si si jewils vo eme Untervogt verwaltet worde. D rechtlich Situation isch in de Grafschaft Bade kompliziert gsi, was öfter emol zu Konflikt gführt het. S het insgsamt 30 verschidnige Inhaber vo de [[hohe Gerichtsbarkeit|hohe]] u [[niedere Gerichtsbarkeit|nidrige Grichtsbarkeit]] gäh. D Stedt Bade, [[Bremgarten AG|Brämgarte]] und [[Mellingen|Mellige]] hei ihri eigni Grichtsbarkeit gha und teilwis au di über Nachbardörfer. Dederzu si als Grichtsherre zum Bischpil s [[Kloster Wettingen|Chloschter Wettige]], d [[Malteserorden|Johanniter]]kommende vo Lüggere, s [[Kloster St. Blasien (Schwarzwald)|Chloschter Sankt Bläsi]] und de Fürschtbischof vo [[Konstanz]] cho. 

Di acht alte Ort vo de Eidgenossenschaft hei jewils für zwei Johr de Landvogt gschtellt, wo z Bade im [[Landvogteischloss Baden|Landvogteischloss]] residiert het. Nach de Niderlag vo de katholische Ort im [[Zweiter Villmergerkrieg|Zweite Villmärgerchrieg]] im Johr 1712 hei numme noch di drei reformierte Ort Züri, Bärn und [[Kanton Glarus|Glaris]] d Landvögt gstelt.

== Wirtschaft ==
In de Grafschaft Bade isch d [[Landwirtschaft]] vorherrschend gsi. Wäge de Realteilig bim Vererbe si d Parzelle immer chliner worde.

Markträcht hei d Stedt gha, nämlich Bade, Brämgarte, Mellige, Chaiserschtuel u Chlingnau. Zurzi isch en wichtige Mässeort gsi. Am End vom 18. Johrhundert, wo d Grafschaft ufghört het i dere Form z exischtiere, hets kei einzegi Fabrigg gäh.

== Weblink ==
*{{HLS|8296|Grafschaft Bade|Autor=Andreas Steigmeier}}

[[Kategorie:Alti Eidgenosseschaft|Baden, Grafschaft]]
[[Kategorie:Aargauer Gschicht|Baden, Grafschaft]]</text>
      <sha1>fb5rb7oji5hgf2yxtmpgg0tti5228e8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stimmlose postalveolare Affrikate</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25679</id>
    <revision>
      <id>1084509</id>
      <parentid>1015774</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>6981</id>
      </contributor>
      <origin>1084509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8692" sha1="j7x73acqyvfmbxaov2zrfeldnv59g1s" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Stimmlosi postalveolari Affrikate}}
{{IPA base|Laut=Stimmlosi postalveolari Affrikate
|ipa-number=103 (134)
|ipa-Zeiche=tʃ
|ipa-image=IPA Unicode 0x02A7.svg
|teuthonista=?
|xsampa=tS
|kirshenbaum=tS
|audio=voiceless palato-alveolar affricate.ogg}}

Di '''stimmlosi postalveolari Affrikate''' isch e [[Konsonant]], wo in viilene Sprooche (zirka 45% vo de Sprooche vo dr Wält&lt;ref&gt;Ladefoged, P., Meddieson, I. The Sounds of the World's Languages. Blackwell Publishing. Malden, MA (USA). 1996. Syte 90.&lt;/ref&gt;) vorchùnt. 

Im Alemannische isch de Luut änder sälte; er chùnt do in Wörter wie '''''Tsch'''echisch'', ''ba'''tsch'''e'' oder ''Dü'''tsch''''' vor.

Im [[IPA|internationale phonetische Alphabet]] wird de Luut mit {{IPA|[tʃ]}} oder {{IPA|[t͡ʃ]}} transkribiert. Vorallem in dr Slawistik findet mer oft au &lt;č&gt;.

== Artikulation ==
*Es isch e [[Affrikater Konsonant|Affrikate]]; d Artikulation fängt wie bimene [[Plosiver Konsonant|Verschlùssluut]] demit aa, dass d Lùft im Muul ùffgstaut wird, ùn s Lööse vùm Lùftstrom duuret lang gnue, dass en [[Frikativer Konsonant|Frikativ]] entstoot.
*De [[Artikulationsort]] isch [[postalveolarer Konsonant|postalveolar]]; si wird mit dr Zùng grad hinter em [[Zahndamm]] artikuliert, aber no nit eso wyt hinte im Muul, dass mer de [[Harter Gaumen|harte Gaume]] beriert.
*D Phonation isch [[Stimmhaftigkeit|stimmlos]]; derwyylscht si produziert wird, vibriere d [[Stimmbänder]] nit.
*Es isch en [[Oraler Konsonant|orale Konsonant]]; d Lùft goot dur s Muul usse.
*Es isch en [[Egressiv|egressive Konsonant]]; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em [[Zwerchfell]] erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

== Verbreitig ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot;|Sprooch !! Wort !! [[IPA]]-Transkription!! Bedütig !! Bemerkig
|-
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot;| [[Alemannisch]] || align=&quot;center&quot;|[[Jaundeutsch|Joutütsch]] ||align=&quot;center&quot;| ''Jùutü'''tsch''''' || align=&quot;center&quot;| {{Audio-IPA|Gsw-jounertütsch-female-Jùutütsch.ogg|[ˈjʊu̯tytʃ]}} || align=&quot;center&quot;|‚Jaundütsch‘ ||
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Elsässisch|Oberelsässisch]] || align=&quot;center&quot;| ''ru'''tsch'''ig'' || {{Audio-IPA|Gsw-oberelsässisch (Milhüsa)-rutschig.ogg|[ˈʁ̥ʊtʃɪg̊]}} ||align=&quot;center&quot;| ‚rùtschig‘ ||
|-
| align=&quot;center&quot;|[[Solothurnisch]] || align=&quot;center&quot;| ''Brüe'''tsch''''' || align=&quot;center&quot;| {{Audio-IPA|Gsw-solothurnisch-wasseramt-Brüetsch.ogg|[bryə̯tʃ]}} || align=&quot;center&quot;| ‚Brueder‘ ||
|-
| align=&quot;center&quot;| [[Zürichdeutsch|Züritüütsch]] ||align=&quot;center&quot;| '''''tsch'''au'' || align=&quot;center&quot;| {{Audio-IPA|Gsw-züritüütsch-Tschau.ogg|[tʃ͡æʊ̯]}} || align=&quot;center&quot;|‚ciao‘ ||
|-
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot;| [[Rätoromanisch]] ||align=&quot;center&quot;| [[Surselvisch]] ||align=&quot;center&quot;|  '''''tsch'''adun'' ||align=&quot;center&quot;|  {{Audio-IPA|roh-sursilvan-tschadun.ogg|[tʃəˈdun]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Löffel‘|| 
|-
| align=&quot;center&quot;| [[Putèr]] || align=&quot;center&quot;| ''murü'''tsch''''' || align=&quot;center&quot;| {{Audio-IPA|Roh-putèr-murütsch.ogg|[mʊˈrytʃ]}} || align=&quot;center&quot;| ‚Chäller‘ ||
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Vallader]] || align=&quot;center&quot;| ''co'''tsch'''en'' || align=&quot;center&quot;| {{Audio-IPA|Roh-vallader-cotschen.ogg|[ˈkɔtʃən]}} ||  align=&quot;center&quot;| ‚rot‘ ||
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| [[Frankoprovenzalische Sprache|Frankoprovenzalisch]] ||align=&quot;center&quot;|[[Freiburger Patois|Greyerzerisch]] ||align=&quot;center&quot;|  ''la '''tch'''ivra'' ||align=&quot;center&quot;|  {{Audio-IPA|Frp-greverin-la tchivra.ogg|[la ˈtʃivʁa]}}||align=&quot;center&quot;| ‚d Geiss‘||  
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Adygeische Sprache|Adygeisch]] || align=&quot;center&quot;| '''ч'''эмы || align=&quot;center&quot;| {{Audio-IPA|чэмы.ogg|[t͡ʃamə]}} ||align=&quot;center&quot;|  ‚Chue‘ || 
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Albanische Sprache|Albanisch]] ||align=&quot;center&quot;|  ''vi'''ç''''' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[vitʃ]}}||align=&quot;center&quot;|'Chälbli'  || 
|-
| align=&quot;center&quot;| [[Armenische Sprache|Armenisch]] ||öschtlichi Dialäkt&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Dum-Tragut|2009|p=13}}&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| '''ճ'''նճղուկ || align=&quot;center&quot;| {{Audio-IPA|tʃntʃʁuk.ogg|[t͡ʃənt͡ʃʁuk]}} || align=&quot;center&quot;| ‚Spatz‘ ||
|-
| align=&quot;center&quot;| [[Aleutische Sprache|Aleutisch]] || align=&quot;center&quot;| Atka Dialäkt||align=&quot;center&quot;|  '''''ch'''amĝul'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[tʃɑmʁul]}}||align=&quot;center&quot;| ‚wasche‘  ||  
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Amharische Sprache|Amharisch]] ||align=&quot;center&quot;|  {{Unicode|አንቺ}} ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[antʃi]}}||align=&quot;center&quot;| ‚du (wyblich sing.)‘  || 
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Aserbaidschanische Sprache|Aserbaidschanisch]]||align=&quot;center&quot;|  ''Əkin'''ç'''i'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[ækintʃi]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Pflüge‘|| 
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Baskische Sprache|Baskisch]] ||align=&quot;center&quot;|  '''''tx'''alupa'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[tʃalupa]}}||align=&quot;center&quot;|‚Boot‘  ||  
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Deutsche Sprache|Dütsch]] ||align=&quot;center&quot;|  ''Ma'''tsch''''' ||align=&quot;center&quot;|  {{Audio-IPA|De-Matsch.ogg|[matʃ]}}||align=&quot;center&quot;| ‚Matsch‘  ||  
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Kabardinische Sprache|Kabardinisch]] || align=&quot;center&quot;|'''ч'''энж || align=&quot;center&quot;|{{Audio-IPA|чэнж.ogg|[t͡ʃanʒ]}} || align=&quot;center&quot;| ‚seicht‘ ||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Katalanische Sprache|Katalanisch]] ||align=&quot;center&quot;|  ''a'''tx'''a'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[atʃa]}}||align=&quot;center&quot;| ‚grossi Cherz‘  ||  
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Tschechische Sprache|Tschechisch]] ||align=&quot;center&quot;|  ''mor'''č'''e'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[mo̞rtʃɛ]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Meerschweinchen‘||
|-
| align=&quot;center&quot;| [[Koptische Sprache|Koptisch]] || align=&quot;center&quot; | Bohairische Dialäkt||align=&quot;center&quot;| {{Unicode|'''ϭ'''ⲟϩ}} ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[tʃoh]}}||align=&quot;center&quot;| ‚aalange‘  ||  
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Kroatische Sprache|Kroatisch]] || align=&quot;center&quot; |''u'''č'''itelj'' 
|align=&quot;center&quot;|   {{IPA|[utʃiteʎ]}}||  align=&quot;center&quot;| ‚Lehrer‘  ||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Englische Sprache|Änglisch]] ||align=&quot;center&quot;|  ''blea'''ch''''' ||align=&quot;center&quot;|  {{Audio-IPA|En-us-bleach.ogg|[bliːtʃ]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚bleiche‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Esperanto]] ||align=&quot;center&quot;|  '''''ĉ'''ar'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[tʃar]}}||align=&quot;center&quot;| ‚wyl‘||    
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Italienische Sprache|Italienisch]] ||align=&quot;center&quot;|  '''''ci'''ao'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[tʃao]}} ||align=&quot;center&quot;|  ‚Tschau‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Ungarische Sprache|Ungarisch]] ||align=&quot;center&quot;| ''gyümöl'''cs'''lé'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[ɟymøltʃleː}}||align=&quot;center&quot;| ‚Saft‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Quiché-Sprache|Quiché]] ||align=&quot;center&quot;|  ''K'i'''ch'''e&lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt;'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[kʼitʃeʔ]}}||align=&quot;center&quot;| &quot;‚Quiché‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Nunggubuyu Sprache|Nunggubuyu]]&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Ladefoged|2005|p=158}}&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot;| {{IPA|[tʃaɾo]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Nadel‘|| 
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Persische Sprache|Persisch]]||align=&quot;center&quot;|  چوب ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[tʃuːb]}}||align=&quot;center&quot;|‚Holz‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Rumänische Sprache|Rumänisch]]||align=&quot;center&quot;| '''c'''ere ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[ˈt͡ʃe.re]}}||align=&quot;center&quot;|‚verlanga‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Schottisch-Gälische Sprache|Schottisch-Gälisch]] ||align=&quot;center&quot;|  ''slàin'''t'''e'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[slaːntʃə]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Gsùndheit‘||  
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Serbische Sprache|Serbisch]] ||align=&quot;center&quot;|  '''Ч'''околада/'''''č'''okoláda'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[tʃɔkɔˈlaːda]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Schoggi‘|| 
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Slowakische Sprache|Slowakisch]]||align=&quot;center&quot;|  ''kľú'''č''''' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[klʲuːtʃ]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Schlüssel‘|| 
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Spanische Sprache|Spanisch]] ||align=&quot;center&quot;| '''''ch'''afar'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[tʃaˈfaɾ]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚flach drùgge‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Kiswahili]] ||align=&quot;center&quot;|  ''ji'''ch'''o'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[ʄitʃo]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Aug‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Türkische Sprache|Türkisch]] ||align=&quot;center&quot;|  ''u'''ç'''ak'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[utʃak]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Flugzüüg‘ ||
|}

== Literatur/Quelle ==
&lt;references/&gt;

{{Konsonanten}}

[[Kategorie:Sproochluut]]</text>
      <sha1>j7x73acqyvfmbxaov2zrfeldnv59g1s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Daniele Ganser</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61217</id>
    <revision>
      <id>1084504</id>
      <parentid>1032990</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T22:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jcb</username>
        <id>356</id>
      </contributor>
      <comment>syntax fix</comment>
      <origin>1084504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12295" sha1="3yzd94s0qtwx8csrgxy9tqwuuw281a9" xml:space="preserve">[[Datei:Dr._Daniele_Ganser_(cropped)_JD.jpg|mini|hochkant|Daniele Ganser (2018)]]
Dr '''Daniele Ganser''' (* [[29. August|29. Augschte]] [[1972]] z [[Lugano]]) isch e [[Schweiz|Schwyzer]] [[Publizist|Publizischt]] un [[Historiker|Hischtoriker]]. Är isch vor allem bekannt wore dur e Dissertation iber e „NATO-Ghaimarmee“ un derfir, ass er [[Verschwörungstheorie|Verschwerigstheoryye]] zum [[Terroranschläge am 11. September 2001|11. Septämber 2001]] ufgryft un sich doodrmit vom wisseschaftliche Konsens dischtanziert.

== Lääbe ==
Dr Ganser isch uf d Rudolf-Steiner-Schuel z [[Basel]] gangen un het derno 1992 d Matura am [[Gymnasium Leonhard|Holbein-Gimnasium]] gmacht.&lt;ref&gt;Leonie Scheidegger: ''{{Webarchiv|url=http://www.danieleganser.ch/assets/files/Inhalte/Interviews/Zeitungsinterviews/Interview_Leonard_10_09_08.pdf |wayback=20170904174735 |text=Daniele Ganser. Ein ehemaliger Schüler im Portrait und Interview |archiv-bot=2019-08-14 13:09:50 InternetArchiveBot }}.'' In: ''Jahrbuch Gymnasium Leonhard 2009/2010''. S. 52 f.&lt;/ref&gt; Er het Militerdienscht bi dr Schwyzer Armee gleistet. Noch em Dienst het er an dr Universitete [[Universität Basel|Basel]] un Amsterdam un an dr ''London School of Economics and Political Science'' Gschicht, Philosophy un Änglisch met Schwerpunkt Internationali Beziehige studiert&lt;ref name=&quot;CSS2006&quot;&gt;{{Internetquelle |url=http://www.css.ethz.ch/people/stafflist/dganser/index |titel=Profil: Daniele Ganser, Center for Security Studies |zugriff=2017-03-07 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20060527070515/http://www.css.ethz.ch/people/stafflist/dganser/index |archiv-datum=2006-05-27}}&lt;/ref&gt;. Noch sym Studienabschluss 1998 het dr Ganser drei Johr z London gforscht un isch im Septämber 2001 bim [[Georg Kreis]] an dr Universitet Basel mit ''insigni cum laude'' iber s Thema ''NATO-Geheimarmeen und inszenierter Terrorismus in Europa im Kalten Krieg'' promoviert wore.&lt;ref name=&quot;sas0215&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Olav Riste: ''„Stay Behind“: A Clandestine Cold War Phenomenon.'' Journal of Cold War Studies 16, Heft 4 (2014), S. 37&lt;/ref&gt;

Vu 2001 bis 2003 isch dr Ganser ''Senior Researcher'' bim wirtschaftsliberale Think Tank [[Avenir Suisse]] gsii, vu 2003 bis 2006 am ''Center for Security Studies'' vu dr [[Eidgenössische Technische Hochschule Zürich|ETH Züri]]. Vu 2007 bis 2010 het dr Ganser am Historische Seminar vu dr Universitet Basel s Forschigsprojäkt „Peak Oil“ zum globalen Kampf um [[Erdöl|Ärdel]] un zur Versorgigssicherhait vu dr Schwyz glaitet.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |titel=Daniele Ganser: Lebenslauf |url=http://www.danieleganser.ch/biographie.html?lang=de |zugriff=2018-12-01 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160610200608/https://www.danieleganser.ch/biographie.html?lang=de |archiv-datum=2016-06-10}}&lt;/ref&gt; Är isch Mitglid im wisseschaftlige Byrot vum Wirtschaftsverband ''Swisscleantech''.&lt;ref&gt;[http://www.swisscleantech.ch/verband/organisation/wissenschafts-beirat/ Swisscleantech: Wissenschafts-Beirat] {{Webarchiv|text=Archivlink |url=http://www.swisscleantech.ch/verband/organisation/wissenschafts-beirat/ |wayback=20160623174109}}&lt;/ref&gt;

Anne 2011 het er d Aktiegsellschaft ''SIPER Swiss Institute for Peace and Energy Research AG'' grindet, wu Vordreg, Ufsetz, Biecher un Interview vun em aabietet. Vu 2012 bis 2017 isch dr Ganser Dozänt an dr [[Universität St. Gallen|Universitet St. Galle]] gsii.

In syre Dissertation het er d These ufgstellt, ass d Nato Ghaimorganisation gha het, wu im Fall vun ere sowjetische Invasion e Guerillachrieg hätte solle fiere. Die Ghaimarmee seie zum Dail an Staatsterrorismus bedailigt gsii. Die Theorie vum Ganser sin vu dr Bolitikwisseschaftler Philip Davies&lt;ref&gt;Philip Davies: ''Review of Ganser, NATO's Secret Armies''. In: Journal of Strategic Studies 28, Nr. 6, 2005, S. 1064–1068. doi:10.1080/01402390500448524.&lt;/ref&gt; un Leopoldo Nuti&lt;ref&gt;Leopoldo Nuti: ''The Italian 'Stay-Behind' network – The origins of operation 'Gladio'.'' In: ''Journal of Strategic Studies'' 30, Nr. 6, 2007, S. 955–980. doi:10.1080/01402390701676501.&lt;/ref&gt; un dr Hischtoriker Peer Henrik Hansen,&lt;ref&gt;Peer Henrik Hansen: {{Internetquelle |url=http://www.intelligence-history.org/jih/reviews-5-1.html |titel=''Daniele Ganser. NATO’s Secret Armies: Operation Gladio and Terrorism in Western Europe'' |zugriff=2016-07-03 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20070826145603/http://www.intelligence-history.org/jih/reviews-5-1.html |archiv-datum=2007-08-26}}. In: ''Journal of Intelligence History'' 5, Nr. 1, 2005, doi:10.1080/16161262.2005.10555113, S. 111; Peer Henrik Hansen: ''Falling Flat on the Stay-Behinds.'' In: ''International Journal of Intelligence and CounterIntelligence'' Band 19, Ausgabe 1, 2006, doi:10.1080/08850600500332656, S. 182–186.&lt;/ref&gt; Olav Riste,&lt;ref&gt;Olav Riste: ''Review of Ganser, NATO's Secret Armies.'' In: ''Intelligence and National Security'' 20, Nr. 3, September 2005, S. 550–551. doi:10.1080/02684520500340357; Olav Riste: ''„Stay Behind“: A Clandestine Cold War Phenomenon.'' In: MIT/Harvard Press (Hrsg.): ''Journal of Cold War Studies'' 16, Nr. 4, Herbst 2014, S. 35–59. doi:10.1162/JCWS_a_00515&lt;/ref&gt; Charles G. Cogan,&lt;ref&gt;Charles G. Cogan: '''Stay-Behind' in France: Much ado about nothing?'' In: ''Journal of Strategic Studies'' 30, Nr. 6, 2007, S. 937-954. doi:10.1080/01402390701676493.&lt;/ref&gt; Pascal Girard,&lt;ref&gt;Pascal Girard: ''Conspiracies and visions of conspiracies in France and Italy after the Second World War.'' In: ''European Review of History: Revue européenne d'histoire'' 15, Nr. 6, 2008, S. 749–765, hier S. 754. doi:10.1080/13507480802500707.&lt;/ref&gt; Tobias Hof&lt;ref&gt;Tobias Hof: [http://www.sehepunkte.de/2009/04/14558.html ''Daniele Ganser: Nato-Geheimarmeen in Europa.''] In: ''Sehepunkte. Rezensionsjournal für die Geschichtswissenschaft.'' Band 9, Nr. 4, 2009&lt;/ref&gt; un Christopher Gunn&lt;ref&gt;Christopher Gunn: [http://www.academia.edu/4588581/_The_1960_Coup_in_Turkey_A_U.S._Intelligence_Failure_or_a_Successful_Intervention_._Journal_of_Cold_War_Studies_Vol._17_No._2_Spring_2015_103-139The 1960 ''Coup in Turkey: A U.S. Intelligence Failure or a Successful Intervention?''] In: ''Journal of Cold War Studies''. 17, Nr. 2, 2015, S. 103–139, [[doi:10.1162/JCWS_a_00550]].&lt;/ref&gt; as Verschwerigstheorie aglueget wore.

Syt 2005 zwyflet dr Ganser di offiziälle Ursache vu dr [[Terroranschläge am 11. September 2001|Terroraaschleg am 11. Septämber 2001]] aa. E Bedailigung vu dr US-Regierig an dr Aaschleg sei nit uuszschließe.&lt;ref&gt;Daniele Ganser: ''The &quot;Strategy of Tension&quot; in the Cold War Period.'' In: David Ray Griffin, Peter Dale Scott (Hrsg.): ''9/11 and American Empire. Intellectuals Speak Out'', Band 1, 2006, S. 79–99&lt;/ref&gt; Dr Hischtoriker Carlo Moos vu dr Universitet Züri het sonigi These vum Ganser as absurd zruckgwise.&lt;ref&gt;Alexander Sautter (SonntagsBlick, 17. September 2006): {{Webarchiv|url=http://www.danieleganser.ch/assets/files/Inhalte/Interviews/Zeitungsinterviews/SonntagsBlick%2017.%20September%202006.pdf |wayback=20150424231802 |text=''Verschwörungs-Theoretiker: Amerikaner wehren sich'' |archiv-bot=2019-08-14 13:09:50 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; D Laiter vu dr ETH-Forschigsstell un dr Universitet Züri, wu dr Ganser aagstellt gsii isch, hän betont, ass em Ganser 9/11-Uussage Privatasichte seie un nit zue syne wisseschaftlige Ufgabe ghere.&lt;ref&gt;[[Christian Maurer (Journalist)|Christian Maurer]], [[Andrea Bleicher]]: ''ETH und Uni gehen auf Distanz zu Verschwörungstheoretiker.'' In: ''[[SonntagsZeitung]]'' vom 17. September 2006, S. 7.&lt;/ref&gt; Sy Verdrag an dr ETH Züri isch bal derno uusglofe.&lt;ref name=&quot;sas0215&quot; /&gt; Wu dr Ganser zum zehnte Johresdag vu dr Aaschleg anne 2011 e Gaschtvordrag an dr Universitet Basel ghalte het un s Universitetslogo derfir brucht ghaa het, het dr Rektor vu dr Universitet, dr Antonio Loprieno, em Ganser d Verwändig vum Logo un Vorläsige in dr Universitet untersait. Ass er derzue au no verpflichtet woren isch, in sym aktuälle Lehrufdrag nit uf s Thema 9/11 yyzgoh, het er 2014 as Beleg derfir ufgfiert, ass „er […] dra ghinderet wird, verdeckti Operationen ufzdecke“. Sy Yystufig as Verschwerigstheoretiker sei Diffamierig vu Kritik an de amerikanische Ussepolitik.&lt;ref name=&quot;sas0215&quot;&gt;Andreas Maurer (Schweiz am Sonntag, 14. Februar 2015): [http://www.schweizamsonntag.ch/ressort/basel/die_ganser-verschwoerung/ ''Die Ganser-Verschwörung.'']&lt;/ref&gt;

Dr Daniele Ganser het e Dochter un e Suhn. Är läbt mit syre Familie in dr Nechi vu Basel.&lt;ref&gt;[http://www.siper.ch/de/institut/ueber-uns/daniele-ganser.html Biografy uf dr Websyte vu dr SIPER AG]&lt;/ref&gt;

== Publikatione (Uuswahl) ==
* ''Reckless Gamble: The Sabotage of the United Nations in the Cuban Conflict and the Missile Crisis of 1962.'' University Press of the South, New Orleans 2000, {{#isbn:1-889431-72-9}}.
:deutsch: ''Die Kubakrise – UNO ohne Chance.'' Edition Zeitgeschichte. Kai Homilius Verlag, Berlin 2006, {{#isbn:3-89706-863-X}}.
* mit Uwe Wagschal, Hans Rentsch: ''Der Alleingang: Die Schweiz 10 Jahre nach dem EWR-Nein.'' Orell Füssli, Zürich 2002, {{#isbn:3-280-05041-3}}.
* ''Brauchen wir eine Ökonomie des Friedens? Eine Schweizer Perspektive auf die Verbindung der Wirtschaft mit Gewaltkonflikten''. In: ''Die Friedens-Warte'' 79 (2004), S.&amp;nbsp;57–74
* ''NATO's secret armies. Operation Gladio and terrorism in Western Europe.'' Routledge, 2005, {{#isbn:0-7146-5607-0}}
:deutsch: ''NATO-Geheimarmeen in Europa: Inszenierter Terror und verdeckte Kriegsführung.'' Orell Füssli, Zürich 2008, {{#isbn:978-3-280-06106-0}}
* ''The &quot;Strategy of Tension&quot; in the Cold War Period.'' In: David Ray Griffin, Peter Dale Scott (Hrsg.): ''9/11 and American Empire. Intellectuals Speak Out'', Band 1. Olive Branch Press, Ithaca NY 2006, S.&amp;nbsp;79–99
: deutsch: [https://web.archive.org/web/20150227213501/http://www.peace-press.org/content/6-kapitel-die-strategie-der-spannung-der-zeit-des-kalten-krieges-von-dr-daniele-ganser ''Die „Strategie der Spannung“ in der Zeit des Kalten Krieges''], peace-press.org
* ''The CIA in Western Europe and the Abuse of Human Rights.'' In: R. Gerald Hughes, Len Scott (Hrsg.): ''Intelligence, Crises and Security: Prospects and Retrospects.'' Routledge, 2007, {{#isbn:0-415-46430-7}}, S.&amp;nbsp;108–129 ({{Google Buch|BuchID=MS_cAAAAQBAJ|Seite=108}})
* ''Die dunkle Seite des Westens: Verdeckte Terroraktivitäten der NATO.'' Kai Homilius, Berlin 2009, {{#isbn:978-3-89706-206-1}} (Video-DVD, 60 Minuten).
* ''Beyond Democratic Checks and Balances: The «Propaganda Due» Masonic Lodge and the CIA in Italy's First Republic.'' In: Eric Wilson (Hrsg.): ''Government of the Shadows: Parapolitics and Criminal Sovereignty.'' Pluto Press, 2009, {{#isbn:0-7453-2623-4}}, S. 256-276
* ''Peak Oil: Erdöl im Spannungsfeld von Krieg und Frieden.'' In: Phillip Rudolf von Rohr, Peter Walde, Bertram Battlog (Hrsg.): ''Energie.'' vdf Hochschulverlag an der ETH Zürich, Zürich 2009, {{#isbn:978-3-7281-3219-2}} [https://web.archive.org/web/20160415131730/https://www.danieleganser.ch/Energie_1256554366.html (online)]
* ''NATO’s Secret Armies in Europe.'' In: Cihan Aksan, Jon Bailes (Hrsg.): ''Weapon of the Strong. Conversations on US State Terrorism.'' Pluto Press, 2012, {{#isbn:0-7453-3241-2}}
* ''“America is Addicted to Oil”: U.S.Secret Warfare and Dwindling Oil Reserves in the Context of Peak Oil and 9/11.'' In: Eric Wilson (Hrsg.): ''The Dual State: Parapolitics, Carl Schmitt and the National Security Complex.''Ashgate, 2012, {{#isbn:978-1-4094-3107-7}} (4. Kapitel)
* ''Europa im Erdölrausch: Die Folgen einer gefährlichen Abhängigkeit.'' Orell Füssli, Zürich 2012, {{#isbn:978-3-280-05474-1}}.
*''Illegale Kriege: Wie die NATO-Länder die UNO sabotieren. Eine Chronik von Kuba bis Syrien.'' 2. Auflage, Orell Füssli, Zürich 2016, {{#isbn:978-3-280-05631-8}}.

== Weblink ==
* {{Helveticat}}
* {{Perlentaucher|daniele-ganser}}
* [http://www.danieleganser.ch/ Websyte vum Daniele Ganser]
* [http://www.siper.ch/ Swiss Institute for Peace and Energy Research]

== Fueßnote ==
&lt;references /&gt;

{{Normdaten}}

{{SORTIERUNG:Ganser, Daniele}}
[[Kategorie:Historiker]]
[[Kategorie:Verschwöörigstheorii]]
[[Kategorie:Autor]]
[[Kategorie:Schwiizer]]
[[Kategorie:Maa]]
[[Kategorie:Läbigi Person]]</text>
      <sha1>3yzd94s0qtwx8csrgxy9tqwuuw281a9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Postalveolarer Konsonant</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62592</id>
    <revision>
      <id>1084510</id>
      <parentid>989177</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>6981</id>
      </contributor>
      <origin>1084510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3132" sha1="tjg5w747pedoo7gli9y9om48rnseyqu" xml:space="preserve">[[Datei:Postalveolar consonant.svg|thumb|left|wo en postalveolare Luut bildet wird]]
{{Artikulationsort}}
Mit eme '''postalveolare Konsonant''' meint mer in de Foneetik en [[Artikulationsort]]. Ùn zwar die [[Konsonant|Konsonante]], wo grad hinter em [[Zahndamm|Zaandamm]] ([[Lateinisch|lat.]] ''alveoli'') artikuliert werde, aber no nit eso wyt hinte im Muul, dass mer de [[Harter Gaumen|harte Gaume]] beriert. D Terminologi isch aber nit eiheitlig. So wird „postalveolar“ viilmool au als en Oberbegriff für „palato-alveolar“, „[[Alveolopalataler Konsonant|alveolopalatal]]“ ùn „[[Retroflexer Konsonant|retroflex]]“ bruucht. Die verschiidne Konsonante ùnterscheide sich nämli änder dur d Form vo de Zùng ùn weller Deil vo de Zùng bruucht wird, ùn nit würkli dur de [[Artikulationsort]] (also welle Deil vùm Muul d Zùng beriert). In däm Artikel wird „postalveolar“ aber nùmme für di erschte Sorte vo Konsonante bruucht, also für die „palato-alveolari Konsonante“.

In de alemannische Dialäkt chömme verschiidni postalveolari Luut vor. Zum eine die postalveolare [[Frikativ]], also [{{IPAlink|ʃ}}] (wie in ''tuu'''sch'''e'') ùn [{{IPAlink|ʒ}}] ('''''sch'''öön''). Allerdings isch de zweit Luut nit würkli stimmhaft, sùndern es isch e Ùnterscheidig zwüsche [[Fortis und Lenis|Fortis ùn Lenis]]. Dernäbe git es im Alemannische no e uvulari [[Affrikater Konsonant|Affrikat]] [{{IPAlink|tʃ}}] (wie in ''Ma'''tsch'''''), ùn in gwüsse [[Südwalserisch|Südwalser Mùndarte]] wie em [[Rimelladeutsch|Rimelladütsch]] au no [{{IPAlink|dʒ}}].


Es git insgsamt die postalveolare Luut:
{|class=wikitable
|-
! rowspan=&quot;1&quot; | IPA-Zeiche
! rowspan=&quot;1&quot; | Bschryybig vùm Luut
! rowspan=&quot;1&quot; | Audiobyspil
! rowspan=&quot;1&quot; | Byspilwort uss ere Sprooch
|-
! [[Datei:Xsampa-S2.png]]
| [[Stimmloser postalveolarer Frikativ|Stimmlose postalveolare Frikativ]]
| [[Datei:Voiceless palato-alveolar sibilant.ogg]]
| [[Oberelsässisch]]: '''''S'''troß''; {{Audio-IPA|Gsw-oberelsässisch (Milhüsa)-Stroß.ogg|[ʃtʀoːz̥]}} ‚Strooss‘
|-
! [[Datei:Xsampa-Z2.png]]
| [[Stimmhafter postalveolarer Frikativ|Stimmhafte postalveolare Frikativ]]
| [[Datei:Voiced palato-alveolar sibilant.ogg]]
| [[Französische Sprache|Französisch]]: '''''j'''e''; {{Audio-IPA|Fr-je.ogg|[ʒə]}} ‚Ich‘
|-
! [[Datei:IPA Unicode 0x02A7.svg]]
| [[Stimmlose postalveolare Affrikate|Stimmlosi postalveolari Affrikate]]
| [[Datei:Voiceless palato-alveolar affricate.ogg]]
| [[Jaundeutsch|Jaundütsch]]: ''Jùutü'''tsch'''''; {{Audio-IPA|Gsw-jounertütsch-female-Jùutütsch.ogg|[ˈjʊu̯tytʃ]}} ‚Jaundütsch‘
|-
! [[Datei:IPA voiced postalveolar affricate.png]]
| [[Stimmhafte postalveolare Affrikate|Stimmhafti postalveolari Affrikate]]
| [[Datei:Voiced palato-alveolar affricate.ogg]]
| [[Englische Sprache|Änglisch]]: '''''j'''ump''; {{Audio-IPA|En-us-jump.ogg|[dʒʌmp]}} ‚gùmpe‘
|-
! [[Datei:Xsampa-exclamationslash.png]]
| [[Postalveolarer Klick|Postalveolare Schnalzluut]]
| [[Datei:Postalveolar click.ogg]]
| [[Khoekhoegowab|Nama]]: '''!'''oas ; {{IPA|[k͡ǃoas]}} ‚hohl‘
|}

[[Kategorie:Phonologi]]</text>
      <sha1>tjg5w747pedoo7gli9y9om48rnseyqu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1084511</id>
      <parentid>1084510</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>6981</id>
      </contributor>
      <origin>1084511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3117" sha1="1tim34lo2bc5f0ysqq9vj8rrnwjncny" xml:space="preserve">[[Datei:Postalveolar consonant.svg|thumb|left|wo en postalveolare Luut bildet wird]]
{{Artikulationsort}}
Mit eme '''postalveolare Konsonant''' meint mer in de Foneetik en [[Artikulationsort]]. Ùn zwar die [[Konsonant|Konsonante]], wo grad hinter em [[Zahndamm|Zaandamm]] ([[Lateinisch|lat.]] ''alveoli'') artikuliert werde, aber no nit eso wyt hinte im Muul, dass mer de [[Harter Gaumen|harte Gaume]] beriert. D Terminologi isch aber nit eiheitlig. So wird „postalveolar“ viilmool au als en Oberbegriff für „palato-alveolar“, „[[Alveolopalataler Konsonant|alveolopalatal]]“ ùn „[[Retroflexer Konsonant|retroflex]]“ bruucht. Die verschiidne Konsonante ùnterscheide sich nämli änder dur d Form vo de Zùng ùn weller Deil vo de Zùng bruucht wird, ùn nit würkli dur de [[Artikulationsort]] (also welle Deil vùm Muul d Zùng beriert). In däm Artikel wird „postalveolar“ aber nùmme für di erschte Sorte vo Konsonante bruucht, also für die „palato-alveolari Konsonante“.

In de alemannische Dialäkt chömme verschiidni postalveolari Luut vor. Zum eine die postalveolare [[Frikativ]], also [{{IPAlink|ʃ}}] (wie in ''tuu'''sch'''e'') ùn [{{IPAlink|ʒ}}] ('''''sch'''öön''). Allerdings isch de zweit Luut nit würkli stimmhaft, sùndern es isch e Ùnterscheidig zwüsche [[Fortis und Lenis|Fortis ùn Lenis]]. Dernäbe git es im Alemannische no e uvulari [[Affrikater Konsonant|Affrikat]] [{{IPAlink|tʃ}}] (wie in ''Ma'''tsch'''''), ùn in gwüsse [[Südwalserisch|Südwalser Mùndarte]] wie em [[Rimelladeutsch|Rimelladütsch]] au no [{{IPAlink|dʒ}}].


Es git insgsamt die postalveolare Luut:
{|class=wikitable
|-
! rowspan=&quot;1&quot; | IPA-Zeiche
! rowspan=&quot;1&quot; | Bschryybig vùm Luut
! rowspan=&quot;1&quot; | Audiobyspil
! rowspan=&quot;1&quot; | Byspilwort uss ere Sprooch
|-
! [[Datei:Xsampa-S2.png]]
| [[Stimmloser postalveolarer Frikativ|Stimmlose postalveolare Frikativ]]
| [[Datei:Voiceless palato-alveolar sibilant.ogg]]
| [[Oberelsässisch]]: '''''S'''troß''; {{Audio-IPA|Gsw-oberelsässisch (Milhüsa)-Stroß.ogg|[ʃtʀoːz̥]}} ‚Strooss‘
|-
! [[Datei:Xsampa-Z2.png]]
| [[Stimmhafter postalveolarer Frikativ|Stimmhafte postalveolare Frikativ]]
| [[Datei:Voiced palato-alveolar sibilant.ogg]]
| [[Französische Sprache|Französisch]]: '''''j'''e''; {{Audio-IPA|Fr-je.ogg|[ʒə]}} ‚Ich‘
|-
! [[Datei:IPA Unicode 0x02A7.svg]]
| [[Stimmlose postalveolare Affrikate|Stimmlosi postalveolari Affrikate]]
| [[Datei:Voiceless palato-alveolar affricate.ogg]]
| [[Jaundeutsch|Jaundütsch]]: ''Jùutü'''tsch'''''; {{Audio-IPA|Gsw-jounertütsch-female-Jùutütsch.ogg|[ˈjʊu̯tytʃ]}} ‚Jaundütsch‘
|-
! [[Datei:IPA Unicode 0x02A4.svg]]
| [[Stimmhafte postalveolare Affrikate|Stimmhafti postalveolari Affrikate]]
| [[Datei:Voiced palato-alveolar affricate.ogg]]
| [[Englische Sprache|Änglisch]]: '''''j'''ump''; {{Audio-IPA|En-us-jump.ogg|[dʒʌmp]}} ‚gùmpe‘
|-
! [[Datei:Xsampa-exclamationslash.png]]
| [[Postalveolarer Klick|Postalveolare Schnalzluut]]
| [[Datei:Postalveolar click.ogg]]
| [[Khoekhoegowab|Nama]]: '''!'''oas ; {{IPA|[k͡ǃoas]}} ‚hohl‘
|}

[[Kategorie:Phonologi]]</text>
      <sha1>1tim34lo2bc5f0ysqq9vj8rrnwjncny</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1084512</id>
      <parentid>1084511</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:47:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>6981</id>
      </contributor>
      <origin>1084512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3126" sha1="ptzyxqb0p6k6dnm0okmyg3hhjo1xq4a" xml:space="preserve">[[Datei:Postalveolar consonant.svg|thumb|left|wo en postalveolare Luut bildet wird]]
{{Artikulationsort}}
Mit eme '''postalveolare Konsonant''' meint mer in de Foneetik en [[Artikulationsort]]. Ùn zwar die [[Konsonant|Konsonante]], wo grad hinter em [[Zahndamm|Zaandamm]] ([[Lateinisch|lat.]] ''alveoli'') artikuliert werde, aber no nit eso wyt hinte im Muul, dass mer de [[Harter Gaumen|harte Gaume]] beriert. D Terminologi isch aber nit eiheitlig. So wird „postalveolar“ viilmool au als en Oberbegriff für „palato-alveolar“, „[[Alveolopalataler Konsonant|alveolopalatal]]“ ùn „[[Retroflexer Konsonant|retroflex]]“ bruucht. Die verschiidne Konsonante ùnterscheide sich nämli änder dur d Form vo de Zùng ùn weller Deil vo de Zùng bruucht wird, ùn nit würkli dur de [[Artikulationsort]] (also welle Deil vùm Muul d Zùng beriert). In däm Artikel wird „postalveolar“ aber nùmme für di erschte Sorte vo Konsonante bruucht, also für die „palato-alveolari Konsonante“.

In de alemannische Dialäkt chömme verschiidni postalveolari Luut vor. Zum eine die postalveolare [[Frikativ]], also [{{IPAlink|ʃ}}] (wie in ''tuu'''sch'''e'') ùn [{{IPAlink|ʒ}}] ('''''sch'''öön''). Allerdings isch de zweit Luut nit würkli stimmhaft, sùndern es isch e Ùnterscheidig zwüsche [[Fortis und Lenis|Fortis ùn Lenis]]. Dernäbe git es im Alemannische no e uvulari [[Affrikater Konsonant|Affrikat]] [{{IPAlink|tʃ}}] (wie in ''Ma'''tsch'''''), ùn in gwüsse [[Südwalserisch|Südwalser Mùndarte]] wie em [[Rimelladeutsch|Rimelladütsch]] au no [{{IPAlink|dʒ}}].


Es git insgsamt die postalveolare Luut:
{|class=wikitable
|-
! rowspan=&quot;1&quot; | IPA-Zeiche
! rowspan=&quot;1&quot; | Bschryybig vùm Luut
! rowspan=&quot;1&quot; | Audiobyspil
! rowspan=&quot;1&quot; | Byspilwort uss ere Sprooch
|-
! [[Datei:Xsampa-S2.png]]
| [[Stimmloser postalveolarer Frikativ|Stimmlose postalveolare Frikativ]]
| [[Datei:Voiceless palato-alveolar sibilant.ogg]]
| [[Oberelsässisch]]: '''''S'''troß''; {{Audio-IPA|Gsw-oberelsässisch (Milhüsa)-Stroß.ogg|[ʃtʀoːz̥]}} ‚Strooss‘
|-
! [[Datei:IPA Unicode 0x0292.svg]]
| [[Stimmhafter postalveolarer Frikativ|Stimmhafte postalveolare Frikativ]]
| [[Datei:Voiced palato-alveolar sibilant.ogg]]
| [[Französische Sprache|Französisch]]: '''''j'''e''; {{Audio-IPA|Fr-je.ogg|[ʒə]}} ‚Ich‘
|-
! [[Datei:IPA Unicode 0x02A7.svg]]
| [[Stimmlose postalveolare Affrikate|Stimmlosi postalveolari Affrikate]]
| [[Datei:Voiceless palato-alveolar affricate.ogg]]
| [[Jaundeutsch|Jaundütsch]]: ''Jùutü'''tsch'''''; {{Audio-IPA|Gsw-jounertütsch-female-Jùutütsch.ogg|[ˈjʊu̯tytʃ]}} ‚Jaundütsch‘
|-
! [[Datei:IPA Unicode 0x02A4.svg]]
| [[Stimmhafte postalveolare Affrikate|Stimmhafti postalveolari Affrikate]]
| [[Datei:Voiced palato-alveolar affricate.ogg]]
| [[Englische Sprache|Änglisch]]: '''''j'''ump''; {{Audio-IPA|En-us-jump.ogg|[dʒʌmp]}} ‚gùmpe‘
|-
! [[Datei:Xsampa-exclamationslash.png]]
| [[Postalveolarer Klick|Postalveolare Schnalzluut]]
| [[Datei:Postalveolar click.ogg]]
| [[Khoekhoegowab|Nama]]: '''!'''oas ; {{IPA|[k͡ǃoas]}} ‚hohl‘
|}

[[Kategorie:Phonologi]]</text>
      <sha1>ptzyxqb0p6k6dnm0okmyg3hhjo1xq4a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1084514</id>
      <parentid>1084512</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>6981</id>
      </contributor>
      <origin>1084514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3135" sha1="menz1ouwmhhdqsguw5dqxxnn7zv4ux9" xml:space="preserve">[[Datei:Postalveolar consonant.svg|thumb|left|wo en postalveolare Luut bildet wird]]
{{Artikulationsort}}
Mit eme '''postalveolare Konsonant''' meint mer in de Foneetik en [[Artikulationsort]]. Ùn zwar die [[Konsonant|Konsonante]], wo grad hinter em [[Zahndamm|Zaandamm]] ([[Lateinisch|lat.]] ''alveoli'') artikuliert werde, aber no nit eso wyt hinte im Muul, dass mer de [[Harter Gaumen|harte Gaume]] beriert. D Terminologi isch aber nit eiheitlig. So wird „postalveolar“ viilmool au als en Oberbegriff für „palato-alveolar“, „[[Alveolopalataler Konsonant|alveolopalatal]]“ ùn „[[Retroflexer Konsonant|retroflex]]“ bruucht. Die verschiidne Konsonante ùnterscheide sich nämli änder dur d Form vo de Zùng ùn weller Deil vo de Zùng bruucht wird, ùn nit würkli dur de [[Artikulationsort]] (also welle Deil vùm Muul d Zùng beriert). In däm Artikel wird „postalveolar“ aber nùmme für di erschte Sorte vo Konsonante bruucht, also für die „palato-alveolari Konsonante“.

In de alemannische Dialäkt chömme verschiidni postalveolari Luut vor. Zum eine die postalveolare [[Frikativ]], also [{{IPAlink|ʃ}}] (wie in ''tuu'''sch'''e'') ùn [{{IPAlink|ʒ}}] ('''''sch'''öön''). Allerdings isch de zweit Luut nit würkli stimmhaft, sùndern es isch e Ùnterscheidig zwüsche [[Fortis und Lenis|Fortis ùn Lenis]]. Dernäbe git es im Alemannische no e uvulari [[Affrikater Konsonant|Affrikat]] [{{IPAlink|tʃ}}] (wie in ''Ma'''tsch'''''), ùn in gwüsse [[Südwalserisch|Südwalser Mùndarte]] wie em [[Rimelladeutsch|Rimelladütsch]] au no [{{IPAlink|dʒ}}].


Es git insgsamt die postalveolare Luut:
{|class=wikitable
|-
! rowspan=&quot;1&quot; | IPA-Zeiche
! rowspan=&quot;1&quot; | Bschryybig vùm Luut
! rowspan=&quot;1&quot; | Audiobyspil
! rowspan=&quot;1&quot; | Byspilwort uss ere Sprooch
|-
! [[Datei:IPA Unicode 0x0283.svg]]
| [[Stimmloser postalveolarer Frikativ|Stimmlose postalveolare Frikativ]]
| [[Datei:Voiceless palato-alveolar sibilant.ogg]]
| [[Oberelsässisch]]: '''''S'''troß''; {{Audio-IPA|Gsw-oberelsässisch (Milhüsa)-Stroß.ogg|[ʃtʀoːz̥]}} ‚Strooss‘
|-
! [[Datei:IPA Unicode 0x0292.svg]]
| [[Stimmhafter postalveolarer Frikativ|Stimmhafte postalveolare Frikativ]]
| [[Datei:Voiced palato-alveolar sibilant.ogg]]
| [[Französische Sprache|Französisch]]: '''''j'''e''; {{Audio-IPA|Fr-je.ogg|[ʒə]}} ‚Ich‘
|-
! [[Datei:IPA Unicode 0x02A7.svg]]
| [[Stimmlose postalveolare Affrikate|Stimmlosi postalveolari Affrikate]]
| [[Datei:Voiceless palato-alveolar affricate.ogg]]
| [[Jaundeutsch|Jaundütsch]]: ''Jùutü'''tsch'''''; {{Audio-IPA|Gsw-jounertütsch-female-Jùutütsch.ogg|[ˈjʊu̯tytʃ]}} ‚Jaundütsch‘
|-
! [[Datei:IPA Unicode 0x02A4.svg]]
| [[Stimmhafte postalveolare Affrikate|Stimmhafti postalveolari Affrikate]]
| [[Datei:Voiced palato-alveolar affricate.ogg]]
| [[Englische Sprache|Änglisch]]: '''''j'''ump''; {{Audio-IPA|En-us-jump.ogg|[dʒʌmp]}} ‚gùmpe‘
|-
! [[Datei:Xsampa-exclamationslash.png]]
| [[Postalveolarer Klick|Postalveolare Schnalzluut]]
| [[Datei:Postalveolar click.ogg]]
| [[Khoekhoegowab|Nama]]: '''!'''oas ; {{IPA|[k͡ǃoas]}} ‚hohl‘
|}

[[Kategorie:Phonologi]]</text>
      <sha1>menz1ouwmhhdqsguw5dqxxnn7zv4ux9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Erika Hössli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73529</id>
    <revision>
      <id>1084505</id>
      <parentid>993592</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T22:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jcb</username>
        <id>356</id>
      </contributor>
      <origin>1084505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7389" sha1="479tjc04fzukc2nhln2qg3h27h7qn5t" xml:space="preserve">D '''Erika Hössli''', wo ane [[1944]] uf d Wält cho isch, isch e Lehrerin, Heilpädagogin und [[Mundart]]schriftstellerin us em [[Rheinwald|Rhywald]] im [[Kanton Graubünden|Bünderland]].

== Läbe ==
Si chunt vo [[Hinterrhein GR|Hinderrhy]], em Dorf z’oberscht im Rhywald, und isch dört ufgwachse. Si het as Primarlehrerin und Heilpädagogin gschaffet und e Zyt lang z [[Dürnten|Dürnte]] gläbt. Si het under em Name ''Erika Zinsli-Hössli'' publiziert, öpen au d Biiträg, wo vonere i der Anthology ''Walservolch'' ane 1974 abtrukt worde sind; ihre Soon isch der Zürcher Theateraktivischt [[Samuel Zinsli]]. Me hät si denn känt under am Name ''Erika Börlin-Hössli,'' und denn ''Erika Hössli Börlin,'' und meischtens eifach as ''Erika Hössli.'' Si isch pänsioniert und läbt z [[Splügen GR|Splüügä]] im Rhywald.

Näbe der Pruefsarbet het sech d Erika Hössli scho früe um d Sprooch und s Läbe vo de [[Walser]] im Bünderland gchümmeret. Und si het au über ihri Reise i frömdi Länder prichtet: si isch z [[Marokko]], i der [[Türkei]], im [[Jemen]], z [[Indien|Indie]], z [[Nepal]], im [[Himalaya]], im [[Tibet]] und i der [[Mongolei]] gsi. In ihrne Büecher schrybt si meischtens [[Walserdeutsch|Walserdütsch]], e Teil vo de Sache au uf Hochdüütsch. Si isch eini ve de bekante Walser-Autorinne vo der nöiere Zyt näbe der [[Anna Maria Bacher]] (* 1947) und der [[Bernadette Lerjen-Sarbach]] (* 1942).

D Hössli gitt im Bündnerland Mundartküürs i der Walsersprooch; wytume bekant sind d Schrybwärchstett von ere, wo d Bündner Walservereinigung organisiert; me cha dört kreatyv und mit Fantasy probiere im [[Dialekt|Dialäkt]] schrybe. Im Wörterbuech ''Äs Ääli'' verzelt d Hössli uf literarischi Aart und mit ere farbige Sprooch vo alte Walserwörter, wo hüt vil Lüüt chuum me bruuche. Si het gmerkt, ass es rächts Schuelbuech für die Sprooch fäält, und drum het si, wo 1987 s Rhywalder Mundertwörterbuech usecho isch, grad eifach sälber so nes Arbetsheft vom Walserdüütsch gmacht; es heisst ''Ds Mümpfeli.'' D Kapitel i däm Heft, wo d Walservereinigung Graubünden ane 1989 useggää het, sind ganz us em Läbe gnoo und zeige d Walsersprooch as das was si isch: öpis Läbigs i der Gägewart.&lt;ref&gt;Peter Loretz: ''«Ds Mümpfäli.» Bemerkungen aus der Sicht der Herausgeberin.'' In: Bündner Schulblatt, 49, 1989–1990, S. 4–6.&lt;/ref&gt; Der Jürg Bleiker und der Richard Hänzi händ gseit, das sig en Pionierarbet uf däm Gebiet gsi.&lt;ref&gt;Richard Hänzi: ''Erste Erfahrungen mit dem «Mümpfäli» im «Mutterland.»'' In: Bündner Schulblatt, 49, 1989–1990, S. 15–17.&lt;/ref&gt;

D Erika Hössli macht au [[Gedicht]] und si schrybt Text für Zytschrifte wie öppe d ''Terra Grischuna,'' si verzelt gärn vo de Walser und goot uf Lääsige so wie ane 2016 uf em föifte [[mundartMai]] z Altstetten im Rhyntel&lt;ref&gt;Max Pflüger: [https://rheintaler.ch/artikel/rheintaler-und-walser-dialekte/28571# ''Rheintaler und Walser Dialekte,'']{{Toter Link|url=https://rheintaler.ch/artikel/rheintaler-und-walser-dialekte/28571 |date=2019-09 }} 12. Mai 2016&lt;/ref&gt; und am sächste ''mundartMai'' am 15. Mai 2018 z Schääörabüal im Chläiwalsertal. Im Buech ''Tausend Blicke'' mit Fotine, wo der Emil Brunner vo Chinder im Bündnerland gmacht het, sind Text vo der Hössli; si het mit es bar Lüüt gredt, wo me as chlyy uf de Bilder vom Brunner gseht, und schrybt dervo i däm Fotibuech.&lt;ref&gt;[https://www.nzz.ch/article8EXNX-1.427524 ''Misstrauisch, anrührend, verschmitzt''] uf nzz.ch, 29. Septämber 2002&lt;/ref&gt;

D Autoorin het mit em [[Kurt Wanner]] (* 1943),&lt;ref&gt;[https://www.limmatverlag.ch/autoren/autor/359-kurt-wanner.html Kurt Wanner]{{Toter Link|url=https://www.limmatverlag.ch/autoren/autor/359-kurt-wanner.html |date=2019-09 }}, uf limmatverlag.ch&lt;/ref&gt; wo au vom Rhywald cho und vili Johr der Sekretär vo der Bündner Walservereinigung gsi isch, zäme gschaffet, und mit em Wanner und der [[Silja Walter]] het si 1984 s Rhywalder Freiliechttheater ''Das Walserschiff'' gschribe, wo drinn d Gschicht vo de Walser mit em dozmol plaanete [[Kraftwerke Hinterrhein|Chraftwärch Rhywald]] verchnüpft isch.

D Bündner Regierig het der Erika Hössli ane 2008 wägen ihrem vilsytige Schaffe bsunders für d Walser Kultur der kantonal Anerchännigspryys gää.

== Wärch ==
* zäme mit em Kurt Wanner: ''Über alli Grenzä. Walser Dialekttexte der Gegenwart,'' 1972, nöi useggä 1992. {{#isbn:978-3-905241-34-1}}.
* ''D Nüüjaarbättler,'' in: Walservolch, 1974, S. 105.
* ''Muätter und Suu,'' in: ''Schweizer Mundart,'' Langspiilplatte, Ex Libris 1977, 12B7.
* ''D Nühuusaggälä. Rheinwalder Mundart,'' in: Jahresbericht der Walservereinigung Graubünden, 1978, S. 32–34.
* ''Walserbräuche im Rheinwald?'' in: Terra Grischuna, 38, 1979, S. 365–366.
* zäme mit em Kurt Wanner: ''Und drnaa. Ofabenkligschichtä us em Riiwald,'' 1983.
* Bytrag für s Theater vo der [[Silja Walter]]: ''Das Walserschiff,'' Splügen 1984.
* als Herusgäber: Margreth Knecht-Schwarz: ''Es wass va ünsch. Es parr Gallagschichtä und anderi,'' 1987.
* ''Ds Mümpfeli. Ein Arbeitsheft zur Entdeckung der Sprache in sich und um sich, für die Schule und zu Hause,'' 1989.
* ''Ein Mittel, sich mit seiner Mundart zu beschäftigen,'' in: Lingue e comunicazione simbolica nella cultura Walser, Novara, 1989, S. 319–33.
* zäme mit der [[Maja Gerber-Hess]] und der Elisabeth Heck: ''Blumen für das Kind. Weihnachtsgeschichten,'' 1992. {{#isbn:978-3-85580-313-2}}.
* Radio Rumantsch: [https://www.fonoteca.ch/cgi-bin/oecgi3.exe/inet_iframedetail?REC_ID=MC42451&amp;LNG_ID=ENU&amp;TRK_ID=1A4 ''Über alli Grenzä. Walser Dialekttexte der Gegenwart,''] Musigkassette, Domodossola und Chur 1992.
* zäme mit em Peter Donatsch und em Kurt Wanner: ''Walser. Geschichten vom Leben zwischen den Bergen,'' 1994. {{#isbn:3905241439}}.
* zäme mit em Hans Haid und em Rolf Vieli: ''Donatsch, Peter. Ein Leben lang,'' 1995.
* ''Walserinnen und Walser schreiben in ihrer Muttersprache,'' in: Mitteilungen der Walservereinigung Graubünden, 1996, S. 35–41.
* Text zum Buech: ''Tausend Blicke. Kinderporträts von Emil Brunner, Bündner Oberland 1943/44,'' usegää vo der Fotostiftung Schweiz, Winterthur, 2002.
* Mitarbet bi: ''Wortschatz, Flurnamenverzeichnis und Flurnamenkarte Gemeinde Malix, 2006.
* Text in: [[Igajanumenechligalose]], 2007.
* mit eme Vorwort vom Samuel Zinsli: ''Äs Ääli. Lexikon der sterbenden Wörter,'' Splügen 2007. {{#isbn:978-3-909210-01-5}}.
* ''Unser Rheinwalder Idiom heute, eine Standortbestimmung,'' in: Terra Grischuna, 2007, S. 14–17.
* Text in: ''Sbrinzlas Funken Scintille. Gegenwartslyrik aus Graubünden. Anthologie,'' 2013. {{#isbn:978-3-907551-31-1}}.
* ''Bin gut angekommen. Reiseberichte in Briefform an eine Freundin,'' 2018 {{#isbn:978-3-033-06582-6}}.

== Literatur ==
* ''Dorfführer Hinterrhein. Zur Geschichte, von Haus zu Haus, Brauchtum, Sprache, gestern und heute,'' 2012
* [[Marietta Kobald]]: [http://www.friko.ch/appl/file.php?id=623 ''Was hat Hüttenkäse mit „Sunntigshääs“ gemein?''] e Bricht über en Mundartwärchstatt, 2009

== Fuessnoote ==
&lt;references /&gt;

{{SORTIERUNG:Hossli, Erika}}
[[Kategorie:Walser]]
[[Kategorie:Autor uf Alemannisch]]
[[Kategorie:Lehrer]]
[[Kategorie:Bündner]]
[[Kategorie:Kultur im Bündnerland]]
[[Kategorie:Schwiizer]]
[[Kategorie:Frau]]
[[Kategorie:Läbigi Person]]</text>
      <sha1>479tjc04fzukc2nhln2qg3h27h7qn5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eduard Rung</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94671</id>
    <revision>
      <id>1084491</id>
      <parentid>1084423</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T21:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>was ghäisst (Rung 1900) ?</comment>
      <origin>1084491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4067" sha1="3ismt911utsdt03byygavldzqt392d2" xml:space="preserve">Dr '''Eduard Rung''' (* [[26. April]] [[1868]] z [[Weil am Rhein|Märkt]]; † [[11. Februar]] [[1943]] z [[Eimeldingen|Eimeldinge]]) isch e [[Deutschland|dytsche]] Säägmiller, Buur un Buurgermaischter gsii.

== Lääbe ==
Dr Rung isch im Alte Schuelhuus z Märkt as Suun vum Fischer Friedrich Rung (1837–1914) un syre Frau Anna Maria Rung (1833–1875) uf d Wält chuu un mit eme Brueder, Eduard Friedrich Rung (1868–1943), ufgwagse. En elteri Schweschter, Karoline Rung (1863-1870), isch frie gstoorbe. No dr Schuel het er bim Vater as Fischer un as Buur gschafft un im Winter am [[Rhein|Rhyyböu]].

Dr Runge Edi isch uf Eimeldinge chuu un het deert am 17. Novämber 1892 d Mathilde Zipsin (1870–1929) ghyroote, e Doochter vum Säägmiller Johann Zipsin (1828–1884). Är het derno sälber Säägmiller gleert un 1895 dr Bedriib ibernuu.

Mit syre Frau het er segs Chinder ghaa: Mathilde Rung 1893–1946), Emilie Rung (1894–1968), Marie Rung (1897–1966), Hilda Karolina Rung (1898–1966), Anna Katharina (Rung 1900) un Helena Rung (1904–1922). 

Anne 1922 isch dr Sääger-Edi z Eimeldinge zum Buurgermaischter gweelt woore. 1933 isch er im Amt bsteetigt wore. Au im [[Drittes Reich|Dritte Ryych]] isch er bis zue sym Dood Buurgermaischter bliibe. Am 1. Mai 1937 isch dr Rung Mitgliid vu dr [[NSDAP]] woore (Mitgliidsnummere 4.146.594).&lt;ref&gt;[https://catalog.archives.gov/id/591883972?objectPage=2667 A3340-MFKL: Number N0132]. Series: Records Relating to Membership in the Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP)&lt;/ref&gt; 

Dr Eduard Rung het si scho frie fir dr [[alemannisch]] Dialäkt inträssiert. Scho vooreb er in d Schuel chuu isch, het er Gediicht vu sym Voorbild [[Johann Peter Hebel]] uuswändig gleert ghaa. Är het si nit nume fir dr Dialäkt yygsetzt, nai, au fir s regionaal Bruuchduum. Är het bi Draachtefescht mitgmacht un bi Haimetdääg Aasprooche ghalte. Wu anne 1926 z Haltinge d „Hebel-Gmai“ grindet wooren isch, isch dr Rung aistimmig zum Hebelvogt gweelt woore. Fascht all Joor isch er am Doodesdaag vum Hebel an däm sym Graab z [[Schwetzingen|Schwetzinge]] gsii. Anne 1938 isch er vu dr Gmai Märkt zum Eerebuurger ernännt woore. Fir s eerscht Markgräfler Jahrbuch, wu 1939 uusechuu isch, het er e Gediicht uf Alemannisch as Nooruef für dr Theodor Gempp gschriibe.

Am 11. Februar 1943 isch dr Eduard Rung gstoorbe, no dr Chroonik vu Eimeldinge heeb s im Doorf s no nie eso ne grooßi Lyycht gee. 

Anne 2024 het em Rung sy Uuränkel Dieter Kraus zäme mit syre Doochter Julia Merrien un dr Baasler Gschiichtswisseschaftleri Anna Rapp Buri e Buech iber dr Rung un sy Zyt im Doorf Eimeldinge uusegee.

== Wäärch ==
* ''Erinnerungsblatt an die Begrüßungs-Feier der aus dem Weltkriege 1914/18 heimgekehrten Krieger hiesiger Gemeinde. Abgeh. am 11. Januar 1919, im Gasthaus zum „Ochsen“ hier. Den Kriegern u. Helden zur bleibenden Erinnerung gewidmet von der Gemeinde Eimeldingen.'' Markgräfler Druckerei u. Verl.-Ges., Müllheim i. B. 1919, 39 S.
* ''Dem lieben Freund Theodor Gempp von Oetlingen, beerdigt am Karfreitag 1933.'' In: ''Markgräfler Jahrbuch'' 1.1939, S. 152 [https://dl.ub.uni-freiburg.de/diglit/mgjb-1939/0157/image?sid=efd4486d5a94490b85270d7176920514#current_page Digitalisat]

== Literatuur  ==
* ''Eduard Rung (1868–1943), Säger Edi Bürgermeister und Hebelvogt von Eimeldingen.'' Herausgegeben von Dieter Krause. Eimeldingen 2024

== Weblink ==
* [https://www.badische-zeitung.de/fischer-buergermeister-und-weithin-geschaetzter-hebelvogt Fischer, Bürgermeister und weithin geschätzter Hebelvogt], Badische Zeitung, 28. Februar 2004
* [https://www.schwarzwaelder-bote.de/inhalt.eimeldingen-das-leben-und-wirken-von-eduard-rung.d19a7d90-3693-46d3-9468-a5a157f9468d.html], Schwarzwälder Bote, 1. Meerz 2024

== Fueßnote ==
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:Rung, Eduard}}
[[Kategorie:Autor uf Alemannisch]]
[[Kategorie:Puur]]
[[Kategorie:Burgermeischter]]
[[Kategorie:Lyriker]]
[[Kategorie:Mitgliid in dr NSDAP]]
[[Kategorie:Badener]]
[[Kategorie:Dütsche]]
[[Kategorie:Maa]]</text>
      <sha1>3ismt911utsdt03byygavldzqt392d2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1084492</id>
      <parentid>1084491</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T21:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Lääbe */</comment>
      <origin>1084492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4069" sha1="fley6fw6k7w5e1s8noy5jrwc8j7a2s7" xml:space="preserve">Dr '''Eduard Rung''' (* [[26. April]] [[1868]] z [[Weil am Rhein|Märkt]]; † [[11. Februar]] [[1943]] z [[Eimeldingen|Eimeldinge]]) isch e [[Deutschland|dytsche]] Säägmiller, Buur un Buurgermaischter gsii.

== Lääbe ==
Dr Rung isch im Alte Schuelhuus z Märkt as Suun vum Fischer Friedrich Rung (1837–1914) un syre Frau Anna Maria Rung (1833–1875) uf d Wält chuu un mit eme Brueder, Eduard Friedrich Rung (1868–1943), ufgwagse. En elteri Schweschter, Karoline Rung (1863–1870), isch frie gstoorbe. No dr Schuel het er bim Vater as Fischer un as Buur gschafft un im Winter am [[Rhein|Rhyyböu]].

Dr Runge Edi isch uf Eimeldinge chuu un het deert am 17. Novämber 1892 d Mathilde Zipsin (1870–1929) ghyroote, e Doochter vum Säägmiller Johann Zipsin (1828–1884). Är het derno sälber Säägmiller gleert un 1895 dr Bedriib ibernuu.

Mit syre Frau het er segs Chinder ghaa: Mathilde Rung 1893–1946), Emilie Rung (1894–1968), Marie Rung (1897–1966), Hilda Karolina Rung (1898–1966), Anna Katharina (Rung 1900) un Helena Rung (1904–1922). 

Anne 1922 isch dr Sääger-Edi z Eimeldinge zum Buurgermaischter gweelt woore. 1933 isch er im Amt bsteetigt wore. Au im [[Drittes Reich|Dritte Ryych]] isch er bis zue sym Dood Buurgermaischter bliibe. Am 1. Mai 1937 isch dr Rung Mitgliid vu dr [[NSDAP]] woore (Mitgliidsnummere 4.146.594).&lt;ref&gt;[https://catalog.archives.gov/id/591883972?objectPage=2667 A3340-MFKL: Number N0132]. Series: Records Relating to Membership in the Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP)&lt;/ref&gt; 

Dr Eduard Rung het si scho frie fir dr [[alemannisch]] Dialäkt inträssiert. Scho vooreb er in d Schuel chuu isch, het er Gediicht vu sym Voorbild [[Johann Peter Hebel]] uuswändig gleert ghaa. Är het si nit nume fir dr Dialäkt yygsetzt, nai, au fir s regionaal Bruuchduum. Är het bi Draachtefescht mitgmacht un bi Haimetdääg Aasprooche ghalte. Wu anne 1926 z Haltinge d „Hebel-Gmai“ grindet wooren isch, isch dr Rung aistimmig zum Hebelvogt gweelt woore. Fascht all Joor isch er am Doodesdaag vum Hebel an däm sym Graab z [[Schwetzingen|Schwetzinge]] gsii. Anne 1938 isch er vu dr Gmai Märkt zum Eerebuurger ernännt woore. Fir s eerscht Markgräfler Jahrbuch, wu 1939 uusechuu isch, het er e Gediicht uf Alemannisch as Nooruef für dr Theodor Gempp gschriibe.

Am 11. Februar 1943 isch dr Eduard Rung gstoorbe, no dr Chroonik vu Eimeldinge heeb s im Doorf s no nie eso ne grooßi Lyycht gee. 

Anne 2024 het em Rung sy Uuränkel Dieter Kraus zäme mit syre Doochter Julia Merrien un dr Baasler Gschiichtswisseschaftleri Anna Rapp Buri e Buech iber dr Rung un sy Zyt im Doorf Eimeldinge uusegee.

== Wäärch ==
* ''Erinnerungsblatt an die Begrüßungs-Feier der aus dem Weltkriege 1914/18 heimgekehrten Krieger hiesiger Gemeinde. Abgeh. am 11. Januar 1919, im Gasthaus zum „Ochsen“ hier. Den Kriegern u. Helden zur bleibenden Erinnerung gewidmet von der Gemeinde Eimeldingen.'' Markgräfler Druckerei u. Verl.-Ges., Müllheim i. B. 1919, 39 S.
* ''Dem lieben Freund Theodor Gempp von Oetlingen, beerdigt am Karfreitag 1933.'' In: ''Markgräfler Jahrbuch'' 1.1939, S. 152 [https://dl.ub.uni-freiburg.de/diglit/mgjb-1939/0157/image?sid=efd4486d5a94490b85270d7176920514#current_page Digitalisat]

== Literatuur  ==
* ''Eduard Rung (1868–1943), Säger Edi Bürgermeister und Hebelvogt von Eimeldingen.'' Herausgegeben von Dieter Krause. Eimeldingen 2024

== Weblink ==
* [https://www.badische-zeitung.de/fischer-buergermeister-und-weithin-geschaetzter-hebelvogt Fischer, Bürgermeister und weithin geschätzter Hebelvogt], Badische Zeitung, 28. Februar 2004
* [https://www.schwarzwaelder-bote.de/inhalt.eimeldingen-das-leben-und-wirken-von-eduard-rung.d19a7d90-3693-46d3-9468-a5a157f9468d.html], Schwarzwälder Bote, 1. Meerz 2024

== Fueßnote ==
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:Rung, Eduard}}
[[Kategorie:Autor uf Alemannisch]]
[[Kategorie:Puur]]
[[Kategorie:Burgermeischter]]
[[Kategorie:Lyriker]]
[[Kategorie:Mitgliid in dr NSDAP]]
[[Kategorie:Badener]]
[[Kategorie:Dütsche]]
[[Kategorie:Maa]]</text>
      <sha1>fley6fw6k7w5e1s8noy5jrwc8j7a2s7</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>